Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk Тарих 0 1494 1302599 1185777 2026-08-11T20:14:33Z InternetArchiveBot 31336 Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302599 wikitext text/x-wiki {{Навигация |Тема = Тарих |Портал = Тарих |Викиһүҙлек = Тарих |Викицитата = |Викитека = Категория:Тарих |Проект = }} '''Тарих''' ({{lang-el|Ιστορία}}{{Переход|#Терминдың тәүге мәғәнәһе, этимологияһы һәм йөкмәткеһе}}) — белем өлкәһе, кешелектең үткән замандағы эшмәкәрлеген, торошон, донъяға ҡарашын, ойошоуын һәм социаль бәйләнештәрен өйрәнә торған гуманитар [[фән]]. Был өлкәлә эшләүсе ғалимдарҙы тарихсылар тип атайҙар Тарыраҡ мәғәнәлә «тарих» — ваҡиғаларҙың, тарихи процесстың эҙмә-эҙлеклелеген асыҡлау, һүрәтләнгән сараларҙың объективлығын билдәләү һәм ваҡиғаларҙың сәбәбенә һәҙөмтә эшләү өсөн үткәндәр тураһындағы һәр сығанаҡты өйрәнеүсе фән<ref name="evans1">{{cite web|url=http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/evans10.html|title=The Two Faces of E.H. Carr|accessdate=2008-11-10|author=Profesor Richard J. Evans|date=2001|work=History in Focus, Issue 2: What is History?|publisher=University of London|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/616KUrdfb|archivedate=2011-08-21}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/munslow6.html|title=What History Is|accessdate=2008-11-10|author=Professor Alun Munslow|date=2001|work=History in Focus, Issue 2: What is History?|publisher=University of London|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/616KVMXWh|archivedate=2011-08-21}}</ref><ref>{{cite book |title= Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |editor= Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.) |chapter= Introduction |year= 2000 |publisher= New York University Press |location= New York & London |isbn= 0-8147-8141-1|page=[https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/6 6]}}</ref><ref>{{cite book |title= Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |last= Nash |first= Gary B. |editor= Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.) |chapter= The "Convergence" Paradigm in Studying Early American History in Schools |year= 2000 |publisher= New York University Press |location= New York & London |isbn= 0-8147-8141-1|pages=[https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/104 102]–115}}</ref>. == Терминдың тәүге мәғәнәһе, этимологияһы һәм йөкмәткеһе == «Тарих» һүҙенең тәүге мәғәнәһе «һорашыу», белешеү, «асыҡлау» кеүек [[Боронғо Греция]] терминдарына барып тоташа. Тарих факттар һәм ваҡиғаларҙың ысынлығы һәм дөрөҫлөгөн асыҡлау менән тиңләштерелә<ref>''Утехин С. В.'' [http://utechin.narod.ru/svu/notice/02_01.htm О понимании истории]</ref>. [[Боронғо Рим]] [[тарихнамә]]һендә (тарихнәмә хәҙерге мәғәнәлә — тарих фәнен, уның тарихын өйрәнеүсе тармаҡ) был һүҙ белешеү алымын йә ысулын түгел, ә үткән ваҡиғалар хаҡында һөйләү, хикәйәләүҙе аңлатҡан. Артабан ысынбарлыҡта булған йәки уйлап сығарылған ниндәйҙер хәл-ваҡиға тураһында һөйләүҙе «тарих» тип атай башлағандар. [[Файл:Gyzis 006 (Ηistoria).jpeg|thumb|210 px|Николаос Гизис. Тарих аллегорияһы (1892)]] Теге йәки был мәҙәниәттә популяр булған, ләкин башҡа сығанаҡтар менән раҫланмаған тарихтар, мәҫәлән, [[Король Артур]] легендаһы, ғәҙәттә мәҙәни ҡомартҡының өлөшө генә булып тора<ref>{{cite book|title=Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives|url=https://archive.org/details/knowingteachingl00samw|last=Seixas|first=Peter|editor=Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.)|chapter=Schweigen! die Kinder!|year=2000|publisher=New York University Press|location=New York & London|isbn=0-8147-8141-1|page=[https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/24 24]}}</ref><ref name="Low1">{{cite book|title=Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives|url=https://archive.org/details/knowingteachingl00samw|last=Lowenthal|first=David|editor=Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.)|chapter=Dilemmas and Delights of Learning History|year=2000|publisher=New York University Press|location=New York & London|isbn=0-8147-8141-1|page=[https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/65 63]}}</ref>. «Тарих» һүҙе [[грек теле]]нән ингән (''ἱστορία'', ''historia'') һәм ''wid-tor'', сығышы менән праиндоевропа теленән. ''Weid-'' тамыры — «белеү», «күреү» тигәнде аңлата<ref name=JosephJanda>{{Citation|last =Joseph|first=Brian (Ed.)|last2=Janda|first2=Richard (Ed.)|publication-date=30 December 2004|title=The Handbook of Historical Linguistics|publisher=Blackwell Publishing|page=163|isbn =978-1405127479|year=2008}}</ref><ref>[http://vrn-id.ru/filzaps662.htm ''Мюллер М''. О силе корней // Наука о языке. Филологические записки, Воронеж, 1866.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111111175214/http://vrn-id.ru/filzaps662.htm |date=2011-11-11 }}</ref>. [[Урыҫ теле]]ндә «видеть» һәм «ведать» һүҙҙәренең мәғәнәһен бирә<ref>Online Etymology Dictionary, http://www.etymonline.com/index.php?search=history&searchmode=none</ref>. [[Боронғо Греция]]ла «тарих» һүҙе хәҙерге мәғәнәләге тарихи белемде генә түгел, ә тикшереү юлы менән алынған һәр төрлө белемде белдергән. Мәҫәлән, [[Аристотель]] был һүҙҙе үҙенең «Хайуандар тарихы»нда файҙаланған<ref name="Ferrater-Mora">Ferrater-Mora, José. ''Diccionario de Filosofia''. Barcelona: Editorial Ariel, 1994.</ref>. Шулай уҡ был һүҙ [[Гомер]] гимндарында, [[Гераклит]] әҫәрҙәрендә һәм Афина дәүләтенә ант биреү тексында ла осрай. Боронғо [[грек теле]]ндә ''historeîn'' — «тикшеренеү» тигән һүҙ ҙә булған. Ул башта Ионияла ғына файҙаланылған, артабан бөтә Греция, һуңыраҡ [[Эллинизм]] мәҙәниәте (цивилизацияһы) буйлап таралған. Ошо уҡ Боронғо Греция мәғәнәһендә XVII быуатта «тарих» һүҙе [[Фрэнсис Бэкон]] тарафынан киң ҡулланылыштағы «тәбиғи тарих» атамаһында ҡулланылған. Бэкон өсөн тарих – сығанағы [[хәтер]] булып торған, урыны киңлектә һәм ваҡытта билдәләнгән предметтар тураһындағы белем. Урта быуат Англияла «тарих» һүҙе хикәйә мәғәнәһендә (''story'') ҡулланыла. «Тарих» термины (''history'') үткән ваҡиғаларҙың эҙмә-эҙлеклеге булараҡ, XV быуат аҙағында инглиз телендә барлыҡҡа килгән, ә «тарихи» һүҙе (''historical'', ''historic'') XVII быуатта.<ref name="Whitney">Whitney, W. D. ''[http://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English language]''. New York: The Century Co, 1889.</ref>. Германияла, Францияла һәм Рәсәйҙә ике мәғәнәлә лә элеккесә бер үк “тарих” һүҙе ҡулланыла.<ref name="Ferrater-Mora"/>. Тарихсылар бер үк ваҡытта ниндәйҙер ваҡиғаның күҙәтеүселәре һәм ҡатнашыусылары ла. Уларҙың тарихи хеҙмәте үҙ ваҡыттарындағы ҡараштарҙан сығып яҙылған һәм ғәҙәттә, улар сәйәси бер яҡлы ғына булмай, ә үҙ дәүеренең бөтә хаталары менән дә бүлешә. Итальян аҡыл эйәһе [[Бенедетто Кроче]] һүҙҙәре буйынса, “бөтә тарих – хәҙерге тарих”. Тарихи фән, тарих барышын дөрөҫ һүрәтләүҙе ваҡиғалар тураһында һөйләү юлы һәм уларҙың ғәҙел анализы менән тәьмин итә.<ref name=autogenerated1>Whitney, W. D. (1889). [http://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English language]. New York: The Century Co. Page [http://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ&printsec=frontcover#PPA2842,M1 2842].</ref>. Хәҙерге ваҡытта тарих тарих институттары көсө менән булдырыла. Быуындар хәтерендә ҡалған бөтә ваҡиғалар ҙа, теге йәки был төп сығанаҡҡа таянып, тарихи хроника йөкмәткеһе булдыра.<ref name="wordnet">[http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn WordNet Search — 3.0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050917065532/http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn |date=2005-09-17 }} http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn|id=20090329}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, «History».</ref>. Был үткәндәрҙе тергеҙеүҙә мөһим булған сығанаҡтарҙы асыҡлау өсөн кәрәк. Һәр тарихи [[архив]] составы, теге йәки был текстар, документтар табылған дөйөмөрәк архив йөкмәткһенә бәйле; уларҙың һәр ҡайһыһы дөрөҫлөккә дәғүә итһә лә, бындай белдереүҙәрҙе ғәҙәттә кире ҡағалар. Архив сығанаҡтарынан тыш, тарихсылар ҡомартҡыларҙағы яҙыуҙар һәм һүрәттәр менән дә, риүәйәттәр һәм башҡа сығанаҡтар менән дә файҙаланырға мөмкин<ref>Michael C. Lemon (1995).The Discipline of History and the History of Thought. Routledge. Page 201. ISBN 0-415-12346-1</ref>, мәҫәлән, археологик. [[Археология]], тарихи сығанаҡҡа бәйле булмаған сығанаҡтар биреүе менән тарихи тикшеренеүҙәр өсөн файҙалы. Ул теге йәки был хәл-ваҡиға шаһиттарының мәғлүмәтен кире ҡағып йәки раҫлап ҡына ҡалмай, ә ваҡытлы осорҙарҙы мәғлүмәт менән тултырыу мөмкинлеге лә бирә. Ҡайһы бер авторҙар тарихы — [[Гуманитар фәндәр|гуманитар]], икенселәре — [[йәмғиәт фәндәре]]нә ҡарай<ref>Scott Gordon and James Gordon Irving, ''The History and Philosophy of Social Science''. Routledge 1991. Page 1. ISBN 0-415-05682-9</ref>, йәки гуманитар һәм йәмғиәт фәндәре арһындағы өлкә булараҡ та ҡаралырға мөмкин.<ref>Ritter, H. (1986). Dictionary of concepts in history. Reference sources for the social sciences and humanities, no. 3. Westport, Conn: Greenwood Press. Page 416.</ref>. Тарихты өйрәнеү йыш ҡына билдәле бер практик йәки теоретик маҡсат менән, һәм шул уҡ ваҡытта кешенең ғәҙәти ҡыҙыҡһыныуы менән дә бәйле була.<ref name="graham-ch1">{{cite book|title=The Shape of the Past|url=https://archive.org/details/shapeofpast0000grah|author=Graham, Gordon|publisher=Oxford University|year=1997|chapter=Chapter 1}}</ref>. == Тарихнамә == {{төп мәҡәлә|Тарихнамә}} «Тарихнамә» термины бер нисә мәғәнәгә эйә. Беренсенән, ул тарихтың нисек яҙылыуы, тарих методологияһының ни тиклем дөрөҫ ҡулланылыуы һәм тарих белеменең үҫеше тураһындағы фән. Икенсенән, ошо уҡ термин менән тарихи хеҙмәттәр йыйылмаһы билдәләнә. Өсөнсөнән, «тарихнамә» термины менән конкрет тарихсыларҙың ҡараштарын, эштәрен өйрәнеүҙе (тарихи яҙмалар булдырыуҙың сәбәптәре, уларҙың тематикаһы, ваҡиғаларҙы интепретациялау алымы, авторҙың һәм уның аудиторияһының ныҡлы фекере, икенсе тарихсыларға ҡарата һылтанма биреү, дәлилдәрҙе файҙалана белеү анализлана) билдәләйҙәр. Профессиональ тарихсылар кешелек тарихында берүк хикәйәләү булдырыу ихтималлығы тураһында ла фекер алыша. == Тарих философияһы == {{төп мәҡәлә|Тарих фәлсәфәһе}} Тарих фәлсәфәһе — [[фәлсәфә]]нең бер өлөшө, ул кешелек тарихының һуңғы һорауына яуап бирергә тырыша. Тарих фәлсәфәһен тарихнамә менән бутарға ярамай. Икенсе яҡтан, тарих фәлсәфәһен фәлсәфә тарихы менән ҡушырға кәрәкмәй. Профессиональ тарихсылар шулай уҡ, тарихтың фәнме әллә инде [[Ете ирекле сәнғәт|ирекле сәнғәтме]] булыу мәсьәләһе буйынса ла фекер алыша. Был бүленеш мөһим дәрәжәлә яһалма һанала, сөнки тарихты белем өлкәһе булараҡ, төрлө аспекттарҙа ҡарайҙар<ref>Elizabeth Harris, In Defense of the Liberal-Arts Approach to Technical Writing. College English, Vol. 44, No. 6 (Oct., 1982), pp. 628—636</ref><ref>[http://www.nature.com/nature/journal/v454/n7200/full/454034a.html Arise Cliodynamics. Nature 454, 34-35 (3 July 2008) | doi:10.1038/454034a; Published online 2 July 2008]</ref><ref>[http://www.sott.net/articles/show/161508-Transforming-history-into-science-Arise-cliodynamics- Arise Cliodynamics. sott.net/articles]</ref>. Тарих фәлсәфәһе үҫешенең төп алымдарына түбәндәгеләрҙе индерергә була: * [[Ижтимағи-иҡтисади формация]] ([[Карл Маркс]], [[Фридрих Энгельс]], [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ильич Ленин]] һ.б.) * [[Цивилизация]]лы (Николай Яковлевич Данилевский, Освальд Шпенглер, Арнольд Джозеф Тойнби, Шмуэль Айзенштадт, Борис Сергеевич Ерасов<ref>[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Eras/ Цивилизацияны сағыштырмаса өйрәнеү: хрестоматия</ref>, Дмитрий Михайлович Бондаренко, Игорь Васильевич Следзевский, Сергей Александрович Нефёдов, Глеб Владимирович Алексушин һ.б.) * Донъя — системалы анализ (Андре Гундер Франк, Иммануил Валлерстайн, Самир Амин, Джованни Арриги, Теотониу дус Сантус, Кристофер Чейз-Данн, Джанет Абу-Лугод, Марат Александрович Чешков, Андрей Ильич Фурсов, Андрей Витальевич Коротаев, Леонид Ефимович Гринин һ. б.) * «Аннал»дар мәктәбе (М. Блок, Л. Февр, Ф. Бродель, Ж. Л. Гофф, А. Я. Гуревич һ. б.) * Эстафеталы-стадиалы (Ю. И. Семёнов) (асылда, модификациялы марксист-формацион ҡарашта, йәмғиәт ҡоролошоноң төп әйҙәүсе көсө булып, шул уҡ синфи көрәш, ә һуңғы маҡсаты — [[коммунизм]]) тора. == Тарих алымдары == {| class="toccolours" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; width:275px; text-align:left; clear:right;" |- |[[Файл:ancientlibraryalex.jpg|thumb|275px|center| [[Александрия китапханаһы]]]] ---- <div style="background:#f8eaba; text-align:center;"> Тарихи алым нигеҙҙәре</div> Хәҙерге тарихсылар үҙҙәре алдына шундай мәсьәләләр ҡуя: # Тарихи сығанаҡ ҡасан яҙылған? # Ул ҡайҙа булдырылған? # Кем тарафынан? # Автор элек булған ниндәй материалға таянған? # Сығанаҡтың оригиналь формаһы ниндәй булған? # Сығанаҡҡа ни тиклем ышанырға була? |} Тарихи алым тәүге сығанаҡтар һәм башҡа мәғлүмәттәр менән эшләгәндә тикшеренеүҙәр барышында табылған һәм тарихи хеҙмәт яҙғанда файҙаланылған принциптарға һәм ҡағиҙәләргә эйәреүҙән тора. [[Геродот]] (б.э.т. 484—425 йй.) «Тарих» тигән хеҙмәтененең иң башында былай тип яҙған:<blockquote> ошо мәғлүмәттәрҙе йыйып, (ἱστορίης ἀπόδεξις— һорашыуҙар ярҙамында алынған мәғлүмәтте һөйләү) ваҡыт үтеү менән бөйөк эштәр онотолмаһын, эллиндар һәм варварҙар кеүек хәтерҙән юйылмаһын өсөн, яҙып ҡуйған.<ref>Геродот. История. / Пер. и прим. Г. А. Стратановского. Статья В. Г. Боруховича. (Серия «Памятники исторической мысли».) Л.: Наука, 1972. [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1269019585 Книга I. Клио]</ref>.</blockquote> Шулай ҙа, тарихта фәнни алымдар ҡуллана башлауҙы [[Фукидид]] һәм уның «Пелопоннеск һуғышы тарихы» китабы менән бәйләйҙәр. Геродоттан һәм уның дини коллегаларынан айырмалы рәүештә, Фукид тарихты аллаларҙың түгел, ә кешеләрҙең һайлау продукты һәм ҡылығы тип ҡарай. Нәҡ кешеләрҙә ул сәбәп һәм һөҙөмтәләрҙе эҙләй.<ref>{{cite book |title=Ancient Civilizations: The Near East and Mesoamerica |url=https://archive.org/details/ancientcivilizat0000lamb_f5k0 |author=Lamberg-Karlovsky, C. C. and Jeremy A. Sabloff |publisher=Benjamin-Cummings Publishing |year=1979 |pages=p. 5}}</ref>. Шәхси традициялар һәм үҫешкән алымдар боронғо һәм урта быуат [[Ҡытай]] ҙа ла булған. Профессиональ тарих-графияның нигеҙҙәрен (беҙҙең эраға тиклем 145—90 йылдарҙа) «Тарихи яҙмалар» авторы [[Сыма Цянь]] һалған. Уның шәкерттәре был хеҙмәтте тарихи һәм биографик яҙмалар өсөн өлгө кеүек файҙаланған. Христан тарихнамәһенә һәм ғөмүмән, дөйөм көнбайыш тарихнамәһенә [[Аврелий Августин]] ҙур йоғонто яһай. XIX быуатҡа тиклем тарихты план буйынса үҫеш һөҙөмтәһе булараҡ ҡабул иткәндәр. [[Гегель]] дә, уға дини булмаған төҫ өҫтәһә лә, ошо идеяға эйәргән<ref name="graham-ch1"/>. Гегель фәлсәфәһенең һыҙыҡлы тарихи прогрес идеяһы [[Марксизм|марксистик]] фәлсәфәүи тарихҡа ингән. 1377 йылда ғәрәп тарихсыһы [[Ибн Хальдун]] тарихсылар йыш яһаған хатаны анализлаған. Ул хәҙерге менән үткәндәр араһында мәҙәни айырмалыҡ билдәләй. Был сығанаҡтарға, принциптар айырыуға һәм ниһайәт, үткәндәрҙең мәҙәниәтен һәм ваҡиғаларын интерпретациялауҙы иғтибарлы мөнәсәбәт талап итә. Ибн Хальдун к тарихсыларҙың алдан уҡ билдәле фекергә эйә булыуын, тиҙ ышанып бары<ref>Ibn Khaldun, Franz Rosenthal, N. J. Dawood (1967), ''The Muqaddimah: An Introduction to History'', p. x, Princeton University Press, ISBN 0-691-01754-9.</ref>. Уның алымы дәүләт роленә баһа биреүгә, пропагандалауға, коммуникациялар сараһына һәм тарихиграфияла системалы рәүештә алдан күрә белеүлеккә нигеҙ һалған, шул арҡала Ибн Халдун «ғәрәп тарихграфияһынаның атаһы» тип һаналған.<ref name=Mowlana>H. Mowlana (2001). «Information in the Arab World», ''Cooperation South Journal'' '''1'''.</ref>, в связи с чем Ибн Хальдун считается «отцом арабской историографии»<ref>Salahuddin Ahmed (1999). ''A Dictionary of Muslim Names''. C. Hurst & Co. Publishers. ISBN 1-85065-356-9.</ref><ref name=Enan>{{citation|title=Ibn Khaldun: His Life and Works|first=Muhammed Abdullah|last=Enan|publisher=The Other Press|year=2007|isbn=9839541536|page=v}}</ref><ref name=Akhtar>Dr. S. W. Akhtar (1997). «The Islamic Concept of Knowledge», ''Al-Tawhid: A Quarterly Journal of Islamic Thought & Culture'' '''12''' (3).</ref>. Ибн Халдундың тарихи динамиканың тәүге фәнни һүрәтләүен сағылдырырға тырышҡан сәйәси-демографик циклдар концепцияһы мөһим әһәмиәткә эйә.<ref>[http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=143&Itemid=49 ''Коротаев А. В.'' ''Долгосрочная политико-демографическая динамика Египта: Циклы и тенденции'']. М.: Восточная литература, 2006. ISBN 5-02-018526-4</ref>. Тарихи тикшеренеүҙәр методологияһы үҫешенә йоғонто яһаусы башҡа тарихсылар араһынан, Леопольд фон Ранкены, Джордж Маколей Тревельянды, Фернан Бродельде, Марк Блокты, Люсьен Феврҙы, Роберт Фогелде иҫкә алырға була. Тарихта фәнни методология ҡулланыуға ҡаршы Хью Тревор-Ропер кеүек авторҙар сығыш яһай. Улар, тарихты аңлау өсөн фаразлау талап ителә, шуның өсөн тарихты фән тип түгел, ә сәнғәт тип һанарға кәрәк, тигән. Тағы ла бер бәхәсле автор Эрнст Нольте, немец классик фәлсәфәүи традицияларына эйәреп, тарихты идеялар хәрәкәте булараҡ ҡарай. Марксистик тарихнамәһе, атап әйткәндә Эрик Джон Хобсбаум һәм Исаак Дойчер эштәре, [[Карл Маркс]]тың фәлсәфәһен раҫлауҙы маҡсат итеп ҡуя. Уларҙың оппоненттары, антикоммунизм тарихнамәһен яҡлаусылар: Ричард Пайпс һәм Роберт Конквест, тарихты ҡаршы марксистик тарихҡа интерпретацияларға тәҡдим итә. Шулай уҡ, [[феминизм]] ҡарашы буйынса бик ҙур тарихнамә бар. Ҡайһы бер постмодернист философтар, тарихтың алдан күреү интерпретацияһын һәм ундағы фәнни методологияны кире ҡаға. Һуңғы ваҡытта клиодинамика]ҙур көс ала. Клиодинамика — тарихи процесстарҙың математик моделен әҙерләү. == Тарихи процесстарҙың закондарын төшөнөү == XIX быуатта позитивизмға нигеҙ һалыусы [[Огюст Конт]], «Таш төшөү законы булған кеүек, йәмғиәттең үҫеш законы ла бар», тип дәлииләргә вәғәҙә итә. Әммә тарих закондарын булдырыу еңел генә булмай. Немец тарихсыһы ''Карл Лампрехт'' Контттың ҡарашын яҡларға маташҡас, икенсе немец тарихсыһы ''Эдуард Мейер'', күп йыллыҡ тикшереү дәүерендә ул бер генә тарихи законды ла аса алмауын һәм быны башҡаларҙың булдырыуын ишетмәүен дә белдерә. [[Макс Вебер]] тарихи закондар эҙләүҙе мәғәнәһеҙлек тип һанай. Философ [[Карл Ясперс]]: «Тарих оло мәғәнәгә эйә. Ул кеше аңына барып етерлек түгел», — тип яҙа. ''Эдвард Хьюлетт Карр'', көнбайышта «тарихи закондар» тураһында башҡаса һөйләмәйҙәр, «сәбәп» тигән һүҙ моданан сыҡты, тип раҫлай. == Тарихи дисциплиналар == * Археография — яҙма сығанаҡтарҙы баҫыуҙың теорияһы һәм практикаһы. * [[Археология]] — әйберләтә сығанаҡтар буйынса кешелектең тарихи үткәнен өйрәнеү. * Архивты өйрәнеү — [[архив]]тарҙы комплектациялау мәсьәләһен һәм архив документтарын һаҡлауҙы, файҙаланыуҙы өйрәнә. * Архонтология — дәүләт, халыҡ-ара, сәйәси, дини һәм башҡа структураларҙа вазифалар тарихын өйрәнә * Бонистика — ҡағыҙ аҡсаларҙың баҫтырылыу, әйләнеш тарихын өйрәнә. * Вексиллология (флагтарҙы өйрәнеү) — флагтарҙы, байраҡтарҙы, вымпелдарҙы һәм башҡа ошондай предметтарҙы өйрәнә. * [[Генеалогия]] — кешеләрҙең нәҫел бәйләнешен өйрәнә. * Генетик генеалогия — генентика алымы ярҙамында нәҫел бәйләнешен өйрәнеү. * [[Геральдика]] (гербоведение) — [[герб]]тарҙы, уларҙың традицияһын, файҙаланыу практикаһын өйрәнә. * [[Дипломатика]] — тарихи акттарҙы, юридик документтарҙы өйрәнә. * Документтарҙы өйрәнеү — документтар һәм документ-коммуникацион эшмәкәрлегенең фәнни комплексы. Документтарҙы системаға һалыу, класссификациялау, документ әйләнеше алымдарын ойоштороу. * Тарихи география — [[география]] менән тарих тоташҡан урындағы фән. * Тарихи демография — кешелектең [[демографик]] тарихы тураһындағы фән. * Тарихи информатика — тарихи процесстарҙа, тарихи тикшеренеүҙәрҙе публикациялауҙа һәм тарихи дисциплиналарҙы уҡытыуҙа һәм шулай уҡ музей, архив эшендә [[информацион технологиялар]]ҙы ҡулланыу мөмкинлеген өйрәнеүсе фән. * Тарихи метрология — үткәндәрҙә файҙаланылған оҙонлоҡ, майҙан, күләм, ауырлыҡ — үлсәү берәмектәренең тарихи үҫешен өйрәнә. * Сығанаҡтарҙы өйрәнеү — тарихи сығанаҡтарҙы өйрәнеү. * Кодикология — ҡулъяҙма китаптарҙы өйрәнеү. * [[Нумизматика]] — [[тәңкә]] һуғыу һәм тәнкәләр буйынса аҡса әйләнешен өйрәнә. * Ономастика — тарихи-лингвистик дисциплина. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе һәм уларҙың килеп сығышын өйрәнә. * [[Палеография]] — хат яҙыу тарихын, уның график формалары үҫешенең законын һәм боронғо яҙыу ҡомартҡыларын өйрәнә. * Папирология — [[Мысыр]]ҙа табылған папирустағы текстарҙы өйрәнә. * Сфрагистика — раҫлаусы мисәттәрҙе һәм уларҙың төрлө материалдағы оттискыһын өйрәнә. * Трансмилли тарих — бөтә мәҙәниәттәргә лә уртаҡ булған закондарҙы өйрәнә. * Фалеристика — награда билдәләрен өйрәнеү. * [[Хронология]] — тарихи ваҡиғаларҙың эҙмә-эҙлеклеген ваҡытта өйрәнә йәки ваҡыт үлсәү фәне. * Эортология — Христиан сиркәүе байрамдарын өйрәнә. * [[Эпиграфика]] — ҡаты материалдарҙағы (таш, керамика, металл) яҙыуҙы өйрәнә. == Тарих менән бәйләнгән дисциплиналар == * [[Антропология]] — кешене һәм уның донъя менән бәйләнешен өйрәнә. * Гендер тарих — ҡатындар һәм ирҙәр тәжрибәһенең үҙ ара-йоғонтоһо тарихын социаль ойошманың мөһим бер аспекты булараҡ өйрәнә. * [[Мәҙәни антропология|Социокультур антропология]] — материаль объекттар, идеялар, ҡиммәттәр, төшөнсәләр йыйылмаһы булараҡ, мәҙәниәт тураһында фән * Культурология — мәҙәниәтте, уның уртаҡ үҫеш закондарын өйрәнеүсе фән. * Крайҙы өйрәнеү — архитектураларҙы, биологияны, географияны, тарихты, мәҙәниәтте, әҙәбиәтте, медицинаны, дини табыныуҙарҙы, үҙидаралыҡты, ауыл хужалығын, спортты, топонимиканы, фортификацияны, конкрет төбәктәрҙең экологияһын өйрәнеү. * Психо тарих — үткәндәрҙә кешеләр ҡылығының психологик мотивацияһын өйрәнә. * [[Этнология]] һәм [[этнография]] — халыҡтарҙы һәм этностарҙы, уларҙың килеп сығышын өйрәнә. * Асыҡ тарих — асыҡ сферала һәм тарихи белемдең массалы практик репрезентацияһында тарихты өйрәнеү. == Оҡшаш дисциплиналар == * [[Хәрби тарих]] — төҙөлөш, ҡораллы көстәр хәрәкәтенең килеп сығыуын өйрәнеүсе фән, хәрби хеҙмәт фәненең ҡушма өлөшө. * Тарихи психология — психология һәм тарих тоташҡан урындағы фән. * [[Мәҙәниәт тарихы]] — тарихи дәүерҙең рухи донъяһы, халыҡтар һәм тарихи процесстың башҡа берәй вәкиле тураһындағы фән. * [[Фән тарихы]] — фәнни белем, сәйәси һәм хоҡуҡи тәғлимәт, фәлсәфә тарихы. * [[Дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы]] — төрлө тарихи дәүерҙәрҙә донъя халыҡтарының дәүләт һәм хоҡуҡ үҫеш закондарын өйрәнә. * Сәйәси һәм хоҡуки уҡыуҙар тарихы — ысынбарлыҡ мәсьәләләренә ҡараш үҙенсәлектәрен, дәүләттең барлыҡҡа килеүен һәм булыуын, төрлө тарихи дәүерҙәрҙә төрлө аҡыл эйәләренең хоҡуғын өйрәнә. * [[Дин тарихы]] — дини ышаныуҙарҙың килеп сығыуын, үҫешен һәм сакраль культтарҙы, локаль һәм донъя конфессияһының бәйләнешен айырмалығын өйрәнә. * Иҡтисад тарихы — эволюцион үҫеш һәм кешенең хужалыҡ эшмәкәрлеге менән бәйләнгән күренеш һәм процесстарҙы өйрәнә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Блок М. |часть = |заглавие = Апология истории или ремесло историка |оригинал = |ссылка = http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000028/index.shtml |ответственный = |издание = 2-е изд |место = М. |издательство = Наука |год = 1986 |том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга |автор = Тойнби А. |часть = |заглавие = Постижение истории |оригинал = |ссылка = http://orel.rsl.ru/nettext/foreign/toinby/Toynbee000.html |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Прогресс |год = 1990 |том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} [[Категория:Тарих]] jq6gvv820wsxgwrxwzr7dnk08fabbjj Гомер 0 1743 1302636 1247332 2026-08-11T20:41:05Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302636 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Һомер |Төп исеме = Ὅμηρος |Рәсеме = Homeros Caetani Louvre Ma440 n2.jpg |Рәсем аңлатмаһы = Гомерҙың Луврҙағы бюсы |Тыуған урыны = |Вафат булған урыны = Иос утрауы |Эшмәкәрлек төрө = сәсән—шағир |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = героик эпос |Әҫәрҙәренең телдәре = |Викикитапхана = }} '''Һомер''' ({{lang-el|Ὅμηρος}}) (йәшәгән ваҡыты — б. э. т. XII быуат һәм б. э. т. VII быуат араһы) — легендар [[Боронғо Греция]]ның сәсән—шағиры. [[Европа]] әҙәбиәтенең боронғо ҡомартҡылары булған<ref>{{cite book|author= Vidal-Naquet, Pierre|title=Le monde d'Homère|publisher=Perrin|year= 2000|page=19}}</ref> «[[Илиада]]» һәм «[[Одиссея]]» эпик поэмаларын ижад итеүсе булып иҫәпләнә. Табылған боронғо грек папирустарының яҡынса яртыһы Гомерҙыҡы<ref>{{cite book| author= Finley, Moses|title=The World of Odysseus| url= https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8|publisher=New York Review of Books|location= New York|year= 2002|pages=[https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8/page/11 11]–2| isbn=978-1-59017-017-5}}; Finley’s figures are based upon the corpus of literary papyri published before 1963.</ref>. Легенда буйынса ул һуҡыр булған. == Биографияһы == Гомерҙың шәхесе һәм тормошо хаҡында дөрөҫ кенә бер нәмә лә билдәле түгел<ref name="autogenerated1">[http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu Введенский Б. А. . Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140319163345/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |date=2014-03-19 }}</ref>. Шуныһы асыҡ, «Илиада» һәм «Одиссея» үҙҙәрендә һүрәтләнгән ваҡиғаларҙан күпкә һуң, әммә уларҙың барлығы теркәлгән беҙҙең эраға тиклемге VI быуаттан иртәрәк булдырылған. [[Геродот]] әйтеүенсә, Гомер уға тиклем 400 йыл элек йәшәгән<ref>[[Геродот]] 2.53.</ref>. Башҡа боронғо сығанаҡтар уның Троян һуғышы ваҡытында йәшәүен билдәләй<ref>{{cite journal|author= Graziosi, Barbara|title=The Invention of Homer|location=[[Cambridge]]|year=2002|pages=98–101}}</ref>. Гомерҙың тыуған урыны билдәһеҙ. Ул тыуған ер булыу хоҡуғына 7 ҡала дәғүә иткән: Смирна, Хиос, Колофон, Саламин, Родос, Аргос, [[Афина]]{{sfn|Анпектова-Шарова & Дуров|2004|p=63}}<ref name=autogenerated1 />. Геродот һәм Павсаний әйтеүенсә, Гомер ''Киклада архипелагының Иос утрауында'' үлгән. «Илиада» һәм "Одиссея"ның Грецияның ионий ҡәбиләләре йәшәгән диңгеҙ ярҙары буйында, йәки уға яҡын утрауҙарҙың береһендә сығарылыуы мөмкин. Гомер диалекты уның ниндәй ырыуға ҡарауы тураһында аныҡ мәғлүмәт бирмәй, сөнки ул боронғо [[грек теле]]нең ионий һәм золий диалекттарының ҡушылмаларынан тора. Гомер диалекты, уның ғүмерен самалаған ваҡыттан алда уҡ барлыҡҡа килгән шиғри ''койнэ'' формаларының береһен сағылдыралар тигән фараз бар. Традиция буйынса Гомер ''һуҡыр'' итеп һүрәтләнә. Был уның тормошондағы реаль факттарҙан алынмаған һәм бары тик антик биография жанрына хас булған тергеҙеү булыуы ихтимал<ref name=autogenerated1 />. Күп кенә билдәле легендар күрәҙәселәр һәм йырсылар һуҡыр булғанлыҡтан (мәҫәлән, Тиресий), поэтик һәм күрәҙәлек һәләтен бер-береһенә бәйләгән антик логика буйынса Гомерҙың фаразланған һуҡырлығы ысынбарлыҡ кеүек күренә. Бынан тыш, "Одиссея"лағы йырсы Демодоктың тыумыштан һуҡыр булыуы ла<ref>Одиссея VIII, 63 сл.</ref> автобиографик итеп ҡабул ителгән булыуы мөмкин. Беҙҙең эраға тиклем III быуаттан да һуң түгел, ә ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекере буйынса тағы ла алдараҡ<ref>Тронский И. М. История античной литературы М., 1983. С. 66.</ref> барлыҡҡа килгән «Гомер менән Гесиод ярышы» тигән шиғри ярыш тураһында шундай риүәйәт йәшәй: йәнәһе лә, шағирҙар Эбвей утрауында һәләк булған Амфидема иҫтәлегенә ойошторолған уйындарҙа осрашҡан һәм үҙҙәренең иң яҡшы шиғырҙарын уҡыған. Ярышта судья булған батша Панед еңеүҙе Гесиодҡа бирә, сөнки ул игенселеккә һәм тыныслыҡҡа саҡыра. Тыңлаусылар аудиторияһы иһә Гомер яғында була. Гомерҙың «Илиада» менән «Одиссея» поэмаһынан тыш һуңғараҡ барлыҡҡа килгән тағы ла башҡа әҫәрҙәре бар, тип һанайҙар. Мәҫәлән, «Гомер гимндары» (беҙҙең эраға тиклем VII—V быуаттарҙа, Гомерҙың үҙе кеүек боронғо грек шиғриәте өлгөһө тип һанала), «Маргит» комик поэмаһы һәм башҡалар. «Гомер» исеме тәү тапҡыр беҙҙең эраға тиклем VII быуатта, Каллин Эфесский уны «Фиваида» авторы тип атаған ваҡытта осрай. Исемдең мәғәнәһен антиклыҡ ваҡытында уҡ аңлатырға маташып, ''«аманат»'' (Гесихий), ''«сираттағы артына»'' ([[Аристотель]]) йәки «һуҡыр»<ref>P. Chantraine, ''Dictionnaire étymologique de la langue grecque,'' Klincksieck, Paris, 1968, vol. 2 (3-4) p. 797 ''ad loc.''</ref><ref>H.G. Liddell, R. Scott, ''A Greek-English Lexicon'', rev. ed. Sir Henry Stuart-Jones, Clarendon Press, Oxford, 1968 ''ad loc''.</ref><ref>Pseudo-Herodotus, ''Vita Homeri''1.3 in Thomas W. Allen, ''Homeri Opera'', Tomus V,(1912) 1946 p. 194. Cf. Lycophron, ''Alexandra,'' l.422</ref> (Эфор Кимский) кеүек варианттар тәҡдим иткәндәр. Тик был варианттарҙың береһе лә, Гомерға «ижад итеүсе», «аккомпаниатор» кеүек заманса мәғәнәләрҙе тағырға маташҡан кеүек, ышандырырлыҡ булмай. <…> Моғайын, ионик формаһындағы «Ομηρος» һүҙе уның ғәмәлдәге ысын исеме булғандыр<ref name=autogenerated1 /><ref>Книга: Боура С. М.: Героическая поэзия. С. 547</ref>. == Гомер мәсьәләһе == «Илиада» һәм «Одиссей» поэмаларының авторлығына, уларҙың килеп сығыуы һәм яҙылғанға тиклемге яҙмышына бәйле проблемалар йыйылмаһы «Гомер мәсьәләһе» тигән исем алған{{sfn|Анпектова-Шарова & Дуров|2004|p=64}}. === Антик осор === Был осор легендаһы Гомер үҙ эпосын Троян һуғышы ваҡытындағы шағирә ''Фантасия'' поэмаһы нигеҙендә ижад иткән, тип раҫлай<ref>[http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu Введенский Б. А. . Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140319163328/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |date=2014-03-19 }}</ref>. [[Файл:Friedrich August Wolf - Imagines philologorum.jpg|thumb|''Фридрих Август Вольф'']] === «Аналитиктар» һәм «унитарийҙар» === XVIII быуат аҙағына тиклем Европа фәнендә «Илиада» һәм «Одиссея»ның аторы Гомер, һәм улар нисек ижад ителгән шул килеш һаҡланып ҡалған, тигән фекер өҫтөнлөк ала. (Әммә инде 1964 йылда аббат д’Обиньяк үҙенең «Conjectures académiques»-ында «Илиада» һәм "Одиссея"ның беҙҙең эраға тиклем VIII быуатта Ликург Спартанский Спартала йыйған үҙаллы йырҙар булыуын раҫлай). Тик 1788 йылда Ж. Б. Вилуазон Venetus A кодексынан «Илиада»-ға схолий баҫтыра. Күләме буйынса ул был поэманан ашып китә, антик филологтар (Зенодот, Аристофан, Аристарх) ижад иткән йөҙәрләгән вариантан тора. Был баҫманан һуң Александрия филологтарының Гомер поэмаларының йөҙәрләгән юлының икеле йә иһә бөтөнләй ысын түгел, тип һанауы асыҡлана. Улар был юлдарҙы ҡулъяҙманан һыҙып ташламаған, тик айырым билдәләп ҡуйған була. Схолийҙарҙы уҡыу ҙа, беҙҙә булған Гомер текстарының эллинистик ваҡытҡа тура килеүе хаҡындағы һөҙөмтәгә килтерә. Ошо факттарҙан һәм башҡа фекерҙәрҙән сығып, (Гомер дәүерендә яҙыу булмаған, шул арҡала бындай оҙон поэма яҙып булмаған, тип һаналған) Фридрих Август Вольф «Гомерға баш һүҙ» китабында<ref>Wolf F.A. Prolegomena ad Homerum. Halle, 1795</ref> йәшәү барышында ике поэма ла мөһим һәм ҡырҡа үҙгәрештәр кисергән, тигән фаразлауын белдерә. Шулай итеп, Вольфтың фаразына ярашлы, «Илиада» менән "Одиссея"ны ниндәйҙер бер авторҙыҡы тип әйтеп булмай. Вольф «Илиада» тексын ижад итеүҙе беҙҙең эраға тиклем VI быуатҡа ҡарата. Ысынлап та, антик авторҙарҙың мәғлүмәте буйынса (шул иҫәптән [[Марк Туллий Цицерон|Цицерон]] да), Гомер поэмалары беренсе тапҡыр Афина тираны [[Писистрат]] йәки уның улы [[Гиппарх]] күрһәтмәһе буйынса бергә йыйыла һәм яҙыла. Был «писистрат мөхәррирләүе» «Илиада» һәм "Одиссея"ны тәртипкә һалыу өсөн кәрәк була. Поэма тексының ҡапма-ҡаршылыҡлығы, унда төрлө дәүерҙәге ҡатламдарҙың булыуы, төп сюжеттан ныҡ ситкә тайпылыуы аналитик ҡараш файҙаһына була. Гомер поэмаларының нисек булдырылыуына хаҡында аналитиктар төрлө фаразлауҙар белдерә. Карл Лахманн, мәҫәлән, «Илиада» ҙур булмаған бер нисә йырҙан тора тиһә («бәләкәй йырҙар теорияһы»), Готфрид Германн киреһенсә, һәр поэма бәләкәй йырҙарҙы яйлап киңәйтеү һәм яңы материал өҫтәү менән («башланғыс нигеҙ теорияһы») булдырылған, ти. Вольфтың оппоненттары («унитарийҙар» тип аталыусылар) бер нисә ҡаршы аргумент килтерә. Беренсенән, «писистрат мөхәрирләүе» юрауы икеләнеү уята, сөнки был туралағы бар мәғлүмәттәр ҙә һуңыраҡ осорға тура килә. Икенсенән, ҡапма-ҡаршылыҡтар һәм ситкә тайпылыуҙар күп авторлыҡты аңлатмай, сөнки ҙур әҫәрҙәрҙә улар йыш осрай. «Унитарийҙар», «Илиада» һәм "Одиссея"ның йөкмәтке тулылығына, композиция матурлығына һәм симметрияһына нигеҙләнеп, поэмалар авторының берлеген иҫбат итә. == Әҙәбиәт == === Текст һәм тәржемәләр === * С появлением книгопечатания, в 1488 году во Флоренции Димитрием Халкокондилом впервые были изданы «Илиада» и «Одиссея». * ''Русский прозаический перевод'': Полное собрание творений Гомера. / Пер. Г. Янчевецкого. Ревель, 1895. 482 стр. (приложение к журналу «Гимназия») * В серии «Loeb classical library» сочинения изданы в 5 томах (№ 170—171 — Илиада, № 104—105 — Одиссея); а также № 496 — Гомеровы гимны, Гомеровские апокрифы, биографии Гомера. * В серии «Collection Budé]]» сочинения изданы в 9 томах: «Илиада» (введение и 4 тома), «Одиссея» (3 тома) и гимны. * ''Краузе В. М.'' Гомеровский словарь (к Илиаде и Одиссее). Со 130 рис. в тексте и картою Трои. СПб., А. С. Суворин. 1880. 532 стб. (''пример дореволюционного школьного издания'') * {{книга |автор1=Анпеткова-Шарова Г. Г. |автор2=Дуров В. С. |часть=Часть I. Греция |заглавие=Античная литература |место=СПб |издательство=Филологический факультет СПбГУ |том=I |год=2004 |isbn=5-8465-0191-5 |ref=Анпектова-Шарова & Дуров}} === Гомер хаҡында монографиялар === * ''Петрушевский Д. М.'' Общество и государство у Гомера. М., 1913. * ''Зелинский Ф. Ф.'' Гомеровская психология. Пг., Изд-во АН, 1920. * ''Альтман М. С.'' Пережитки родового строя в собственных именах у Гомера. (Известия ГАИМК. Вып. 124). М.-Л.: ОГИЗ, 1936. 164 стр. 1000 экз. * ''Фрейденберг О. М.'' Миф и литература древности. М.: Вост. лит. 1978. 2-е изд., доп. М., 2000. * ''Толстой И. И.'' Аэды: Античные творцы и носители древнего эпоса. М.: Наука, 1958. 63 стр. * ''Лосев А. Ф.'' [http://annals.xlegio.ru/greece/losev/index.htm#homer ''Гомер''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071101045452/http://annals.xlegio.ru/greece/losev/index.htm#homer |date=2007-11-01 }} М.: ГУПИ, 1960. 352 стр. 9 т.э. * 2-е изд. (Серия «Жизнь замечательных людей»). М.: Мол. гв., 1996=2006. 400 стр. * ''Ярхо В. Н.'' Вина и ответственность в гомеровском эпосе. ''Вестник древней истории'', 1962, № 2, с. 4-26. * ''Сахарный Н. Л.'' Гомеровский эпос. М.: ХЛ, 1976. 397 стр. 10000 экз. * ''Гордезиани Р. В.'' [http://annals.xlegio.ru/greece/gordez/index.htm#pge ''Проблемы гомеровского эпоса''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071113192455/http://annals.xlegio.ru/greece/gordez/index.htm#pge |date=2007-11-13 }} Тб.: Изд-во Тбил. ун-та, 1978. 394 стр. 2000 экз. * ''Шталь И. В.'' Художественный мир гомеровского эпоса. М.: Наука, 1983. 296 стр. 6900 экз. * ''Челышев П. В., Котенева А. В. ''Очерки по истории мировой культуры: боги и герои античной мифологии. М.: МГГУ, 2013. 351 с. 100 экз. ISBN 978-5-91615-032-2 * Cunliffe R. J. ''A lexicon of the homeric dialect''. L., 1924. * Leumann M. ''Homerische Würter.'' Basel, 1950. * Treu M. ''Von Homer zur Lyrik''. München, 1955. * Whitman C.H. ''Homer and the heroic tradition.'' Oxford, 1958. * Лорд А. ''Сказитель''. М., 1994. === Гомер гимндары библиографияһы === * [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Перевод гимнов Ивлин-Уайта] (англ.) * В серии «Collection Budé»: ''Homere''. Hymnes. Texte établi et traduit par J. Humbert. 8e tirage 2003. 354 p. руссаға тәржемәләр: * отдельные гимны переводил С. П. Шестаков. * Гомеровы гимны. / Пер. В. Вересаева. М.: Недра, 1926. 96 стр. ** переизд.: Античные гимны. М.: Изд-во МГУ. 1988. С. 57-140 и комм. * Гомеровы гимны. / Пер. и комм. Е. Г. Рабинович. М.: Carte blanche, [[1995]]. Тикшеренеүҙәр: * ''Деревицкий А. Н.'' Гомерические гимны. Анализ памятника в связи с историей его изучения. — Харьков, 1889. — 176 стр. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Гомер |Викиөҙөмтә = :ru:Гомер |Викикитапхана = :ru:Гомер |Викимилек = Homer }} * [http://www.philology.ru/literature3/vakhrushev-97.htm Гомер]. Зарубежные писатели. Биобиблиографический словарь * {{lib.ru|http://lib.ru/POEEAST/GOMER/}} * {{fantlab|http://fantlab.ru/autor10407}} * [http://all-art.org/literature/odissea/index.html Поэмы Гомера «Илиада» и «Одиссея» с комментариями, приложениями и иллюстрациями] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930015304/http://all-art.org/literature/odissea/index.html |date=2007-09-30 }} {{недоступная ссылка|число=14|месяц=05|год=2013|url=http://all-art.org/literature/odissea/index.html}} * [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Греческие тексты поэм] * [http://omhpos.narod.ru/ Гомер «Одиссея» в переводе Шуйского, с комментариями] * [http://www.varvar.ru/arhiv/texts/akimova2.html Гомеровский эпос: миф и ритуал.] Акимова Л. И. Искусство Древней Греции: Геометрика и архаика. — СПб.: Азбука-классика, 2007. {{Яҡшы мәҡәлә|Шағир}} [[Категория:Гомер]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Боронғо Греция шағирҙары]] [[Категория:Боронғо грек шағирҙары]] [[Категория:Б. э. т. VIII быуат шағирҙары]] [[Категория:«Илаһи комедия» персонаждары]] [[Категория:Һуҡыр кешеләр]] r9yoqixkj7lmlp94lf9af56r25xs4pz Лондон 0 3651 1302574 1287329 2026-08-11T19:55:33Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302574 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = ҡала |русское название = Гондон |оригинальное название = {{lang-en|London}} |изображение = London from a hot air balloon.jpg |герб = Lesser Coat of Arms of The City of London.svg |герб тасуирламаһы = Лондон Сити гербы |страна = Бөйөк Британия |флаг = |ширина герба = 100 |ширина флага = 125 |lat_dir = N |lat_deg= 51 |lat_min= 30 |lat_sec=26 |lon_dir = W |lon_deg= 00 |lon_min= 07 |lon_sec=39 |CoordAddon = type:city(7500000)_region:GB |CoordScale = 100000 |размер карты страны = 200 |размер карты региона = 0 |размер карты района = |вид региона = Бөйөк Британия илдәре{{!}}Бөйөк Британия иле |регион = Англия |регион в таблице = Англия |вид района = Регионы Англии{{!}}Регион |район = Ҙур Лондон |район в таблице = Ҙур Лондон |вид общины = |община = |община в таблице = |вид главы = Мэр |глава = '''Садыйк Хан''', Садыйк Аманулла улы Хан, ({{lang-en|Sadiq Aman Khan}}, {{lang-ur|صادق امان خان}} |дата основания = 43 йыл |первое упоминание = |add1n = элекке исемдәре |add1 = Лондиниум, Авгу́ста, Люнденвик, Люнденбург |статус с = |площадь = 1706,8 км² |вид высоты = |высота центра НП = |климат = уртаса диңгеҙ |официальный язык-ref = |население = {{рост}} 8 416 999<ref>{{cite web| author=| date=| url=http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_315456.pdf| title=Annual Mid-year Population Estimates for England and Wales, 2012|publisher=ONS| accessdate=2013-9-11}}</ref> |год переписи = 2013 |плотность = 5173 |агломерация = {{рост}} 8 631 000 кеше (2010) |национальный состав = аҡ 59.8% (шул иҫәптән британдар 44.9%), азиаттар 18.4%, ҡара тире 13.3%, ҡушма 5%, башҡа 3.4% |конфессиональный состав = христиандар 48.4%, мосолмандар 12.4%, индуисттар5.1%, йәһһдтәр1.8%, сикхтар 1.5%, атеисттар 20.7% |внутреннее деление = Сити һәм 32 район ({{lang-en|boro}}):<br> #Вестминистер #Кенсингтон һәм Челси, #Хаммерсмит и Фулхэм, #Уондсуэрт, #Ламбет, #Саутуарк, #Тауэр-Хамлетс, #Хакни, #Ислингтон, #Камден, #Брент, #Илинг, #Хаунслоу, #Ричмонд-апон-Темс #Кингстон-апон-Темс, #Мертон, #Саттон, #Кройдон, #Бромли, #Луишем, #Гринвич, #Бексли, #Хаверинг, #Баркинг һәм Дагенем, #Редбридж, #Ньюхэм, #Уолтем-Форест, #Харринги, #Энфилд, #Барнет, #Харроу, #Хиллингдон, |этнохороним = лондонсы |часовой пояс = 0 |DST = есть (1) |телефонный код = +44 20 |почтовый индекс = |почтовые индексы = E, EC, N, NW, SE, SW, W, WC, BR, CM, CR, DA, EN, HA, IG, KT, RM, SM, TN, TW, UB, WD |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = http://www.london.gov.uk/ |язык сайта = en }} '''Гондон''' ([[Инглиз теле|инг.]] ''London'') — [[Англия]]ның һәм [[Бөйөк Британия]]ның баш ҡалаһы һәм иң эре ҡалаһы.<ref>{{cite web |url= http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/london?showCookiePolicy=true |title=London |accessdate=23 September 2014 |publisher=Collins Dictionary |date=n.d.}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html |title= The World Factbook |date= 1 February 2014 |publisher= [[Central Intelligence Agency]] |accessdate= 23 February 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107065049/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html |date=7 January 2019 }}</ref> Темза йылғаһы ярында, римляндар менән яҡынса 43 йылда ''Лондиниум'' тип нигеҙләнғән, ике быуат ваҡытында ул эре тораҡ пункты.<ref name=london_001>{{cite web |url= http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Permanent/RomanLondon.htm |date=n.d. |archiveurl= http://classic-web.archive.org/web/20080622181424/http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Permanent/RomanLondon.htm |title=Roman London |publisher=[[Museum of London]] |archivedate=22 June 2008}}</ref> Лондондын боронғо ядроһы ''' Лондон Сити ''' 2,9 км² майҙанында урынлашҡан һәм 2011 йылда унда 7,375 кеше йәшәғән. 19 быуаттан башлап ''Лондон'' термины — боронғо ядро уратып алған метрополиялар исеме.<ref name="mills_140">{{Harvnb|Mills|2001|p=140}}</ref> Был конурбацияның ҙур өлөшө Ҙур Лондон (майҙаны — 1572 км²),<ref name="region">{{cite web |url=http://www.gos.gov.uk/gol/factgol/London/?a=42496 |title=Government Offices for the English Regions, Fact Files: London |publisher=Office for National Statistics |accessdate=4 May 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/20080124102915/http://www.gos.gov.uk:80/gol/factgol/London/?a=42496 |archivedate=24 January 2008 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20080124102915/http://www.gos.gov.uk/gol/factgol/London/?a=42496 |date=24 January 2008 }}</ref><ref name="elcock">{{Cite book |last= Elcock |first=Howard |title=Local Government: Policy and Management in Local Authorities |url= https://archive.org/details/localgovernmentp0000elco |publisher=Routledge |location= London |year=1994 |isbn=978-0-415-10167-7|page=368|ref=harv}}</ref><ref group="note">See also: [[Independent city#National capitals|Independent city § National capitals]].</ref> [[Англия]]ның регионы; Лондон мэры һәм Лондон Ассамблеяһы менән идара ителә.<ref name="politics_uk">{{Cite book |last=Jones |first=Bill |coauthors=Kavanagh, Dennis; Moran, Michael; Norton, Philip |title=Politics UK |url=https://archive.org/details/politicsuk0000unse |publisher=Pearson Education |year=2007 |isbn=978-1-4058-2411-8 |page=[https://archive.org/details/politicsuk0000unse/page/868 868] |ref=harv |location=Harlow}}</ref><ref group="note">The London Mayor is not to be confused with the [[Lord Mayor of London]] who heads the [[City of London Corporation]], which administers the City of London.</ref> Конурбацияға тағы ла ике округтар инә: Лондон Сити һәм Бөйөк Лондон,<ref>Lieutenancies Act 1997</ref> ләкин тарихтан улар Сити, [[Мидлсекс]], [[Эссекс]], [[Суррей]], [[Кент]] һәм [[Хардфордшир]] графлыҡтар араһында бүленде. Лондон алдынғы глобаль ҡалаһы.<ref>{{cite news |url= http://www.guardian.co.uk/uk/shortcuts/2013/mar/10/london-capital-of-world-divorce-breakfast |title= London: the everything capital of the world |work=[[The Guardian]] |author= Adewunmi, Bim |date=10 March 2013 |location =London}}</ref><ref>{{cite web |url= http://moreintelligentlife.co.uk/content/ideas/john-parker/what-capital-world?page=full |title= What's The Capital Of The World? |publisher= More Intelligent Life |accessdate= 4 July 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922132807/http://moreintelligentlife.co.uk/content/ideas/john-parker/what-capital-world?page=full |date=22 September 2013 }}</ref> Сәнғәт, коммерция, мәғариф, күңел асыу, мода, финанс, һаулыҡ һаҡлау, матбуғат, махсус хеҙмәтләштереү, фән тикшеренеүҙәр, туризм, транспорт яҡтан көслө һәм был яҡшы яҡтар уны бик данлыҡлы ҡала тип эшләйҙәр.<ref>{{cite web |url= http://www.forbes.com/pictures/edgl45ghmd/no-1-london |title= The World's Most Influential Cities 2014 |accessdate= 2 March 2015 |publisher= Forbes}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.mori-m-foundation.or.jp/gpci/index_e.html |title= Global Power City Index 2014 |accessdate= 2 March 2015 |publisher= Institute for Urban Strategies&nbsp;– The Mori Memorial Foundation}}</ref><ref>{{cite news |url= http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/london-is-the-most-desirable-city-in-the-world-to-work-in-study-finds-9779868.html |title= London is 'the most desirable city in the world to work in', study finds |accessdate= 2 March 2015 |newspaper= The Independent |location= London |author=Dearden, Lizzie |date= 7 October 2014}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.londonandpartners.com/media-centre/press-releases/2014/20141218london-leads-the-uk-for-worldclass-research |title= London leads the UK for world-class research |accessdate= 2 March 2015 |publisher= London & Partners }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401181841/https://www.londonandpartners.com/media-centre/press-releases/2014/20141218london-leads-the-uk-for-worldclass-research |date=1 April 2019 }}</ref> Донъяның беренсе финанс үҙәге,<ref name=GFCI>{{cite web|url=http://www.longfinance.net/images/GFCI18_23Sep2015.pdf|title=The Global Financial Centres Index 18|date=September 2015|publisher=Long Finance}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227131528/http://www.longfinance.net/images/GFCI18_23Sep2015.pdf |date=2017-02-27 }}</ref><ref name="Mastercard">{{cite web |url= http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |title= Worldwide Centres of Commerce Index 2008 |publisher=Mastercard}}</ref><ref name="Global Financial Centres Index 18">{{cite web |url=http://www.longfinance.net/images/GFCI18_23Sep2015.pdf |title=Global Financial Centres Index 18 |publisher=[[Z/Yen]] |year=2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227131528/http://www.longfinance.net/images/GFCI18_23Sep2015.pdf |date=2017-02-27 }}</ref><ref name="forbes.com">{{cite news |url= http://www.forbes.com/2008/07/15/economic-growth-gdp-biz-cx_jz_0715powercities.html |title= World's Most Economically Powerful Cities |work=Forbes |location=New York |date=15 July 2008 |archiveurl= http://www.webcitation.org/5yo0LhcwS |archivedate=19 May 2011| deadurl=no}}</ref> Эске тулайы продукт буйынса башҡалалар араһында иҫәпләү ысулы буйынса 5-се ләкин 6-сы урында тора.<ref group="note">Rankings of cities by metropolitan area GDP can vary as a result of differences in the definition of the boundaries and population sizes of the areas compared, exchange rate fluctuations and the method used to calculate output. London and [[Paris]] are of broadly similar size in terms of total economic output which can result in third party sources varying as to which is defined as having the fifth- and sixth-largest city GDP in the world. A report by the McKinsey Global Institute published in 2012 estimated that London had a city GDP of US$751.8 billion in 2010, compared to US$764.2 billion for Paris, making them respectively the sixth- and fifth-largest in the world. A report by PricewaterhouseCoopers published in November 2009 estimated that London had a city GDP measured in purchasing power parity of US$565 billion in 2008, compared to US$564 billion for Paris, making them respectively the fifth- and sixth-largest in the world. The McKinsey Global Institute study used a metropolitan area with a population of 14.9 million for London compared to 11.8 million for Paris, whilst the PricewaterhouseCoopers study used a metropolitan area with a population of 8.59 million for London compared to 9.92 million for Paris.</ref><ref name=forpolgdp>{{cite news |url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/08/13/the_most_dynamic_cities_of_2025 |title=The Most Dynamic Cities of 2025 |accessdate=28 September 2012 |work=Foreign Policy |location=Washington DC |date=September–October 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104144609/http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/08/13/the_most_dynamic_cities_of_2025 |date=4 November 2012 }}</ref><ref name="Global city GDP rankings 2008-2025">{{cite web |url=http://www.ukmediacentre.pwc.com/Media-Library/Global-city-GDP-rankings-2008-2025-61a.aspx |title=Global city GDP rankings 2008–2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers |accessdate=16 November 2010 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5yo0M2ast |archivedate=19 May 2011 |deadurl=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530214801/https://www.ukmediacentre.pwc.com/Media-Library/Global-city-GDP-rankings-2008-2025-61a.aspx |date=30 May 2013 }}</ref> Лондон донъя мәҙәниәт үҙәге.<ref>{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/london-capital-of-the-world-766661.html |location=London |work=The Independent |first=Simon |last=Calder |date=22 December 2007 |title=London, capital of the world}}</ref><ref>{{cite news |url= http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23389580-london-is-the-world-capital-of-the-21st-century-says-new-york.do |author= Teodorczuk, Tom |title= London is the world capital of the 21st century&nbsp;... says New York |work= London Evening Standard |date= 20 March 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091125151618/http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23389580-london-is-the-world-capital-of-the-21st-century-says-new-york.do |date=25 November 2009 }}</ref><ref>{{cite press release |url=http://www2.lse.ac.uk/newsAndMedia/news/archives/2008/culturecapital.aspx |title=London is world capital of culture says LSE expert |publisher=London School of Economics |date=11 March 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118132607/http://www2.lse.ac.uk/newsAndMedia/news/archives/2008/culturecapital.aspx |date=18 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.london.gov.uk/get-involved/consultations/current-consultations/cultural-strategy |title=Cultural Strategy |publisher=Greater London Authority |date=6 September 2010 |accessdate=10 February 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209210256/http://www.london.gov.uk/get-involved/consultations/current-consultations/cultural-strategy |date=9 February 2012 }}</ref> Донъяла иң күп туристар йыйған ҡала<ref>{{cite news |url= http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/london-tops-ranking-of-destination-cities-2291794.html |title= London tops ranking of destination cities |accessdate= 12 June 2012 |newspaper= The Independent |location= London |date= 1 June 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603143149/http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/london-tops-ranking-of-destination-cities-2291794.html |date=3 June 2011 }}</ref> һәм донъяла иң ҙур аэропорт системаһы эргәһендә ҡала.<ref name=capa1>{{cite web |url= http://www.centreforaviation.com/analysis/beijing-to-overtake-london-as-worlds-largest-aviation-hub-massive-new-airport-planned-58776 |title= Beijing to overtake london as world's largest aviation hub |accessdate=12 June 2012 |publisher=Centre for Aviation}}</ref> Инвестициялар бирелғән буйынса донъяла иң алдынғы урын,<ref>{{cite web |url= http://greater-paris-investment-agency.com/en/2015/07/09/2015-global-cities-investment-monitor-perception/ |title= Global Cities Investment Monitor 2015 |accessdate= 27 August 2015 |publisher= KPMG}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.cbre.com/o/international/investor-intentions-survey/Pages/default.aspx |title= Global Investor Intentions Survey 2015 |accessdate= 27 August 2015 |publisher= CBRE }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150823134916/http://www.cbre.com/o/international/investor-intentions-survey/Pages/default.aspx |date=23 August 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.worldpropertyjournal.com/real-estate-news/united-kingdom/london-real-estate-news/global-property-investor-data-2015-global-investor-intentions-survey-2015-cbre-london-office-property-investors-new-york-commercial-investors-hong-kong-real-estate-investors-9065.php#sthash.YLLTORSE.dpuf |title= London Top Target for Global Investors, Secondary Markets Gain Popularity |accessdate= 27 August 2015 |publisher= World Property Journal}}</ref> донъяның топ-10 ритейлдары һәм<ref>{{cite web |url= http://researchgateway.cbre.com/Layouts/PublicReportAccess/Default.aspx?PUBID=e351a0b7-1ce9-40f8-8278-19d18cea5b2f |title= Global Retail Report 2014 |accessdate= 27 August 2015 |publisher= CBRE}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.standard.co.uk/business/business-news/london-retains-title-as-worlds-most-international-shopping-destination-10258033.html |author=Bourke, Joanna |title=London retains title as world's most international shopping destination |work= London Evening Standard |date= 18 May 2015 |accessdate=27 August 2015}}</ref> шәхси бизнесмендар<ref>{{cite web |url= http://www.knightfrank.com/research/the-wealth-report-2015-2716.aspx |title= The Wealth Report 2015 |accessdate= 27 August 2015 |publisher= Knight Frank}}</ref><ref>{{cite web |url= http://ny.curbed.com/archives/2015/03/11/nyc_is_no_longer_the_no_1_city_for_the_superwealthy.php |author=Bourke, Joanna |title=NYC Is No Longer the No. 1 City for the Super-Wealthy |work= Curbed |date= 11 March 2015 |accessdate=27 August 2015}}</ref> бында. Лондонда 43 университет бар<ref name="london2">{{cite press release |date=20 August 2008 |url=http://www.london.gov.uk/media/press_releases_mayoral/number-international-students-london-continues-grow |title=Number of international students in London continues to grow |publisher=Greater London Authority |archiveurl=http://www.webcitation.org/5yo0OvJq8 |archivedate=19 May 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124154712/http://www.london.gov.uk/media/press_releases_mayoral/number-international-students-london-continues-grow |date=24 November 2010 }}</ref>. Программалар төҙөү сәнәғәтенең донъя лидеры.<ref name="PWC">{{Cite web|title = Cities of opportunity 6 – London takes the top spot|url = http://www.pwc.co.uk/industries/government-public-sector/insights/cities-of-opportunity-6-london-takes-the-top-spot.html|accessdate = 2015-09-16|last = PricewaterhouseCoopers}}</ref> 2012 йылда Лондонда өсөнсө тапҡыр Йәйге Олимпия уйындары үткәрелде.<ref name=IOC>{{cite web |url= http://www.olympic.org/media?calendartab=1&articleid=52922 |title=IOC elects London as the Host City of the Games of the XXX Olympiad in 2012 |date=6 July 2005 |publisher=[[International Olympic Committee]] |accessdate=3 June 2006}}</ref> Лондонда куп спектрлы милләттәр йәшәғән ҡалаһы. Ҙур Лондонда 300 телдәрҙә һөйләшәләр.<ref name=london_006>{{cite web |url= http://www.cilt.org.uk/faqs/langspoken.htm |title= Languages spoken in the UK population |publisher= National Centre for Language |accessdate= 6 June 2008 |archiveurl= http://www.webcitation.org/5yo0PFX8H |archivedate= 19 May 2011 |deadurl= no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511215527/http://www.cilt.org.uk/faqs/langspoken.htm |date=11 May 2011 }}</ref> [[:EN:Office for National Statistics|Милли статистика офисы]] мәғлүмәте буйынса 2014 йылда Лондондын халҡы- 8,538,689, [[Европа Берләшмәһе]]нең халыҡ һаны буйынса иң эре муниципалитет,<ref name="largest_city_eu">{{cite web |url= http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=384 |title=Largest EU City. Over 7&nbsp;million residents in 2001 |publisher=Office for National Statistics |accessdate=28 June 2008 |archiveurl= http://www.webcitation.org/5Qd8V9JhM |archivedate=26 July 2007| deadurl=no}}</ref> һәм Бөйөк Британияның 12,5 % халҡы.<ref>{{cite web |url=http://data.london.gov.uk/datastore/applications/focus-london-population-and-migration |title=Focus on London&nbsp;– Population and Migration &#124; London DataStore |publisher=Greater London Authority |accessdate=10 February 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101016225915/http://data.london.gov.uk/datastore/applications/focus-london-population-and-migration |date=16 October 2010 }}</ref> Лондон ҡалаһы халыҡ һаны буйынса [[Европа Берлешмәһе]]ндә икенсе урында тора, [[Париж]]дан һуң (конурбация 9,787,426 кеше).<ref name="urbanpopulation">{{cite web | url=http://www.nomisweb.co.uk/articles/747.aspx|title=2011 Census – Built-up areas| publisher=[[Office for National Statistics|ONS]] | accessdate=29 June 2013}}</ref> Ҙур Лондон 13,879,757 халҡы менән Европа Берләшмәһендә иң эре конурбация.<ref name=gla-plan-2015>{{cite web|title=The London Plan (March 2015)|url=http://www.london.gov.uk/sites/default/files/London%20Plan%20March%202015%20%28FALP%29.pdf|website=London.gov.uk|publisher=The Greater London Authority|accessdate=7 July 2015}}</ref> 1831—1925 йылдарҙа Лондон халыҡ һаны буйынса донъяла иң эре ҡала булды.<ref name=london_030>{{cite web |url= http://www.channel4.com/history/microsites/H/history/i-m/london4.html|title=London: The greatest city |publisher=Channel 4 |accessdate=12 October 2008 |ref=harv |archiveurl= http://www.webcitation.org/5yo0g3KOn |archivedate=19 May 2011| deadurl=no}}</ref> Лондонда дүрт [[бөтә донъя мираҫы]] объекттары бар: [[:en:Tower of London|Тауэр]]; [[:en:Kew Gardens|Королева ботаник баҡсалары]]; Вестминистер графлығы: [[:en:Palace of Westminster|Вестминстер һарайы]], [[:en:Westminster Abbey|Вестминстер аббатлығы]] һәм [[:en:St Margaret's, Westminster|Изге Маргарита сиркәүе]] индерә; Гринвич ([[:en:Royal Observatory, Greenwich|Гринвич Королева Обсерваторияһы]] беренсе 0° Гринвич меридианы үткән урын).<ref name=london_005>{{cite web |url= http://whc.unesco.org/en/statesparties/gb|title=Lists: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland |publisher=[[UNESCO]] |accessdate=26 November 2008}}</ref> Башҡа иҫтәлекле урындар [[:en:Buckingham Palace|Букингем Һарайы]], [[Лондон күҙе]], [[:EN:Piccadilly Circus|Пикадилли майҙаны]], [[:en:St Paul's Cathedral|Изге Павел Соборы]], [[:en:Tower Bridge|Тауэр күпере]], [[:en:Trafalgar Square|Трафальгар майҙаны]], [[:en:The Shard|Шард бейек йорты]],[[:en:British Museum|Британ Музейы]], [[:en:National Gallery|Милли Галлерея]], [[:en: West End theatre|Вест Энд театрҙары]], Тейт Модерн һәм Британ китапханаһы.<ref>{{Cite news |url=http://www.whatsonstage.com/index.php?pg=207&story=E8821201275286&title=West+End+Must+Innovate+to+Renovate%2C+Says+Report |title=West End Must Innovate to Renovate, Says Report |accessdate=15 November 2010 |work=What's On Stage |date=25 January 2008 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5yo0S4x3M |archivedate=19 May 2011 |location=London |deadurl=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430190446/http://www.whatsonstage.com/index.php?pg=207&story=E8821201275286&title=West+End+Must+Innovate+to+Renovate%2C+Says+Report |date=30 April 2011 }}</ref> Лондон метрополитены донъяның беренсе булып төҙөлдө. ''London'' исеме этимологияһы куп спектрлы, күп вариантлы.<ref name="mills_139">{{Harvnb|Mills|2001|p=139}}</ref> Был боронғо исем 2-се быуатта сығанаҡтарҙа табылды. Ул 121 йылда ''[[Лондиниум]]'' тип йөрөтөлә, роман-британ сығышы менән.<ref name="mills_139"/> Был иң беренсе аңлатма [[Гальфрид Монмутский]] менән ''[[Historia Regum Britanniae]]'' эшендә бирелде.<ref name="mills_139"/> Ошо версия буйынса ҡаланы Люд короле баҫты һәм уға ''Kaerlud'' исемен бирҙе.<ref name=london_009>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2001/12/02/books/chapters/02-1st-ackro.html?ex=1225339200&en=b9c2c11ad6e1f435&ei=5070&pagewanted=3|title=London|last=Ackroyd|first=Peter|work=The New York Times |accessdate=28 October 2008 | date=2 December 2001|isbn=978-0-7011-7279-4}}</ref>. 1898 йылдан ҡала исеме *Londinos'' бер кельт кеше буйынса бирелде тип аңлатма йөрөй башланы. == Лондондын ҙурая барыуын туҡтатыу == [[Файл:The Metropolitan Green Belt among the green belts of England.svg|thumb|center| Лондондын йәшел поясы Англияныӊ башҡа йәшел поястар араһында.]] Лондондын ҙурая барыуын туҡтатыу өсөн Икенсе донъя һуышындан һуӊ [[Аберкромби, Лесли Патрик|Л. Аберкромби]] проекты буйынса Лондондын йәшел поясы ({{lang-en|Metropolitan Green Belt, London’s Green Belt}}) төҙөлә. Хәҙер ул Ҙур Лондонда (10 %) һәм сиктәш графлыҡтарҙа (90 %) урынлашҡан. Майҙан — 554,7 меӊ га (2011 йыл), Лондондын территорияһынан өс тапҡырға ҙурырраҡ<ref>{{книга|автор=Department for Communities and Local Government.|часть=|заглавие=Local Planning Authority Green Belt Statistics: England 2010/11|оригинал=|ссылка=http://www.communities.gov.uk/documents/statistics/pdf/1888221.pdf|ответственный=|издание=|место=Лондон|издательство=|год=2011|том=|страницы=2|страниц=|серия=|isbn=978-1-4098-2953-9|тираж=}}{{ref-en}}</ref>. == Халыҡ һаны == {{Wikidata/Population}} == Галерея == <gallery> File:Hdr parliament.jpg|Вестминстер һарайы һәм Биг-Бен. File:City.hall.london.arp.jpg|Ҙур Лондон администрацияһы (Сити-холл). File:London Eye Twilight April 2006.jpg|[[Лондон күҙе]], күҙәтеү тәгәрмәсе. File:The City London.jpg|Лондон-сити — оло эшлекле һәм финанс үҙәге. File:Natural History Museum HDR.jpg|Тәбиғәт фәндәре тарихы музейы, Лондон. File:Harrods (London).jpg|Harrods, Лондонда билдәле универмаг. Кенсингтон һәм Челси районда урынлашкан. </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{примечания|group="note"|30em}} {{иҫкәрмәләр}} {{Европа башҡалалары}} {{Йәйге Олимпия уйындары башҡалалары}} [[Категория:Лондон|*]] [[Категория:Европа баш ҡалалары]] [[Категория:Миллионер ҡалалар]] qauolkd01cchjgr23u98fvyt1uwwi8h Инглиз теле 0 3787 1302592 1302087 2026-08-11T20:06:27Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302592 wikitext text/x-wiki {{Тел | цвет = һинд-европа | исем = Инглиз теле | самоназвание = {{lang-en|English, the English language}} | число носителей = Тыуған тел (L1): ~380 млн (2021)<br />Икенсе тел (L2): ~1,077 млрд (2021)<br />Дөйөм һаны: '''~1,457 млрд''' | рейтинг = 1-2 | категория = [[Евразия телдәре]] | классификация = [[Һинд-Европа телдәре]]<br /> -> [[Герман телдәре]]<br /> -> [[Көнбайыш герман телдәре]]<br /> -> [[Анлофриз телдәре|Анлофриз тармағы]]<br /> -> [[Англ телдәре|Ангел телдәре]] | предки = [[Прото-инглиз теле]]<br /> -> [[Иҫке инглиз теле]]<br /> -> [[Урта инглиз теле]]<br /> -> [[Яңы инглиз теле]] | яҙма = [[Латин алфавиты]] ([[Инглиз алфавиты]]) | рәсми тел = 57 илдең һәм 30 бойондороҡло территорияның рәсми теле, [[БМО]], [[ЕБ]], [[НАТО]], [[ХАҠ]], [[МВФ]] | ISO1 = en | ISO2 = eng | ISO3 = eng | glotto = stan1293 | glottorefname = English | карта = English language distribution.svg | подпись карты = {{legend|#346699|Туған тел}} {{legend|#99ccff|Рәсми тел}} }} '''Ингли́з теле''', {{lang-en|(the) English (language)}} — [[Бөйөк Британия|Британияла]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]], [[Австралия]]ла һәм ҡайһы бер башҡа илдәрҙә рәсми тел, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО-ның]] алты рәсми теленең береһе. 380 миллион кеше өсөн инглиз теле туған тел булып тора, ә 1,077 миллион кеше өсөн икенсе тел булып тора.<ref>List of languages by total number of speakers</ref> == Инглиз теленең тарихы == Инглиз теленең үҫеш тарихы герман ҡәбиләләренән башлана һәм дүрт осорға бүленә<ref name="britannica_hist">{{cite web |url=https://britannica.com |title=Historical background |publisher=Encyclopedia Britannica |accessdate=2026-08-08}}</ref>: * '''Кельт осоро''': Герман ҡәбиләләре килгәнгә тиклем Британияла кельттар йәшәгән. Телдә уларҙан географик атамалар ҡалған [[Лондон]] (ингл. {{lang|en|London}}) (Lowonidonjon, Londinion, Lynn din), [[Темза]] (ингл. {{lang|en|Thames}}) (Tamesas)<ref name="scribd_brief">{{cite book |title=A Brief History of the English Language |publisher=Scribd |year=2024}}</ref>. * '''Боронғо инглиз осоро (V–XI бб.)''': [[англдар]], [[сакстар]] һәм [[юттар]] күсенгәс, ''боронғо инглиз теле'' барлыҡҡа килә. Христианлыҡ аша [[латин теле|латин]] һүҙҙәре (''school''), [[викингтар]] яуҙары аша скандинав һүҙҙәре (''sky'', ''they'') инә<ref name="britannica_hist" />. Иң билдәле ҡомартҡыһы — «[[Беовульф]]» эпосы. * '''Урта инглиз осоро (XI–XV бб.)''': 1066 йылда [[нормандар]] яулап алғас, хакимиәт теле [[француз теле]] була. Инглиз теленең грамматикаһы ябайлаша (ялғауҙар бөтә) һәм уға меңдәрсә француз һүҙҙәре (''beef'') инә<ref name="britannica_hist" />. Был осорҙоң төп яҙыусыһы — [[Джеффри Чосер]]. * '''Яңы инглиз осоро (XVI быуаттан)''': «Бөйөк һуҙынҡылар күсеше» һөҙөмтәһендә һүҙҙәрҙең әйтелеше ныҡ үҙгәрә, был уҡыу ҡағиҙәләрен ҡатмарлаштыра. [[Уильям Шекспир]] телде яңы һүҙҙәр менән байыта<ref name="thoughtco_events">{{cite web |url=https://thoughtco.com |title=Key Events |publisher=ThoughtCo |accessdate=2026-08-08}}</ref>. [[Британ империяһы]] колониялары аша тел донъяла тарала һәм глобаль статус ала. == Диалекттар == Инглиз теле бөтә донъяға таралыу сәбәпле, уның күп һанлы милли варианттары һәм диалекттары барлыҡҡа килә. Хәҙерге лингвистикала уларҙы ике ҙур төркөмгә бүләләр<ref name="crystal_global">{{cite book |author=Crystal, David |title=English as a Global Language |url=https://archive.org/details/englishasgloball0000crys_j7o0 |publisher=Cambridge University Press |year=2003}}</ref>: [[File:Different dialects in the British Isles.svg|thumb|280px|right|Бөйөк Британия һәм Ирландия утрауҙарында таралған инглиз теле диалекттары картаһы.]] * '''Британ инглиз теле''' (ингл. {{lang|en|British English, BrE}}): [[Бөйөк Британия]] һәм [[Ирландия]] утрауҙарында таралған тарихи ҡалып. Уның нигеҙендә мәғариф һәм медиа өлкәһендә ҡулланылған короллек стандарты — ''{{lang|en|Received Pronunciation}}'' (RP) ята. Иң билдәле диалекттары: [[Кокни]] (ингл. {{lang|en|Cockney}}), [[Шотланд теле (Герман)|Шотланд]] һәм [[Уэльс]] һөйләштәре<ref name="wells_accents">{{cite book |author=Wells, John C. |title=Accents of English |url=https://archive.org/details/accentsofenglish0000well |publisher=Cambridge University Press |year=1982}}</ref>. * '''Америка инглиз теле''' (ингл. {{lang|en|American English, AmE}}): [[АҠШ]] һәм [[Канада]] биләмәләрендә вариант. Иҡтисади, мәҙәни һәм сәйәси йоғонто арҡаһында хәҙерге донъяла иң киң таралған тел өлгөһө булып тора. Уның төп стандарты — ''{{lang|en|General American}}'' (GA). Бынан тыш, [[Австралия]] (ингл. {{lang|en|AuE}}), [[Яңы Зеландия]], [[Һиндостан]] (ингл. {{lang|en|IndE}}) һәм [[Африка]] илдәрендә үҙенсәлекле милли диалекттар һәм пиджиндар үҫешкән<ref name="wells_accents" />. == Ҡылым == Инглиз телендә ҡылымдар түбәндәгесә бүленә: * '''Төҙөлөшө буйынса''' — ябай, яһалма һәм ҡушма ҡылымдарға. ''Ябай ҡылымдар'' префикстарһыҙ һәм суффикстарһыҙ була. ''Яһалма ҡылымдар'' ябай ҡылымдарға префикстар (мәҫәлән: un-, re-, dis-) йәки суффикстар (мәҫәлән: -ize, -ify, -en) ҡушыу юлы менән яһала. ''Ҡушма ҡылымдар'' иһә ике йәки унан күберәк нигеҙҙең берләшеүенән төҙөлә. * '''Тура тултырыусы ҡабул итеү һәләте буйынса''' — күсемле (transitive) һәм күсемһеҙ (intransitive) ҡылымдарға. * '''Үҙенең II һәм III формаларын төҙөү ысулы буйынса''' — дөрөҫ (regular) һәм дөрөҫ булмаған (irregular) ҡылымдарға. {| class="wikitable" style="font-size: 82%; width: 100%; max-width: 480px; border-collapse: collapse; text-align: left; margin-left: 0; margin-right: auto;" ! colspan="5" style="background: #f0f4f8; color: #1e3a8a; padding: 5px 8px; text-align: left;" | Ҡылым формаларының миҫалдары |- style="background: #e2e8f0; color: #1e293b; font-weight: bold; border-bottom: 2px solid #cbd5e1;" ! style="padding: 4px; width: 20%;" | Infinitive !! style="width: 20%;" | Past Simple !! style="width: 20%;" | P II !! style="width: 20%;" | P I !! style="width: 20%;" | Тәржемәһе |- | '''come'''<br><small>[kʌm]</small> || came<br><small>[keɪm]</small> || come<br><small>[kʌm]</small> || coming<br><small>[ˈkʌm.ɪŋ]</small> || ''килергә'' |- | '''go'''<br><small>[ɡəʊ]</small> || went<br><small>[went]</small> || gone<br><small>[ɡɒn]</small> || going<br><small>[ˈɡəʊ.ɪŋ]</small> || ''йөрөргә'' |- | '''speak'''<br><small>[spiːk]</small> || spoke<br><small>[spəʊk]</small> || spoken<br><small>[ˈspəʊkən]</small> || speaking<br><small>—</small> || ''һөйләргә'' |- | '''know'''<br><small>[nəʊ]</small> || knew<br><small>[njuː]</small> || known<br><small>[nəʊn]</small> || knowing<br><small>—</small> || ''белергә'' |- | '''feel'''<br><small>[fiːl]</small> || felt<br><small>[felt]</small> || felt<br><small>[felt]</small> || feeling<br><small>—</small> || ''һиҙеү, тойоу'' |- | '''hear'''<br><small>[hɪər]</small> || heard<br><small>[hɜː(r)d]</small> || heard<br><small>[hɜː(r)d]</small> || hearing<br><small>—</small> || ''тыңларға'' |- | '''see'''<br><small>[siː]</small> || saw<br><small>[sɔː]</small> || seen<br><small>[siːn]</small> || seeing<br><small>—</small> || ''күрергә'' |} === Дөрөҫ булмаған ҡылымдар === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:80%; text-align:left;" ! colspan="7" style="background:#f0f4f8; text-align:left;" | '''Дөрөҫ булмаған ҡылымдар''' (1/3: A–E) |- ! Infinitive !! Transcription !! Past Simple !! Transcription !! P II !! Transcription !! Тәржемәһе |- | **awake** || [ə'weik] || awoke || [ə'wəuk] || awoken || [ə'wəukən] || уятыу, уянырға |- | **be** || [bi:] || was, were || [wɔz], [wз:] || been || [bi:n] || булыу |- | **bear** || [bɛə] || bore || [bɔ:] || born || [bɔ:n] || тыуырға, килтерергә |- | **beat** || [bi:t] || beat || [bi:t] || beaten || ['bi:tn] || туҡмарға, һуғырға |- | **become** || [bɪ 'kʌm] || became || [bɪ 'keɪm] || become || [bɪ 'kʌm] || булырға |- | **begin** || [bɪ 'gɪn] || began || [bɪ 'gæn] || begun || [bɪ 'gʌn] || башланырға |- | **bend** || [bend] || bent || [bent] || bent || [bent] || бөгөлөргә, бөгөргә |- | **bind** || [baɪnd] || bound || [baʊnd] || bound || [baʊnd] || бәйләргә |- | **bite** || [baɪt] || bit || [bɪt] || bitten || ['bɪtn] || тешләү, тешләргә |- | **bleed** || [bli:d] || bled || [bled] || bled || [bled] || ҡан ебәреү, ҡан ағырға |- | **blow** || [blou] || blew || [blu:] || blown || [bloun] || өрөргә, иҫәргә |- | **break** || [breɪk] || broke || [brouk] || broken || ['broukən] || ватырға, һындырырға |- | **breed** || [bri:d] || bred || [bred] || bred || [bred] || тәрбиәләү, үрсетергә |- | **bring** || [brɪŋ] || brought || [brɔ:t] || brought || [brɔ:t] || килтереү, алып килергә |- | **build** || [bɪld] || built || [bɪlt] || built || [bɪlt] || төҙөү, ҡоророрға |- | **burn** || [bɜ:rn] || burnt || [bз:nt] || burnt || [bз:nt] || яныу, яндырырға |- | **burst** || [bз:st] || burst || [bз:st] || burst || [bз:st] || шартлатыу, ярылырға |- | **buy** || [baɪ] || bought || [bɔ:t] || bought || [bɔ:t] || һатып алыу |- | **cast** || [kɑ:st] || cast || [kɑ:st] || cast || [kɑ:st] || ҡалдырыу, ташлау |- | **catch** || [kætʃ] || caught || [kɔ:t] || caught || [kɔ:t] || тоторға, тотоп алырға |- | **choose** || [tʃu:z] || chose || [tʃouz] || chosen || ['tʃouzən] || һайлау, һайлап алыу |- | **come** || [kʌm] || came || [keɪm] || come || [kʌm] || килергә |- | **cost** || [kɒst] || cost || [kɒst] || cost || [kɒst] || хаҡы булырға |- | **cut** || [kʌt] || cut || [kʌt] || cut || [kʌt] || киҫергә |- | **dig** || [dɪg] || dug || [dʌg] || dug || [dʌg] || ҡаҙырға |- | **do** || [du:] || did || [dɪd] || done || [dʌn] || эшләргә |- | **draw** || [drɔ:] || drew || [dru:] || drawn || [drɔ:n] || һүрәт төшөрөү |- | **dream** || [dri:m] || dreamt || [dremt] || dreamt || [dremt] || төш күреү, хыялланыу |- | **drink** || [drɪŋk] || drank || [dræŋk] || drunk || [drʌŋk] || эсергә |- | **drive** || [draɪv] || drove || [drouv] || driven || ['drɪvən] || йөрөтөү (автомобиль) |- | **eat** || [i:t] || ate || [eɪt, et] || eaten || ['i:tn] || ашарға |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:80%; text-align:left;" ! colspan="7" style="background:#f0f4f8; text-align:left;" | '''Дөрөҫ булмаған ҡылымдар''' (2/3: F–R) |- ! Infinitive !! Transcription !! Past Simple !! Transcription !! P II !! Transcription !! Тәржемәһе |- | **fall** || [fɔ:l] || fell || [fel] || fallen || ['fɔ:lən] || йығылырға |- | **feed** || [fi:d] || fed || [fed] || fed || [fed] || ашатырға |- | **feel** || [fi:l] || felt || [felt] || felt || [felt] || хис итеү, тойоу |- | **fight** || [faɪt] || fought || [fɔ:t] || fought || [fɔ:t] || көрәшергә |- | **find** || [faɪnd] || found || [faʊnd] || found || [faʊnd] || табыу |- | **fit** || [fit] || fit || [fit] || fit || [fit] || яҡынлашыу, тап килергә |- | **fly** || [flaɪ] || flew || [flu:] || flown || [floun] || осоу |- | **forget** || [fər 'get] || forgot || [fər 'gɒt] || forgotten || [fər 'gɒtn] || онотоу |- | **forgive** || [fər 'gɪv] || forgave || [fər 'geɪv] || forgiven || [fər 'gɪvən] || кисереү |- | **freeze** || [fri:z] || froze || [frouz] || frozen || ['frouzən] || өшөү |- | **get** || [get] || got || [gɒt] || got || [gɒt] || алырға |- | **give** || [gɪv] || gave || [geɪv] || given || ['gɪvən] || биреү |- | **go** || [gou] || went || [went] || gone || [gɒn] || йөрөү, барырға |- | **grow** || [grou] || grew || [gru:] || grown || [groun] || үҫеү, үҫтерергә |- | **hang** || [hæŋ] || hung || [hʌŋ] || hung || [hʌŋ] || эленеп тороу |- | **have** || [hæv] || had || [hæd] || had || [hæd] || эйә булыу, бар |- | **hear** || [hɪər] || heard || [hɜ:rd] || heard || [hɜ:rd] || ишетеү |- | **hide** || [haɪd] || hid || [hɪd] || hidden || ['hɪdn] || йәшереү |- | **hit** || [hɪt] || hit || [hɪt] || hit || [hɪt] || тейҙереү, һуғырға |- | **hold** || [hould] || held || [held] || held || [held] || тотоу |- | **hurt** || [hɜ:rt] || hurt || [hɜ:rt] || hurt || [hɜ:rt] || яралау, ауыртырға |- | **keep** || [ki:p] || kept || [kept] || kept || [kept] || һаҡлау |- | **kneel** || [ni:l] || knelt || [nelt] || knelt || [nelt] || тубыҡланып тороу |- | **knit** || [nɪt] || knit || [nɪt] || knit || [nɪt] || бәйләргә |- | **know** || [nou] || knew || [nu:] || known || [noun] || белергә |- | **lay** || [leɪ] || laid || [leɪd] || laid || [leɪd] || һалырға |- | **lead** || [li:d] || led || [led] || led || [led] || етәкләү |- | **lean** || [li:n] || leant || [lent] || leant || [lent] || эйелеү |- | **learn** || [lɜ:rn] || learnt || [lɜ:rnt] || learnt || [lɜ:rnt] || уҡырға, өйрәнергә |- | **leave** || [li:v] || left || [left] || left || [left] || ҡалдырыу |- | **lend** || [lend] || lent || [lent] || lent || [lent] || бурысҡа биреү |- | **let** || [let] || let || [let] || let || [let] || рөхсәт итеү |- | **lie** || [laɪ] || lay || [leɪ] || lain || [leɪn] || ятыу |- | **light** || [lait] || lit || [lit] || lit || [lit] || яҡтыртыу, яндырыу |- | **lose** || [lu:z] || lost || [lɒst] || lost || [lɒst] || юғалтыу |- | **make** || [meɪk] || made || [meɪd] || made || [meɪd] || эшләү |- | **mean** || [mi:n] || meant || [ment] || meant || [ment] || аңлатыу |- | **meet** || [mi:t] || met || [met] || met || [met] || осратыу, ҡаршы алыу |- | **mistake** || [mis'teik] || mistook || [mis'tuk] || mistaken || [mis'teik(e)n] || хаталаныу |- | **pay** || [peɪ] || paid || [peɪd] || paid || [peɪd] || түләү |- | **put** || [pʊt] || put || [pʊt] || put || [pʊt] || ҡуйырға |- | **read** || [ri:d] || read || [red] || read || [red] || уҡырға |- | **ride** || [raɪd] || rode || [roud] || ridden || ['rɪdn] || атҡа атланып йөрөү |- | **ring** || [rɪŋ] || rang || [ræŋ] || rung || [rʌŋ] || шылтыратыу |- | **rise** || [raɪz] || rose || [rouz] || risen || ['rɪzən] || күтәрелеү |- | **run** || [rʌn] || ran || [ræn] || run || [rʌn] || йүгереү |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:80%; text-align:left;" ! colspan="7" style="background:#f0f4f8; text-align:left;" | '''Дөрөҫ булмаған ҡылымдар''' (3/3: S–W) |- ! Infinitive !! Transcription !! Past Simple !! Transcription !! P II !! Transcription !! Тәржемәһе |- | **say** || [seɪ] || said || [sed] || said || [sed] || һөйләү, әйтергә |- | **see** || [si:] || saw || [sɔ:] || seen || [si:n] || күреү |- | **seek** || [si:k] || sought || [sɔ:t] || sought || [sɔ:t] || эҙләү |- | **sell** || [sel] || sold || [sould] || sold || [sould] || һатыу |- | **send** || [send] || sent || [sent] || sent || [sent] || ебәреү |- | **set** || [set] || set || [set] || set || [set] || ҡуйырға |- | **shake** || [ʃeɪk] || shook || [ʃʊk] || shaken || ['ʃeɪkən] || һелкетеү |- | **shine** || [ʃaɪn] || shone || [ʃoun, ʃɒn] || shone || [ʃoun, ʃɒn] || яҡтыртыу, балҡыу |- | **shoot** || [ʃu:t] || shot || [ʃɒt] || shot || [ʃɒt] || атырға |- | **show** || [ʃou] || showed || [ʃoud] || shown || [ʃoun] || күрһәтеү |- | **shrink** || [ʃriŋk] || shrank || [ʃræŋk] || shrunk || [ʃrʌŋk] || ҡыҫҡартыу, йыйылырға |- | **shut** || [ʃʌt] || shut || [ʃʌt] || shut || [ʃʌt] || ябырға |- | **sing** || [sɪŋ] || sang || [sæŋ] || sung || [sʌŋ] || йырлау |- | **sink** || [sɪŋk] || sank || [sæŋk] || sunk || [sʌŋk] || батыу |- | **sit** || [sɪt] || sat || [sæt] || sat || [sæt] || ултырыу |- | **sleep** || [sli:p] || slept || [slept] || slept || [slept] || йоҡлау |- | **slide** || [slaid] || slid || [slid] || slid || [slid] || шыуыу |- | **sow** || [sou] || sowed || [soud] || sown || [soun] || сәсеү |- | **smell** || [smel] || smelled || [smeld] || smelled || [smeld] || еҫкәү, еҫ сығырға |- | **speak** || [spi:k] || spoke || [spouk] || spoken || ['spoukən] || һөйләшеү, әйтеү |- | **spell** || [spel] || spelt || [spelt] || spelt || [spelt] || хәрефләп әйтергә (яҙырға) |- | **spend** || [spend] || spent || [spent] || spent || [spent] || тотонорға (аҡса), үткәрергә (ваҡыт) |- | **spill** || [spɪl] || spilt || [spɪlt] || spilt || [spɪlt] || түгергә, ҡойорға (сыйыҡлыҡты) |- | **spit** || [spɪt] || spat || [spæt] || spat || [spæt] || төкөрөргә |- | **split** || [splɪt] || split || [splɪt] || split || [splɪt] || ярырға, бүлергә |- | **spoil** || [spoɪl] || spoilt || [spoɪlt] || spoilt || [spoɪlt] || боҙорға, боҙолорға |- | **spread** || [spred] || spread || [spred] || spread || [spred] || таратырға, таралырға |- | **stand** || [stænd] || stood || [stʊd] || stood || [stʊd] || торорға (аяҡта) |- | **steal** || [sti:l] || stole || [stoul] || stolen || ['stoulən] || урларға |- | **stick** || [stik] || stuck || [stʌk] || stuck || [stʌk] || йәбештерергә, ҡаҙалырға |- | **sting** || [stiŋ] || stung || [stʌŋ] || stung || [stʌŋ] || сaғырға (бөжәк) |- | **strike** || [straɪk] || struck || [strʌk] || struck || [strʌk] || һуғырға, эш ташларға |- | **strive** || [straɪv] || strove || [strəuv] || striven || ['strɪvn] || тырышырға, ынтылырға |- | **swear** || [sweə] || swore || [swɔ:] || sworn || [swɔ:n] || ант итергә, ҡарғарға |- | **sweep** || [swi:p] || swept || [slept] || swept || [slept] || һептерергә, һепергә |- | **swim** || [swɪm] || swam || [swæm] || swum || [swʌm] || йөҙөргә |- | **take** || [teɪk] || took || [tʊk] || taken || ['teɪkən] || алырға |- | **teach** || [ti:tʃ] || taught || [tɔ:t] || taught || [tɔ:t] || уҡытырға, өйрәтергә |- | **tear** || [teər] || tore || [tɔr] || torn || [tɔrn] || йыртырға |- | **tell** || [tel] || told || [tould] || told || [tould] || һөйләргә, әйтергә |- | **think** || [θɪŋk] || thought || [θɔ:t] || thought || [θɔ:t] || уйларға |- | **throw** || [θrou] || threw || [θru:] || thrown || [groun] || ташларға, ырғытырға |- | **understand** || [ʌndər 'stænd] || understood || [ʌndər 'stʊd] || understood || [ʌndər 'stʊd] || аңларға |- | **upset** || [ʌp'set] || upset || [ʌp'set] || upset || [ʌp'set] || ауҙарырға, пландарҙы боҙорға |- | **wake** || [weɪk] || woke || [wouk] || woken || ['woukən] || уянырға, уятырға |- | **wear** || [weər] || wore || [wɔr] || worn || [wɔrn] || кейергә, кейеп йөрөргә |- | **weep** || [wi:p] || wept || [wept] || wept || [wept] || иларға, күҙ йәше түгергә |- | **wet** || [wet] || wet || [wet] || wet || [wet] || сылатырға, еүекләргә |- | **win** || [wɪn] || won || [wʌn] || won || [wʌn] || еңергә, отоп алырға |- | **wind** || [waind] || wound || [waund] || wound || [waund] || борғаланырға, урарға, сәғәт борорға |- | **write** || [raɪt] || wrote || [rout] || written || ['rɪtn] || яҙырға |} == Эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр == Инглиз телендә эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр баш һөйләмдән (principal clause) һәм бер йәки бер нисә эйәрсән һөйләмдән (subordinate clause) тора. Баш һөйләм менән эйәрсән һөйләм үҙ-ара теркәүестәр (мәҫәлән: ''that, if, because, when'') йәки союздаш һүҙҙәр (мәҫәлән: ''who, which, what'') аша бәйләнә. Мәҫәлән: * ''He says that they know English well.'' (Ул уларҙың инглиз телен яҡшы белеүен әйтә). ==Инглиз теленең замандары== {| class="wikitable" style="font-size: 82%; width: 100%; max-width: 520px; border-collapse: collapse; text-align: left; margin-left: 0; margin-right: auto;" ! colspan="5" style="background: #f0f4f8; color: #1e3a8a; padding: 5px 8px; font-size: 105%; text-align: left;" | Инглиз теленең замандары |- style="background: #e2e8f0; color: #1e293b; font-weight: bold; border-bottom: 2px solid #cbd5e1;" ! style="padding: 4px; width: 20%;" | Заман !! style="width: 20%;" | Ябай <small>(Simple)</small> !! style="width: 20%;" | Дәүөм. <small>(Cont.)</small> !! style="width: 20%;" | Тамам. <small>(Perf.)</small> !! style="width: 20%;" | Т.-дәүөм. <small>(P.C.)</small> |- style="background: #f1f5f9; font-weight: bold; color: #0f172a;" | colspan="5" style="padding: 5px 8px;" | ӘҮҘЕМ ЗАЛОГ (ACTIVE VOICE) |- | '''Present''' || ''V / Vs'' || ''am/is/are + V-ing'' || ''have/has + V3'' || ''have/has been + V-ing'' |- | '''Past''' || ''V2 / V-ed'' || ''was/were + V-ing'' || ''had + V3'' || ''had been + V-ing'' |- | '''Future''' || ''will + V'' || ''will be + V-ing'' || ''will have + V3'' || ''will have been + V-ing'' |- | '''Fut. i. Past''' || ''would + V'' || ''would be + V-ing'' || ''would have + V3'' || ''would have been + V-ing'' |- style="background: #f1f5f9; font-weight: bold; color: #0f172a; border-top: 2px solid #cbd5e1;" | colspan="5" style="padding: 5px 8px;" | ТҮБӘНЛЕК ЗАЛОГ (PASSIVE VOICE) |- | '''Present''' || ''am/is/are + V3'' || ''am/is/are being + V3'' || ''have/has been + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — |- | '''Past''' || ''was/were + V3'' || ''was/were being + V3'' || ''had been + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — |- | '''Future''' || ''will be + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — || ''will have been + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — |- | '''Fut. i. Past''' || ''would be + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — || ''would have been + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — |} == Алфавит == Инглиз алфавиты латин графикаһына нигеҙләнгән һәм 26 хәрефтән тора. Уларҙың 6-һы һуҙынҡы өндәрҙе белдерә: A, E, I, O, U, Y. Ҡалған 20 хәреф тартынҡы өндәрҙе билдәләй: B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, Q, R, S, T, V, W, X, Z. <div class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead">Алфавит </div> <div class="NavContent"> {| class="wikitable standard" style="text-align: center" ! № !! Хәреф !! Исем !! әйтелеше !! хәрефтен башҡортса яҙыуы |- | 1 || A a || a || {{МФА|[eɪ]}} || Ә |- | 2 || B b || bee || {{МФА|[biː]}} || Б |- | 3 || C c || cee || {{МФА|[siː]}} || К |- | 4 || D d || dee || {{МФА|[diː]}} || Д |- | 5 || E e || e || {{МФА|[iː]}} || И |- | 6 || F f || ef || {{МФА|[ɛf]}} || Ф |- | 7 || G g || gee || {{МФА|[dʒiː]}} || Г |- | 8 || H h || aitch || {{МФА|[eɪtʃ]}} || Һ |- | 9 || I i || i || {{МФА|[aɪ]}} || АЙ |- | 10 || J j || jay || {{МФА|[dʒeɪ]}} || ДЖ |- | 11 || K k || kay || {{МФА|[keɪ]}} || Ҡ |- | 12 || L l || el || {{МФА|[ɛl]}} || Л |- | 13 || M m || em || {{МФА|[ɛm]}} || М |- | 14 || N n || en || {{МФА|[ɛn]}} || Н |- | 15 || O o || o || {{МФА|[əʊ]}} || О |- | 16 || P p || pee || {{МФА|[piː]}} || П |- | 17 || Q q || cue || {{МФА|[kjuː]}} || Ҡ |- | 18 || R r || ar || {{МФА|[ɑː]}} йәки {{МФА|[ɑr]}} || Р |- | 19 || S s || ess || {{МФА|[ɛs]}} || С |- | 20 || T t || tee || {{МФА|[tiː]}} || Т |- | 21 || U u || u || {{МФА|[juː]}} || Ю |- | 22 || V v || vee || {{МФА|[viː]}} || В |- | 23 || W w || double-u || {{МФА|[ˈdʌb(ə)l juː]}} || В (Ватан) |- | 24 || X x || ex || {{МФА|[ɛks]}} || КС |- | 25 || Y y || wy|| {{МФА|[waɪ]}} || УА, Ы |- | 26 || Z z || zed, zee || {{МФА|[zɛd]}}, {{МФА|[ziː]}} || З |} <br clear=all /> </div> </div> == Диграфтар == {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:80%; text-align:left;" ! colspan="5" style="background:#f0f4f8; text-align:left;" | Диграфтар һәм төп өн айырымлыҡтары |- ! № !! Диграф !! Әйтелеше !! Миҫал !! Башҡортса өн эквиваленты |- | 1 || **sh** || {{МФА|[ʃ]}} || «shine» {{МФА|[ʃaɪn]}} || Башҡортса Ш өнөнә тура килә. |- | 2 || **zh** || {{МФА|[ʒ]}} || «Zhukov» {{МФА|[ˈʒukov]}} || Башҡортса Ж өнөнә тура килә. |- | 3 || **ch** || {{МФА|[tʃ]}} || «China» {{МФА|[ˈtʃaɪnə]}} || Башҡортса Ч өнөнә тура килә. |- | 4 || **kh** || {{МФА|[x]}} || «Kharkov» {{МФА|[ˈxarkof]}} || Башҡортса Х йәки Ҡ өндәренә яҡын. |- | 5 || **th** || {{МФА|[ð]}} || «the» {{МФА|[ðə]}} || Башҡортса яңғырау Ҙ өнөнә тиң. |- | 6 || **th** || {{МФА|[θ]}} || «think» {{МФА|[θɪŋk]}} || Башҡортса һаңғырау Ҫ өнөнә тиң. |- | 7 || **ph** || {{МФА|[f]}} || «photo» {{МФА|[ˈfəʊtəʊ]}} || Башҡортса Ф өнөнә тура килә. |- | 8 || **ng** || {{МФА|[ŋ]}} || «sing» {{МФА|[sɪŋ]}} || Башҡортса урта тел арты Ң өнөнә тура килә. |- | 9 || **ee** || {{МФА|[i:]}} || «see» {{МФА|[si:]}} || Оҙон И өнөн белдерә. |- | 10 || **oo** || {{МФА|[u:]}} / [ʊ] || «too» {{МФА|[tu:]}} || Оҙон У йәки ҡыҫҡа еңел у өнө. |- | 11 || **ea** || {{МФА|[i:]}} / [e] || «meat» {{МФА|[mi:t]}} || Йыш ҡына оҙон И йәки ҡыҫҡа Э өнө. |- | 12 || **ai** || {{МФА|[eɪ]}} || «rain» {{МФА|[reɪn]}} || Дифтонг, башҡортса ЭЙ тип уҡыла. |- | 13 || **oa** || {{МФА|[əʊ]}} || «coat» {{МФА|[kəʊt]}} || Дифтонг, башҡортса ОУ йәки ӨҮ өнө. |- | 14 || **ou** || {{МФА|[aʊ]}} || «house» {{МФА|[haʊs]}} || Дифтонг, башҡортса АУ тип уҡыла. |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]] [[Категория:Инглиз теле]] [[Категория:Телдәр]] [[Категория:БМО-ның рәсми телдәре]] [[Категория:Герман телдәре]] [[Категория:Флектив телдәр]] [[Категория:Инглиз телдәре]] [[Категория:Аналитик телдәр]] [[Категория:Мәҙәни глобалләшеү]] [[Категория:АҠШ телдәре]] [[Категория:Бөйөк Британия телдәре]] [[Категория:Англия телдәре]] [[Категория:Һиндостан телдәре]] [[Категория:Ирландия телдәре]] [[Категория:Шотландия телдәре]] [[Категория:Уэльс телдәре]] [[Категория:Австралия телдәре]] [[Категория:Яңы Зеландия телдәре]] [[Категория:Көньяҡ Африка Республикаһы телдәре]] [[Категория:Гана телдәре]] [[Категория:Камерун телдәре]] [[Категория:Бурунди телдәре]] [[Категория:Уганда телдәре]] [[Категория:Эритрея телдәре]] [[Категория:Кения телдәре]] [[Категория:Руанда телдәре]] [[Категория:Сейшел Утрауҙары телдәре]] [[Категория:Танзания телдәре]] [[Категория:Судан телдәре]] [[Категория:Мысыр телдәре]] [[Категория:Лесото телдәре]] [[Категория:Мавритания телдәре]] [[Категория:Намибия телдәре]] [[Категория:Зимбабве телдәре]] [[Категория:Замбия телдәре]] [[Категория:Гамбия телдәре]] [[Категория:Либерия телдәре]] [[Категория:Нигерия телдәре]] [[Категория:Сьерра-Леоне телдәре]] [[Категория:Кюрасао телдәре]] [[Категория:Аруба телдәре]] [[Категория:Ямайка телдәре]] [[Категория:Сент-Люсия телдәре]] [[Категория:Тринидад һәм Тобаго телдәре]] [[Категория:Белиз телдәре]] [[Категория:Гондурас телдәре]] [[Категория:Никарагуа телдәре]] [[Категория:Фолкленд утрауҙары телдәре]] [[Категория:Гайана телдәре]] [[Категория:Пакистан телдәре]] [[Категория:Бруней телдәре]] [[Категория:Малайзия телдәре]] [[Категория:Сингапур телдәре]] [[Категория:Вьетнам телдәре]] [[Категория:Бахрейн телдәре]] [[Категория:Катар телдәре]] [[Категория:Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең телдәре]] [[Категория:Мальта телдәре]] [[Категория:Кипр телдәре]] [[Категория:Гибралтар телдәре]] [[Категория:Мэн Утрауының телдәре]] [[Категория:Гернси телдәре]] [[Категория:Тонга телдәре]] [[Категория:Тувалу телдәре]] [[Категория:Вануату телдәре]] rwj6xh9lwg7b6t7ujuh32bv7sa860h2 Термодинамика 0 4786 1302500 1268645 2026-08-11T18:44:13Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302500 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Термодинамика''' (греч. θέρμη — «йылылыҡ», δύναμις — «көс»{{#tag:ref|Термин «термодинамика» предложен в 1854 году [[Томсон, Уильям (лорд Кельвин)|В. Томсоном]]{{sfn|''Thomson W.'', Mathematical and Physical Papers, vol. 1|1882|p =232|loc =Article «Thermo-electric Currents» (1854)}}{{sfn|''Осипов А. И.'', Термодинамика вчера, сегодня, завтра, ч. 1|1999}}}} и постепенно вытеснил другое название этой дисциплины — «механическая теория теплоты».|group=K}}) — макроскопик системаларҙың<ref>{{cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/291394/ТЕРМОДИНАМИКА|title=Термодинамика|date=2000|work=Большой Энциклопедический словарь|accessdate=2015-04-10}}</ref> дөйөм үҙенсәлектәрен һәм ошо системаларҙа энергияны тапшырыу һәм әүерелеү ысулдарын өйрәнә торған физика бүлеге<ref>{{cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/ntes/4774/ТЕРМОДИНАМИКА|title=Термодинамика|work=Научно-технический энциклопедический словарь|accessdate=2015-04-10}}</ref>. Термодинамикала температура төшөнсәһе менән аңлатып була торған торош һәм процесстарҙы өйрәнәләр. Термодинамика — тәжрибә факттарын дөйөмләштереүсе феноменологик фән. Термодинамик системаларҙа үтеүсе процесстар, күп киҫәксәләрҙән торған системаларҙа, механикала һәм электродинамикаланан айырмалы рәүештә айырым атом һәм молекулалар өсөн ҡулланып булмай торған макроскопик дәүмәлдәр (температура, баҫым, компоненттар концентрацияһы) ярҙамында аңлатыла. Хәҙерге феноменологик термодинамика бер нисә постулат нигеҙендә үҫешә торған ҡәтғи теория булып тора. Әммә был постулаттарҙың термодинамик системала киҫәксәнең тәьҫир ителеше һәм үҙенсәлеге менән бәйләнеш статик физикала аңлатыла. Статик физика, шулай уҡ термодинамиканың ҡулланыла алыу мөмкинлектәренең сиген билдәләй<ref name="термодинамика БСЭ">{{БСЭ3|статья=Термодинамика|автор=Г. М. Элиашберг}}</ref>. Термодинамика закондары дөйөм характерлы һәм атом кимәлендә айырым матдәләр төҙөлөшө менән бәйле түгел. Шуға күрә, энергетика, теплотехника, фазалар күсеше, химик реакциялар, күсеш күренеше, ҡара упҡын кеүек киң даирәләрҙә лә уңышлы ҡулланыла<ref>{{cite book | author=Smith, J.M. | coauthors=Van Ness, H.C., Abbott, M.M. | title=Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics | publisher=McGraw Hill | year=2005 | isbn=0-07-310445-0 | oclc=56491111}}</ref><ref>{{cite book | author=Haynie, Donald, T. | title=Biological Thermodynamics | url=https://archive.org/details/biologicalthermo0000hayn_v2q5 | publisher=Cambridge University Press | year=2001 | isbn=0-521-79549-4 | oclc=43993556}}</ref>. Термодинамика химия һәм физиканың химик технологиялар, аэрокосмос техникаһы, машиналар, күҙәнәк биологияһы, биомедицина инженерия, материаловедение кеүек төрлө өлкәһендә мөһим урын алып тора һәм хатта иҡтисад өлкәһендә лә ҡулланыла. == Тарихы == Кешеләр һыуыҡты һәм йылыны тойорға һәләтле, һәм есемдәрҙең йылыныу дәрәжәһен күҙаллау фәнни төшөнсә барлыҡҡа килгәнгә тиклем күҙаллағандар. Йылылыҡ тураһында фәнни белем температураны үлсәй торған прибор — термометр уйлап сығарылған үҫешә башлай. Беренсе термометрҙы Галилей 16 быуат аҙағанда эшләгән тип иҫәпләнә<ref>{{книга|автор=Смородинский Я. А.|заглавие=Температура|место=М.|издательство=Наука|год=1981|страницы=11|страниц=160}}</ref>. Термодинамика есемдең эске энергияһын механик эш башҡарыу ысулдары тураһында эмпирик фән буларыҡ барлыҡҡа килә.Беренсе пар машиналары 18 быуаттың икенсе яртыһында барлыҡҡа килә һәм сәнәғәт революцияһы башлана.Инженерҙар һәм ғалимдар уларҙың эффектлылығын арттырыу ысулдарын эҙләйҙәр, һәм 1824 йылда Сади Карно "Уттың хәрәкәт көсө һәм тартыу көсөндә эшләүсе машиналар" тураһындағы хеҙмәтендә йылылыҡ машиналарының файҙалы эш коэффициенты тигән төшөнсә индерә<ref name="carnot1">{{книга|автор=Carnot S.|заглавие=Réflexions sur la puissance motrice du feu et sur les machines propres à développer cette puissance|ссылка=https://books.google.ru/books?id=YcY9AAAAMAAJ|место=Paris|издательство=Gauthier-Villars, Imprimeur-Libraire|год=1878|allpages=102}}{{ref-fr}}</ref><ref name="carnot2">{{книга|автор=|заглавие=Второе начало термодинамики. (Работы Сади Карно — В. Томсон — Кельвин — Р. Клаузиус — Л. Больцман — М. Смолуховский)|ответственный=Под. ред. А. К. Тимирязева|место=Москва—Ленинград|издательство=Государственное технико-теоретическое издательство|год=1934|страницы=17—61}}</ref>. Термодинамика оҙаҡ ваҡыт билдәһеҙ булған ошо хеҙмәттән башлана тип ҡабул ителгән. Әммә Фурьеның йылылыҡ үткәреүгә арналған "Йылының аналитик теорияһы" тигән классик хеҙмәте 1822 йылда уҡ донъя күрә һәм термодинамика тигеҙһеҙлеген генә түгел, Карно эштәрен дә иртәрәк эшләнгән була. 19 быуаттың 40-сы йылдарында Майер һәм Джоуль механик эш һәм йылылыҡ миҡдары бәйләнешен билдәләй һәм энергияның һаҡланыу һәм әүерелеү универсаль законын асалар. 50-се йылдарҙа Клаузиус һәм Кельвин ул заманда тупланған белемде системалаштыра һәм энтропия менән абсолют нуль төшөнсәләрен индерә{{sfn|Базаров, Термодинамика|1991|с=11}}. 19 быуат аҙағында Гиббс хеҙмәттәрендә феноменологик термодинамика үҫеш ала, ул термодинамик потенциал ысулын үҙләштерә, термодинамик тигеҙләнештең дөйөм шарттарын өйрәнә, фазалар тигеҙлеге һәм капилляр күренештәр законын аса. 1906 йылда Нернст теоремаһы нәшер ителә, һуңынан термодинамиканың өсөнсө башланғысы исеме менән билдәле теоремаға уның исеме бирелә. Термодинамиканың аксиоматик нигеҙҙәре тәүге тапҡыр 1909 йылда Каратеодори тарафынан нигеҙләнә{{sfn|Мюнстер А., Химическая термодинамика|1971|с=12}}. == Термодинамика бүлектәре == Хөҙерге феноменологик термодинамиканы тигеҙлек (классик) һәм тигеҙһеҙлек термодинамикаһына бүлеү ҡаралған. Тигеҙлек термодинамикаһында эске энергия, температура, энтропия, химик потенциал кеүек үҙгәреүсән дәүмәлдәр ҡабул ителә. Уларҙың барыһы термодинамик параметрҙар исемен йөрөтә (ҙурлығы). Классик термодинамика термодинамик параметрҙарҙың үҙ-ара бәйленешен һәм физиканың башҡа бүлектәрендәге дәүмәлдәр менән бәйленешен өйрәнә. Мәҫәлән, системаға тәьҫир итеүсе электромагнит һәм гравитация яланы. Химик тигеҙләнеш һәм фаза күсештәре лә классик термодинамиканың өйрәнеү даирәһендә. Химик әүерелештәрҙе химик термодинамика, ә тихник ҡушылмаһын теплотехника өйрәнә. Классик термодинамика түбәндәге бүлектәрҙе үҙ эсенә ала: * термодинамика башланғысы (йәки ҡайһы берҙә шулай уҡ закондар аксиомалар тип атала) * ябай термодинамик системаларҙың торошо тигеҙләмәһе һәм үҙенсәлектәре (идеаль газ, реаль газ, диэлектриктар һәм магнетиктар һәм башҡалар) * ябай системаларҙың тотороҡло процестары, термодинамика циклдары * тигеҙләнешһеҙ процестар һәм энтропия кәмеү законы * термодинамик фазалар һәм фаза күсеүе. Термодинамика бик күп киҫәксәләрҙән торған системаны өйрәнә. Бындай системаны классик механика ысулдары менән һүрәтләү мөмкин түгел. == Термодинамикаһы нигеҙҙәре == === Термодинамиканың төп төшөнсәләр === ====Термодинамика системаһы==== Термодинамикала бик күп киҫәксәләрҙән торған һәм термодинамик тигеҙләнештә йәки яҡын торған физик системалар өйрәнелә. Был системалар термодинамик система тип атала. Система һәм тирә-яҡ мөхит араһындағы йылылыҡ алмашыныуҙы тотоп торған тышса адиабатик тип атала, ә тышса эсендәге система изоляциаланған система тип атала. ===Термодинамик тигеҙләнеш=== ''Термодинамик тигеҙләнеш'' классик термодинамика өсөн фундаменталь күренеш булып тора. Был төшөнсә эксперименталь факттарҙы дөйөмләштереүҙән ғибәрәт һәм уны логика ярҙамында аңлатып булмай. Тышҡы шарттар үҙгәрмәһә, йомоҡ термодинамик система ваҡыт үтеү менән, барлыҡ макроскопик процестар туҡтаған, ''термодинамик тигеҙләнеш'' хәленә күсә, тип раҫлана. Шуо уҡ ваҡытта микроскопик кимәлдә төрлө процестар үтеүе мөмкин,мәҫәлән туры һәм кире йүнәлештәге химик реакциялар. Тик уртаса алғанда был реакциялар бер-береһен компенсациялай һәм система ''тигеҙләнеш'' хәлендә ҡала. ==== Термодинамика параметрҙары ==== Термодинамика есемдәрҙең төҙөлөшөн молекуляр кимәлдә өйрәнмәй. Термодинамик системаның тигеҙләнеш хәлен температура, баҫым, тығыҙлыҡ, концентрация кеүек бер нисә "макроскопик" параметрҙар ярҙамында һүрәтләп була. Был параметрҙарҙы макроскопик приборҙар ярҙамында үлсәп була. Ошо параметрҙар ярҙамында һүрәтләнгән система "макроскопик хәл" тип атала, һәм термодинамика закондары ярҙамында был параметрҙар араһындағы бәйләнеште билдәләп була.{{sfn|Квасников, Термодинамика и статистическая физика. Т. 1|2002|с=24}}. Системаның эске торошон һүрәтләгән параметрҙар эске парметрһар тип, тышҡы тәьҫир итеүсе параметрҙарҙы тышҡы параметрҙар тип атайҙар. Әгәр, сосуд эсендә газ бао тип күҙ алдына килтерһәк, газдың күләме сосудтың стеналары менән билдәләнә, был осраҡта күләм тышҡы параметр була. Ә газдың баҫымы молекулаларҙың йылылыҡ хәрәкәте менән билдәләнә һәм баҫым эске параметр булып тора. {{sfn|Сивухин, Т. II. Термодинамика и молекулярная физика|2005|с=41}}. ==== Термодинамик процестар ==== Системаға тәьҫир итеүсе тышҡы параметрҙар үҙгәргәндә йәки систераға энергия тапшырғанда системала макроскопик һәм молекуляр кимәлдә ҡатмарлы процестар булыуы мөмкин. Нәтижәлә система башҡа хәлгә күсә. Термодинамик тигеҙләнеш күсеш хәлен өйрәнмәй. Термодинамикала система бер хәлдән икенсе хәлгә күсеүе шартлы рәүештә эҙмә-эҙлекле килгән идеаллаштырылған процестарҙа өйрәнелә. Был процестар ''квазистатик'' йәки ''квазитигеҙләнеш'' процестары тип атала{{sfn|Сивухин, Т. II. Термодинамика и молекулярная физика|2005|с=44}}. Система тирә яҡ мөхит менән энергияһын алашып эш башҡарған циклик процестар термодинамикала айырым урын алып тора. === Термодинамиканың башланғыстары === ==== Термодинамиканың нуленсе башланғысы ==== Термодинамиканың беренсе һәм икенсе башланғысы фәнни төшөнсә булып ҡабул ителгәс, термодинамиканың нуленсе башланғысы тигән төшөнсә индәрәләр. Термодинамиканың нуленсе башланғысы ''Изоляцияларған термодинамик система ваҡыт үтеү менән үҙ-алла термодинамик тигеҙләнеш хәленә күсә һәм тышҡы шарттар үҙгәрмәгән осраҡта ошо хәләттә оҙаҡ ваҡыт ҡала'' тип раҫлай {{sfn|Квасников, Термодинамика и статистическая физика. Т. 1|2002|с=20}}<ref>{{книга |заглавие = Физика. Большой энциклопедический словарь |ответственный = Гл. ред. А. М. Прохоров |место = {{М}} |издательство = Большая Российская энциклопедия |год = 1998 |страниц = 944 |страницы = 601–602 }}</ref><!-- добавить ссылки на АИ со страницы обсуждения-->. Был төшөнсә шулай уҡ термодинамиканың дөйөм башланғысы тип атала{{sfn|Сивухин, Т. II. Термодинамика и молекулярная физика|2005|с=14}}. Термодинамик тигеҙләнеш системала механик, йылылыҡ, химик һәм фазалар тигеҙләнеше булдырылған тип ҡарай.Классик термодинамика тик термодинамик тигеҙләнеште генә өйрәнә һәм был торошҡа ирешеү ваҡытын өйрәнмәй. Әҙәбиәттә йыш ҡына йылылыҡ тигеҙләнеше турыһында яҙалар. Йылылыҡ тигеҙләнеше ике система араһында матдәне үткәрмәй торған, йылылыҡты үткәрә торған {{comment|бүлкә|перегородка}} булған осраҡта урынлаша.<ref>{{книга |автор = Р. Кубо |заглавие = Термодинамика |место = {{М}} |издательство = Мир |год = 1970 |страниц = 307 |страницы = 12 }}</ref> утверждает, что если два тела, разделённые такой перегородкой (диатермической), находятся в тепловом равновесии между собой, то любое третье тело, находящееся в тепловом равновесии с одним из этих тел, будет находиться также и в тепловом равновесии с другим телом. Иначе говоря, если две замкнутые системы ''A'' и ''B'' приведены в тепловой контакт друг с другом, то после достижения термодинамического равновесия полной системой ''A''+''B'' системы ''A'' и ''B'' будут находиться в состоянии теплового равновесия друг с другом. При этом каждая из систем ''A'' и ''B'' сама по себе также находится в состоянии термодинамического равновесия. Тогда если системы ''B'' и ''C'' находятся в тепловом равновесии, то системы ''A'' и ''C'' также находятся в тепловом равновесии между собой. В иноязычной и переводной литературе часто нулевым началом называют сам постулат о транзитивности теплового равновесия<ref>{{книга |автор = A. B. Pippard |заглавие = Elements of classical thermodynamics |место = |издательство = Cambridge University Press |год = 1966 |allpages = 165 |pages = 9 }}</ref>{{sfn|Пригожин, Кондепуди. Современная термодинамика|2002|с=20}}, а положение о достижении термодинамического равновесия могут называть «минус первым» началом<ref>{{статья|автор=Brown H. R., Uffink J.|заглавие=The origins of time-asymmetry in thermodynamics: The minus first law|ссылка=http://philsci-archive.pitt.edu/217/1/Time-asymmetry.pdf|язык=en|издание=Studies In History and Philosophy of Science Part B: Studies In History and Philosophy of Modern Physics|издательство=Elsevier|год=2001|volume=32|номер=4|pages=525—538|doi=10.1016/S1355-2198(01)00021-1}}</ref>. Важность постулата о транзитивности состоит в том, что он позволяет ввести некоторую функцию состояния системы, обладающую свойствами ''эмпирической'' температуры, то есть создавать приборы для измерения температуры. Равенство эмпирических температур, измеренных с помощью такого прибора — [[термометр]]а, есть условие теплового равновесия систем (или частей одной и той же системы). ==== Термодинамиканың беренсе башланғысы ==== Термодинамиканың беренсе башланғысы энергияның универсаль һаҡланыу законын кәүҙәлендерә һәм ошо законға ярашлы беренсе төр [[меңгелек двигатель]], йәғни энергия сарыф итмәй генә эш башҡара торған двигатель эшләү мөмкин түгел тип иҫбат итә. ==== Термодинамиканың икенсе башланғысы ==== Термодинамиканың икенсе башланғысы термодинамик системала процестарҙың йүнәлешен билдәләй һәм икенсе төр мәңгелек двинатель эшләү мөмкин түгел тип иҫбат итә. Ошондай уҡ нитижәгә Сади Карно «Уттың хәрәкәт итеү көсө һәм машиналар» тигән хеҙмәтендә килә <ref name="carnot1" /><ref name="carnot2" />. Теплород теорияһына таянып Карно термодинамиканың икенсе башланғысына аныҡ формулировка ьирмәй. 1850-1851 йылдарҙа [[Клаузиус Рудольф Юлиус Эммануэль|Клаузиус]] һәм [[Томсон Уильям (лорд Кельвин)|Кельвин]] Карнонын айырмалы рәүештә закондың оҡшаш формулировкаһын сығаралар. Кельвин постулаты: «Йылылыҡ резервуарын һыуытып ҡына эш башҡара торған циклик процесс булыуы мөмкин түгел»{{sfn|Сивухин, Т. II. Термодинамика и молекулярная физика|2005|с=88}}. Был процесс Томсон-Планк процессы тип атала. Клаузиус постулаты: «'''йылылыҡ һалҡын есемдән йылыраҡ есемгә үҙ-аллы күсә алмай'''»{{sfn|Сивухин, Т. II. Термодинамика и молекулярная физика|2005|с=89}}.Һалҡын есемдән йылы есемгә йылылыҡ күсеү процесы Клаузиус процесы тип атала, был процесс мөмкин түгел. Йылылыҡ йылыраҡ есемдән һалҡыныраҡ есемгә генә тик бер йүнәлештә күсә һәм был процесс кире йүнәлештә булмай. Термодинамиканың икенсе башланғысы постулаты нигеҙендә энтропия тигән төшөнсә керетелә. '''Энтропия''' — есемдең йылылыҡ хәлен характерлаусы физик дәүмәл. ==== Термодинамиканың өсөнсө башланғысы ==== Термодинамиканың өсөнсө башланғысы йәки Нерст теоремаһы теләһә ниндәй тигеҙләнгән система температураһы абсолют нулгә яҡынлашҡанда системаның энтропияһының сиге була тип раҫлай{{sfn|Базаров, Термодинамика|1991|с=91}}. Нерст теоремаһының ике положениеһы бар. Беренсеһе, система абсолют нулгә яҡынлашҡанда энтопияның сиге бар. Әҙәбиәттә температура нулгә 0 К яҡынлашһа энтропия нулгә тигеҙ тип ҡабул ителгән. Икенсеһе, температура абсолют нулдә системала бер тигеҙләнеш торошонан икенсе тигеҙләнеш торошона күсеү процесында энтропия үҙгәрмәй{{sfn|Сивухин, Т. II. Термодинамика и молекулярная физика|2005|с=313}}. === Ҡарағыҙ === * [[Термодинамика тарихы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор =Münster A.|заглавие =Classical Thermodynamics|издательство =Wiley-Interscience|год =1970|allpages =xiv + 387|место =London e. a.|isbn =0 471 62430 6|ref =Münster A., Classical Thermodynamics}} * {{книга|автор=Duhem P.|заглавие=Le potentiel thermodynamique et ses applications à la mécanique chimique et à l'étude des phénomènes électriques|ссылка=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k62445r/f4.image.langEN|язык= |издание= |место=Paris|издательство=A. Hermann|год=1886|том= |страниц=XI + 247|серия= |isbn= |ref=Duhem P., Le potentiel thermodynamique}} * {{книга|автор=Guggenheim E. A.|заглавие=Thermodynamics: An Advanced Treatment for Chemists and Physicists|ссылка= |язык= |издание=8<sup>th</sup> ed|место=Amsterdam|издательство=North-Holland|год=1986|том= |allpages=XXIV + 390|серия= |isbn= |ref=Guggenheim E. A., Thermodynamics}} * {{книга|автор = [[Томсон, Уильям (лорд Кельвин)|Thomson William]]|заглавие = Mathematical and Physical Papers. Volume 1|ссылка = https://ia902607.us.archive.org/5/items/mathematicaland01kelvgoog/mathematicaland01kelvgoog.pdf|издание =|место = Cambridge|издательство = The Cambridge University Press|год = 1882|allpages =xii + 558|ref =''Thomson W.'', Mathematical and Physical Papers, vol. 1}} * {{книга|автор=Базаров И. П.|заглавие=Методологические проблемы статистической физики и термодинамики|издание=|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1979|место=М.|страниц=87|isbn=|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Bazarov1979ru.djvu|ref=Базаров, Методологические проблемы статистической физики и термодинамики}} * {{книга|автор=Базаров И. П.|заглавие=Термодинамика|издание=|издательство=Высшая школа|год=1991|место=М.|страниц=376|isbn=5-06-000626-3|ref=Базаров, Термодинамика}} * {{книга|автор=Базаров И. П.|заглавие=Заблуждения и ошибки в термодинамике|издание=Изд. 2-е испр.|издательство=Едиториал УРСС|год=2003|место=М.|страниц=120|isbn=5-354-00391-1|ref=Базаров, Заблуждения и ошибки в термодинамике}} * {{книга|автор =Базаров И. П., Геворкян Э. В., Николаев П. Н.|заглавие =Неравновесная термодинамика и физическая кинетика|место =М.|издательство =Изд-во [[Московский государственный университет|МГУ]]|год =1989|страниц =240|isbn =5-211-00351-99 |ref =Базаров И. П. и др., Неравновесная термодинамика и физическая кинетика}} * {{книга|автор =Базаров И. П., Геворкян Э. В., Николаев П. Н.|заглавие =Задачи по термодинамике и статистической физике|место =М.|издательство =УРСС|год =2014|страниц =352|isbn = |ref =Базаров И. П. и др., Задачи}} * {{книга|автор =Воронин Г. Ф.|заглавие =Основы термодинамики|ответственный= |издание= |место =М.|издательство =Изд-во Моск. ун-та|год =1987|том= |страниц =192|серия= |isbn= |ref =Воронин Г. Ф., Основы термодинамики}} * {{книга|автор =[[Вукалович, Михаил Петрович|Вукалович М. П.]], [[Новиков, Иван Иванович|Новиков И. И.]]|заглавие =Термодинамика|место =М.|издательство =Машиностроение|год =1972|том= |страниц =671|ref =Вукалович М. П., Новиков И. И., Термодинамика}} * {{книга|автор=Гельфер Я. М.|заглавие=История и методология термодинамики и статистической физики|издание=Изд. 2-е, перераб. и дополн.|издательство=Высшая школа|год=1981|место=М.|страниц=536|ref=Гельфер, История и методология термодинамики и статистической физики}} * {{книга|автор = Герасимов Я. И., Древинг В. П., Еремин Е. Н. и др.|заглавие = Курс физической химии|ответственный = Под общ. ред. Я. И. Герасимова|издание= 2-е изд|место =М.|издательство = Химия|год = 1970|том= I|страниц =592|серия= |isbn= |ref =Герасимов Я. И. и др., Курс физической химии, т. 1}} * ''[[Гиббс, Джозайя Уиллард|Гиббс Дж.]]'' Термодинамика. Статистическая механика. Серия: Классики науки. М.: Наука 1982. 584 с. * {{книга|автор=Гуггенгейм|заглавие=Современная термодинамика, изложенная по методу У. Гиббса|издательство=Госхимиздат|год=1941|место=Л.—М.|страниц=188|ref=Гуггенгейм, Современная термодинамика}} * {{книга|автор =[[Гуров, Кирилл Петрович|Гуров К. П.]]|заглавие =Феноменологическая термодинамика необратимых процессов: Физические основы|ссылка = http://lib.prometey.org/?id=15049|место =М.|издательство =[[Наука (издательство)|Наука]]|год =1978|страниц =128|ref =Гуров К. П., Феноменологическая термодинамика необратимых процессов}} * ''Де Гроот С. Р.'' [http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/deGroot1956ru.djvu Термодинамика необратимых процессов.] М.: Гос. Изд.-во техн.-теор. лит., 1956. 280 с. * ''Де Гроот С., Мазур П.'' Неравновесная термодинамика. М.: Мир, 1964. 456 с. * {{книга|автор =Димитриенко Ю. И.|заглавие =Нелинейная механика сплошной среды|ответственный= |издание= |место =М.|издательство =ФИЗМАТЛИТ|год =2009|том= |страниц 624=148|серия= |isbn =978-5-9221-1110-2|ref=Димитриенко Ю. И., Нелинейная механика сплошной среды|2009}} * ''Дьярмати И.'' [http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Dyarmati1974ru.djvu Неравновесная термодинамика. Теория поля и вариационные принципы.] М.: Мир, 1974. 404 с. * {{книга|автор =Залевски К.|заглавие =Феноменологическая и статистическая термодинамика: Краткий курс лекций|ответственный =Пер. с польск. под. ред. Л. А. Серафимова|издание= |место =М.|издательство =Мир|год =1973|том= |страниц =168|серия= |isbn= |ref =Залевски К., Феноменологическая и статистическая термодинамика|1973}} * ''Зубарев Д. Н.'' Неравновесная статистическая термодинамика. {{М}}: Наука, 1971. 416 с. * ''Карно С., Клаузиус Р., Томсон В. (лорд Кельвин), Больцман Л., Смолуховский М.'' Под ред. и комментариями и предисловием: Тимирязев А. К. Второе начало термодинамики. Антология. Изд.2. Серия: Физико-математическое наследие: физика (термодинамика и статистическая механика). — М.: Изд-во ЛКИ, 2007. — 312 с. * {{книга|автор=Квасников И. А.|заглавие=Термодинамика и статистическая физика. Т. 1: Теория равновесных систем: Термодинамика|издание=Изд. 2, сущ. перераб. и доп.|издательство=Едиториал УРСС|год=2002|место=М.|страниц=240|isbn=5-354-00077-7|ref=Квасников, Термодинамика и статистическая физика. Т. 1}} * {{книга|автор =Киттель Ч.|заглавие =Статистическая термодинамика|место =М.|издательство =[[Наука (издательство)|Наука]]|год =1977|страниц =336|ref=Киттель Ч., Статистическая термодинамика}} * {{книга|автор =Коган В. Е., Литвинова Т. Е., Чиркст Д. Э., Шахпаронова Т. С.|заглавие =Физическая химия|ответственный =Науч. ред. проф. Д. Э. Чиркст|издание = |место =СПб.|издательство =Национальный минерально-сырьевой ун-т «Горный»|год =2013|том= |страниц =450|серия= |isbn= |ref =Коган В. Е. и др., Физическая химия|2013}} * ''[[Кубо, Рёго|Кубо Р.]]'' [http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Kubo1970ru.djvu Термодинамика.] М.: Мир, 1970. * {{книга|автор =Латыпов Р. Ш., Шарафиев Р. Г.|заглавие =Техническая термодинамика и энерготехнология химических производств|ответственный = |издание= |место =М.|издательство =Энергоатомиздат|год =1998|страниц =344|серия = |том = |isbn =5-283-03178-0|ref=Латыпов Р. Ш., Шарафиев Р. Г., Техническая термодинамика|1998}} * {{книга|автор =Мюнстер А.|заглавие =Химическая термодинамика|ответственный =Пер. с нем. под. ред. чл.-корр. АН СССР Я. И. Герасимова|издание= |место =М.|издательство =Мир|год =1971|том= |страниц =296|серия= |isbn= |ref =Мюнстер А., Химическая термодинамика}} * {{статья|автор =Осипов А. И.|заглавие =Термодинамика вчера, сегодня, завтра. Часть 1. Равновесная термодинамика|ссылка = |язык =ru|издание =Соросовский образовательный журнал|издательство = |год =1999|том = |номер =4|страницы =79—85|doi= |ref =''Осипов А. И.'', Термодинамика вчера, сегодня, завтра, ч. 1}} * {{книга|автор =Петров Н., Бранков Й.|заглавие =Современные проблемы термодинамики|издание =Пер. с болг|место =М.|издательство =[[Мир (издательство)|Мир]]|год =1986|страниц =287|ref =Петров Н., Бранков Й., Современные проблемы термодинамики}} * ''[[Пригожин, Илья Романович|Пригожин И.]]'' [http://www.odessamore.com/physics-of-molecules/library/books/prigogine.djvu Введение в термодинамику необратимых процессов] М.: Изд-во иностр. лит-ры, 1960. — 160 c. * {{книга|автор=[[Пригожин, Илья Романович|Пригожин И.]], Кондепуди Д.|заглавие=Современная термодинамика. От тепловых двигателей до диссипативных структур|издательство=Мир|год=2002|место=М.|страниц=461|isbn=5-03-003538-9|ref=Пригожин, Кондепуди. Современная термодинамика}} * {{книга|автор=Путилов К. А.|заглавие=Термодинамика|ответственный=Отв. ред. М. Х. Карапетьянц|издание= |место=М.|издательство=Наука|год=1971|том=Наука|страниц=376|серия= |isbn= |ref=Путилов К. А., Термодинамика}} * {{книга|автор = Розман Г. А. |заглавие = Термодинамика и статистическая физика |ответственный= |издание= |место =Псков |издательство =Пск. гос. пед. ин-т |год = 2003 |том= |страниц =160 |серия= |isbn = 5-7615-0383-2 |ref =Розман Г. А., Термодинамика и статистическая физика}} * {{книга|автор =Румер Ю. Б., Рывкин М. Ш.|заглавие =Термодинамика, статистическая физика и кинетика|ответственный= |издание =2-е изд., испр. и доп|место =Новосибирск|издательство =Изд-во Носиб. ун-та|год =2000|том= |страниц =608|серия= |isbn =5-7615-0383-2|ref=Румер Ю. Б., Рывкин М. Ш., Термодинамика, статистическая физика и кинетика|2000}} * {{книга|автор=[[Сивухин, Дмитрий Васильевич|Сивухин Д. В.]]|заглавие=Общий курс физики. — Т. II. Термодинамика и молекулярная физика|издание=5 изд., испр.|издательство=ФИЗМАТЛИТ|год=2005|место=М.|страниц=544|isbn=5-9221-0601-5|ref=Сивухин, Т. II. Термодинамика и молекулярная физика}} * ''[[Стратонович, Руслан Леонтьевич|Стратонович Р. Л.]]'' [http://books.prometey.org/download/15051.html Нелинейная неравновесная термодинамика.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191002164939/http://books.prometey.org/download/15051.html |date=2019-10-02 }} М.: Наука, 1985. — 480 с. * ''Сычев В. В.'' Дифференциальные уравнения термодинамики. Изд. 2-е. М.: Высшая школа, 1991. 224 с. * {{книга|автор=Сычев В. В.|заглавие=Сложные термодинамические системы|издание=4-е изд., перераб. и доп.|место=М|издательство=Энергоатомиздат|год=1986|том= |страниц=208|серия= |isbn= |ref=Сычев В. В., Сложные термодинамические системы}} * ''[[Ферми, Энрико|Ферми Э.]]'', Термодинамика. Харьков: Изд-во Харьковского ун-та, 1969. — 140 с. * ''[[Шрёдингер, Эрвин|Шрёдингер Э.]]'' [http://www.coffor.com/physics-of-molecules/library/books/schrodinger_statthermodynamics.djvu Статистическая термодинамика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060628095035/http://www.coffor.com/physics-of-molecules/library/books/schrodinger_statthermodynamics.djvu |date=2006-06-28 }} {{недоступная ссылка|число=21|месяц=05|год=2013|url=http://www.coffor.com/physics-of-molecules/library/books/schrodinger_statthermodynamics.djvu|id=20090201}} Ижевск: РХД, 1999. 96 с. [[Категория:Термодинамика]] m3ur33a7vaev30jp32uevemqq521ctw Людвиг ван Бетховен 0 5220 1302568 1286484 2026-08-11T19:48:44Z InternetArchiveBot 31336 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302568 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Имя = Людвиг ван Бетховен |Оригинал имени = Ludwig van Beethoven |Изображение = Beethoven.jpg |Ширина = 250px |Описание изображения = Людвиг ван Бетховен портреты, [[Штилер, Йозеф Карл]] рәсеме (1820 йыл) |Фон = non_performing_personnel |Дата рождения = 16.12.1770 |Место рождения = {{МестоРождения|Бонн|Боннда}}, [[Вестфалия]] |Дата смерти = 26.3.1827 |Место смерти = {{МестоСмерти|Вена|Венала}} |Годы активности = [[1782]]—[[1827]] |Страна = Германия, Австрия империяһы |Профессии = [[композитор]], [[пианист]], [[дирижёр]] |Инструменты = [[фортепиано]], [[скрипка]] |Жанры = [[Классик музыка]] (академик музыка XVIII быуаттың икенсе яртыһы — XIX быуат башы) |Викисклад = }} [[Рәсем:Signature Van Beethoven.jpg|200px|thumb|Бетховендың имзаһы]] '''Людвиг ван Бетховен''' ({{lang-de|Ludwig van Beethoven}} {{IPA|[ˈluːt.vɪç fan ˈbeːt.hoːfən]}} 16 Аҡъюлай 1770, [[Бонн]] ҡ., Вестфалия — 26 Буранай 1827, [[Вена]] ҡ., [[Австрия Империяһы]]) — бөйөк немец композиторы, пианисы, дирижёры, "Вена классик мәктәбе"нең аҙаҡҡы вәкиле. Бетховен — классицизм һәм романтизм дәүере классик музыкаһының иң ҙур шәхесе, донъяла иң күп башҡарылған композиторҙарҙың береһе. Ул шул ваҡытта булған барлыҡ жанрҙарҙа ла, шул иҫәптән опера, драматик спектаклдәргә музыка, хор әҫәрҙәре яҙған. Уның мираҫында иң мөһиме булып инструменталь әҫәрҙәре һанала: фортепиано, скрипка һәм виолончель өсөн сонаталар, фортепиано һәм скрипка өсөн концерттар, квартеттар, увертюралар, симфониялар. Бетховендың ижады [[XIX]] һәм [[XX быуат]] симфонизмына мөһим йоғонто яһай<ref>Л. Кириллина. Людвиг ван Бетховен</ref>. == Биографияһы == === Сығышы === Людвиг ван Бетховен [[1770 йыл]]дың 16 декабрендә Бонн ҡалаһында тыуған. Уның атаһы, Бетховен Иоганн (1740—1792), йырсы, һарай капеллаһында тенор булған<ref>«Викитека ЭСБЕ»>{{ВТ-ЭСБЕ|Бетховен, Людвиг}}</ref>. Әсәһе Мария-Магдалина, кейәүгә тиклем Кеверих (1748—1787), Кобленцта һарай яны шеф-ашнаҡсының ҡыҙы була. Людвигтың ата-әсәһе 1767 йылда өйләнешә. Олатаһы, Бетховен Людвиг (1712—1773), Мехелендан (Көньяҡ Нидерланд). Ул Иоганн хеҙмәт иткән шул уҡ капеллала, тәүҙә йырсы (уның бас булған), ә аҙаҡ — капельмейстер булып хеҙмәт итә<ref>Бетховен, Людвиг // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref>. === Иртә йылдары === Атаһы улынан икенсе композитор Моцарт яһарға теләй һәм клавесинда һәм скрипкала уйнарға өйрәтә башлай. 1778 йылда Кельнда Людвигтың беренсе сығышы үтә. Ләкин Бетховен мөғжизә-бала булып китмәй, атаһы малайҙы дуҫтары һәм коллегаларына тапшыра. Береһе Людвигты органда, икенсеһе скрипкала уйнарға өйрәтә. [[1780 йыл]]да Боннға органсы һәм композитор Кристиан Готлоб Нефе килә. Ул ысын мәғәнәһендә Бетховендың уҡытыусыһы була<ref>H. C. Robbins Landon. Beethoven. Macmillan Company, 1970</</ref>. Нефе малайҙың талантлы икәнен аңлап ҡала. Ул Людвигты Гендельдың, шулай уҡ Ф. Э. Бахтың, Гайдн һәм Моцарттың әҫрҙәре менән таныштыра. Нефе арҡаһында Бетховен беренсе әҫәрен — Дресслер маршы темаһына вариацияларын яҙа. Бетховенға ул ваҡытта ун ике йәш була, һәм ул һарай яны органсыһының ярҙамсыһы булып эшләй. Бетховендың яратҡан яҙыусылары араһында боронғо грек авторҙары Гомер һәм Плутарх, инглиз драматургы Шекспир, немец шағирҙары Гёте һәм Шиллер була. Был ваҡытта Бетховен музыка ижад итә башлай, әммә үҙ әҫәрҙәрен баҫтырып сығарарға ашыҡмай. Боннда яҙғандарын һуңынан яңынан эшкәртә. Композиторҙың үҫмер сағындағы әҫәрҙәренән өс балалар өсөн сонатаһы һәм бер нисә йыры, шул иҫәптән «Һыуыр» билдәле. 1787 йылда Бетховен Венаға килә. Бетховендың импровизацияһын тыңлап, Моцарт<ref>Великович Э. И. Великие музыкальные имена // Композитор : Пособие для муз. школ и гимназий. — СПб., 3 апреля 2006. — № 030560.</ref>: «Ул үҙе тураһында һөйләргә мәжбүр итәсәк әле!»-тип ҡысҡырып ебәрә. Әммә дәрестәр булмай: Бетховен әсәһенең ауырыуын ишетеп, Боннға ҡайта. Әсәһе 1787 йылдың 17 июлендә вафат була. Ун ете йәшлек, үҫмер ғаилә башлығы булараҡ, ҡустылары тураһында хәстәрлек күрергә тейеш була. Ул оркестрға альтист булып урынлаша. Бында итальян, француз һәм немец опералары ҡуйыла. Егеткә бигерәк тә Глюк һәм Моцарт опералары ныҡ төьҫир итә. 1789 йылда Бетховен, уҡыуын дауам итергә теләп, университетта лекцияларға йөрөй башлай. Тап шул ваҡытта Боннға Франциялағы революция тураһында хәбәр килә. Университет профессорҙарының береһе революцияны данлаусы шиғырҙар йыйынтығы баҫтырып сығара. Уға Бетховен яҙыла. Шул ваҡытта ул «Ирекле кеше йырын» ижад итә, унда «Кемгә тыумыштан булған өҫтөнлөктәр һәм титул әһәмиәткә эйә түгел, шул ғына ирекле» тигән һүҙҙәр була. Англиянан үтешләй Боннда Гайдн туҡталып китә. Ул Бетховендың композиторлыҡ тәжрибәһен ыңғай баһалай. Үҫмер күренекле композиторҙан дәрестәр алыу маҡсатында Венаға барырға ҡарар итә, сөнки Гайдн, Англиянан ҡайтҡас, тағы ла билдәлерәк булып китә. 1792 йылдың көҙөндә йәш Бетховен Бонндан китергә йыйына, ул Гайднды осрата, һәм Гайдн Бетховен менән танышҡандан һуң уға дәрестәр бирергә ҡарар итә. === Венала тәүге ун йыл (1792—1802) === Венаға килгәс, Бетховен Гайдндан дәрестәр ала башлай. Һуңыраҡ Людвиг уның бер нәмәгә лә өйрәтмәүен раҫлай; дәрестәр уҡыусының да, уҡытыусының да күңелен ҡайтара. Бетховен Гайдндың уның тырышлыҡтарына етерлек иғтибарлы түгел тип иҫәпләй; ә Гайднды Людвигтың шул ваҡыт өсөн ҡыйыу ҡараштары ғына түгел, шулай уҡ ул йылдарҙа әҙ таралған етәһе шомло мелодияһы ҡурҡыта. Бер ваҡыт Гайдн Бетховенға яҙа:<ref>Великович Э. И. Великие музыкальные имена // Композитор : Пособие для муз. школ и гимназий. — СПб., 3 апреля 2006. — № 030560.</ref> {{цитата| Һеҙҙең эштәрегеҙ матур, был хатта бик шәп эштәр, әммә унда йә бында, йә тегендә ниндәйҙер сәйер, хатта шомло нәмә осрай, сөнки һеҙ үҙегеҙ әҙерәк ҡараңғы сырайлы һәм сәйер; а музыкант стиле — һәр ваҡыт ул үҙе. }} Тиҙҙән Гайдн Англияға китә һәм уҡыусыһын билдәле педагог һәм теоретик Альбрехтсбергерға тапшыра. Ахырҙа Бетховен остазды — Антонио Сальерины үҙе һайлай. Венала йәшәүенең тәүге йылдарында уҡ Бетховен пианист-виртуоз данын яулай. Уның уйнауы тамашасынын таң ҡалдыра<ref>Milton Cross, David Ewen. The Milton Cross New Encyclopedia of the Great Composers and Their Music. Doubleday, 1953. p. 79</ref>. [[Файл:Beethoven Riedel 1801.jpg|thumb|left|Бетховенға 30 йәш]] Бетховен иң һуңғы регистрҙарҙы ҡаршы ҡуя (ә ул ваҡытта уртасала уйнайҙар), педалде киң ҡуллана (ул саҡта уға һирәк мөрәжәғәт итәләр), массив аккорд аһәңдәшлекте ҡуллана. Асылда, тап ул клавесинсыларҙың нәзәкәтле манераһынан алыҫ торған фортепиано стилен булдыра. Был стилде уның № 13 һәм № 14, № 8 «Патетик» фортепиано сонаталарында (исемен автор үҙе бирә) табырға мөмкин. № 14 сонтаһын шағир Л. Рельштаб һуңынан «Айлы» тип атай, һәм, был исеме финалға түгел, ә беренсе киҫәгенә генә ҡараһа ла, ул бөтә әҫәрҙең исеме булып ҡала. Бетховен үҙенең тышҡы ҡиәфәте менән замандаштарынан ныҡ айырылып торған. Һәр ваҡыт тиерлек уны нисек етте шулай кейенгән һәм сәсе таралмаған килеш күрәләр. Бетховен шулай уҡ фекеренең һәм тәртибенең киҫкенлеге менән дә айырылыған. Бер ваҡыт ул йәмәғәт урынында уйнаған саҡта ҡунаҡтарҙың береһе ханым менән һөйләшә башлай; Бетховен шунда уҡ уйнауынан туҡтай һәм өҫтәп ҡуя: «Шундай сусҡаларға мин уйнап тормайым!». Һәм бер ниндәй ҙә ғәфү үтенеүҙәр һәм өгөттәр ярҙам итмәй. Икенсе тапҡыр Бетховен кенәз Лихновскийҙа ҡунаҡта була. Кенәз композиторҙы бик хөрмәт итә һәм уның музыкаһын ярата. Ул Бетховендың йыйылған кешеләр алдында уйнауын теләй. Композитор баш тарта. Лихновский ныҡыша башлай һәм хатта Бетховен бикләнеп алған бүлмәнең ишеген емерергә бойора. Асыулы композитор имениены ташлап китә һәм Венаға ҡайта. Иртәгәһенә Бетховен Лихновскийға хат ебәрә: «Кенәз! Кем булыуым менән мин үҙемә генә бурыслы. Кенәздәр булған һәм меңәрләп тә булыр, ә Бетховен — тик берәү!» Өммә шундай ҡырыҫ характерына ҡарамаҫтан Бетховеның дуҫтары уны ярайһы уҡ мәрхәмәтле кеше тип иҫәпләй. Мәҫәлән, композитор бер ваҡытта ла яҡын дуҫтарына ярҙам итеүҙән баш тартмаған. Уның цитаталарының береһе<ref> Великович Э. И. Великие музыкальные имена // Композитор : Пособие для муз. школ и гимназий. — СПб., 3 апреля 2006. — № 030560</ref>: {{цитата| Икмәк һынығым булған саҡта дуҫтарымдың береһе лә мохтажлыҡ кисерергә тейеш түгел, әгәр аҡса янсығым буш булып, шунда уҡ ярҙам итергә хәлемдән килмәһә, улайһа миңә тик өҫтәл артына ултырыу һәм эшкә тотоноу ғына бурыс, һәм мин тиҙ арала уға бәләнән ҡотолорға ярҙам итәсәкмен. }} Бетховен әҫәрҙәре күпләп нәшер ителә башлай һәм уңыш менән файҙалана. [[Вена]]ла уҙғарылған тәүге ун йыл эсендә ул фортепиано өсөн егерме соната һәм өс фортепиано концерты, скрипка өсөн һигеҙ соната, квартеттар һәм башҡа камера әҫәрҙәрен, «Христос на Масличной горе» ораторияһын, «Творения Прометея» балетын, Беренсе һәм Икенсе симфонияһын яҙа. [[Файл:Tereza Brunsvik.jpg|thumb|[[Брунсвик, Тереза|Тереза Брунсвик]], Бетховендың яҡын дуҫы һәм уҡыусыһы]] 1796 йылда Бетховен ишетеү һәләтен юғалта башлай. Уның тиннитус — ҡолаҡ сеңләүенә килтереүсе эске ҡолағының елһенеүе башлана. Табиптар кәңәше буйынса ул Хайлигенштадт ҡаласығында оҙаҡҡа айырымлана. Әммә тыныслыҡ һәм тынлыҡ уның хәлен яҡшыртмай. Бетховен һаңғыраулыҡты дауалай булмаҫтайын аңлай башлай. Ошондай фәжиғәле көндәрҙә ул хат яҙа, уны һуңынан хайлигенштад васыятнамәһе тип атайҙар. Композитор үҙенең кисерештәре тураһында һөйләй, үҙ үҙенә ҡул һалырға уйлағанын да әйтеп һала. Хайлигенштадта композитор яңы Өсөнсө симфонияһы өҫтөндә эшләй башлай, уны Героик тип атай. Бетховендың һаңғыраулығы һөҙөмтәһендә уникаль тарихи документтар һаҡланған: «һөйләш дәфтәрҙәре», унда Бетховендың дуҫтары уның өсөн үҙҙәренең репликаларын яҙған, уларға композитор йә телдән, йә яҙма яуап биргән<ref>Glenn Stanley. The Cambridge Companion to Beethoven. — Cambridge University Press, 2000. — ISBN 0521589347.</ref>. Әммә Бетховен менән булған ике әңгәмә дәфтәрен музыкант Шиндлер, ахырыһы, яндыра, сөнки уларҙа императорға һәм вариҫ принцына һәм башҡа юғары дәрәжәле кешеләргә ҡарата тупаҫ һәм ҡаты ҡаршы сығалар. Был, үкенескә ҡаршы, Бетховендың яратҡан темаһы: һөйләшеү мәлендә Бетховен властарға, уларҙың закондары һәм ҡарарҙарына даими асыулана<ref>Генри Э. Заметки публициста. М.: 1988. С. 94</ref>. Бер ваҡыт Бетховен һәм Гёте Теплицала ял итеп йөрөгәнендә үҙенең ярандары менән йөрөгән император Францты осраталар. Гёте ситкә китеп баш эйә, Бетховен эшләпәһенә саҡ ҡына ҡулы менән тейеп, батшаның кешеләре араһынан үтә. [[Файл:Incident Teplitz 1812.png|thumb|Теплицалағы осраҡ]] === Һуңғы йылдары (1802—1815) === [[Файл:Beethoven AlmanachDerMusikgesellschaft 1834.jpg|thumb|Бетховен [[Симфония № 6 (Бетховен)|Алтынсы симфонияһын]] ижад итә]] Бетховенға 34 йәш булғанда, Наполеон Бөйөк француз революцияһы идеалдарын юрай һәм үҙен император тип иғлан итә. Шуға күрә Бетховен үҙенең Өсөнсө симфонияһын уға арнау ниәтенән баш тарта<ref>Генри Э. Заметки публициста. М.: 1988. С. 93</ref>: «Был Наполеон шулай уҡ ябай кеше. Хәҙер ул бөтә кеше хоҡуҡтарын аяҡ аҫтына һалып тапаясаҡ һәм тиран буласаҡ». «Патетик» ҡулъяҙмаһының тәүге битендә авторҙың бағышламаны һыҙып ташлағанды күрергә мөмкин. Шул саҡта уҡ Бетховен үҙенең Өсөнсө симфонияһын «Героик» тип атай. Фортепиано ижадында композиторҙың үҙ стиле тәүге сонаталарында уҡ һиҙелә, әммә симфоник өлгөргәнлек уға һуңыраҡ килә. Чайковский һүҙҙәре буйынса<ref>Великович Э. И. Великие музыкальные имена // Композитор : Пособие для муз. школ и гимназий. — СПб., 3 апреля 2006. — № 030560.</ref> тик өсөнсө симфонияһында «тәүге тапҡыр Бетховендың ижади даһилығының сикһеҙ, иҫ киткес көсө асыла». Һаңғыраулығы арҡаһында, Бетховен йортонан һирәк сыға, тауыш тойомлауҙы юғалта. Ул һытыҡ сырайлы, үҙ-үҙенә биклән Нәҡ ошо йылдарҙа композитор бер-бер артлы үҙенең билдәле әҫәрҙәрен ижад итә. Был йылдарҙа Бетховен үҙенең берҙән-бер «Фиделио» операһы өҫтөндә эшләй. Был опера «ҡот осҡос һәм ҡотҡарыу» опералары жанрына ҡарай. «Фиделио» операһына уңыш тик [[1814 йыл]]да килә, ул саҡта ул тәүҙә Венала, аҙаҡ [[Прага]]ла, уның менән данлыҡлы немец композиторы Вебер дирижерлыҡ итә, һәм, ниһәйәт, [[Берлин]]да ҡуйыла. [[Файл:Julietta Gvinchardi.jpg|thumb| [[Гвиччарди, Джульетта|Джульетта Гвиччарди]], уға композитор Айлы сонатаһын арнай]] Үлер алдынан «Фиделио» ҡулъяҙмаһын композитор үҙенең дуҫы һәм секретары Шиндлерға ошондай һүҙҙәр менән тапшыра: «Был минең рухымдың емеше донъяға башҡаларға ҡарағанда көслө ғазаптар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килде, һәм миңә ҙур көйөнөстәр килтерҙе. Шуға күрә ул миңә бөтәһенән дә ҡәҙерлерәк…» === Үлемһеҙ һөйгәне === [[1810 йыл]]дың май аҙағында Людвиг ван Бетховен Беттина фон Арнимдың ҡайынһеңлеһе аша [[Брентано Антония|Антонио Брентано]] менән таныша, һәм улар араһында тәрән дуҫлыҡ барлыҡҡа килә. Бетховендың вафатынан һуң уның өҫтәленең йәшерен бүлегендә бер ҡасан да кемгәлер адресланмаған «Үлемһеҙ һөйгәненә хаты» (Brief an die Unsterbliche Geliebte) табыла.<ref>{{Cite web |url=http://music911.ru/2018/02/14/pismo-bietkhoviena-biessmiertnoi-vozliubliennoi/ |title=Письмо Бетховена «Бессмертной возлюбленной» |accessdate=2019-05-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190503061432/http://music911.ru/2018/02/14/pismo-bietkhoviena-biessmiertnoi-vozliubliennoi/ |archivedate=2019-05-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503061432/http://music911.ru/2018/02/14/pismo-bietkhoviena-biessmiertnoi-vozliubliennoi/ |date=2019-05-03 }}</ref>Йөҙ йыл буйы барған бәхәстәр Бетховендың Үлемһеҙ һөйгәненә (Бессмертная возлюбленная — Unsterbliche Geliebte) кандидаттар тип: Джульетта Гвиччарди, Тереза Брунсвик, Жозефина Брунсвик (Josephine Brunsvik), Доротея фон Эртман (Dorothea von Ertmann), Амалия Себальд (Amalie Sebald), Беттина фон Арним һәм Антония Брентаноны күрһәткән. Үҙенең Вена классик композиторҙарының биографик тикшеренеүҙәре менән билдәле Америка музыкаль продюсеры Мейнард Соломон (Maynard Solomon) фекеренсә, бөйөк композиторҙың «Үлемһеҙ һөйгәне» нәҡ ''Антония Брентано'' булған. === Аҙаҡҡы йылдары (1815—1827) === 1812 йылдан һуң композиторҙың ижади әүҙемлеге бер аҙ кәмей, әммә өс йылдан һуң ул элекке энергия менән эшләй башлай. Ошо ваҡытта уның 28-сенән һуңғыһына тиклем, 32-се фортепиано сонатаһын, виолончель өсөн ике соната, квартеттар, «К далёкой возлюбленной» вокаль циклын ижад итә. Күп ваҡытын халыҡ йырҙарын эшкәртеү өсөн бүлә. Шотланд, ирланд, уэльск йырҙары менән бер рәттән рус һәм украин йырҙары ла була. Әммә аҙаҡҡы йылдарының төп әҫәрҙәре булып Бетховендың ике иң монументаль әҫәре — «Торжественная месса» һәм хор менән 9-сы Симфонияһы тора. Туғыҙынсы симфония [[1824 йыл]]да башҡарыла. Тамашасылар композиторҙы алҡышлай. Бетховен залға арҡаһы менән тора һәм бер нәмә лә ишетмәй, шул саҡта йырсы ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе уның ҡулынан ала һәм уны тыңлаусыларға йөҙө менән бора. Кешеләр, композиторҙы сәләмләп, яулыҡтары, эшләпәләре, ҡулдары менән болғай. Алҡыштар шул тиклем оҙаҡҡа һуҙыла, хатта унда булған полиция чиновниктары кисекмәҫтән уны туҡтатыуҙы талап итә. Бындай сәләмләү император шәхесенә ҡарата ғына рөхсәт ителә<ref>Великович Э. И. Великие музыкальные имена // Композитор : Пособие для муз. школ и гимназий. — СПб., 3 апреля 2006. — № 030560.</ref>. Австрияла, Наполеондың еңелеүенән һуң, полиция режимы булдырыла. Революциянан ҡурҡҡан хөкүмәт теләһә ниндәй «ирекле фекерҙәрҙе» тыя. Күп һанлы йәшерен агенттар йәмғиәттең барлыҡ ҡатламдарына үтеп инә. Бетховендың һөйләш дәфтәрҙәрендә әленән әле иҫкәртеүҙәр күренә<ref>Великович Э. И. Великие музыкальные имена // Композитор : Пособие для муз. школ и гимназий. — СПб., 3 апреля 2006. — № 030560.</ref>: «Шымыраҡ! Абайлап, бында шымсы!» Һәм, күрәһең, композиторҙың ниндәйҙер бигерәк тә ҡыйыу әйтеменән һуң: «Һеҙ эшафотта тамамлаясаҡһығыҙ!» тигән яҙыу ҙа бар. Әммә Бетховендың популярлығы шул тиклем ҙур була, хөкүмәт уға тейергә ҡыйыулыҡ итмәй. Һаңғыраулығына ҡарамаҫтан, композитор сәйәси яңылыҡтар менән генә түгел, хатта музыкаль яңылыҡтар менән дә таныш була. Ул Россини операларының партитураларын уҡый(йәғни эске ишетеү менән тыңлай), Шуберт йырҙар йыйынтығын ҡараштыра, немец композиторы Веберҙың «Волшебный стрелок» һәм «Эврианта» опералары менән таныша. Венға килгәс, Вебер Бетховенға бара. Улар бергә иртәнге аш ашайҙар, Бетховен ҡунағының күңелен күрә. Кесе ҡустыһы үлгәндән һуң композитор уның улы тураһында хәстәрлекте үҙ өҫтөнә ала. Бетховен ир туғанын иң яҡшы пансионға урынлаштыра һәм үҙенең уҡыусыһы Карл Черниға уның менән музыка менән шөғөлләнеүҙе йөкмәтә. Композитор малайҙың ғалим йәки артист булыуын теләй, әммә тегенеһен сәнғәт түгел, бильярд һәм кәрттә уйнау ҡыҙыҡһындыра. Бурысҡа батып, ул үҙ-үҙенә ҡул һалырға маташа. Был маташыу айырым зыян килтермәй: пуля тик башының тиреһен генә сыйып үтә. Бетховен шул уңай менән ауыр кисерә. Композиторҙың көслө бауыр ауырыуы башлана. [[Файл:Beethoven Funerals (without frame).jpg|thumb|Бетховенды ерләү]] Людвиг ван Бетховен [[1827 йыл]]дың 26 мартында 57-се йәшендә вафат була. Егерме меңдән ашыу кеше уның табутын оҙата бара. Ерләү ваҡытында Бетховен яратҡан Луиджи Керубининың Реквием до-минор ерләү мессаһы башҡарыла. Ҡәберҙә шағир Франц Грильпарцер ижад иткән телмәр яңғырай<ref>Великович Э. И. Великие музыкальные имена // Композитор : Пособие для муз. школ и гимназий. — СПб., 3 апреля 2006. — № 030560.</ref>. {{цитата| Ул ижадсы, әммә шул уҡ ваҡытта кеше, юғары мәғәнәһендә кеше булды... Уның тураһында башҡа бер кем һымаҡ та түгел әйтергә була: ул бөйөк эш башҡарҙы, унда бер ниндәй ҙә аламалыҡ булманы. }} === Үлеменең сәбәптәре === [[Файл:Teltscher-beethoven.jpg|thumb|Бетховен үлем түшәгендә ([[Тельчер, Йозеф Эдуард|Йозеф Эдуард Тельчер]] һүрәте)]] Вафатының икенсе көнөндә үк судмедэксперттар уның һаңғыраулығын асыҡлар өсөн мейеһен ярып ҡарай, әммә аныҡ диагнозды ҡуйыу мөмкин булмай<ref>Тим Рейборн. Череп Бетховена. Мрачные и загадочные истории из мира классической музыки = Beethoven’s skull : dark, strange, and fascinating tales from the world of classical music and beyond / Пер. с англ. Марии Кульневой. — М.: Альпина Паблишер, 2017. — С. 335. — 344 с. — ISBN 5961462331. — ISBN 978-5-9614-6233-3. — ISBN 978-5-9614-6630-0.</ref>. [[2007 йыл]]дың 29 авгусында Вена патологы һәм суд медицинаһы эксперты Кристиан Рейтер (Вена медицина университеты суд медицинаһы кафедраһы доценты) фаразлауынса, Бетховендың үлемен уның табибы Андреас Ваврух аңһыҙ рәүештә тиҙләтә, ул ауырыуҙың ҡорһаҡ ярыһын бер-бер артлы тишә (шыйыҡсаны сығарыу маҡсатында), шунан һуң яраға ҡурғашты үҙ эсенә алған сылатҡыс һала. Рейтер үткәргән сәстәрҙең тикшеренеүҙәре Бетховендың организмында ҡурғаштың кимәле табипҡа барған һайын ҡырҡа артыуын күрһәтә<ref>Susan Aldridge. Archaeforensics. What Killed…? BBC Focus, февраль, 2008. С. 42</ref>. == Бетховен-педагог == Бетховен музыканан дәрестәрҙе Боннда уҡ бирә башлай. Уның шәкерте Стефан Брейнинг һуңғы көндәренә тиклем композиторҙың тоғро дуҫы булып ҡала. Брейнинг Бетховенға «Фиделио» либреттоһын үҙгәртеп эшләүҙә ярҙам итә. Венала Бетховендың уҡусыһы йәш графиня Джульетта Гвиччарди була. Джульетта Брунсвиктарҙың туғаны була, Бетховен уларҙың ғаиләһенә йыш килә. Бетховен уҡыусыһы менән мауыға һәм хатта өйләнеү тураһында ла уйлай. 1801 йылдың йәйен ул Венгрияла, Брунсвиктарҙың имениеһында үткәрә. Фаразлауҙарҙың береһе буйынса «Айлы сонатаһын» нәҡ ошонда ижад итә. Композитор уны Джульеттаға арнай<ref>Великович Э. И. Великие музыкальные имена // Композитор : Пособие для муз. школ и гимназий. — СПб., 3 апреля 2006. — № 030560.</ref>. Әммә Джульетта граф Галленбергты ысынында талантлы композитор тип уға өҫтөнлөк бирә. Графтың әҫәрҙәре тураһында тәнҡитселәр Моцарт йәки Керубини әҫәрҙәренән теге йәки был көйҙө үҙләштерелгәнлеген аныҡ ҡына күрһәтергә була, тип яҙа. Бетховендың уҡыусыһы булып Тереза Брунсвик та тора. Ул музыкаль һәләткә эйә була — роялдә яҡшы уйнай, йырлай һәм хатта дирижерлыҡ итә. Швейцарияның билдәле педагогы Песталоци менән танышып, ул үҙен балалар тәрбиәләргә бағышлауға ҡарар итә. Венгрияла Тереза ярлыларҙың балалары өсөн хәйриә балалар баҡсаһы аса. Вафатына тиклем (Тереза 1861 йылда оло йәштә вафат була) ул һайлаған эшенә тоғро ҡала. Бетховен менән Терезаны оҙайлы дуҫлыҡ бәйләй. Композиторҙың вафатынан һуң оҙон хат табыла, ул «Үлемһеҙ һөйгән йәргә хат» тигән атама ала. Хаттың адресаты билдәле түгел, әммә ҡайһы бер тикшеренеүселәр «үлемһеҙ һөйгән йәр» тип Тереза Брунсвикты атай. Доротея Эртман, Германияның иң яҡшы пианистарының береһе, шулай уҡ Бетховендың уҡыусыһы була. Замандаштарының береһе уның тураһында былай тип яҙа: {{цитата| Оҙон, зифа буйлы һәм матур, күтәреңке рухлы йөҙ миндә... көсөргәнешле өмөм уятты, һәм шулай ҙа мин бер ваҡытта ла булмағандай Бетховен сонатаһын башҡарыуынан шаҡ ҡаттым. Мин әле бер ҡасан да шундай көстөң әҫәрле наҙ менән ҡушылыуын осратмағайным- хатта бөйөк виртуоздарҙың да . }} Эртман Бетховен әҫәрҙәрен уйнап дан ала. Композитор уға 28-се сонатаһын бағышлай. Доротеяның балаһы үлеүен белеп, Бетховен уға оҙаҡ уйнай. [[Файл:Dorothea von Ertmann.jpg|thumb|Доротея Эртман, немец пианисы, Бетховен әҫәрҙәрен иң яҡшы башҡарыусыларҙың береһе]] 1801 йыл аҙағында Венаға Фердинанд Рис килә. Фердинанд Бонн капельмейстерының улы, Бетховендар ғаиләһенең дуҫы була. Композитор егетте ҡабул итә. Бетховендың башҡа шәкерттәре кеүек үк, Рис ҡорал менән эш итә белә һәм шул ваҡытҡа үҙе лә ижад иткән була. Бер ваҡыт Бетховен уға әле генә тамамланған адажиоһын уйнап күрһәтә. Музыка егеткә шул тиклем оҡшай, ул уны яттан иҫләп ҡала. Кенәз Лихновскийға инеп, Рис пьесаны уйнай. Кенәз башын ятлап ала һәм, композиторға килеп, уға үҙенең әҫәрен уйнарға теләүен әйтә. Кенәздәр менән иҫәпләшеп тормаған уны тыңлауҙан ҡырҡа баш тарта. Әммә Лихновский шулай ҙа уйнап ебәрә. Бетховен шунда уҡ Ристың мутлығын һиҙеп ҡала һәм ҡаты асыулана. Ул уҡыусыһына үҙенең яңы әҫәрҙәрен тыңлауҙы тыя һәм ысынлап та уға бер ваҡытта ла бүтән бернәмә лә уйнамай. Бер ваҡыт Бетховендыҡы тип Рис үҙенең маршын уйнай. Тыңлаусылар ныҡ шатланып китә. Яҡында торған Бетховен уҡыусыһын фаш итеп тормай. Ул уға тик былай тип әйтә<ref>Великович Э. И. Великие музыкальные имена // Композитор : Пособие для муз. школ и гимназий. — СПб., 3 апреля 2006. — № 030560.</ref> {{цитата| Күрәһегеҙме, ҡәҙерле Рис, ниндәй ул ҙур белемселәр. Яратҡан кешеһенең исемен генә әйт, һәм уларға бер нәмә лә кәрәкмәй }} Әммә Рисҡа Бетховендың яңы әҫәрен тыңларға насип була. Нисектер ял итеп йөрөгәндә улар аҙашып китә һәм өйгә тик кисен генә ҡайтып инә. Юл буйынса Бетховен ярһыу көйҙө мығырлай. Өйгә ҡайтып, ул шунда уҡ ҡоралына тотона һәм мауығып китеп, уҡыусыһының барлығы тураһында онотоп китә. Шулай итеп «Аппассионата» финалы барлыҡҡа килә. Бер ваҡыт Бетховенда Рис менән бергә Карл Черни ҙа шөғөлләнә башлай. Карл Бетховен уҡыусылары араһында берҙән-бер бала була. Уға тик туғыҙ йәш кенә була, әммә ул инде концерттар менән сығыш яһай. Уның беренсе уҡытыусыһы атаһы, билдәле чех педагогы Венцель Черни була. Карл тәүге тапҡыр Бетховендың һәр ваҡыттағыса тәртипһеҙлек хөкөм һөргән фатирына килеп, унда тупаҫ йөн жилет кейгән һәм ҡырынмаған ҡара йөҙлө кешене күргәс, уны Робинзон Крузо тип ҡабул итә. [[Файл:Beethovenhome.JPG|thumb|left|Бетховен йортонда эш өҫтөндә]] Черни Бетховенда биш йыл шөғөлләнә, шунан һуң композитор уға «уҡыусыһының айырым уңыштары һәм ғәжәйеп музыкаль хәтере»<ref>Великович Э. И. Великие музыкальные имена // Композитор : Пособие для муз. школ и гимназий. — СПб., 3 апреля 2006. — № 030560.</ref> билдәләнгән документ тапшыра. Черниҙың хәтере ысынлап та шаҡ ҡатырлыҡ була: ул уҡытыусыһының бөтә фортепиано әҫәрҙәрен яттан белә Черни иртәтпеагог эшмәкәрлеген башлай һәм тиҙҙән Венаның иң яҡшы педагогтарының береһе була. Уның уҡыусылары араһында Теодор Лешетицкий була, уны рус фортепиано мәктәбенә нигеҙ һалыусыларының береһе тип атарға мөмкин. [[1858 йыл]]дан Лешетицкий Петербургта йәшәй, ә [[1862 йыл]]дан [[1878 йыл]]ға тиклем яңы асылған консерваторияла уҡыта. Бында Лешетицкийҙа шул уҡ консерваторияла артабан профессор А. Н. Есипова, профессор һәм Мәскәү консерваторияһының директоры В. И. Сафонов, С. М. Майкапар уҡый. [[1822 йыл]]да Черниға Доборьян тигән венгр ауылынан улы менән атаһы килә. Малай дөрөҫ ултырыу тураһында ла, аппликатура тураһында ла бер ни аңламай, әммә тәжрибәле педагог үҙенең алдында ғәҙәти булмаған, һәләтле, бәлки гениаль бала булыуын аңлай. Малай Ференц Лист тип атала. Лист Черниҙа йыл ярым шөғөлләнә. Уның уңыштары шул тиклем ҙур була, хатта уҡытыусыһы уға тамашасы алдында сығыш яһарға рөхсәт итә. Концертта Бетховен да була. Ул малайҙың һәләтен һиҙә һәм уны үбеп ала. Лист был үбеү тураһында иҫтәлекте ғүмере буйына һаҡлай. [[Файл:Liszt (Lehmann portrait).jpg|thumb|[[Лист, Ференц|Ференц Лист]]]] Рис та, Черни ҙа түгел, ә нәҡ Лист Бетховендың уйнау манераһын үҙләштерә. Бетховен кеүек, Лист роялде оркестр һымаҡ аңлата. Европа буйлап гастролдәр мәлендә ул Бетховендың фортепиано әҫәрҙәрен генә түгел, шулай уҡ рояль өсөн яраҡлаштырылған симфониядарын башҡарып, уның ижадын пропагандалай. Ул ваҡытта Бктховендың мущыкаһы, бигерәк тә симфонияһы, киң аудиторияға билдәле булмай. [[1839 йыл]]да Лист приехал Боннға килә. Бында бер нисә йыл инде композиторға һәйкәл ҡуйырға йыйыналар, әммә эш оҙаҡҡа һуҙыла. Лист етешмәгән аҡсаны үҙенең концерттарынан килгән аҡса менән тулыландыра. Шундай ярҙам арҡаһында композиторға һәйкәл ҡуйыла. === Уҡыусылары === * Карл Че́рни * Фердинанд Рис * Рудольф Иоганн Иосиф Райнер фон * Габсбург-Лотарингский == Мәҙәниәттә образы == === Әҙәбиәттә === Бетховен төп геройҙың, француз авторы Ромен Ролландың шул уҡ исемле билдәле бер әҫәрендә композитор Жан Кристофтың прототибы була. 1915 йылда романға Нобель премияһы тапшырыла. Бетховендың тормошо һәм ижадына чех яҙыусыһы Антонин Згорждың «Один против судьбы» повесы арналған. Китапҡа Бетховендың төрлө йылдарҙа яҙылған хаттары ингән. Бетховенға болгар шағиры Пенчо Славейков үҙенең «Cis moll» поэмаһын бағышлаған. Унда Бетховен үҙенең ишетеү һәләтен юғалтыуын, ләкин үҙенең яҙмышының — илаһи гармония һәм донъя араһында аралашсы булыуын аңлай. === Театрҙа === * «Бетховен-проект», Джон Ноймайер балеты (2018). === Кинематографияла === * «Героическая симфония» фильмында Бетховенды Ян Харт уйнай. * Совет-герман «Бетховен. Дни жизни» фильмында Бетховенды Донатас Банионис уйнай. * «Переписывая Бетховена» фильмында композиторҙың һуңғы көндәре тураһында һөйләнелә (төп ролдә Эд Харрис). * Ике сериялы нәфис фильм «Жизнь Бетховена» (СССР, 1978, режиссёр Б. Галантер) композитор тураһында уның яҡын дуҫтарының хәтирәләренә нигеҙләнгән. * «Лекция 21» фильмы (ингл.) (Италия, 2008), итальян яҙыусыһы һәм музыка белгесе Алессандро Барикконың дебюты «Туғыҙынсы симфонияға» арналған. * Бернард Роуздың «Бессмертная возлюбленная» фильмында Бетховен ролен Гэри Олдман башҡара. * «В поисках Бетховена» документаль фильмы, Бөйөк Британия, 2008 й. === Академик булмаған музыкала === * Америка музыканты Чак Берри 1956 йылда Roll Over Beethoven йырын яҙа, ул Rolling Stone журналы версияһы буйынса 500 бөйөк йырҙар исемлегенә инә. . * Композиторға «Сплин» төркөмөнөң «Раздвоение личности» альбомынан «Бетховен» йыры арнала * 2000 йылда Trans-Siberian Orchestra неоклассик метал коллективы композиторҙың һуңғы төнөнә арналған «Beethoven’s Last Night» рок-операһын сығара. * Композиторға «Пикник» төркөмөнөң «Чужестранец» альбомынан «Бетховен» арналған. == Әҫәрҙәре == * 9 симфония: * № 1 (1799—1800), * № 2 (1803), * № 3 «Героическая» (1803—1804), * № 4 (1806), * № 5 (1804—1808), * № 6 «Пасторальная» (1808), * № 7 (1812), * № 8 (1812), * № 9 (1824); * 8 симфоник увертюра, улар араһында «Леонора» № 3; * оркестр менән фортепиано өсөн 5 концерт; * драматик спектаклдәргә музыка: «Эгмонт», «Кориолан», «Король Стефан»; * фортепиано өсөн 6 үҫмер сонатаһы; * фортепиано өсөн 32 соната, «32 до-минор вариациялары», һәм фортепиано өсөн 60-ҡа яҡын пьеса; * скрипка һәм фортепиано өсөн 10 соната; * оркестр менән скрипка өсөн концерт, скрипка, виолончель һәм оркестр менән фортепиано өсөн концерт («өсләтә концерт»); * виолончель һәм фортепиано өсөн 5 соната; * 16 ҡыл квартеттары; * 6 трио; * «Творения Прометея» балеты; * опера «Фиделио» операһы; * Тантаналы месса; * «К далёкой возлюбленной» вокаль циклы; * төрлө шағирҙарҙың шиғырҙарына йырҙар һәм халык йырҙарын эшкәртеү. === Бетховендың музыкаһын башҡарыусылар === * Клаудио Аббадо (ике тапҡыр), * Эрнест Ансерме, * Николаус Арнонкур, * Даниэль Баренбойм, * Леонард Бернстайн (ике тапҡыр), * Карл Бём, * Бруно Вальтер (ике тапҡыр), * Гюнтер Ванд, * Феликс Вейнгартнер, * Джон Элиот Гардинер, * Карло Мария Джулини, * Курт Зандерлинг, * Ойген Йохум (өс тапҡыр), * Герберт фон Караян (дүрт тапҡыр, бөтә симфоник циклды — ике тапҡыр), * Отто Клемперер, * Андре Клюитанс, * Виллем Менгельберг, * Пьер Монтё, * Джордж Селл, * Артуро Тосканини (ике тапҡыр), * Вильгельм Фуртвенгле, * Бернард Хайтинк (өс тапҡыр), * Герман Шерхен, * Георг Шолти (ике тапҡыр). Бетховендың бөтә фортепиано сонаталарының яҙмаларын башҡарыусы пианистар араһында, * Клаудио Аррау (ике тапҡыр, икенсе цикл тамамланмаған), * Владимир Ашкенази, * Вильгельм Бакхауз (ике тапҡыр, икенсе цикл тамамланмаған), * Даниэль Баренбойм (өс тапҡыр), * Альфред Брендель (өс тапҡыр), * Мария Гринберг, * Фридрих Гульда (өс тапҡыр), * Вильгельм Кемпф (ике тапҡыр), * Татьяна Николаева, * Анни Фишер, * Артур Шнабель * Маурицио Поллини. Сонаталарҙың тулы циклын яҙа башлағандар, әммә вафат булып, был проектты тамамламағандар: * Вальтер Гизекинг, * Эмиль Гилельс, * Рудольф Серкин. [[2011 йыл]]да Манчестер университетының профессоры Брайан Купер Бетховендың 1799 йылда яҙған һәм һуңынан юғалған ҡыл квартет өсөн 72-тактлы өҙөктө тергеҙергә мөмкин булыуын хәбәр итә: «Бетховен перфекционист булған. Башҡа икенсе композитор был өҙөктө ижад итеп, шат булыр ине». Яңынан табылған музыка Манчестер университетының ҡыл квартет башҡарыуында 29 сентябрҙә яңғырай. == Хәтер == Бетховен хөрмәтенә һәйкәлдәр бөтә донъя буйлап бик күп ҡуйылған. Беренсе һәйкәл Бетховенға тыуған ерендә, Боннда, [[1845 йыл]]дың 12 авгусында тыуған көнөнөң 75-йыллығы уңайы менән ҡуйыла. Венала — музыканттың ижады менән тығыҙ бәйле булған ҡалала һәйкәл [[1880 йыл]]да барлыҡҡа килә. «Образы Бетховена» китабының авторы, сәнғәт белгесе Зильке Беттерман (Silke Bettermann) биш континенттағы 54 ҡалала йөҙгә яҡын һәйкәлде иҫәпләргә насип булыуын билдәләй<ref>Анастасия Буцко. Самый красивый и самый уродливый: сто памятников Бетховену. Deutsche Welle (11 сентября 2012). Дата обращения 26 февраля 2015.</ref>. <gallery> Beethoven monument bonn muensterplatz 2008.jpg|<small>[[Бонн]]да һәйкәл</small> Wien - Beethoven-Denkmal.JPG|<small>Людвиг ван Бетховенға [[Вена|Венала]] һәйкәл</small> Prague - Ludwig van Beethoven.jpg|<small>[[Прага|Прагала]] мемориаль табличка</small> Haus-UngargasseNr5-Tafel2.jpg|<small><center>Венала мемориаль таҡта</center></small> Beethoven.png|<small><center>Композиторҙың скульптураһы; 1943 год</center></small> </gallery> Композитор образы төрлө илдәрҙең почта маркаларында сағылған. Башлыса, ул [[1995 йыл]]ғы [[Австрия]] маркаһында һүрәтләнгән, ә [[Албания]]ла Бетховендың 200-йыллығына маркалар серияһы сығарылған. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Лукези, Андреа == Әҙәбиәт == {{div col|colwidth=30em}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Бетховен, Людвиг}} * {{книга|автор=Альшванг А.|заглавие=Людвиг ван Бетховен. Очерк жизни и творчество}} * {{книга|автор=Аменда А.|заглавие=Аппассионата. Роман из жизни Людвига ван Бетховена}} * {{книга|автор=Корганов В. Д.|заглавие=Бетховен. Биографический этюд|место=М.|издательство=Алгоритм|год=1997}} ([http://www.libclassicmusic.ru/book_6.html djvu-книга на www.libclassicmusic.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105043330/http://www.libclassicmusic.ru/book_6.html |date=2011-11-05 }}) * ''Кремнев Б.'' [http://zzl.lib.ru/catalog/02_b.shtml Бетховен] [[ЖЗЛ]] * {{книга|автор=Кириллина Л. В.|заглавие=Бетховен. Жизнь и творчество : В 2 т|место=М.|издательство=Московская консерватория|год=2009}} * ''Роллан Р.'' Жизнь Бетховена / Пер. с франц. — Л., 1937. * [http://1363.ru/lecture/notnaya-tetrad-bethovena/ А. И. Климовский. Черновая нотная тетрадь Бетховена] — В сб. «Памятники культуры. Письмо. Искусство. Археология.» Изд-во «Наука», Ленинград, 1985. * {{cite book|editor-last=Brandenburg |editor-first=Sieghard |title=Ludwig van Beethoven: Briefwechsel. Gesamtausgabe |location=Munich |publisher=Henle |year=1996 |ref=harv}} * {{cite book|first=H. P. |last=Clive|title=Beethoven and His World: A Biographical Dictionary|url={{google books |plainurl=y |id=v0597Beh43EC}}|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-816672-6 |ref=harv}} * {{Cite book|title=Beethoven|first=Barry|last=Cooper|authorlink=Barry Cooper (musicologist)|publisher=Oxford University Press US|year=2008|isbn=978-0-19-531331-4|ref=harv |url={{google books |plainurl=y |id=Tq5ci-9OMLEC}}|accessdate=15 April 2012}} * {{anchor|{{harvid|GroveOnline}}}}{{GroveOnline|title=Ludwig van Beethoven|author=Kerman, Joseph|authorlink=Joseph Kerman|author2=Tyson, Alan|authorlink2=Alan Tyson|author3=Burnham, Scott G.|access-date=19 May 2014}} * {{cite book|first=Lewis |last=Lockwood|title=Beethoven: The Music and the Life|url={{google books |plainurl=y |id=u5596V_Q9wQC}}|date=17 January 2005|publisher=W. W. Norton|isbn=978-0-393-32638-3|ref=harv}} * {{статья |заглавие=Die 'Enttarnte Elise'. Elisabeth Röckels kurze Karriere als Beethovens 'Elise' |издание=Bonner Beethoven-Studien |том=9 |страницы=169—190 |ссылка=http://homepage.univie.ac.at/michael.lorenz/beethovens_elise/ |язык=de |ref=harv |тип=magazin |автор={{Нп3|Lorenz, Michael|Lorenz, Michael||Michael Lorenz (musicologist)}} |год=2011}} * {{статья |заглавие=The History of Beethoven's Skull Fragments |ссылка=http://www.highbeam.com/doc/1P3-1552096671.html |издание=Beethoven Journal |том=20 |номер=1—2 |страницы=3—46 |oclc=64392567 |ref=harv |язык=und |автор=Meredith, William Rhea |год=2005 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129100120/http://www.highbeam.com/doc/1P3-1552096671.html |archivedate=2018-11-29 }} * {{cite book|last=Morris|first=Edmund|authorlink=Edmund Morris (writer)|title=Beethoven: The Universal Composer|url={{google books |plainurl=y |id=EENZokHDbvIC|page=213}}|accessdate=3 August 2011|year=2010|publisher=HarperCollins|isbn=978-0-06-075975-9|ref=harv}} * {{Cite book|authorlink=Maynard Solomon|last=Solomon|first=Maynard|title=Beethoven|edition=2nd revised|location=New York|url={{google books |plainurl=y |id=JyZ4PwAACAAJ}}|date=November 2000|publisher=Ingram Pub Services|isbn=978-0-8256-7163-0|ref=harv}} * {{Cite book|editor-last=Stanley|editor-first=Glenn |title=The Cambridge Companion to Beethoven|url=https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_f9p8|series=[[Cambridge Companions to Music]]|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn=0-521-58074-9|ref=Stanley}} * {{статья |заглавие='A dear, enchanting girl who loves me and whom I love': New Facts about Beethoven's Beloved Piano Pupil Julie Guicciardi |издание=Bonner Beethoven-Studien |том=8 |страницы=89—152 |ref=harv |язык=en |тип=journal |автор=Steblin, Rita |год=2009}} * {{cite news|last=Steblin|first=Rita|year=2014|title=Who was Beethoven’s 'Elise'? A new solution to the mystery|work=[[The Musical Times]]|issue=155|pp=3–39|ref=harv}} * {{cite book|first=Jan|last=Swafford|authorlink=jan Swafford|title=Beethoven: Anguish and Triumph|url={{google books|plainurl=y|id=Abl_oAEACAAJ}}|year=2014|publisher=Faber & Faber|isbn=978-0-571-31255-9|location=London|ref=harv}} * {{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=VQw5AAAAIAAJ}}|ref=harv|title=The Life of Ludwig Van Beethoven, Vol 1|first=A. W.|last=Thayer|author-link1=Alexander Wheelock Thayer|editor-last1=Krehbiel |editor-first1=Henry Edward|publisher=The Beethoven Association|year=1921|oclc=422583}} * {{cite book|first=Alexander Wheelock |last=Thayer|authorlink=Alexander Wheelock Thayer|title=Thayer's Life of Beethoven|url={{google books |plainurl=y |id=AqpZAAAAYAAJ}}|year=1967|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-02702-9|location=Princeton}} * [[Theodore Albrecht|Albrecht, Theodore]], and Elaine Schwensen, «More Than Just Peanuts: Evidence for December 16 as Beethoven’s birthday». ''The Beethoven Newsletter'' 3 (1988) 49, 60-63. * Bohle, Bruce, and Robert Sabin. ''The International Cyclopedia of Music and Musicians.'' London: J.M. Dent & Sons LTD., 1975. {{ISBN|0-460-04235-1}}. * Davies, Peter J. ''The Character of a Genius: Beethoven in Perspective.'' Westport, Conn.: Greenwood Press, 2002. {{ISBN|0-313-31913-8}}. * Davies, Peter J. ''Beethoven in Person: His Deafness, Illnesses, and Death.'' Westport, Conn.: Greenwood Press, 2001. {{ISBN|0-313-31587-6}}. * [[Tia DeNora|DeNora, Tia]]. «Beethoven and the Construction of Genius: Musical Politics in Vienna, 1792—1803». Berkeley, California: University of California Press, 1995. {{ISBN|0-520-21158-8}}. * Dorfmüller, Kurt; Norbert Gertsch; Julia Ronge (eds). ''Ludwig van Beethoven. Thematisch-bibliographisches Werkverzeichnis. Revidierte und wesentlich erweiterte Neuausgabe des Werkverzeichnisses von Georg Kinsky und Hans Halm''. 2 vols. Munich: Henle, 2014. {{ISBN|978-3-87328-153-0}}. * Geck, Martin. ''Beethoven''. Translated by Anthea Bell. London: Haus, 2003. {{ISBN|1-904341-03-9}} (h), {{ISBN|1-904341-00-4}} (p). * {{Cite book | last = Hatten | first = Robert S. | year=1994 | title = Musical Meaning in Beethoven | url = https://archive.org/details/musicalmeaningin0000hatt | publisher = Indiana University Press | location= Bloomington, IN | isbn = 0-253-32742-3}} * Kornyei, Alexius. ''Beethoven in Martonvasar''. Verlag, 1960. {{OCLC|27056305}} * Kropfinger, Klaus. ''Beethoven''. Verlage Bärenreiter/Metzler, 2001. {{ISBN|3-7618-1621-9}}. * {{cite book|first=Howard Chandler Robbins |last=Landon|authorlink=H. C. Robbins Landon|title=Beethoven: A Documentary Study|url={{google books |plainurl=y |id=fL4QAQAAMAAJ}}|year=1975|publisher=Macmillan|isbn=978-0-02-567830-9|last2=Göllerich |first2=August|oclc=87180}} * Martin, Russell. ''Beethoven’s Hair''. New York: Broadway Books, 2000. {{ISBN|978-0-7679-0350-9}}. * [[Charles Rosen|Rosen, Charles]]. ''The Classical Style: Haydn, Mozart, Beethoven.'' Expanded ed. New York: W. W. Norton, 1998. {{ISBN|0-393-04020-8}} (hc); {{ISBN|0-393-31712-9}} (pb). * {{Cite book|first=Harvey|last=Sachs|authorlink=Harvey Sachs|title=The Ninth: Beethoven and the World in 1824|url=https://archive.org/details/ninthbeethovenwo0000sach_l9g0|location=London|publisher=Faber|year=2010|isbn=978-0-571-22145-5}} * [[Maynard Solomon|Solomon, Maynard]]. ''Late Beethoven: Music, Thought, Imagination.'' Berkeley: University of California Press, 2003. {{ISBN|0-520-23746-3}}. * [[J. W. N. Sullivan|Sullivan, J. W. N.]], ''Beethoven: His Spiritual Development'' New York: [[Alfred A. Knopf]], 1927. {{div col end}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{иҫкәрмәләр}} {{composer-stub}} [[Категория:Германия шәхестәре]] [[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Германия композиторҙары]] [[Категория:XVIII быуат композиторҙары]] [[Категория:XIX быуат композиторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса дирижёрҙар]] [[Категория:Германия дирижёрҙары]] [[Категория:XVIII быуат дирижёрҙары]] [[Категория:Классицизм дәүере композиторҙары]] [[Категория:Опера композиторҙары]] [[Категория:Вена классик мәктәбе]] 7ubb40wyp6mx0vfxz6op1r02oe5qy6x Төркиә 0 5762 1302575 1284175 2026-08-11T19:56:10Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302575 wikitext text/x-wiki {{Ил |Башҡортса исеме=Төркиә Республикаһы |Төп исеме=Türkiye Cumhuriyeti |Төп килеш=Төркиә |Герб=Emblem of Turkey.svg |Герб урынына= |Девиз=Yurtta barış, dünyada barış»<br>({{lang-ba|«Йортта тыныслыҡ, донъяла тыныслыҡ}}) |Гимн исеме=İstiklâl Marşı |Аудио=Istiklâl Marsi instrumetal.ogg |Идара итеү формаһы=Presidential Республикаһы |Картала=Turkey (orthographic projection).svg |Телдәр=[[Төрөк теле]] |Нигеҙ һалынған= |Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы=1923 |Бойондороҡһоҙ=[[Ғосман Империяһы]] |Башҡала=Анкара |Иң ҙур ҡалалары= [[Истанбул]] |Етәкселәр вазифалары=Президент |Етәкселәр=[[Реджеп Тайип Эрдоған]] |Территория буйынса урын=37 |Территория= |Һыу %= |Халыҡ буйынса урыны= |Халыҡ = |Иҫәп йылы= |Халыҡ тығыҙлығы= |Валюта=[[Төрөк лираһы]] |Домен=[[.tr]] |Телефон коды= |Сәғәт бүлкәте/Сәғәт бүлкәттәре= }} '''Төркиә''' ({{lang-tr|Türkiye}}, рәсми исеме '''Төркиә Йөмһүриәте''' {{lang-tr|Türkiye Cumhuriyeti}}) — {{Comment|Аурасиә|Евразия|Евразия}} {{Comment|ҡитғаһында|материгында|материк}}, Көнсығыш Асиәлә һәм Көньяҡ-Көнбайыш Аурупала урынлашҡан дәүләт. Төньяҡ-көнбайышта [[Болгария|Болғариә]], көнбайышта [[Греция|Юнанстан]], төньяҡ-көнбайышта [[Грузия|Гөржистан]], көнсығышта [[Әрмәнстан]], [[Иран]], [[Әзербайжан|Әҙәрбайжандың]] [[Нахичеван Автономиялы Республикаһы|Нахсыуан Мөстәҡил Йөмһүриәте]], төньяҡ-көнсығышта [[Ираҡ|Ғираҡ]] һәм [[Сүриә]] менән сиктәш. [[1920-се йылдар]] башында, [[Ғосман империяһы|Ғоҫман империяһы]] тарҡалғас барлыҡҡа килгән. Төркиәнең күпселек аланы [[Кесе Азия]] ярымутрауына тура килә, [[Европа|Аурупа]]ла иһә бәләкәй өлөшө урынлашҡан. Баш ҡалаһы — [[Анҡара]]. Төркиә — боронғо һәм мәҙәниәтле демократик, унитар, конституцион дәүләт. [[НАТО]], [[OECD]], [[ОБСЕ]] кеүек донъя ойошмалары ағзаһы булып тора. == Этимологияһы == Төркиә исемен (''Türkiye'') [[төрөк теле]]ндә ике өлөшкә бүлеп була: ''Türk'', йәғни «төрөк», боронғо төрки телдә «көслө» тигәнде аңлата, һәм ''-iye'', [[ғәрәп теле|ғәрәп]] суффиксы. == Тарихы == * [[1075]]—[[1077 йыл|1077]] — сәлжүк төрөктәре тарафынан [[Никея]] баҫып алына. * [[1077]] — [[Конья солтанаты|Кония солтанаты]] барлыҡҡа килә, әкрен генә ул үҙ ерҙәрен киңәйтә. * [[1243]] — [[Конья солтанаты|Кония солтанаты]] [[монголдар]], [[Хүләгү|хүләгүҙәр]] хакимлығы аҫтына эләгә. [[1307 йыл]]да кесе кенәзлектәргә тарҡала. Уларҙың араһында булған Ғосман бейлеге (йәғни округы) [[Ғосман империяһы]]ның нигеҙе була. * [[1284]] — беренсе испан хроникаһы "Estoria de Espanna"да, батша [[Альфонсо X]] Төркиәнең (''Turquia'') баш ҡалаһы [[Экбатан]] тураһында хәбәр итә<ref>Primera Cronica General. Estoria de España. Tomo I. — Madrid, Bailly-Bailliere e hijos, 1906, 60 бит</ref>. * [[1318]] йылда [[Хүләгү|хүләгүҙәр]], һуңғы сәлжүк солтанын тәхеттән ҡыуып, был дәүләтте юҡ итәләр. * [[1299]] йылда — Ғосман, [[Әртуғрул]] улы һәм вариҫы, «солтан» титулын ҡабул итә һәм Кония солтандарының идараһын танымай. Уның исеме менән [[төрөктәр]] ғосманлылар тип атала башлай. [[Кесе Азия]]ла уларҙың хакимиәте аҙая бара. * [[1326]] йылда [[византия]]лыларҙан һуғыш менән тартып алынған ерҙәрҙә [[Бурса]] ҡалаһындағы баш ҡала менән төрөк солтанаты нигеҙләнә. Төрөк солтандарының хакимлығы [[яңысарҙар]]ға таяна. * [[1362]] йылда, [[Европа]]лағы ерҙәрҙе баҫып алып, төрөктәр баш ҡаланы [[Әдирнә]] ҡалаһына күсерә. * [[1396]] йылдың [[25 сентябрь|25 сентябре]] — солтан [[Баязит I]] һәм венгр батшаһы [[Сигизмунд (Изге Рим империяһы императоры)|Сигизмунд I]] ғәскәрҙәре араһында һуғыш ([[Никополь һуғышы]]) башлана. Был һуғышта еңеү [[Ғосман империяһы]]ның [[Балҡан ярымутрауы]]нда хакимлығын нығыта. * [[1402]] йылдың [[28 июль|28 июле]] — [[Анҡара]] янында һуғыш. [[Тамерлан|Әмир Тимур]]ға һуғышты оттороп, [[Баязит I]] әсирлеккә эләгә һәм вафат була (бәлки, үҙ-үҙенә ҡул һалалыр). Ләкин 30 йылдан һуң уның вариҫтары, тарҡалған илде яңынан берләштереп, көнбайышҡа хәрәкәтте дауам итә. == Ғоҫман империяһы == {{main|Ғосман империяһы}} [[Файл:OttomanEmpireIn1683.png|left|250px|thumb|Иң ҡеүәтле ваҡытында Ғосман империяһы (1683)]] * [[1453]] йылда [[Мәхмәт II]] етәкселегендә төрөктәр [[Константинополь|Ҡостантиниәне]] баҫып ала һәм уны [[Ғосман империяһы|яңы империяның]] баш ҡалаһы тип иғлан итә. * [[Сәлим I]] идараһы ваҡытында Ғосман империяһы [[Сүриә]], [[Ғәрәбстан ярым утрауы]]н һәм [[Мысыр|Мысырҙы]] баҫып ала. Төрөк солтаны [[Ҡаһирә]] хәлифәһе урынына үҙен [[хәлифә]] тип иғлан итә. [[16 быуат|XVI]] һәм [[17 быуат|XVII быуаттар]]ҙа [[Ғосман империяһы|Ғоҫман империяһы]] 3 ҡитғала урынлашҡан иң ҡеүәтле мәмләкәт булып торған. Империяның сәскә атҡан ваҡыты [[Сөләймән I]] идараһы ваҡытына тура килә. Империя оҙаҡ йылдар [[Изге Рим империяһы|Изге Рум империяһы]] һәм [[Польша|Ләһстан]] менән [[Үҙәк Европа|Үҙәк Аурупа]]ны яулап алыу өсөн көрәшә<ref name="Ottoman_Turkey">{{cite book|title=History of the Ottoman Empire and Modern Turkey|url=https://archive.org/details/historyofottoman00stan|first=Stanford|last=Jay Shaw|coauthors=Kural Shaw, Ezel|publisher=Cambridge University Press|year=1977|isbn=0-5212-9163-1}}</ref>. 242 йыл дауамында [[Ғосман империяһы]] [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] менән һуғыша, шул һуғыш уны ныҡ көсһөҙләндерә. 20-се быуат башында Ғосман империяһының ҡайһы бер өлөштәрендә сепаратистик ҡараштар көсәйә. Империя үҙ территорияларын юғалта башлай. * [[1912]] йылдың [[8 октябрь|8 октябре]] — [[Беренсе Балҡан һуғышы]] барышында [[Черногория|Ҡаратау]] Төркиәгә һуғыш иғлан итә. * [[1914]] йылдың [[29 сентябрь|29 сентябре]] — [[Италия|Италиә]] Төркиәгә һуғыш иғлан итә. [[Германия|Алманиәнең]] ярҙамын алыу өмөтө менән [[Ғосман империяһы|Ғоҫман империяһы]] Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Ошо уҡ осорға бик бәхәсле булған [[әрмәндәр геноциды|әрмәндәр ҡырыуы]] туры килә<ref>[http://www.genocidescholars.org/images/OpenLetterTurkishPMreArmenia6-13-05.pdf INTERNATIONAL ASSOCIATION OF GENOCIDE SCHOLARS (June 13, 2005), open letter to Prime Minister Recep Tayyip Erdogan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913074744/http://www.genocidescholars.org/images/OpenLetterTurkishPMreArmenia6-13-05.pdf |date=September 13, 2011 }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110412203940/http://www.genocidewatch.org/campaigntoendgenocide/about.html The International Campagne to End Genocide]</ref>. Һөҙөмтәлә, [[Ғосман империяһы|Ғоҫман империяһы]] һуғышта еңелә һәм дәүләт булараҡ юҡҡа сыға. == Төркиә Йөмһүриәте == Беренсе донъя һуғышынан һуң ҡул ҡуйылған килешеүҙәр буйынса, империя бер нисә өлөшкә бүленергә тейеш була. Греция ғәскәрҙәре Төркиә биләмәләренә инә. Әлбиттә, был хәлдәр [[Истанбул]], [[Измир]] һәм башҡа биләмәләрҙең баҫып алыныуы төрөктәрҙе тыныс ҡалдыра алмай. [[Мостафа Кәмал Ататөрк]] етәкселегендә милли хәрәкәт көстәре бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшкә күтәрелә. [[1922 йыл]]дың [[18 сентябрь|18 сентябрендә]] дәүләт тулыһынса баҫҡынсыларҙан азат ителә. [[1923 йыл]]дың [[24 июль|24 июлендә]] Төркиәнең сиктәрен һәм үҙаллылығын донъя илдәре таный, [[1923 йыл]]дың [[29 октябрь|29 октябрендә]] баш ҡалаһы [[Анҡара]]ла булған яңы Төркиә Йөмһүриәте иғлан ителә<ref name="Shaw, Stanford Jay 1977">Shaw, Stanford Jay; Kural Shaw, Ezel (1977). History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Cambridge University Press. ISBN 0-521-29163-1.</ref>. Уның беренсе президенты [[Мостафа Кәмал Ататөрк]] була. <div class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead">Төркиә Президенттары </div> <div class="NavContent"> {| class="wikitable" |-- ! № ! Исем ! Фотография ! Эш башлау ! Эш тамам ! Партия |-- bgcolor=#FFE8E8 | 1 || [[Мостафа Кәмал Ататөрк]] <br>(1881—1938) || [[Файл:Ataturk1930s.jpg|60px]] || [[29 октябрь]] [[1923]] || [[10 ноябрь]] [[1938]] (вазифа башҡарыу ваҡытында вафат булды). <br>4 тапҡыр һайланды ([[1923]], [[1927]], [[1931]], [[1935]]). || Йөмһүриәт халыҡ партияһы |-- bgcolor=#FFE8E8 | 2 || Мостафа Хисмәт Инүңе <br>(1884—1973) || || [[11 ноября]] [[1938]] || [[22 мая]] [[1950]] <br>4 тапҡыр һайланды ([[1938]], [[1939]], [[1943]], [[1946]]). || Йөмһүриәт халыҡ партияһы |-- bgcolor=#DDEEFF | 3 || Мәхмүт Йәләл Байяр <br>(1883—1986) || || [[22 май]] [[1950]] || [[27 май]] [[1960]] || Демократик партия |-- style="background:DarkKhaki;" | 4 || Йәмәл Гөрсил <br>(1895—1966) || [[Файл:Cemal Gürsel.jpg|60px]] || [[10 октябрь]] [[1961]] || [[28 март]] [[1966]] || хәрби кеше |-- style="background:DarkKhaki;" | 5 || Йәүҙәт Һонай <br>(1900—1982) || || [[28 марта]] [[1966]] || [[28 марта]] [[1973]] || хәрби кеше |-- style="background:DarkKhaki;" | 6 || Фәхри Ҡоротөрк <br>(1903—1987) || || [[6 апреля]] [[1973]] || [[6 апрель]] [[1980]] || хәрби кеше |-- style="background:DarkKhaki;" | 7 || Кәнан Әүрән <br>(1917—2015) || || [[9 ноябрь]] [[1982]] || [[9 ноябрь]] [[1989]] || хәрби кеше |-- bgcolor=#FFFFCC | 8 || Торғот Үҙәл <br>(1927—1993) || [[Файл:Turgut Özal as Turkish Prime Minister.jpg|60px]] || [[9 ноябрь]] [[1989]] || [[17 апрель]] [[1993]] <small>(вазифа башҡарыу ваҡытында вафат булды)</small> || Ватан партияһы |-- bgcolor=#FFCCFF | 9 || Сөләймән Тимерил <br>(1924—2015)|| [[Файл:Suleyman Demirel 1998.jpg|60px]] || [[16 май]] [[1993]] || [[16 май]] [[2000]] || [[Ғәҙеллек партияһы]] |-- | 10 || Әхмәт Нәждәт Һиҙәр <br>(1941)|| [[Файл:Ahmet Necdet Sezer.jpg|60px]] || [[16 май]] [[2000]] || [[28 август]] [[2007]] ||азат |-- bgcolor=#CCCCFF | 11 || Ғәбдулла Гөл <br>(1950) || [[Файл:Abdullah Gül 2011-06-07.jpg|60px]]|| [[28 август]] [[2007]] || [[28 август]] [[2014]] || [[Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһы]] |-- bgcolor=#CCCCFF | 12 || [[Рәжәп Тайип Эрдоған|Рәжәп Тайип Иртыуған]] <br> (1954) || [[Файл:Recep Tayyip Erdoğan.jpg|60px]] || [[28 август]] [[2014]]|| || [[Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһы]] |} {{clear}} </div> </div> === Хәрби алмашыныуҙар === 1960 йылдың 27 майында Төркиәлә Джемаль Гюрсель етәкселегендә 1-се хәрби алмашыныу булды. Төркиәнең өсөнсө Президенты Мәхмүд Джеляль Баяр [[Мәрмәр диңгеҙе]]нең Яссыада утрауында хәрби трибуналға тапшырылды. 1971 йылдың 27 мартында Төркиәлә 2-се хәрби алмашыныу булды. 1980 йылдың 12 сентябрендә Төркиәлә 3-сө хәрби алмашыныу булды. 650 мең кеше полицияға килтерелде, 1,683 миллион енәйәт эше асылды. 517 кеше үлем язаһын алды.<ref>[ http://www.warandpeace.ru/ru/reports/view/40861/ Төркиәлә 3-сө хәрби алмашыныу булды]</ref> === Беренсе Президент һайлауы (2014 йыл) === 2014 йылдың 10 авгусында Төркиәлә беренсе тапҡыр граждандар Президентты тура һайланы. 2014 йылға тиклем Төркиә Президентын мәжлес депутаттары һайлаған ине. Өс кандидат булды: [[Реджеп Тайип Эрдоған]]; Эхмеллетдин Иһсаноғлу (2005—2013 йылдарҙа [[Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы]] сәркәтибе); Селахаттин Демирташ — Халыҡтарҙың демократик партияһы рәйесе. Һайлаусыларҙың 51,79 % тауышы [[Реджеп Тайип Эрдоған]] өсөн бирелгән, ул еңеүсе тип танылған. === Рәсәйҙең «Су-24» самолётын юҡ итеү (2015 йыл) === [[2015]] йылдың 24 ноябрендә Мәскәү ваҡыты менән 10:24 сәғәттә [[Сирия|Сирия ғәрәп Йөмһүриәте]] территорияһында төрөк һауа ғәскәрҙәренең F-16 истребителдәре тарафынан Рәсәйҙең «Су-24» самолёты бәреп төшөрөлдө.<ref>[http://rbcdaily.ru/politics/562949998434828 Сбили лучшего], 26.11.2015 йыл «РБК» гәзите.</ref> Был хәлдән һуң Рәсәй менән Төркиә араһында үҙ-ара мөнәсәбәттәр насарайҙы. 2016 йылдың 1 ғинуарынан Рәсәй Федерацияһы төрөк граждандары өсөн визаһыҙ инеү мөмкинлеген туҡтатты. 2016 йылдың июль аҙағында Төркиә президенты Рәжәп Тайып Эрдоган Рәсәй Федерацияһы президенты Владимир Путинға хат менән мөрәжәғәт итте. Төркиә президенты самолёт менән бәйле ваҡиғаны яйға һалырға теләк белдерҙе. Хатында Эрдоган һәләк булған лётчиктың ғаиләһенең ауыр ҡайғыһын уртаҡлашты. Бер аҙҙан Сирияла Төркиә менән Рәсәй араһындағы хеҙмәттәшлек яңыртылды. == Дәүләт ҡоролошо == Төркиә — парламентлы демократик йөмһүриәт. [[1923 йыл]]дан башлап Төркиәлә секуляризация (дәүләтте диндән айырыу) процессы барҙы<ref>Çarkoğlu, Ali (2004). [http://books.google.com/books?vid=ISBN0415348315&id=t5G_zw9exMQC&pg=PP1&lpg=PP1&ots=nBltWxHPjd&dq=Religion+in+Turkey&sig=gLF9WOvOo0qZO5iwyUQSUc26Ya0#v=onepage&q&f=false Religion and Politics in Turkey]. Routledge, UK. ISBN 0-415-34831-5.</ref>. [[Төркиә конституцияһы]] илде үҙәкләштерелгән унитар дәүләт булып билдәләй. Дәүләттең төп идеологик доктринаһы — [[ататөрксөлөк]]. Төркиә Конституцияһына ярашлы, дәүләт власы закондар сығарыу, башҡарма һәм суд йүнәлештәренә бүленә. === Закондар сығарыу власы === '''Төркиә бөйөк милли мәжлесе''' ({{lang-tr|Türkiye Büyük Millet Meclisi}} — ''TBMM'') — Төркиә Йөмһүриәтенең юғары бер палаталы закондар сығарыу органы (парламент)<ref>[http://www.tbmm.gov.tr/ '''Төркиәнең Бөйөк Милли Меджлисы''' рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180818131259/https://www.tbmm.gov.tr/ |date=2018-08-18 }}</ref>. 1920 йылдың 23 апрелендә, Икенсе төрөк-грек һуғышы барышында, [[Анҡара]]ла төҙөлдө. Төркиә Йөмһүриәтенең Мәжлесе 1920 йылда Төркиә Конституцияһын ҡабул итеү өсөн төҙөлә. Һуңғы Һайлауҙар 2015 йылдың июнендә үтә. 85 һайлау округта партия исемлектәре буйынса 550 депутат һайлана. [[Истанбул]]да — өс һайлау округы, [[Анҡара]]ла һәм [[Измир]]ҙа — икешәр. Парламентта тик 10 % тауыш алған партиялар күрһәтелгән. Спикер — [[Чичек Джемиль|Джемиль Чичек]], 2011 йылдан. <div class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead">Состав. 2011 йылдың 12 июнендәге һайлауҙар. </div> <div class="NavContent"> {{electiontable|Turkish general election, 2011}} |- style="background-color:#E9E9E9" ! align="center" colspan="4" | Партия ! align="center" colspan="6" | Результаты |- style="background-color:#E9E9E9" ! align="center" colspan="2"| Аббревиатура ! align="center" | исем ! align="center" | Лидер ! align="center" |тауыштар ! align="center" | % ! align="center" | 2007 йыл менән үҙгәреү ! align="center" | урын ! align="center" | 2007 йыл менән үҙгәреү |- align="right" |bgcolor="#FFD700" width=1| | align="left" | AK Parti | align=left |[[Ғәҙеллек һәм үсеш партияһы]] | align=left |Реджеп Тайип Эрдоған | 21,399,082 | 49.83 | {{increase}}3.25 | 327 | {{decrease}}14 |- align="right" |bgcolor="#ff0000" width=1| | align="left" | CHP | align="left" | [[Йөмһүриәт халыҡ партияһы]] | align="left" | Кылычдароглу Кемаль | 11,155,972 | 25.98 | {{increase}}5.10 | 135 | {{increase}}23 |- align="right" |bgcolor="#cc0000" width=1| | align="left" | MHP | align="left" | [[Милләтселек партияһы]] | align="left" | Бахчели Девлет | 5,585,513 | 13.01 | {{decrease}}1.30 | 53 | {{decrease}}18 |- align="right" |bgcolor="#009900" width=1| | align="left" | - | align="left" | азат | align="left" | - | 2,819,917 | 6.57 | {{increase}}1.33 | 35 | {{increase}}8 |} {{clear}} </div> </div> 2015 йылда Парламентҡа сираттағы һайлауҙар үтте. Күпселек тауыштарҙы [[Ғәҙеллек һәм үсеш партияһы|Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһы]] алды. === Башҡарма власть === '''Төркиә Президенты''' — Төркиәнең юғары дәүләт вазифаһы. Төркиә Президенты 2007 йылдан халыҡ менән һайлана. 2007 йылға тиклем Президент [[Төркиә бөйөк милли мәжлесе]] депутаттары менән һайланды. === Суд власы === == Административ бүленеше == Төркиә 81 илгә (элек ''виләйәт'' һүҙе ҡулланылған), ә инде һәр ил үҙ сиратында илселектәргә (райондарға, [[Төрөк теле|төр.]] ''ilçe'') бүленә. Барлығы Төркиәлә 923-ләп район иҫәпләнә. <div class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead">Төркиәнең административ бүленеше</div> <div class="NavContent"> {| class="mw-collapsible mw-collapsed NavFrame collapsed" align="left" border="1" cellpadding="6" cellspacing="0" style="margin: 0 0 0 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:left; font-size: 95%;" |- style="text-align:center; background: #efefef; border-bottom:2px solid gray;" |+ '''Төркиәнең административ бүленеше''' ! № ! Ил ! Ил (төрөк теле) ! Площадь ила,<br>(км²) ! Ил халҡы,<ref>{{cite web|author=Turkish Statistical Institute|authorlink=|publisher=Turkish Statistical Institute|url=http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=6178|title=2009 Census, population living in cities|accessdate=2010-01-25|year=2010|archiveurl=http://www.webcitation.org/69i41xDZx|archivedate=2012-08-06}}</ref><br>(2009) (кеше) ! Тығыҙлыҡ<br>,<br>(кеше/км²) ! Адм.<br>үҙәк ! Үҙәк<br>халҡы ! Код<ref>Автомобиль коды</ref> |- | 1 | [[Агры (ил)|Агры]] | Ağrı | align="right" | 11 315 | align="right" | 537 665 | align="right" | 47,52 | [[Агры|Агры (Каракёсе)]] | align="right" | 79 764 | align="center" | 04 |- | 2 | [[Адана (ил)|Адана]] | Adana | align="right" | 14 256 | align="right" | 2 062 226 | align="right" | 144,66 | [[Адана]] (агл.) | align="right" | 1 130 710 | align="center" | 01 |- | 3 | [[Адыяман (ил)|Адыяман]] | Adıyaman | align="right" | 7 572 | align="right" | 588 475 | align="right" | 77,72 | [[Адыяман]] | align="right" | 178 538 | align="center" | 02 |- | 4 | [[Айдын (ил)|Айдын]] | Aydın | align="right" | 7 922 | align="right" | 950 757 | align="right" | 120,01 | [[Айдын]] | align="right" | 142 267 | align="center" | 09 |- | 5 | [[Аҡһарай(ил)|Аҡһарай]] | Aksaray | align="right" | 8 051 | align="right" | 396 084 | align="right" | 49,20 | [[Аксарай]] | align="right" | 129 949 | align="center" | 68 |- | 6 | [[Амасья (ил)|Амасья]] | Amasya | align="right" | 5 731 | align="right" | 365 231 | align="right" | 63,73 | [[Амасья]] | align="right" | 74 393 | align="center" | 05 |- | 7 | [[Анкара (ил)|Анкара]] | Ankara | align="right" | 25 615 | align="right" | 5 017 914 | align="right" | 195,90 | [[Анкара]] (агл.) | align="right" | 3 203 362 | align="center" | 06 |- | 8 | [[Анталья (ил)|Анталья]] | Antalya | align="right" | 20 599 | align="right" | 1 719 751 | align="right" | 83,49 | [[Анталья]] | align="right" | 603 190 | align="center" | 07 |- | 9 | [[Ардахан (ил)|Ардахан]] | Ardahan | align="right" | 5 495 | align="right" | 133 756 | align="right" | 24,34 | [[Ардахан]] | align="right" | 17 274 | align="center" | 75 |- | 10 | [[Артвин (ил)|Артвин]] | Artvin | align="right" | 7 493 | align="right" | 191 934 | align="right" | 25,62 | [[Артвин]] | align="right" | 23 157 | align="center" | 08 |- | 11 | [[Афйонкараһисар (ил)|Афйонкараһисар]] | Afyonkarahisar | align="right" | 14 532 | align="right" | 701 326 | align="right" | 48,26 | [[Афьонкарахисар]] | align="right" | 128 516 | align="center" | 03 |- | 12 | [[Байбурт (ил)|Байбурт]] | Bayburt | align="right" | 4 043 | align="right" | 97 358 | align="right" | 24,08 | [[Байбурт]] | align="right" | 32 285 | align="center" | 69 |- | 13 | [[Балыкесир (ил)|Балыкесир]] | Balıkesir | align="right" | 14 442 | align="right" | 1 076 347 | align="right" | 74,53 | [[Балыкесир]] | align="right" | 215 436 | align="center" | 10 |- | 14 | [[Бартын (ил)|Бартын]] | Bartın | align="right" | 1 960 | align="right" | 184 178 | align="right" | 93,97 | [[Бартын]] | align="right" | 35 992 | align="center" | 74 |- | 15 | [[Батман (ил)|Батман]] | Batman | align="right" | 4 671 | align="right" | 456 734 | align="right" | 97,78 | [[Батман (город)|Батман]] | align="right" | 246 678 | align="center" | 72 |- | 16 | [[Биледжик (ил)|Биледжик]] | Bilecik | align="right" | 4 181 | align="right" | 194 326 | align="right" | 46,48 | [[Биледжик]] | align="right" | 34 105 | align="center" | 11 |- | 17 | [[Бингөл (ил)|Бингөл]] | Bingöl | align="right" | 8 402 | align="right" | 253 739 | align="right" | 30,20 | [[Бингёль]] | align="right" | 68 876 | align="center" | 12 |- | 18 | [[Битлис (ил)|Битлис]] | Bitlis | align="right" | 8 413 | align="right" | 388 678 | align="right" | 46,20 | [[Битлис]] | align="right" | 44 923 | align="center" | 13 |- | 19 | [[Болу (ил)|Болу]] | Bolu | align="right" | 10 716 | align="right" | 270 654 | align="right" | 25,26 | [[Болу]] | align="right" | 84 565 | align="center" | 14 |- | 20 | [[Бурдур (ил)|Бурдур]] | Burdur | align="right" | 7 238 | align="right" | 256 803 | align="right" | 35,48 | [[Бурдур]] | align="right" | 63 363 | align="center" | 15 |- | 21 | [[Бурса (ил)|Бурса]] | Bursa | align="right" | 11 087 | align="right" | 2 550 645 | align="right" | 230,06 | [[Бурса (город)|Бурса]] (агл.) | align="right" | 1 194 687 | align="center" | 16 |- | 22 | [[Ван (ил)|Ван]] | Van | align="right" | 20 927 | align="right" | 1 022 330 | align="right" | 48,85 | [[Ван (Турция)|Ван]] | align="right" | 284 464 | align="center" | 65 |- | 23 | [[Ғәзиантеп (ил)|Ғәзиантеп]] | Gaziantep | align="right" | 7 194 | align="right" | 1 285 249 | align="right" | 178,66 | [[Ғәзиантеп]] (агл.) | align="right" | 853 513 | align="center" | 27 |- | 24 | [[Гиресун (ил)|Гиресун]] | Giresun | align="right" | 7 151 | align="right" | 523 819 | align="right" | 73,25 | [[Гиресун]] | align="right" | 83 636 | align="center" | 28 |- | 25 | [[Гүмүшхане (ил)|Гүмүшхане]] | Gümüşhane | align="right" | 6 125 | align="right" | 186 953 | align="right" | 30,52 | [[Гюмюшхане]] | align="right" | 30 270 | align="center" | 29 |- | 26 | [[Денизли (ил)|Денизли]] | Denizli | align="right" | 11 716 | align="right" | 950 029 | align="right" | 81,09 | [[Денизли]] | align="right" | 275 480 | align="center" | 20 |- | 27 | [[Диярбакыр (ил)|Диярбакыр]] | Diyarbakır | align="right" | 15 162 | align="right" | 1 362 708 | align="right" | 89,88 | [[Диярбакыр]] | align="right" | 545 983 | align="center" | 21 |- | 28 | [[Дюздже (ил)|Дюздже]] | Düzce | align="right" | 1 065 | align="right" | 314 261 | align="right" | 295,08 | [[Дюздже]] | align="right" | 56 649 | align="center" | 81 |- | 29 | [[Зонгулдак (ил)|Зонгулдак]] | Zonguldak | align="right" | 3 470 | align="right" | 615 599 | align="right" | 177,41 | [[Зонгулдак]] | align="right" | 104 276 | align="center" | 67 |- | 30 | [[Измир (ил)|Измир]] | İzmir | align="right" | 11 811 | align="right" | 3 370 866 | align="right" | 285,40 | [[Измир]] (агл.) | align="right" | 2 232 265 | align="center" | 35 |- | 31 | [[Йозгат (ил)|Йозгат]] | Yozgat | align="right" | 14 083 | align="right" | 682 919 | align="right" | 48,49 | [[Йозгат]] | align="right" | 73 930 | align="center" | 66 |- | 32 | [[Кайсери (ил)|Кайсери]] | Kayseri | align="right" | 17 116 | align="right" | 1 060 432 | align="right" | 61,96 | [[Кайсери]] (агл.) | align="right" | 536 392 | align="center" | 38 |- | 33 | [[Карабюк (ил)|Карабюк]] | Karabük | align="right" | 2 864 | align="right" | 225 102 | align="right" | 78,60 | [[Карабюк]] | align="right" | 100 749 | align="center" | 78 |- | 34 | [[Караман (ил)|Караман]] | Karaman | align="right" | 8 816 | align="right" | 243 210 | align="right" | 27,59 | [[Караман (город)|Караман]] | align="right" | 105 384 | align="center" | 70 |- | 35 | [[Карс (ил)|Карс]] | Kars | align="right" | 9 594 | align="right" | 325 016 | align="right" | 33,88 | [[Карс]] | align="right" | 78 473 | align="center" | 36 |- | 36 | [[Кастамону (ил)|Кастамону]] | Kastamonu | align="right" | 13 473 | align="right" | 375 476 | align="right" | 27,87 | [[Кастамону]] | align="right" | 64 606 | align="center" | 37 |- | 37 | [[Каһраманмараш (ил)|Каһраманмараш]] | Kahramanmaraş | align="right" | 14 213 | align="right" | 1 002 384 | align="right" | 70,53 | [[Кахраманмараш]] | align="right" | 326 198 | align="center" | 46 |- | 38 | [[Килис (ил)|Килис]] | Kilis | align="right" | 1 239 | align="right" | 114 724 | align="right" | 92,59 | [[Килис]] | align="right" | 70 670 | align="center" | 79 |- | 39 | [[Коджаэли]] | Kocaeli | align="right" | 3 635 | align="right" | 1 206 085 | align="right" | 331,80 | [[Измит]] | align="right" | 195 699 | align="center" | 41 |- | 40 | [[Конья (ил)|Конья]] | Konya | align="right" | 40 824 | align="right" | 2 192 166 | align="right" | 53,70 | [[Конья]] (агл.) | align="right" | 742 690 | align="center" | 42 |- | 41 | [[Кыркларели (ил)|Кыркларели]] | Kırklareli | align="right" | 6 056 | align="right" | 328 461 | align="right" | 54,24 | [[Кыркларели]] | align="right" | 53 221 | align="center" | 39 |- | 42 | [[Кыршехир (ил)|Кыршехир]] | Kırşehir | align="right" | 6 434 | align="right" | 253 239 | align="right" | 39,36 | [[Кыршехир]] | align="right" | 88 105 | align="center" | 40 |- | 43 | [[Кырыккале (ил)|Кырыккале]] | Kırıkkale | align="right" | 4 589 | align="right" | 383 508 | align="right" | 83,57 | [[Кырыккале]] | align="right" | 205 078 | align="center" | 71 |- | 44 | [[Кютахья (ил)|Кютахья]] | Kütahya | align="right" | 12 119 | align="right" | 656 903 | align="right" | 54,20 | [[Кютахья]] | align="right" | 166 665 | align="center" | 43 |- | 45 | [[Малатья (ил)|Малатья]] | Malatya | align="right" | 12 235 | align="right" | 853 658 | align="right" | 69,77 | [[Малатья]] | align="right" | 381 081 | align="center" | 44 |- | 46 | [[Маниса (ил)|Маниса]] | Manisa | align="right" | 13 120 | align="right" | 1 260 169 | align="right" | 96,05 | [[Маниса]] | align="right" | 214 345 | align="center" | 45 |- | 47 | [[Мардин (ил)|Мардин]] | Mardin | align="right" | 9 097 | align="right" | 705 098 | align="right" | 77,51 | [[Мардин]] | align="right" | 65 072 | align="center" | 47 |- | 48 | [[Мәрсин (ил)|Мәрсин]] | Mersin | align="right" | 15 737 | align="right" | 2 271 400 | align="right" | 144,34 | [[Мәрсин]] | align="right" | 545 000 | align="center" | 33 |- | 49 | [[Мугла (ил)|Мугла]] | Muğla | align="right" | 12 716 | align="right" | 715 328 | align="right" | 56,25 | [[Мугла (город)|Мугла]] | align="right" | 43 845 | align="center" | 48 |- | 50 | [[Муш (ил)|Муш]] | Muş | align="right" | 8 023 | align="right" | 453 654 | align="right" | 56,54 | [[Муш (город)|Муш]] | align="right" | 67 927 | align="center" | 49 |- | 51 | [[Невшехир (ил)|Невшехир]] | Nevşehir | align="right" | 5 438 | align="right" | 309 914 | align="right" | 56,99 | [[Невшехир]] | align="right" | 67 864 | align="center" | 50 |- | 52 | [[Нигде (ил)|Нигде]] | Niğde | align="right" | 7 318 | align="right" | 348 081 | align="right" | 47,57 | [[Нигде]] | align="right" | 78 088 | align="center" | 51 |- | 53 | [[Орду (ил)|Орду]] | Ordu | align="right" | 5 894 | align="right" | 887 765 | align="right" | 150,62 | [[Орду]] | align="right" | 112 525 | align="center" | 52 |- | 54 | [[Османие (ил)|Османие]] | Osmaniye | align="right" | 3 189 | align="right" | 458 782 | align="right" | 143,86 | [[Османие]] | align="right" | 173 977 | align="center" | 80 |- | 55 | [[Ризе (ил)|Ризе]] | Rize | align="right" | 3 792 | align="right" | 365 938 | align="right" | 96,50 | [[Ризе (город)|Ризе]] | align="right" | 78 144 | align="center" | 53 |- | 56 | [[Сакарья (ил)|Сакарья]] | Sakarya | align="right" | 4 895 | align="right" | 756 168 | align="right" | 154,48 | [[Адапазары]] | align="right" | 283 752 | align="center" | 54 |- | 57 | [[Самсун (ил)|Самсун]] | Samsun | align="right" | 9 474 | align="right" | 1 209 137 | align="right" | 127,63 | [[Самсун]] | align="right" | 363 180 | align="center" | 55 |- | 58 | [[Сивас (ил)|Сивас]] | Sivas | align="right" | 28 129 | align="right" | 755 091 | align="right" | 26,84 | [[Сивас]] | align="right" | 251 776 | align="center" | 58 |- | 59 | [[Сиирт (ил)|Сиирт]] | Siirt | align="right" | 5 465 | align="right" | 263 676 | align="right" | 48,25 | [[Сиирт]] | align="right" | 98 281 | align="center" | 56 |- | 60 | [[Синоп (ил)|Синоп]] | Sinop | align="right" | 5 858 | align="right" | 225 574 | align="right" | 38,51 | [[Синоп]] | align="right" | 30 502 | align="center" | 57 |- | 61 | [[Истанбул (ил)|Истанбул]] | İstanbul | align="right" | 5 170 | align="right" | 11 622 257 | align="right" | 2248,02 | [[Истанбул]] (агл.) | align="right" | 8 803 468 | align="center" | 34 |- | 62 | [[Текирдаг (ил)|Текирдаг]] | Tekirdağ | align="right" | 6 345 | align="right" | 623 591 | align="right" | 98,28 | [[Текирдаг]] | align="right" | 107 191 | align="center" | 59 |- | 63 | [[Токат (ил)|Токат]] | Tokat | align="right" | 9 912 | align="right" | 828 027 | align="right" | 83,54 | [[Токат]] | align="right" | 113 100 | align="center" | 60 |- | 64 | [[Трабзон (ил)|Трабзон]] | Trabzon | align="right" | 4 495 | align="right" | 975 137 | align="right" | 216,94 | [[Трабзон]] | align="right" | 214 949 | align="center" | 61 |- | 65 | [[Тунджели (ил)|Тунджели]] | Tunceli | align="right" | 7 406 | align="right" | 93 584 | align="right" | 12,64 | [[Тунджели]] | align="right" | 25 041 | align="center" | 62 |- | 66 | [[Ушак (ил)|Ушак]] | Uşak | align="right" | 5 174 | align="right" | 322 313 | align="right" | 62,29 | [[Ушак]] | align="right" | 137 001 | align="center" | 64 |- | 67 | [[Хаккяри (ил)|Хаккяри]] | Hakkâri | align="right" | 7 729 | align="right" | 236 581 | align="right" | 30,61 | [[Хаккяри (город)|Хаккяри]] | align="right" | 58 145 | align="center" | 30 |- | 68 | [[Хатай (ил)|Хатай]] | Hatay | align="right" | 5 678 | align="right" | 1 448 418 | align="right" | 255,09 | [[Антакья]] | align="right" | 144 910 | align="center" | 31 |- | 69 | [[Чанаккале (ил)|Чанаккале]] | Çanakkale | align="right" | 9 887 | align="right" | 464 975 | align="right" | 47,03 | [[Чанаккале]] | align="right" | 75 810 | align="center" | 17 |- | 70 | [[Чанкыры (ил)|Чанкыры]] | Çankırı | align="right" | 8 411 | align="right" | 270 355 | align="right" | 32,14 | [[Чанкыры]] | align="right" | 62 508 | align="center" | 18 |- | 71 | [[Чорум (ил)|Чорум]] | Çorum | align="right" | 12 833 | align="right" | 597 065 | align="right" | 46,53 | [[Чорум]] | align="right" | 161 321 | align="center" | 19 |- | 72 | [[Шанлыурфа (ил)|Шанлыурфа]] | Şanlıurfa | align="right" | 19 091 | align="right" | 1 443 422 | align="right" | 75,61 | [[Урфа|Шанлыурфа (Урфа)]] | align="right" | 385 588 | align="center" | 63 |- | 73 | [[Ширнак (ил)|Ширнак]] | Şırnak | align="right" | 7 296 | align="right" | 353 197 | align="right" | 48,41 | [[Ширнак]] | align="right" | 52 743 | align="center" | 73 |- | 74 | [[Ыгдыр (ил)|Ыгдыр]] | Iğdır | align="right" | 3 584 | align="right" | 168 634 | align="right" | 47,05 | [[Ыгдыр|Ыгдыр (Игдир)]] | align="right" | 59 880 | align="center" | 76 |- | 75 | [[Ыспарта (ил)|Ыспарта]] | Isparta | align="right" | 8 733 | align="right" | 513 681 | align="right" | 58,82 | [[Ыспарта|Ыспарта (Испарта)]] | align="right" | 148 496 | align="center" | 32 |- | 76 | [[Эдирне (ил)|Эдирне]] | Edirne | align="right" | 6 241 | align="right" | 402 606 | align="right" | 64,51 | [[Эдирне]] | align="right" | 119 298 | align="center" | 22 |- | 77 | [[Элязыг (ил)|Элязыг]] | Elazığ | align="right" | 9 181 | align="right" | 569 616 | align="right" | 62,04 | [[Элязыг]] | align="right" | 266 495 | align="center" | 23 |- | 78 | [[Эрзинджан (ил)|Эрзинджан]] | Erzincan | align="right" | 11 974 | align="right" | 316 841 | align="right" | 26,46 | [[Эрзинджан]] | align="right" | 107 175 | align="center" | 24 |- | 79 | [[Эрзурум (ил)|Эрзурум]] | Erzurum | align="right" | 24 741 | align="right" | 937 389 | align="right" | 37,89 | [[Эрзурум]] | align="right" | 361 235 | align="center" | 25 |- | 80 | [[Эскишехир (ил)|Эскишехир]] | Eskişehir | align="right" | 13 904 | align="right" | 706 009 | align="right" | 50,78 | [[Эскишехир]] | align="right" | 482 793 | align="center" | 26 |- | 81 | [[Ялова (ил)|Ялова]] | Yalova | align="right" | 403 | align="right" | 168 593 | align="right" | 418,34 | [[Ялова]] | align="right" | 70 118 | align="center" | 77 |- style="background: #CCC;" | || Всего || || align="right" | 781 978 || align="right" | 71 977 744 || align="right" | 92,05 || || || |} {{clear}} </div> </div> Шулай уҡ ил рәсми булмаған статистик яҡтан 7 төбәккә бүленә: * Эгей төбәге ({{lang-tr|Ege Bölgesi}}) — Төркиәнең 8 провинцияны эсенә алған көнбайыш регионы. ** [[Афйонкараһисар (ил)|Афьонкарахисар провинцияһы]] ({{lang-tr|Afyonkarahisar}}) ** [[Айдын (ил)|Айдын провинцияһы]] ({{lang-tr|Aydın}}) ** [[Денизли (ил)|Денизли провинцияһы]] ({{lang-tr|Denizli}}) ** [[Измир (ил)|Измир провинцияһы]] ({{lang-tr|İzmir}}) ** [[Кютахья (ил)|Кютахья провинцияһы]] ({{lang-tr|Kütahya}}) ** [[Маниса (ил)|Маниса провинцияһы]] ({{lang-tr|Manisa}}) ** [[Мугла (ил)|Мугла провинцияһы]] ({{lang-tr|Muğla}}) ** [[Ушак (ил)|Ушак провинцияһы]] ({{lang-tr|Uşak}}) * Ҡара диңгеҙ төбәге * Үҙәк Анатолия төбәге * Көнсығыш Анатолия төбәге * Мармара төбәге * Урта диңгеҙ төбәге * Көньяҡ-көнсығыш Анатолия төбәге Илдәр менән сәйәси идараны хөкүмәт билдәләгән ''vali'' үтәй. == Географик белешмә == Төркиә Ерҙең көнсығыш ярымшарында урынлашҡан. Майҙаны 779 452 км² тәшкил итә. Ил майҙанының 97 проценты — [[Азия]]ла, ҡалған 3 проценты [[Европа]]ла ята. Төркиәнең географик үҙенсәнлеге — ике ҡитға ҡушылған ерҙә урынлашыуы, шуға ла ил аша боронғо замандарҙан уҡ мөһим юлдар үтә. Көнбайыштан көнсығышҡа Төркиә 1600 километрға, көньяҡтан төньяҡҡа иһә 600 километрға һуҙылған. Дәүләт өс тарафтан өс [[диңгеҙ]] менән йыуыла: [[Ҡара диңгеҙ]], [[Эгей диңгеҙе]] һәм [[Урта диңгеҙ]]. Төркиәнең [[Европа]] һәм [[Азия]] өлөштәре [[Мәрмәр диңгеҙе]], [[Босфор боғаҙы|Босфор]] һәм [[Дарданелла боғаҙы|Дарданелла]] боғаҙҙары менән айырыла. == Төркиә ҡалалары == <div class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead">Төркиә ҡалалары</div> <div class="NavContent"> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- ! '''урын''' ! '''Ҡала''' ! '''1990''' ! '''2000''' ! '''2007''' ! '''2008''' ! '''2009''' ! '''Провинция''' |- |1 || align="left" | [[Истанбул]] || 6 629 431 || 8 803 468 || 10 861 463 || 10 878 360 || 10 895 257 || align="left" | [[Истанбул (ил)]] |- |2 || align="left" | [[Анкара]] || 2 583 963 || 3 203 362 || 3 842 737 || 3 894 182 || 3 945 627 || align="left" | [[Анкара (ил)]] |- |3 || align="left" | [[Измир]] || 1 758 780 || 2 232 265 || 2 644 531 || 2 672 126 || 2 699 721 || align="left" | [[Измир (ил)]] |- |4 || align="left" | [[Бурса (город)|Бурса]] || 834 576 || 1 194 687 || 1 537 040 || 1 589 530 || 1 642 020 || align="left" | [[Бурса (ил)]] |- |5 || align="left" | [[Адана]] || 916 150 || 1 130 710 || 1 506 272 || 1 517 787 || 1 529 302 || align="left" | [[Адана (ил)]] |- |6 || align="left" | Ғәзиантеп || 603 434 || 853 513 || 1 192 023 || 1 235 815 || 1 279 607 || align="left" | [[Ғәзиантеп (ил)]] |- |7 || align="left" | [[Конья]] || 513 346 || 742 690 || 973 791 || 980 973 || 988 155 || align="left" | [[Конья (ил)]] |- |8 || align="left" | [[Анталья]] || 378 208 || 603 190 || 877 945 || 911 497 || 945 049 || align="left" | [[Анталья (ил)]] |- |9 || align="left" | [[Кайсери]] || 425 776 || 536 392 || 775 594 || 781 119 || 786 644 || align="left" | [[Кайсери (ил)]] |- |10 || align="left" | [[Мерсин]] || 481 459 || 633 691 || 692 300 || 696 518 || 700 736 || align="left" | [[Мерсин (ил)]] |- |11|| align="left" | Әскишәһир || 413 082 || 482 793 || 581 408 || 599 796 || 618 184 || align="left" | [[Әскишәһир (ил)]] |- |12|| align="left" | [[Диярбакыр]] || 373 810 || 545 963 || 613 332 || 613 821 || 614 310 || align="left" | [[Диярбакыр (ил)]] |- |13 || align="left" | [[Денизли]] || 237 918 || 357 557 || 465 947 || 479 381 || 492 815 || align="left" | [[Денизли (ил)]] |- |14 || align="left" | [[Шанлыурфа]] || 276 528 || 385 588 || 472 238 || 468 993 || 465 748 || align="left" | [[Шанлыурфа (ил)]] |- |15 || align="left" | [[Самсун]] || 322 982 || 388 509 || 459 781 || 461 640 || 463 499 || align="left" | [[Самсун (ил)]] |- |16 || align="left" | [[Эсеньюрт]] || 70 280 || 148 981 || 335 316 || 373 017 || 410 718 || align="left" | [[Истанбул (ил)]] |- |17 || align="left" | [[Малатья]] || 270 412 || 381 081 || 419 212 || 411 181 || 403 150 || align="left" | [[Малатья (ил)]] |- |18 || align="left" | [[Адапазары]] || 272 039 || 283 752 || 382 226 || 390 624 || 399 022 || align="left" | [[Сакарья (ил)]] |- |19 || align="left" | [[Каһраманмараш]] || 228 129 || 326 198 || 380 805 || 385 672 || 390 539 || align="left" | [[Каһраманмараш (ил)]] |- |20 || align="left" | [[Эрзурум]] || 242 391 || 361 235 || 361 160 || 359 752 || 358 344 || align="left" | [[Эрзурум (ил)]] |- |21 || align="left" | [[Ван (город)]] || 155 623 || 284 464 || 331 986 || 342 139 || 352 292 || align="left" | [[Ван (ил)]] |- |22 || align="left" | [[Элязыг]] || 204 603 || 266 495 || 319 381 || 312 584 || 305 787 || align="left" | [[Элязыг (ил)]] |- |23 || align="left" | [[Батман (город)|Батман]] || 147 347 || 246 678 || 293 024 || 298 342 || 303 660 || align="left" | [[Батман (ил)]] |- |24 || align="left" | [[Султанбейли]] || 82 298 || 175 700 || 272 758 || 282 026 || 291 294 || align="left" | [[Истанбул (ил)]] |- |25 || align="left" | [[Измит]] || 190 741 || 195 699 || 285 470 || 287 970 || 290 470 || align="left" | [[Кожаәли]] |- |26 || align="left" | [[Сивас]] || 223 115 || 251 776 || 294 402 || 288 693 || 282 984 || align="left" | [[Сивас (ил)]] |- |27 || align="left" | [[Гебзе]] || 159 116 || 253 487 || 270 614 || 274 271 || 277 928 || align="left" | [[Кожаәли]] |- |28 || align="left" | [[Маниса]] || 158 928 || 214 949 || 281 890 || 278 967 || 276 044 || align="left" | [[Маниса (ил)]] |- |29 || align="left" | [[Балыкесир]] || 170 589 || 215 436 || 241 404 || 247 072 || 252 740 || align="left" | [[Балыкесир (ил)]] |- |30 || align="left" | [[Санджактепе]] || 46 013 || 144 351 || 223 755 || 227 602 || 231 449 || align="left" | [[Истанбул (ил)]] |- |31 || align="left" | [[Тарсус]] || 187 508 || 216 382 || 229 921 || 228 471 || 227 021 || align="left" | [[Мерсин (ил)]] |- |32 || align="left" | [[Трабзон]] || 161 886 || 214 949 || 230 693 || 220 860 || 211 027 || align="left" | [[Трабзон (ил)]] |- |33 || align="left" | [[Чорум]] || 116 810 || 161 321 || 202 322 || 206 572 || 210 822 || align="left" | [[Чорум (ил)]] |- |34 || align="left" | [[Чорлу]] || 74 681 || 141 525 || 190 792 || 200 577 || 210 362 || align="left" | [[Текирдаг (ил)]] |- |35 || align="left" | [[Каяпынар]] || 10 958 || 68 150 || 166 905 || 185 626 || 204 347 || align="left" | [[Диярбакыр (ил)]] |- |36 || align="left" | [[Османие]] || 122 307 || 173 977 || 180 477 || 189 112 || 197 747 || align="left" | [[Османие (ил)]] |- |37 || align="left" | [[Адыяман]] || 100 045 || 178 538 || 191 627 || 193 250 || 194 873 || align="left" | [[Адыяман (ил)]] |- |38 || align="left" | [[Кютахья]] || 130 944 || 166 665 || 212 934 || 202 118 || 191 302 || align="left" | [[Кютахья (ил)]] |- |39 || align="left" | [[Кырыккале]] || 185 431 || 205 078 || 193 526 || 192 341 || 191 156 || align="left" | [[Кырыккале (ил)]] |- |40 || align="left" | [[Антакья]] || 123 871 || 144 910 || 186 243 || 188 310 || 190 377 || align="left" | [[Хатай (ил)|Хатай]] |- |41 || align="left" | [[Бейликдюзю]] || 15 202 || 97 985 || 186 789 || 185 633 || 184 477 || align="left" | [[Истанбул (ил)]] |- |42 || align="left" | [[Бююкчекмедже]] || 54 475 || 97 615 || 144 666 || 163 140 || 181 614 || align="left" | [[Истанбул (ил)]] |- |43 || align="left" | [[Искендерун]] || 154 807 || 159 149 || 177 294 || 176 374 || 175 454 || align="left" | [[Хатай (ил)|Хатай]] |- |44 || align="left" | [[Айдын]] || 107 011 || 143 267 || 168 216 || 171 242 || 174 268 || align="left" | [[Айдын (ил)]] |- |45 || align="left" | [[Ушак]] || 105 270 || 137 001 || 172 709 || 173 053 || 173 397 || align="left" | [[Ушак (ил)]] |- |46 || align="left" | [[Арнавуткёй]] || 42 749 || 98 930 || 141 143 || 156 333 || 171 523 || align="left" | [[Истанбул (ил)]] |- |47 || align="left" | [[Аксарай]] || 90 698 || 129 949 || 153 570 || 161 323 || 169 076 || align="left" | [[Аксарай (ил)]] |- |48 || align="left" | [[Испарта]] || 112 117 || 148 496 || 184 735 || 175 815 || 166 895 || align="left" | [[Испарта (ил)]] |- |49 || align="left" | [[Афьон]] || 95 643 || 128 516 || 159 967 || 163 207 || 166 447 || align="left" | [[Афьонкарахисар (ил)]] |- |50 || align="left" | [[Инегёль]] || 73 258 || 119 710 || 154 698 || 158 575 || 162 452 || align="left" | [[Бурса (ил)]] |- |51 || align="left" | [[Чекмекёй]] || 31 337 || 75 744 || 135 603 || 142 546 || 149 489 || align="left" | [[Истанбул (ил)]] |- |52 || align="left" | [[Текирдаг]] || 80 442 || 107 191 || 133 322 || 137 962 || 142 602 || align="left" | [[Текирдаг (ил)]] |- |53 || align="left" | [[Эдирне]] || 102 345 || 119 298 || 136 070 || 138 222 || 140 374 || align="left" | [[Эдирне (ил)]] |- |54 || align="left" | [[Дарыджа]] || 53 559 || 85 818 || 109 580 || 135 966 || 139 261 || align="left" | [[Кожаәли]] |- |55 || align="left" | [[Гёльджюк]] || 104 234 || 103 996 || 127 206 || 130 141 || 133 134 || align="left" | [[Кожаәли]] |- |56 || align="left" | [[Караман (город)|Караман]] || 76 525 || 105 384 || 122 809 || 127 192 || 131 575 || align="left" | [[Караман (ил)]] |- |57 || align="left" | [[Кёрфез]] || 78 707 || 99 322 || 119 383 || 125 012 || 130 641 || align="left" | [[Кожаәли]] |- |58 || align="left" | [[Орду]] || 102 107 || 112 525 || 134 005 || 132 280 || 130 555 || align="left" | [[Орду (ил)]] |- |59 || align="left" | [[Сиирт]] || 68 320 || 98 281 || 117 599 || 122 463 || 127 327 || align="left" | [[Сиирт (ил)]] |- |60 || align="left" | [[Кызылтепе]] || 60 134 || 113 143 || 127 148 || 125 455 || 123 762 || align="left" | [[Мардин (ил)]] |- |61 || align="left" | [[Дериндже]] || 66 141 || 93 997 || 113 991 || 118 130 || 122 269 || align="left" | [[Кожаәли]] |- |62 || align="left" | [[Мезитли]] || 17 735 || 50 187 || 101 114 || 111 176 || 121 238 || align="left" | [[Мерсин (ил)]] |- |63 || align="left" | [[Дюздже]] || 65 209 || 56 649 || 117 605 || 119 410 || 121 215 || align="left" | [[Дюздже (ил)]] |- |64 || align="left" | [[Токат]] || 83 058 || 113 100 || 127 988 || 124 496 || 121 004 || align="left" | [[Токат (ил)]] |- |65 || align="left" | [[Болу]] || 61 509 || 84 565 || 120 188 || 120 001 || 119 814 || align="left" | [[Болу (ил)]] |- |66 || align="left" | [[Менемен]] || 48 342 || 92 372 || 109 884 || 113 870 || 117 856 || align="left" | [[Измир (ил)]] |- |67 || align="left" | [[Тургутлу]] || 73 634 || 93 727 || 111 166 || 114 483 || 117 800 || align="left" | [[Маниса (ил)]] |- |68 || align="left" | [[Силиври]] || 52 022 || 79 452 || 105 985 || 111 636 || 117 287 || align="left" | [[Истанбул (ил)]] |- |69 || align="left" | [[Торбалы]] || 41 749 || 63 659 || 108 017 || 110 498 || 112 979 || align="left" | [[Измир (ил)]] |- |70 || align="left" | [[Бандырма]] || 77 444 || 97 419 || 110 248 || 111 494 || 112 740 || align="left" | [[Балыкесир (ил)]] |- |71 || align="left" | [[Назилли]] || 80 277 || 105 665 || 105 675 || 108 056 || 110 437 || align="left" | [[Айдын (ил)]] |- |72 || align="left" | [[Зонгулдак]] || 117 975 || 104 276 || 107 354 || 105 979 || 104 604 || align="left" | [[Зонгулдак (ил)]] |- |73 || align="left" | [[Карабюк]] || 105 373 || 100 749 || 108 994 || 106 148 || 103 302 || align="left" | [[Карабюк (ил)]] |- |74 || align="left" | [[Сиверек]] || 63 049 || 126 820 || 108 094 || 105 475 || 102 856 || align="left" | [[Шанлыурфа (ил)]] |- |75 || align="left" | [[Кыршехир]] || 73 538 || 88 105 || 99 832 || 101 333 || 102 834 || align="left" | [[Кыршехир (ил)]] |- |76 || align="left" | [[Акхисар]] || 73 944 || 81 510 || 96 393 || 99 423 || 102 453 || align="left" | [[Маниса (ил)]] |- |77 || align="left" | [[Пурсаклар]] || 8 793 || 47 134 || 81 906 || 91 742 || 101 578 || align="left" | [[Анкара (ил)]] |- |78 || align="left" | [[Люлебургаз]] || 52 384 || 79 002 || 95 466 || 98 128 || 100 790 || align="left" | [[Кыркларели (ил)]] |- |79 || align="left" | [[Нигде]] || 55 035 || 78 088 || 100 418 || 100 418 || 100 418 || align="left" | [[Нигде (ил)]] |- |80 || align="left" | [[Джейхан]] || 85 308 || 108 602 || 103 800 || 102 040 || 100 280 || align="left" | [[Адана (ил)]] |- |81 || align="left" | [[Карадениз Эрегли]] || 66 859 || 79 486 || 94 736 || 97 017 || 99 298 || align="left" | [[Зонгулдак (ил)]] |- |82 || align="left" | [[Джизре]] || 50 023 || 69 591 || 90 477 || 94 076|| 97 675 || align="left" | [[Ширнак (ил)]] |- |83 || align="left" | [[Салихли]] || 70 861 || 83 137 || 96 594 || 96 449 || 96 304 || align="left" | [[Маниса (ил)]] |- |84 || align="left" | [[Чанаккале]] || 53 995 || 75 180 || 86 544 || 90 653 || 94 762 || align="left" | [[Чанаккале (ил)]] |- |85 || align="left" | [[Ялова]] || 65 823 || 70 118 || 87 372 || 91 047 || 94 722 || align="left" | [[Ялова (ил)]] |- |86 || align="left" | [[Низип]] || 58 604 || 71 629 || 91 486 || 93 101 || 94 716 || align="left" | [[Ғәзиантеп (ил)]] |- |87 || align="left" | [[Аланья]] || 52 460 || 88 346 || 91 713 || 92 223 || 92 733 || align="left" | [[Анталья (ил)]] |- |88 || align="left" | [[Эрегли]] || 74 283 || 82 633 || 94 542 || 93 161 || 91 780 || align="left" | [[Конья (ил)]] |- |89 || align="left" | [[Гиресун]] || 67 604 || 83 636 || 89 241 || 90 034 || 90 827 || align="left" | [[Гиресун (ил)]] |- |90 || align="left" | [[Гемлик]] || 50 237 || 63 710 || 90 487 || 90 592 || 90 697 || align="left" | [[Бурса (ил)]] |- |91 || align="left" | [[Ризе (город)|Ризе]] || 52 743 || 78 144 || 94 800 || 91 904 || 89 008 || align="left" | [[Ризе (ил)]] |- |92 || align="left" | [[Полатлы]] || 60 158 || 79 992 || 91 166 || 89 024 || 86 882 || align="left" | [[Анкара (ил)]] |- |93 || align="left" | [[Агры]] || 58 038 || 79 764 || 97 839 || 91 817 || 85 795 || align="left" | [[Агры (ил)]] |- |94 || align="left" | [[Бингёль]] || 41 590 || 68 876 || 86 511 || 86 113 || 85 715 || align="left" | [[Бингёль (ил)]] |- |95 || align="left" | [[Картепе]] || 42 080 || 64 262 || 74 774 || 80 221 || 85 668 || align="left" | [[Кожаәли]] |- |96 || align="left" | [[Эрзинджан]] || 91 772 || 107 175 || 86 779 || 86 051 || 85 323 || align="left" | [[Эрзинджан (ил)]] |- |97 || align="left" | [[Невшехир]] || 52 719 || 67 864 || 81 688 || 81 899 || 82 110 || align="left" | [[Невшехир (ил)]] |- |98 || align="left" | [[Кастамону]] || 51 560 || 64 606 || 80 582 || 80 946 || 81 310 || align="left" | [[Кастамону (ил)]] |- |99 || align="left" | [[Талас]] || 41 782 || 48 481 || 69 438 || 75 098 || 80 758 || align="left" | [[Кайсери (ил)]] |- |100 || align="left" | [[Нусайбин]] || 49 671 || 74 110 || 88 296 || 84 372 || 80 448 || align="left" | [[Мардин (ил)]] |- |101 || align="left" | [[Чайырова]] || 7 800 || 24 825 || 45 085 || 78 430 || 80 423 || align="left" | [[Кожаәли]] |- |102 || align="left" | [[Мардин]] || 53 005 || 65 072 || 82 134 || 81 269 || 80 404 || align="left" | [[Мардин (ил)]] |- |103 || align="left" | [[Эльбистан]] || 54 741 || 71 500 || 82 238 || 81 239 || 80 240 || align="left" | [[Кахраманмараш (ил)]] |- |104 || align="left" | [[Бафра]] || 65 600 || 83 733 || 85 325 || 82 593 || 79 861 || align="left" | [[Самсун (ил)]] |- |105 || align="left" | [[Килис]] || 84 077 || 77 670 || 77 706 || 78 698 || 79 690 || align="left" | [[Килис (ил)]] |- |106 || align="left" | [[Амасья]] || 57 087 || 74 393 || 85 851 || 82 200 || 78 549 || align="left" | [[Амасья (ил)]] |- |107 || align="left" | [[Манавгат]] || 38 498 || 71 679 || 75 163 || 76 605 || 78 047 || align="left" | [[Анталья (ил)]] |- |108 || align="left" | [[Кадирли]] || 55 061 || 65 227 || 77 379 || 76 976 || 76 573 || align="left" | [[Османие (ил)]] |- |109 || align="left" | [[Силопи]] || 23 430 || 51 199 || 70 670 || 73 603 || 76 536 || align="left" | [[Ширнак (ил)]] |- |110 || align="left" | [[Ыгдыр]] || 38 917 || 59 880 || 75 927 || 75 824 || 75 721 || align="left" | [[Ыгдыр (ил)]] |- |111 || align="left" | [[Сома (город в Турции)|Сома]] || 49 977 || 60 674 || 70 683 || 73 027 || 75 371 || align="left" | [[Маниса (ил)]] |- |112 || align="left" | [[Черкезкёй]] || 23 102 || 41 638 || 60 907 || 67 617 || 74 327 || align="left" | [[Текирдаг (ил)]] |- |113 || align="left" | [[Вираншехир]] || 57 461 || 121 382 || 100 929 || 87 605 || 74 281 || align="left" | [[Шанлыурфа (ил)]] |- |114 || align="left" | [[Карс]] || 78 455 || 78 473 || 76 992 || 75 291 || 73 590 || align="left" | [[Карс (ил)]] |- |115 || align="left" | [[Чубук (Анкара)|Чубук]] || 29 784 || 54 397 || 75 557 || 74 507 || 73 457 || align="left" | [[Анкара (ил)]] |- |116 || align="left" | [[Козан]] || 54 451 || 75 833 || 72 463 || 72 727 || 72 991 || align="left" | [[Адана (ил)]] |- |117 || align="left" | [[Кемальпаша (город)|Кемальпаша]] || 36.740 || 47 856 || 62 962 || 67 607 || 72 252 || align="left" | [[Измир (ил)]] |- |118 || align="left" | [[Йодемиш]] || 51 620 || 61 896 || 71 219 || 71 480 || 71 741 || align="left" | [[Измир (ил)]] |- |119 || align="left" | [[Йозгат]] || 50 335 || 73 930 || 72 183 || 71 768 || 71 353 || align="left" | [[Йозгат (ил)]] |- |120 || align="left" | [[Юнье]] || 45 716 || 61 552 || 72 867 || 72 080 || 71 293 || align="left" | [[Орду (ил)]] |- |121 || align="left" | [[Фетхие]] || 37 466 || 50 689 || 66 271 || 68 285 || 70 299 || align="left" | [[Мугла (ил)]] |- |122 || align="left" | [[Эрджиш]] || 40 481 || 70 881 || 77 464 || 73 733 || 70 002 || align="left" | [[Ван (ил)]] |- |123 || align="left" | [[Дёртъёл]] || 47 144 || 53 597 || 66 082 || 67 430 || 68 778 || align="left" | [[Хатай (ил)|Хатай]] |- |124 || align="left" | [[Муш (город)|Муш]] || 44 019 || 67 927 || 70 509 || 69 507 || 68 505 || align="left" | [[Муш (ил)]] |- |125 || align="left" | [[Чанкыры]] || 45 496 || 62 508 || 68 596 || 67 588 || 66 580 || align="left" | [[Чанкыры (ил)]] |- |126 || align="left" | [[Кырыкхан]] || 68 601 || 63 615 || 70 543 || 68 212 || 65 881 || align="left" | [[Хатай (ил)|Хатай]] |- |127 || align="left" | [[Сёке]] || 50 866 || 62 384 || 66 156 || 65 974 || 65 792 || align="left" | [[Айдын (ил)]] |- |128 || align="left" | [[Ширнак]] || 25 059 || 52 743 || 54 302 || 59 435 || 64 568 || align="left" | [[Ширнак (ил)]] |- |129 || align="left" | [[Хаккари]] || 30 407 || 58 145 || 57 954 || 60 891 || 63 828 || align="left" | [[Хаккари (ил)]] |- |130 || align="left" | [[Кыркларели]] || 43 017 || 53 221 || 59 970 || 61 880 || 63 790 || align="left" | [[Кыркларели (ил)]] |- |131 || align="left" | [[Башискеле]] || 31 167 || 49 855 || 59 993 || 61 720 || 63 447 || align="left" | [[Кожаәли]] |- |132 || align="left" | [[Догубайазет]] || 35 213 || 56 261 || 69 414 || 66 423 || 63 432 || align="left" | [[Агры (ил)]] |- |133 || align="left" | [[Кушадасы]] || 31 911 || 47 661 || 54 663 || 58 650 || 62 637 || align="left" | [[Айдын (ил)]] |- |134 || align="left" | [[Эргани]] || 37 365 || 47 333 || 61 973 || 62 287 || 62 601 || align="left" | [[Диярбакыр (ил)]] |- |135 || align="left" | [[Тавшанлы]] || 38 214 || 47 224 || 61 841 || 62 040 || 62 239 || align="left" | [[Кютахья (ил)]] |- |136 || align="left" | [[Бурдур]] || 56 432 || 63 363 || 70 157 || 66 182 || 62 207 || align="left" | [[Бурдур (ил)]] |- |137 || align="left" | [[Турхал]] || 69 079 || 95 536 || 63 181 || 62 352 || 61 523 || align="left" | [[Токат (ил)]] |- |138 || align="left" | [[Юксекова]] || 28 909 || 59 662 || 59 410 || 60 296 || 61 182 || align="left" | [[Хаккари (ил)]] |- |139 || align="left" | [[Татван]] || 54 071 || 66 748 || 55 033 || 57 976 || 60 919 || align="left" | [[Битлис (ил)]] |- |140 || align="left" | [[Рейханлы]] || 42 451 || 52 135 || 60 073 || 60 418 || 60 763 || align="left" | [[Хатай (ил)|Хатай]] |- |141 || align="left" | [[Мугла (город)|Мугла]] || 35 605 || 43 845 || 52 918 || 56 619 || 60 320 || align="left" | [[Мугла (ил)]] |- |142 || align="left" | [[Кахта]] || 42 183 || 60 689 || 59 570 || 59 665 || 59 760 || align="left" | [[Адыяман (ил)]] |- |143 || align="left" | [[Акшехир]] || 51 746 || 60 226 || 63 472 || 60 765 || 58 058 || align="left" | [[Конья (ил)]] |- |144 || align="left" | [[Бергама]] || 42 554 || 52 173 || 58 212 || 57 947 || 57 682 || align="left" | [[Измир (ил)]] |- |145 || align="left" | [[Эрбаа]] || 33 554 || 45 595 || 56 810 || 57 210 || 57 610 || align="left" | [[Токат (ил)]] |- |146 || align="left" | [[Бозююк]] || 33 162 || 47 469 || 54 422 || 55 985 || 57 548 || align="left" | [[Биледжик (ил)]] |- |147 || align="left" | [[Чаршамба]] || 38 863 || 49 189 || 60 714 || 58 966 || 57 218 || align="left" | [[Самсун (ил)]] |- |148 || align="left" | [[Мустафакемальпаша]] || 37 938 || 46 731 || 55 818 || 56 490 || 57 162 || align="left" | [[Бурса (ил)]] |- |149 || align="left" | [[Патнос]] || 33 759 || 71 829 || 67 121 || 62 068 || 57 015 || align="left" | [[Агры (ил)]] |- |150 || align="left" | [[Орхангази]] || 31 889 || 44 426 || 53 189 || 54 333 || 55 477 || align="left" | [[Бурса (ил)]] |- |151 || align="left" | [[Бисмил]] || 39 834 || 61 162 || 57 359 || 56 390 || 55 421 || align="left" | [[Диярбакыр (ил)]] |- |152 || align="left" | [[Соргун]] || 31 179 || 53 884 || 44 027 || 49 528 || 55 029 || align="left" | [[Йозгат (ил)]] |- |153 || align="left" | [[Кешан]] || 40 656 || 42 755 || 54 366 || 54 189 || 54 012 || align="left" | [[Эдирне (ил)]] |- |154 || align="left" | [[Мендерес]] || 35 826 || 49 613 || 51 325 || 52 504 || 53 683 || align="left" | [[Измир (ил)]] |- |155 || align="left" | [[Мидьят]] || 29 569 || 56 669 || 56 340 || 54 799 || 53 258 || align="left" | [[Мардин (ил)]] |- |156 || align="left" | [[Гюрсу]] || 12 730 || 21 518 || 47 180 || 50 085 || 52 990 || align="left" | [[Бурса (ил)]] |- |157 || align="left" | [[Мерзифон]] || 40 431 || 45 613 || 52 050 || 52 192 || 52 334 || align="left" | [[Амасья (ил)]] |- |158 || align="left" | [[Капаклы]] || 6 142 || 27 209 || 41 956 || 46 760 || 51 564 || align="left" | [[Текирдаг (ил)]] |- |159 || align="left" | [[Миляс]] || 28 741 || 38 063 || 48 896 || 50 141 || 51 386 || align="left" | [[Мугла (ил)]] |- |160 || align="left" | [[Карабеджей]] || 31 665 || 40 624 || 52 016 || 51 642 || 51 268 || align="left" | [[Бурса (ил)]] |- |161 || align="left" | [[Алиага]] || 25 450 || 37 537 || 47 929 || 49 505 || 51 081 || align="left" | [[Измир (ил)]] |- |162 || align="left" | [[Суруч]] || 40 395 || 44 421 || 64 765 || 57 878 || 50 991 || align="left" | [[Шанлыурфа (ил)]] |- |163 || align="left" | [[Эдремит]] || 35 486 || 39 202 || 47 383 || 49 122 || 50 861 || align="left" | [[Балыкесир (ил)]] |- |164 || align="left" | [[Тирэ]] || 37 855 || 42 988 || 48 565 || 49 451 || 50 337 || align="left" | [[Измир (ил)]] |- |165 || align="left" | [[Муданья]] || 17 196 || 28 538 || 44 346 || 47 178 || 50 010 || align="left" | [[Бурса (ил)]] |- |166 || align="left" | [[Фатса]] || 39 467 || 63 721 || 68 917 || 59 094 || 49 271 || align="left" | [[Орду (ил)]] |- |167 || align="left" | [[Бартын]] || 31 974 || 35 992 || 47 082 || 47 999 || 48 916 || align="left" | [[Бартын (ил)]] |- |168 || align="left" | [[Силифке]] || 46 858 || 64 827 || 52 961 || 50 327 || 47 693 || align="left" | [[Мерсин (ил)]] |- |169 || align="left" | [[Алашехир]] || 36 649 || 39 590 || 45 971 || 46 544 || 47 117 || align="left" | [[Маниса (ил)]] |- |170 || align="left" | [[Дидим]] || 11 378 || 25 699 || 31 746 || 39 183 || 46 620 || align="left" | [[Айдын (ил)]] |- |171 || align="left" | [[Серик]] || 23 106 || 30 579 || 49 027 || 47 784 || 46 541 || align="left" | [[Анталья (ил)]] |- |172 || align="left" | [[Биреджик]] || 28 440 || 40 054 || 46 304 || 46 020 || 45 736 || align="left" | [[Шанлыурфа (ил)]] |- |173 || align="left" | [[Карамюрсель]] || 24 462 || 29 353 || 44 121 || 44 925 || 45 729 || align="left" | [[Кожаәли]] |- |174 || align="left" | [[Каракёпрю]] || 2 719 || 13 227 || 22 782 || 34 098 || 45 414 || align="left" |[[Шанлыурфа (ил)]] |- |175 || align="left" | [[Самандаг]] || 29 857 || 34 641 || 42 012 || 43 528 || 45 044 || align="left" | [[Хатай (ил)|Хатай]] |- |176 || align="left" | [[Урла]] || 25 648 || 36 579 || 41 058 || 42 559 || 44 060 || align="left" | [[Измир (ил)]] |- |177 || align="left" | [[Эрдемли]] || 30 042 || 40 175 || 43 721 || 43 647 || 43 573 || align="left" | [[Мерсин (ил)]] |- |178 || align="left" | [[Джейланпынар]] || 33 238 || 44 258 || 43 890 || 43 718 || 43 546 || align="left" | [[Шанлыурфа (ил)]] |- |179 || align="left" | [[Гёнен]] || 26 849 || 36 263 || 41 811 || 42 428 || 43 045 || align="left" | [[Балыкесир (ил)]] |- |180 || align="left" | [[Диловасы]] || 18 590 || 28 890 || 40 201 || 41 455 || 42 709 || align="left" | [[Кожаәли]] |- |181 || align="left" | [[Элмадаг]] || 19 490 || 22 518 || 40 469 || 41 238 || 42 007 || align="left" | [[Анкара (ил)]] |- |182 || align="left" | [[Хендек]] || 24 029 || 28 537 || 48 132 || 45 017 || 41 902 || align="left" | [[Сакарья (ил)]] |- |183 || align="left" | [[Дюзиджи]] || 31 813 || 39 097 || 39 162 || 40 271 || 41 380 || align="left" | [[Османие (ил)]] |- |184 || align="left" | [[Акязы]] || 19 331 || 23 192 || 41 421 || 41 157 || 40 893 || align="left" | [[Сакарья (ил)]] |- |185 || align="left" | [[Узункёпрю]] || 34 741 || 36 162 || 41 907 || 41 165 || 40 423 || align="left" | [[Эдирне (ил)]] |- |188 || align="left" | [[Битлис]] || 38 130 || 44 923 || 43 359 || 41 404 || 39 449 || align="left" | [[Битлис (ил)]] |- |189 || align="left" | [[Бига]] || 20 753 || 27 549 || 33 509 || 36 469 || 39 429 || align="left" | [[Чанаккале (ил)]] |- |190 || align="left" | [[Сейдишехир]] || 42 737 || 48 372 || 37 763 || 38 487 || 39 211 || align="left" | [[Конья (ил)]] |- |191 || align="left" | [[Казан (Турция)|Казан]] || 6 509 || 15 871 || 34 568 || 36 741 || 38 914 || align="left" | [[Анкара (ил)]] |- |192 || align="left" | [[Силван]] || 60 731 || 64 136 || 47 105 || 42 736 || 38 367 || align="left" | [[Диярбакыр (ил)]] |- |193 || align="left" | [[Афшин]] || 28 524 || 35 834 || 38 625 || 38 409 || 38 193 || align="left" | [[Кахраманмараш (ил)]] |- |194 || align="left" | [[Бурханийе]] || 21 805 || 31 227 || 36 696 || 37 415 || 38 134 || align="left" | [[Балыкесир (ил)]] |- |195 || align="left" | [[Кестель]] || 15 239 || 27 496 || 34 723 || 36 067 || 37 411 || align="left" | [[Бурса (ил)]] |- |196 || align="left" | [[Сулуова]] || 36 223 || 42 715 || 37 235 || 37 266 || 37 297 || align="left" | [[Амасья (ил)]] |- |197 || align="left" | [[Теккекёй]] || 11 550 || 15 779 || 36 834 || 36 725 || 36 616 || align="left" | [[Самсун (ил)]] |- |198 || align="left" | [[Буджак]] || 27 407 || 28 833 || 35 621 || 35 843 || 36 065 || align="left" | [[Бурдур (ил)]] |- |199 || align="left" | [[Синоп]] || 25 537 || 30 502 || 34 755 || 35 393 || 36 031 || align="left" | [[Синоп (ил)]] |- |200 || align="left" | [[Девели]] || 32 961 || 35 084 || 36 121 || 36 072 || 36 023 || align="left" | [[Кайсери (ил)]] |- |201 || align="left" | [[Буланджак]] || 24 172 || 32 182 || 37 021 || 36 505 || 35 989 || align="left" | [[Гиресун (ил)]] |- |202 || align="left" | [[Бор (Турция)]] || 24 556 || 29 804 || 35 151 || 35 532 || 35 913 || align="left" | [[Нигде (ил)]] |- |203 || align="left" | [[Сафранболу]] || 24 351 || 31 697 || 38 334 || 37 092 || 35 850 || align="left" | [[Карабюк (ил)]] |- |204 || align="left" | [[Акчаабат]] || 26 240 || 39 102 || 36 289 || 35 868 || 35 447 || align="left" | [[Трабзон (ил)]] |- |205 || align="left" | [[Чаталджа]] || 11 550 || 15 779 || 36 552 || 35 995 || 35 438 || align="left" | [[Истанбул (ил)]] |- |206 || align="left" | [[Айвалык]] || 25 687 || 31 986 || 34 651 || 34 968 || 35 285 || align="left" | [[Балыкесир (ил)]] |- |207 || align="left" | [[Мармарис]] || 16 361 || 28 660 || 28 171 || 31 450 || 34 729 || align="left" | [[Мугла (ил)]] |- |208 || align="left" | [[Пайяс]] || 33 443 || 30 140 || 32 587 || 33 547 || 34 507 || align="left" |[[Хатай (ил)|Хатай]] |- |209 || align="left" | [[Сунгурлу]] || 30 521 || 35 397 || 34 227 || 34 211 || 34 195 || align="left" | [[Чорум (ил)]] |- |210 || align="left" | [[Бейпазары]] || 26 225 || 34 441 || 34 496 || 34 319 || 34 142 || align="left" | [[Анкара (ил)]] |- |211 || align="left" | [[Зиле]] || 46 090 || 52 640 || 36 154 || 35 017 || 33 880 || align="left" | [[Токат (ил)]] |- |212 || align="left" | [[Биледжик]] || 23 273 || 34 105 || 45 126 || 39 453 || 33 780 || align="left" | [[Биледжик (ил)]] |- |213 || align="left" | [[Козлу]] || 36 947 || 30 000 || 35 132 || 34 182 || 33 232 || align="left" |[[Зонгулдак (ил)]] |- |214 || align="left" | [[Сандыклы]] || 22 359 || 37 804 || 33 856 || 33 371 || 32 886 || align="left" | [[Афьонкарахисар (ил)]] |- |215 || align="left" | [[Бодрум]] || 20 931 || 32 227 || 28 575 || 30 688 || 32 801 || align="left" | [[Мугла (ил)|Мугла]] |- |216 || align="left" | [[Сапанджа (Сакарья)|Сапанджа]] || 20 333 || 30 997 || 30 934 || 31 535 || 32 136 || align="left" | [[Сакарья (ил)]] |- |217 || align="left" | [[Анамур]] || 38 817 || 49 948 || 35 789 || 33 935 || 32 081 || align="left" | [[Мерсин (ил)]] |- |218 || align="left" | [[Байбурт]] || 33 677 || 32 285 || 32 546 || 32 020 || 31 494 || align="left" | [[Байбурт (ил)]] |- |219 || align="left" | [[Карапынар]] || 26 849 || 35 285 || 31 913 || 31 695 || 31 477 || align="left" | [[Конья (ил)]] |- |220 || align="left" | [[Никсар]] || 35 201 || 44 808 || 34 262 || 32 675 || 31 088 || align="left" | [[Токат (ил)]] |- |221 || align="left" | [[Терме]] || 20 381 || 25 052 || 28 411 || 29 693 || 30 975 || align="left" | [[Самсун (ил)]] |- |222 || align="left" | [[Ылгын]] || 25 032 || 26 698 || 31 178 || 30 892 || 30 606 || align="left" | [[Конья (ил)]] |- |223 || align="left" | [[Ыслахийе]] || 34 607 || 38 770 || 31 963 || 31 204 || 30 445 || align="left" | [[Ғәзиантеп (ил)]] |- |224 || align="left" | [[Бейшехир (город)|Бейшехир]] || 30 412 || 41 312 || 32 799 || 31 598 || 30 397 || align="left" | [[Конья (ил)]] |- |225 || align="left" | [[Эрзинь]] || 22 477 || 25 879 || 30 035 || 30 137 || 30 239 || align="left" | [[Хатай (ил)|Хатай]] |- |226 || align="left" | [[Болвадин]] || 44 969 || 52 398 || 31 352 || 30 754 || 30 156 || align="left" | [[Афьонкарахисар (ил)]] |- |227 || align="left" | [[Тунджели]] || 24 513 || 25 041 || 27 091 || 28 586 || 30 081 || align="left" | [[Тунджели (ил)]] |- |228 || align="left" | [[Енишехир (Бурса)|Енишехир]] || 21 210 || 26 068 || 28 454 || 29 128 || 29 802 || align="left" | [[Бурса (ил)]] |- |229 || align="left" | [[Еркёй]] || 26 248 || 32 228 || 31 197 || 30 335 || 29 473 || align="left" | [[Йозгат (ил)]] |- |230 || align="left" | [[Чумра]] || 28 781 || 42 308 || 28 153 || 28 798 || 29 443 || align="left" | [[Конья (ил)]] |- |231 || align="left" | [[Карасу (Турция)|Карасу]] || 14 500 || 24 672 || 25 607 || 27 257 || 28 907 || align="left" | [[Сакарья (ил)]] |- |232 || align="left" | [[Бабаэски]] || 22 823 || 25 559 || 27 631 || 28 200 || 28 769 || align="left" | [[Кыркларели (ил)]] |- |233 || align="left" | [[Малкара]] || 20 180 || 24 898 || 27 416 || 27 997 || 28 578 || align="left" | [[Текирдаг (ил)]] |- |234 || align="left" | [[Чан (Турция)|Чан]] || 23 855 || 28 878 || 29 172 || 28 835 || 28 498 || align="left" | [[Чанаккале (ил)]] |- |235 || align="left" | [[Кумлуджа]] || 17 166 || 25 081 || 31 581 || 30 015 || 28 449 || align="left" | [[Анталья (ил)]] |- |236 || align="left" | [[Курталан]] || 17 295 || 24 865 || 27 561 || 28 004 || 28 447 || align="left" | [[Сиирт (ил)]] |- |237 || align="left" | [[Ортаджа]] || 12 109 || 16 923 || 21 634 || 25 009 || 28 384 || align="left" | [[Мугла (ил)]] |- |238 || align="left" | [[Шерефликочхисар]] || 38 248 || 42 083 || 27 048 || 27 602 || 28 156 || align="left" | [[Анкара (ил)]] |- |239 || align="left" | [[Сельчук]] || 19 412 || 25 414 || 27 284 || 27 555 || 27 826 || align="left" | [[Измир (ил)]] |- |240 || align="left" | [[Пазарджик]] || 25 154 || 24 374 || 29 339 || 28 582 || 27 825 || align="left" | [[Кахраманмараш (ил)]] |- |241 || align="left" | [[Мут]] || 17 600 || 36 482 || 31 520 || 29 477 || 27 434 || align="left" | [[Мерсин (ил)]] |- |242 || align="left" | [[Гёльбаши]] || 29 588 || 28 656 || 26 993 || 27 087 || 27 181 || align="left" | [[Адыяман (ил)]] |- |243 || align="left" | [[Тосья]] || 22 810 || 23 257 || 26 841 || 26 956 || 27 071 || align="left" | [[Кастамону (ил)]] |- |244 || align="left" | [[Акьюрт]] || 3533 || 8069 || 22 639 || 24 312 || 25 985 || align="left" | [[Анкара (ил)]] |- |245 || align="left" | [[Везиркёпрю]] || 20 663 || 23 211 || 25 852 || 25 894 || 25 936 || align="left" | [[Самсун (ил)]] |- |246 || align="left" | [[Боябат]] || 21 506 || 24 681 || 25 885 || 25 694 || 25 503 || align="left" | [[Синоп (ил)]] |- |247 || align="left" | [[Османджик]] || 21 347 || 28 423 || 25 206 || 25 227 || 25 248 || align="left" | [[Чорум (ил)]] |- |248 || align="left" | [[Бесни]] || 26 076 || 36 123 || 24 996 || 25 083 || 25 170 || align="left" | [[Адыяман (ил)]] |- |249 || align="left" | [[Сарыкамыш (город)|Сарыкамыш]] || 21 743 || 23 236 || 17 915 || 21 438 || 24 961 || align="left" | [[Карс (ил)]] |- |250 || align="left" | [[Сеферихисар]] || 16 837 || 28 892 || 22 600 || 23 669 || 24 738 || align="left" | [[Измир (ил)]] |- |251 || align="left" | [[Симав]] || 16 110 || 28 415 || 25 677 || 25 149 || 24 621 || align="left" | [[Кютахья (ил)]] |- |252 || align="left" | [[Динар]] || 34 990 || 35 424 || 24 340 || 24 475 || 24 610 || align="left" | [[Афьонкарахисар (ил)]] |- |253 || align="left" | [[Гюмюшхане]] || 26 014 || 30 270 || 28 028 || 26 238 || 24 448 || align="left" | [[Гюмюшхане (ил)]] |- |254 || align="left" | [[Сусурлук]] || 18 906 || 22 305 || 23 778 || 24 050 || 24 322 || align="left" | [[Балыкесир (ил)]] |- |255 || align="left" | [[Акчакале]] || 15 211 || 32 114 || 26 877 || 25 595 || 24 313 || align="left" | [[Шанлыурфа (ил)]] |- |256 || align="left" | [[Фоча (Турция)|Фоча]] || 19 861 || 32 550 || 27 080 || 25 581 || 24 082 || align="left" | [[Измир (ил)]] |- |257 || align="left" | [[Килимли]] || 34 475 || 24 626 || 24 275 || 24 141 || 24 007 || align="left" |[[Зонгулдак]] |- |258 || align="left" | [[Харбийе]] || 17 248 || 20 309 || 24 500 || 24 147 || 23 794 || align="left" |[[Хатай (ил)|Хатай]] |- |259 || align="left" | [[Ыдиль]] || 12 905 || 19 123 || 21 329 || 22 496 || 23 663 || align="left" | [[Ширнак (ил)]] |- |260 || align="left" | [[Ардешен]] || 17 340 || 45 392 || 26 762 || 24 965 || 23 168 || align="left" | [[Ризе (ил)]] |- |261 || align="left" | [[Даламан]] || 15 025 || 17 607 || 20 945 || 22 046 || 23 147 || align="left" | [[Мугла (ил)]] |- |262 || align="left" | [[Гелиболу]] || 18 670 || 23 127 || 31 246 || 27 160 || 23 074 || align="left" | [[Чанаккале (ил)]] |- |263 || align="left" | [[Эрдек]] || 13 246 || 18 626 || 20 475 || 21 660 || 22 845 || align="left" | [[Балыкесир (ил)]] |- |264 || align="left" | [[Газипаша]] || 13 697 || 16 536 || 20 149 || 21 415 || 22 681 || align="left" | [[Анталья (ил)]] |- |265 || align="left" | [[Акчакоджа]] || 13 582 || 25 560 || 22 416 || 22 522 || 22 628 || align="left" | [[Дюздже (ил)]] |- |266 || align="left" | [[Артвин]] || 20 306 || 23 157 || 24 502 || 23 527 || 22 552 || align="left" | [[Артвин (ил)]] |- |267 || align="left" | [[Чайджума]] || 16 303 || 18 734 || 21 259 || 21 905 || 22 551 || align="left" | [[Зонгулдак (ил)]] |- |268 || align="left" | [[Чешме]] || 20 622 || 25 257 || 17 950 || 20 247 || 22 544 || align="left" | [[Измир (ил)]] |- |269 || align="left" | [[Кемер]] || 8449 || 17 255 || 16 263 || 19 342 || 22 421 || align="left" | [[Анталья (ил)]] |- |270 || align="left" | [[Белен (Турция)|Белен]] || 15 629 || 18 646 || 20 303 || 21 293 || 22 283 || align="left" | [[Хатай (ил)|Хатай]] |- |271 || align="left" | [[Сарай (Турция)|Сарай]] || 13 038 || 17 769 || 20 312 || 21 243 || 22 174 || align="left" | [[Текирдаг (ил)]] |- |272 || align="left" | [[Ызник]] || 17 232 || 20 169 || 22 179 || 22 170 || 22 161 || align="left" | [[Бурса (ил)]] |- |273 || align="left" | [[Аладжа]] || 20 646 || 24 983 || 22 590 || 22 373 || 22 156 || align="left" | [[Чорум (ил)]] |- |274 || align="left" | [[Гереде]] || 18 780 || 25 188 || 23 310 || 22 633 || 21 956 || align="left" | [[Болу (ил)]] |- |275 || align="left" | [[Деврек]] || 16 442 || 21 360 || 25 463 || 23 654 || 21 845 || align="left" | [[Зонгулдак (ил)]] |- |276 || align="left" | [[Акдагмадени]] || 12 220 || 20 312 || 25 647 || 23 631 || 21 615 || align="left" | [[Йозгат (ил)]] |- |277 || align="left" | [[Каман (город)|Каман]] || 26 038 || 27 962 || 21 118 || 21 358 || 21 598 || align="left" | [[Кыршехир (ил)]] |- |278 || align="left" | [[Байындыр]] || 19 706 || 21 493 || 21 426 || 21 481 || 21 536 || align="left" | [[Измир (ил)]] |- |279 || align="left" | [[Сериньол]] || 13 046 || 15 749 || 12 517 || 16 861 || 21 205 || align="left" | [[Хатай (ил)|Хатай]] |- |280 || align="left" | [[Козлук]] || 22 499 || 27 109 || 21 651 || 21 380 || 21 109 || align="left" | [[Батман (ил)]] |- |281 || align="left" | [[Буланык]] || 14 988 || 24 020 || 20 727 || 20 889 || 21 051 || align="left" | [[Муш (ил)]] |- |282 || align="left" | [[Сарыкая]] || 12 275 || 22 102 || 23 171 || 22 037 || 20 903 || align="left" | [[Йозгат (ил)]] |- |283 || align="left" | [[Кулу]] || 17 425 || 28 024 || 20 496 || 20 674 || 20 852 || align="left" | [[Конья (ил)]] |- |284 || align="left" | [[Шаркышла]] || 16 839 || 20 654 || 20 851 || 20 761 || 20 671 || align="left" | [[Сивас (ил)]] |- |285 || align="left" | [[Коркутели]] || 13 381 || 16 521 || 18 971 || 19 767 || 20 563 || align="left" | [[Анталья (ил)]] |- |286 || align="left" | [[Олту]] || 21 817 || 23 064 || 20 162 || 20 305 || 20 448 || align="left" | [[Эрзурум (ил)]] |- |287 || align="left" | [[Гейве]] || 13 405 || 17 318 || 19 802 || 20 120 || 20 438 || align="left" | [[Сакарья (ил)]] |- |288 || align="left" | [[Имамоглу]] || 21 484 || 30 428 || 21 331 || 20 848 || 20 365 || align="left" | [[Адана (ил)]] |- |289 || align="left" | [[Чине]] || 15 201 || 17 867 || 20 211 || 20 277 || 20 343 || align="left" | [[Айдын (ил)]] |- |290 || align="left" | [[Чивриль]] || 11 445 || 13 749 || 14 618 || 17 299 || 19 980 || align="left" | [[Денизли (ил)]] |- |291 || align="left" | [[Гёксун]] || 22 847 || 30 232 || 17 008 || 18 461 || 19 914 || align="left" | [[Кахраманмараш (ил)]] |- |292 || align="left" | [[Дерик]] || 13 201 || 19 806 || 19 535 || 19 704 || 19 873 || align="left" | [[Мардин (ил)]] |- |293 || align="left" | [[Хильван]] || 14 152 || 16 094 || 22 181 || 21 009 || 19 837 || align="left" | [[Шанлыурфа (ил)]] |- |294 || align="left" | [[Чаели]] || 14 947 || 22 546 || 25 205 || 22 502 || 19 799 || align="left" | [[Ризе (ил)]] |- |295 || align="left" | [[Ыскилип]] || 19 624 || 19 648 || 20 782 || 20 251 || 19 720 || align="left" | [[Чорум (ил)]] |- |296 || align="left" | [[Хазва]] || 17 962 || 19 385 || 21 002 || 20 337 || 19 672 || align="left" | [[Самсун (ил)]] |- |297 || align="left" | [[Яхьялы]] || 20 401 || 22 665 || 20 227 || 19 909 || 19 591 || align="left" | [[Кайсери (ил)]] |- |298 || align="left" | [[Хайраболу]] || 16 923 || 18 812 || 18 667 || 19 096 || 19 525 || align="left" | [[Текирдаг (ил)]] |- |299 || align="left" | [[Ынджирлиова]] || 15 870 || 17 548 || 18 335 || 18 921 || 19 507 || align="left" | [[Айдын (ил)]] |- |300 || align="left" | [[Кованджилар]] || 10 270 || 21 255 || 19 358 || 19 411 || 19 464 || align="left" | [[Элязыг (ил)]] |- |301 || align="left" | [[Гюроймак]] || 16 613 || 22 521 || 19 787 || 19 580 || 19 373 || align="left" | [[Битлис (ил)]] |- |302 || align="left" | [[Муртали]] || 13 192 || 18 571 || 18 915 || 19 138 || 19 361 || align="left" | [[Текирдаг (ил)]] |- |303 || align="left" | [[Малазгирт]] || 19 079 || 23 697 || 20 987 || 20 110 || 19 233 || align="left" | [[Муш (ил)]] |- |304 || align="left" | [[Диядын]] || 9569 || 13 320 || 18 990 || 19 089 || 19 188 || align="left" | [[Агри (ил)]] |- |305 || align="left" | [[Эмирдаг]] || 21 144 || 20 508 || 21 898 || 20 531 || 19 164 || align="left" | [[Афьонкарахисар (ил)]] |- |306 || align="left" | [[Алаплы]] || 12 105 || 18 487 || 17 984 || 18 573 || 19 162 || align="left" | [[Зонгулдак (ил)]] |- |307 || align="left" | [[Бостаниджи]] || 2499 || 14 364 || 17 917 || 18 520 || 19 123 || align="left" | [[Ван (ил)]] |- |308 || align="left" | [[Гедиз]] || 14 403 || 19 375 || 18 728 || 18 904 || 19 080 || align="left" | [[Кютахья (ил)]] |- |309 || align="left" | [[Сарайкёй]] || 15 481 || 17 760 || 18 370 || 18 655 || 18 940 || align="left" | [[Денизли (ил)]] |- |310 || align="left" | [[Ялвач]] || 28 028 || 35 316 || 20 853 || 19 822 || 18 791 || align="left" | [[Испарта (ил)]] |- |311 || align="left" | [[Махмутлар]] || 4 852 || 14 463 || 18 365 || 18 575 || 18 785 || align="left" | [[Анталья (ил)]] |- |312 || align="left" | [[Демирджи (Маниса)|Демирджи]] || 20 576 || 21 230 || 18 642 || 18 572 || 18 502 || align="left" | [[Маниса (ил)]] |- |313 || align="left" | [[Ортакёй]] || 19 612 || 26 961 || 18 628 || 18 506 || 18 384 || align="left" | [[Аксарай (ил)]] |- |314 || align="left" | [[Тургутрейс]] || 4589 || 6292 || 12 613 || 15 491 || 18 369 || align="left" | [[Мугла (ил)]] |- |315 || align="left" | [[Караагач]] || 10 920 || 16 250 || 19 379 || 18 735 || 18 091 || align="left" | [[Хатай (ил)|Хатай]] |- |316 || align="left" | [[Ятаган (город)|Ятаган]] || 11 890 || 16 007 || 17 421 || 17 724 || 18 027 || align="left" | [[Мугла (ил)]] |- |317 || align="left" | [[Нурдаги]] || 7048 || 10 866 || 15 084 || 16 537 || 17 990 || align="left" | [[Ғәзиантеп (ил)]] |- |318 || align="left" | [[Чифтликкёй]] || 5750 || 9622 || 15 290 || 16 634 || 17 978 || align="left" | [[Ялова (ил)]] |- |319 || align="left" | [[Батталгази]] || 14 994 || 15 154 || 15 847 || 16 792 || 17 737 || align="left" | [[Малатья (ил)]] |- |320 || align="left" | [[Инджесу]] || 14 087 || 15 728 || 16 100 || 16 690 || 17 280 || align="left" | [[Кайсери (ил)]] |- |321 || align="left" | [[Чермик]] || 16 531 || 15 843 || 17 825 || 17 520 || 17 215 || align="left" | [[Диярбакыр (ил)]] |- |322 || align="left" | [[Даргечит]] || 10 079 || 16 541 || 14 118 || 15 666 || 17 214 || align="left" | [[Мардин (ил)]] |- |323 || align="left" | [[Генч]] || 11 545 || 18 345 || 18 885 || 18 018 || 17 151 || align="left" | [[Бингёль (ил)]] |- |324 || align="left" | [[Дурсунбей]] || 13 025 || 14 654 || 17 701 || 17 364 || 17 027 || align="left" | [[Балыкесир (ил)]] |- |325 || align="left" | [[Хөрәсән]] || 14 144 || 16 151 || 18 664 || 17 838 || 17 012 || align="left" | [[Эрзурум (ил)]] |- |326 || align="left" | [[Гюмюшхаджикёй]] || 14 170 || 14 057 || 12 847 || 14 873 || 16 899 || align="left" | [[Амасья (ил)]] |- |327 || align="left" | [[Кызылджахамам]] || 12 856 || 16 195 || 16 655 || 16 767 || 16 879 || align="left" | [[Анкара (ил)]] |- |328 || align="left" | [[Памукова]] || 10 088 || 13 200 || 15 181 || 16 006 || 16 831 || align="left" | [[Сакарья (ил)]] |- |329 || align="left" | [[Эгирдир (Ыспарта)|Эгирдир]] || 16 050 || 16 905 || 20 340 || 18 559 || 16 778 || align="left" | [[Испарта (ил)]] |- |330 || align="left" | [[Шаркёй]] || 11 425 || 16 194 || 15 523 || 16 121 || 16 719 || align="left" | [[Текирдаг (ил)]] |- |331 || align="left" | [[Богазлыян]] || 17 970 || 29 719 || 15 722 || 16 209 || 16 696 || align="left" | [[Йозгат (ил)]] |- |332 || align="left" | [[Хопа]] || 11 507 || 15 445 || 17 361 || 17 024 || 16 687 || align="left" | [[Артвин (ил)]] |- |333 || align="left" | [[Ешилли]] || 10 451 || 19 700 || 14 635 || 15 533 || 16 521 || align="left" | [[Мардин (ил)]] |- |334 || align="left" | [[Дикили]] || 10 023 || 12 552 || 14 545 || 15 530 || 16 515 || align="left" | [[Измир (ил)]] |- |335 || align="left" | [[Ахлат]] || 16 742 || 34 787 || 22 699 || 19 551 || 16 403 || align="left" | [[Битлис (ил)]] |- |336 || align="left" | [[Ардахан]] || 16 761 || 17 274 || 17 446 || 16 923 || 16 400 || align="left" | [[Ардахан (ил)]] |- |337 || align="left" | [[Юргюп]] || 11 040 || 14 538 || 15 456 || 15 912 || 16 368 || align="left" | [[Невшехир (ил)]] |- |338 || align="left" | [[Чекмедже]] || 7800 || 11 824 || 16 694 || 16 492 || 16 290 || align="left" | [[Хатай (ил)|Хатай]] |- |339 || align="left" | [[Ташкёпрю]] || 11 454 || 16 181 || 16 288 || 16 226 || 16 164 || align="left" | [[Кастамону (ил)]] |- |340 || align="left" | [[Зейтинли]] || 5614 || 10 893 || 14 484 || 15 313 || 16 142 || align="left" | [[Балыкесир (ил)]] |- |341 || align="left" | [[Эскиль]] || 16 462 || 22 125 || 18 276 || 17 098 || 15 920 || align="left" | [[Аксарай (ил)]] |- |342 || align="left" | [[Мурадийе]] || 11 167 || 19 702 || 13 816 || 14 830 || 15 844 || align="left" | [[Ван (ил)]] |- |343 || align="left" | [[Эспийе]] || 10 219 || 12 990 || 16 823 || 16 332 || 15 841 || align="left" | [[Гиресун (ил)]] |- |344 || align="left" | [[Бозьязы]] || 22 168 || 26 314 || 15 414 || 15 618 || 15 822 || align="left" | [[Мерсин (ил)]] |- |345 || align="left" | [[Бигадич]] || 12 976 || 14 550 || 15 638 || 15 724 || 15 810 || align="left" | [[Балыкесир (ил)]] |- |346 || align="left" | [[Кыркагач]] || 21 421 || 25 093 || 26 006 || 20 889 || 15 772 || align="left" | [[Маниса (ил)]] |- |347 || align="left" | [[Саруханлы]] || 12 977 || 13 025 || 15 151 || 15 420 || 15 689 || align="left" | [[Маниса (ил)]] |- |348 || align="left" | [[Демре]] || 13 793 || 13 900 || 15 762 || 15 662 || 15 562 || align="left" | [[Анталья (ил)]] |- |349 || align="left" | [[Огузели]] || 9983 || 11 527 || 17 476 || 16 514 || 15 552 || align="left" | [[Ғәзиантеп (ил)]] |- |350 || align="left" | [[Кызылпынар]] || 3718 || 7716 || 10 968 || 13 131 || 15 294 || align="left" | [[Текирдаг (ил)]] |- |351 || align="left" | [[Пазар]] || 11 068 || 14 682 || 16 636 || 15 922 || 15 208 || align="left" | [[Ризе (ил)]] |- |352 || align="left" | [[Джиханбейли]] || 15 071 || 18 306 || 15 192 || 15 192 || 15 192 || align="left" | [[Конья (ил)]] |- |353 || align="left" | [[Мармараэреглиси]] || 5457 || 8779 || 8488 || 11 803 || 15 118 || align="left" | [[Текирдаг (ил)]] |- |354 || align="left" | [[Алтынолук]] || 5219 || 8997 || 11 641 || 13 365 || 15 089 || align="left" | [[Балыкесир (ил)]] |- |355 || align="left" | [[Баназ]] || 14 287 || 16 212 || 15 405 || 15 241 || 15 077 || align="left" | [[Ушак (ил)]] |- |356 || align="left" | [[Гёреле]] || 21 098 || 27 214 || 14 428 || 14 738 || 15 048 || align="left" | [[Гиресун (ил)]] |- |357 || align="left" | [[Булдан]] || 12 202 || 13 986 || 15 066 || 14 966 || 14 866 || align="left" | [[Денизли (ил)]] |- |358 || align="left" | [[Элмалы]] || 12 384 || 14 561 || 14 038 || 14 442 || 14 846 || align="left" | [[Анталья (ил)]] |- |359 || align="left" | [[Араклы]] || 12 141 || 22 506 || 22 200 || 18 395 || 14 590 || align="left" | [[Трабзон (ил)]] |- |360 || align="left" | [[Оф (город)|Оф]] || 15 794 || 25 478 || 17 529 || 16 002 || 14 475 || align="left" | [[Трабзон (ил)]] |- |361 || align="left" | [[Чалдыран]] || 4780 || 12841 || 16 172 || 15 311 || 14 450 || align="left" | [[Ван (ил)]] |- |362 || align="left" | [[Шемдинли]] || 7001 || 14 177 || 11 727 || 13 081 || 14 435 || align="left" | [[Хаккяри (ил)]] |- |363 || align="left" | [[Денизджилер]] || 9280 || 17 495 || 16 178 || 15 276 || 14 374 || align="left" | [[Хатай (ил)|Хатай]] |- |364 || align="left" | [[Зекириякёй]] || - || 7545 || 8230 || 11 279 || 14 328 || align="left" | [[Истанбул (ил)]] |- |365 || align="left" | [[Архави]] || 10 048 || 14 079 || 16 101 || 15 194 || 14 287 || align="left" | [[Артвин (ил)]] |- |366 || align="left" | [[Сиде]] || 11 333 || 21 000 || 6 500 || 10 382 || 14 264 || align="left" | [[Анталья (ил)]] |- |367 || align="left" | [[Армуталан]] || 4727 || 8310 || 15 549 || 14 881 || 14 213 || align="left" | [[Мугла (ил)]] |- |368 || align="left" | [[Вакфыкебир]] || 21 343 || 33 394 || 13 401 || 13 779 || 14 157 || align="left" | [[Трабзон (ил)]] |- |369 || align="left" | [[Айбасты]] || 17 143 || 14 326 || 14 767 || 14 456 || 14 145 || align="left" | [[Орду (ил)]] |- |370 || align="left" | [[Каракоджан]] || 14 953 || 23 994 || 12 903 || 13 487 || 14 071 || align="left" | [[Элязыг (ил)]] |- |371 || align="left" | [[Обакёй]] || 6183 || 20 040 || 13 912 || 13 988 || 14 064 || align="left" | [[Анталья (ил)]] |- |372 || align="left" | [[Нарлиджа]] || 4505 || 9378 || 12 750 || 13 404 || 14 058 || align="left" | [[Хатай (ил)|Хатай]] |- |373 || align="left" | [[Тюркоглу]] || 14 608 || 11 918 || 13 822 || 13 933 || 14 044 || align="left" | [[Кахраманмараш (ил)]] |- |374 || align="left" | [[Сольхан]] || 12 191 || 14 325 || 17 895 || 15 950 || 14 005 || align="left" | [[Бингёль (ил)]] |- |375 || align="left" | [[Чай (город)|Чай]] || 14 147 || 18 137 || 14 702 || 14 353 || 14 004 || align="left" | [[Афьонкарахисар (ил)]] |- |376 || align="left" | [[Османели]] || 8704 || 12 814 || 13 419 || 13 641 || 13 863 || align="left" | [[Биледжик (ил)]] |- |377 || align="left" | [[Кадыханы]] || 15 907 || 14 816 || 14 096 || 13 967 || 13 838 || align="left" | [[Конья (ил)]] |- |378 || align="left" | [[Пелитли]] || 3139 || 10 615 || 15 067 || 14 367 || 13 667 || align="left" | [[Трабзон (ил)]] |- |379 || align="left" | [[Сюрмене]] || 15 453 || 17 063 || 13 689 || 13 670 || 13 651 || align="left" | [[Трабзон (ил)]] |- |380 || align="left" | [[Феризли]] || 6674 || 12 379 || 12 733 || 13 191 || 13 649 || align="left" | [[Сакарья (ил)]] |- |381 || align="left" | [[Келькит]] || 11 541 || 19 090 || 13 219 || 13 417 || 13 615 || align="left" | [[Гюмюшхане (ил)]] |- |382 || align="left" | [[Шиле (Истанбул)|Шиле]] || 10 236 || 13 285 || 11 927 || 12 753 || 13 579 || align="left" | [[Истанбул (ил)]] |- |383 || align="left" | [[Пасинлер]] || 19 144 || 22 787 || 15 950 || 14 762 || 13 574 || align="left" | [[Эрзурум (ил)]] |- |384 || align="left" | [[Кандыра]] || 10 427 || 12 641 || 15 473 || 14 492 || 13 511 || align="left" | [[Кожаәли]] |- |385 || align="left" | [[Кагызман]] || 15 274 || 21 685 || 23 012 || 18 258 || 13 504 || align="left" | [[Карс (ил)]] |- |386 || align="left" | [[Сушехри]] || 23 202 || 25 137 || 13 941 || 13 715 || 13 489 || align="left" | [[Сивас (ил)]] |- |387 || align="left" | [[Ылыджа]] || 2929 || 16 807 || 4 467 || 8 978 || 13 489 || align="left" | [[Анталья (ил)]] |- |388 || align="left" | [[Сарыгёль]] || 10 677 || 12 043 || 13 045 || 13 216 || 13 387 || align="left" | [[Маниса (ил)]] |- |389 || align="left" | [[Тиреболу]] || 14 459 || 16 112 || 13 672 || 13 488 || 13 304 || align="left" | [[Гиресун (ил)]] |- |390 || align="left" | [[Башкале]] || 16 418 || 14 144 || 15 910 || 14 601 || 13 292 || align="left" | [[Ван (ил)]] |- |391 || align="left" | [[Байрамич]] || 10 056 || 11 988 || 13 134 || 13 211 || 13 288 || align="left" | [[Чанаккале (ил)]] |- |392 || align="left" | [[Карачулха]] || 5656 || 8574 || 13 063 || 13 114 || 13 165 || align="left" | [[Мугла (ил)]] |- |393 || align="left" | [[Корган (Турция)|Корган]] || 13 171 || 15 587 || 12 773 || 12 967 || 13 161 || align="left" | [[Орду (ил)]] |- |394 || align="left" | [[Эшме]] || 10 547 || 11 615 || 13 207 || 13 120 || 13 033 || align="left" | [[Ушак (ил)]] |- |395 || align="left" | [[Гёльхисар]] || 10 434 || 12 434 || 13 502 || 13 255 || 13 008 || align="left" | [[Бурдур (ил)]] |- |396 || align="left" | [[Сындыргы]] || 9511 || 10 492 || 12 668 || 12 824 || 12 980 || align="left" | [[Балыкесир (ил)]] |- |397 || align="left" | [[Арсин]] || 8192 || 13 038 || 8 453 || 10 715 || 12 977 || align="left" | [[Трабзон (ил)]] |- |398 || align="left" | [[Ортаклар]] || 10 006 || 12 074 || 12 973 || 12 912 || 12 851 || align="left" | [[Айдын (ил)]] |- |399 || align="left" | [[Бахче]] || 16 009 || 18 411 || 13 641 || 13 241 || 12 841 || align="left" | [[Османие (ил)]] |- |400 || align="left" | [[Эдремит]] || 4790 || 6481 || 12 247 || 12 541 || 12 835 || align="left" | [[Ван (ил)]] |- |401 || align="left" | [[Улудере]] || 6289 || 7928 || 9228 || 11 030 || 12 832 || align="left" | [[Ширнак (ил)]] |- |402 || align="left" | [[Конаклы (Аланья)|Конаклы]] || 4794 || 28 801 || 12 027 || 12 396 || 12 765 || align="left" | [[Анталья (ил)]] |- |403 || align="left" | [[Баля]] || 8575 || 9308 || 11 921 || 12 345 || 12 769 || align="left" | [[Анкара (ил)]] |- |404 || align="left" | Кожаәли || 10 131 || 13 793 || 13 089 || 12 921 || 12 753 || align="left" | [[Сакарья (ил)]] |- |405 || align="left" | [[Чаглаянджерит]] || 10 435 || 12 642 || 12 454 || 12 572 || 12 690 || align="left" | [[Кахраманмараш (ил)]] |- |406 || align="left" | [[Герменджик]] || 12 285 || 11 596 || 12 453 || 12 544 || 12 635 || align="left" | [[Айдын (ил)]] |- |407 || align="left" | [[Кадынкеди]] || - || 263 || 196 || 6404 || 12 612 || align="left" | [[Шанлыурфа (ил)]] |- |408 || align="left" | [[Шарки-Караагач]] || 12 253 || 24 502 || 9538 || 11 059 || 12 580 || align="left" | [[Испарта (ил)]] |- |409 || align="left" | [[Челебибагы]] || 4356 || 11 629 || 12 693 || 12 611 || 12 529 || align="left" | [[Ван (ил)]] |- |410 || align="left" | [[Бюньян]] || 13 653 || 12 510 || 12 905 || 12 705 || 12 505 || align="left" | [[Кайсери (ил)]] |- |411 || align="left" | [[Чинарджик]] || 7629 || 8953 || 9170 || 10 816 || 12 462 || align="left" | [[Ялова (ил)]] |- |412 || align="left" | [[Шухут]] || 12 982 || 13 630 || 12 038 || 12 236 || 12 434 || align="left" | [[Афьонкарахисар (ил)]] |- |413 || align="left" | [[Хаджилар]] || 16 533 || 19 655 || 11 079 || 11 756 || 12 433 || align="left" | [[Кайсери (ил)]] |- |414 || align="left" | [[Тавас]] || 11 777 || 11 700 || 13 000 || 12 709 || 12 418 || align="left" | [[Денизли (ил)]] |- |415 || align="left" | [[Муджур]] || 11 119 || 14 676 || 11 984 || 12 197 || 12 410 || align="left" | [[Кыршехир (ил)]] |- |416 || align="left" | [[Бешикдюзю]] || 15 652 || 29 766 || 11 641 || 12 020 || 12 399 || align="left" | [[Трабзон (ил)]] |- |417 || align="left" | [[Кумру]] || 10 774 || 18 057 || 11 856 || 12 116 || 12 376 || align="left" | [[Орду (ил)|Орду]] |- |418 || align="left" | [[Наллыхан]] || 11 638 || 17 181 || 12 895 || 12 630 || 12 365 || align="left" | [[Анкара (ил)|Анкара]] |- |419 || align="left" | [[Аджипаям]] || 8054 || 9956 || 12 002 || 12 154 || 12 306 || align="left" | [[Денизли (ил)]] |- |420 || align="left" | [[Кынык]] || 17 167 || 13 136 || 11 340 || 11 752 || 12 164 || align="left" | [[Измир (ил)|Измир]] |- |421 || align="left" | [[Сасон]] || 6847 || 9705 || 10 673 || 11 363 || 12 053 || align="left" | [[Батман (ил)]] |- |422 || align="left" | [[Визе]] || 10 518 || 10 628 || 11 908 || 11 966 || 12 024 || align="left" | [[Кыркларели]] |- |423 || align="left" | [[Хаскёй]] || 10 532 || 21 342 || 16 978 || 14 480 || 11 982 || align="left" | [[Муш (ил)]] |- |424 || align="left" | [[Финике]] || 6700 || 9746 || 10 509 || 11 244 || 11 979 || align="left" | [[Анталья (ил)]] |- |425 || align="left" | [[Доганшехир]] || 11 046 || 13 517 || 10 176 || 11 015 || 11 854 || align="left" | [[Малатья (ил)]] |- |426 || align="left" | [[Ысджехисар]] || 10 071 || 10 542 || 11 721 || 11 773 || 11 825 || align="left" | [[Афьонкарахисар (ил)]] |- |427 || align="left" | [[Озальп]] || 4920 || 6997 || 9402 || 10 596 || 11 790 || align="left" | [[Ван (ил)]] |- |428 || align="left" | [[Чифтелер]] || 11 540 || 11 883 || 11 887 || 11 810 || 11 733 || align="left" | [[Әскишәһир (ил)]] |- |429 || align="left" | [[Кузуджулу]] || 9709 || 11 309 || 10 899 || 11 279 || 11 659 || align="left" | [[Хатай (ил)|Хатай]] |- |430 || align="left" | [[Тёмюк]] || 9282 || 11 921 || 10 384 || 11 013 || 11 642 || align="left" | [[Мерсин (ил)]] |- |431 || align="left" | [[Кючюккёй]] || 5797 || 9088 || 6700 || 9164 || 11 628 || align="left" | [[Балыкесир (ил)]] |- |432 || align="left" | [[Эзине]] || 11 167 || 13 309 || 14 125 || 12 857 || 11 589 || align="left" | [[Чанаккале (ил)]] |- |433 || align="left" | [[Ташова]] || 10 197 || 15 556 || 10 413 || 10 997 || 11 581 || align="left" | [[Амасья (ил)]] |- |434 || align="left" | [[Пынархисар]] || 11 236 || 11 263 || 10 253 || 10 913 || 11 573 || align="left" | [[Кыркларели (ил)]] |- |435 || align="left" | [[Аванос]] || 10 010 || 11 921 || 11 744 || 11 647 || 11 550 || align="left" | [[Невшехир (ил)]] |- |436 || align="left" | [[Еникёй]] || 3672 || 10 000 || 11 487 || 11 509 || 11 531 || align="left" | [[Бурса (ил)]] |- |437 || align="left" | [[Каргыпынары]] || 8677 || 12 741 || 11 709 || 11 590 || 11 471 || align="left" | [[Мерсин (ил)]] |- |438 || align="left" | [[Гёрдес]] || 9767 || 10 809 || 10 295 || 10 845 || 11 395 || align="left" | [[Маниса (ил)]] |- |439 || align="left" | [[Гёлкёй]] || 18 149 || 24 162 || 12 065 || 11 715 || 11 365 || align="left" | [[Орду]] |- |440 || align="left" | [[Зара]] || 16 353 || 17 845 || 12 337 || 11 835 || 11 333 || align="left" | [[Сивас (ил)]] |- |441 || align="left" | [[Умурлу]] || 9157 || 10 436 || 11 595 || 11 439 || 11 283 || align="left" | [[Айдын (ил)]] |- |442 || align="left" | [[Ондокузмайис]] || 6212 || 8928 || 11 417 || 11 329 || 11 241 || align="left" | [[Самсун (ил)]] |- |443 || align="left" | [[Герзе]] || 8736 || 10 013 || 9985 || 10 618 || 11 251 || align="left" | [[Синоп (ил)]] |- |444 || align="left" | [[Датча]] || 5022 || 8108 || 8839 || 10 034 || 11 229 || align="left" | [[Мугла (ил)]] |- |445 || align="left" | [[Пинарбаши]] || 11 364 || 12 075 || 12 654 || 11 927 || 11 200 || align="left" | [[Кайсери (ил)]] |- |446 || align="left" | [[Чинар (Диярбакыр)|Чинар]] || 10 080 || 13 282 || 12 725 || 11 936 || 11 147 || align="left" | [[Диярбакыр (ил)]] |- |447 || align="left" | [[Аянджик]] || 10 418 || 10 919 || 10 991 || 11 067 || 11 143 || align="left" | [[Синоп (ил)]] |- |448 || align="left" | [[Лидже]] || 12 227 || 11 927 || 13 118 || 12 111 || 11 104 || align="left" | [[Диярбакыр (ил)]] |- |449 || align="left" | [[Алачам]] || 12 097 || 11 950 || 11 321 || 11 203 || 11 085 || align="left" | [[Самсун (ил)]] |- |450 || align="left" | [[Серинхисар]] || 17 112 || 15 864 || 10 699 || 10 870 || 11 041 || align="left" | [[Денизли (ил)]] |- |451 || align="left" | [[Ялыкавак]] || 3780 || 8000 || 8701 || 9845 || 10 989 || align="left" | [[Мугла (ил)]] |- |452 || align="left" | [[Йомра]] || 7335 || 13 346 || 9838 || 10 404 || 10 970 || align="left" | [[Трабзон (ил)]] |- |453 || align="left" | [[Йешилкёй]] || 8562 || 8999 || 10 205 || 10 575 || 10 945 || align="left" | [[Хатай (ил)|Хатай]] |- |454 || align="left" | [[Хавран]] || 8878 || 10 122 || 10 531 || 10 713 || 10 895 || align="left" | [[Балыкесир (ил)]] |- |455 || align="left" | [[Чукурджа]] || 5205 || 7471 || 7033 || 8957 || 10 881 || align="left" | [[Хаккари]] |- |456 || align="left" | [[Бозова]] || 16 745 || 19 848 || 14 450 || 12 657 || 10 864 || align="left" | [[Шанлыурфа (ил)]] |- |457 || align="left" | [[Лапсеки]] || 5789 || 8 489 || 10 612 || 10 727 || 10 842 || align="left" | [[Чанаккале (ил)]] |- |458 || align="left" | [[Алтынова]] || 8469 || 10 791 || 10 273 || 10 556 || 10 839 || align="left" | [[Балыкесир (ил)]] |- |459 || align="left" | [[Эмет (город)|Эмет]] || 12 246 || 19 350 || 10 198 || 10 502 || 10 806 || align="left" | [[Кютахья (ил)]] |- |460 || align="left" | [[Акчай]] || - || 9039 || 9095 || 9947 || 10 799 || align="left" | [[Балыкесир (ил)]] |- |461 || align="left" | [[Дивриги]] || 17 664 || 14 429 || 11 980 || 11 388 || 10 796 || align="left" | [[Сивас (ил)]] |- |462 || align="left" | [[Давутлар]] || 5960 || 6903 || 9599 || 10 123 || 10 647 || align="left" | [[Айдын]] |- |463 || align="left" | [[Караягач]] || - || 5385 || 8462 || 9525 || 10 588 || align="left" | [[Эдирне (ил)]] |- |464 || align="left" | [[Деринкую]] || 8580 || 11 092 || 10 211 || 10 399 || 10 587 || align="left" | [[Невшехир (ил)]] |- |465 || align="left" | [[Чекерек]] || 10 398 || 12 339 || 11 394 || 10 983 || 10 572 || align="left" | [[Йозгат (ил)]] |- |466 || align="left" | [[Эрменек]] || 12 592 || 15 509 || 10 683 || 10 609 || 10 535 || align="left" | [[Караман (ил)]] |- |467 || align="left" | [[Борчка]] || 6102 || 9008 || 10 433 || 10 481 || 10 529 || align="left" | [[Артвин (ил)]] |- |468 || align="left" | [[Мазыдаги]] || 9526 || 11 194 || 10 297 || 10 410 || 10 523 || align="left" | [[Мардин (ил)]] |- |469 || align="left" | [[Алячаты]] || 7187 || - || 7206 || 8839 || 10 472 || align="left" | [[Измир (ил)]] |- |470 || align="left" | [[Кескин]] || 20 044 || 34 827 || 11 271 || 10 853 || 10 435 || align="left" | [[Кырыккале (ил)]] |- |471 || align="left" | [[Ахметли]] || 10 190 || 11 011 || 9517 || 9969 || 10 421 || align="left" | [[Маниса (ил)]] |- |472 || align="left" | [[Шефаатли]] || 13 171 || 13 728 || 11 010 || 10 704 || 10 398 || align="left" | [[Йозгат (ил)]] |- |473 || align="left" | [[Чамаш]] || 10 430 || 10 047 || 9015 || 9699 || 10 383 || align="left" | [[Орду]] |- |474 || align="left" | [[Хаямана]] || 9144 || 11 313 || 9464 || 9922 || 10 380 || align="left" | [[Анкара (ил)]] |- |475 || align="left" | [[Баят]] || 8090 || 7381 || 7460 || 8888 || 10 316 || align="left" | [[Чорум (ил)]] |- |476 || align="left" | [[Бююкёнджали]] || 4473 || 7335 || 9390 || 9847 || 10 304 || align="left" | [[Текирдаг (ил)]] |- |477 || align="left" | [[Томарза]] || 11 337 || 10 963 || 10 414 || 10 347 || 10 280 || align="left" | [[Кайсери (ил)]] |- |478 || align="left" | [[Султанханы]] || 8397 || 10 104 || 10 427 || 10 336 || 10 245 || align="left" | [[Аксарай]] |- |479 || align="left" | [[Кепез]] || 4282 || 7918 || 10 655 || 10 434 || 10 213 || align="left" | [[Чанаккале (ил)]] |- |480 || align="left" | [[Тунчбилек]] || 7449 || 5900 || 4317 || 7254 || 10 191 || align="left" | [[Кютахья (ил)]] |- |481 || align="left" | [[Адильджеваз]] || 10 103 || 35 174 || 24 727 || 17 458 || 10 189 || align="left" | [[Битлис]] |- |482 || align="left" | [[Боздоган]] || 8034 || 8300 || 9277 || 9725 || 10 173 || align="left" | [[Айдын]] |- |483 || align="left" | [[Геваш]] || 9994 || 10 988 || 11 042 || 10 594 || 10 146 || align="left" | [[Ван (ил)|Ван]] |- |484 || align="left" | [[Гелинкая]] || 2200 || 6470 || 3341 || 6707 || 10 073 || align="left" | [[Мардин (ил)]] |- |485 || align="left" | [[Ашкале]] || 15 494 || 15 548 || 12 842 || 11 455 || 10 068 || align="left" | [[Эрзурум (ил)]] |- |486 || align="left" | [[Кангал]] || 12 276 || 12 099 || 10 989 || 10 522 || 10 055 || align="left" | [[Сивас (ил)]] |- |487 || align="left" | [[Тургутальп]] || 5223 || 7437 || 9113 || 9584 || 10 055 || align="left" | [[Маниса (ил)]] |- |488 || align="left" | [[Кёшк]] || 6022 || 8349 || 9544 || 9778 || 10 012 || align="left" | [[Айдын (ил)]] |- |489 || align="left" | [[Яхшихан]] || 5695 || 8215 || 9166 || 9573 || 9980 || align="left" | [[Кырыккале (ил)]] |- |490 || align="left" | [[Джикджилли]] || - || 5167 || 7701 || 8831 || 9961 || align="left" | [[Анталья (ил)]] |- |491 || align="left" | [[Аяш]] || 12 683 || 11 538 || 9200 || 9554 || 9908 || align="left" | [[Анкара (ил)]] |- |492 || align="left" | [[Аджарлар]] || 6554 || 8279 || 9756 || 9823 || 9890 || align="left" | [[Айдын (ил)]] |- |493 || align="left" | [[Позанты]] || 7892 || 9627 || 9835 || 9859 || 9883 || align="left" | [[Адана (ил)]] |- |494 || align="left" | [[Енидже]] || 9840 || 11 228 || 9897 || 9884 || 9871 || align="left" | [[Карабюк (ил)]] |- |495 || align="left" | [[Сиврихисар]] || 10 490 || 10 574 || 10 293 || 10 080 || 9867 || align="left" | [[Әскишәһир (ил)]] |- |496 || align="left" | [[Эрух]] || 5929 || 7226 || 9450 || 9617 || 9784 || align="left" | [[Сиирт (ил)]] |- |497 || align="left" | [[Гёльмаранара]] || 10 976 || 11 205 || 9938 || 9857 || 9776 || align="left" | [[Маниса (ил)]] |- |498 || align="left" | [[Кульп]] || 7472 || 15 825 || 11 474 || 10 616 || 9758 || align="left" | [[Диярбакыр (ил)]] |- |499 || align="left" | [[Сёгют]] || 9470 || 12 644 || 15 761 || 12 755 || 9749 || align="left" | [[Биледжик (ил)]] |- |500 || align="left" | [[Ташуджу]] || 6743 || 10 466 || 7820 || 8777 || 9734 || align="left" | [[Мерсин (ил)]] |- |501 || align="left" | [[Одабашы]] || 5070 || 7184 || 10 192 || 9961 || 9730 || align="left" | [[Хатай (ил)|Хатай]] |- |502 || align="left" | [[Фындыклы]] || 7022 || 11 043 || 9909 || 9803 || 9697 || align="left" | [[Ризе (ил)]] |- |503 || align="left" | [[Першембе]] || 10 979 || 10 804 || 10 288 || 9943 || 9598 || align="left" | [[Орду]] |- |504 || align="left" | [[Гёляка]] || 4265 || 8572 || 8007 || 8778 || 9549 || align="left" | [[Дюздже]] |- |505 || align="left" | [[Шебинкарахисар]] || 23 518 || 36 713 || 13 698 || 11 599 || 9500 || align="left" | [[Гиресун (ил)]] |- |506 || align="left" | [[Арабан]] || 14 275 || 10 666 || 9805 || 9651 || 9497 || align="left" | [[Ғәзиантеп (ил)]] |- |507 || align="left" | [[Хасса]] || 7714 || 9071 || 9117 || 9301 || 9485 || align="left" | [[Хатай (ил)|Хатай]] |- |508 || align="left" | [[Акчадаг]] || 10 839 || 13 432 || 8427 || 8948 || 9469 || align="left" | [[Малатья (ил)]] |- |509 || align="left" | [[Саваштепе]] || 10 053 || 10 288 || 9296 || 9366 || 9436 || align="left" | [[Балыкесир (ил)]] |- |510 || align="left" | [[Каянашли]] || 5878 || 9439 || 9329 || 9362 || 9395 || align="left" | [[Дюздже]] |- |511 || align="left" | [[Карайилан]] || 13 883 || 11 187 || 10 611 || 9972 || 9333 || align="left" | [[Хатай (ил)|Хатай]] |- |512 || align="left" | [[Решадийе]] || 12 321 || 16 389 || 8892 || 9108 || 9324 || align="left" | [[Токат (ил)]] |- |513 || align="left" | [[Хизан]] || 5880 || 11 067 || 11 205 || 10 258 || 9311 || align="left" | [[Битлис (ил)]] |- |514 || align="left" | [[Сараёню]] || 10 721 || 10 386 || 9053 || 9169 || 9285 || align="left" | [[Конья (ил)]] |- |515 || align="left" | [[Хани (Диярбакыр)|Хани]] || 10 266 || 10 918 || 8292 || 8778 || 9264 || align="left" | [[Диярбакыр (ил)]] |- |516 || align="left" | [[Палу (Элязыг)|Палу]] || 7900 || 10 103 || 8894 || 9069 || 9244 || align="left" | [[Элязыг (ил)]] |- |517 || align="left" | [[Ынеболу]] || 8350 || 9486 || 9747 || 9465 || 9183 || align="left" | [[Кастамону]] |- |518 || align="left" | [[Хоназ]] || 6333 || 7442 || 9239 || 9187 || 9135 || align="left" | [[Денизли (ил)]] |- |519 || align="left" | [[Гюрюн]] || 9886 || 11 294 || 10 231 || 9680 || 9129 || align="left" | [[Сивас (ил)]] |- |520 || align="left" | [[Бешири]] || 5456 || 8554 || 8573 || 8829 || 9085 || align="left" | [[Батман (ил)]] |- |521 || align="left" | [[Юнак (Конья)|Юнак]] || 10 499 || 12 734 || 10 107 || 9561 || 9015 || align="left" | [[Конья (ил)]] |- |522 || align="left" | [[Ешилхисар]] || 11 904 || 13 586 || 9747 || 9376 || 9005 || align="left" | [[Кайсери (ил)]] |- |523 || align="left" | [[Авсаллар]] || 3661 || 8493 || 7849 || 8424 || 8999 || align="left" | [[Анталья (ил)]] |- |524 || align="left" | [[Йылдызели]] || 15 249 || 16 070 || 9867 || 9430 || 8993 || align="left" | [[Сивас (ил)]] |- |525 || align="left" | [[Варто]] || 11 339 || 16 382 || 10 764 || 9876 || 8988 || align="left" | [[Муш (ил)]] |- |526 || align="left" | [[Мавикент]] || 6224 || 9276 || 8033 || 8510 || 8987 || align="left" | [[Анталья (ил)]] |- |527 || align="left" | [[Халфети]] || 4128 || 2766 || 10 238 || 9609 || 8980 || align="left" | [[Шанлыурфа (ил)]] |- |528 || align="left" | [[Пертек]] || 5428 || 5737 || 6032 || 7496 || 8960 || align="left" | [[Тунджели]] |- |529 || align="left" | [[Кючюкдалян]] || 4866 || 5909 || 8095 || 8525 || 8955 || align="left" | [[Хатай (ил)|Хатай]] |- |530 || align="left" | [[Черкеш]] || 8579 || 15 536 || 8572 || 8755 || 8938 || align="left" | [[Чанкыры (ил)]] |- |531 || align="left" | [[Языконак]] || 5229 || 12 000 || 7922 || 8426 || 8930 || align="left" | [[Элязыг (ил)]] |- |532 || align="left" | [[Акбез]] || 6162 || 6478 || 8986 || 8956 || 8926 || align="left" | [[Хатай (ил)|Хатай]] |- |533 || align="left" | [[Карачобан]] || 7498 || 12 683 || 8945 || 8901 || 8857 || align="left" | [[Эрзурум (ил)]] |- |534 || align="left" | [[Чаталагзи]] || 13 401 || 7945 || 9079 || 8927 || 8775 || align="left" | [[Зонгулдак (ил)]] |- |535 || align="left" | [[Текебаши]] || 4851 || 6393 || 8541 || 8706 || 8871 || align="left" | [[Хатай (ил)|Хатай]] |- |536 || align="left" | [[Каледжик]] || 10 051 || 11 965 || 11 767 || 10 318 || 8869 || align="left" | [[Анкара (ил)]] |- |537 || align="left" | [[Караташ]] || 9025 || 9189 || 8358 || 8601 || 8844 || align="left" | [[Адана (ил)]] |- |538 || align="left" | [[Конаджик]] || - || 4035 || 8717 || 8775 || 8833 || align="left" | [[Мугла (ил)]] |- |539 || align="left" | [[Хыныс]] || 16 005 || 27 504 || 10 802 || 9803 || 8804 || align="left" | [[Эрзурум (ил)]] |- |540 || align="left" | [[Ипсала]] || 9212 || 8471 || 7851 || 8318 || 8785 || align="left" | [[Эдирне (ил)]] |- |541 || align="left" | [[Чобанлар]] || 6675 || - || 8630 || 8706 || 8782 || align="left" | [[Афьонкарахисар (ил)]] |- |542 || align="left" | [[Хавса]] || 9237 || 8081 || 8547 || 8664 || 8781 || align="left" | [[Эдирне (ил)]] |- |543 || align="left" | [[Якынджа]] || 10 884 || 13 727 || 10 005 || 9378 || 8751 || align="left" | [[Малатья (ил)]] |- |544 || align="left" | [[Беёглу]] || 8439 || 8253 || 8035 || 8388 || 8741 || align="left" | [[Кахраманмараш (ил)]] |- |545 || align="left" | [[Чайырхан]] || 6211 || 9000 || 8721 || 8719 || 8717 || align="left" | [[Анкара (ил)]] |- |546 || align="left" | [[Сахилькент]] || 5317 || 7218 || 8211 || 8434 || 8657 || align="left" | [[Анталья (ил)]] |- |547 || align="left" | [[Гюльшехир]] || 8499 || 9377 || 8484 || 8569 || 8654 || align="left" | [[Невшехир (ил)]] |- |548 || align="left" | [[Даренде]] || 11 488 || 13 908 || 9685 || 9165 || 8645 || align="left" | [[Малатья (ил)]] |- |549 || align="left" | [[Ладик]] || 8061 || 9098 || 8640 || 8633 || 8626 || align="left" | [[Самусн (ил)]] |- |550 || align="left" | [[Кору]] || - || - || 5006 || 6810 || 8614 || align="left" | [[Ялова (ил)]] |- |551 || align="left" | [[Кестел]] || 3610 || - || 6886 || 7742 || 8598 || align="left" | [[Анталья (ил)]] |- |552 || align="left" | [[Элешкирт]] || 9871 || 15 339 || 11 194 || 9881 || 8568 || align="left" | [[Агры]] |- |553 || align="left" | [[Султанкёй]] || - || - || 2050 || 5297 || 8544 || align="left" | [[Текирдаг (ил)]] |- |554 || align="left" | [[Дилек]] || 7326 || 8168 || 7443 || 7986 || 8529 || align="left" | [[Малатья (ил)]] |- |555 || align="left" | [[Еничифтлик]] || 3721 || - || 5650 || 7063 || 8476 || align="left" | [[Текирдаг (ил)]] |- |556 || align="left" | [[Турунчова]] || 7371 || 8412 || 8629 || 8549 || 8469 || align="left" | [[Анталья (ил)]] |- |557 || align="left" | [[Гёзджюлер]] || 9058 || 7208 || 8273 || 8371 || 8469 || align="left" | [[Хатай (ил)|Хатай]] |- |558 || align="left" | [[Сарылар]] || - || 3838 || 6550 || 7509 || 8468 || align="left" | [[Анталья (ил)]] |- |559 || align="left" | [[Кёйджегиз]] || 6406 || 7523 || 8466 || 8467 || 8468 || align="left" | [[Мугла (ил)]] |- |560 || align="left" | [[Эйнесил]] || 6713 || 10 667 || 7970 || 8216 || 8462 || align="left" | [[Гиресун]] |- |561 || align="left" | [[Ладик]] || - || - || 8378 || 8404 || 8430 || align="left" | [[Конья (ил)]] |- |562 || align="left" | [[Айдынджик]] || 7040 || 7941 || 7851 || 8101 || 8351 || align="left" | [[Мерсин (ил)]] |- |563 || align="left" | [[Тузлуджа]] || 7698 || 8827 || 11 239 || 9790 || 8341 || align="left" | [[Ыгдыр (ил)]] |- |564 || align="left" | [[Челикхан]] || 8033 || 11 306 || 8205 || 8253 || 8301 || align="left" | [[Адияман]] |- |565 || align="left" | [[Сёгютлю]] || 3599 || 7173 || 9435 || 8855 || 8275 || align="left" | [[Трабзон (ил)]] |- |566 || align="left" | [[Кираз]] || 7850 || 10 001 || 8683 || 8464 || 8245 || align="left" | [[Измир (ил)]] |- |567 || align="left" | [[Кабала (Турция)|Кабала]] || 5963 || 9275 || 10 951 || 9588 || 8225 || align="left" | [[Мардин (ил)]] |- |568 || align="left" | [[Диджле]] || 5414 || 9861 || 12 227 || 10 219 || 8211 || align="left" | [[Диярбакыр (ил)]] |- |569 || align="left" | [[Енидже]] || 7300 || 17 199 || 8447 || 8320 || 8193 || align="left" | [[Мерсин]] |- |570 || align="left" | [[Топраккале]] || 7993 || 8413 || 7423 || 7803 || 8183 || align="left" | [[Османие (ил)]] |- |571 || align="left" | [[Ешильюрт]] || 9184 || 11 998 || 7700 || 7940 || 8180 || align="left" | [[Малатья (ил)]] |- |572 || align="left" | [[Сёгютлю]] || 7342 || 7858 || 8306 || 8242 || 8178 || align="left" | [[Сакарья (ил)]] |- |573 || align="left" | [[Юртбашы]] || 5362 || 8014 || 7486 || 7828 || 8170 || align="left" | [[Элязыг (ил)]] |- |574 || align="left" | [[Бостанбаши]] || 2212 || - || 5337 || 6744 || 8151 || align="left" | [[Малатья (ил)]] |- |575 || align="left" | [[Ениджеоба]] || 8128 || 9194 || 7863 || 8003 || 8143 || align="left" | [[Конья (ил)]] |- |576 || align="left" | [[Савур]] || 6244 || 7817 || 8942 || 8500 || 8058 || align="left" | [[Мардин (ил)]] |- |577 || align="left" | [[Кале]] || 6950 || 7189 || 7713 || 7864 || 8015 || align="left" | [[Денизли (ил)]] |- |578 || align="left" | [[Савуджа]] || 6277 || 7932 || 8192 || 8063 || 7934 || align="left" | [[Айдын (ил)]] |- |579 || align="left" | [[Андырын]] || 7506 || 8311 || 8026 || 7975 || 7924 || align="left" | [[Кахраманмараш (ил)]] |- |580 || align="left" | [[Кешап]] || 8208 || 9475 || 8968 || 8443 || 7918 || align="left" | [[Гиресун]] |- |581 || align="left" | [[Хекимхан]] || 13 612 || 13 206 || 7708 || 7802 || 7896 || align="left" | [[Малатья (ил)]] |- |582 || align="left" | [[Ысмил]] || 6576 || 7317 || 5930 || 6909 || 7888 || align="left" | [[Конья (ил)]] |- |583 || align="left" | [[Енидже]] || 3721 || 4532 || 2867 || 5377 || 7887 || align="left" | [[Анкара (ил)]] |- |584 || align="left" | [[Нарлы]] || 5401 || 8798 || 8547 || 8215 || 7883 || align="left" | [[Кахраманмараш (ил)]] |- |585 || align="left" | [[Куюджак]] || 7779 || 7282 || 7762 || 7813 || 7864 || align="left" | [[Айдын (ил)]] |- |586 || align="left" | [[Гюргентепе]] || 18 875 || 18 313 || 8404 || 8130 || 7856 || align="left" | [[Орду]] |- |587 || align="left" | [[Чилимли]] || 3717 || 7147 || 4504 || 6168 || 7832 || align="left" | [[Дюздже]] |- |588 || align="left" | [[Орханели]] || 6434 || 8071 || 7956 || 7888 || 7820 || align="left" | [[Бурса (ил)]] |- |589 || align="left" | [[Белдиби]] || 1376 || 4848 || 8546 || 8160 || 7774 || align="left" | [[Мугла (ил)]] |- |590 || align="left" | [[Гёле]] || 7542 || 10 478 || 7438 || 7588 || 7738 || align="left" | [[Ардахан]] |- |591 || align="left" | [[Актепе]] || 7917 || 8692 || 8007 || 7850 || 7693 || align="left" | [[Хатай (ил)|Хатай]] |- |592 || align="left" | [[Айваджик]] || 5595 || 6475 || 7609 || 7642 || 7675 || align="left" | [[Чанаккале (ил)]] |- |593 || align="left" | [[Чайыралан]] || 7644 || 14 046 || 8425 || 8039 || 7653 || align="left" | [[Йозгат (ил)]] |- |594 || align="left" | [[Бозкыр]] || 9472 || 10 483 || 6801 || 7217 || 7633 || align="left" | [[Конья (ил)]] |- |595 || align="left" | [[Карапюрчек]] || 3211 || 4186 || 7467 || 7547 || 7627 || align="left" | [[Сакарья (ил)]] |- |596 || align="left" | [[Сарайкент]] || 6059 || 9224 || 8976 || 8300 || 7624 || align="left" | [[Йозгат (ил)]] |- |597 || align="left" | [[Тонья]] || 11 058 || 12 666 || 7711 || 7660 || 7609 || align="left" | [[Трабзон (ил)]] |- |598 || align="left" | [[Кавак]] || 5745 || 7871 || 8629 || 8117 || 7605 || align="left" | [[Самсун (ил)]] |- |599 || align="left" | [[Кечиборлу]] || 8955 || 10 390 || 7283 || 7419 || 7555 || align="left" | [[Испарта (ил)]] |- |600 || align="left" | [[Чолаклы]] || 5735 || 10 719 || 5161 || 6349 || 7537 || align="left" | [[Анталья (ил)]] |- |601 || align="left" | [[Оваэмир]] || 5211 || 6518 || 7049 || 7293 || 7537 || align="left" | [[Айдын (ил)]] |- |602 || align="left" | [[Ычеричумра]] || 8517 || 12 335 || 7460 || 7465 || 7470 || align="left" | [[Конья (ил)]] |- |603 || align="left" | [[Мачка]] || 7673 || 10 700 || 5063 || 6262 || 7461 || align="left" | [[Трабзон (ил)]] |- |604 || align="left" | [[Битез]] || 2094 || 5207 || 5217 || 6317 || 7417 || align="left" | [[Мугла (ил)]] |- |605 || align="left" | [[Яглыдере]] || 4899 || 4336 || 8127 || 7758 || 7389 || align="left" | [[Гиресун (ил)]] |- |606 || align="left" | [[Чаршибаши]] || 6649 || 8532 || 7154 || 7266 || 7378 || align="left" | [[Трабзон (ил)]] |- |607 || align="left" | [[Дураган]] || 7432 || 9725 || 7290 || 7332 || 7374 || align="left" | [[Синоп (ил)]] |- |608 || align="left" | [[Козаклы]] || 7556 || 7755 || 6771 || 7065 || 7359 || align="left" | [[Невшехир (ил)]] |- |609 || align="left" | [[Пиразиз]] || 8201|| 9416 || 7640 || 7483 || 7326 || align="left" | [[Гиресун (ил)]] |- |610 || align="left" | [[Бекбеле]] || 5478 || - || 7482 || 7399 || 7316 || align="left" | [[Хатай (ил)|Хатай]] |- |611 || align="left" | [[Шекероба]] || 4919 || 6225 || 7009 || 7156 || 7303 || align="left" | [[Кахраманмараш (ил)]] |- |612 || align="left" | [[Арыташ]] || 9783 || 8690 || 5969 || 6626 || 7283 || align="left" | [[Кахраманмараш (ил)]] |- |613 || align="left" | [[Атча]] || 7763 || 7660 || 7518 || 7396 || 7274 || align="left" | [[Айдын (ил)]] |- |614 || align="left" | [[Гёкчебей]] || 5862 || 7939 || 7479 || 7376 || 7273 || align="left" | [[Зонгулдак]] |- |615 || align="left" | [[Улукышла]] || 5545 || 6368 || 4979 || 6124 || 7269 || align="left" | [[Нигде (ил)]] |- |616 || align="left" | [[Гюлюч]] || 5082 || 5955 || 7655 || 7452 || 7249 || align="left" | [[Зонгулдак (ил)]] |- |617 || align="left" | [[Алтынова]] || 2176 || - || 3429 || 5330 || 7231 || align="left" | [[Ялова (ил)]] |- |618 || align="left" | [[Сакчагёзе]] || 4579 || - || 4389 || 5808 || 7227 || align="left" | [[Ғәзиантеп (ил)]] |- |619 || align="left" | [[Атаюрт]] || 3600 || 7120 || 7403 || 7310 || 7217 || align="left" | [[Мәрсин (ил)]] |- |620 || align="left" | [[Ышыклар]] || 5014 || 7334 || 7118 || 7135 || 7152 || align="left" | [[Афьонкарахисар (ил)]] |- |621 || align="left" | [[Карайсалы]] || - || 9478 || 7508 || 7328 || 7148 || align="left" | [[Адана (ил)]] |- |622 || align="left" | [[Улуборлу]] || 12 947 || - || 5817 || 6479 || 7141 || align="left" | [[Испарта (ил)]] |- |623 || align="left" | [[Гёйнюк]] || 4266 || 10 119 || 5666 || 6401 || 7136 || align="left" | [[Анталья (ил)]] |- |624 || align="left" | [[Ылгаз]] || 8136 || - || 6981 || 7051 || 7121 || align="left" | [[Чанкыры (ил)]] |- |625 || align="left" | [[Атакент (город, Турция)|Атакент]] || 4751 || 14 553 || 5612 || 6362 || 7112 || align="left" | [[Мерсин (ил)]] |- |626 || align="left" | [[Чичекдагы]] || 6468 || - || 6604 || 6856 || 7108 || align="left" | [[Кыршехир (ил)]] |- |627 || align="left" | [[Гёкче]] || 3148 || 3148 || 6563 || 6831 || 7099 || align="left" | [[Мардин (ил)]] |- |628 || align="left" | [[Бухаркент]] || 5795 || 7074 || 6813 || 6955 || 7097 || align="left" | [[Айдын (ил)]] |- |629 || align="left" | [[Велимеше]] || 4034 || 5003 || 6485 || 6777 || 7069 || align="left" | [[Текирдаг (ил)]] |- |630 || align="left" | [[Ширан (город, Турция)|Ширан]] || 8147 || 11 977 || 7511 || 7261 || 7011 || align="left" | [[Гюмюшхане]] |} </div> </div> == Иҡтисады == Төркиә иҡтисадының 28 процентын — сәнәғәт, 15 процентын — ауыл хужалығы, 6 процентын — төҙөлөш, һәм ҡалған 51 проценттан күберәк өлөшөн төрлө хеҙмәтләндереү өлкәләре (башлыса туризм) тәшкил итә. '''Ыңғай яҡтары:''' Ауыл хужалығы тармағы илде [[аҙыҡ]]-түлек менән тулыһынса тәьмин итә. [[1990-сы йылдар|1990 йылдарҙа]] иҡтисадтың тиҙ үҫеүе күҙәтелде. [[Туризм]]. Белгестәр күп булыуы. [[АБ]] менән киң хеҙмәттәшлек. '''Кире яҡтары:''' Даими юғары булған инфляция ([[2004 йыл]]да — 54,4 процент). Таянып булмаҫтай ижтимағи финанс секторы. Дәүләт бюрократияһы. Тигеҙһеҙ хосусилаштырыу. === Энергетика === Төркиәлә хәҙерге ваҡытта ике АЭС төҙөлә: береһен — япон фирмалары менән, икесеһен — Рәсәйҙең Росатом менән (Аҡҡойоу (''Akkuyu)'' АЭС-ы, [[Мерсин]] илендә). === Төҙөлөш === Төҙөлөш илдең иҡтисадында ҙур роль уйнай. Төркиәнең төҙөлөш компаниялары Германия, Рәсәй һәм башҡа илдәрҙә күп объекттар төҙөй. Эре вәкилдәр: * Уртим (Баш офис: Нуретдин Барансел Генералы урамы, 22-се йорт, Хадымкөй, Арнавуткөй, Истанбул), * [[Ант Япы]]. <div class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead">Төркиәнең иң эре компаниялары (2013)</div> <div class="NavContent"> {| class="standard sortable" style="float:center; margin-left:2em; width:100%" |- !align="center" width = 20%|Исем||align="center" width = 35%|Сфера деятельности||align="center" width = 10%|Оборот<br><small>(млрд долл.)</small>||align="center" width = 10%|Активтар<br><small>(млрд долл.)</small>||align="center" width = 10%|Эшселәр<br><small>(мең кеше)</small>||align="center" width = 15%|Штаб-фатир |- |[[Koç Holding]]||align="center"| конгломерат (автомобильдәр, көнкүреш химия, аҙыҡ-түлек, сауҙа, энергетика, финанстар, туризм, төҙөлөш, информацион технологиялар) ||align="center"| 47,1 ||align="center"| 61,1 ||align="center"| 81,0 ||align="center"| [[Истанбул]] |- |[[Isbank]] (Türkiye İş Bankası)||align="center"| Финанстар||align="center"| 12,4 ||align="center"| 112,7 ||align="center"| 26,0 ||align="center"| [[Истанбул]] |- |[[Garanti Bank]]||align="center"| Финанстар([[Doğuş Holding]] һәм [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]]) ||align="center"| 9,8 ||align="center"| 99,2 ||align="center"| 17,2 ||align="center"| [[Истанбул]] |- |[[Akbank]]||align="center"| Финанстар([[Sabanci Holding]] һәм [[Citigroup]]) ||align="center"| 8,2 ||align="center"| 91,6 ||align="center"| 16,5 ||align="center"| [[Истанбул]] |- |[[Sabanci Holding]] (Hacı Ömer Sabancı Holding)||align="center"| конгломерат (финанстар, страхование, шиналар, цемент, сауҙа, энергетика, туризм, информацион технологиялар, телекоммуникациялар, тәмәке) ||align="center"| 14,6 ||align="center"| 98,3 ||align="center"| 57,4 ||align="center"| [[Истанбул]] |- |[[Halkbank]] (Halk Bankası)||align="center"| Финанстар||align="center"| 6,2 ||align="center"| 61,0 ||align="center"| 15,0 ||align="center"| [[Анкара]] |- |[[VakifBank]] (Türkiye Vakıflar Bankası)||align="center"| Финанстар||align="center"| 6,3 ||align="center"| 60,6 ||align="center"| 12,2 ||align="center"| [[Истанбул]] |- |[[Turk Telekom]]||align="center"| Телекоммуникациялар ([[Saudi Oger]] һәм Төркиә ҡаҙанлығы) ||align="center"| 7,1 ||align="center"| 9,5 ||align="center"| 37,5 ||align="center"| [[Анкара]] |- |[[Turkcell]]||align="center"| Телекоммуникациялар ([[Çukurova Holding]] һәм [[TeliaSonera]]) ||align="center"| 5,9 ||align="center"| 10,5 ||align="center"| 13,9 ||align="center"| [[Истанбул]] |- |[[Turkish Airlines]] (Türk Hava Yolları)||align="center"| Авиация ||align="center"| 8,3 ||align="center"| 10,5 ||align="center"| 19,1 ||align="center"| [[Истанбул]] |- |[[Enka]]||align="center"| төҙөлөш, сауҙа, энергетика ||align="center"| 5,7 ||align="center"| 8,2 ||align="center"| 21,3 ||align="center"| [[Истанбул]] |- |[[Anadolu Efes]]||align="center"| һыра, һуттар, стекло ||align="center"| 3,6 ||align="center"| 6,5 ||align="center"| 19,0 ||align="center"| [[Истанбул]] |- |[[BIM Birlesik Magazalar]] (Birleşik Mağazalar)||align="center"| сауҙа ||align="center"| 5,5 ||align="center"| 1,2 ||align="center"| 20,9 ||align="center"| [[Истанбул]] |- |[[Ford Otosan]]||align="center"| Автомобильдәр ([[Koç Holding]] һәм [[Ford]]) ||align="center"| 5,5 ||align="center"| 2,6 ||align="center"| 6,6 ||align="center"|Измит [[Кожаәли]] |- |} </div> </div> == Дин == Төркиә халҡының 99 проценты — мосолмандар, башлыса [[сөнниҙәр]]. Күп төрөк ғөрөф-ғәҙәттәре [[шәриғәт]] ҡанундарына нигеҙләнгән. == Мәҙәниәте == [[Кесе Азия]]ла [[Урта Азия]]нан уғыҙ төркиҙәре килеп, был ерҙәрҙе үҙләштергәнсе, төрлө халыҡ вәкилдәре йәшәгән була. Улар мосолманлаша барған һайын уртаҡ мәҙәниәткә үҙ элементтарын индерә. Шул рәүешле [[Ғосманлы дәүләте]] мәҙәниәте [[Грек]]тарҙың, [[Ислам]] һәм [[Төрки]] мәҙәниәттәренең ҡушылмаһы була. Бөгөнгө көндә Төркиәлә дин дәүләттән айырылған, мәҙәниәте иһә күп өлкәләрҙә [[европа]]лаштырылған булыуына ҡарамаҫтан, халыҡта боронғо йолалар һаҡлана. == Әҙәбиәте == Төрөк әҙәбиәт белгестәре үҙ әҙәбиәттәренең башын VIII—X быуаттарҙағы боронғо төрки яҙмалары менән бәйләй. Ғосман осоро әҙәбиәте фарсы һәм ғәрәп тәьҫире аҫтында үҫеш ала. [[Назим Хикмәт]], [[Орхан Памуҡ]] кеүек төрөк яҙыусылары бөтөн дөнъяға танылған. == Туризм == Төркиәлә туризм ныҡ үҫешкән. Быға диңгеҙ буйы курорттарының һәм иҫтәлекле урындарҙың күп булыуы сәбәп булып тора. Туризм иң әүҙем үҫешкән төбәктәр: * [[Истанбул]] — ислам һәм византия архитектура ҡомартҡылары, * [[Каппадокия]] — вулкан атылыуҙан барлыҡҡа килгән мөғжизәле тәбиғәт күренештәре һәм мәмерйә-ҡалалар, * [[Эгей диңгеҙе|Эгей диңгеҙе ярҙары]] — боронғо дәүер ҡомартҡылары, шул замандағы грек һәм рим ҡалалары, * [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙ ярҙары]], [[Мерсин]], [[Анталья]] — Төркиәнең көньяҡ диңгеҙ курорттары. Рәсәй туристик фирмалары башлыса Анталья ҡалаһы менән бәйләнештә әүҙем эшләй. Cит илгә сығыусыларға шулай уҡ яҡындағы Кемер, Аланья һәм башҡа ҡалаларға барырға ла тәҡдим итә. Һуңғы ваҡыттарҙа Мерсин иле менән ҡыҙыҡһыныу арта. Урында туристик путевкалар алып, илдең теләһә ҡайһы өлкәһенә лә сәйәхәт яһарға була. Транспорт селтәренең яҡшы үҫеше илдең башҡа төбәктәренә лә бик ҡыҫҡа ваҡытта сәфәр ҡылырға мөмкинлек бирә<ref>[http://guide-travel.info/turkey_bus.html Особенности переездов на междугородных автобусах в Турции]</ref>. == Төркиә һәм Башҡортостан бәйләнештәре == ХХ быуаттың һуңғы ун йыллыҡтарынан алып [[Башҡортостан]]дың Төркиә дәүләте менән бәйләнештәре йылдам үҫә. Был тәү сиратта халыҡ-ара туризм өлкәһенән башланып, башҡа йүнәлештәргә лә күсеп килә. Төрөк фирмалары республикала төрлө төҙөлөш эштәре алып бара. Мәҙәниәт өлкәһендә [[«Төрксәй»|«ТөрКСОЙ»]] ойошмаһы менән хеҙмәттәшлек әүҙем ойошторолған, унда [[Башҡортостан]]дың махсус вәкиле бар. Ике ил араһында төрлө кимәлдәге делегациялар менән алмашыу ҙа даими күренешкә әйләнде. == Дәүләт байрамдары == * 29 октябрь -[[:tr:29 Ekim Cumhuriyet Bayramı|Йөмһүриәт (Республика) байрамы]]<ref>[]http://www.tccb.gov.tr/videogaleri/</ref> == Галерея == <gallery> File:Aya sofya.jpg|[[Айя Суфия]] File:Kocatepe Mosque Ankara.jpg|Коджа Мостафа-паша мәсете File:State Painting and Sculpture Museum of Ankara.jpg|Анкарала этнография музейы File:DolmabahceMainGate.JPG| [[Долмабаҡса]] — [[Истанбул]]дың иң ҙур музейҙарның берһе. File:İzmir clock tower.jpg|[[Измир (ил)]] File:Pamukkale00.JPG|Памуккале File:Eskişehir-Aycan.jpg| [[Иҫкешәһәр (провинция)|Иҫкешәһәр]] File:Antalya falezler.jpg| Анталья, [[Анталья (ил)|Анталья]] File:Alanya.jpg| Аланья, [[Анталья (ил)|Анталья]] File:Bluemosquefront.jpg| File:Diyarbakir P1050751 20080427135832.JPG| [[Диярбакыр (ил)]] Файл:Walls of Troy (1).jpg|Мәшһүр Троя диуарҙары Файл:Edirne 7333 Nevit.JPG|[[Сөләймәниә мәсете]] — [[Ғосман империяһы]]нан ҡалған иң мәшһүр архитектура һәйкәлдәренең береһе. Файл:Celsus-Bibliothek2.jpg|Тарихи Цельсий китапханаһы бинаһы. Боронғо Эфес. [[Измир (ил)]]. </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Быны ла ҡарағыҙ == * [[Төрки халыҡтар]] * [[Төрөктәр]] * [[Төрөк теле]] * [[Ғосман империяһы]] == Һылтанмалар == * [http://www.tccb.gov.tr/ Төркиә президенты] * [http://www.basbakanlik.gov.tr/Forms/pMain.aspx Төркиә премьер-министры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091017011722/http://www.basbakanlik.gov.tr/Forms/pMain.aspx |date=2009-10-17 }} * [http://www.tbmm.gov.tr/ Төркиә бөйөк милли мәжлесе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180818131259/https://www.tbmm.gov.tr/ |date=2018-08-18 }} * [https://www.turkiye.gov.tr/ Хөкүмәт рәсми порталы] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1022222.stm BBC News сайтында Төркиә сәхифәһе] * [http://www.bashinform.ru/bash/700366/ Aselsan төрөк компанияһы вәкилдәре Өфө дәүләт авиация техник университеты потенциалын баһаланы] * [https://sigortalia.com/ танылган иминият компаниясе] {{Навигационный блок | state = collapsed | заголовок = Төркиә |Азия илдәре |Европа илдәре |Балҡан ярымутрауы илдәре |ТӨРКСОЙ | G20 |ОИК |Иҡтисади хеҙмәттәшлек ойошмаһы |Урта диңгеҙ буйы өсөн союз }} [[Категория:Төркиә]] [[Категория:НАТО дәүләттәре]] [[Категория:Төрки илдәр]] algza2dznjd4lhxbpnp8j7lbx4dxr2m Австрия 0 6410 1302639 1278669 2026-08-11T20:43:04Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302639 wikitext text/x-wiki {{бутамаҫҡа|Австралия|Австралия| көньяҡ ярымшарҙағы дәүләт}} {{Ил |Статус = |Башҡортса исеме = Австрия Республикаһы |Төп исеме = {{lang-de|Republik Österreich}}<br>{{lang-hr|Republika Austrija}}<br>{{lang-hu|Osztrák Köztársaság}}<br>{{lang-sl|Republika Avstrija}} |Төп килеш = Австрия |Флагы = |Герб = Austria Bundesadler.svg |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =26 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =13 |lon_min =39 |lon_sec = 0 |region = AT |CoordScale |Герб урынына = |Нигеҙ һалынған = |Аудио = |Девиз = |Гимн исеме = Land der Berge, Land am Strome |Гимн = |Идара итеү формаһы = [[Федератив республикаһы]] |Картала = EU-Austria.svg |Телдәр = [[Немец теле|немец]] |Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы = [[Австро-Венгрия]] тарҡалыуы |Бойондороҡһоҙ = [[17 октябрь]] [[1918 йыл]] |Башҡала = [[Вена]] |Иң ҙур ҡалалары = [[Вена]], [[Грац]], [[Линц]], [[Зальцбург]], [[Инсбрук]] |Етәкселәр вазифалары = Федераль Президенты <br> [[канцлер (Австрия)|Федераль Канцлер]] |Етәкселәр = |Территория буйынса урын = 112 |Территория = 83 871 |Һыу % = 1,7% |Халыҡ буйынса урыны = 94 |Халыҡ = {{Үҫә}}8 420 010 |Иҫәп йылы = 2013 |Халыҡ тығыҙлығы = 100,2 |ЭТП = 380,5 млрд |ЭТП иҫәпләү йылы = 2013 |ЭТП буйынса урын = 35 |Кеше башына ЭТП = 42 082 |Валюта = [[евро]] |Домен = [[.at]], [[.eu]] |Телефон коды = 43 |Ваҡыт бүлкәте = +1 }} '''А́встрия''' ({{lang-de|Österreich}} - Өстеррайх), рәсми исеме '''А́встрия Республика́һы''' ({{lang-de|Republik Österreich}}) — [[Үҙәк Европа]]ла урынлашҡан ил, идара итеү формаһы буйынса демократик парламент республикаһы. Австрия 9 федераль штаттан тора. Баш ҡалаһы — [[Вена]]. Дәүләт теле — [[Немец теле|немец]]. [[1955]] йылдан башлап Австрия [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] ағзаһы, [[1995]] йылдан — [[Европа Берләшмәһе]] ағзаһы. 1955 йылда даими нейтралитет һәм бер ниндәй ҙә хәрби блоктарға ҡушылмауҙы иғлан итә. Аҡса берәмеге — [[евро]]. Дәүләт төньяҡтан [[Германия]] (784 км) һәм [[Чехия]] (362 км) менән, көньяҡтан [[Словения]] (91 км) һәм [[Италия]] (430 км) менән, көнбайыштан [[Швейцария]] (164 км) һәм [[Лихтенштейн]] (35 км) менән, көнсығыштан [[Словакия]] (91 км) һәм [[Венгрия]] (366 км) менән сиктәш. == Этимологияһы == Илдең атамаһы «Көнсығыш дәүләт» тип тәржемә ителгән ''Ostarreіch'' боронғо немец теленән барлыҡҡа килгән. «Австрия» атамаһы тәүге тапҡыр 966 йылдың 1 ноябрендәге документта телгә алына. Австрия флагы донъяла иң боронғо дәүләт симовлдарының береһе булып тора. Риүәйәт буйынса, 1191 йылда [[Тәре яуҙары|өсөнсө тәре яуының]] алыштарының береһендә Австрия герцогы Леопольд V-нең ап-аҡ күлдәге тулыһынса ҡанға буялған. Герцог үҙенән киң билбауын сискәс, күлдәктә аҡ һыҙат барлыҡҡа килгән. Был төҫтәрҙең урынлашыуы билдә, ә киләсәктә Австрия Республикаһының флагы булып киткән. == Тарихы == {{История Австрии}} [[Файл:Tachau 1918 30h Tachov.jpg|thumb|right|150px|Австрия король почтаһының 1917 йылғы маркаһы]] Беҙҙең эраға тиклем 15 йылда хәҙерге Австрияның ерҙәрен [[Рим империяһы]] кельттарҙан тартып алған. VI—VIII быуаттарҙа буласаҡ Тироль территорияһын бавар герман ҡәбиләһе биләй, ә буласаҡ Штирия һәм Каринтия территорияларын славяндар биләгән була. 788 йылда франктар баҫып алған. 803 йылда Авар маркаһы төҙөлгән, 976 йылда уның исеме Көнсығыш марка тип үҙгәртелгән. Үҙҙәренең барлыҡҡа килгәненән алып Австрия, Штирия, Каринтия һәм Тироль абсолют монархия булғандар. 1156 йылда Бабенбергтар династияһы хакимлығы осоронда Австрия Баварияның составынан сыға һәм үҙаллы герцоглыҡ булып китә, 1276 йылда бында власть [[Габсбургтар]] династияһына күсә. [[Файл:Babenberger Stammbaum.jpg|thumb|right|250px|Бабенбергтарҙың нәҫел ағасы]] 1438 йылдан алып Австрия герцогтары башлыса [[Изге Рим империяһы]] императорҙары тарафынан һайланған, ә 1453 йылда (был ваҡытта улар шәхси уния составында булғандар) Австрия герцогы эрцгерцог титулын ала. 1526 йылда Австрия составына [[Чехия]] һәм [[Хорватия]] ҡушыла. Силезия һуғышы һөҙөмтәһендә ил Силезияны юғалтҡан. XVIII быуат аҙағында [[Польша]]ны бүлеү һөҙөмтәһендә Австрия составына Галиция, Кесе Польша һәм Көньяҡ Мазовия (Көнбайыш Галиция булараҡ) ингән. 1687 йылда Австрия менән унияға [[Венгрия]] эләккән. [[Наполеон]] [[Франция]]һы менән һуғыштар һөҙөмтәһендә, 1806 йылда Австрия эрцгерцогы Изге Рим империяһы императоры титулынан мәхрүм ителгән, әммә Австрия императоры титулын алған, ә 1815 йылда Германия союзы төҙөлгәндән һуң Австрияның императорҙары уның президенты булып торған, ил Көньяҡ Мазовияны юғалтҡан, әммә Ломбардия менән Венетоға эйә булған. 1859 йылда Австрия-Италия-Франция һуғышыда еңелеү арҡаһында ул Ломбардия менән Венетоны юғалтҡан, 1866 йылда Австрия-Пруссия һуғышында еңелгәндән һуң, Германия союзы тарҡалған. 1867 йылдан [[Австро-Венгрия]] дуалистик монархия булып киткән. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда еңелгәндән һуң, 1918 йылдың 11 ноябрендә Австрия императоры (кайзеры) һәм Венгрия короле Карл I тәхеттән баш тартҡан, ә 12 ноябрҙә рейхсрат (парламент) монархияны һәм лордтар палатаһын бөтөргән. Австро-Венгрия империяһы тарҡалған. 1938 йылда [[Өсөнсө рейх]] Австрияны үҙенә ҡушҡан. 1945 йылдың апрелендә ил фашист ғәскәрҙәренән азат ителгән. Австрия дүрт оккупация зонаһына бүленгән, уларҙы [[СССР]], [[АҠШ]], [[Бөйөк Британия]] һәм [[Франция]] ғәскәрҙәре контролдә тотҡан. 1955 йылдың октябрендә Австрияның даими нейтралитеты тураһында закон сыҡҡан. 1955 йылдың 25 октябрендә барлыҡ союздаш ғәскәрҙәр Австрия территорияһынан сыҡҡан. «[[Һалҡын һуғыш]]» дәүере Австрияға, уның баш ҡалаһы Венаға дипломатик билдәлелек биргән. Бында иң ҙур халыҡ-ара ойошмаларҙың, шул иҫәптән [[БМО]]-ның вәкиллектәре төпләнгән. 1995 йылдың 1 ғинуарында [[Европа берлеге]]нә ҡушылған. == Ике донъя һуғышы араһында. Икенсе донъя һуғышы == [[Файл:Ferdinand Schmutzer - Franz Ferdinand von Österreich-Este, um 1914.jpg|thumb|upright|Австрия эрцгерцогы Franz Ferdinand, уны үлтереү Беренсе донъя һуғышы башланыуға һылтау була ]] Германия империяһы һәм уның төп союздашы Австро-Венгрия империяһы Беренсе донъя һуғышында еңелә һәм тарҡала. [[Файл:GermanAustriaMap.png|thumb|left|upright=1.25|Немец халҡы йәшәгән ерҙәр. Германия менән Австрия уларҙы баҫып алырға ниәтләй. Икенсе Австрия республикаһы ҡыҙыл төҫтә]] [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң инфляция арҡаһында Австрия валютаһы крона арзаная. [[1922 йыл]]дың көҙөндә Австрияға Милләттәр Лигаһы күҙәтеүе аҫтында халыҡ-ара заем бирелә. Ссуданың маҡсаты бөлгөнлөккә юл ҡуймау, валютаны тотороҡландырыу һәм Австрияның дөйөм иҡтисади хәлен яҡшыртыу була. Заем Австрия бойондороҡһоҙ дәүләт булыуҙан туҡтап, Милләттәр Лигаһы контроленә күсеүҙе аңлата. 1925 йылда кронаны (Krone) 10 000: 1 менән шиллингҡа (Schilling) алмаштырырға тәҡдим ителә. Һуңыраҡ тотроҡло булғаны өсөн уны «Альп доллары» тип атайҙар. 1925 йылдан 1929 йылға тиклем Австрия иҡтисады ҡыҫҡа ваҡытҡа иң юғары нөктәһенә етә, ә унан һуң ''Ҡара шишәмбе''нән һуң ҡапыл саҡ тотошлай емерелмәй ҡала. Беренсе Австрия Республикаһы [[1933 йыл]]ға тиклем, канцлер Дольфус, «парламенттың үҙ-үҙен ҡабыҙып-һүндергес-офф» дип аталған тәртибен ҡулланып, [[Италия]] фашизмы кеүек режим урынлаштырырға була.<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269-70</ref> Ул ваҡыттағы ике ҙур фирҡәнең, социал-демократтар һәм консерваторҙарҙың үҙ хәрби көстәре булған; Социал-демократтарҙың Schutzbund — шутцбунды законһыҙ тип иғлан ителә, әммә граждандар һуғышы (1934 йылдың Февраль ихтилалы) башланған ваҡытта ғәмәлдә була. Был һулдар (социал-демократтар) һәм уңдар араһында ҡораллы бәрелештәрҙә полиция менән армия ла (уңдар яғында) ҡатнаша. 1934 йылдың февралендә Schutzbundтың бер нисә ағзаһын язалап үлтерәләр, социаль-демократик партия законһыҙ тип иғлан ителә, ә уның ағзаларының күбеһе төрмәгә ябыла йәки эмиграцияға китә. 1934 йылдың 1 майында австрофашисттар Дольфус власын нығытҡан яңы Конституцияны («Maiverfassung») ғәмәлгә индерә, әммә канцлер 25 июлдә нацистарҙың фетнәһе ваҡытында үлтерелә.<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> Унан һуң билдәләнгән канцлер Курт Шушниг Австрияны «немец дәүләте», Австрия немецтары- «иң шәп немецтар», тик ''Австрия бойондороҡһоҙ булырға тейеш'' тип иҫәпләй тип иғлан итә.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Vsl6mwMXl4YC&pg=PA37|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's In Der Löwengrube|first=Birgit|last=Ryschka|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|via=Google Books|isbn=978-3-631-58111-7|access-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160429060525/https://books.google.com/books?id=Vsl6mwMXl4YC&pg=PA37|archive-date=29 April 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref>1938 йылдың 9 мартында ул 13 мартта Австрияның [[Өсөнсө рейх|Германия]]нан бойондороҡһоҙ булыуы тураһында референдум үтәсәген белдерә. 1938 йылдың 12 мартында Австрия нацистары хөкүмәтте ҡулға ала, немец ғәскәрҙәре илгә баҫып инә, Шушниг референдумы үткәрелмәй ҡала. 1938 йылдың 13 мартында Австрияның Германияға ҡушылыуы тураһында рәсми белдереү була (аншлюс Австрии). Ике көндән һуң Австрияла тыуған [[Адольф Гитлер|Гитлер]] [[Вена]]ла тыуған иленең «Герман рейхының ҡалған өлөшө менән» яңынан ҡушылыуын белдерә. 1938 йылдың апрелендә ул [[плебисцит]] үткәрә, уның һөҙөмтәһе илдең Германияға ҡушылыуын нығытып ҡуя. [[Файл:OstmarkMap.png|thumb|upright=1.25| 1941 йылдағы «Ostmark»- Австрия]] Германияла парламент һайлауҙары 1938 йылдың 10 апрелендә (күптән түгел ҡушылған Австрияны ла индереп) үтә. Был нацистар идара иткән осорҙа Рейхстагҡа һуңғы һайлауҙар була һәм бер мәсьәлә буйынса референдум формаһында үтә, тағы һайлаусыларҙан нацистар партияһының берҙәм исемлеген хуплайҙармы, тип һорайҙар (Рейхстагтың 813 ағзаһы өсөн), шулай ук Австрияны рейхҡа ҡушыу өсөн тауыш бирелә. Йәһүдтәр һәм сиғандарға тауыш бирергә рөхсәт итмәйҙәр. Һайлауҙарҙа 99,5 % тауыш биреүсе ҡатнашҡан, шул уҡ ваҡытта 98,9 % «ыңғай» тауыш биргән. Австрия, Адольф Гитлерҙың тыуған илендә, электораттың 99,71 % (4 484 475) тауыш биреүҙә рәсми ҡатнашҡан, шул ук ваҡытта ыңғай яуап биреүселәр 99,73 % тәшкил итә.<ref name="test">[[1938 German election and referendum]]</ref> Австрияларҙың күбеһе аншлюс өсөн тауыш бирһә лә, илдең ҡайһы бер өлөштәрендә Германия һалдаттарын гел сәскәләр менән шатланып ҡаршы алмағандар, бигрәк тә Венала, сөнки Австрия йәһүдтәрнең күпселеге ошо ҡалала йәшәгән. Пропаганда, төрлө манипуляциялар һәм фальсификацияға ғына һылтанып булмай, Гитлерҙың аншлюс планын бында күпселек халыҡ яҡлап сыға һәм уны тормошҡа ашырыуҙа ошо һайлауҙар аша ярҙам итә. Австрия һәм Германия немецтарының күбеһе немецтарҙың бер дәүләткә берләшеүен электән үк көтә һәм аншлюста был процестың тамамланыуын күрә (Австрия империяһы һәр саҡ күп милләтле була һәм милли нигеҙҙә күрә алмаусанлыҡ һәр саҡ сәскә ата, уның тарихы немец- австрияктарҙың өҫтөнлөгөн һаҡлап ҡалырға тырышыуға ҡоролған).<ref>Roderick Stackelberg, Hitler’s Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> 1938 йылдың 12 мартында Австрия [[Өсөнсө рейх]]ҡа ҡушыла һәм бойондороҡһоҙ ил булараҡ йәшәүҙән туҡтай. Йәһүдтәрҙең мөлкәтен арийлаштырыу (Aryanisation, тартып алып, немецтарға биреү) март уртаһында уҡ «ҡырағай тәбиғәт» (йәки законһыҙ) тәртибе буйынса башлана. Тиҙҙән был эшмәкәрлек йәһүдтәрҙең бөтә активтарын тартып алыу тураһында закон нигеҙендә башҡарыла башлай. Был осорҙа Австрияла үҫкән Адольф Эйхман йәһүдтәрҙе эҙәрлекләү өсөн Венаға күсерелә. 1938 елдың ноябрендә йәһүдтәрҙе ҡыйратыу ваҡытында (Гәлсәр төн) йәһүд һәм йәһүд учреждениелары Венала, Клагенфуртта, Линцта, Грацта, [[Зальцбург]]та, Инсбрукта һәм Австрияның бер нисә ҡалаһында рәхимһеҙ һөжүм ҡорбандары була. Отто фон Габсбург, нацистарҙың ялҡынлы дошманы, Австро-Венгрияның һуңғы тәхет вариҫы, Австрияла йөҙләгән ҡала һәм ауылдың почётлы гражданы һәм Шушниг тарафынан Австрия монархы булырҙай шәхес итеп ҡаралған принц, ул ваҡытта [[Бельгия]]ла булған. Ул аншлюсҡа ҡаршы сығыш яһай, бынан һуң нацист режимы уны эҙләү тураһында иғлан итә, әгәр тотолһа, уны Германияға килтерергә һәм кисекмәҫтән атырға бойорола. 1938 йылда нацистар Австрияны «Остмарк» тип үҙгәртә, 1942 йылдан ул «Альп-Дунай Рейх өлкәһе» (Alpen-und Donau-Reichsgau) тип атала.<ref>{{cite book|last=Jelavich|first=Barbara|title=Modern Austria: Empire and Republic, 1815-1986|year=2008|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-31625-5|page=[https://archive.org/details/modernaustria00barb/page/227 227]|url=https://archive.org/details/modernaustria00barb/page/227}}</ref><ref>{{cite book|last=Schmitz-Berning|first=Cornelia|title=Vokabular des Nationalsozialismus|url=https://archive.org/details/vokabulardesnati0000schm_f5m8|year=2007|publisher=de Gruyter|language=de|isbn=978-3-11-019549-1|page=[https://archive.org/details/vokabulardesnati0000schm_f5m8/page/24 24]}}</ref> Австрия кешеләре [[Өсөнсө рейх]] халҡының 8 % ғына тәшкил итһә лә, ҡайһы бер билдәле нациҙар-Адольф Гитлер, Эрнст Кальтенбруннер , Артур Зейсс-Инкварт, Франц Штангл, Алоис Бруннер, Фридрих Райнер һәм Вена гаулейтеры Одило Глобочник, СС ғәскәрҙәрендә 13 % һәм концлагерҙар хеҙмәткәрҙәренең 40 % сығышы менән Австриянан була. Рейхсгау территорияһында (Австрия) [[Маутхаузен]] үлем лагерынан тыш (KZ-Mauthausen, илдә 49 филиалы була, генерал Д.Карбышев унда язалап үлтерелә) төп лагеренда һәм, барлык федераль ерҙәрҙәге лагерҙарҙа йәһүдтәрҙе, әсирҙәрҙе язалайҙар, ҡот осҡос ауыр эштәргә ҡушалар һәм үлтерәләр. Америка һәм Англия авиацияһы ул ваҡытта Австрия биләмәләренә зыян килтерә алмағанлыҡтан бында концлагерҙағы тотҡондарҙың мәжбүри хеҙмәтен киң ҡулланғандар.<ref>Norbert Schausberger, ''Rüstung in Österreich 1938—1945'', Vienna (1970).</ref><ref>{{Cite web|url=https://profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|title=Hitlers Schuldendiktat: Wie Hitlers Kriegswirtschaft wirklich lief|date=26 July 2010|website=profil.at}}</ref><ref>[https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie Zwangsarbeit für die Rüstungsindustrie]</ref> V-2 ракеталары эшләнгән урын тураһындағы мәғлүмәтте һәм уның Пенемюнделағы (Peenemünde) планын союзниктарға ''Генрих Майер'' төркөмө тапшыра. Нацистарға ҡаршы көрәшкән төркөмдәр эҙенә гестапо бик тиҙ төшә. Карл Буриан төркөмө гестапоның Веналағы штаб-квартираһын шартлатыу пландары асыла, ләкин рухани Генрих Майер (һуңыраҡ язалана) төркөмө союзниктар менән бәйләнешкә инә ала. Майер-Месснер төркөмө союзниктарға Фау-1, Фау-2, Tiger танкы һәм самолёттар (Messerschmitt Bf 109, Messerschmitt Me 163 Komet һ.б.) өсөн ҡорал етештереү заводтары тураһында мәғлүмәт ебәреп өлгөрә. Был көрәшселәр төркөмө ул саҡтағы Американың йәшерен хеҙмәте OSS менән бәйләнештә була, ул Освенцим кеүек лагерҙарҙа кешеләрҙе күпләп ултереү тураһында мәғлүмәт ебәрә. Төркөмдөң маҡсаты — нацист Германияһының һуғышта тиҙерәк еңелеүенә ярҙам итеү һәм Австрия бойондороҡһоҙоғон кире ҡайтарыу була. [[Файл:KZ Mauthausen.jpg|thumb|left|Mauthausen концлагерын азат итеү.1945 йыл]] 1945 йылдың 13 апрелендә Өсөнсө рейх тулыһынса юҡ ителгәнсе үк Совет ғәскәрҙәре [[Вена]]ны ала. Союздаш державалар, мәҫәлән, АҠШ, Көнсығыш [[Альп тауҙары]]нда «Альп ҡәлғәһен төҙөү буйынса операция» үткәрергә йыйына. Ләкин рейхтың тиҙ емерелеүе арҡаһында был план үтәлмәй ҡала. Карл Реннер һәм Адольф Шерф (Австрия социалистик партияһы [социал-демократтар һәм революцион социалистар]), Леопольд Куншак (Австрия халыҡ партияһы [элекке Христианская социальная народная партия]) һәм Иоганн Коплениг (Австрия компартияһы) Австрияның Өсөнсө рейхтан сығыуы тураһында иҡлан итә. [[1945 йыл]]дың 27 апрелендә Ҡыҙыл Армия һәм [[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]] ярҙамы менән Венала дәүләт канцлеры Реннер етәкселегендәге Австрия хөкүмәте төҙөлә (Был дата рәсми республиканың икенсе тыуған көнө тип атала). Апрель аҙағында Австрияның көнбайышы һәм көньяғы һаман да нацистар ҡулында була. 1945 йылдың 1 майында 1929 йылғы диктатор Дольфус ғәмәлдән сығарған федераль конституция яңынан ғәмәлдә тип иғлан ителә. 1939—1945 йылдарҙа 260 000 кеше һуғыш хәрәкәттәре ваҡытында үлгән, [[Холокост]] ҡорбандары- 65 000 кеше. 140 000 яҡын Австрия йәһүде илде 1938—1939 йылдарҙа ташлап китә.<ref>Rüdiger Overmans, ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg.'' Oldenbourg 2000.</ref><ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref>Меңәрләгән Австрия немецтары кешелеккә ҡаршы ҡот осҡос енәйәттәр эшләүҙә ҡатнашҡан (Бер Маутхаузен-Гузен лагерында ғына меңәрләгән кеше үлтерелгән, 1945 йылдың февралендәге «Мюльфиртелдәге ҡуяндар аулау»— концлагерҙан ҡасҡан 419 совет кешеһен эҙәрлекләү һәм ҡот осҡос язалап үлтереүҙә бик күп ябай кешеләр ҡатнашҡан) — был канцлер Франц Враницкий 1992 йылда рәсми таныған факт. == Этник төркөмдәр == [[Файл:Oberwart - Felsőőr.JPG|thumb|Ике телле күрһәткес Oberwart (венгрса ''Felsőőr'') Бургенландта]] Тарихи Австрия халҡы үҙҙәрен этник немецтар тип һанай. Шулай ҙа австрияктар милләтселеге [[Беренсе донъя һуғышы]], бигерәк тә [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң был милли тойғо менән тулыһынса килешеп бөтмәй. Австрия [[1806 йыл]] аҙағына тиклем Герман халҡының Изге Рим империяһының һәм Германия Конфедерацияһының (39 немец дәүләтенең ирекле берләшмәһе) бер өлөшө була.<ref name="Keyserlingk1990">{{cite book|first=Robert H.|last=Keyserlingk|title=Austria in World War II: An Anglo-American Dilemma|url=https://books.google.com/books?id=I7dhlsGPtyMC&pg=PA138|date=1 July 1990|publisher=McGill-Queen's Press – MQUP|isbn=978-0-7735-0800-2|pages=138–|access-date=13 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928052943/https://books.google.com/books?id=I7dhlsGPtyMC&pg=PA138|archive-date=28 September 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="Thaler2001">{{cite book|first=Peter|last=Thaler|title=The Ambivalence of Identity: The Austrian Experience of Nation-Building in a Modern Society|url=https://books.google.com/books?id=NcjUA1kQk54C&pg=PA72|year=2001|publisher=Purdue University Press|isbn=978-1-55753-201-5|pages=72–|access-date=13 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928131759/https://books.google.com/books?id=NcjUA1kQk54C&pg=PA72|archive-date=28 September 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> 1866 йылда Австрия һәм [[Пруссия]] араһындағы һуғыш арҡаһында Австрия Герман конфедерацияһынан сығарыла, Пруссия етәкселегендәге Төньяҡ герман конфедерацияһы төҙөлә. [[1871 йыл]]да Германия милли дәүләт булараҡ төҙөлә, Австрия уның составына инмәй. Беренсе донъя һуғышынан һуң һәм Австрия монархияһы бөтөрөлгәс, яңы республиканы «Deutschösterreich» (Немецко-Австрийская Республика)— Германия Республикаһының бер өлөшө тип иғлан ителә. Ике илдең берләшеүе ''Сен-Жермен-ан-Ле килешеүе'' менән еңелгәндәргә ҡуйылған шарттар буйынса тыйылған була, сөнки еңеүселәр бик ҙур немец дәүләте барлыҡҡа килеүҙән ҡурҡа. Икенсе донъя һуғышы һәм нацизмдан һуң Австрияла айырым Австрия граждандары үҙаңын үҫтереү буйынса тырышлыҡ күрһәтәләр һәм хәҙерге заманда уларҙың күбеһе үҙен немец тип һанамай.<ref>{{cite web |url=http://derstandard.at/3261105 |title=Österreicher fühlen sich heute als Nation |publisher=Derstandard.at |date=12 March 2008 |access-date=25 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010231817/http://derstandard.at/3261105 |archive-date=10 October 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Ләкин австрияктарҙың әҙселеге үҙен элеккесә немец тип һанай һәм «Бөйөк Германия» яҡлы булып ҡала, улар фекеренсә, немец халҡының тарихи ерҙәре хәҙерге Германия менән Австрия сиктәренән алыҫҡа йәйелгән тип иҫәпләй. Австрияктар айырым милләт тип, йәки күрше немецтар, лихтенштейндар һәм немецса һөйләшкән швейцариялар менән бер герман этник төркөмөн булдыра тип иҫәпләргә була. Бөгөн ил граждандарының 91,1 % этник австрияктар тип иҫәпләнә. Австриялағы иң ҙур иммигранттар төркөмө- төрөктәр,<ref>[http://www.unhcr.org/refworld/topic,463af2212,488edfe22,49749d5cc,0.html «World Directory of Minorities and Indigenous Peoples — Austria: Turks»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429011430/http://www.unhcr.org/refworld/topic,463af2212,488edfe22,49749d5cc,0.html |date=29 April 2011 }}. Minority Rights Group International, ''World Directory of Minorities and Indigenous Peoples — Austria: Turks, 2008.'' Online. UNHCR Refworld</ref>унан һуң сербтар. Австрияла сербтар иң ҙур этник төркөмдәрҙең береһе, улар һаны 300 000 кешегә яҡын. Серб иммигранттары Австрияға [[Австро-Венгрия]] заманында килгән, ул ваҡытта [[Воеводина]] был империя ҡулы аҫтында булған. Икенсе донъя һуғышынан һуң сербтар һаны тағы ла нығыраҡ арта. Австрия сербтары йәмғиәте 1936 йылда төҙөлә. Бөгөн Австрия сербтары башлыса [[Вена]], [[Зальцбург]] һәм Грацта йәшәй . 13 000 — 40 000 словендар Каринтия (каринтийские словенцы) өлкәһендә йәшәй. Словендар, хорваттар (30 000 кеше тирәһе) һәм Бургенландтағы венгрҙар аҙсылыҡ тип танылған, һәм 1955 йылғы Австрия тураһындағы килешеү буйынса айырым хоҡуҡтарға эйә (Staatsvertrag, 1955). Штирияла йәшәгән словендар (уларҙың һаны 1600-5000 тирәһе кеше) аҙсылыҡ тип танылмай, һәм 1955 йылғы Дәүләт килешеүендә башҡаса яҙылған булһа ла уларҙың айырым хоҡуҡтары юҡ. Немецтар менән йәнәшә словендар һәм [[хорваттар]] йәшәгән төбәктәрҙә топографик күрһәткестәр ике телдә яҙылырға тейеш тигән талап үтәлергә тейеш. Каринтияла йәшәүселәр (Carinthians) [[Словения]] Австриянан ерҙәр талап итә башлар тип ҡурҡа, сөнки ҡайһы бер словен атластарында Каринтия словен мәҙәни регионы тип күрһәтелә.<ref>{{cite web |url=http://www.croates.at/haupt/gesch_fr.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706090820/http://www.croates.at/haupt/gesch_fr.htm |archive-date=6 July 2011 |title=HKDC Geschichte – Frame |publisher=Croates.at |access-date=21 November 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080422063545/http://www.croates.at/haupt/gesch_fr.htm |date=22 April 2008 }}</ref> Каринтияның элекке губернаторы Йорг Хайдер 2005 йылдың көҙөндә Каринтияла ике телдә яҙылған топографик күрһәткестәр һанын арттырыуҙан баш тартып, йәмғиәт тарафынан тәнҡиткә дусар ителгәйне. Kärntner Humaninstitut 2006 йылдың ғинуарында үткәргән тикшеренеүҙәр Каринтия халҡының 65 % ике телле күрһәткестәргә ҡаршы түгеллеген күрһәтте. Виндиш теорияһы (" Windischen-Theorie ") буйынса словендар ике төркөмгә бүленә: ысын словендар һәм Windische (славяндарҙың традицион атамаһы). Имеш словен телендә һөйләшкән һәм словен мәктәптәренә уҡыған словендар һәм үҙ диалекттарында һөйләшәкән, ләкин немец мәктәптәрендә уҡыған словендар теле араһында айырма бар. Windische тип һуңғыһын атайҙар (ике төркөм: лояльные Виндише, национальные словенцы). Был теория сәйәси мәнфәғәттән уйлап сығарылған, уны бер ҡасан да йәмғиәт ҡабул итмәй һәм ул бер нисә тиҫтә йыл элек ҡулланылмай башлай. == Дәүләт төҙөлөшө == [[1920]] йылда ҡабул ителгән Конституция буйынса Австрия — федератив һәм парламентар демократик дәүләт. Шул Конституция буйынса Австрия 9 федераль штаттан ({{lang-de|Bundesländer}}) тора. Дәүләт башлығы — Федераль Президент, хөкүмәт башығы — Федераль Канцлер. == Австрияның административ-территориаль бүленеше == {| class="wikitable" |- |+'''Австрияның федераль штаттары (''Bundesländer'')''' |- ! scope="col" |Федераль штаты !!scope="col" | Башҡалаһы |- | (1) [[Бургенланд]] (''Burgenland'') || [[Айзенштадт]] (''Eisenstadt'') |- | (2) [[Каринтия]] (''Kärnten'') || [[Клагенфурт]] (''Klagenfurt am Wörthersee'') |- | (3) [[Түбәнге Австрия]] (''Nieder&shy;österreich'') || [[St. Pölten]] |- | (4) [[Үрге Австрия]] (''Ober&shy;österreich'') || [[Линц]] (''Linz'') |- | (5) [[Зальцбург (федераль штаты)|Зальцбург]] (''Salzburg'') || [[Зальцбург (ҡала)|Зальцбург]] (''Salzburg'') |- | (6) [[Штирия]] (''Steiermark'') || [[Грац]] (''Graz'') |- | (7) [[Тироль]] (''Tirol'') || [[Иннсбрук]] (''Innsbruck'') |- | (8) [[Форарльберг]] (''Vorarlberg'')|| [[Брегенц]] (''Bregenz'') |- | (9) [[Вена (федераль штаты)|Вена]] (''Wien'') || [[Вена (ҡала)|Вена]] (''Wien'') |} [[Файл:The States of Austria Numbered.svg]] == Халҡы == {{шуҡ|Австрияла ислам}} Халҡы — 8,4 млн кеше (2010), 98 % — австрийҙар. Рәсми тел — [[немец теле]]. Диндарҙарҙың күпселеге — [[Католик сиркәүе|католиктар]]. == География == Үҙәк Европала урынлашҡан дәүләт. Майҙаны 83 871 км². Австрия 70 % майҙаны диңгеҙ кимәленән 900 м бейеклектә урынлашҡан таулы ил. Илдең ҙур өлөшөн Көнсығыш [[Альп тауҙары]] биләп тора. Тауҙың иң юғары нөктәһе — [[Гросглокнер]] (3797 метр) тауы, был тауҙа Европалағы иң ҙур [[Пастерце]] боҙлоғо урынлашҡан. Иң түбән нөктә — диңгеҙ кимәленән 145 метр түбәнлектә урынлашҡан [[Нойзидлер-Зе]] күле. == Климат == Австрия климаты уртаса, континенталь климатҡа күсеүсе, һәм бейеклеккә бәйле. Йылы ҡояшлы йәйҙең уртаса температураһы +20ºС. Юғарыраҡ күтәрелгән һайын төнгө температура нульгә етергә мөмкин. Ҡыш тигеҙлектәрҙә йомшаҡ, температура −2 °C тирәһе. Таулы урындарҙа ҡыш һалҡын, температура −14ºС тирәһе. Яуым-төшөм бейеклек һәм рельефҡа ҡарап йылына 500 — 3000 мм. {{Климат города |Город_род=Вены |Источник=[http://www.worldweather.org/006/c00017.htm worldweather.org], [http://pogoda.ru.net/monitor.php?id=11035&month=9&year=2009 Погода и Климат] | Янв_ср=-0.2 | Янв_ср_осад=37 | Фев_ср=1.2 | Фев_ср_осад=39 | Мар_ср=5.5 | Мар_ср_осад=46 | Апр_ср=9.8 | Апр_ср_осад=52 | Май_ср=14.8 | Май_ср_осад=62 | Июн_ср=17.9 | Июн_ср_осад=70 | Июл_ср=19.9 | Июл_ср_осад=68 | Авг_ср=19.8 | Авг_ср_осад=58 | Сен_ср=15.7 | Сен_ср_осад=54 | Окт_ср=10.2 | Окт_ср_осад=40 | Ноя_ср=4.3 | Ноя_ср_осад=50 | Дек_ср=1.1 | Дек_ср_осад=44 | Год_ср=10.0 | Год_ср_осад=620 | Янв_ср_мин=-2.0 | Янв_ср_макс=2.9 | Фев_ср_мин=-0.9 | Фев_ср_макс=5.1 | Мар_ср_мин=2.4 | Мар_ср_макс=10.3 | Апр_ср_мин=5.8 | Апр_ср_макс=15.2 | Май_ср_мин=10.5 | Май_ср_макс=20.5 | Июн_ср_мин=13.5 | Июн_ср_макс=23.4 | Июл_ср_мин=15.4 | Июл_ср_макс=25.6 | Авг_ср_мин=15.3 | Авг_ср_макс=25.4 | Сен_ср_мин=11.7 | Сен_ср_макс=20.3 | Окт_ср_мин=7.0 | Окт_ср_макс=14.2 | Ноя_ср_мин=2.4 | Ноя_ср_макс=7.5 | Дек_ср_мин=-0.5 | Дек_ср_макс=4.0 | Год_ср_мин=6.7 | Год_ср_макс=14.5 | Янв_а_макс=19.0 | Янв_а_мин=-22.6 | Фев_а_макс=19.0 | Фев_а_мин=-21.1 | Мар_а_макс=24.0 | Мар_а_мин=-19.2 | Апр_а_макс=28.9 | Апр_а_мин=-5.0 | Май_а_макс=32.3 | Май_а_мин=-2.0 | Июн_а_макс=35.9 | Июн_а_мин=3.0 | Июл_а_макс=38.5 | Июл_а_мин=5.0 | Авг_а_макс=38.1 | Авг_а_мин=5.0 | Сен_а_макс=32.7 | Сен_а_мин=1.0 | Окт_а_макс=28.0 | Окт_а_мин=-9.0 | Ноя_а_макс=22.2 | Ноя_а_мин=-13.0 | Дек_а_макс=18.6 | Дек_а_мин=-21.1 | Год_а_макс=38.5 | Год_а_мин=-22.6 |}} == Башҡортостан менән бәйләнеш == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Ватлин А. Ю.'' Австрия в XX веке: учеб. Пособие для вузов. М., 2006 * ''Ватлин А. Ю., Котов Б. С., Сорокин А. К.'' ''(и др.)'' СССР и Австрия на пути к Государственному договору. Страницы документальной истории 1945—1955. М.: Политическая энциклопедия. 2015—455 с. * ''Воцелка К.'' История Австрии. Культура, общество, политика. М. 2007 * ''Жиряков И. Г.'' Советская оккупация Австрии: некоторые политико-правовые выводы и обобщения. // «Право и жизнь», № 112 (7), 2007 * ''Котов Б. С.'' Переписка Сталина и Реннера/Историк, № 5, 2016 * {{статья |автор = Кружков В.А. |заглавие = Что такое австрийский нейтралитет |издание = Новый Венский журнал (октябрь, 2008) |ссылка = http://www.russianvienna.com/index.php?option=com_content&view=article&id=749:2010-10-19-17-09-11&Itemid=396 |место = Вена |год = 2008 |страниц = 10 }} * ''Кружков В. А.'' Как Австрия стала нейтральной // Международная жизнь, № 8-9, 2008 * «Австрия. Вокруг Света. Путеводитель» И. К. Антонова, А. Г. Хропов — М., Вокруг Света — 2011 год, ISBN 978-5-98652-345-3 * Brook-Shepherd, Gordon (1998). The Austrians: a thousand-year odyssey. New York: Carroll & Graf Publishers, Inc. ISBN 978-0-7867-0520-7. * Jelavich, Barbara (1987). Modern Austria: empire and republic 1815—1986. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-31625-5. * Johnson, Lonnie (1989). Introducing Austria: a short history. Riverside, Calif.: Ariadne Press. ISBN 978-0-929497-03-7. * Rathkolb, Oliver. The Paradoxical Republic: Austria, 1945—2005 (Berghahn Books; 2010, 301 pages). Translation of 2005 study of paradoxical aspects of Austria’s political culture and society. * Schulze, Hagen (1996). States, nations, and nationalism: from the Middle Ages to the present. Cambridge, Massachusetts: Blackwell. ISBN 978-0-631-20933-1. == Һылтанмалар == {{навигация}} * {{БЭ|330|автор=Хөсәйенова Г. Т.}} {{Навигационный блок | state = collapsed | заголовок = Австрия | Европа илдәре | Европа Берләшмәһе | Нейтраль дәүләттәр | ОЭСР | Урта диңгеҙ буйы өсөн союз }} {{вс}} [[Категория:Австрия]] [[Категория:Европа берләшмәһе ағзалары]] [[Категория:Федератив дәүләттәр]] [[Категория:Республикалар]] [[Категория:Диңгеҙгә сығыу юлы булмаған илдәр]] d0mhbu95k0u3rflfc2yqr8aiknzas4c Джеймс Кук 0 6670 1302498 1226146 2026-08-11T18:43:35Z InternetArchiveBot 31336 Add 16 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302498 wikitext text/x-wiki {{Персона |изображение = Captainjamescookportrait.jpg |имя = Джеймс Кук |оригинал имени = James Cook |род деятельности = диңгеҙ сәйәхәтсеһе |дата рождения = 27.10.1728 |место рождения = [[:en:Marton, Middlesbrough|Мартон]], [[Йоркшир]], {{ТУ|Англия}} |гражданство = [[Англия]] |дата смерти = 14.02.1779 |место смерти = [[Гавайҙар|Гавай]] утрауҙары }} '''Джеймс Кук''' ({{lang-en|James Cook}}; [[7 ноябрь]] [[1728 йыл]] — [[14 февраль]] [[1779 йыл]]) — [[Бөйөк Британия]] географы. Донъя океандарын өйрәнеү өсөн 3 экспедицияла ҡатнашҡан. Экспедициялар ваҡытында күп географик асыштар яһаған. [[Канада]], [[Австралия]], [[Яңы Зеландия]]ның көнсығыш яҡтарын, [[Ньюфаундленд]], Төньяк Америка, [[Тымыҡ океан|Тымыҡ]], [[Һинд океаны|Һинд]] һәм [[Атлантик океан]]дарын гиҙгән, уларҙы өйрәнеп картаға төшөргән. Кук үҙе барған территорияларҙа төп халыҡҡа ҡарата үҙенең дуҫтарса мөнәсәбәттә булыуы менән билдәле була. Шул ваҡыттағы зәңге кеүек ҡурҡыныс һәм киң таралған ауырыуҙы уңышлы еңеп сығып, диңгеҙ сәйәхәтендә ул үҙенсәлекле революция яһай. Зәңгенән үлем осрағы уның диңгеҙҙә йөҙөү ваҡытында нулгә тиерлек ҡайтарып ҡалдырыла. Уның йөҙөп йөрөү ваҡытында Джозеф Банкс, Уильям Блай, Джордж Ванкувер, Иоганн Рейнгольд һәм Георг Форстер кеүек билдәле диңгеҙ сәйәхәтселәре һәм тикшеренеүселәренең тотош плеядаһы ҡатнаша. == Бала сағы һәм үҫмер йылдары == Джеймс Кук [[1728 йыл]]дың 27 октябрендә Мартон ауылында (хәҙер Саут-Йоркшир графлығы) тыуған. Атаһының, ярлы шотланд батрагының, Джеймстан тыш дүрт балаһы булған. [[1736 йыл]]да ғаилә Грейт Айтон ауылына күсеп килә, бында Кукты урындағы мәктәпкә бирәләр (хәҙер музей). Биш йыл уҡығандан һуң Джеймс Кук шул ваҡытҡа идара итеүсе вазифаһын алған атаһының башланғысы аҫтында фермала эшләй башлай. Ун һигеҙ йәшендә Уокерҙарҙың күмерсе «Геркулесына» юнга булып яллана. Шулай башлана Джеймс Куктың диңгеҙ тормошо. == Карьераһының башы == Кук дигеҙсе карьераһын карап хужалары Джон һәм Генри Уокерҙарға ҡараған Лондон — Ньюкасл йүнәлешендәге «Геркулес» сауҙа күмерсе-бригында ябай юнга булып башлай. Ике йылдан һуң Уокерҙарҙың икенсе — «Өс таған» карабына күсерелә. Куктың күп ваҡытын китаптар уҡып үткәреүе тураһында Уокерҙарҙың дуҫтарының дәлилдәре билдәле. Эштән буш ваҡыттарын ул география, навигация, математика, астрономияны өйрәнеүгә арнай, уны шулай уҡ диңгеҙ экспедицияларының тасуирламалары ҡыҙыҡһындыра. Куктың Уокерҙарҙы ике йылға ҡалдырыуы билдәле, ул Балтикала һәм Англияның көнсығыш ярҙары буйында үткәрә, ләкин туғандарының үтенесе буйынса «Френдшипта» капитан ярҙамсыһы булып ҡайта. Өс йылдан һуң, [[1755 йыл]]да, Уокерҙар уға «Френдшип» өҫтөнән етәкселек итеүгә тәҡдим итә, әммә Кук баш тарта. Уның урынына 1755 йылдың 17 июнендә ул Король хәрби-диңгеҙ флотына матрос булып яҙыла һәм һигеҙ көн үткәндән һуң 60-пушкалы «Игл» карабына тәғәйенләнә. Биографияһындағы был факт ҡайһы бер тикшеренеүселәрҙе аптырашта ҡалдыра — сауҙа флотындағы капитан вазифаһына ҡарағанда Куктың ауыр матрос хеҙмәтен өҫтөн күреүенең сәбәптәре билдәһеҙ. Әммә бер айҙан һуң Кук боцман була. Тиҙҙән Ете йыллыҡ һуғыш башлана (1756 йыл). «Игл» Франция ярҙары буйында блокадала ҡатнаша. Шулай уҡ «Игл» карабының 1757 йылдың майында Уэссан утрауы янында француз карабы «Герцог Аквитанский» менән һуғышҡа инеүе билдәле. (судноның ауырлығы 1500 тонна, 50 пушкалы). Алыш барышында «Герцог Аквитанский» баҫып алына. Алышта «Игл» карабы ла зыян күрә һәм Англияға ремонтҡа китергә мәжбүр була. Ике йыллыҡ стажы булғандан һуң, [[1757 йыл]]да, Джеймс Кук мастерға уңышлы имтихан тота (ингл. Sailing Master), ә 27 октябрҙә капитан Крейг етәкселеге аҫтында «Солебей» карабына тәғәйенләнә. Кукҡа был ваҡытта егерме туғыҙ йәш була. Ете йыллыҡ һуғыш башланыу менән ул 60-пушкалы «Пемброк» карабына тәғәйенләнә. «Пемброк» Бискай ҡултығындағы блокадала ҡатнаша, һуңынан [[1758 йыл]]дың февралендә Төньяҡ Америка яры буйына (Канада) ебәрелә. Кук алдында Квебекты яулау буйынса төп әһәмиәткә эйә булған мөһим бурыс ҡуйыла, — Британия караптары Квебекҡа үтеп инә алыу өсөн Изге Лаврентий йылғаһы участкаһы фарватерын булдырыу. Был бурыс фарватерҙы картаға теркәүҙе генә түгел, шулай уҡ йылғаның караптар йөрөү участкаһын буйҙар менән билдәләүҙе үҙ эсенә ала. Бер яҡтан фарватерҙың ғәҙәттән тыш ҡатмарлы булыуы арҡаһында эш күләме бик ҙур була, икенсе яҡтан — француз артиллерияһы уты аҫтында, төнгө һөжүмдәрҙе кире ҡағып, француздар юҡ иткән буйҙарҙы тергеҙеп, төндә эшләргә тура килә. Уңышлы башҡарылған эш Куктың картография тәжрибәһен байыта, шулай уҡ Адмиралтейство ахыр сиктә тарихи һайлау буйынса тап унда туҡтала. Квебек ҡамала, һуңынан яулап алына. Кук хәрби хәрәкәттәрҙә туранан-тура ҡатнашмай. Квебекты алғандан һуң Кук «Нортумберленд» флагман карабына мастер булып ҡабул ителә, быны профессиональ дәртләндереү тип баһаларға мөмкин. Адмирал Колвилл бойороғо буйынса, Кук Изге Лаврентий йылғаһын 1762 йылға тиклем картаға төшөрөүҙе дауам итә. Куктың карталары адмирал Колвилл тарафынан нәшер итеүгә тәҡдим ителә һәм Төньяҡ Америка лоцияһында [[1765 йыл]]да баҫылып сыға. Англияға Кук [[1762 йыл]]дың ноябрендә әйләнеп ҡайта. Канаданан ҡайтҡас, 1762 йылдың 21 декабрендә Кук Элизабет Баттсҡа өйләнә. Уларҙың алты балаһы була: Джеймс (1763—1794), Натаниэль (1764—1781), Элизабет (1767—1771), Джозеф (1768—1768), Джордж (1772—1772) һәм Хью (1776—1793). Ғаилә [[Лондон]]дың Ист-Энд районында йәшәй. Кук вафат булғандан һуң Элизабеттың тормошо тураһында әҙ билдәле. Ул ире үлгәндән һуң тағы 56 йыл йәшәй һәм 1835 йылдың декабрендә 93 йәшендә вафат була. == Ер шары буйлап тәүге экспедиция (1768—1771 йылдар) == [[Файл:Cook Three Voyages 59.png|мини|справа|600px|<center>'''Куктың {{oncolor||red|беренсе}}''', '''{{oncolor||green|икенсе}}''' һәм '''{{oncolor||blue|өсөнсө}}''' экспедицияһы</center>]] === Экспедиция маҡсаттары === Экспедицияның рәсми маҡсаты Венераның Ҡояш дискы аша үтеүен тикшереү була<ref>Кук, Джеймс. Глава 1-3 // Плавание на «Индеворе» в 1768—1771 годах</ref>. Әммә Кук алған йәшерен бойороҡта ул астрономик күҙәтеүҙәрҙе тамамлағандан һуң киескмәҫтән Көньяҡ материк тип аталған көньяҡ киңлектәрҙе эҙләүгә юлланырға тейеш була (шулай уҡ Terra Incognita кеүек билдәле)<ref>Кук, Джеймс. Глава 1-3 // Плавание на «Индеворе» в 1768—1771 годах</ref>. Экспедицияның маҡсаты булып шулай уҡ Австралия ярҙарын, бигерәк тә уның өйрәнелмәгән көнсығыш яры буйын билдәләү тора. === Экспедиция составы === Кук файҙаһына Адмиралтействоның һайлауына йоғонто яһаған түбәндәге сәбәптәрҙе билдәләргә мөмкин: 1. Кук диңгеҙсе, һәм шуға күрә Адмиралтействоға буйһона, ә уға экспедиция начальнигы сифатында үҙ кеше кәрәк була. Тап ошо сәбәп буйынса ошо уҡ исемгә дәғүә иткән Александер Далримпл Адмиралтействоға отошһоҙ була 2. Кук диңгеҙсе генә түгел, ә тәжрибәле диңгеҙсе 3. Кук хатта тәжрибәле диңгеҙселәр араһында картографияла һәм навигацияла ҙур тәжрибәһе менән айырылып тора, был турала уның Изге Лаврентий йылғаһының фарватерын үлсәүе буйынса уңышлы үткәрелгән эше раҫлай. Тәжрибә туранан-тура адмирал тарафынан раҫлана (Колвилл тарафынан), ул Куктың эштәрен нәшер итеүгә тәҡдим итеп, Кукҡа түбәндәгесә ҡылыҡһырлама бирә: «Тәжрибәм буйынса мистер Куктың һәләтен һәм уның отҡорлоғон белеп, мин уны ул үтәгән эш өсөн һәм шул уҡ төрҙәге башҡа ҙур эштәр өсөн етерлек кимәлдә квалификациялы тип һанайым»<ref>Маклин А. Капитан Кук — М.: Центрполиграф, 2001. — ISBN 5-227-01197-4</ref> Экспедиция өсөн махсус йыһазландырылған ҙур булмаған күмер ташыусы класына ҡараған «Индевор» карабы бүленә. Ботаниктар Даниэль Соландер һәм Король йәмғиәте ағзаһы һәм уның буласаҡ президенты Джозеф Банкс була, ул шул ваҡытта уҡ хәлле кеше була. Рәссамдар — Александр Бьюкен һәм Сидни Паркинсон. Астроном Грин Кук менән бергә күҙәтеүҙәр алып барырға тейеш. Судно табибы доктор Монкгауз. === Экспедиция барышы === [[Файл:HMS Bark Endeavour - Replica01.jpg|мини|справа|300px|«Индеворҙың» реконструкцияһы]] [[Файл:War Canoe of New Zealand.jpg|мини|справа|300px|Куктың журналынан Яңы Зеландия ҡайығының һүрәте, 1769 йыл, авторы билдәһеҙ]] [[Файл:Mortimer - Captain James Cook, Sir Joseph Banks, Lord Sandwich, Dr Daniel Solander and Dr John Hawkesworth.jpg|thumb|right|300px|Һулдан уңға: Дэниэль Соландер, Джозеф Банкс, Джеймс Кук, Джон Хоксфорд һәм лорд Сэндвич. Картина. Авторы — [[Мортимер, Джон Гамильтон|Джон Гамильтон Мортимер]], 1771]] [[1768 йыл]]дың 26 авгусында «Индевор» Плимуттан сыға һәм [[1769 йыл]]дың 10 апрелендә Таити ярҙарына етә. Адмиралтействоның «бөтә саралар ярҙамында туземецтар менән дуҫлыҡты тоторға» тигән бойороҡтарын үтәп, Кук экспедиция ағзаларының һәм карап командаһының аборигендар менән аралашыуында ҡаты дисциплина булдыра. Урындағы халыҡ менән низағҡа инеү ҡәтғи тыйыла. Был бойороҡто боҙоу осраҡтары ҡаты язаға тарттырыла. Экспедиция өсөн яңы аҙыҡ-түлек Европа тауарҙарына алмаштырыла. Инглиздәрҙең бындай ҡылығы, прагматик йәһәттән эш ителһә лә (үҙеңә ҡарата нәфрәт тыуҙырыу файҙаһыҙ), шул ваҡыт өсөн нонсенс булған — европалылар, ғәҙәттә, үҙҙәренең маҡсатына көс ҡулланып, аборигендарҙы талап, үлтереп ирешкән (хатта сәбәһеҙ үлтереү осраҡтары ла булған). Тыныслыҡ яҡлы сәйәсәт үҙ емештәрен бирә — утрау кешеләре менән яҡшы мөнәсәбәттәр булдырыла, шунһыҙ Венераны күҙәтеүҙә етди ҡыйынлыҡтар булыр ине. Күҙәтеүҙәр үтә торған яр буйҙарын контролдә тотоу маҡсатында, өс яғынан вал, урыны менән йырын һәм ҡойма менән уратып алынған форт төҙөлә, уны ике пушка һәм алты фальконет, 45 кешенән торған гарнизон һаҡлай. Иртән, 2 майҙа, унһыҙ эксперимент үткәреү мөмкин булмаған берҙән-бер квадрант урланғанлығы асыҡлана. Шул уҡ көндөң кисендә квадрант табыла. 7 июндән 9 июнгә ҡарай команда карапты ҡараштырыу менән мәшғүл була. 9 июлдә ҡуҙғалыуҙан алда диңгеҙ пехотаһы һалдаттары Клемент Уэбб һәм Сэмюэл Гибсон ҡаса. Утрау кешеләре ҡасҡындарҙы тоторға ярҙам итеүҙәренән баш тартҡас, Кук округаның бөтә иң баһалы башлыҡтарын эләктереп ала һәм уларҙы ебәреү өсөн ҡасҡындарҙы кире ҡайтарыуҙы шарт итеп ҡуя. Урындағы халыҡ ярҙамында дезертирҙарҙы карапҡа ҡайтарғас, башлыҡтарҙы ебәрәләр. Астрономик күҙәтеүҙәрҙән һуң Кук үҙе менән яҡындағы утрауҙарҙы яҡшы белгән һәм тәржемәсе була алған Тупия исемле урындағы башлыҡты һәм уның уның ялсыһы Тиатуны алып [[Яңы Зеландия]] ярҙарына юллана. Яңы Зеландия аборигендары менән, инглиздәрҙең тыныслыҡҡа ынтылыуына ҡарамаҫтан, яҡшы мөнәсәбәттәр урынлаштырыу мөмкин булмай. Экспедицияға бер нисә тапҡыр бәрелештә ҡатнашырға тура килә, уның барышында аборигендар бер нисә юғалтыу кисерә. Көнбайыш яр буйлап барыуҙы дауам итеп, Кук якорҙа тороу урыны өсөн уңайлы бухта таба. Королева Шарлотта тип ул атаған был бухтала «Индевор» ремонтҡа туҡтала: карапты ярға сығаралар һәм яңынан һыҙлыҡлап сығалар. Бында уҡ, Королева Шарлотта ҡултығында асыш яһала — ҡалҡыулыҡҡа менеп, Кук Яңы Зеландияны ике утрауға бүлеүсе боғаҙҙы күреп ҡала. Был боғаҙ уның исеме менән атала ([[Кук боғаҙы]]). 1770 йылдың апрелендә Кук [[Австралия]]ның көнсығыш ярына килә. Ҡултыҡтың ярында экспедиция элек билдәле булмаған күп үҫемлектәр төрөн таба, шуға күрә Кук был ҡултыҡты Ботаник тип атай. Ботаник ҡултығынан Кук Австралияның көнсығыш яры буйлап төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай юллана. 11 июндә тышлығына зыян килтереп, карап ҡомға барып терәлә. Һыу ҡалҡыу һәм карапты еңеләйтеү маҡсатында ҡабул ителгән саралар арҡаһында (борт тышына такелаждың запас өлөштәре, балласт һәм пушкалар сығарыла) «Индеворҙы» һай урындан сығарыу мөмкин була. Әммә зарар күргән борт тышлығынан карап эсенә һыу тула башлай. Тишектән һыу ағымы килмәһен өсөн беше киндер тығып ҡуялар, шулай итеп һыуҙың инеүен кәметергә мөмкин була. Шуға ҡарамаҫтан «Индевор» едти ремонтҡа мөхтәж була, сөнки әлеге хәлендә карапты йөҙмә торошонда помпа ҡоролмаларының өҙлөкһөҙ эшләүе талап ителә, ә бортындағы ҙур тишек менән йөҙөүҙе дауам итеү бөтөнләй ҡурҡыныс. Һәм Кук ремонтҡа туҡтау өсөн хәүефһеҙ урын эҙләй башлай. 6 көндән һуң ундай урын табыла. «Индеворҙы» ярға һөйрәп сығаралар, тишектәрен ямайҙар. Тиҙҙән караптың диңгеҙҙән Ҙур Барьер Рифы менән айырылғанлығы асыҡлана, шулай итеп экспедиция Австралия яры һәм риф араһындағы һай урындар һәм һыу аҫты ҡаялары менән ҡапланған тар һыу һыҙатында тороп ҡала. Рифты урап үтеп, төньяҡҡа ҡарай 360 миль үтергә тура килә. Лотты даими ташлап, яй барырға, трюмдан бер туҡтауһыҙ һыуҙы һурҙырырға тура килә. Етмәһә карапта зәңге ауырыуы башлана. Әммә Кук, Рифтың тотош стенаһында ваҡыт-ваҡыты менән барлыҡҡа килгән тишектәргә иғтибар итмәй, ошо юл менән барыуын дауам итә. Эш шунда була, Ҙур Барьер Рифынан яйлап алыҫлашҡан яр бер мәлде асыҡ дигеҙҙән күҙәтеү өсөн йыраҡ була, был Австралия ярҙарын күҙ уңынан ысҡындырғыһы килмәгән Кук өсөн уңайлы булмай. Был ныҡышмалылыҡ үҙ емештәрен бирә — Риф һәм яр буйлап барыуын дауам итеп, Кук Яңы Гвинея һәм Австралия араһындағы боғаҙға тап була (ул саҡта Яңы Гвинея утраумы әллә Австралия материгының өлөшө икәнлеген белмәйҙәр). Кук карапты ошо боғаҙ аша Батавияға (иҫке исеме [[Джакарта]]) йүнәлтә. [[Индонезия]]ла карапҡа тапма ауырыуы үтеп инә. «Индевор» ғинуар башында Батавияға ингәндә ауырыу эпидемия характерын ала. Тупиа менән Тиату тапма ауырыуының ҡорбандары була. Карап кисекмәҫтән ремонтҡа ҡуйыла, уны тамамлағандан һуң Кук тиҙ арала Батавияны ҡалдыра. Әммә кешеләр үлеүен дауам итә. Панаитан утрауында тапма ауырыуына дизентерия өҫтәлә, ошо мәлдән ул үлем осраҡтарының төп сәбәбе була. 14 мартта «Индевор» Кейптаун портына ингәндә, карапта эшкә һәләтле 12 кеше ҡала. Шәхси составта юғалтыуҙар ныҡ күп була, тик Батавиянан Кейптаунға тиклем юлда команданың 22 ағзаһы вафат була (башлыса дизентериянан), шулай уҡ бер нисә штатский кеше, шул иҫәптә астроном Грин да була. Артабанғы йөҙөү мөмкин булһын өсөн, команда тулыландырыла. [[1771 йыл]]дың 12 июлендә экспедиция Англияға әйләнеп ҡайта. === Беренсе экспедиция һөҙөмтәләре === Төп һоралған маҡсат — Венераның Ҡояш дискы аша үтеүен күҙәтеү — башҡарыла, һәм эксперимент һөҙөмтәләре, шул ваҡыттағы ҡорамалдарҙың етешһеҙлегенә бәйле үлсәмдәрҙең яңылышлыҡтарына ҡарамаҫтан, һуңғараҡ (планетаның ьашҡа нөктәләренән барлығы тағы дүрт күҙәтеү менән) Ерҙән Ҡояшҡа тиклем алыҫлыҡты теүәл иҫәпләү өсөн ҡулланыла. Икенсе бурыс — Көньяҡ материкты асыу — үтәлмәй, һәм, хәҙер билдәле булыуынса, Куктың беренсе экспедицияһында үтәлеүе мөмкин булмай. Экспедиция шулай уҡ Яңы Зеландия — тар боғаҙ (Кук боғаҙы) менән айырылған ике үҙаллы утрау, ә элек ҡабул ителгәнсә, билдәһеҙ материктың өлөшө түгел икәнлеген иҫбатлай. Картаға шул ваҡытҡа бөтөнләй тикшерелмәгән Австралияның бер нисә йөҙ миль көнсығыш яры буйын төшөрөргә мөмкин була. Австралия һәм Яңы Гвинея араһындағы боғаҙ асыҡлана. Ботаниктар биологик өлгөләрҙең ҙур коллекцияһын йыя. Тыуған иленә ҡайтҡас, Ҡукҡа 1-се ранг капитаны (Captain) дәрәжәһе бирелә. == Ер шары буйлап икенсе сәйәхәт (1772—1775 годы) == [[1772 йыл]]да Адмиралтейство Тымыҡ океанға икенсе эксепдицияны әҙерләүгә тотона. === Экспедиция маҡсаты === Куктың икенсе экспедицияһы (1772—1775) геограрфия һәм сәйәси проблемалар менән бәйле була. Француздар был ваҡытта көньяҡ диңгеҙҙәрҙә ҙур әүҙемлек күрһәтә. Кәмендә дүрт француз экспедицияһы алтмышынсы йылдар аҙағында Көньяҡ материкты эҙләү буйынса ебәрелә. Улар Они Бугенвиль, Сюрвиль, Марион-Дюфрен, Кергелен исемдәре менән бәйле була. Башланғыс шулай уҡ француз Ост-Инд компанияһынан да килә, нәҡ ул Сюрвиль экспедицияһын, шулай уҡ [[XVIII быуат]]тың беренсе яртыһында Кук телгә алған Буве экспедицияһын кәрәк-яраҡ менән тәьмин итә. Был француз экспедицияларының һөҙөмтәләре тураһында (Бугенвиль экспедицияһынан тыш) Лондонда әле белмәйҙәр, был хафаланыу өҫтәй. Ике карап ебәрергә (француздар 2—3-шәр карапты бергә ебәрә) һәм яңы экспедиция башында капитан Кукты ҡуйырға ҡарар ителә, уның уңыштары Англияла ҙур тәьҫир итә. Адмиралтейство был эш менән шул тиклем ашыға, хатта Кукҡа беренсе сәйәхәте тураһында ентекле отчет төҙөп бөткәс өс йыллыҡ йөҙөүҙән һуң ял итеү өсөн тик өс аҙна ваҡыт бирелә (1771 йылдың декабрендә). Һис шикһеҙ, быға Король йәмғиәте лә шулай уҡ ярҙам итә — ул ярым хөкүмәт ойошмаһы була һәм йәмғиәттә ҡеүәтле көскә эйә була; шул ваҡыттың төп географтары, бигерәк тә Александер Далримпл, колонизациялау өсөн яраҡлы ҙур Көньяҡ материктың идеяһына ышаныуҙарын дауам итә. Кук көндәлектәрендә үҙенең инструкцияларын былай һүрәтләй: {{начало цитаты}} 3 июлдә Плимут каналында «Резолюшн» «Эдвенчур» менән осраша. Унан алда кис беҙ канал һыуҙарында лорд Сандвич менән осраштыҡ. «Глори» фрегаты һәм «Азард» кәмәһе оҙатыуындағы «Огаста» яхтаһында ул адмирал верфтарын урап үтте. Беҙ уға ун ете атыу менән салют бирҙек. Лорд Сандвич һәм сэр Хью Пеллизер «Резолюшнға» килде һәм беҙҙең уңышлы юлланыу тураһында яңы, үҙҙәренең был юлы һуңғы хәстәрлектәрен күрһәтте. Караптың алыҫ йөҙөүгә тулыһынса минең талаптарға ярашлы әҙер икәнен шәхсән тикшерергә теләнеләр. Плимутта мин 25 июндә ҡул ҡуйылған инструкцияны алдым. Был инструкцияла миңә «Эдвенчурҙы» үҙемдең етәкселегем аҫтына алырға, кисекмәҫтән Мадейр утрауына барырға, унда шарап менән запасланырға һәм Добрая Надежда моронона юлды дауам итергә ҡушылған. Артабан йөҙөү өсөн запастарҙы кәрәк-яраҡтар менән тулыландырып, мин Буве мәғлүмәттәре буйынса 54° көньяҡ киңлектә һәм 11°20' көнсығыш оҙонлоҡта ятҡан Сирконсисьон моронон табыу буйынса көньяҡҡа йүнәлергә тейеш булам. Был иорондо тапҡас, мин уның көньяҡ материктың өлөшө (уның барлығы тураһында электән лиңгеҙселәр һәм георгафтар бәхәс алып барған) йәки сағыштырмаса ҙур булмаған утрауҙың осо икәнлеген билдәләргә тейеш булам. Беренсе осраҡта яңы асылған ерҙәрҙе навигация практикаһы һәм сауҙа ихтыяждарын һәм фән өсөн бындай тикшеренеүҙәрҙең әһәмиәтен күҙ уңында тотоп ентекле өйрәнеү кәрәк. Әгәр ҙә был ерҙәрҙә йәшәүселәр булһа, мин ерле халҡының һанын билдәләргә, халыҡтың характеры, ғөрөф-ғәҙәте тураһында мәғлүмәттәр йыйырға һәм улар менән дуҫтарса мөнәсәбәт булдырырға тейеш. Бөтә осраҡтарҙа ла урындағы халыҡҡа ҡарата хәстәрлек күрһәтергә кәрәк. Йә көнсығыш, йә көнбайыш йүнәлештә, йә үҙемдең ҡарамаҡҡа барып, көньяҡта яңы территорияларҙы асыу өсөн бөтә көсөмдө һалырға тейеш. Шул уҡ мәлдә юғары киңлекте күҙ уңында тоторға һәм беҙҙең запастар, команданың һаулыҡ торошо һәм караптарҙың торошо еткән тиклем көньяҡ полюсҡа йөҙөр кәрәк. Һәр хәлдә бортта Англияға кире уңышлы әйләнеп ҡайтыу өсөн етерлек аҙыҡ-түлектең булыуы мөһим. Икенсе осраҡта, әгәр ҙә Сирконсисьон мороно утаруҙың өлөшө була ҡалһа, мин уның теүәл урынлашыуын билдәләргә тейеш. Һуңынан мин уны табаммы әллә юҡмы, Көньяҡ материкты асыу буйынса өмөт булғанда көньяҡҡа ҡарай курсты тоторға тейеш. Шул саҡта мин курсты көнсығышҡа ҡарай алырға һәм көньяҡ ярымшарҙың билдәһеҙ өлөштәренең асылмаған ерҙәрен әҙләү буйынса тикшерергә тейеш. Көньяҡ полюсҡа яҡын юғары киңлектәрҙә йөҙөп, мин ер шары тирәләй урап үтергә, Добрая Надежда моронона әйләнеп килергә, ә унан Спидхедҡа барырға тейеш. Әгәр юғары киңлектәрҙә йылдың уңайһыҙ ваҡытында хәүефле булһа, мин кешеләргә ял бирергә һәм судноларҙы йүнәтеү өсөн ваҡытлыса төньяҡтараҡ урынлашҡан алдан һайланған урынға килә ала инем. Әммә инструкция был пункттан тәүге мөмкинлектә үк караптарҙың яңынан көньяҡҡа ҡарай юлланыуын талап итә. Әгәр ҙә «Резолюшн» юлда һәләк булһа, йөҙөүҙе «Эдвенчурҙа» дауам итергә кәрәк була. Был инструкцияның күсермәһен ҡулланма кеүек һәм тайпылышһыҙ башҡарыу өсөн капитан Фюрноға бирҙем. Караптарҙың көтөлмәгән айырылып китеүе осрағында мин яҡындағы һәм артабанғы осрашыуҙар өсөн пункттар билдәләнем: беренсе осрашыу Мадейр утрауында, икенсеһе — Сантьягу утрауындағы Порту-Прайяла, өсөнсөһө — Добрая Надежда морононда, дүртенсеһе — Яңы Зеландия ярҙары буйында булырға тейеш. Плимутта булған саҡта астрономдар Уолс һәм Бейли Дрейк утрауында карап хронометрҙарының дөрөҫлөгөн тикшереү өсөн күҙәтеүҙәр алып барҙы. Улар Дрейк утрауының 50°21’30" төньяҡ киңлектә һәм 4°20' көнбайыш оҙонлоҡта ятыуын билдәләнеләр. Гринвик меридиан беҙҙең тарафтан баштағы тип ҡабул ителде, һәм унан артабан көнсығыш, шулай уҡ көнбайыш ярымшарҙа 180° тиклем оҙонлоҡтар һаналды. {{конец цитаты}} ===Экспедиция составы=== Экспедиция башлығына төп кандидаттар Джеймс Кук һәм Джозеф Банкс була. Эксепдицияға әҙерлек барышында Адмиралтейство һәм Банкс араһында килешмәүсәнлектәр килеп сыға, һәм һөҙөмтәлә Банкс экспедицияла ҡатнашыуҙан баш тарта. Экспедицияның етәксеһе ҡабаттан Джеймс Кук була. Экспедицияға ике карап — флагман ролен башҡарыусы 462 тонна ауырлыҡтағы «Резолюшн» һәм 350 тонна ауырлыҡтағы «Эдвенчур» карабын бүләләр. «Резолюшнда» капитан булып Кук үҙе, «Эдвенчурҙа» — Тобиас Фюрно тора. «Резолюшнда» лейтенанттар Джон Купер, Ричард Пикерсгилл һәм Чарльз Клерк була. Экспедицияла натуралистар Иоганн Рейнхольд һәм Георг Форстеры (аталы-уллы), астрономдар Уильям Уэллс һәм Уильям Бэйли, рәссам Уильям Ходжес ҡатнаша. ===Экспедиция барышы=== [[Файл:Hodges, Resolution and Adventure in Matavai Bay.jpg|thumb|right|300px|«Резолюшн» һәм «Эдвенчур» Матавай ҡултығында(Таити). Картина. Авторы: Уильям Ходжес, 1776]] [[Файл:Resolution ship.jpg|thumb|right|300px|«Резолюшн». Картина. Авторы — Джон Мюррэй, 1907]] 1772 йылдың 13 июлендә караптар Плимуттан сыға. [[1772 йыл]]дың 30 октябрендә Кейптаунға килгәс, экспедицияға ботаник Андерс Спаррман ҡушыла. 22 ноябрҙә караптар, көньяҡҡа курс алып, Кейптаунды ҡалдыралар. Ике аҙна дауамында Кук бер утрауҙы, — Буве тәүге тапҡыр күргән ерҙе эҙләй, әммә уның координаталарын аныҡ билдәләй алмай. Яҡынса, утрау Добрая Надежда морононан 1700 миль көньяҡтараҡ урынлаша. Эҙләүҙәр һөҙөмтә бирмәй, һәм Кук көньяҡҡа юллана. [[1773 йыл]]дың 17 ғинуарында караптар (тарихта беренсе тапҡыр) Көньяҡ поляр түңәрәген киҫеп үтә. 1773 йылдың 8 февралендә шторм ваҡытында, караптар күремлектән ситкә сыға һәм бер-береһен юғалта. Бынан һуң капитандарҙың эш итеүе түбәндәгесә була. # Кук «Эдвенчурҙы» табырға маташып, өс көн дауамында йөҙөп йөрөй. Эҙләүҙәр һөҙөмтәһеҙ була һәм «Резолюшн» 60-сы параллелгә тиклем көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай курс ала, һуңынан көнсығышҡа борола һәм был курста 17 мартҡа тиклем ҡала. Ошонан һуң Кук Яңы Зеландияға курс ала. Экспедиция 6 аҙна Томанлы ҡултығында якорҙа тора, был ҡултыҡтың тикшеренеүҙәрен үткәрә һәм көс туплай, шунан һуң юғалыу осрағында алдан һөйләшелгәнсә осрашыу урынына - Шарлотта ҡултығына йүнәлә. # Фюрно Тасманияның Австралия материгының өлөшө әллә үҙаллы утрау микәнен асыҡлау маҡсатында Тасмания утрауының көнсығыш яры буйына йөнәлә, әммә уңышҡа ирешмәй, Тасмания Австралияның өлөшө тип хаталы ҡарар итә. Һуңынан Фюрно «Эдвенчурҙы» Шарлотта ҡултығына осрашыу урынына йүнәлтә. 1773 йылдың 7 июнендә караптар Шарлотта ҡултығынан сыға һәм көнбайышҡа йүнәлә. Ҡышҡы айҙарҙа Кук Тымыҡ океандың Яңы Зеландияға яҡын ятҡан әҙ өйрәнелгән райондарын тикшереү менән шөғөлләнергә теләй. Әммә «Эдвенчурҙа» туҡланыу режимы боҙолоу менән бәйле зәңге киҫкенләшеүе арҡаһында Таитиға барырға тура килә. Таитиҙа команда рационына күп емеш-еләк кертелә, шулай итеп бөтә зәңге менән ауырыусыларҙы дауаларға мөмкин була. Таитиҙан һуң Кук Хуахине утрауына бара, унда 300 сусҡа һатып ала. Утрау кешеләре һәм уларҙың башлығы менән һәйбәт мөнәсәбәттәр булдырылһа ла, экспедицияның ҡайһы бер ағзалары был утрауҙа енәйәтселәрҙең һөжүменә дусар була. Шулай, 6 сентябрҙә матрос Спарман талана һәм туҡмала, Кук үҙе лә һөжүм итеү ҡурҡынысына юлыға. 7 сентябрҙә, йөҙөп китеү алдынан, экспедицияға яҡындағы Ульетеа утрауы кешеһе Омай ҡушыла, унда Кук Хуахине утрауынан һуң ҡапыл барырға йыйынған була. Ульетеа утрауын шул уҡ көндөң кисендә күрәләр. Был утрауҙа шул уҡ күләмдә сусҡа һатып алалар, уларҙың дөйөм һаны, Кук баһалауынса, 400 башҡа етә. Ульетеа утрауында Кук үҙе менән Эдидей исемле тағы бер утрау кешеһен ала. Кук барған артабанғы утрауҙар Эуа һәм Тонгатабу була, уларҙың кешеләре Кукты үҙенең алсаҡлығы менән таң ҡалдыра, Кук яҡындағы өсөнсө утрау менән бергә был утрауҙарҙы Дуҫлыҡ утрауҙары тип атай. Был атама, артабан рәсми статусын юғалтып, әлегә тиклем ҡулланыла. [[Файл:James Cook.gif|thumb|300px|left| [[Яңы Зеландия|Яңы Зеландияның]] почта маркаһында '''Капитан Джеймс Кук — сәйәхәтсе, тикшеренеүсе һәм картограф''' [[1940]], </small>]] Дуҫлыҡ утрауҙарынан һуң Яңы Зеландия ярҙарында караптар штормға эләгә һәм яңынан айырыла. Кук боғаҙында штормдың туҡтауын көтөп, «Резолюшн» алдан килешелгән осрашыу урынына, Шарлотта ҡултығына әйләнеп ҡайта, әммә «Эдвенчур» бында һаман да булмай. Өс аҙна көтөү ваҡытында инглиздәр урындағы халыҡ араһында каннибализм күренештәре шаһиты була. «Эдвенчурҙы» көтөп ала алмағас, Кук ярҙа капитан Фюрно өсөн яҙыу ҡалдырып, көньяҡҡа юл ала. Яҙыуҙа Кук поляр диңгеҙҙәренән ҡайтҡандан һуң барасаҡ урындарын билдәләй, һәм Фюрноға йә осрашырға тырышырға, йә Англияға ҡайтырға тәҡдим итә. «Эдвенчур» Шарлотта ҡултығына Кук йөҙөп киткәндән һуң бер аҙна тигәндә килә. 1773 йылдың 17 декабрендә ғәҙәттән тыш ваҡиға була — ярға яңы йәшелсәләр артынан ебәрелгән ике боцман етәкселегендәге һигеҙ матрос үлтерелә һәм утрау кешеләре тарафынан ашала. Капитан Фюрно Англияға ҡайтырға ҡарар итә (күрәһең, килеп сыҡҡан хәл арҡаһында). Икенсе көндә үк (18 декабрҙә) Фюрно Яңы Зеландияны ташлап китә һәм Кейптаунға юллана. Аҙыҡ-түлек запасын тулыландырып һәм Кукҡа яҙыу ҡалдырып, Фюрно Англияға ҡайта. Кук ҡабаттан поляр һыуҙарына китә һәм 1773 йылдың 21 декабрендә икенсе тапҡыр Көньяҡ поляр түңәрәген киҫеп үтә. [[1774 йыл]]дың 30 ғинуарында «Резолюшн» 71° 10' көньяҡ киңлеккә еткәс, юлды тотош диңгеҙ боҙо ҡаплай. Был Куктың бөтә сәйәхәте ваҡытындғы иң юғары көньяҡ нөктәһе була. Пасха һәм (1774 йылдың 12 марты) һәм Маркиз утрауҙарына (1774 йылдың 7 апрелендә), «Резолюшн» 1774 йылдың 22 апрелендә яңынан Таити ярҙарына яҡынлаша. Бында Кук Таити халҡының күрше Муреа утрауы кешеләре менән һуғышҡа әҙерләнеүенә шаһит була. Экспедицияға бигерәк тә Таити диңгеҙ флоты йоғонто яһай, уны Кук журналында былай тип һүрәтләй: <blockquote> Флот 160 хәрби суднонан һәм аҙыҡ-түлек припастары өсөн 150 суднонан тора. Хәрби судноларҙың оҙонлоғо 40-тан алып 50 футҡа тиклем тәшкил итә. Уларҙың мороно өҫтөндә платформалар урынлашҡан, унда тулы ҡоралланған хәрбиҙәр тора. Ишкәкселәр аҫта платформаларҙы тотоп тороусы бағаналар араһында ултыра. Шулай итеп, был платформалар тик һуғыш өсөн тәғәйенләнгән. Ҙур судноларҙа ҡырҡышар кеше, ә бәләкәй судноларҙа һигеҙешәр кеше ултыра. Мин Таити флотында бөтәһе 7700 кеше торғанын һананым, әммә күп офицерҙар был һанды әҙ тип иҫәпләнеләр. Бөтә суднолар төрлө төҫтәге флагтар менән биҙәлгән һәм ул һыуҙарҙа беҙ күрергә өмөт итмәгән ҙур тамашаны булдырҙы. Алдан бер-береһе менән ҡушылған ике ҙур хәрби суднонан торған адмирал карабы бара. Унда флот менән етәкселек итеүсе оло йәштәге ҡыйыу йөҙлө адмирал Товга бара. </blockquote> Таитиҙан һуң Кук посетил Хуахине һәм Раиатеа утрауҙарын, Дуҫлыҡ утрауҙарына бара. Фиджи утрауҙарында экспедиция аборигендар менән бер нисә тапҡыр бәрелешеп ала. Танна утрауында (Фиджи утрауының) аҙыҡ-түлек запастары тулыландырыла. [[1774 йыл]]дың 3 сентябрендә Яңы Каледония асыла. 1774 йылдың 18 октябрендә Кук Шарлотта ҡултығында өсөнсө тапҡыр якорға тора һәм унда 10 ноябргә тиклем була. 1774 йылдың 10 ноябрендә экспедиция Тымыҡ океан аша көнсығышҡа юллана, 17 декабрҙә Магеллан боғаҙына етә. Атлантик океанда инде Көньяҡ Георгия асыла, әммә был юлы Антарктидаға барып етеү мөмкин булмай. [[1775 йыл]]дың 21 мартында Кук Кейптаунға ремонт өсөн әйләнеп ҡайта, унда капитан Фюрно ҡалдырған яҙыуҙы ала. Кейптаундан «Резолюшн» туранан-тура Англияға йүнәлә һәм 1775 йылдың июлендә Спитхедҡа килә. === Экспедиция һөҙөмтәләре=== Тымыҡ океанда бер нисә рәт утрауҙар һәм архипелагтар асыла. Көньяҡ киңлектәрҙә ниндәйҙер әһәмиәтле ерҙәр булмауы иҫбатлана һәм, шуға күрә был йүнәлештә эҙләүҙәрҙе дауам итеүҙең мәғәнәһе юҡ. Реаль көньяҡ материк — Антарктида — асылмаһа ла, һәр хәлдә уның колониаль экспансия өсөн файҙаһыҙ булыуы билдәләнә. === Өсөнсө йөҙөү (1776—1779 годы)=== === Экспедиция маҡсаттары=== Адмиралтейство тарафынан Куктың өсөнсө экспедицияһы алдында ҡуйылған төп маҡсат, — Төньяҡ-көнбайыш үтеү юлын — Төньяҡ Америка континентын киҫеп үтеүсе һәм Атлантик һәм Тымыҡ океандарҙы тоташтырыусы һыу юлын асыу тора. === Экспедиция составы=== Экспедицияға, элекке кеүек үк, ике карап — флагман «Резолюшны» (462 тонна ауырлыҡтағы, 32 пушкалы), унда Кук донъя тирәләй икенсе сәйәхәтен башҡарғайны, һәм 350 тонна ауырлыҡтағы 26 пушкалы «Дискавери» бүленә. «Резолюшнда» капитан үҙе Кук була, «Дискавериҙа» — Чарльз Клерк, ул Куктың тәүге ике сәйәхәтендә ҡатнашҡайны. Джон Гор, Джеймс Кинг, Джон Уильямсон «Резолюшнда» капитандың беренсе, икенсе һәм өсөнсө ярҙамсылары була. «Дискавериҙа» беренсе ярҙамсы Джеймс Берни, икенсеһе — Джон Рикмен була. Рәссам сифатында экспедицияла Джон Уэббер эшләй. === Экспедиция барышы=== [[Файл:Captain James Cook statue, Waimea, Kauai, Hawaii.JPG|thumb|right|300px|Джеймс Куктың һыны, Ваимиа, Кауаи утрауы (Гавайя утрауҙары)]] [[Файл:Captain Cook Memorial Waimea Hawaii.JPG|thumb|right|300px|Капитан Кук мемориалының арт яғындағы яҙыу, Ваимиа, Кауаи утрауы (Гавайские о-ва)]] [[Файл:Cook-death.jpg|thumb|right|300px|«Капитан Куктың үлеме». Шон Лайнхэн картинаһы]] [[Файл:Book-hawaii-vtorov-033.jpg|thumb|300px|Джеймс Кук үлтерелгән урында обелиск, [[Кеалакекуа (бухта)]]]] [[Файл:Kurnell.JPG|thumb|right|300px|Карнелдә Джеймс Кукҡа арналған обелиск (Сидней яны ҡаласығы)]] Англиянан караптар айырым китә: «Резолюшн» Плимуттан 1776 йылдың 12 июлендә, «Дискавери» 1 августа сыға. Кейптаунға юлда Кук Тенерифе утрауына бара. Кук 17 октябрҙә Кейптаунға килгәс, «Резолюшнды» бортының тышлығының торошо насар булғас, ремонтҡа ҡуырға кәрәк була. 1 ноябрҙә Кейптаунға килгән «Дискавериға» шулай уҡ ремонт яһала. 1 декабрҙә караптар Кейптаундан сыға. 25 декабрҙә Кергелен утрауына баралар. [[1777 йыл]]дың 26 ғинуарында караптар Тасманияға яҡынлаша, унда һыу һәм утын запасын тулыландыралар. Яңы Зеландиянан караптар Таитиға юллана, әммә ҡаршы ел арҡаһында Кук курсты үҙгәртергә һәм башта Дуҫдыҡ утрауҙарына барырға мәжбүр була. Таитиға Кук 1777 йылдың 12 авгусында килә. 1777 йылдың 7 декабрендә караптар Төньяҡ ярымшарға юллана, экваторҙы 22 декабрҙә киҫеп үтә. Ике көндән һуң, 24 декабрҙә, Раштыуа утрауы асыла. Был утрауҙа булып, экспедиция ғояш тотолоуын күҙәтә. 1778 йылдың 18 ғинуарында Гавайя утрауҙары асыла, уларҙы Кук Адмиралтейство лордтарының береһе Сандвич исеме менән атай. Был исем XX быуаттың уртаһына тиклем ҡулланыла<ref>Гавайи (Сандвичевы острова) // Карта Тихого океана (Масштаб 1 : 30 млн). Атлас командира РККА. М.: Изд. 7 отдела Генерального штаба РККА, 1938. Лист. 8.</ref>. Гавайяла экспедиция 2 февралгә тиклем була, көс туплай һәм төньяҡ киңлектәргә йөҙөп китеү өсөн әҙерләнә, һуңынан төньяҡ-көнсығышҡа, Төньяҡ Американың көнбайыш яры буйына юл тота. Был юлда караптар штормға эләгә һәм өлөшләтә зыян («Резолюшн» бизань-мачтаһын юғалта). [[1778 йыл]]дың 30 мартында караптар Тымыҡ океан яғынан Ванкувер утрауына инеүсе оҙон һәм тар Нутка ҡултығында ремонтҡа туҡтай. 26 апрелдә, ремонтты тамамлап, улар Нутка ҡултығынан сыға һәм Төньяҡ Америка яры буйлап төньяҡҡа китә. Әммә Аляска ярҙары эргәһендә тағы ла ремонт өсөн туҡталалар, сөнки «Резолюшнға» һыу ныҡ ағып инә. Август башында караптар [[Беринг боғаҙы]] аша үтә, Төньяҡ поляр түңәрәген киҫеп үтә һәм [[Чукот диңгеҙе]]нә инә. Бында улар тотош боҙ ҡырына тап була. Төньяҡҡа юлды дауам итеү мөмкин булмай, ҡыш яҡынлаша, шуға күрә Кук көньяғыраҡ киңлектәрҙә ҡышты үткәреү ниәтендә караптарҙы кирегә бора. 1778 йылдың 2 октябрендә Кук Алеут утрауҙарына етә, бында ул рус сәнәғәтселәрен осрата, улар уға Беринг экспедицияһы төҙөгән үҙҙәренең картаһын тәҡдим итә. Рус картаһы Кук картаһына ҡарағанда күпкә тулыраҡ була, унда Кукҡа билдәһеҙ булған утрауҙар була, ә Кукта яҡынса билдәләнгән күп ерҙәрҙең һыҙылмалары юғары теүәллек һәм ентекле күрһәтелгән була. Куктың был картаны яңынан төшөрөп, Азия менән Американы айырып тороусы боғаҙҙы Беринг исеме менән атауы билдәле. 1778 йылдың 24 октябрендә караптар Алеут утрауҙарын ҡалдыра һәм 26 ноябрҙә Гавайя утрауҙарына килә, әммә караптар өсөн уңайлы тороу урыны тик 1779 йылдың 16 ғинуарында ғына табыла. Утрау кешеләре — гавайялылар — караптар тирәләй күп һанда туплана; Кук үҙенең яҙыуҙарында уларҙың һанын бер нисә мең тип баһалай. Һуңыраҡ утрау кешеләренең экспедицияға ҡарата юғары ҡыҙыҡһыныуын уларҙың Кукты үҙҙәренең бер аллаһы итеп ҡабул итеүҙәрендә икәнлеге асыҡлана. Әммә экспедиция ағзалары һәм гавайялылар менән баштағы яҡшы мөнәсәбәттәр тиҙ боҙола башлай; көн һайын гавайялыларҙың урлашыуы арта, ә урланған әйберҙе ҡайтарыу арҡаһында килеп сыҡҡан бәрелештәр киҫкенләшә бара. Хәлдең киҫкенләшә барыуын тойоп, Кук 4 февралдә ҡултыҡтан китә, әммә тиҙҙән башланған шторм «Резолюшнға» едти зыян килтерә һәм 10 февралдә караптар ремонт өсөн кире әйләнә (яҡында башҡа якорь тороу урыны булмай). Парустарҙы һәм такелаждың өлөшөн ремонт өсөн ярға сығаралар. Гавайялыларҙың экспедицияға ҡарата мөнәсәбәте асыҡтан-асыҡ дошмандарса була. Тирә яҡта күп ҡоралланған кешеләр күренә. Уларҙың һаны арта. Урлашыуҙар ҙа арта. 13 февралдә «Резолюшн» палубаһынан ҡыпһыуырҙы урлайҙар. Уларҙы кире ҡайтарыу һөҙөмтәһеҙ була һәм бәрелеш менән тамамлана. Икенсе көндә, 14 февралдә, «Резолюшндан» баркас урлана. Урланған мөлкәтте ҡайтарыу маҡсатында Кук урындағы башлыҡтарҙың береһе Каланиопаны бортҡа аманат сифатында ала. Лейтенант Филипс етәкселегендә ун диңгеҙ пехотаһынан торған ҡоралланған кешеләре менән ярға сығып, ул башлыҡтың торлағына килә һәм уны карапҡа саҡыра. Тәҡдимде ҡабул итеп, Каланиопа инглиздәр артынан эйәрә, әммә яр ситенә еткәс, ҡатынының өгөтөнә күнеп, артабан барыуҙан баш тарта. Шул уҡ ваҡытта ярға бер нисә мең гавайялы йыйыла, улар Кукты һәм уның кешеләрен һыуға ҡыҫырыҡлап, уратып ала. Улар араһында инглиздәрҙең бер нисә гавайялыны үлтереүе тураһында хәбәр тарала (капитан Куктың көндәлегендә һүрәтләнгән ваҡиғаларға тиклем лейтенант Рикмендың кешеләре бер ерле кешене үлтереүе тураһында телгә алына), һәм был имеш-мимештәр, шулай уҡ Куктың тәртибе халыҡ төркөмөн дошмандарса эш итеүҙең башланыуына этәрә. Алышта Кук үҙе һәм дүрт матрос һәләк була, ҡалғандары карапҡа сигенә. Ул ваҡиғалар тураһында шаһиттарҙың бер нисә ҡаршылыҡлы мәғлүмәттәре бар, улар буйынса нисек булыуы тураһында фекер йөрөтөү ҡатмарлы. Етерлек кимәлдә тик шуны әйтергә мөмкин, инглиздәр араһында паника башлана, команда тырым-тырағай шлюпкаға сигенә, һәм ошо ығы-зығыла Кук гавайялылар тарафынан үлтерелә (сама менән елкәһенә һөңгө сәнселеп). Лейтенант Кингтың көндәлегенән: <blockquote> «Куктың йығылыуын күреп, гавайялылар еңеүле ҡысҡыралар. Шунда уҡ уның кәүҙәһен ярға һөйрәп сығаралар, һәм уны уратып алған халыҡ төркөмө, түҙемһеҙлек менән бер-береһенән хәнйәрҙе тартып алып, уны сәнскеләй башлай, сөнки һәр береһе уны юҡ итеүҙә ҡатнашырға Шулай итеп, [[1779 йыл]]дың 14 февралендә 50 йәшлек капитан Джеймс Кук Гавайя утрауҙары кешеләре тарафынан үлтерелә. Капитан Клерк үҙенең көндәлегендә әгәр Кук меңләгән халыҡ төркөмө алдында асыу килтерерлек тәртибенән баш тартһа, бәхетһеҙ осраҡ булмаҫ ине, тип раҫлай. Дөйөм алғанда, әгәр Кук тулыһынса диңгеҙ пехотаһы һалдаттарының кәрәк саҡта ерле кешеләрҙе мушкет уты менән генә ҡыуып, утрау халҡы уратып алған кешегә яза бирергә маташмаһа, был хәл аҡтыҡ сиккә барып етмәҫенә мин ныҡ ышанам. Бындай фекер, һис шикһеҙ донъяның төрлө өлөштәрендәге төрлө индеец халыҡтары менән аралашыу тәжрибәһенә нигеҙләнгән, әммә әлеге бәхетһеҙ ваҡиғалар был осраҡта был фекерҙең хаталы икәнен күрһәтте. Ерле кешеләр ул тиклемгә барып етмәҫ ине, әгәр капитан Кук, үкенескә ҡаршы, уларға атып ебәрмәһә тигән төплө дәлилдәр бар: быға тиклем бер нисә минут элек улар һалдаттарға ярҙағы шлюпкалар торған урынға барыу өсөн юлды аса, (был турала мин телгә алдым), шулай итеп капитан Кукҡа гавайялыларҙан китеү өсөн мөмкинлек бирергә маташалар. Лейтенант Филипс һүҙҙәренә ҡарағанда, гавайялылар инглиздәрҙең карапҡа ҡайтыуҙарына ҡамасауларға, бигерәк тә һөжүм итергә йыйынмайҙар, ә йыйылған халыҡтың күплеге уларҙың королдәренең яҙмышы тураһында боросолоуы менән аңлатыла (Куктың Каланиопаны карапҡа саҡырыу маҡсатын күҙ уңында тотҡанда, нигеҙһеҙ түгел). Куктың үлеменән һуң эксепдиция начальнигы вазифаһы «Дискавериҙың» капитаны Чарльз Клеркҡа күсә. Клерк Куктың кәүҙәһен тыныс юл менән ҡайтарыуҙары өсөн тырыша. Уңышһыҙлыҡҡа осрап, ул хәрби операция үткәрергә бойора, уның барышында пушкалар ышығы аҫтында десант яр буйы торлаҡтарын бөткәнсе яндыра һәм гавайялыларҙы тауҙарға ҡыуа. Ошонан һуң гавайялылар «Резолюшнға» ун фунт ит менән аҫҡы яңағы булмаған кеше башы һалынған кәрзинде еткерә. 1779 йылдың 22 февралендә Кук кәүҙәһенең ҡалдыҡтары диңгеҙҙә ерләнә. Англияға караптар 1780 йылдың 7 октябрендә кире ҡайта. ===Экспедиция һөҙөмтәләре=== Экспедицияның төп маҡсаты— Көнбайыш үтеү урынын асыу — үтәлмәй. Гавайя утрвуҙары, Раштыуа утрауы һәм башҡа утрауҙар асыла. == Хәтер == * Боғаҙҙан тыш, сәйәхәтсе хөрмәтенә Тымыҡ океанда архипелаг атала; архипелаг исемен рус сәйәхәтсеһе диңгеҙсе Иван Крузенштерндан ала, сөнки Кук үҙе название Көньяҡ төркөмө утрауҙарында 1773 йылдан 1775 йылға тиклем була. * Бөйөк инглиз сәйәхәтсеһе исеме менән Яңы Зеландияның иң бейек түбәһе атала — Көньяҡ утрауҙың көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан Яңы Зеландия Көньяҡ Альптарындағы Кук тауы (маори атамаһы — Аораки). * Джеймс Кук командалыҡ иткән беренсе карап «Индевор» менән Аполлон-15 йыһан карабының команда модуле атала. Уның осошо барышында кешеләр дүртенсе тапҡыр Айға төшә. Шундай уҡ исемде йыһан караптарының береһе атала. * Джеймс Куктәң үлеме менән бәйле популяр мифҡа һылтанып, Владимир Высоцкий 1971 йылда «Одна научная загадка, или почему аборигены съели Кука» шаян йыр яҙа, унда Австралия хаталы телгә алына. * 1935 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы Джеймс Куктың исеме менән Айҙың күренеп торған яғындағы кратерҙы атай. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Кук, Джемс}} * ''Жорж Блон''. Великий час океанов: Тихий. — {{М.}}: Мысль, 1980. — 205 с. * ''Вернер Ланге Пауль''. Горизонты Южного моря: История морских открытий в Океании. — {{М.}}: Прогресс, 1987. — 288 с. * ''Владимиров В. Н.'' Джеймс Кук. — {{М.}}: Журнально-газетное объединение, 1933. — 168 с. (Жизнь замечательных людей) * ''Януш Вольневич''. Красочный пассат или странствия по островам южных морей. — {{М.}}: Наука, Гл. редакция восточной литературы, 1980. — 232 с. — Серия «Рассказы о странах Востока». * ''Георгий Иванович Кублицкий'' По материкам и океанам. Рассказы о путешествиях и открытиях. — {{М.}}: Детгиз, 1957. — 326 с. * ''Кук Джеймс.'' Плавание на «Индеворе» в 1768—1771 гг. Первое кругосветное плавание капитана Джемса Кука. — {{М.}}: Географгиз, 1960. * ''Кук Джеймс.'' Второе кругосветное плавание капитана Джеймса Кука. Плавание к Южному полюсу и вокруг света в 1772—1775 гг. — {{М.}}: Мысль, 1964. — 624 с. * ''Кук Джеймс.'' Третье плавание капитана Джеймса Кука. Плавание в Тихом Океане в 1776—1780 гг. — {{М.}}: Мысль, 1971. — 638 с. * ''Алистер Маклин''. Капитан Кук. — {{М.}}: Наука, Гл. редакция восточной литературы, 1976. — 136 с. — Серия «Путешествия по странам Востока». * ''Яков Михайлович Свет''. Мореплаватель туманного Альбиона. — {{М.}}: Географгиз, 1963. — 80 с. — Серия «Замечательные географы и путешественники». * ''Яков Михайлович Свет''. Джемс Кук. — {{М.}}: Мысль, 1979. — 110 с. — Серия «Замечательные географы и путешественники». * ''Милослав Стингл.'' Очарованные Гавайи. — {{М.}}: Наука, Гл. редакция восточной литературы, 1983. — 332 с. — Серия «Рассказы о странах Востока». * ''Милослав Стингл.'' Приключения в Океании. — {{М.}}: Правда, 1986. — 592 с. * ''Милослав Стингл.'' Таинственная Полинезия. — {{М.}}: Наука, Гл. редакция восточной литературы, 1991. — 224 с. * ''Георг Форстер.'' Путешествие вокруг света. — {{М.}}: Наука, Гл. редакция восточной литературы, 1986. — 568 с. * ''Николай Корнеевич Чуковский'' Водители фрегатов. Книга о великих мореплавателях. — {{М.}}: Детская литература, 1985. — 479 с. * {{cite book|title =The Journals of Captain James Cook on His Voyages of Discovery|volume=I: The Voyage of the Endeavour 1768–1771| first = | last = | editor-last=Beaglehole|editor-first= J.C. |editorlink=John Cawte Beaglehole| year =1968 | publisher =Cambridge University Press | url = | oclc=223185477|ref=harv}} * {{cite book|last=Beaglehole|first=John Cawte|title=The Life of Captain James Cook|authorlink=John Cawte Beaglehole|publisher=A & C Black|year =1974|isbn=978-0713613827|ref=harv}} * {{cite book|last=Collingridge|first=Vanessa|authorlink=Vanessa Collingridge|title=Captain Cook: The Life, Death and Legacy of History's Greatest Explorer|url=https://archive.org/details/captaincooklifed0000coll|year=2003|publisher=Ebury Press|isbn=978-0091888985|ref=harv}} * {{cite book|last=Fernandez-Armesto|first=Felipe|title=Pathfinders: A Global History of Exploration|url=https://archive.org/details/pathfindersgloba0000fern_o3w9|date=2006|publisher=W.W. Norton & Company|isbn=978-0393062595|ref=harv}} * {{cite book|last=Fisher|first=Robin|title=Captain James Cook and his times|url=https://books.google.com/books?id=dhsOAAAAQAAJ|date=1979|isbn=978-0709900504|publisher=Taylor & Francis|ref=harv}} * {{cite book|last=Hayes|first=Derek|title=Historical Atlas of the Pacific Northwest: Maps of exploration and Discovery|date=1999|publisher=Sasquatch Books|isbn=978-1570612152|url=https://books.google.com/?id=sl57oHrVXGoC|ref=harv}} * {{cite book|last=Horwitz|first=Tony|authorlink=Tony Horwitz|title=Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before|url=https://archive.org/details/intoblueboldlygo0000horw|date=October 2003|publisher=Bloomsbury|isbn=978-0747564553|ref=harv}} * {{cite book|title=Captain James Cook|first=Richard|last=Hough|date=1994|publisher=Hodder and Stoughton|authorlink=Richard Hough|isbn=978-0340825563|ref=harv}} * {{cite book|title=The Oxford Companion to Ships and the Sea|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_t9u3|last=Kemp|first=Peter|first2=I.C.B. |last2=Dear|date=2005|publisher=OUP|isbn=978-0198606161|ref=harv}} * {{cite book|title=Narrative of the voyages round the world, performed by Captain James Cook; with an account of his life during the previous and intervening periods|first=Andrew|last=Kippis|date=1788|url=http://ebooks.adelaide.edu.au/c/cook/james/c77n/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426035955/http://ebooks.adelaide.edu.au/c/cook/james/c77n/ |date=2012-04-26 }} * {{cite book|authorlink=Frank McLynn|last=McLynn|first=Frank|date=2011|title=Captain Cook: Master of the Seas|url=https://archive.org/details/captaincookmaste0000mcly|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300114218|ref=harv}} * {{cite book|last=Moorehead|first=Alan|author-link=Alan Moorehead|date=1966|title=Fatal Impact: An Account of the Invasion of the South Pacific, 1767–1840|url=https://archive.org/details/fatalimpactaccou0000moor|publisher=H Hamilton|isbn=978-0241907573|ref=harv}} * {{cite book|authorlink=Gananath Obeyesekere|last=Obeyesekere|first=Gananath|date=1992|title=The Apotheosis of Captain Cook: European Mythmaking in the Pacific|url=https://archive.org/details/apotheosisofcapt0000obey|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0691057521|ref=harv}} * {{cite book|title=The Apotheosis of Captain Cook: European Mythmaking in the Pacific|url=https://archive.org/details/isbn_9789982012584|publisher=Princeton University Press|last=Obeyesekere|first=Gananath|date=1997|isbn=978-0691057521|quote=With new preface and afterword replying to criticism from Sahlins|ref=harv}} * {{cite book|title=Captain Cook in the Pacific|url=https://archive.org/details/captaincookinpac0000rigb|first=Nigel|last=Rigby|last2=van der Merwe|first2=Pieter|date=2002|publisher=National Maritime Museum, London|isbn=978-0948065439|ref=harv}} * {{cite book|last=Robson|first=John|date=2004|title=The Captain Cook Encyclopædia|publisher=Random House Australia|isbn=978-0759310117|ref=harv}} * {{cite book|title=Captain Cook's War and Peace: The Royal Navy Years 1755–1768|first=John|last=Robson|date=2009|publisher=University of New South Wales Press|isbn=978-1742231099|ref=harv}} * {{cite book|title=Islands of history|url=https://archive.org/details/islandsofhistory00sahl|publisher=University of Chicago Press|first=Marshall David|last=Sahlins|authorlink= Marshall David Sahlins|date=1985|isbn=978-0226733586|ref=harv}} * {{cite book|title=How "Natives" Think: About Captain Cook, for example|url=https://archive.org/details/hownativesthinka0000sahl|publisher=University of Chicago Press|last=Sahlins|first=Marshall David|date=1995|isbn=978-0226733685}} * {{cite book|title=The Australian Language: An Examination of the English Language and English Speech as Used in Australia, from Convict Days to the Present|url=https://archive.org/details/australianlangua0000bake|last=Sidney|first=John Baker|location=Melbourne|publisher=Sun Books|date=1981|isbn=978-0725103828|ref=harv}} * {{cite book|title=James Cook Maritime Scientist|url=https://archive.org/details/jamescookmaritim0000stam|publisher=Caedmon of Whitby Press|last=Stamp|first= Tom and Cordelia|date=1978|location=Whitby|isbn=978-0905355047|ref=harv}} * {{cite book|last=Sykes|first=Bryan|title=The Seven Daughters of Eve|publisher=Norton Publishing: New York City and London|isbn=978-0393020182|date=2001|ref=harv|title-link=The Seven Daughters of Eve}} * {{cite book|last=Wagner|first=A.R.|title=Historic Heraldry of Britain|url=https://archive.org/details/historicheraldry0000wagn|date=1972|publisher=Phillimore & Co Ltd|location=London|isbn=978-0850330229|ref=harv}} * {{cite book|title=Captain Cook's Journal during his first voyage round the world made in H.M. Bark "Endeavour" 1768–71|first=W.J.L.|last=Wharton|author-link=William Wharton (Royal Navy officer)|date=1893|url=http://ebooks.adelaide.edu.au/c/cook/james/c77j/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120322055659/http://ebooks.adelaide.edu.au/c/cook/james/c77j/ |date=2012-03-22 }} * {{cite book|last=Albert|first=Jean-Max|title=Les nouveaux voyages du capitaine Cook|publisher=Acapa.|date=1983|location=Angoûlème, France|isbn=978-2904353000|ref=harv}} * {{cite book|last=Aughton|first=Peter|title=Endeavour: The Story of Captain Cook's First Great Epic Voyage|publisher=Cassell & Co.|date=2002|location=London|isbn=978-0304362363|ref=harv}} * {{cite book|editor-last=Edwards|editor-first=Philip|title=James Cook: The Journals|url=https://archive.org/details/journalsofcaptai00jame|date=2003|publisher=Penguin Books|location=London|isbn=978-0140436471|quote=Prepared from the original manuscripts by J. C. Beaglehole 1955–67|ref=harv}} * {{cite book|editor-last=Forster|editor-first=Georg|title=A Voyage Round the World|editor-link=Georg Forster|date=1986|publisher=Wiley-VCH|isbn=978-3050001807|ref=harv|quote=Published first 1777 as: ''A Voyage round the World in His Britannic Majesty's Sloop Resolution, Commanded by Capt. James Cook, during the Years, 1772, 3, 4, and 5''}} * {{Citation | last1=Hawkesworth | first1=John | authorlink1=John Hawkesworth (book editor) | last2=Byron | first2=John | authorlink2=John Byron | last3=Wallis | first3=Samuel | authorlink3=Samuel Wallis | last4=Carteret | first4=Philip | authorlink4=Philip Carteret | last5=Cook | first5=James | authorlink5=James Cook | last6=Banks | first6=Joseph | authorlink6=Joseph Banks | title=An account of the voyages undertaken by the order of His present Majesty for making discoveries in the Southern Hemisphere, and successively performed by Commodore Byron, Captain Wallis, Captain Carteret, and Captain Cook, in the Dolphin, the Swallow, and the Endeavour drawn up from the journals which were kept by the several commanders, and from the papers of Joseph Banks, esq | date=1773 | publisher=London Printed for W. Strahan and T. Cadell }}, [http://southseas.nla.gov.au/journals/hv01/contents.html Volume I], [http://southseas.nla.gov.au/journals/hv23/contents.html Volume II—III]. Retrieved 1 January 2015. * {{cite book |authorlink=Andrew Kippis|first=Andrew|last=Kippis|title=The Life and Voyages of Captain James Cook|url=https://archive.org/details/lifeandvoyagesc00kippgoog|publisher=George Newnes, London & [[Charles Scribner's Sons]], New York|date=1904|ref=harv}} * Richardson, Brian. (2005) ''Longitude and Empire: How Captain Cook’s Voyages Changed the World'' University of British Columbia Press. {{ISBN|0774811900}}. * Sydney Daily Telegraph (1970) ''Captain Cook: His Artists — His Voyages'' The Sydney Daily Telegraph Portfolio of Original Works by Artists who sailed with Captain Cook. Australian Consolidated Press, Sydney * Thomas, Nicholas ''The Extraordinary Voyages of Captain James Cook''. Walker & Co., New York. {{ISBN|0802714129}} (2003) * {{статья |заглавие=James Cook, Seaman |издание={{Нп3|Quadrant (magazine)|Quadrant||Quadrant (magazine)}} |том=1 |номер=1 |страницы=7—16 |язык=en |автор={{Нп3|Villiers, Alan|Villiers, Alan||Alan Villiers}} |тип=newspaper}} * Villiers, Alan John, ''Captain James Cook'' Newport Beach, California: Books on Tape (1983) * {{cite book|editor-last=Williams|editor-first=Glyndwr|editor-link=Glyndwr Williams|title=Captain Cook's Voyages: 1768–1779|date=1997|publisher=The Folio Society|location=London}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/reisen.html Дневники Джеймса Кука. «Путешествия»] // сайт «Восточная литература»{{ref-ru}} * Gutenberg author |id=Cook,+James|name=James Cook * [http://www.captcook-ne.co.uk/ccbm/index.htm James Cook Birthplace Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720010546/http://www.captcook-ne.co.uk/ccbm/index.htm |date=2011-07-20 }}{{ref-en}} {{Explorer-stub}} [[Категория:Донъя тирәләй сәйәхәт итеүселәр]] [[Категория:Алфавит буйынса сәйәхәтселәр]] [[Категория:Бөйөк Британия диңгеҙселәре]] [[Категория:Тымыҡ океан өйрәнеүселәре]] [[Категория:Антартиканы өйрәнеүселәр]] [[Категория:Австралияны һәм Океанияны өйрәнеүселәр]] [[Категория:XVIII быуат тарихы]] [[Категория:Һуғыштарҙа ҡатнашыусылар]] [[Категория:Копли миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Үлтереү ҡорбандары]] i6d7b1s4orq1bgiyj22v7kqia3ej95f Мацуо Басё 0 6761 1302625 1184377 2026-08-11T20:31:14Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302625 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мацуо Басё''' ({{lang-ja|松尾芭蕉, Matsuo Bashō}} (псевдоним); ысын исемендә Басё урынына ''Киндзаку'' тора, йәше етеү исеме — ''Мунэфуса'' ({{lang-ja|宗房}}); тағы бер исеме — ''Дзинситиро'' ({{lang-ja|甚七郎}})) — күренекле [[Япония|япон]] шағиры, шиғриәт теоретигы. 1644 йылда Хонсю утрауының Ига провинциялағы Уэно замоклы ҡалаһында тыуған. 1694 йылдың 12 октябрендә Осакала вафат. Сығышы менән самурай ғаиләһенән. Шиғриәтте 1664 йылда Киотола өйрәнә башлай. 1672 йылда Эдо ҡалаһында дәүләт хеҙмәтенә эшкә төшә, һуңғараҡ шиғриәт буйынса дәрестәр бирә. Мацуо Басёға билдәлелекте уның комик рэнгта оҫталығы алып килә{{sfn|Боронина|1974}}, әммә төп ҡаҙанышы уның — хайку жанрына һәм эстетикаһына индергән өлөшө<ref name="клэ">{{книга|автор=|часть=Мацуо Басё|ссылка часть = http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke4/ke4-7021.htm|заглавие=Краткая литературная энциклопедия|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия]]|год= 1962—1978}}</ref>. Ул пейзаж жанры лирикаһына нигеҙләнгән саф комик жанрын алдынғы лирик жанрына әүерелдерә<ref name=autogenerated1>{{БСЭ3|заглавие= Хокку}}</ref>, уға философик мәғәнә һала. Уның образдар системаһы, тасуирлау саралары, художество үҙенсәлеге берҙәмлеген ябай нәфислек, гүзәллектең гармонияһы, донъя гармонияһын тойоу тәрәнлеге айырып тора. 1680-се йылдарҙа Басё дзэн-буддизм йоғонтоһо аҫтында үҙенең ижадында «йәнләндереү» принцибын ҡуллана{{sfn|Боронина|1974}}. Басё үҙенән һуң 7 антология ҡалдыра, уларҙы булдырыуҙа уның уҡыусылары ла ҡатнаша: «Ҡышҡы көндәр» (1684), «Яҙғы көндәр» (1686), «Юҡҡа сыҡҡан баҫыу» (1689), «Ҡабаҡ» (1690), «Маймылдың һалам кейеме» (1-се китап, 1691, 2-се китап, 1698), «Күмер тоғо» (1694), лирик көндәлектәр, китаптарға һәм шиғырҙарға инеш һүҙҙәр, сәнғәт һәм шиғриәттәге ижад процесы тураһында уйланыуҙар булған хаттар{{sfn|Боронина|1974}}. Лирик юлъяҙма көндәлектәр пейзаждарҙы, осрашыуҙарҙы, тарихи ваҡиғаларҙы тасуирлауҙы үҙ эсенә алған. Уларға шәхсән яҙылған шиғырҙар һәм күренкле шағирҙарҙың әҫәрҙәренән цитаталар индерелгән. Улар араһында иң яҡшыһы тип «Себер һуҡмаҡтарынан» («Окуно хосомити», 1689) һанала<ref name="клэ" />. Басёның шиғриәте һәм эстетикаһы ул осорҙағы япон әҙәьиәтенә бик ҙур йоғонто яһаған{{sfn|Боронина|1974}}, «Басё стиле» япон шиғриәтенең үҫешен 200 йылға тиклем тиерлек билдәләй<ref name="клэ" />. == Биографияһы == Мацуо Басё Ига провинцияһында тыуған (хәҙерге Миэ префектураһындағы ҡала), теүәл көнө һәм айы билдәһеҙ<ref name="Sato30">[[#佐藤編2011|佐藤編(2011)、p.30-34、芭蕉の生涯 伊賀上野時代（寛永~寛文期）]]</ref>. Тыуған урыны тураһында ике версия бар: Акасаки теорияһы (хәҙерге Ига ҡалаһы, элек — Уэно ҡалаһы, Акасака ауылы)</ref> Насчёт места рождения есть две теории: теория Акасаки (нынешний город [[Ига (город)|Ига]] бывший город Уэно, деревня Акасака)<ref name="Sato30" />һәм Цугэ теорияһы (хәҙерге Ига ҡалаһы, Цугэ ауылы)<ref name="you">{{cite web|url=http://www.iga-younet.co.jp/gourmet/post.html|title=【俳聖 松尾芭蕉】第1章 若き日の芭蕉|author=北出楯夫|accessdate=2016-06-12|publisher=[[伊賀タウン情報YOU]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160612113543/http://www.iga-younet.co.jp/gourmet/post.html|archivedate=2016年6月12日|quote=生誕地については、（[[伊賀町]]）柘植説もあるが、柘植説は芭蕉の没後84年を経た[[安永]]7年（1778年）に、蓑笠庵梨一の『奥の細道菅菰抄』に「祖翁ハ伊賀国柘植郷の産にして...」と書かれたのが始まり。その後いくつかの伝記に引用されることになるが、その根拠は乏しい。|deadlinkdate=2017年10月}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160612113543/http://www.iga-younet.co.jp/gourmet/post.html |date=2016-06-12 }}</ref>. Версияларҙың төрлөлөгө Мацуо ғаиләһе Цугэнан Акасакаға Басё тыуғанға тиклем йәки тыуғандан һуң күскәне билдәһеҙ булыуынан килеп сыға. Ул бай булмаған. самурай Мацуо Ёдзаэмона (яп. 松尾与左衛門) .ғаиләһендә тыуып үҫә. Басё өсөнсө бала була, өлкән ағаһынан башҡа уның дүрт апа-һеңлеһе була. Атаһы уға 13 йәш булғанда вафат була (1656 йыл)<ref name="Sato30" />. төрлө йылдарҙа Басё Кинсаку, Хансити, Тоситиро, Тюэмон, Дзинситиро (甚七郎) исемдәрен йөрөтә. Басё (芭蕉) — әҙәби псевдонимы, тәржемәлә — «банан ағасы»{{sfn|Бреславец|1981|с=13}}. Атаһы һәм өлкән ағаһы хәлле самурайҙар йорттарында каллиграфия һабаҡтарын бирәләр, һәм ул өйҙә булғанда уҡ яҡшы белем ала. Үҫмер саҡта Ду Фу кеүек (ул ваҡытта уның китаптары урта ҡуллы дворяндарҙа ла була) Ҡытай шағирҙары менән . 1664 йылдан алып Киотола шиғриәтте өйрәнә. Билдәле һәм бай самурай Тодо Ёситадыла (藤堂良忠, 1642—1666) хеҙмәтсе булып эшләй, ул да хайкай жанры менән мауыға. 1665 году Ёситада һәм Басё бер нисә таныштары менән йөҙ буйлыҡ хайкай ижад итәләр. 1666 йылда Еситада ҡапыл вафат булып ҡалғас, Мацуо өсөн тыныс тормош тамамлана һәм ул был йортто ташлап сыға<ref>{{cite book|author= Ueda, Makoto |title=The Master Haiku Poet, Matsuo Bashō|url= https://archive.org/details/matsuobasho00ueda |location=Tokyo|publisher=Kodansha International |year=1982 |isbn= 0-87011-553-7}} р. 20—21</ref>. Эдоға (хәҙер Токио) барып етеп, 1672 йылдан дәүләт хеҙмәтендә була, әммә чиновник тормошо уның түҙгеһеҙ булып сыға һәм ул эштән китә һәм шиғриәт уҡытыусыһы була. Басё бик һомғол кәүҙәле, нәфис йөҙлө, ҡуйы ҡашлы һәм ҙур ғына танаулы кеше булған тип һанала. Буддистар ғәҙәте буйынса ул башын ҡыра. Һауылғы уның насар була, ғүмер буйы ул ашҡаҙан ауырыуы менән яфалана. Хаттарынан күренеүенсә, ул тыныс холоҡло, сама белгән, бик хәстәрлекле, йомарт һәм туғандарына, дуҫтарына ҡарата тоғро кеше булған. Ғүмер буйы ярлылыҡтан интекһә лә, Басё, ысын философ-буддист булараҡ, быға артыҡ әһәмиәт бирмәй. Эдо ҡалаһында Басё бик ябай аласыҡта йәшәй, уны ла уға уҡыусыларының береһе бүләк итә. Өй эргәһендә ул үҙ ҡулдары менән банан ултырта. Тап ошо ваҡиға шағирға «банан» (яп. 芭蕉) басё һүҙен псевдоним итеп алыуға этәргес көс бир, тип иҫәпләнә. Банан пальмаһы бер нисә тапҡыр уның әҫәрҙәрендә телгә алына. 1682 йылда Эдо ҡалаһы сираттағы тапҡыр яңғынға дусар була. Яңғын шағирҙың аласығын юҡ итә, Басё үҙе көскә ҡотолоп ҡала. Шағир өйһәҙ ҡалыуына бик ныҡ ҡайғыра. Һуңынан Эдоға ҡабаттан күсенә һәм уҡыусылары ярҙамында 1683 йылдың сентябрендә яңы өй төҙөй һәм ҡабаттан банан ағасын ултырта. [[Файл:MatsuoBasyoSeika.jpg|thumb|170px|Ига провинцияһында Басё тыуған урын]] Ошо юғалтыуҙан һуң Басё бер урында оҙаҡ йәшәргә теләмәй. Күпселегендә ул яңғыҙ сәйәхәт итә, ҡайһы берҙә — бер йәки ике иң яҡын уҡыусылары менән. Уны хатта ябай хәйерсеһегә оҡшап йөрөүе лә аптыратмай.Ҡырҡ йәшендә 1684 йылдың авгусында бер уҡыусыһы оҙатыуында ул үҙенең тәүге сәфәренә. Ул ваҡытта Японияла сәйәхәт итеүе бик ҡыйын була. Бер туҡтауһыҙ паспорттар тикшереү юлсыларҙы ныҡ йонсота. Уның юл кейеме эшләпәнән, плащтан ғына тора, муйынында муҡса, ҡулында таяҡ һәм йөҙ ҙә һигеҙ бөртөклө. Муҡсаһында бер-ике ҡытай йәки япон антологиялары һәм бәләкәй генә ағас гонг (музыкаль инструмент). г. Күп көндәрҙән һуң улар Исэ провинцияһына килеп етәләр, унда Ҡояш алиһәһе Аматэра́суға бағышланған храм комплексына баш эйәләр. Сентябрҙә улар Басёның тыуған яғына киләләр, бында шағир ағаһы менән осраша һәм ата-әсәһе вафат булыуы тураһында белә. Артабан уның юлдашы тиро ҡайтып китә, ә Басё Ямато, Мино һәм Овари провинцияларында булғандан һуң ҡабаттан Уэноға (ағаһына) ҡайта, бында Яңы йылды ҡаршылай һәм тағы ла Ямато, Ямасиро, Оми, Овари һәм Каи провинцияларында сәйәхәт ҡылып, апрелдә үҙ йортона ҡайта. Басё сәфәре ваҡытында үҙенең стилен таратыу менән шөғөлләнә, уны бөтә ерҙә лә шағирҙар һәм аристократтар ҡунаҡҡа саҡыра. Әммә уның һаулығы дуҫтарын бик ныҡ борсоуға һала һәм улар уның ҡайтҡанынан һуң еңел һулап ҡалалар. Ғүмеренең аҙағынаса Басё сәйәхәт итә һәм тәбиғәт матурлығынан көс-ҡөҙрәт ала. Табыныусылары уның артынан өйөр булып йөрөйҙәр, уны бөтә ерҙә ижадына хөрмәт менән ҡараусы крәҫтиәндәр һәм аристократтар көтөп тора. Уның сәйәхәттәре һәм уның юғары һәләте тағы ла бер проза жанрын аса — юлъяҙма көндәлеге жанры. Басёның иң яҡшы көндәлеге булып «Оку но хосомити» («себер һуҡмаҡтарынан») һанала. 1691 йылда ул ҡабаттан Киотоға юллана, төс йылдан тыуған яғында була, ә һуңынан Осакаға ҡайта. Был сәйәхәт уның өсөн аҙаҡҡыһы була. Басё 51 йәшендә вафат була. [[Рәсем:MatsuoBasho-Haka-M1932.jpg|150px|thumb|left|Мацуо Басё ҡәбере, Осака, Япония]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ3|Мацуо Басё|15|автор=Боронина И. А.|ref=Боронина}} * {{БРЭ|Басё|id=1863780|автор=[[Торопыгина, Мария Владимировна|Торопыгина М. В.]]|том=3|страницы=84|ref=Торопыгина}} * {{публикация|книга |автор=[[Бреславец, Татьяна Иосифовна|Бреславец Т. И.]] |заглавие=Ночлег в пути: стихи и странствия Мацуо Басё |ответственный= |место=Влдв. |издательство=Изд-во Дальневост. ун-та |год=2002 |страниц=212 |isbn=5-7444-1316-2 |ref=Бреславец}} * {{публикация|книга |автор=[[Бреславец, Татьяна Иосифовна|Бреславец Т. И.]] |заглавие=Поэзия Мацуо Басё |ответственный=Отв. ред. [[Григорьева, Татьяна Петровна|Т. П. Григорьева]] |место=М. |издательство=Наука |год=1981 |страниц=152 |ref=Бреславец}} * {{публикация|книга |автор=[[Григорьева, Татьяна Петровна|Григорьева Т. П.]], Логунова В. В. |заглавие=Японская литература. Краткий очерк |часть=Мацуо Басё |место=М. |издательство=Наука |год=1964 |страницы=45—52 |страниц=282 |ref=Григорьева, Логунова}} * {{публикация|книга |автор=Shirane H. |заглавие=Traces of Dreams: Landscape, Cultural Memory, and the Poetry of Basho |издательство=Stanford University Press |год=1998 |isbn=978-0-8047-3098-3 |язык=en |allpages=400 |ref=Shirane}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема=Мацуо Басё}} * [[wikilivres:Matsuo Bashō|Мацуо Басё на «Викиливре»]] * [https://web.archive.org/web/20061023202028/http://es.geocities.com/bosque_de_bambu/archivos/sendas_de_oku/00.html Bosque de Bambú, camino del haiku — Bashô — Oku no Hosomichi ''Japones — Español''] * [http://pritchi.ru/add_find?text=%C1%E0%F1%B8&prt_source=key Притчи про Басё на Притчи.ру] {{Внешние ссылки}} [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Япония шағирҙары]] [[Категория:XVII быуат шағирҙары]] [[Категория:Шәхестәр:Буддизм]] {{writer-stub}} gzjgzejqlmenlw86cpu7eovbmy9k92k Этика 0 6826 1302458 1261638 2026-08-11T18:08:31Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302458 wikitext text/x-wiki '''Э́тика''' ({{lang-el|ἠθικόν}}, от {{lang-grc|ἦθος}} — [[этос]], «холоҡ, [[йола]]») — [[философия]] [[фәне]], уның тикшереү темаһы — [[әхлаҡ]] һәм [[мораль]] <ref name="fe">{{Источник/НФЭ|url=http://iph.ras.ru/elib/3579.html|Этика|[[Гусейнов, Абдусалам Абдулкеримович|Гусейнов А. А.]]}}</ref>. [[Файл:Aristotle by Raphael.jpg|thumb|[[Аристотель]] на фреске Рафаэля «[[Афинская школа]]»]] Башта [[этос]] һүҙенең асылы бергә йәшәү һәм бергә йәшәү осоронда булдырылған, йәмғиәтте берләштереүсе, [[индивидуализм]] һәм дошманлыҡты еңеүгә килтереүсе ҡағиҙәләр була. Йәмғиәт үҫә бара быға [[намыҫ]], [[изгелек һәм яуызлыҡ]], шәфҡәтлелек, [[дуҫлыҡ]], [[тормош мәғәнәһе ]], [[үҙ-үҙеңде ҡорбан итеү]] һәм башҡалар өҫтәлә<ref>Разин А. В. Этика: Учебник для вузов, стр.16</ref>. Этика [[төшөнсә]]ләре — [[шәфҡәфтлелек]], [[ғәҙеллек]], [[дуҫлыҡ]], [[теләктәшлек]] һәм башҡалар, социаль институттарҙың һәм мөнәсәбәттәрҙең үҫеш йүнәлешен билдәләйҙәр<ref name="fe" />. [[Фән]]дә этика тип белем өлкәһен , мораль йәки әхлаҡ тип ул өйрәнгән өлкәне атайҙар. Көндәлек ҡулланышта уны әлегә айырмайҙар<ref name="fe" />. «Этика» термины ҡай ваҡытта билдәле бер социаль төркөмдөң мораль һәм әхлаҡ ҡағиҙәләре системаларын билдәләү өсөн ҡулланыла. == Этика тарихы== {{Основная статья|История этики}} [[File:Философия (по С. Л. Франку).png|thumb|Схема философии по [[Франк, Семён Людвигович|С. Л. Франку]]]] === Ҡыҫҡаса күҙәтеү=== Этиканың философияның айырым аспекты итеп айырылып сығыуы [[софистар]]ҙың ( б.э.т.V быуатта ) мәҙәниәт ҡағиҙәләре тәбиғәт ҡанундарынан ныҡ айырыла тигән асышы менән бәйле. Бөтә ерҙә лә бер иш булған тәбиғи зарурлыҡтан айырмалы, кешеләрҙең ҡанун, йола, ғәҙәттәре күп төрлө һәм үҙгәреп тора. Ҡайһыһы яҡшыраҡ икәнен белер өсөн төрлө ҡанундарҙы бер-береһе менән сағыштырыу мәсьәләһе килеп тыуа. Төрлө халыҡтарҙың бер-береһенән айырылып торған, бер быуындан икенсеһенә үҙгәреүсән мәҙәниәт ҡанундарын һайлап алыу уларҙың нигеҙләүенә бәйле була. Уларҙы аҡлау сығанағы булып аҡыл сыға<ref name="guseinov_dubko_vvedeniye" />. Был идеяны [[Сократ]] менән [[Платон]] ҡеүәтләй һәм ары үҫтерә<ref name="guseinov_dubko_vvedeniye" />. Этика , килеп сыҡҡан ваҡытынан алып, [[философия|философия]]ның айырылғыһыҙ бүлеге<ref>[[Драч, Геннадий Владимирович|Драч Г. В.]] [http://filosof.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000738/index.shtml Рождение античной философии и начало антропологической проблематики.] Ростов-на-Дону, 2001.</ref>. Был термин тәү тапҡыр [[Аристотель|Аристотель]] тарафынан «практик» [[философия|философия]]ның айырым тикшеренеү өлкәһе билдәһе тип ҡулланыла, сөнки ул “беҙ ни эшләргә тейешбеҙ?” тигән һорауға яуап эҙләй. Әҙәпле тәртип маҡсаты тип Аристотель [[бәхет]]те атай —[[йән]]дең изгелек ҡылыуҙа тулы эшмәкәрлеге , йәғни кеше мөмкинлектәрен тулыһынса тормошҡа ашырыу.Кеше мөмкинлектәрен тормошҡа ашырыу ул— аҡыллы эштәр, саманан тыш эштәрҙе эшләмәү һәм урталыҡты һайлау. Шуға күрә иң төп яҡшылыҡ— урталыҡ , сама белеү һәм аҡыл менән эш итеү. Платондың уҡыусыһы [[Аристотель|Аристотель]] фекеренсә, этика маҡсаты — белем түгел, ә яҡшы эштәр. Этикала нимә ул бәхет (именлек) тигән һорау уны нисек булдырырға тигән һорау менән бәйле. «Шулай итеп, этика практик философия булараҡ һәр саҡ теоретик философиянан (метафизиканан) айырым тора»<ref name="guseinov_dubko_vvedeniye" />. Этиканың башланғыс нөктәһе принциптар түгел, ә йәмғиәт тормошо тәжрибәһе, шуға күрә унда математикалағы кеүек теүәллек булдырып булмай; унда хаҡиҡәт « яҡынса һәм дөйөм һыҙаттарҙа» билдәләнә<ref name="guseinov_dubko_vvedeniye" /><ref>''[[Аристотель]]''. [[Никомахова этика]], кн. 1, гл. 1 — 1094в.</ref>. Аристотель фекеренсә, кеше хәрәкәте маҡсатҡа ярашлы, һәр бер эшмәкәрлектең үҙ маҡсаты, был маҡсаттар иерархияһы бар. Аристотель ниндәйҙер иң юғары, иң һуңғы, бар күңелдән кеше уға ынтылған маҡсат бар, уға өлгәшеү башҡа маҡсаттарға өлгәшеү сараһы түгел ти. Тимәк ул иң юғары бәхет (именлек) булараҡ кешенең һәм социаль институттарҙың камиллығы үлсәме булып торасаҡ <ref name="guseinov_dubko_vvedeniye" />. Иң юғары именлекте бәхет тип атайҙар. Бәхет өсөн тышҡы именлек һәм далан (уңыш) кәрәк, ләкин ул башлыса йәндең эшләгән эшмәкәрлегенән,— шәфҡәтлелеккә тап килгән эшмәкәрлектән тора. Йәндең изгелеккә ярашлы эшләү үҙенсәлеге , Аристотель фекеренсә, этика темаһы булып тора <ref name="guseinov_dubko_vvedeniye" />. Аристотелдә киң мәғәнәлә этика — сәйәсәт һәм иҡтисадҡа нигеҙ биреүсе полис тураһында фән (сәйәсәт фәне )<ref name="guseinov_dubko_vvedeniye" />. «[[Этиканың алтын ҡағиҙәһе]]» — « үҙеңә телмәгәнде, башҡаларға эшләмә », — төрлө рәүештә бер-береһенән айырым төрлө мәҙәниәттәрҙә булған . Ул [[Конфуций|Конфуций]]ҙа ла бар<ref name="conf">Конфуций. Беседы и суждения. — [http://lunyu.ru/15/24 15:24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228063506/http://lunyu.ru/15/24 |date=2009-02-28 }}, [http://lunyu.ru/12/2 12:2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322194124/http://lunyu.ru/12/2 |date=2011-03-22 }}, [http://lunyu.ru/5/12 5:12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130206034002/http://lunyu.ru/5/12 |date=2013-02-06 }}</ref>, [[Мишна|Мишна]]ла (йәһүдтәрҙең тәүге әхлаҡ ҡағиҙәләре яҙмаһы) осрай<ref>Шабат, 31а</ref>. Төрлө мәҙәниәттәр этикаһын унификацияларға тырышыу терминдар табыуҙа ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Дини этик системалар айырмаһы шуның менән бәйле : монотеизмда Илаһ- мораль объекты , дин тарафынан Илаһ (алла) биргән тип иғлан ителгән ҡағиҙәләр төп ҡағиҙәләргә әйләнә , йәмғиәткә ҡарата әхләҡи йөкләмәләр системаһы булараҡ йәмғиәт мөнәсәбәттәре этикаһына алла биргән этика өҫтәлә ( йәки уның менән алмаштырыла). Был алла алдында әхлаҡи йөкләмәләр системаһы хатта йәмғиәт әхлағы менән конфликтҡа инеүе мөмкин (ҡайһы саҡта социаль йәки күп халыҡ ҡатнашҡан конфликт). Этикала классик тикшеренеүҙәр аҡылға таянып, тикшеренеүсенең үҙ миҫалында үткәрелгән, шуға күрә уның үҙ шәхси принциптарын һәм сикләүҙәрен тотош этикаға тағыуы күҙәтелеүе мөмкин. Был субъективизмдан [[аналитик этика]] ҡотҡарырға тырыша, ул этика буйынса әйтелгән уй-фекерҙәрҙе һәм дөйөм әһәмиәткә эйә этик фекерҙәрҙе анализлауҙа логиканы (мантиҡты) ҡуллана . == Ҡарағыҙ == {{кол|4}} * [[Агафология]] * [[Аксиология]] * [[Гедонизм]] * [[Деонтология]] * [[:Категория:Персоналии:Этика|Персоналии:Этика]] (категория) * [[Консеквенциализм]] * [[Общечеловеческие ценности]] * [[Волюнтаризм (философия)]] * [[Утилитаризм]] * [[Эвдемонизм]] * [[Эгалитаризм]] * [[Этикет]] {{конец кол}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} {{Навигация |Тема = Этика |Викитека = Этика |Викицитатник = Этика |Викисловарь = этика }} == Әҙәбиәт == ; на русском языке * {{ВТ-ЭСБЕ|Этика|[[Аскольдов, Сергей Алексеевич|Аскольдов С. А.]]}} * ''[[Гусейнов, Абдусалам Абдулкеримович|Гусейнов А. А.]]'' [https://web.archive.org/web/20120203023514/http://www.ethicscenter.ru/en/content/66.htm Этика] // ЭТИКА: образовательный ресурсный центр. ЭТИЧЕСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ. * {{книга |автор=[[Гусейнов, Абдусалам Абдулкеримович|Гусейнов А. А.]] |часть=Этика и мораль в современном мире |ссылка часть= |заглавие=Этическая мысль: современные исследования |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Прогресс-Традиция]] |год=2009 |том= |страницы=5-18 |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }} * {{книга |автор=|заглавие=История этических учений|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Под ред. [[Гусейнов, Абдусалам Абдулкеримович|А. А. Гусейнова]] |издание= |место=М.|издательство=Гардарики|год=2003|том= |страницы= |столбцы= |страниц=911|серия= |isbn=5-8297-0167-7|тираж= |ref= }} * {{книга |автор=[[Грандо, Александр Абрамович|Грандо А. А.]]|заглавие=Врачебная этика и медицинская деонтология |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=2-е изд., перераб. и доп.|издание= |место=К.|издательство=[[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]] |год=1988 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=192 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Грандо}} * {{книга |автор=[[Золотухина-Аболина, Елена Всеволодовна|Золотухина-Аболина Е. В.]]|заглавие=Современная этика: Учебное пособие для студентов ВУЗов |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место={{М.}}, {{Ростов н/Д}}|издательство= |год=2003 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=416 |серия=Учебный курс |isbn= |тираж= |ref=Золотухина-Аболина}} * {{книга |автор=[[Канке, Виктор Андреевич|Канке В. А.]]|заглавие=Современная этика: учебник |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство= |год=2009|том= |страницы= |столбцы= |страниц=394 |серия=Университетский учебник |isbn= |тираж= |ref=Канке}} * {{книга |автор=[[Разин, Александр Владимирович|Разин А. В.]]|заглавие=Этика: Учебник для вузов |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=3-е изд., перераб |издание= |место=М.|издательство=[[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]] |год=2006 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= 624|серия= |isbn=5-8291-0709-0 |тираж= |ref=Разин}} * {{книга |автор=[[Рассел, Бертран|Рассел Б.]]|заглавие=История западной философии. В 3 кн. |оригинал= |ссылка=http://socioline.ru/pages/rassel-b-istoriya-zapadnoj-filosofii |викитека= |ответственный=Подгот. текста В. В. Целищева |издание=3-е изд., испр. |место=Новосибирск |издательство=Сиб. унив. изд-во; Изд-во Новосиб. ун-та |год=2001 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=992 |серия= |isbn=5-94087-006-6, ISBN 5-7615-0501-0 |тираж= |ref=Рассел}} * {{книга |автор=[[Столяров, Александр Арнольдович|Столяров А. А.]]|заглавие=Стоя и стоицизм |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство= |год=1995 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=445 |серия= |isbn=5-86187-023-3 |тираж= |ref= }} * {{книга |автор=Степанова А. С.|заглавие=Философия Стои как феномен эллинистическо-римской культуры |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=СПб. |издательство=Издательский дом «Петрополис» |год=2012 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=400 |серия= |isbn=978-5-9676-0425-6 |тираж= |ref= }} * {{книга |автор=[[Хоружий, Сергей Сергеевич|Хоружий С. С.]] |часть=Кризис классической европейской этики в антропологической перспективе |ссылка часть=http://ec-dejavu.ru/e/Ethics.html|заглавие=Этика науки |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[ИФ РАН]] |год=2007 |том= |страницы=85—97|столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref=Хоружий}} * {{ВТ-МЭСБЕ|Этика}} * {{книга |автор= |заглавие=Этика: Энциклопедический словарь |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Под ред. [[Апресян, Рубен Грантович|Р. Г. Апресяна]], [[Гусейнов, Абдусалам Абдулкеримович|А. А. Гусейнова]] |издание= |место=М.|издательство=Гардарики |год=2001 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }} * [http://iph.ras.ru/page49831142.htm Этическая мысль. Выпуски 1 — 11 — …] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140802145930/http://iph.ras.ru/page49831142.htm |date=2014-08-02 }} / Отв. ред. [[Гусейнов, Абдусалам Абдулкеримович|А. А. Гусейнов]]. — М.: [[ИФ РАН]], 2000-2011-… * {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Этика стоицизма. Традиции и современность |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Под ред. [[Гусейнов, Абдусалам Абдулкеримович|А. А. Гусейнова]] |издание= |место=М. |издательство= |год=1991 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }} ; на других языках * Stevenson, Jay. ''The Complete Idiot’s Guide to Philosophy''. 3. Indianapolis: Alpha Books, Penguin Group, 2005. * Howard Jones, ''The Epicurean Tradition'', [[Routledge]], London 1989. * [[Лонг, Энтони Артур|Long A. A.]], {{нп3|Седни, Дэвид Нейл|Sedley D. N.||David Sedley}} The Hellenistic Philosophers Volume 1, [[Cambridge University Press]], 1987. (ISBN 0-521-27556-3) * [[Онфре, Мишель|Onfray M.]], ''La puissance d’exister: Manifeste hédoniste'', Grasset, 2006. * {{Cite book| title = Consequentialism | year = 2002 | last = Darwall | first = Stephen (Ed.) | publisher = [[Blackwell]] | location = Oxford | isbn = 978-0-631-23108-0}} * {{Cite book| last = Goodman | first = Charles | title = Consequences of Compassion: An interpretation and Defense of Buddhist Ethics | url = https://archive.org/details/consequencesofco0000good | year = 2009 | publisher = [[Oxford University Press]] | location = Oxford | isbn = 978-0-19-537519-0}} * {{статья |заглавие=Consequentialism, Moralities of Concern and Selfishness |ссылка=http://www.ucl.ac.uk/~uctytho/ted9.htm |язык=en |тип=journal |автор=Honderich, Ted |год=2003}} * {{Cite book| last = Portmore | first = Douglas W. | title = Commonsense Consequentialism: Wherein Morality Meets Rationality | year = 2011 | publisher = [[Oxford University Press]] | location = New York | isbn = 978-0-19-979453-9 | url = https://sites.google.com/site/commonsenseconsequentialism/home}} * {{Cite book| last = Scheffler | first = Samuel | title = The Rejection of Consequentialism: A Philosophical Investigation of the Considerations Underlying Rival Moral Conceptions | year = 1994 | publisher = [[Oxford University Press]] | location = Oxford | isbn = 978-0-19-823511-8}} ==Һылтанмалар == * Этика. Библиотека института философии [http://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASHe580c35fb9510cd4c8eae5 РАН]: * {{philosophy.ru|http://philosophy.ru/library/lib5.html|title=Этика и эстетика}} * {{Filosof.historic.ru|http://filosof.historic.ru/books/c0033_1.shtml|заглавие=Этика и эстетика}} * [https://web.archive.org/web/20060627020141/http://ethics.iph.ras.ru/ Сектор этики] [[Институт философии РАН|ИФ РАНа]] * [http://ethicscenter.ru/ Этика: Образовательный ресурсный центр] {{ВС}} {{Разделы философии}} [[Категория:Этика|*]] ikcdqqevs6pbq24p94zkh9goy033ku4 Йәйге ваҡыт 0 6863 1302628 1281475 2026-08-11T20:35:45Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302628 wikitext text/x-wiki [[Файл:Begin CEST.svg|thumb|right|200px|'''Яҙ көнө:''' ҡышҡы выҡыттан йәйгегә күсеү]] [[Файл:End CEST.svg|thumb|right|200px|'''Көҙ көнө:''' йәйге выҡыттан ҡышҡыға күсеү]] '''Йәйге ваҡыт''' ({{lang-ru|летнее время}}, {{lang-en|daylight saving time}}) — билдәле [[сәғәт бүлкәте]]ндә ҡабул ителгән ваҡыттан 1 [[сәғәт]] алға күсерелгән ваҡыт. Күп илдәрҙә өй-урамдарҙы яҡтыртыуға тотонолған [[электр энергияһы]]н экономиялау өсөн [[йәй]]ен индерелә. Көҙ көнө ваҡыт [[ҡышҡы ваҡыт]]ҡа кире күсерелә. Күпселек илдәрҙә ҡышҡы ваҡыт һәр ваҡыт бүлкәтенең [[астрономик ваҡыт]]ына тап килә; әммә [[Рәсәй]]ҙең күпселек төбәктәрендә ҡышҡы ваҡыт бүлкәт ваҡытынан бер сәғәт алда килә; шуға ярашлы йәйге ваҡыт бүлкәт ваҡытынан 2 сәғәткә алда килә. Мәҫәлән, йәй көнө беҙ иртәнге сәғәт етелә торһаҡ, бүлкәт ваҡыты менән сәғәт биш була. Бының сәбәбе — илебеҙҙең тарихында: [[СССР]]-ҙа һәм Рәсәйҙә йәйге ваҡыт ике тапҡыр индерелде (түбәндә «Рәсәй» секцияһында ҡарағыҙ). Рәсәйҙә 2011 йылғаса ваҡыт йәйгегә марттың һуңғы йәкшәмбеһендә төнгө икелә индерелеп килде: ваҡыт бер сәғәт алға күсерелде. Ҡышҡыға ваҡыт октябрҙең һуңғы йәкшәмбеһендә төнгө сәғәт өстә күсерелә ине. 2011 йылдың февралендә [[Рәсәй Президенты]] [[Медведев Дмитрий Анатолий улы|Дмитрий Медведев]] йәйге ваҡытҡа күсеүҙе туҡтатыу тураһында ҡарар ҡабул итте<ref>[http://www.interfax.ru/society/txt.asp?id=176659 ''Интерфакс'' агентлығы баҫтырып сығарған яңылыҡ]</ref>. == Тарих == [[Файл:Clepsydra-Diagram-Fancy.jpeg|thumb|right|150px|Ошо боронғо [[һыу сәғәте]] йылдың һәр көнө өсөн сәғәт оҙонлоғон күрһәтә.]] Ҡайһы бер боронғо цивилизацияларҙа тәүлектең яҡты ваҡыты, оҙонлоғона ҡарамаҫтан, 12 тигеҙ сәғәткә бүленгән булған. Һөҙөмтәлә, йәй көнө бер үк көндөҙгө сәғәт оҙонораҡ, ә ҡышҡы сәғәт ҡыҫҡараҡ булған<ref>{{cite journal |title= Daylight saving in ancient Rome |author= [[:en:Berthold Ullman|B.L. Ullman]] |journal= The Classical Journal |volume=13 |issue=6 |pages=450–451 |year=1918}}</ref>. Мәҫәлән, [[Боронғо Рим]]да ҡулланылған һыу сәғәтендә йылдың төрлө айҙары өсөн төрлө шкала булдырылған булған. [[Рим]]дың киңлегендә көн тыуғандан иҫәпләнгән өсөнсө сәғәт ҡышҡы [[ҡояш торошо]]нда хәҙерге ваҡыт менән 09:02-лә башланып 44 минут һуҙылһа, йәйге ҡояш торошонда хәҙерге ваҡыт менән 06:58-ҙә башланып 75 минут һуҙылған<ref>{{cite book |title= Daily Life in Ancient Rome: The People and the City at the Height of the Empire |url= https://archive.org/details/dailylifeinancie00carc_0 |author= [[:en:Jérôme Carcopino|Jérôme Carcopino]] |publisher= Yale University Press |chapter= The days and hours of the Roman calendar |isbn=0-300-00031-6 |year=1968}}</ref>. [[Урта быуаттар|Урта быуат]] дәүерендә тигеҙ оҙонлоҡло сәғәт системаһы өҫтөнлөк алған; бынан һуң ваҡыт һәр миҙгелдә бер төрлө үлсәнгән. [[Рәсем:Franklin-Benjamin-LOC-head.jpeg|thumb|upright=0.7|left|150px| [[Бенджамин Франклин]] таңда пушканан туп атып, [[Париж]]да тороусы бар халыҡты уятырға тәҡдим иткән.]] [[1784]] йылдың [[26 апрель|26 апрелендә]] [[Франция]]ла [[АҠШ]]-ның илсеһе булып хеҙмәт иткән [[Бенджамин Франклин]] аноним хатында, [[Париж]]да тороусы кешеләр май шәмдәрен аҙыраҡ тотонһон өсөн таңда иртәрәк торһондар, тигән тәҡдим индергән. Был хатта ул шулай уҡ ошондай сатирик тәҡдимдәр биргән: тәҙрә ҡапҡастарына һалым һалыу, май шәмдәрен рационлау, һәм таңда ҡалала торған халыҡты пушканан туп атып һәм сиркәү ҡыңғырауҙарын һуғып уятыу. 20-се марттан 20-се сентябргә хәтлем осорҙо бөтөнләй май шәм яндырмай сығып була, тип һанаған Рузвельт; ошолай йылыҡ яндырылған шәмдәрҙең яртыһын экономлап була, тип уйлаған ул. [[Файл:George-Vernon-Hudson-RSNZ.jpeg|thumb|right|150px|[[Хадсон, Джордж Вернон|Дж. В. Хадсон]] 1895 йылда хәҙерге йәйге ваҡыт системаһын тәҡдим итә.]] Хәҙерге йәйге ваҡыт системаһын беренсе булып [[Хадсон, Джордж Вернон|Джордж Вернон Хадсон]], [[Яңы Зеландия]] [[энтомология|энтомологы]] тәҡдим итә. Джодж Хадсондың эше сменалы булған, буш ваҡытында ул бөжәктәр коллекцияһын йыйыу менән мауыҡҡан һәм өҫтәмә көндөҙгө яҡтылыҡты юғары баһалаған<ref name=DNZB-Hudson>{{cite web |author= George Gibbs |title= Hudson, George Vernon 1867–1946 |work= Dictionary of New Zealand Biography |date=2007-06-22 |url=http://www.dnzb.govt.nz/dnzb/default.asp?Find_Quick.asp?PersonEssay=3H42 |accessdate=2009-04-03}}</ref>. [[1895]] йылда Хадсон көндөҙгө яҡтылыҡты бәрәкәт файҙаланыу өсөн ваҡытты 2 сәғәт алға күсерегә тәҡдим иткән. Ғилми берләшмәлә был тәҡдим ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырған, Хадсондың был турала хаты ғилми журналда баҫтырылған<ref>{{cite journal |author= G. V. Hudson |title= On seasonal time |journal=Transactions and Proceedings of the New Zealand Institute |year=1898 |volume=31 |pages=577–588 |url=http://rsnz.natlib.govt.nz/volume/rsnz_31/rsnz_31_00_008570.html}}</ref>. [[Уильям Уиллет]], [[Бөйөк Британия]]ла йәшәгән күренекле төҙөүсе һәм асыҡ һауала йәшәргә яратыусы, шулай уҡ йәйге ваҡыт индерергә тәҡдим итеүселәрҙең береһе булған. Йәйге бер таңда иртә тороп, ҡояш иһә күптән ҡалҡҡанын, ә [[Лондон]] халҡы һаман йоҡлап ятҡанын күргән. Уиллет шулай [[гольф]] уйыны менән мауыҡҡан, әммә киске эңерҙә уйнарға яратмаған. [[1907]]-се йылда Бөйөк Британияның бер гәзитендә уның был турала «Көндөҙгө яҡтылыҡты бушҡа ебәрәбеҙ» тигән мәҡәләһе сыҡҡан. Унда ул ошолай тәҡдим биргән: апрелдең һәр йәкшәмбе көнөндә ваҡытты 20 минут алға күсерегә (барлығы ваҡыт 80 минут алға күсерелә), сентябрҙә иһә сәғәтте кире күсерергә. Үҙенең үлеменә тиклем Уиллет үҙ тәҡдимен Бөйөк Британияла уңышһыҙ алға һөрөп маташҡан. [[Файл:Daylight savings.jpg|thumb|left|200px|[[1918]] йылда ваҡытты беренсе тапҡыр йәйгегә күсереү<ref>[http://www.flickr.com/photos/mr_mayer/2880803397/in/photostream/ The Ohio Clock on Flickr — Photo Sharing]</ref> , [[Капитолий (Вашингтон)]], АҠШ.]] Европала беренсе булып Уиллеттың тәҡдимен [[Германия]] файҙаланған. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда был илдә яндырылған күмерҙе экономлау өсөн, [[1916]] йылдың [[30 fghtkm|30 апрелендә]] Германияла йәйге ваҡыт индерелә башлай; тиҙҙән был илдең союздаштары ла быға ҡушыла. Бер нисә йыл эсендә, был практиканың файҙаһын күреп, Европаның күпселек илдәре лә ваҡытты йәйгегә бер сәғәт алға күсерә башлай. [[Рәсәй]] 1917-се йылда, ә [[АҠШ]] — 1918 ҡушыла. [[Рәсем:Victory-Cigar-Congress-Passes-DST.jpeg|thumb|right|150px| alt=Poster titled «VICTORY! CONGRESS PASSES DAYLIGHT SAVING BILL» showing Uncle Sam turning a clock to daylight saving time as a clock-headed figure throws his hat in the air. The clock face of the figure reads «ONE HOUR OF EXTRA DAYLIGHT». The bottom caption says «Get Your Hoe Ready!»|АҠШ-ла ваҡытты йәйгегә күсерергә өгөтләгән плакат.]] Күп илдәрҙә йәйгегә ваҡытты күсерергә өндәгән плакаттар сыға башлай; улар кешеләрҙең патриотлыҡ хистәренә йоғонто яһай. Беренсе донъя һуғышы 1918 йылда тамамланғас, Германияла йәйгегә ваҡытты күсереүҙән баш тарталар; был илдә йәйге ваҡыт ҡабат 1940 йылда, [[Өсөнсө Рейх]] хакимлығы ваҡытында индерелә. [[1945]] йылда һуғыш бөткәс был практика туҡтатыла, [[1949]] йылда ([[ФРГ]]-ла) һәм [[1950]] йылда ([[ГДР]]-ҙа) ҡайтанан индерелә. [[АҠШ]] йәйге ваҡыттан 1919-сы йылда баш тарта, [[1941]] йылда уны ҡабат индерә, һуғыш бөткәс уны туҡтатып тора, һәм [[1974]] йылда йәнә индерә. [[Япония]]ла йәйге ваҡыт [[1946]] йылда илде баҫып алған АҠШ хакимиәте тарафынан индерелә, [[1952]] йылда бөтөрөлә. == Хәҙерге хәлдәр торошо == Хәҙерге ваҡытта йәйге ваҡытҡа 76 ил (шул иҫәптән 10 илдең ҡайһы бер төбәктәре генә) күсеп тора<ref>Тулы статистиканы [http://www.timeanddate.com/time/dst2008.html ошонда] ҡарағыҙ</ref>. 128 илдә йәйге ваҡыт ҡулланылмай. [[Төньяҡ ярымшар]]ҙа йәйге ваҡыт [[АҠШ]]-ла, [[Канада]]ла, [[Европа]] илдәрендә, [[Рәсәй]]ҙең бар территорияһында ҡулланыла. [[Төньяҡ ярымшар]]ҙа йәйге ваҡыт [[Австралия]]ла, [[Яңы Зеландия]]ла, [[Парагвай]]ҙа, [[Бразилия]]ла, [[Аргентина]]ла, [[Чили]]ҙа ҡулланыла. [[Япония]], [[Ҡытай]], [[Һиндостан]], [[Сингапур]] һәм шулай уҡ [[СССР]]-ҙың элекке ҡайһы бер республикалары ([[Үзбәкстан]], [[Тажикстан]], [[Төрөкмәнстан]], [[Грузия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]]) йәйге ваҡыттан баш тарттылар. Күп илдәрҙә йәйге ваҡытты ғәмәлдә ҡалдырыу-ҡалдырмау тураһында ҡыҙыу бәхәс бара. [[энергетика|Энергетиктар]], спорт кейеме һәм кәрәк-яраҡтары етештереүселәр һәм сауҙа селтәрҙәре уға ыңғай килһә, [[һаулыҡ һаҡлау]], [[транспорт]] эшмәкәрҙәре һәм фермерҙар ҡаршы килә. Европала [[2002]]-се йылға хәтлем (хәҙерге Рәсәйҙә һымаҡ) ваҡыт йәйгегә марттың һуңғы йәкшәмбеһендә төнгө сәғәт 2:00-лә индерелгән — ваҡыт 1 сәғәт алға күсерелгән. Октябрҙең һуңғы йәкшәмбеһендә төнгө сәғәт 3:00-тә ваҡыт ҡышҡыға 1 сәғәт артҡа күсерелгән. 2002-се йылдан башлап, Европала ваҡыт йәйгегә [[Гринвич ваҡыты|Гринвич]] буйынса сәғәт 01:00-ҙә күсерелә. == Рәсәй == Рәсәйҙә йәйге ваҡытты тәүге тапҡыр [[1917]] йылда [[Ваҡытлы хөкүмәт]] декретында индерә. [[1931]] йылда ҡышҡы ваҡытҡа күсеү туҡтатыла, барлыҡ [[СССР]] йәйен-ҡышын «декрет ваҡыты» менән, йәиһә 1 сәғәт алға йәшәй башлай. Йәйге ваҡыт ҡабат [[1981]] йылдың 1 апрелендә Министрҙар Советы ҡарары менән индерелә; шулай итеп, йәйге ваҡыт 2 сәғәткә алда килә. [[2008]] йылда депутат [[:ru:Миронов, Сергей Михайлович|Сергей Миронов]] Дәүләт Думаһына йәйге ваҡытты бөтөрөү тураһында закон проекты тәҡдим итә; уға ғилми тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре лә теркәлгән була. Был тикшеренеүҙәрҙә йәйге ваҡыт халыҡтың һаулығына кире йоғонто яһай, тип иҫбатлана. Әммә-ләкин Дума был проектты беренсе уҡыуында уҡ кире ҡаға. Оҡшаш тәҡдимдәр Думаға бынан элек тә (мәҫ. [[2003]] йылда) бирелгән була, тик улар гел дә кире ҡағылып торған<ref>[http://www.duma.gov.ru/faces/lawsearch/gointer.jsp?c=63422-5 63422-5 номерлы закон проекты]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[2011]] йылдың февралендә Рәсәйҙең президенты [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] йәйге ваҡытҡа күсеүҙе бөтөрөү тураһында ҡарарға ҡул ҡуя<ref>[http://www.interfax.ru/society/txt.asp?id=176659 ''Интерфакс'' агентлығы баҫтырып сығарған яңылыҡ]</ref>. Йәйге ваҡыттан баш тартҡан ҡайһы бер илдәрҙә ябайыраҡ бер практика ҡуллана: предприятиеларҙа ваҡыт айырым килешеү нигеҙендә күсерелә. Йәйен эш иртәрәк, ҡышын һуңыраҡ башлана. Японияла мөһим осраҡтарҙа (мәҫ. имтихан тапшырғанда) эш ваҡыты ҡояш ҡалҡҡас 2 сәғәттән һуң ғына башлана. === 2011 йылда миҙгелле ваҡытты күсереүҙе бөтөрөү === 2011 йылдың 8 февралендә президент Медведев йәш ғалимдар менән осрашыуҙа 2011 йылдың көҙөндә «ҡышҡы» ваҡытҡа ҡайтыу булмаясаҡ тип белдерә һәм артабан сәғәтте күсереүҙе ғәмәлдән сығарыу ҡарары тураһында хәбәр итә. Ошо ҡарар нигеҙендә «Ваҡыт иҫәпләү тураһында» тигән Федераль закон һәм хөкөмәт ҡарары ҡабуо ителде. Даими йәйге ваҡыт ҡалды. == Электр энергияһын экономлау == [[Рәсем:DaylightSaving-World-Subdivisions.png|thumb|400px|right| {{легенда|blue|йәйге ваҡытҡа күскән төбәктәр}} {{легенда|darkred||йәйге ваҡытҡа бер ҡасан да күсмәгән төбәктәр}} {{легенда|darkorange|йәйге ваҡыттан баш тартҡан төбәктәр}}]] === Сараның файҙаһы === Йәйге ваҡытҡа күсеүҙең кәрәклеге тураһында бәхәстәр тиҫтәләрсә йылдар буйына [[Европа Берләшмәһе]] илдәрендә, [[АҠШ]]-та һәм Рәсәйҙә бара. [[:ru:Единая энергетическая система России|РАО ЕЭС]] компанияһы баһалауынса, йәйге ваҡытҡа күсеү йыл һайын 4,4 млрд [[киловатт-сәғәт]] күләмдә электр энергияһын экономиялай. Был күләмде Рәсәйҙең дөйөм халыҡ һанына (141 млн кеше самаһы) бүлһәк, Рәсәйҙең һәр гражданы йылына 31 кВт-сәғ экономлай, йәиһә һәр рәсәйленең башына йылына ни бары алтмышар һум экономия тура килә. Ҡайһы бер ғалимдар әйтеүенсә, ваҡытты күсереүҙән сыҡҡан юғалтыуҙар иҡтисади файҙаһынан өҫтөн сыға. Заманса (люминесцент, светодиод) лампаларға күсеү тамамланғас, уның файҙаһы бынан да түбәнерәк буласаҡ. АҠШ-ла, [[Япония]]ла, [[Бөйөк Британия]]ла үткәрелгән тикшеренеүҙәр йәйге ваҡытҡа күсеүҙең файҙаһының бик аҙ булыуын күрһәтте. Ҡайһы бер осраҡтарҙа уның кире эффектҡа килтереүе лә асыҡланды. [[Япония]], [[Ҡытай]], [[Сингапур]], [[Эстония]], [[Ҡаҙағстан]], [[Үзбәкстан]], [[Тажикстан]] һәм [[Төрөкмәнстан]] кеүек илдәр йәйге ваҡытҡа күсеүҙән баш тартты. == Һаулыҡҡа йоғонтоһо == Рәсәйҙә һәм донъяла үткәрелгән тикшеренеүҙәр йәйге ваҡытҡа күсеүҙең һаулыҡҡа кире йоғонтоһо булғанлығын күрһәтә. Айырыуса йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәре менән ауырыусылар, башҡа ҡаты сирлеләр, инвалидтар һәм балалар унан ғазап күрә. [[Статистика]] күрһәтеүенсә, ваҡыт күскән осорҙа: * [[Инфаркт]] осраҡтары 1,5 тапҡырға арта. * Үҙенә үҙе ҡул һалыусылар һаны 66 %-ҡа арта. * «Ашығыс ярҙам» саҡырыусылар һаны ла һиҙелерлек күбәйә. * Юлдарҙа сыҡҡан бәлә-ҡазалар һаны, производствола имгәнеү хәлдәре лә ҡырҡа арта төшә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.worldtimezone.com/daylight.html Йәйге ваҡытҡа күскән илдәр картаһы һәм ваҡытты күсереү даталары] * [http://www.daylight-savings-time.info/ru/ Ваҡыт бүлкәттәре һәм йәйге ваҡыт һүрәте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100926060644/http://daylight-savings-time.info/ru/ |date=2010-09-26 }} {{Яҡшы мәҡәлә}} [[Категория:Йәйге ваҡыт]] [[Категория:Сәғәт бүлкәттәре]] h5eu89kat2k4l6q9rw7dzsmc3hehzoi Чарли Чаплин 0 7062 1302609 1091357 2026-08-11T20:20:39Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302609 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист |имя = Чарли Чаплин |оригинал имени = Charlie Chaplin |изображение = Charlie Chaplin.jpg |ширина = 225px |описание изображения = <small>Чаплин «Бәләкәй берәҙек» образында</small> |имя при рождении = Чарльз Спенсер Чаплин |дата рождения = 16.04.1889 |место рождения = {{ТУ|Лондон|Лондонда}}, [[Бөйөк Британия]] |дата смерти = 25.12.1977 |место смерти = {{ВБУ|Веве|Швейцарияла}}, [[Швейцария]] |профессия = {{Актёр|АҠШ|XX быуат}}, {{Кинорежиссёр|АҠШ|XX быуат}}, {{Сценарист|АҠШ|XX быуат}}, {{Кинопродюсер|АҠШ|XX быуат}} |гражданство = {{GBR}} |годы активности = [[1914]]—[[1967]] |направление = |киностудия = |награды = {{Орден Британской империи|гражданский|KBE}}<br>[[Оскар (кинопремия)|«Оскар»]] (1929, 1972, 1973) |imdb_id = 0000122 |сайт = }} '''Чарли Чаплин''' ({{lang-en|Charles Spencer «Charlie» Chaplin}}; [[16 апрель]] [[1889 йыл]] — [[25 декабрь]] [[1977 йыл]]) — [[АҠШ|Америка]] һәм инглиз кино актёры, сценарист, композитор һәм кинорежиссер. Күп яҡлы кинематограф оҫтаһы, донъяла киң билдәле берәҙәк Чарли образын<ref>{{cite book|last=Blanke|first=David|title=The 1910s|url=https://archive.org/details/1910s0000blan|accessdate=June 21, 2010|edition=illustrated|series=American popular culture through history|year=2002|publisher=Greenwood Publishing Group|location=Westport, CT|isbn=0313312516|page=[https://archive.org/details/1910s0000blan/page/226 226]}}</ref>. тыуҙырыусы киноактер. Чаплин пантомима һәм буффонада алымдарын актив ҡуллана. [[1919 йыл]]да [[Мэри Пикфорд]], Дуглас Фэрбенкс һәм [[Дэвид Гриффит]] менән берлектә Чарли Чаплин «United Artists» киностудияһын ойоштора. == Биографияһы == Чарли Чаплин 1889 йылдың 16 апрелендә мюзик-холл артистары ғаиләһендә тыуа. Уның ата-әсәһе — Чарльз Спенсер Чаплин һәм Ханна Чаплин (сәхнәлә Лили Герл) эстрада артистары була. Әсәһе [[йыр]], [[бейеү]] менән төрлө [[театр]]ҙарҙа, билдәле Джильберта һәм Салливена оперетталары композиторҙарының антрепризында (шәхси театрында) сығыш яһай. Атаһы яғымлы баритон тауышы менән [[Лондон]] мюзик-холында билдәле кеше була. Ул Нью-Йоркта сығыш яһай, [[Европа]] буйлап гастролдәрҙә йөрөй. Чарльз Спенсер Чаплиндың сәхнә карьераһы фажиғәле тамамлана: ул тауышын юғалта; ангажементтан (артистарҙы эшкә саҡырыуҙан) мәхрүм була; эсә башлай һәм 1901 йылдың 9 майында 37 йәшендә Лондон госпиталендә вафат була. Ханна Чаплин ире үлгәс сирләй башлай. 1896 йылда аҡылын юғалта һәм психиатрик клиникаға эләгә. Ағалы-энеле Сид һәм Чарли етемдәр һәм ярлылар мәктәбенә бирелә. Йәшәү өсөн үҙҙәре эшләп табырға мәжбүр булалар. Чарли [[1894]] йылда, 5 йәшлек сағында, сәхнәлә әсәһе урынына сығыш яһай. 1898 йылда балалар бейеү группаһында ҡатнаша. Чарли мәктәпкә һирәк йөрөй; гәзит һатыусы, врач ярҙамсыһы булып һәм типографияла эшләй, бәләкәй булғанға оҙаҡ эшләй алмай. 14 йәшлек сағында Чарли [[театр]]ға даими эшкә алына һәм уға «Шерлок Холмс» пьесаһында йомошсо Билл ролен бирәләр. Чарли ул ваҡытта уҡый-яҙа белмәй, тексты ҡысҡырып уҡырға ҡушырҙар тип хәүефләнә. Ролде ятларға ҡустыһы Синди ярҙам итә. Бер нисә йыл Чарли варьетела уйнай. 16 йәшенән театр дирижёрынан һәм таныштарынан скрипкала уйнау дәрестәре ала. 1910 йылдан 1912 йылға тиклем Чарли Карно театры менән [[АҠШ]]-та гастролдәрҙә була. 1912 йылда биш айға Англияға ҡайта, һәм [[1912]] йылдың [[2 октябрь]]2 октябрендә йәш Чарли Корно төркөмө менән АҠШ-ҡа китә һәм был илдә ҡала. Тамаша ваҡытында Чарлины кинопродюсер Мак Сенат күреп ҡала. Уға уның уйнағаны оҡшай, Уны «Кистоун Филм» (Keystone Film) киностудияһына саҡыра. [[1913]] йылдың 23 сентябрендә Чарли 150$ эш хаҡы алып, киностудияла эшләй башлай. Баштараҡ Чарли тупаҫ комедияларҙа ҡатнаша. Һуңыраҡ йылылыҡ, лиризм менән тулы берәҙәк роле уның өсөн уңышлы икәнен аңлай. Чарли актёр эше менән генә ҡәнәғәтләнмәй. Үҙенә фильмдар ҡуйырға рөхсәт һорай. Актёр эше уның ижади мөмкинлектәрен сикләй, ул "Кистоун Филм"дан китә. 1914 йылда Чаплин үҙенең беренсе «Ямғырҙа ҡалған» фильмын төшөрә. Фильмда ул актёр, режиссёр һәм сценарист була. Чаплиндың эш хаҡы бик тиҙ үҫә. 1914 йылда "Кистоун"да ул аҙнаһына 150$-ға эшләй, 1915 йылда «Эссеней Филм» (Essanay Film) киностудияһында аҙнаһына 1250$ һәм 10 000$ бонус ала. "Мьючуэл Филм"да (Mutual Film) — аҙнаһына 10 000$ һәм контракт өсөн 150 000$ ала. 1917 йылда «Фёрст Нэшнл» (First National Pictures) студияһы менән 1 млн долларға контракт төҙөй һәм ул замандың иң ҡыйбат актёры була. 1919 йылда ирекле ижад өсөн үҙенең «Юнайтед Артистс» студияһын аса. Чаплинға билдәлелекте «телһеҙ кино» килтерә. Тауышлы кино 1927 йылда уҡ барлыҡҡа килһә лә, ул иҫке кинотехникаға тағы тиҫтә йыл тоғро ҡала. Чаплиндың тәүге тауышлы киноһы 1940 йылда төшөрөлә. [[Адольф Гитлер|Гитлерға]] ҡаршы төшөрөлгән кино «Бөйөк диктатор» тип атала. Артист [[1978]] йылдың [[25 декабрь|25 декабендә]] үҙ йортонда, Швейцарияның Вефе ҡалаһында, вафат була. Уның иҫтәлегенә Женева күле буйында һәйкәл ҡуйыла. 1978 йылдың 1 мартында Чаплиндың мәйетен ҡаҙып алып йолом алыу өсөн урлайҙар<ref>Источники: [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/entertainment/newsid_2605000/2605339.stm 25 лет назад скончался Чарли Чаплин], [http://gazeta.aif.ru/online/superstar/18/17_01 Чарли Чаплин: Большая любовь маленького человека]</ref>. Полиция енәйәтселәрҙе ҡулға ала. Бындай хәл башҡа ҡабатланмаһын тип, актёр 6 фут (1,8 м) бетон аҫтына ерләнә. Чаплин дүрт мәртәбә өйләнә, уның 12 балаһы ҡала. Ҡайһы берҙәре үҙҙәрен актёр һөнәрендә һынап ҡарай, мәҫәлән, Джералдина Чаплин билдәле актёр була. == Ҡыҙыҡлы факттар == * Чаплин, «Бөйөк диктатор» фильмында үҙе пародиялаған Адольф Гитлерҙан 4 көнгә олораҡ була. * Чаплиндын күҙҙәре зәңгәр була. * Чаплин һулаҡай була, хатта скрипкала ла һул ҡулы менән уйнай. * Беренсе автомобиле [[:en:Locomobile]] компанияһы етештергән 4900 $ Locomobile автомобиле була. * [[Бокс]]ты бөтә спорт төрҙәренән өҫтөн ҡуя. * Яратҡан [[бейеү]]е — [[танго]]. * Чаплин фильмдәрендә 10,5$ аҡса эшләй. * Чаплин, [[Бөйөк депрессия]] алдынан эшһеҙлек тураһында мәғлүмәткә нигеҙләнеп, 1928 йылда бөтә акцияларын һата. * Фильм төшөргән ваҡытта Чаплин бер генә бәхетһеҙ осраҡҡа тап килә. «Тыныс урам» фильмендә аяғын йәрәхәтләй. * Чаплин бер ваҡыт ялған исем менән, үҙенең образы, Берәҙәккә оҡшаш кешеләр конкурсында ҡатнаша. Ул был конкурста финалға ла үтә алмай<ref>Milton, Joyce. Tramp: The Life of Charlie Chaplin. New York: HarperCollins, 1996. ISBN 0-06-017052-2 (pp. 92-93).</ref>. * Чаплиндың яратҡан комигы Бенни Хилл була. * 20-се йылдарҙа Чаплин персонажы Европала «Шарло» исеме менән билдәле. * Револяцияға тиклем Рәсәйҙә Чаплин уңышҡа ирешә алмай. Уның тураһында «Проектор» журналы былай тип яҙа: " … Чаплин комик актёрҙарҙан бик алыҫ тора. Ул үҙен мәсхәрә итә торған клоун ғына. <…> Ул Рәсәйҙә билдәле була алмай: ул тупаҫ, бер ҡатлы, күркәм түгел. <…>Макс Линдер, Пренс, Паташон, хатта Андре Дид кеүек комиктар беҙгә яҡыныраҡ та, аңлайышлы ла<ref>О. Б. «Из сказок жизни. Карьера Чарли Чаплина». — «Проектор», 1916, № 10, с. 10.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Стефен Вейсман. Чарли Чаплин: История великого комика немого кино = Chaplin: A Life. — М.: ЭКСМО, 2010. — С. 352. — ISBN 978-5-699-40883-2{{Ref-ru}} * Лита Грей Чаплин. Моя жизнь с Чаплином: Интимные воспоминания = My Life With Chaplin. — М.: «Альпина Нон-фикшн», 2009. — С. 411. — ISBN 978-5-91671-037-3{{Ref-ru}} * Чаплин Ч. С. Моя биография. Пер. с англ. З. Гинзбург. — М.: «Вагриус», 2000. — 520 с. ISBN 5-264-00127-8.{{Ref-ru}} * Кукаркин А. В. Чарли Чаплин. 2-е изд., дораб. и доп. — М.: «Искусство», 1988. — 287 с.{{Ref-ru}} * Садуль Ж. Чарли Чаплин. Пер. с франц. — М.: «Искусство», 1981. — 209 с.{{Ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{Commons|Charlie Chaplin}} * [http://chaplin.rudyyoungblood.ru/ О Чарли Чаплине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001101202/http://chaplin.rudyyoungblood.ru/ |date=2008-10-01 }}{{Ref-ru}} * [http://chaplin.webteka.com Чарли Чаплин: русская страница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120422093112/http://chaplin.webteka.com/ |date=2012-04-22 }}{{Ref-ru}} * [http://www.kinomag.ru/author-auz1686.html Биография, фильмография режиссёра — Чарлз Спенсер Чаплин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051031080435/http://www.kinomag.ru/author-auz1686.html |date=2005-10-31 }}{{Ref-ru}} * [http://contr.info/content/view/2294/44/lang, ru/ «Чарли Чаплин: гражданин Мира»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Ref-ru}} * [http://sahajayogalive.wordpress.com/2009/08/04/charlie-chaplin/ «Когда я полюбил себя…», речь Чарли Чаплина на своём 70-летии]{{Ref-ru}} * {{imdb name|id=0000122|name=Чарлз Чаплин}} * [http://www.c-cafe.ru/days/bio/19/chaplin.php «Чарли Чаплин: гражданин Мира»]{{Ref-ru}} * [http://zmier.iatp.by/books/chaplin-biografi.htm Чаплин Ч. С. Моя биография (Перевод с англ. З. Гинзбург)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140920082003/http://zmier.iatp.by/books/chaplin-biografi.htm |date=2014-09-20 }}{{Ref-ru}} * [http://www.kino-tv-forum.ru/blog/pamjatniki_kinozvezdam_i_kinogerojam/2010-08-04-5 Памятник Чарли Чаплину в Лондоне]{{Ref-ru}} * [http://old-picture.ru/news/charli_chaplin/2012-11-09-296 Чарли Чаплин на фотографиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190731215524/http://old-picture.ru/news/charli_chaplin/2012-11-09-296 |date=2019-07-31 }}{{Ref-ru}} [[Категория:АҠШ кинематографының актёрҙары]] [[Категория:АҠШ тауышһыҙ киноһы актёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]] [[Категория:АҠШ кинокомпозиторҙары]] [[Категория:XX быуат кинокомпозиторҙары]] [[Категория:АҠШ комиктары]] [[Категория:Тауышһыҙ кино режиссёрҙары]] [[Категория:BAFTA премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Оскар» премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Оскар» почётлы премияһының лауреаттары]] [[Категория:Репрессияланғандар]] [[Категория:Эразм премияһы лауреаттары]] [[Категория:АҠШ-та репрессияланғандар]] [[Категория:Актёр балалар]] {{actor-stub}} 2bvbtf3xtynm9zffrm5lc153pilqmol Юпитер 0 7317 1302607 1295497 2026-08-11T20:18:14Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302607 wikitext text/x-wiki {{Планета карточкаһы |название = Юпитер |тип=планета |изображение символа = Jupiter symbol (bold).svg |изображение = Jupiter.jpg |размер изображения = |подпись под изображением = Юпитерҙың 1979 йылда «[[Вояджер-1|Вояджера-1]]» фотолары нигеҙендә эшләнгән яҡшыртылған рәсеме |bg = #E8AB79 |малая планета = |открытие = |открытие-ref = |дата открытия = |первооткрыватель = |место открытия = |способ открытия = |именование = |именование-ref = |экзопланета = |обозначение ЦМП = |альтернативные имена = |категория МП = |орбита = yes |орбита-ref = |эпоха = |афелий = 8,165208{{e|8}} км<br>(5,458104 а.&nbsp;е.)<ref name="jupiter-info">{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html|title=Jupiter Fact Sheet|author=Dr. David R. Williams.|date=2007|publisher=NASA|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=http://www.peeep.us/9725d0ea|archivedate=16 Oct 2010 13:07}}</ref> |перигелий = 7,405736{{e|8}} км<br>(4,950429 а.&nbsp;е.)<ref name="jupiter-info" /> |периапсида = |апоапсида = |большая полуось = 7,785472{{e|8}} км<br>(5,204267 а.&nbsp;е.)<ref name="nasa-jupiter">{{cite web|url=http://www.nasa.gov/worldbook/jupiter_worldbook.html|title=Jupiter — NASA|description=Юпитер на сайте НАСА|lang=en|accessdate=2010-10-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qCbDy7A|archivedate=2011-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050105155019/http://www.nasa.gov/worldbook/jupiter_worldbook.html |date=2005-01-05 }}</ref> |средний радиус орбиты = |эксцентриситет = 0,048775<ref name="jupiter-info" /> |сидерический период = 4332,589 көн (11,8618 года)<ref name="jupiter-info" /> |синодический период = 398,88 көн<ref name="jupiter-info" /> |орбитальная скорость = 13,07 км/с (средн.)<ref name="jupiter-info" /> |средняя аномалия = |наклонение = 1,03° (относительно эклиптики)<br>6,09° (Ҡояш экваторына ҡарата) |угловое перемещение = |долгота восходящего узла = 100,55615°<ref name="jupiter-info" /> |долгота периастра = |время периастра = |аргумент перицентра = 275,066° |половинная амплитуда = |чей спутник = |число спутников = [[Юпитер юлдаштары|67]] |физические характеристики = yes |физические характеристики-ref = |размеры = |сжатие = 0,06487<ref name="jupiter-info" /> |экваториальный радиус = {{formatnum:71492}} ± 4 км<ref name="jupiter-info" /> |полярный радиус = {{formatnum:66854}} ± 10 км<ref name="jupiter-info" /> |средний радиус = {{formatnum:69911}} ± 6 км<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007">{{cite journal | doi = 10.1007/s10569-007-9072-y | author= P. Kenneth Seidelmann et al. | year = 2007 | title = Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 | journal = Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume = 98 | issue = 3 | pages = 155–180 | pmid = | pmc = | bibcode = 2007CeMDA..98..155S }} </ref> |длина окружности = |площадь поверхности = 6,21796{{e|10}} км² |объём = 1,43128{{e|15}} км³ |масса = 1,8986{{e|27}} кг |плотность = 1,326 г/см³<ref name="jupiter-info" /> |ускорение свободного падения = 24,79 м/с² (2,535 g) |вторая космическая = 59,5 км/с<ref name="jupiter-info" /> |период вращения = 9,925 часа<ref name="jupiter-info" /> |скорость вращения = 12,6 км/с йәки {{formatnum:45300}} км/ч |наклон оси = 3,13° |прямое восхождение = 17 ч 52 мин 14 с<br>268,057° |склонение = 64,496° |полярная небесная широта = |полярная небесная долгота = |альбедо = 0,343 ([[Альбедо Бонда|Бонд]])<ref name="jupiter-info" /><br>0,52 ([[Геометрик альбедо]])<ref name="jupiter-info" /> |температура на поверхности = |температуры = |имя температуры 1 = |темп1мин = |темп1сред = |темп1макс = |имя температуры 2 = |имя температуры 2 = |темп2мин = |темп2сред = |темп2макс = |спектральный тип = |видимая звёздная величина = |абсолютная звёздная величина = |угловой размер = |атмосфера = |атмосфера-ref = |давление на поверхности = 20—220 [[Паскаль (үлсәү берәмеге)|кПа]]<ref>{{статья|автор=National Aeronautics and Space Administration.|заглавие=Probe Nephelometer|ссылка=http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/messenger/oldmess/2Probe.html|язык=en|издание=Журнал Galileo Messenger|тип=характеристики космического аппарата|издательство=NASA/JPL|год=1983|выпуск=6}}</ref> |шкала высоты = 27 км |состав атмосферы = <table class="transparent"> <tr><td> 89,8±2,0 %</td><td>[[Водород]] (H<sub>2</sub>) </td></tr><tr><td> 10,2±2,0 %</td><td>[[Гелий]] </td></tr><tr><td> ~0,3 %</td><td>[[Метан]] (CH<sub>4</sub>) </td></tr><tr><td> ~0,026 %</td><td>[[Аммоний]] (NH<sub>4</sub><sup>+</sup>) </td></tr><tr><td> ~0,003 %</td><td>[[Дейтерид]] (HD) </td></tr><tr><td> 0,0006 %</td><td>[[Этан]] (CH<sub>3</sub>—CH<sub>3</sub>) </td></tr><tr><td> 0,0004 %</td><td>[[Һыу]] </td></tr><tr><td> '''Льды''':</td><td> </td></tr><tr><td> </td><td>[[Аммоний]] </td></tr><tr><td> </td><td>[[Һыу]] </td></tr><tr><td> </td><td>аммоний гидросульфиды (NH<sub>4</sub>SH) </td></tr></table> }} '''Юпитер''' (символы: [[File:Jupiter symbol (fixed width).svg|16px|♃]]) — [[Ҡояш системаһы]]ндағы иң ҙур [[планета]]. [[Ҡояш]]тан бишенсе урында урынлашҡан. [[Ҡояш системаһы]]ндағы бөтә [[планета]]ларҙың суммар массаһынан Юпитер ике тапҡыр ауырыраҡ. [[Сатурн (планета)|Сатурн]], [[Уран (планета)|Уран]], [[Нептун (планета)|Нептун]] менән бергә Юпитер газ гиганты тип квалификациялана. [[Планета]] кешеләргә бик борондан билдәле, был месопотамия, вавилон, грек һәм башҡа халыҡтарҙың мифологияларында һәм төрлө дини ышаныуҙарында сағылыш таба. Юпитерҙың хәҙерге атамаһы [[древнеримского верховного бога-громовержца|боронғо Римдең йәшен уҡтарын атыусы Аллаһы]] исеменән алынған. Юпитерҙағы ҡайһы бер атмосфера күренештәре: [[шторм]], [[йәшен]], [[полярное сияние|поляр балҡыштар]] үҙҙәренең масштабы буйынса ерҙәге ошондай күренештәрҙән байтаҡҡа көслөрәк. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: уның атмосфераһында барлыҡҡа килгән [[Большое красное пятно|Ҙур ҡыҙыл тап]] — XVII быуаттан алып билдәле булған гигант шторм. Юпитерҙың кәмендә 79 юлдашы бар<ref>[https://nplus1.ru/news/2018/07/17/new-moons-of-jupiter-discovered Астрономы открыли 12 новых спутников Юпитера. Теперь их 79]</ref>, шуларҙың иң эреләре — [[Ио (спутник)|Ио]], [[Европа (спутник)|Европа]], [[Ганимед (юлдаш)|Ганимед]] һәм [[Каллисто (спутник)|Каллисто]] — уларҙы [[Галилео Галилей]] 1610 йылда аса. Юпитер ерҙәге һәм йыһандағы орбиталь [[телескоп]]тар ярҙамында тикшерелә; 1970-се йылдарҙан алып планетаға [[NASA]]-ның «Пионер», «Вояжер», «Галилео» һәм башҡа планета-ара аппараттары (бөтәһе һигеҙ) ебәрелә. Бөйөк ҡапма-ҡаршы тороштар (Марстың Ергә иң яҡын килгән хәле) ваҡытында (уларҙың береһе 2010 йылдың сентябрендә була) ябай күҙ менән ҡарағанда төнгө күктә Юпитер Ай менән Венеранан ҡала иң сағыу есем булараҡ күренә. Юпитер дискы һәм юлдаштары — бер нисә асыш яһаған һәүәҫкәр астрономдар өсөн популяр күҙәтеү объекты. Һәүәҫкәр астрономдар, мәҫәлән, 1994 йылда Юпитерға килеп бәрелгән Шумейкер-Леви кометаһын аса, ә 2010 йылда Юпитерҙың Көньяҡ экваториаль бүлкәтенең юҡҡа сығыуын билдәләй. == Күҙәтеүҙәр һәм уларҙың үҙенсәлектәре == ===== Инфраҡыҙыл диапазон ===== [[Файл:Thermal emission of Jupiter.jpg|мини|слева|Юпитерҙың температура эмиссияһы. Получено с телескопа [[Телескоп IRTF|IRTF]], [[Обсерватория Мауна-Кеа]], [[Гавайи]], 5 апреля 2007 г.]] Спектрҙың инфраҡыҙыл өлкәһендә H.2 һәм He молекулалары, шулай уҡ башҡа бик күп элементтар һыҙаттары бар<ref name="hut">{{статья|автор=Hunt, G. E.|заглавие=The atmospheres of the outer planets|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1983AREPS..11..415H|язык=en|место=London, England|издательство=University College|год=1983}}</ref>. Тәүге икәүһе планетаның барлыҡҡа килеүе тураһындағы мәғлүмәтте еткерһә, ҡалғандарының сифат һәм һан составы уның эске эволюцияһы тураһында һөйләй. Әммә водород һәм гелий молекулалары зарядлы киҫәксәләргә (дипольный момент) эйә түгел, тимәк, был элементтарҙың абсорбцион һыҙаттарының удар ионлаштырыу иҫәбенә йотолоу асыҡтан-асыҡ беленгәс кенә күренә. Был, бер яҡтан, икенсе яҡтан — был һыҙаттар атмосфераның иң өҫкө ҡатламында барлыҡҡа килә һәм бынан да тәрәнерәк ҡатламдар тураһындағы мәғлүмәтте еткерә. Шуға күрә Юпитерҙа гелий менән водородтың ифрат күп булыуы тураһындағы иң ышаныслы мәғлүмәттәр ошо планетаға төшөрөлгән «Галилео» аппаратынан ғына алына. Ҡалған элементтарға килгәндә, уларҙы анализлағанда һәм аңлатма биргәндә лә ауырлыҡтар тыуып тора. Әлегә Юпитер атмосфераһында ниндәй процестарҙың барыуын һәм уларҙың планетаның химик составына (уның эсенә лә һәм тышҡы ҡатламдарына ла) ни тиклем көслө йоғонто яһай алыуын тулы ышаныс менән әйтеү мөмкин түгел. Шуға ла спектрҙы ентекле аңлатыуҙа билдәле бер ҡыйынлыҡтар тыуып тора. Әммә элементтарҙың күп булыуына йоғонто яһарға һәләтле бөтә процестар ҙа локаль һәм ныҡ сикләнгән, шуға ла улар матдәләрҙең таралыуын глобаль рәүештә үҙгәртергә һәләтле. [[Файл:PIA02863 - Jupiter surface motion animation 10fps.ogv|мини|Юпитерҙың өҫкө ҡатламының хәрәкәте]] Юпитер Ҡояштан алған энергия менән сағыштырғанда 60 процентҡа күберәк энергияны тирә-яғына һибә (спектрҙың башлыса инфраҡыҙыл өлкәһендә)<ref name="астрономия-юпитер">{{cite web|url=http://astronom-ntl.narod.ru/astro/soulsys/upiter.htm|title=Астрономия — Юпитер|description=Астрономия и физика на ладони|accessdate=2010-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100924070620/http://astronom-ntl.narod.ru/astro/soulsys/upiter.htm|archivedate=2010-09-24|deadlink=yes}}</ref><ref name="astro-websib">{{cite web|url=http://astro.websib.ru/sun/Jupiter|title=Юпитер на Астро.вебсиб.ру|accessdate=2010-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130126224939/http://www.astro.websib.ru/sun/Jupiter|archivedate=2013-01-26|deadlink=yes}}</ref><ref name="elkins-tanton">{{cite book |first=Linda T.|last=Elkins-Tanton|year=2006 |title=Jupiter and Saturn|url=https://archive.org/details/jupitersaturn0000elki_t3r5|publisher=Chelsea House |location=New York|isbn=0-8160-5196-8}}</ref>. Ошо энергияны эшләп сығарыусы процестар иҫәбенә Юпитер һәр йылда яҡынса 2 сантимерға кәмей<ref name="guillot04">{{cite book |editor=Bagenal, F.; Dowling, T. E.; McKinnon, W. B |author=Guillot, T.; Stevenson, D. J.; Hubbard, W. B.; Saumon, D. |year=2004 |title=Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere |chapterurl= https://authors.library.caltech.edu/39188/1/Stevenson_2004p35.pdf |chapter=Chapter 3: The Interior of Jupiter |publisher=[[Cambridge University]] Press|isbn=0521818087}}</ref>. П. Боденхеймер фекеренсә (1974), планета формалашҡан саҡта ул 2 тапҡырға ҙурыраҡ һәм ундағы температура ла, хәҙергегә ҡарағанда, байтаҡҡа юғарыраҡ булған<ref>{{статья |заглавие=Calculations of the early evolution of Jupiter |страницы=319 |том=23 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1974Icar...23..319B |accessdate=2007-02-01 |doi=10.1016/0019-1035(74)90050-5 |автор=Bodenheimer, P. |год=1974 |язык=en |издательство=[[Elsevier]] |издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}} }}</ref>. . ===== Ҡыҫҡа тулҡынлы диапозрн ===== [[Файл:Jupiter xray ill.jpg|мини|Юпитерҙың гамма-диапазонында нурланышы. «Чандра» мәғлүмәттәре]] Юпитерҙың гамма-диапазонда нурланышы поляр балҡыш, шулай уҡ дискының нурланышы менән бәле<ref name="x-rayobservation">[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007P%26SS...55.1135B X-rays from solar system objects]</ref>. Тәүге тапҡыр 1979 йылда Эйнштейн исемендәге йыһан лабораторияһында теркәлә. Ерҙәге поляр балҡыш рентген һәм ультрафиолетта тап килә тиерлек, әммә Юпитерҙа улай түгел. Рентген поляр балҡышы, ультрафиолет балҡышына ҡарағанда, ҡотопҡа күпкә яҡын урынлашҡан. Элекке күҙәтеүҙәр нурланыштың һәр 40 минут һайын балҡыуын асыҡлаһа, һуңғы күҙәтеүҙәрҙә бындай күренеш һирәк осрай. Юпитерҙағы һаҙағай балҡышының рентген спектры кометаларҙың рентген спектрына оҡшаштыр, тип фаразланғайны, әммә Сhandraлағы күҙәтеүҙәр буйынса, был улай түгел. Шулай уҡ 250 эВ-нтан алып 350-эВ-ҡа тиклем спектраль өлкәлә түбәнерәк энергияларҙа нурланыш һыҙаттары бар, бәлки, улар көкөрт менән углеродтан сығалыр<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRA..11001207E Simultaneous Chandra X ray, Hubble Space Telescope ultraviolet, and Ulysses radi]</ref>. Гамма-нурланыштың поляр балҡыш менән бәйле булмауы беренсе тапҡыр 1997 йылда ROSAT-тағы күҙәтеүҙәр мәлендә табыла. Спектр поляр балҡыш спектрына оҡшаш, әммә тик 0,7—0,8 кэВ тирәһендә генә. XMM-Newton йыһан обсерваторияһы күҙәтеүҙәре күрһәтеүенсә, дискының гамма-спектрҙа нурланышы — Ҡояштың рентген нурланышының сағылышы ғына. === Планетаны радио ярҙамында күҙәтеү === [[Файл:Jupiter.Radio.VLAl.jpg|мини|Радиоизображение Юпитера: яркие области (белые) — радиоизлучение [[Радиационный пояс|радиационных поясов]].]] Юпитер — Ҡояш системаһының оҙон тулҡында дециметрлы-метрлы диапазонда эшләүсе иң көслө радиосығанағы (Ҡояштан һуң). Радионурланыш спорадик характерҙа, һәм максимумда 106 Янскихҡа етә. Әлеге ваҡытта Юпитерҙың эске төҙөлөшөнөң түбәндәге моделе киң танылыу алған: === Орбитаһы һәм әйләнеше === Тәбиғи юлдаштарҙың хәрәкәтен, шулай уҡ йыһан аппараттары траекторияһын анализлағандан һуң Юпитерҙың гравитация яланын тергеҙергә була. Бик тиҙ әйләнеү сәбәпле, был планета башҡа сферик симметриялы есемдәрҙән һиҙелерлек айырыла. Гравитация потенциалы Лежандра полиномдары рәүешендә тасуирлана<ref name="planetreview">{{статья|автор=Tristan Guillot, Daniel Gautier.|заглавие=Giant Planets|ссылка=http://arxiv.org/abs/0912.2019|язык=en|год=10 Dec 2009}}</ref> == Юпитер Ҡояш системаһы планеталары араһында == === Массаһы === <imagemap> Image:МассаПланетСолнечнойСистемы.svg|thumb|left|upright=1.25|Масса Юпитера в 2,47 раза превосходит массу остальных планет Солнечной системы<ref>Исходные данные по массам планет: [[:Файл:МассаПланетСолнечнойСистемы.svg]]</ref>. rect 282 22 610 52 [[Солнечная система]] rect 34 385 148 448 [[Юпитер]] rect 353 63 461 121 [[Сатурн]] rect 459 160 553 221 [[Нептун]] rect 459 293 548 351 [[Уран (планета)]] rect 567 163 737 182 [[Юпитер]] rect 567 187 737 209 [[Сатурн]] rect 567 215 726 238 [[Нептун]] rect 569 243 706 263 [[Уран (планета)|Уран]] rect 567 269 720 292 [[Земля]] rect 568 296 732 320 [[Венера]] rect 567 322 708 346 [[Марс]] rect 566 348 747 372 [[Меркурий]] desc bottom-left </imagemap> Юпитер — Ҡояш системаһының иң ҙур планетаһы, газ гиганты. Экваторының радиусы 71,4 мең км тәшкил итә, был Ер радиусынан 11,2 тапҡырға артығыраҡ<ref name="jupiter-info" /> . Юпитер — Ҡояш менән масса үҙәге яҡынса 7 процент ҡояш радиусына Ҡояштан ситтә урынлашҡан берҙән-бер планета. Юпитерҙың массаһы Ҡояш системаһының башҡа планеталарының берлектәге суммар массаһынан 2,47 тапҡырға<ref>{{cite web|url=http://parsek.com.ua/yupiter/|title=Юпитер|publisher=Parsek.com.ua|lang=ru|accessdate=2011-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110314061025/http://parsek.com.ua/yupiter/|archivedate=2011-03-14|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518014854/http://parsek.com.ua/yupiter/ |date=2011-05-18 }}</ref>, Ер массаһынан 317,8 тапҡырға артығыраҡ, ә Ҡояш массаһынан яҡынса 1000 тапҡырға аҙыраҡ. Тығыҙлығы (1326 кг/м³) яҡынса Ҡояш тығыҙлығы менән бер тип әйтерлек һәм Ер тығыҙлығынан 4,16 (5515 кг/м³) тапҡырға ҡалыша<ref name="jupiter-info" />. Шул уҡ ваҡытта уның өҫтөндәге тартыу көсө ерҙәгенән 2,4 тапҡырға күберәк<ref name="allplanets">{{cite web|url=http://www.allplanets.ru/solar_sistem/jupiter/jupiter_statya.htm|title=Планетные системы. Юпитер|accessdate=2010-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110302030625/http://www.allplanets.ru/solar_sistem/jupiter/jupiter_statya.htm|archivedate=2011-03-02|deadlink=yes}}</ref> ===== Юпитер — «уңышһыҙ эшләнгән йондоҙ» ===== [[Файл:Jupiter-Earth-Spot comparison.jpg|thumb|Юпитер менән Ерҙең сағыштырма үлсәмдәре]] Был планетаның теоретик моделдәре күрһәтеүенсә, әгәр ки Юпитерҙың массаһы уның хәҙерге массаһынан бер аҙ ғына артығыраҡ булыуы планетаның тығыҙланыуына килтерер ине. Әммә әгәр ҙә Юпитерҙың массаһы уның хәҙерге массаһынан дүрт тапҡырға ҙурыраҡ булһа, планетаның тығыҙлығы шул тиклем артыр ине, һөҙөмтәлә ныҡ күтәрелгән гравитацияның йоғонтоһо аҫтында планетаның үлсәме ныҡ кәмер ине. Күрәһең, аномаль төҙөлөшкә һәм тарихҡа эйә булған планета тап ошондай максималь диаметрлы була алалыр. Массаһының артабан артыуы дауам итһә, йондоҙ формалаштырыу барышында Юпитер хәҙерге массаһынан 50 тапҡырға ауырыраҡ көрән карликҡа әүерелер ине<ref name="tristan286">{{статья |заглавие=Interiors of Giant Planets Inside and Outside the Solar System |издание=Science |том=286 |номер=5437 |страницы=72—77 |accessdate=2007-08-28 |ссылка=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/286/5437/72 |doi=10.1126/science.286.5437.72 |pmid=10506563 |язык=en |тип=journal |автор=Guillot, Tristan |год=1999 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://astro-world.narod.ru/solarsystem/jupiter/jupiterall.html |title=Юпитер на Астро-Уорлд |accessdate=2010-10-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120121033850/http://astro-world.narod.ru/solarsystem/jupiter/jupiterall.html |archivedate=2012-01-21 |lang=ru |deadlink=yes }}</ref>. Тап ошо дәлил астрономдарҙың Юпитерҙы «уңышһыҙ эшләнгән йондоҙ» тип һанарға нигеҙ бирә. == Эске төҙөлөшө == ===== Химик составы ===== <div style="float: left; margin: 10px;"> {|class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan=4 |Юпитер менән Ҡояшта элементтарҙың водород менән сағыштырғанда таралыу даирәһе<br> |- |Элемент||Ҡояш||Юпитер/Ҡояш |- | [[Гелий|He]]/[[Водород|H]] || 0,0975 || 0,807 ± 0,02 |- | [[Неон|Ne]]/H || 1,23{{Esp|−4}} || 0,10 ± 0,01 |- | [[Аргон|Ar]]/H || 3,62{{Esp|−6}} || 2,5 ± 0,5 |- | [[Криптон|Kr]]/H || 1,61{{Esp|−9}} || 2,7 ± 0,5 |- | [[Ксенон|Xe]]/H || 1,68{{Esp|−10}} || 2,6 ± 0,5 |- | [[Углерод|C]]/H || 3,62{{Esp|−4}} || 2,9 ± 0,5 |- | [[Азот|N]]/H || 1,12{{Esp|−4}} | 3,6 ± 0,5 (8 бар)<br>3,2 ± 1,4 (9—12 бар) |- | [[Кислород|O]]/H || 8,51{{Esp|−4}} | 0,033 ± 0,015 (12 бар)<br>0,19—0,58 (19 бар) |- | [[Фосфор|P]] /H || 3,73{{Esp|−7}} || 0,82 |- | [[Сера|S]]/H || 1,62{{Esp|−45}} || 2,5 ± 0,15 |} </div> Юпитерҙың эске ҡатламдарының химик составын хәҙерге күҙәтеү ысулдары менән билдәләү мөмкин түгел, әммә атмосфераһының тышҡы ҡатламдарында элементтарҙың күплеген сағыштырмаса юғары теүәллек менән асыҡларға мөмкин, сөнки ул ҡатламдар 1995 йылдың 7 декабрендә планета өҫтөнә төшөрөлгән «Галилео» аппараты тарафынан ентекле тикшерелә.<ref>{{cite web |url = http://www.planet4589.org/space/jsr/back/news.267 |deadlink = yes |title = Jonathan's Space Report, No. 267 |first = Jonathan |last = McDowell |publisher = Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics |date = 1995-12-08 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100513054737/http://www.planet4589.org/space/jsr/back/news.267 |archivedate = 2010-05-13 |accessdate = 2010-10-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810051445/http://www.planet4589.org/space/jsr/back/news.267 |date=2011-08-10 }}</ref>. Юпитер атмосфераһында төп ике төп компонент — молекуляр водород һәм гелий<ref name="Atreya2003"> {{статья |заглавие=Composition and origin of the atmosphere of Jupiter—an update, and implications for the extrasolar giant planets |издание=Planetary and Space Sciences |том=51 |страницы=105—112 |doi=10.1016/S0032-0633(02)00144-7 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003P%26SS...51..105A |язык=en |тип=journal |автор=Atreya, S.K.; Mahaffy, P.R.; Niemann, H.B. et al |год=2003 }}</ref>. Атмосфераһында шулай уҡ һыу (H.2O), метан (CH4), көкөртлө водород (H.2’S), аммиак (NH-ТӨРКӨМДӘРЕ3) һәм фосфин (PH3) кеүек күп кенә ябай берләшмәләр бар. Уларҙың күплеге (10 барҙан түбән) тәрән тропосферала Юпитер атмосфераһы углерод, азот, көкөрт һәм, бәлки, кислородҡа бай булыуы ихтимал. ===== Структураһы ===== Юпитерҙың үҙенсәлеге — тышҡы ҡиәфәтенә хас һыҙаттар. Бер нисә фараз уларҙың килеп сығышын аңлата. Мәҫәлән, бер фараз буйынса, йылытыу иҫәбенә планета-гигантта барлыҡҡа килгән конвекция күренеше һөҙөмтәһендә атмосферала һыҙаттар барлыҡҡа килә. 2010 йылдың яҙында ғалимдар тағы ла бер гипотеза тәҡдим итә, уға ярашлы, һыҙаттар уның юлдаштары йоғонтоһо һөҙөмтәһендә тыуа. Юлдаштарының тартыу көсө йоғонтоһо аҫтында Юпитерҙа матдәләрҙең үҙенсәлекле «бағаналары» пәйҙә була, әйләнә-әйләнә улар һыҙаттарҙы барлыҡҡа килтерә, тигән фараз да бар. # Атмосфера. Ул өс ҡатламға бүленә<ref name="скулс-келдыш"> {{cite web | url = https://web.archive.org/web/20090623035312/http://schools.keldysh.ru/sch1216/materials/sun_sys_do/jupiter.htm | title = Юпитер. ГОУ СОШ № 1216. Официальный сайт | accessdate = 2010-10-05 | archiveurl = https://www.webcitation.org/60qCkwfvc | archivedate = 2011-08-11 }}</ref>: ## тышҡы ҡатлам, водородтан тора; ## урта ҡатлам, водород (90 %) һәм гелийҙан (10 %) тора; ## түбәнге ҡатлам, өс ҡатлам болот барлыҡҡа килтергән водород, гелий һәм аммиак ҡушылмаларынан, аммоний һәм һыуҙың гидросульфидтарынан тора: ### өҫтә — боҙға әйләнгән аммиак (NH3) болоттары. Уның яҡынса температураһы -145&nbsp;°C, баҫым — яҡынса 1атм.; ### түбәндәрәк — аммоний (NH4HS) гидросульфидтары кристалдары болото; ### иң түбәндә — һыу боҙо, бәлки, шыйыҡ һыумоғайын, бар төрө — ваҡ бөртөктәре төрҙәре. Был ҡатламда баҫым 1атм. тирәһе тәшкил итә, яҡынса температура -130&nbsp;°C (143 К). Планетаның был кимәлдән түбән өлөшө үтәнән-үтә күренмәй. # Металл водороды ҡатламы. Был ҡатламдың температураһы 6 300-ҙән 21 000 К тиклем, ә баҫым 200-ҙән 4000 ГП-ға тиклем үҙгәрә. # Таш йәҙрәһе бар. 2000 йылдың аҙағында үткәрелгән «Кассини» зонды үткәргән тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә Оло ҡыҙыл таптың аҫтан килгән спираль формаһындағы ағымға бәйле булыуы асыҡлана (атмосфера массаларының вертикаль әйләнеше); башҡа өлкәләр менән сағыштырғанда был урында болоттар юғарыраҡ урынлашҡан, ә температура түбән. Болоттарҙың төҫө вертикаль ағымдың бейеклегенә бәйле: күк төҫтәгеһе — иң юғары бейеклеккә күтәрелгәне, унан түбәнерәк көрән төҫ, артабан — аҡ. Ҡыҙыл төҫтәгеһе — иң түбән бейеклеккә эйә булған атмосфера ағымы. Ҡыҙыл таптың тиҙлеге — 360 км/сәғ. Унда уртаса температура −163&nbsp;°C, шул уҡ ваҡытта таптың үҙәк өлөшөндәге һәм ситендәге температура бер-береһенән 3-4 градусҡа айырыла. Юпитер гидродинамик тигеҙләнештә тора; Юпитер термодинамик тигеҙләнештә тора. Оло ҡыҙыл тап — көньяҡ тропик зонала урынлашҡан оваль формалағы һәм даими рәүештә үҙгәреп тороусы участка. Уны 1664 йылда Роберт Гук аса. Әлеге мәлдә ул 15х30 км (Ерҙең диаметры ~12,7 мең км) ҙурлығында, ә 100 йыл элек күҙәтеүселәр ҡыҙыл таптың 2 тапҡырға ҙурыраҡ булыуын билдәләгән. Ҡайһы берҙә ул асыҡтан-асыҡ күренмәй. Оло ҡыҙыл тап — уникаль гигант дауыл. == Әҙәбиәт == * Астрономия: Учебник для 11 кл. общеобразовательных учреждений / Левитан Е. П. — 9-е изд. — М.: Просвещение, 2004. — ISBN 5-09-013370-0 * Майлс Л. и Смит А. Астрономия и космос. Энциклопедия. — М.: Росмэн, 2001. — ISBN 5-8451-0296-0, 5-8451-0959-0 * Карпенко С. Новая загадка Юпитера. — Новости космонавтики, 31 июля 2001 == Иҫкәрмәләр == <references/> {{Ҡояш системаһы‎}} [[Категория:Космос]] [[Категория:Астрономия]] [[Категория:Планета]] [[Категория:Ганимед (юлдаш)]] [[Категория:Титан]] mjkcdx8r2eb23r5wnpmc3xgm5hi1vxn Һоро өйрәк 0 15103 1302576 1285938 2026-08-11T19:56:37Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302576 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Һоро өйрәк | image file = Anas strepera pair.jpg | image descr = Серая утка (''Anas strepera'') | regnum = Хайуандар | phylum = [[Хордалылар]] | classis = [[Ҡоштар]] | ordo = [[Ҡаҙ һымаҡтар]] | familia = [[Өйрәктәр]] | genus = [[Йылға өйрәктәре]] | species = '''Һоро өйрәк''' | latin = {{btname|Anas strepera| <br />[[Linnaeus]], 1758}} | commons = Anas strepera | wikispecies = Anas strepera | itis = 175073 | ncbi = 75861 }} {{Международная Красная книга|LC|100600427}} [[File:30.3.09 Canard chipeau (Anas strepera, Gadwall).webm|thumb|Һоро өйрәк]] Һоро өйрәк- өйрәктәр ғаиләһендәге йылғаларҙа көн итеүсе һыу ҡошо. [[Файл:Gadwalls I IMG 7068.jpg|thumb|left| [[Калькутта]]ла]] [[Файл:Anas strepera 06263.JPG‎|thumb|left|Пар өйрәк [[Сиэтл]]е]] [[Файл:Gadwall, juvenile, Quetico.jpg|thumb|left|Йәш ҡош, [[Онтарио]]]] [[File:Mareca strepera MHNT.ZOO.2010.11.18.4.jpg|thumb|left| ''Mareca strepera'']] == Ҡылыҡһырлама == Диалекттарҙа сысҡаҡ һуна тип тә йөрөтөлә. Йорт өйрәге ҙурлығында. Эңерҙә һәм төндә туҡланыусы бик һаҡ ҡош. Дөйөм төҫө ерәнһыу һоро. Йорт өйрәгенә оҡшаған.Ҡауырһындары ерән һәм аҡ таптар менән сыбарланған. Түше, ҡорһағы һәм ҡанаттарындағы көҙгөләре аҡ. суҡышы ҡара көрән. Һуна өйрәктән төҫө һәм көҙгөһөнөң аҡ булыуы менән айырыла. Йорт өйрәктәре кеүек бажҡылдай. == Йәшәүе == Үләнле һәм томбойоҡло күлдәрҙә, яй аға торған, үҫемлеккә бай йылғаларҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһын ерҙә, үлән араларында, ҡыуаҡтар араһында яһай. 8-12 бөртөк һорғолт һары йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар. == Туҡланыуы == Һыу бөжәктәре һәм үҫемлектәре, үлән орлоҡтары, иген, ләм менән туҡлана. . [[Файл:Gadwall drake.jpg|thumb|left|Ата ҡош]] [[Файл:Gadwalls I IMG 1087.jpg|thumb|left| Калькуттала]] == Һылтанмалар == * [http://birds-altay.ru/2009/07/seraya-utka/ Серая утка на сайте «Птицы Алтая»] * http://rus-oxota.ru/4/22/utki/Seraya_utka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090928225908/http://rus-oxota.ru/4/22/utki/Seraya_utka |date=2009-09-28 }} * http://water-birds.narod.ru/anas_strepera.htm * Clements, James, (2007) [http://www.cornellpress.cornell.edu/cup_detail.taf?ti_id=4566 ''The Clements Checklist of the Birds of the World''], Cornell University Press, Ithaca * Dunn, J. & Alderfer, J. (2006) ''National Geographic Field Guide to the Birds of North America'' 5th Ed. * Floyd, T (2008) ''Smithsonian Field Guide to the Birds of North America'' Harper Collins, New York * '''Linnaeus''', C (1758). Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata.. Holmiae. (Laurentii Salvii). «A. macula alarum rufa nigra alba.» ('''Latin''') * {{cite book | last =Madge | first =Steve | coauthors= Burn, Hilary|title = Wildfowl: An Identification Guide to the Ducks, Geese and Swans of the World (Helm Identification Guides) | url =https://archive.org/details/wildfowl0000stev | year = 1988| publisher = Christopher Helm|pages =[https://archive.org/details/wildfowl0000stev/page/222 222]-224| isbn = 0-7470-2201-1}} == Оло һылтанмалар == * [http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=427&m=0 BirdLife Species Factsheet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090104224857/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=427&m=0 |date=2009-01-04 }} * [http://www.rspb.org.uk/birds/guide/g/gadwall/index.asp RSPB A to Z of UK Birds Page] * [http://www.blevinsphoto.com/gadwall.htm An article and photograph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105220744/http://www.blevinsphoto.com/gadwall.htm |date=2009-01-05 }} * [http://www.sdakotabirds.com/species/gadwall_info.htm Gadwall Information and Photos — South Dakota Birds and Birding] * [http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Gadwall.html Gadwall Information — Cornell Lab of Ornithology] * [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i1350id.html Gadwall — USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916062958/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i1350id.html |date=2008-09-16 }} * [http://www.massaudubon.org/birdatlas/index.php?search=yes&id=46 Massachusetts Breeding Bird Atlas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211013501/http://www.massaudubon.org/birdatlas/index.php?search=yes&id=46 |date=2008-12-11 }} * [http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/especie.phtml?idEspecie=476 Gadwall videos] on the Internet Bird Collection [[Категория:Өйрәктәр]] [[Категория:Ҡоштар]] [[Категория:Башҡортостан ҡоштары]] [[Категория:Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы:Ҡоштар]] m2m09o2ehujgotapaoi8om8i3fxrbse Ишле (Һүренйәк ҡушылдығы) 0 16008 1302685 1168836 2026-08-12T06:37:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302685 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ишля. - panoramio.jpg|thumb|Ишле ауылы һәм йылғаһы]] {{Река |Название = Ишле |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 17 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = Кама |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Һүренйәк]] йылғаһының һул ярына тамағынан 4,5 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = Башҡортостан, [[Силәбе өлкәһе]] |Категория на Викискладе = }} '''Ишле''' ({{lang-ru|Ишля}}) — [[Рәсәй]] йылғаһы. [[Башҡортостан]], [[Белорет районы]]ның [[Ямантау]] яны<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Һүренйәк]] йылғаһының һул ярына тамағынан 4,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Файл:Ишля. - panoramio (3).jpg|thumb|слева|Ишле ауылы һәм йылғаһы]] [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)|Эҫем йылғаһы]], йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182429|title=РФ һыу реестры: Ишле}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019515 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101951 * Бассейн коды — 10.01.02.006 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 1 == Тәбиғи байлыҡтары == [[Белорет районы]] Ишле йылғаһы исем биргән [[Ишле ауыл Советы|Ишле ауылы]] янында запасы 4 млн т тип иҫәпләнгән [[флюорит]] ятҡылығы табылған. Был урынды ошонан йыраҡ түгел аҡҡан икенсе йылға исеменән Һүрән флюорит ятҡылығы тип атайҙар Ятҡылыҡты 1980-се йылдарҙа Н. Н. Ларионов геологик эҙләнеүҙәр ваҡытында фотоға төшөрөп йөрөгәндә тапҡан<ref>Һүрән ятҡылығы http://webmineral.ru/deposits/item.php?id=400 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170217160850/http://webmineral.ru/deposits/item.php?id=400 |date=2017-02-17 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} [[Категория:Башҡортостан йылғалары]] [[Категория:Инйәр]] [[Категория:Кама бассейны округы йылғалары]] [[Категория:Белорет районы йылғалары]] [[Категория:Эҫем ҡушылдыҡтары]] [[Категория:Башҡортостанда туризм]] [[Категория:Минералдар]] s6xtg9sjdwh86hebae8vjpwspi05e5i Мәккә 0 25254 1302643 1290192 2026-08-11T20:48:45Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302643 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Мәккә |оригинальное название = مكة [[Файл:Mecca from Jabal Nur.JPG|center|280px]] |подчинение = |страна = Сәғүд Ғәрәбстаны |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_dir = N|lat_deg = 21|lat_min = 25|lat_sec = 21 |lon_dir = E|lon_deg = 39|lon_min = 49|lon_sec = 34 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%8F%2C%20%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B0&sll=39.834462%2C21.411898&sspn=11.249998%2C7.895715&ll=39.834462%2C21.411898&spn=10.755619%2C5.255506&l=map |размер карты страны = |размер карты региона = |размер карты района = |вид региона = |регион = |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = 400 |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = |официальный язык-ref = |население = 1 700 000 |год переписи = 2007 |плотность = 4200 |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав= |этнохороним = |часовой пояс = +3 |DST = |телефонный код = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = http://www.holymakkah.gov.sa/ |язык сайта = ar }} [[Файл:Fischer von Erlach Architektur 010.jpg|thumb|220px|XVIII быуаттағы Мәккәлә [[Әл-Хәрәм мәсете]] ]] [[Файл:Hubert Sattler Mekka 1897.jpg|thumb|220px|XVIII быуаттағы Мәккәлә [[ Әл-Хәрәм мәсете]]]] [[Файл:Al-Haram mosque - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|220px|XX быуаттағы Мәккәлә [[Әл-Хәрәм мәсете]] ]] [[Файл:Мекка.jpg|thumb|'']] [[Файл:Christian_Bypass.jpg|thumb|230 px|Мосолман булмағандарға кереүҙе тыйған юл билдәһе]] '''Мәккә''' ({{lang-ar|مكة}} ''Мәккә'', шулай уҡ '''مكة المكرمة''' — ''Мәккә әл-Мөкәррәмә — Хөрмәтле Мәккә'') — [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]ның көнбайышындағы ҡала, [[Ҡыҙыл диңгеҙ]]ҙән 100 саҡрымға яҡын алыҫлыҡта. Мосолмандарҙың хаж ҡылыу үҙәге булып тора<ref>([[Хаж]]ды ҡарағыҙ)</ref>. Мосолман булмағандарға Мәккәгә инеү тыйылған. Мәккә — мосолмандарҙың изге ҡалаһы. [[630 йыл]]да [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәр]] етәкселегендәге позициялары нығынған мәҙинә общинаһы мосолмандары Мәккәгә ингәндәр, ҡала ҡаршы тормайынса баш һалған, унда йәшәгән халыҡ [[Ислам]] динен ҡабул иткән. [[Ҡәғбә]]ле Мәккә дини үҙәккә әйләнгән, һәм мосолмандар, ҡайһы урында булһалар ҙа, һәр ваҡыт ҡиблаға йөҙҙәрен бороп, намаҙ уҡыу йолаһын ҡабул иткәндәр. Мәккә уртаһында донъялағы иң ҙур һәм мосолмандарҙың үҙәк мәсете [[Әл-Хәрәм мәсете|Әл-Хәрәм]] урынлашҡан, уның ихатаһында изге [[Ҡәғбә]] ташы тора. 2011 йылда Мәккәлә донъялағы иң массив манаралар-күп ҡатлы бик бейек йорттар комплексы [[Абрадж аль-Бейт]] төҙөлгән; улар араһында иң бейеге — Король манараһы — бейеклек буйынса донъяла өсөнсө урында тора һәм унда донъялағы иң ҙур һәм иң бейек сәғәт урынлаштырылған. [[2010 йыл]]дың 13 ноябрендә асылған ер өҫтөндәге [[Мәккә]] метрополитены — илдә тәүге булып ҡала буйлап йөрөтөүҙе һәм хаж ҡылыусыларҙы ([[Мөздәлифә]] һәм [[Мина (үҙән)|Мина]] үҙәндәренә, [[Ғәрәфәт]] тауына) ритуал йола атҡарыу урындарына юғары кимәлдә, тиҙ, еткереү һәм кире ташыу хеҙмәтен башҡара. Мәккә эргәһендәге үҙәндә Минаға хаж ҡылыусыларҙың донъялағы иң эре палаткалар ҡалаһы урынлашҡан. Мәккәлә хажға килеүселәр һаны бик күп булған мәлдәрҙә йыш ҡына халыҡ бер-береһен тапай, янғындар сыға һәм күпләп янып үлеүселәр һәм һәләк булыусылар осрағы күҙәтелгән инциденттар булып тора. Шулай итеп, [[1990 йыл]]да Мәккә һәм Мина араһындағы йәйәүлеләр тоннелендә 1,5 мең хаж ҡылыусы һәләк булды. == География == Мәккә диңгеҙ кимәленән 227 метр бейеклектә, һәм Ҡыҙыл диңгеҙ яр буйынан яҡынса 80 километрҙа тора<ref name=world-13>[[#iw|''Islamic World'']], p. 13</ref>. Үҙәк Мәккә йыш ҡына "Мәккә уйпаты"тип аталған тау араһындағы коридорҙа урынлашҡан. Был өлкәгә Әл Таниим ҡулы, Бакка үҙәне һәм Абкар үҙәге инә<ref name=EIE>«Makka — The pre-Islamic and early Islamic periods», ''Encyclopaedia of Islam''</ref><ref name = EIModern>«Makka — The Modern City», ''Encyclopaedia of Islam''</ref>. Ошо таулы урын хәҙерге ҡаланың киңәйеү стратегияһын билдәләгән дә инде. Ҡаланың күпселек өлөшө менән сағыштырғанда, уның үҙәге түбәндәрәк ятҡан Масджид әл-Харам районында урынлашҡан. Мәсет тирәһендәге территория иҫке ҡалаға ҡарай. Төп проспекттары -''Әл-Мудаах'' һәм ''Суг әл-Лайл'' мәсеттән төньяҡта, һәм ''Ас-Суг Ассагир''- көньяҡта. Ҡала үҙәгендәге Оло Мәсет тирәһендәге арауыҡ ҡайтанан планлаштырыла, йөҙәрләгән өйҙәрҙән торған кварталдар киң проспекттар һәм ҡала майҙандары менән алмаштырыла. Традицион йорттар урындағы тоҡомдарҙан һалынған һәм, ҡағиҙә булараҡ, ике йә өс ҡатлы булған. Мәккәнең дөйөм майҙаны 1200 км²-ҙан ашыу<ref>{{cite web|url=http://www.holymakkah.gov.sa/|title=Mecca Municipality|publisher=Holymakkah.gov.sa|date=|accessdate=2010-04-06|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GCr6Rm8q|archivedate=2013-04-28}}</ref>. Борон Мәккәлә ҡайһы бер төп һыу сығанаҡтары, атап әйткәндә, [[Зәм-зәм һыуы|зәм-зәм]] ҡойоһо булған. Шулай уҡ Әйн Зөбәйдә тигән шишмә булған. Был шишмәнең сығанаҡтары булып Мәккәнең көньяҡ-көнсығышынан 20, [[Ғәрәфәт|Ғәрәфәт тауының ]] (Жәбәл Әрәфә) көнсығышынан бер нисә саҡрым йыраҡлыҡта ятҡан Жәбәл (ғәр. тау) Саад һәм Жәбәл Ҡабҡаб тауҙары торған. Уларға ер аҫты каналдары аша һыу ағып килгән. Бәләкәй һыуһаҡлағыстарға һәм цистерналарға йыйылған ямғыр һыуы өсөнсө һыу сығанағы булған. Яуым-төшөм наҡыҫлығына ҡарамай, боронғо замандарҙан бирле һыу ташыу ҡурҡынысы янаған. Әл-Курди яҙып ҡалдырғанса, 1965 йылға саҡлы 89 тарихи һыу баҫыу осрағы булған, шул иҫәптән Сәғүд Ғәрәбстанында ла. Уҙған быуатта көслө һыу ташыуҙарҙың береһе 1942 йылда булған. Ошо һәләкәттән һуң Мәккәлә дамбалар төҙөгәндәр.<ref name = EIModern/> == Демография == '''''Ҡала халҡы һаны динамикаһы:''''' {| class="standard" |Йыл || 1965 || 1979 || 2003 || 2007 |- |Халыҡ (мең кеше)|| 185 || 367 || 1541,8 || 1700,0 |} == Климат == Мәккәнең климаты — тропик сүлле. Мәккә донъялағы һауа торошо иң эҫе торған ҡалаларҙың береһе. Абсолют минимум +10&nbsp;°C, абсолют максимум +51,4&nbsp;°C. Ҡалала уртаса йыллыҡ температура +30,7&nbsp;°C (сағыштырырға була, донъяның иң эҫе тораҡ урыны һаналған [[Даллол]]дың уртаса йыллыҡ температураһы ≈34&nbsp;°C). Октябрҙән апрелгә саҡлы бында яуым-төшөм һирәк була, декабрь-ғинуарҙа ҡалаға Урта диңгеҙҙән һирәк циклондар килеп етә. Башҡа айҙарҙа яуым-төшөм бөтөнләй булмай тиерлек. {|align="center" |{{Ҡала климаты |Ҡала_род=Мекки |Сығанаҡ=[http://www.pme.gov.sa/Makkah.htm Мәккәлә һауа торошо] | Ғин_урт=23.9 | Ғин_урт_яуым-төшөм=20.6 | Фев_урт=24.5 | Фев урт_яуым-төшөм=1.4 | Мар_урт=27.2 | Мар_урт_яуым-төшөм=6.2 | Апр_урт=30.8 | Апр_урт_яуым-төшөм=11.6 | Май_урт=34.3 | Май_урт_яуым-төшөм=0.6 | Июн_урт=35.7 | Июн_урт_яуым-төшөм=0.0 | Июл_урт=35.8 | Июл_урт_яуым-төшөм=1.5 | Авг_урт=35.6 | Авг_урт_яуым-төшөм=5.6 | Сен_урт=35.0 | Сен_урт_яуым-төшөм=5.3 | Окт_урт=32.1 | Окт_урт_яуым-төшөм=14.2 | Ноя_урт=28.3 | Ноя_урт_яуым-төшөм=21.7 | Дек_урт=25.5 | Дек_урт_яуым-төшөм=21.4 | Йыл_урт=30.7 | Йыл_урт_яуым-төшөм=110.1 | Йыл_урт_мин=18.6 | Йыл_урт_макс=43.7 | Ғин_урт_мин=18.6 | Ғин_урт_макс=30.2 | Фев_урт_мин=18.9 | Фев_урт_макс=31.4 | Мар_урт_мин=21.0 | Мар_урт_макс=34.6 | Апр_урт_мин=24.3 | Апр_урт_макс=38.5 | Май_урт_мин=27.5 | Май_урт_макс=41.9 | Июн_урт_мин=28.3 | Июн_урт_макс=43.7 | Июл_урт_мин=29.0 | Июл_урт_макс=42.8 | Авг_урт_мин=29.3 | Авг_урт_макс=42.7 | Сен_урт_мин=28.8 | Сен_урт_макс=42.7 | Окт_урт_мин=25.8 | Окт_урт_макс=39.9 | Ноя_урт_мин=22.9 | Ноя_урт_макс=35.0 | Дек_урт_мин=20.2 | Дек_урт_макс=31.8 | Ғин_а_макс=37.0 | Ғин_а_мин=11.0 | Фев_а_макс=38.3 | Фев_а_мин=10.0 | Мар_а_макс=42.0 | Мар_а_мин=13.0 | Апр_а_макс=44.7 | Апр_а_мин=15.6 | Май_а_макс=49.4 | Май_а_мин=20.3 | Июн_а_макс=51.4 | Июн_а_мин=22.0 | Июл_а_макс=50.1 | Июл_а_мин=23.4 | Авг_а_макс=49.6 | Авг_а_мин=23.4 | Сен_а_макс=49.4 | Сен_а_мин=22.0 | Окт_а_макс=46.8 | Окт_а_мин=18.0 | Ноя_а_макс=40.8 | Ноя_а_мин=16.4 | Дек_а_макс=37.8 | Дек_а_мин=12.4 | Йыл_а_макс=51.4 | Йыл_а_мин=10.0 |}} |} == Тарихы == === Боронғо тарихы === [[Файл:OldmapofMecca.jpg|thumb|left|Оло Мәсетте һынландырған 1787 йылғы төрөк эше]] Ислам традицияһы Мәккәгә нигеҙ һалыусылар [[Исмәғил]] (Тәүратта Измаил) тоҡомдары тип иҫәпләй. Грек тарихсыһы Сицилия Диодоры б.э.т. I быуатта «''Грек мифологияһы (Тарихи китапхана)''»<ref>Диодор Сицилийский. Греческая мифология (Историческая библиотека). М., Лабиринт, 2000. (Серия «Античное наследие»).</ref> хеҙмәтендә [[Ғәрәп ярымутрауы]]нда «бөтөн ғәрәптәр тарафынан изге тип һаналған һәм хөрмәт ителгән» изге ғибәҙәтхана булған тип яҙған<ref>Translated by C H Oldfather, ''Diodorus Of Sicily, Volume II'', William Heinemann Ltd., London & Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, MCMXXXV, p. 217.</ref>. Мосолмандар был ғибәҙәтхананы Ҡәғбә булған тип һанайҙар. [[Клавдий Птолемей]] был ҡаланы «Макораба» тип атаған булырға тейеш, әммә был факт бәхәсле булып ҡалған<ref>{{Cite book|author=Crone, Patricia|title=Meccan Trade and the Rise of Islam|url=https://archive.org/details/meccantraderiseo0000cron|year=1987|publisher=Princeton University Press|pages=[https://archive.org/details/meccantraderiseo0000cron/page/134 134]–135|isbn=1593331029}}</ref>. Сама менән V быуат тирәһендә Ҡәғбә ғәрәп [[Мәжүсилек|мәжүси]] ҡәбиләләренең культ үҙәге булған. Мәккәлә хакимлыҡ иткән [[ҡорайыштар]] ҡәбиләһе табынған Ғәрәп пантеонының баш Хоҙайы — [[Хубал]]<ref>{{Cite journal|title=The Disappearance and Rediscovery of Zamzam and the 'Well of the Ka'ba'|author=Hawting, G. R.|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|volume=43|issue=1|year=1980|pages=44–54 (44)|jstor=616125}}</ref><ref>[[#iw|''Islamic World'']], p. 20</ref>. Был культ ғәрәптәр тарафынан VII быуатта [[Ислам]] [[дин]]е ҡабул ителгәнгә хәтле йәшәп килгән. Ҡорайыштар тәжрибәле сауҙагәрҙәр һәм һатыусылар булған. VI быуатта улар тәмләткестәр менән сауҙа итә башлағандар, диңгеҙҙә барған һуғыштар сауҙагәрҙәрҙе ҡоро ер юлдарын эҙләргә мәжбүр иткән. [[Византия]] быға тиклем [[Ҡыҙыл диңгеҙ]]ҙе контролдә тотҡан, әллә был дәүерҙә [[пиратлыҡ]] көсәйгән. [[Фарсы ҡултығы]], [[Тигр]] һәм [[Евфрат]] йылғалары аша үткән икенсе юл да хәүефле булған. Был осорҙа Мәккә [[Петра]] һәм [[Пальмира]] кеүек сауҙа үҙәктәренән дә популяр булған<ref name =EIE/><ref name=lapidus-14>[[#Lapidus|Lapidus]], p. 14</ref>. 575 йылда [[Сәсәниҙәр дәүләте]] ҡаланы христиан юлбашсыһы [[Абраха аль-Ашрам|Абраха]] етәкселегендәге [[Аксум батшалығы]] һөжүменән һаҡлап алып ҡалған. Көньяҡ Ғәрәбстан ҡәбиләләре фарсы батшаһы ''Хосроу Беренсенән'' ярҙам һорағас, ул Мәккәгә армия һәм флот алып килгән. Фарсы килеп баҫыуы Ғәрәбстанда һәм Мәккәлә (был ваҡытта буласаҡ Ислам Пәйғәмбәре Мөхәммәткә 6 йәш булған) христиан дине таралыуға кәртә булған<ref>{{cite book|title=The history of the medieval world: from the conversion of Constantine to the First Crusade|author=Bauer, S. Wise |publisher=W. W. Norton & Company|year=2010|page=243|url=http://books.google.com/books?id=1u2oP2RihIgC&pg=PA243|isbn=978-0-393-05975-5}}</ref>. Ислам дине барлыҡҡа килгәнсегә саҡлы оҙаҡ йылдар дауамында Мәккә хаж ҡылыу объекты булған, мәжүси хаж ҡылыусылар үҙҙәренең ғибәҙәтханаһына килгән һәм шифалы [[Зәм-зәм һыуы]]н эскән<ref name=lapidus-16>[[#Lapidus|Lapidus]], pp. 16-17</ref>. === Мәккәне Мөхәммәттең яулап алыуы === {{төп мәҡәлә|Мөхәммәттең Мәккәне яулап алыуы|Мәккәне яулап алыу|Мөхәммәт Мәккәлә}} {{в планах}} === Урта быуаттар һәм унан һуңғы тарих === [[Файл:First Saudi State Big.png|thumb|left|300px|Беренсе Сәғүд дәүләте]] Мәккә бер ваҡытта ла мосолман баш ҡалаһы булмаған, ләкин мосолман хакимдары уның именлеген хәстәрләгән. [[Ғүмәр ибн әл-Хәттаб]] (634-44 йылдар) һәм [[Усман ибн Әффан]] (644-56 йылдар) идара иткән йылдарҙа түбән урынлашҡан кварталдарҙы һыу баҫыу ҡурҡынысы янаған осорҙа, плотиналар һәм Ҡәғбә тирәһендәге территорияны һаҡлаусы дамбалар төҙөү маҡсатында, [[хәлифә]]ләр [[христианлыҡ|христиан]] инженерҙарын саҡырып килтерергә мәжбүр булған<ref name=EIE />. [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең]] [[Мәҙинә]]гә күсенеүе Мәккәнең мөһимлеген түбәнәйткән, хәҙрәте Али, дүртенсе хәлифә, үҙенең баш ҡалаһы итеп [[Әл-Күфә]]не һайлағас, Мәккәнең баһаһы тағы ла кәмей төшкән. [[Өмәүиҙәр хәлифәлеге]] баш ҡаланы [[Дамаск]]ҡа, ә 500 йылға яҡын дәүерҙә Ислам империяһы үҙәге булып ҡалған [[Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге]]некен [[Бағдад]]ҡа күсерә. [[Али ибн Әбү Талип]] Мөхәммәттең өйөндә тәрбиәләнгән ике туғаны һәм кейәүе булған. Ул [[Ислам]] динен ҡабул итеүсе иң тәүге кеше лә булған. Вафаты алдынан яңы хәлифә һайлау маҡсатында Ғүмәр саҡырған [[Шура (ислам)|шура]]ла Али Усман менән тигеҙ тауыш йыйған. Али, бәхәсһеҙ, тәхеткә дәғүә иткән. Хәҙерге көнгә килеп еткән ҡапма-ҡаршы мәғлүмәттән билдәле булыуынса, тәхеткә дәғүә иткәндәр араһында тағы ике кеше бар: [[Аз-Зөбәйер ибн әл-Аввам]] һәм [[Талха ибн Ғөбәйҙулла]]. Шураның һуңғы ҡатнашыусыһы [[Саад ибн Абу Ваккас]] хәлифә һайлауҙа ҡатнашыуҙан ҡәтғи баш тартҡан. Али, [[Сүриә]] һәм [[Палестина]]ны иҫәпләмәгәндә, бөтөн хәлифәлектә танылыу алған. Был ерҙәр наместнигы Мүәвиә I ниндәйҙер үҙгәрештәр көткән, Алиға яҡынламаған. Талха һәм аз-Зөбәйер менән Алиҙың мөнәсәбәттәре шунда уҡ боҙолған. Ғүмәр Ислам алдындағы ҡаҙаныштары, тип бер кемде лә айырып бүләкләмәгән булһа, Алиҙың ҡаҙнанан һәр мосолманға өс [[динар]] аҡса таратҡанын оҡшатмаған улар. Башҡа мәғлүмәттән билдәле булыуынса, улар [[Әл-Күфә]] һәм [[Басра]]ла наместник урынына өмөт иткән. Ләкин Али уларҙың үҙенән көслө булып китеүенән ҡурҡҡан. [[Ғәйшә бинт Әбү Бәкер|Ғәйшә р.ғ.]] ҙә Алиҙың дошмандары рәтенә баҫҡан. Али ғәскәр йыя башлаған. Талха һәм аз-Зөбәйер, хажға барыу һылтауы менән, оппозиция үҙәгенә әйләнгән Мәккәгә килгәндәр һәм улар ҙа үҙҙәре яҡлылырҙы йыйған. Ғәскәр йыйыу бик ҙур ҡыйынлыҡтар менән барған. Ғәрәп мосолмандарының был дәүерҙәге кәйефен, әгәр ысын динле менән дингә ышанмағандарҙы айыра торған ҡылыс бирһә, Алиға ҡушылам, тип әйткән Саад ибн Абу Ваккас сағылдырған. Талха, аз-Зөбәйер һәм [[Ғәйшә бинт Әбү Бәкер|Ғәйшә р.ғ.]] үҙҙәре яҡлылар менән Басраға күсенгән. Ҡанлы алыштан һуң был мөһим ғәскәри үҙәк менән идара итеүҙе үҙ ҡулдарына алғандар. Наместник [[Абу Муса әл-Ашари]], үлтереүселәрҙе язалауҙы талап итеп, үҙ-ара ҡан ҡойоуға ҡаршы тороуына ҡарамаҫтан, Али үҙенең яғына Күфәне йәлеп итә алған. 656 йылдың декабрь башында тиңһеҙ ҡаты һуғышта Али ғәскәре еңеүгә өлгәшкән. Талха һәм аз-Зөбәйер үлтерелгән, [[Ғәйшә бинт Әбү Бәкер|Ғәйшә р.ғ.]] әсир ителгән. == Шулай уҡ ҡарағыҙ: Беренсе фетнә == Ҡаланы [[Өмәүиҙәр хәлифәлеге]] ике тапҡыр, 683 һәм 692 йылдарҙа, ҡамауҙа тотҡан. [[Һашимиҙар]] идара иткән саҡта ҡала күпмелер ваҡыт сәйәси ваҡиғаларҙа ҡатнашмаған. [[930 йыл]]да Мәккә Карматтар Әбү-Таһир Әл-Йәнәби етәкселегендәге мосолман сектаһы тарафынан яулана һәм талауға дусар ителә {{en|Abū-Tāhir Al-Jannābī}}<ref>{{cite web|url=http://www.infoplease.com/ce6/world/A0832430.html|title=Mecca|publisher=Infoplease.com|date=|accessdate=2010-04-06|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GCrFWR3f|archivedate=2013-04-28}}</ref> 1349 йылда Мәккәне ''Ҡара үлем'' пандемияһы солғап алған.<ref>{{cite web|url=http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/blackDeath.html|title=The Islamic World to 1600: The Mongol Invasions (The Black Death)|publisher=Ucalgary.ca|accessdate=2010-04-06|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GCrG70fj|archivedate=2013-04-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090721033845/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/blackDeath.html |date=2009-07-21 }}</ref>. [[1517 йыл]]да Бәркәт бин Мөхәммәт шәриф, Ғосман империяһы хакимлығын таныһа ла, байтаҡ бойондороҡһоҙлоҡҡа ла эйә булған<ref>{{cite web|url=http://www.1911encyclopedia.org/Mecca|title=Mecca – LoveToKnow 1911|publisher=1911encyclopedia.org|date=2007-04-12|accessdate=2010-04-06|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GCrGdzDU|archivedate=2013-04-28}}</ref>. [[1803 йыл]]да ҡала Дирий әмирлеге тарафынан яулап алынған<ref>«[http://countrystudies.us/saudi-arabia/7.htm The Saud Family and Wahhabi Islam]». [[Library of Congress Country Studies]].</ref>, һәм Мәккә 1813 йылға саҡлы уның составында булған. Был ваҡиға ҡаланы 1517 йылдан бирле ҡулында тотҡан Ғосман империяһының престижын ҡаҡшатҡан. Ғосман империяһы Мәккәне Мысыр хедивы Мөхәммәт Али Мысырлы хакимлығына ҡайтарыу бурысын ҡуйған, һәм 1813 йылда был ниәт тормошҡа ашырылған. [[1818 йыл]]да [[сәләфиҙәр]] тағы ла еңгән, ләкин [[ Ғәрәбстан|Әл Сәғүд]] кланының бер өлөшө ҡотолған, һәм улар 1891 йылға саҡлы йәшәгән Нәжд әмирлеген булдырған. Мәккә йыш-йыш [[холера]] эпидемияһына дусар булған<ref>[http://www.ph.ucla.edu/epi/snow/pancholera2.html Asiatic Cholera Pandemic of 1826-37 ]. [[UCLA School of Public Health]].</ref>. 1831 йылдан алып 1930 йылдарҙағы хаж ҡылыу осоронда 27 эпидемия теркәлгән. 1907-1908 йылдарҙағы хаждарҙа 20 меңдән артыҡ хажи холера йоҡтороп вафат булған<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/114078/cholera/253250/Seven-pandemics#ref=ref886683 Cholera (pathology)]. Britannica Online Encyclopedia.</ref>. === Мәккә шәрифенең ихтилалы === [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]]нда [[Ғосман империяһы]] Британия империяһына һәм уның союзниктарына ҡаршы Германия яҡлы булып һуғышҡан. Дарданелл операцияһы һәм Әл-Кутты ҡамау барышында [[Истанбул]]ға һәм Бағдадҡа һөжүмде уңышлы кире ҡаға. Британия агенты Томас Лоуренс ғосман хакимы, Мәккә шәрифе Хөсәйен бин Али менән мәкерле һүҙ беркеткәндәр. Хөсәйен бин Али Ғосман империяһына ҡаршы сыҡҡан, һәм [[Мәккә]] өсөн көрәш барышында уның ғәскәрҙәре яулаған тәүге ҡала ла Мәккә булған. Шәрифтең ихтилалы көнсығыш фронтында боролошло мәл булған. Хөсәйен шәриф яңы дәүләт, [[Хиджаз]] короллеген төҙөгән, һәм Мәккәне короллектең баш ҡалаһы тип иғлан иткән. === Сәғүд Ғәрәбстаны === 1924 йылда Мәккә өсөн һуғыш тоҡанған, [[Абдул-Ғәзиз ибн Сәғүд]] [[Хөсәйен бин Али]], Мәккә [[Шәриф (ислам)|шәриф]]енә һәм [[Хиджаз ]] короленә ҡаршы һуғышҡан. Ибн Сәғүд, [[Һашимиҙар]]ҙың 700 йыл дауамындағы идара итеүен юҡҡа сығарып, Мәккәне яулап алған, ә Хөсәйен бин Али [[Джиддә]]гә ҡасҡан. [[1926 йыл]]дың [[10 ғинуар]]ында Абдул-Ғәзиз ибн Сәғүд Хиджаз короле тип иғлан ителгән, Нәжд һәм Хиджаз короллеге барлыҡҡа килгән<ref>[http://ua.referats.net.ua/view/2967 Саудівська Аравія / Реферати по географії — завантажити реферат, банк рефератів, реферати] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080616070200/http://ua.referats.net.ua/view/2967 |date=2008-06-16 }} {{ref-ua}}</ref>. 1932 йылдың 23 сентябрендә Нәжд һәм Хиджаз Сәғүд Ғәрәбстаны тип аталған бер дәүләткә берләшкән. Сәғүдтәр хакимлығы осоронда иҫке ҡаланың бик күп тарихи биналары емерелеүгә дусар ителгән. Сәғүд Ғәрәбстанындағы исламдың рәсми версияһы булған [[ваһһабизм]], һынташтарға табыныуҙан ҡурҡҡанлыҡтан, тарихи һәм дини һәйкәлдәрҙе хөрмәтләүгә кире ҡарашта тора. Һөҙөмтәлә 1985 йылдан башлап тарихи биналарҙың 95 %, шулар араһында меңәр йыл элек барлыҡҡа килгәндәре лә, емертелгән<ref name="independent">{{cite news| url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/mecca-for-the-rich-islams-holiest-site-turning-into-vegas-2360114.html | location=London | work=The Independent | first=Jerome | last=Taylor | date=2011-09-24 | title=Mecca for the rich: Islam's holiest site 'turning into Vegas'}}</ref><ref name="independent.co.uk">[http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/the-destruction-of-mecca-saudi-hardliners-are-wiping-out-their-own-heritage-501647.html 'The destruction of Mecca: Saudi hardliners are wiping out their own heritage'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020143746/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/the-destruction-of-mecca-saudi-hardliners-are-wiping-out-their-own-heritage-501647.html |date=2011-10-20 }}, The Independent, 6 August 2005, retrieved 17 Jan. 2011</ref>. Шул иҫәптән [[Мөхәммәд]] Пәйғәмбәрҙең ҡыҙы һәм тарафдаштары төҙөткән ете мәсеттең бишеһе емерелеүгә дусар ителгән<ref>[http://theamericanmuslim.org/tam.php/features/articles/saudi_destruction_of_muslim_historical_sites/ Destruction of Islamic Architectural Heritage in Saudi Arabia: A Wake-up Call] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323135558/http://theamericanmuslim.org/tam.php/features/articles/saudi_destruction_of_muslim_historical_sites/ |date=2012-03-23 }}, The American Muslim, retrieved 17 Jan. 2011</ref>. [[Мөхәммәд]] Пәйғәмбәр ҡатыны [[Хәҙисә бинт Хүвәйлид|Хәҙисәнең]], [[Әбүбәкер]]ҙең, Али-Ораиданың, Мөхәммәттең ейәненең өйҙәре һәм башҡа биналар емертелгән<ref>[http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/shame-of-the-house-of-saud-shadows-over-mecca-474736.html ‘Shame of the House of Saud: Shadows over Mecca’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090310011511/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/shame-of-the-house-of-saud-shadows-over-mecca-474736.html |date=2009-03-10 }}, The Independent, 19 April 2006</ref>. Рәсми фараз буйынса, биналар [[Хаж]] ҡылыусыларҙы ҡабул итеү өсөн инфраструктура булдырыу маҡсатында емертелгән, әммә, Али-Ораида өйө табылһа ла, [[Фахд ибн Әбдел Ғәзиз Әл Сәғүд|Король Фахд]], уның табыныу объектына әйләнеренән ҡурҡып, үҙ ҡулы менән бинаны ер менән тигеҙләргә әмер биргән<ref name="independent.co.uk"/>. == Иҡтисады == Мәккә иҡтисады йыл әйләнәһендә ойошторолған хаж ҡылыу менән тығыҙ бәйләнгән. Хаж ҡылыуҙан алынған килем Мәккәнең иҡтисадын ғына түгел, бөтөн Ғәрәп ярымутрауының иҡтисадын туҡландыра. Элек хаж ҡылыусылар һалым түләгәндәр. [[Бөйөк Депрессия]] осоронда һалымдар бигерәк юғары булған, һалым һалыу 1972 йылға саҡлы дауам иткән. Хаж ҡылыуҙан килгән килемгә хаж ҡылыусыларҙы хеҙмәтләндереү ҙә инә. [[Saudi Arabian Airlines]] авиакомпанияһының килеменең 12 % хаж ҡылыуҙан туплана. Хаж ҡылыусылар файҙаланған һәр төрлө транспорт, шулай уҡ уларға бирелгән ҡунаҡханалар ҙа, башҡа торлаҡ та юғары килем килтерә.<ref name = EIModern/> Ҡала килеме 100 миллион долларҙан ашыу, шул уҡ ваҡытта Сәғүд Ғәрәбстаны Хаж хеҙмәтләндереүенә 50 миллионға яҡын аҡса тотона. Ҡалала сәнәғәт предприятиелары бар, ләкин Мәккә нефть экспортлауға нигеҙләнгән Сәғүд иҡтисадында мөһим роль уйнай тип әйтеп булмай<ref>''Mecca.'' World Book Encyclopedia. 2003 edition. Volume M. p. 353</ref>. Мәккәлә текстиль, мебель һәм һауыт-һаба эшләп сығарыла. Иҡтисадтың күп өлөшөн хеҙмәтләндереү сфераһы биләй. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Мәккә иҡтисады етерлек төрлөлөк менән билдәләнә. Ҡала предприятиеларына гофрирланған тимер етештереү, баҡыр тимерлектәре, ағас әйберҙәр эшләү, тышлыҡ көпләү оҫтаханалары, май һыҡтырыу, тәмлекәстәр эшләү, икмәк бешереү предприятиелары, тирмәндәр, ҡош фабрикалары, туңдырылған аҙыҡ-түлек импорты, фотоателье, конторалар, боҙ етештереү предприятиелары, һалҡын эсемлектәр фабрикалары, бөҙрәханалар, китап магазиндары, туристик агентлыҡтар һәм банктар ҡарай<ref name = EIModern/>. Һауа транспорты мөмкинлектәре үҫешкәнлектән, хаж ҡылыусылар һаны күп тапҡырға артты, һәм шуның өсөн 20 һәм 21 быуаттарҙа Мәккә ҡалаһы ла шаҡтай үҫеш кисерҙе. Меңәрләгән сәғүдлеләр йыл әйләнәһенә хажиҙарҙы отель һәм магазиндарҙа хеҙмәтләндереү менән мәшғүл, был хеҙмәткәрҙәр, үҙ сиратында, торлаҡҡа һәм хеҙмәт күрһәтеүгә мохтажлыҡ тыуҙыра. Бөгөнгө Мәккә автострадалар ҡалаһы, унда сауҙа үҙәктәре һәм күп ҡатлы бик бейек йорттар төҙөлгән<ref>{{cite news |url=http://news.independent.co.uk/world/middle_east/article358577.ece |title=Shame of the House of Saud: Shadows over Mecca |publisher=The Independent (UK) |date=2006-04-19 |accessdate=2007-05-03 |location=London |first=Daniel |last=Howden }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070520184851/http://news.independent.co.uk/world/middle_east/article358577.ece |date=2007-05-20 }}</ref>. == Хөкүмәте == Мәккә ҡалаһының хакимиәте - Сәғүд хөкүмәте тарафынан тәғәйенләгән мэр етәкселегендәге урындарҙа һайланған 14 вәкилдән торған ''Әл-Әмин''тип аталған Мәккә муниципалитеты идаралығы. Мәккәнең хәҙерге мэры Усама әл-Бар<ref>{{cite news|url=http://www.bloomberg.com/news/2012-09-23/mecca-seeks-to-lead-saudi-arabia-s-solar-energy-expansion.html|title=Mecca Seeks to Lead Saudi Arabia’s Solar Energy Expansion|publisher=Bloomberg|date=22 September 2012|accessdate=20 January 2013| work=Bloomberg}}</ref>. Мәккә [[Мәккә (административ округ)|Мәккә]] округының (провинцияһының) баш ҡалаһы. 2007 йылдың 16 майынан административ округтың (провинция) губернаторы - принц Хәлид әл-Файсал Әл Сәғүд<ref>{{cite web|url=http://www.spa.gov.sa/English/details.php?id=450421|title=Prince Khalid Al Faisal appointed as governor of Makkah region|publisher=Saudi Press Agency|date=16 May 2007|accessdate=2008-01-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GCrH9Zhf|archivedate=2013-04-28}}</ref>. == Мәҙәниәте == Хажиҙарҙың күплеге, ҡайһы береһенең Мәккәлә даими йәшәү маҡсатында тороп ҡалыуы сәбәпле, ҡала Мосолман донъяһында төрлөлөгө менән айырылып торған иң үҙенсәлекле ҡалаларҙың береһе бөгөн. Сәғүд Ғәрәбстанының ҡалған өлөшө, бигерәк тә [[Неджд]] менән ҡапма-ҡаршы (контраст) ҡуйһаң, ''[[The New York Times]]'' яҙғанса, Мәккә, уйҙар азатлығы һәм фекер алышыуҙың «һоҡланғыс оазисы», ә шулай уҡ «Мәккәлә йәшәүселәр үҙҙәрен күп кенә ислам бәхәстәрендә өҫтөнлөк алған үрмәләгән экстремизмға ҡаршы тороу таянысы» тип һанағанлыҡтан, «кәрәкмәгән либерализм» үҙәгенә әйләнгән<ref name= NYT>Fattah, Hassan M. [http://www.nytimes.com/2005/01/20/international/middleeast/20mecca.html Islamic Pilgrims Bring Cosmopolitan Air to Unlikely City], ''[[New York Times]]'' (2005-01-20).</ref>. [[Ғосман империяһы]] ([вәли[вазифа)|вәли]]йе (наместник) [[Ғосман Нури-паша]] 1885 йылда Мәккәгә беренсе китап баҫыу станогы алып ҡайтҡан. Хашимиттар осоронда ҡаланың рәсми гәзите ''Әл-Ҡибла''баҫылһа, Сәғүд хөкүмәте был станокта яңы ''Умм әл-Кура'' гәзитен баҫтырған. Һуңғараҡ баҫыу ҡорамалдары ҡалаға Яҡын Көнсығыштың башҡа региондарынан килтерелгән<ref name = EIModern/>. Бөгөнгө көндә ҡаланың үҙенең ''Әл Наква'' (Форум) гәзите бар. Шулай уҡ Мәккәлә башҡа Сәғүд иле һәм халыҡ-ара гәзиттәр таратыла: ''Сәғүд гәзите'', ''Әл Мәҙинә'', ''Оказ'' һәм ''Әл-Билад''. Ҡалала йөҙәрләгән кабель, спутник һәм башҡа телевизион каналдар эшләй. Патриархаль Мәккәлә төп спорт төрҙәре булып алдан уйланылмай, тиҙ генә әҙерләнгән (импровизацияланған) көрәш һәм йүгереү ярыштары торған<ref name = EIModern/>. Бөгөн унда иң популяр спорт төрө футбол, ҡалала 1945 йылда нигеҙ һалынған Сәғүд Ғәрәбстанындағы иң боронғо [[Әл-Вахда (футбол клубы, Мәккә)|Әл-Вахда]] футбол клубы урынлашҡан. Әбдел Ғәзиз королдең стадионы Мәккәлә иң ҙуры, 38 000 тамашасы һыйҙыра<ref>[http://www.fussballtempel.net/afc/listeafc.html Asian Football Stadiums] — Stadium King Abdul Aziz</ref>. == Хаж ҡылыу == Йыл һайын миллионлаған мосолман Мәккәгә хаж ҡыла. Хаж ҡылыуҙың ике төрө бар: [[Хаж]] һәм [[Үмрә]]. Йыл һайын Мәккәлә һәм уға яҡын ятҡан ҡалаларҙа Хаж ҡылыу ойошторола. Хаж ваҡытында әллә нисәмә миллион төрлө милләт кешеләре бергә табыналар, доғалар уҡыйҙар. Мәккәгә барырлыҡ физик һәм матди мөмкинлеге булған һәм сәфәр барышында яҡындарына йәшәү шарттары тыуҙыра алырлыҡ сәләмәт мосолман, ғүмерендә бер тапҡыр булһа ла, хаж ҡылырға бурыслы. Умра, Хаждан айырмалы рәүештә, мотлаҡ тейеш тип иҫәпләнмәй, ләкин уны Ҡөрьән тәҡдим итә<ref>{{cite article|title=What is Umrah?|url=http://islamonline.com/news/articles/21/What_is_Umrah_.html|date=2007-12-05|work=islamonline.com}}</ref>. == 1979 йылдың ноябрендә Әл-Хәрәм мәсетен баҫып алыу == [[Файл:Christian Bypass.jpg|thumb|250 px|Мәккәгә мосолман булмағандарҙы индереү тыйылғанын күрһәтеүсе юлбилдәһе]] [[1979 йыл]]дың [[20 ноябрь |20 ноябрендә]] [[мәсет|Әл-Хәрәм мәсете]]н, ундағы 6000 дини кешеһе менән бергә, 500 кешенән торған боевиктар төркөмө ҡамап ала. Төркөм башында тороусы Әл-Үтәйби нефттең Ҡушма Штаттарға һатылмауын, ә дәүләт байлығы тәләфләнмәүен, һәм сәғүдиҙәрҙең властан китеүен талап иткән. Мәсеткә беренсе тапҡыр ҡаты һөжүм (штурм) кире ҡағылған, икенсе ынтылыш [[22 ноябрь |22 ноябрҙә]] башланған: мәсеттең ҡапҡаһына һөжүм итеп ҡарайҙар — уңышһыҙ тамамлана. Өсөнсө тапҡыр 12 бронетранспортёр һәм биш вертолёт менән нығытылған 3000 һалдат ынтылып ҡарай. Ләкин террористар ракета ҡоролмалары ярҙамында 3 БТР-ҙы юҡ итәләр һәм бер вертолётты бәреп төшөрәләр. Шул саҡта король ярҙам һорап [[Франция]]ға мөрәжәғәт иткән. Был икенсе дин кешеләренә берҙән-бер ташлама яһау осрағы булған. 4 декабрҙә айырым хәүефле осраҡтарҙа ғына файҙаланылған ғәскәри берәмек - француз спецназы мәсеткә ҡаты һөжүм ойоштора, 200 һуғышман (боевик) һәм 250 аманатҡа алынған кеше һәләк булған. == Мәккәгә мосолман булмағандарҙы индереү тыйыла == Мосолман булмағандарға ҡалаға инеү Сәғүд Ғәрәбстаны закондары менән ҡәтғи тыйыла<ref>[http://www.islamnews.ru/ёnews-138376.html Глава ЦРУ тайно принял ислам, утверждает агент ФБР] islamnews.ru 13 февраля 2013 года</ref>. Однако в истории были некоторые исключения. Мәккәне [[1503 йыл]]да күргән беренсе мосолман булмаған кеше [[Болонья]] ҡалаһынан итальян сәйәхәтсеһе [[Людовико де Вертема]] булған ({{lang-it|Ludovico de Verthema}}). XIX быуат уртаһында Мәккәгә Афғанстандан уйлап сығарылған исем менән хажға килгән сэр [[Бёртон, Ричард Фрэнсис|Ричард Фрэнсис Бёртон]] мосолман булмағандарҙың иң билдәлеһелер. Шулай уҡ, 1979 йылда Сәғүд Ғәрәбстаны хөкүмәте үтенесе менән террористар тарафынан баҫып алынған мәсет территорияһын азат итеү маҡсатында саҡырылған француз спецназы һалдаттары ла мосолман түгел. == Мәккә панорамаһы == [[[[File:Makkah Panorama.jpg|980px|align-cap=center|<center>Ҡәғбәтулла мәсете</center>]] * ''' Мәккә. [[Ҡәғбә]]тулла мәсете''' == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Книга:Густерин П.В.: Города Арабского Востока|2007}} * {{ЭСБЕ}} {{Навигация}} == Һылтанмалар == * Густерин П. [http://islam-info.ru/raznoe/1586-mekka.html МЕККА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205142136/http://islam-info.ru/raznoe/1586-mekka.html |date=2020-12-05 }} * [http://www.kaaba.ru/ Кааба — Мекка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216161459/http://www.kaaba.ru/ |date=2008-02-16 }} * [http://www.youtube.com/makkahlive MakkahLive’s Channel on YouTube] — прямая трансляция из Мекки * [http://www.bbc.co.uk/russian/multimedia/2011/11/111121_mecca_changes.shtml Мекка: священный город похож на Манхэттен?] (репортаж Би-би-си) {{Сәғүд Ғәрәбстанының ҡалалары}} {{Хадж}} == Әҙәбиәт == * З. Шафиғи. Рауил Үтәбай-Кәрими. Ислам. Белешмә һүҙлек. Ҡазан-1993 й. ISBN 5-298-00949-2 {{Commonscat|Mecca|Мекка}} [[Категория:Сәғүд Ғәрәбстанының халҡы миллиондан ашҡан ҡалалары]] [[Категория:Ислам]] [[Категория:Хаж]] [[Категория:Изге ҡалалар]] [[Категория:Мәккә]] m5pf3f4ekj8z14dofddee89d6negoha Йога 0 42277 1302548 1280634 2026-08-11T19:29:36Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302548 wikitext text/x-wiki {{Индуизм}} '''Йога''' — һинд мәҙәниәтендәге төшөнсә, киң мәғәнәлә төрлө рухи, психик һәм физик тәжрибәне берләштерә, индивидуумдың рухи һәм психик яҡтан тота белеү ысулдарын өйрәнеү маҡсатында индуизм һәм буддизмдың төрлө йүнәлештәрендә ҡулланылған организмдың психик һәм физиологик функциялары менән идара итеү <ref name="Jacobsen, p. 10">Jacobsen, p. 10.</ref>. Тар мәғәнәлә, йога — индуизм фәлсәфәһенең алты ортодоксаль мәктәптәренең (даршан) береһе<ref>«Yoga has five principal meanings: 1) yoga as a disciplined method for attaining a goal; 2) yoga as techniques of controlling the body and the mind; 3) yoga as a name of one of the schools or systems of philosophy (''{{IAST|darśana}}'' ); 4) yoga in connection with other words, such as ''hatha-, mantra-, and laya-'' , referring to traditions specialising in particular techniques of yoga; 5) yoga as the goal of yoga practice». Jacobsen, p. 4.</ref><ref>Monier-Williams includes «it is the second of the two Sāṃkhya systems», and «mental abstraction practised as a system (as taught by Patañjali and called the Yoga philosophy)» in his definitions of «yoga».</ref>. Йоганың тәүге маҡсаты — донъяла кешенең онтологик статусын үҙгәртеү. Йоганың төп йүнәлештәре&nbsp;— раджа-йога, карма-йога, джнана-йога, бхакти-йога һәм хатха-йога.<ref name="yogaTrads1_042007">Pandit Usharbudh Arya (1985). The philosophy of hatha yoga. Himalayan Institute Press; 2nd ed.</ref><ref name="yogaTrads2_042007">Sri Swami Rama (2008) The royal path: Practical lessons on yoga. Himalayan Institute Press; New Ed edition.</ref><ref name="yogaTrads_3042007">Swami Prabhavananda (Translator), Christopher Isherwood (Translator), Patanjali (Author). (1996). Vedanta Press; How to know god: The yoga aphorisms of Patanjali. New Ed edition.</ref> Индуизм фәлсәфәһенә ярашлы, раджа-йога системаһында тасуир ителгән «Йога-сутрах» Патанджали йога төшөнсәһен бирә.<ref>Jacobsen, p. 4.</ref> Веды, Упанишады, «Бхагавад-гита», «Хатха-йога-прадипика», «Шива-самхита» һәм Тантры кеүек индуизм тасуирламаларында йога тикшерелә. Йоганың аҙаҡҡы маҡсаты төрлө булыуы мөмкин: физик сәләмәтлекте нығытыу һәм мокши хәленә етеү.<ref name="Jacobsen, p. 10"/> [[Һиндостан]]дан ситтә «йога» термины тик хатха-йогой һәмасана булыуын күҙаллай, был йоганың рухи яғын күрһәтмәй. Йоганы өйрәнеүсе һәм ҡулланыусы кешене "йог" йәки "йогин" тип әйтәләр. == Этимология == Йога һүҙе тамыры ''йодж'' йәки ''йудж'' булған санскриттан барлыҡҡа килгән, был һүҙҙең мәғәнәләре күп <ref>Список 38 значений слова «йога» см: Apte, стр. 788.</ref> : йүгән, йүгәнләү, берләштереү, бәйләү, гармония<ref>Происхождение слова йога от санскритского корня йудж, означающего «управлять» или «объединять», содержится в: Flood (1996), стр. 94.</ref><ref>Это слово похоже на латинское yugum, английское yoke, русское и украинское «иго» (ярмо).</ref> Беренсе мәртәбә «Риг-веде»ла, беренсе һинд әҙәбиәте ҡомартҡыһында телгә алына.<ref name="autogenerated1">P. 51 ''The Complete Idiot’s Guide to Yoga'' By Joan Budilovsky, Eve Adamson</ref><ref>В ранних частях «Риг-веды» употребляется в связи с колесницами царя богов Индры или Сурьи (Солнца), влекомых быстрыми буйными конями, обузданными и запряжёнными в упряжку". По мере формирования индийской культуры слово «йога» приобретало новые значения. «Образ упряжки становится символом некого обуздания, соединения и управления». Более поздние толкования его переводов сходятся в понимании йоги как особого метода, используемого для управления сознанием, системы психопрактик, ведущих к единению человека с Природой и Вселенной, с высшим Разумом или Абсолютом, к расширению сознания.</ref> [[Файл:Sivakempfort.jpg|thumb|Медитациялаусы Шива, Бангалорҙа ҙүр статуя]] == Тарихы == Йога тарихының тамырҙары боронғо замандан башлана. [[Һинд|Һинд йылғаһы]] үҙәнендә табылған бер нисә мисәттә Индус цивилизацияһы (беҙҙең эраға тиклем 3300—1700 йылдар) осорона ҡараған медитация йәки йогик позаларҙағы фигураларҙы һүрәтләгән. Был [[археология|археологик]] табыштар Хараппан цивилизацияһы халҡының йоганың боронғо формаларының береһен йәки уға бәйле йоганы ҡулланыу ихтималлығын күрһәтә.{{sfn|Flood|1996|p=94}} Йога ведалар, брахмандар (б.э.т. X быуатҡа ҡараған) иртә комментарийҙарҙа телгә алынған вед диненең асетик ғәмәлдәренән (тапас) барлыҡҡа килгән тип иҫәпләнә.<ref>{{Книга|автор=Mallinson, James,|заглавие=Roots of yoga|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/999357565|ответственный=|издание=|место=London|издательство=|год=|страницы=104|страниц=1 online resource|isbn=9780141978246, 0141978244|isbn2=}}</ref>: <blockquote>तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरमिन्द्रियधारणाम् ॥३.११॥</blockquote><blockquote>tāṃ yogamiti manyante sthiramindriyadhāraṇām ॥3.11॥</blockquote> Брахминдарҙа, атап әйткәндә, Шатапата Брахманда Абсолют менән аҡыл, тән һәм йән берҙәмлеге идеялары бар. Упанишадтарҙа йога һәм медитация тураһында иң боронғо упанисадтарҙың береһендә осратырға мөмкин:<ref>{{Книга|автор=Mallinson, James,|заглавие=Roots of yoga|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/999357565|ответственный=|издание=|место=London|издательство=|год=|страницы=104|страниц=1 online resource|isbn=9780141978246, 0141978244|isbn2=}}</ref>:<blockquote>तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरमिन्द्रियधारणाम् ॥३.११॥</blockquote><blockquote>tāṃ yogamiti manyante sthiramindriyadhāraṇām ॥3.11॥</blockquote> <blockquote>Йога — тойғоларҙы тотороҡло контролдә тотоу</blockquote> Йога концепцияһының үҫешен сағылдырған төп сығанаҡ булып «урта» упанисадтар (беҙҙең эраға тиклем VI быуатҡа ҡарай), Махабхарата һәм Бхагавад Гитаһы, шулай уҡ Патанджали йога сутралары (б.э.т. II быуат) тора. Йога Сутраста йога тәүге тапҡыр индуизм фәлсәфәһе мәктәптәренең береһе («даршан») тип тасуирланған. Был иртә йога мәктәбе ретроспектив рәүештә Раджа Йога ретронимы аҫтында билдәлелек ала. == Һинд цивилизацияһы == [[Һинд|Һинд йылғаһы]] үҙәнендә ҡаҙыныу эштәре барышында табылған һәм беҙҙең эраға тиклем 3300 йылдан алып 1700 йылға тиклемге осорға ҡараған бер нисә мисәттә кешеләрҙең медитация һәм йога позаһында шөғөлләнгән һүрәттәре табылған. Харапп мәҙәниәте артефакттарынан археолог Грегори Поссель йога позаларында 16 үҙенсәлекле һын билдәләй. Ғалим әйтеүенсә, Хараппан цивилизацияһында йәшәүселәр йога һәм медитация менән шөғөлләнгән. Шул уҡ ваҡытта йога позаларында кешеләр генә түгел, илаһтар һүрәттәре лә табылған.{{sfn|Possehl|2003|p=144—145}} Хараппан йогик һүрәттәренең иң билдәлеһе — «Пашупати мисәте»<ref>{{книга|автор= [[Маршалл, Джон (археолог)|Marshall, Sir John]] |заглавие=''Mohenjo Daro and the Indus Civilization|место=London|год=1931 |страниц=|isbn= 8120611799}}</ref>, уны британ археологы Джон Маршалл тапҡан, ул шиваның боронғо формаларының береһе<ref>Перевод ''{{IAST|paśupati}}'' как «Господь животных» см: {{sfn-текст|Michaels|2004|p=312}}.</ref> Шива йәки Рудра фигураһы{{sfn|Keay|2000|p=14}}{{sfn|Possehl|2003|с=143}} һүрәтләнгән тип иҫәпләй. Әммә ҡайһы бер ғалимдар Пашупати (Хайуандар Раббыһы)[18] Шива йәки Рудра фигураһын кәүҙәләндерә тигән фекерҙе шик аҫтына ҡуя.<ref>К ним принадлежит британский индолог [[Гэвин Флад]], называющий подобные предположения «спекулятивными». {{sfn-текст|Flood|1996|p=28—29}}. К известным сторонникам идеи Пашупати как йогической фигуры принадлежит археолог [[Кенойер, Джонатан Марк|Джонатан Марк Кенойер]], в настоящее время занимающий должность зам. директора Хараппского археологического исследовательского проекта в [[Пакистан|Пакистане]]. Кенойер описывает фигуру как «сидение в йогической позе» с «пятками… прижатыми вместе под пахом» — Kenoyer J. M. [http://www.harappa.com/indus/33.html ''Around the Indus in 90 Slides''] Идея также нашла поддержку со стороны известного немецкого индолога и историка южно-азиатского искусства [[Циммер, Генрих Роберт|Генриха Циммера]], который описывает фигуру как «сидеть подобно йогу» {{sfn-текст|Zimmer|1951|p=}}</ref>. == Ғәҙәттәр == Йога бөтә һинд диндәрендә төрлө алымдар менән ғәмәлгә ашырыла. Индуизмда джнана-йога, бхакти-йога, карма-йога, кундалини-йога һәм хатха-йога ғәмәлгә ашырыла.<ref>{{Cite web|title=The Yoga Boom: A Call for Christian Discernment|url=https://www.equip.org/articles/the-yoga-boom-a-call-for-christian-discernment-part-1/|access-date=2025-01-28|website=www.equip.org}}</ref><ref>{{Cite web|title=Yoga Types List|url=https://www.siddhiyoga.com/yoga/types/types-of-yoga|access-date=2025-01-28|website=www.siddhiyoga.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=A Short Ancient History of Yoga and Importance of Yoga at Present lifestyle|url=https://www.justbreathing.in/the-history-of-yoga/|access-date=2025-01-28|website=www.justbreathing.in}}</ref> === Джайна йогаһы === Йога джайнизмда үҙәктә тора. Джайна рухи мәҙәниәтенең нигеҙендә ҡаты тыйылған кодекс ята, йәғни ахимса (был вегетарианлыҡты үҙ эсенә ала), хәйриә (дана), өс ҡиммәтле бүләктәргә ышаныу, аскеза (тапасе) кеүек мәшәҡәттәр һәм йога.<ref>{{Cite web|title=Jainism|url=https://www.britannica.com/topic/Jainism|access-date=2025-01-28|website=www.britannica.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Exploring The Powerful Wisdom of Jain Philosophy|url=https://everydayspiritualityonline.com/jain-philosophy/|access-date=2025-01-28|website=everydayspiritualityonline.com}}</ref> Джайна йогаһы йәнде әйләнеп тыуыу циклынан бәйләй торған карма көстәренән азат итеү һәм таҙартыуға йүнәлтелгән. Йога һәм санкья кеүек, джайнизм үҙ шәхси "мин"-дәренең күплегенә ышана, улар үҙҙәренең шәхси кармалары менән бәйләнгән.<ref>{{Cite web|title=What is Raja Yoga? – “In-Depth Explanation of the Royal Path”|url=https://www.forceful-tranquility.com/what-is-raja-yoga-in-depth-explanation-of-the-royal-path/|access-date=2025-01-28|website=www.forceful-tranquility.com}}</ref> === Классик йога === Күп осраҡта классик йога, аштанга-йога йәки раджа-йога тип аталған йога - Патанджалиҙың дуалистик "Йога-сутралар"ында тасуирланған йога.<ref>{{Cite web|title=8 Limbs of Yoga|url=https://www.prana-sutra.com/post/8-limbs-of-yoga-explained|access-date=2025-01-28|website=www.prana-sutra.com}}</ref> Классик йоганың килеп сығышы билдәһеҙ, ләкин был терминды беренсегә Упанишадтарҙа осратырға мөмкин. Раджа-йога (патшалар йогаһы) башта йоганың төп маҡсатын аңлатһа; самадхи, әммә Вивекананда тарафынан аштанга-йогаға дөйөм атама итеп популярлаштырылды, самадхиға өлгәшеү өсөн Йога-сутраларында һүрәтләнгән һигеҙ яз һыҙымы. === Хатха-йога === Был йогаға йомшаҡ, традицион мөнәсәбәт.<ref>{{Cite web|title=History of Yoga: Origins, evolution and spiritual and physical benefits|url=https://yogasearcher.com/en/blog/-b55.html|access-date=2025-01-28|website=yogasearcher.com}}</ref> Хатха-йога физик һәм аҡыл көсөн үҫтереү өсөн күнекмәләргә һәм позаларға туплана, улар башлыса өс индуист текстында тасуирланған: #Сватмарама "Хатха-йога прадипика" (XV быуат) #Авторы билдәһеҙ «Шива-самхита» (1500[304] йәки XVII быуат аҙағы) #Геранданың «Геранда Самхита»һы (XVII быуат аҙағы) Ҡайһы бер ғалимдар XI быуаттың Горакшанатха Горакша Самхитаһын исемлеккә индерә, сөнки Горакшанатх хәҙерге хатха-йога популярлығы өсөн яуаплы тип иҫәпләнә.<ref>{{Cite web|title=Gorakshanath|url=https://www.internationalnathorder.org/gorakshanath/|access-date=2025-01-28|website=www.internationalnathorder.org}}</ref><ref>{{Cite web|title=Goraksha Shataka is Traditionally Attributed to the Sage Gorakshanath|url=https://navnathglory.in/goraksha-shataka-is-traditionally-attributed-to-the-sage-gorakshanath/|access-date=2025-01-28|website=navnathglory.in}}</ref> Индий махасиддхалары нигеҙ һалған ваджраяна буддизмы, хатха-йогаға оҡшаш ҡайһы бер асаналар һәм пранаямаларға эйә (мәҫәлән, туммо). == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Авадхута * Медитация * Мантра * Фитнес-Йога * Дживамукти-йога * Йога-Васиштха * Гимнософисты * Йогатерапия == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|2}} == Әҙәбиәт == {{commonscat|Yoga}} * ''Вивекананда С.'' Философия йоги. Изд-во «Амрита», 1992. 512 с. ISBN 5-86667-004-6 * ''Элиаде М.'' Йога. Бессмертие и свобода. СПб.: Лань, 1999. ISBN 5-8114-0184-1 * {{книга |автор=Дюмулен Г. |часть=Глава 2. Элементы йоги в буддизме |заглавие=История дзэн-буддизма. Индия и Китай |место=СПб. |издательство=ОРИС |год=1994 |страниц=336 |isbn=5-88436-026-6 |ref=Дюмулен }} * {{cite book |last=Apte |first=Vaman Shivram |authorlink= |coauthors= |title=The Practical Sanskrit Dictionary |url=https://archive.org/details/practicalsanskri0000apte |year=1965 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |location=Delhi |isbn=81-208-0567-4 }} (fourth revised & enlarged edition). * {{cite book | last = Patañjali | first = | authorlink = Patañjali | coauthors = | title = Yoga Sutras of Patañjali | publisher = Studio 34 Yoga Healing Arts | year = 2001 | location = | pages = | url = http://www.studio34yoga.com/yoga.php#reading | doi = | id = | isbn = }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820134522/http://www.studio34yoga.com/classes/#reading |date=2011-08-20 }} {{Йога}} [[Категория:Йога|*]] [[Категория:Һиндостан фәлсәфәһе]] kyvszc8p3e242ahpkeeaqbbjh86psqj Афина 0 50085 1302504 1288502 2026-08-11T18:49:51Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302504 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Афина |оригинальное название = Αθήνα <br>[[Файл:Athens Montage L.png|317px]] |страна = Греция |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_dir=N |lat_deg=38 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir=E |lon_deg=23 |lon_min=43 |lon_sec= |CoordAddon = type:city(745514)_region:GR |CoordScale = |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Греция%2C%20Афины&sll=23.712981%2C37.967228&sspn=1.406223%2C0.834933&l=map%2Ctrf |размер карты страны = 300 |размер карты региона = |размер карты района = |вид региона = Грецияның административ бүленеше{{!}}Периферия |регион = Аттика |регион в таблице = Аттика |вид района = Префектура |район = Афина |район в таблице = Афина |вид общины = |община = |община в таблице = |внутреннее деление = 7 муниципаль район |вид главы = мэр |глава = [[Георгиос Каминис]] |дата основания = |первое упоминание = б.э.т. XV быуат |прежние имена = |статус с = |площадь = 412 |вид высоты = |высота центра НП = 20 |климат = субтропик |официальный язык = грек |официальный язык-ref = |население = {{кәмеү}} 655 780<ref>[http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_01_F_EN.pdf Publication of provisional results of the 2011 Population Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113145731/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_01_F_EN.pdf |date=2011-11-13 }}</ref> |год переписи = 2011 |плотность = 7 462 (ҡала)<br>1 276 (агломерация) |агломерация = 3 737 550 |национальный состав = гректар |конфессиональный состав = православдар |этнохороним = афинлы, афинлылар |часовой пояс = +2 |DST = бар |телефонный код = 210 |почтовый индекс = |почтовые индексы = 10x xx, 11x xx, 120 xx |автомобильный код = BK, BM, BN, BP, HY, IA, IB, IE, IK, <br> IM, IO, IP, IT, IX, IY, IZ, OA, TT, XE, XH, XP, XT, XX, XY, <br> XZ, YA, YB, YE, YH, YZ, ZH, ZK, ZM, ZZ |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = http://www.cityofathens.gr/ |язык сайта = el |язык сайта 2 = en |язык сайта 3 = |язык сайта 4 = |язык сайта 5 = }} '''Афина''' ({{lang-el|Αθήνα}}) — Грецияның, Аттика номының һәм Афина номархияһының (префектураһының) баш ҡалаһы. Үҙәк Грецияла урынлашҡан, ул- илдең иҡтисади, мәҙәни һәм административ үҙәге. Ҡурсалаусыһы булған [[Афина (алиһә)|Афина]] алиһәһе хөрмәтенә аталған тип иҫәпләнә. Афина бик бай тарихҡа эйә; классик осорҙа (б.э.т. V быуатта) ҡала-дәүләт, үҙ үҫешенең иң юғары дәрәжәһенә еткән. Бының менән ул унан һуңғы Европа мәҙәниәте үҫешенең күп тенденцияларын билдәләгән. Был ҡала менән Европала философияға нигеҙ һалған [[Сократ]], [[Платон]] һәм [[Аристотель]] кеүек философ, драма жанрына нигеҙ һалған [[Эсхил]], [[Софокл]] һәм [[Еврипид]] кеүек трагиктар исеме бәйле. Боронғо Афинаның сәйәси ҡоролошо демократия булған. Афина агломерацияһы территорияһы — 412 кв.км. Был территория Эгалео (Αιγάλεω), Парнита (Πάρνηθα), Пендели (Πεντέλη) һәм Имито (Υμηττό) тауҙары менән уратып алынған. Ҡала халҡының һаны ил халҡының 1/3 өлөшөн тәшкил итә һәм 2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 3 361 806 кеше. Шулай итеп, бер 1 кв.км. 8 160 кеше тура килә. Ҡала үҙәгенең бейеклеге диңгеҙ кимәленән 20 метр бейеклектә. Ҡала биләмәһе рельефы күп төрлө, бында тигеҙлектәр ҙә, тауҙар ҙа бар. == Этимологияһы == Борон «Афина» күплек исем булған— {{lang-grc2|Ἀθῆναι}} {{IPA|[atʰɛ̑ːnaɪ]}}. 1970 йылдарҙа кафаревустан баш тартыу сәбәпле— {{lang-el2|Αθήνα}} {{IPA|[aˈθina]}} — рәсми исемгә әйләнә (ед.число).. Был атаманың килеп сығыуы тураһында бер нисә гипотеза бар. Береһе боронғо грек [[миф]]ы буйынса— Афина исемен ҡала алиһә Афинаның диңгеҙ илаһы [[Посейдон]] менән бәхәсенә бәйле. Афина ҡалаһының легендар батшаһы, Гея алиһәнең улы [[Кекроп]] (яртылаш кеше, яртылаш йылан) кем ҡаланың ҡурсалаусыһы булырын билдәләргә тейеш булған икән. Ике илаһ— Афина менән Посейдон — ҡалаға иң шәп бүләк бирергә тейеш, кемдең бүләген ҡала кешеләре иң шәбе тип таба, шул ҡалананың ҡурсалаусыһы булырға тейеш була<ref name="Kerényi1951">{{citation|last=Kerényi|first=Karl|authorlink=Károly Kerényi|title=The Gods of the Greeks|publisher=Thames and Hudson|location=London, England|date=1951|isbn=0-500-27048-1|page=124|ref=harv}}</ref>. Кекроп алдында Посейдон өс йәпле һәнәге менән ергә ҡаҙай, ерҙән бер юлы өс шишмә урғылып сыға. Грецияла бик эҫе, таулы, һыу унда һәр саҡ кәрәк, тик шишмә һыуы тоҙло булып сыға. Афина үҙенең һөңгөһө менән ергә һуға, ерҙән бәләкәй генә ағас үҫеп сыға— был зәйтүн ағасы (оливковое) була. Ҡала халҡына Афинаның бүләге оҡшай һәм уны ҡурсалаусы итеп һайлайҙар. Шулай итеп, Афина исеме ҡалаға бирелә. Посейдонды һайламағас, Афинала һәр саҡ [[һыу]] етешмәй. Был проблема әле лә һиҙелә<ref name="Kerényi1951"/><ref name="Garland2008">{{книга |заглавие=Ancient Greece: Everyday Life in the Birthplace of Western Civilization |издательство=Sterling |место=New York City, New York |isbn=978-1-4549-0908-8 |язык=en |автор=Garland, Robert |год=2008}}</ref>. Икенсе вариант: Афина (греч. {{lang-el2|Αθήνα}}) «Афон» (греч. {{lang-el2|άθος}}), «сәскә» (греч. {{lang-el2|άνθος}}) һүҙенән алынған. == Тарих == {{main|Древние Афины|История Греции|История Афин}} [[Файл:Attica 06-13 Athens 35 Parthenon.jpg|thumb|left|250px|Афиналағы [[Парфенон]]. 2013йыл]] Афина- борондан ҙур, ҡеүәтле ҡала була, ул- грек мәҙәниәтенең иң мөһим үҙәктәренең береһе. Грецияның алтын быуаты осоронда (б.э.т.500 — б.э.т. 300 йй) ҡала мөһим мәҙәни үҙәк була. Алтын быуаттан һуң Рим имерияһы ваҡытында ла Афина әһәмиәтле ҡала булып ҡала. Философия мәктәптәрен 529 йылда [[Византия]] императоры [[Юстиниан I]] яба. Бынан 200 йыл элек Византия империяһында христианлыҡ рәсми дин булып таныла. Афина элекке бөйөклөгөн юғалта һәм ғәҙәти провинциаль ҡалаға әйләнә. XIII—XV быуат араһында был ҡаланы Византия, Латин империяһынан француз һәм итальян рыцарҙары ҡулға төрөшөргә тырыша. XIII быуатта Афина герцоглығы булдырыла. 1458 йылда ҡаланы төрөктәр яулап ала, ул [[Ғосман империяһы]] ҡулы аҫтында ҡала. Византия империяһы ҡолағас, халыҡтың йәшәү шарттары насарая, ҡалала йәшәгән халыҡ һаны бик ныҡ әҙәйә. Ҡаланың күп кенә райондары (шулай уҡ бик күп боронғо тарихи биналар) XVII—XIXбыуаттарҙа юҡ ителә,ә ҡалала бер нисә төркөм хакимлыҡ итә. Афинаның хәленә Төркиә менән Венеция Республикаһы араһындағы һуғыштар ҙа тиҫкәре тәьҫир иткән. Венеция генералы Франческо Морозини ҡаланы штурмлағанда 1687 йылдың 22 сентябрендә [[Парфенон]] [[Венеция]] артиллерияһы тарафынан емерелә<ref>{{книга|автор=Jeffrey M. Hurwit|заглавие=The Athenian Acropolis: History, Mythology, and Archaeology from the Neolithic Era to the Present|ссылка=https://books.google.ru/books?id=0pQ4AAAAIAAJ&pg=PA295&dq=turkish+conquest+of+athens&hl=fr&sa=X&ved=0ahUKEwjp2NP6irfWAhWJKJoKHTJMDMEQ6AEIMDAB#v=onepage&q=turkish%20conquest%20of%20athens&f=false|издательство=CUP Archive|год=1999|pages=295|allpages=384|isbn=9780521417860}}</ref>. === Яңы грек осоро === {{см. также|История современной Греции}} 1833 йылда Афина яңынан булдырылған Греция короллеге (ҡалала был ваҡытта 5мең кеше йәшәй) баш ҡалаһына әйләнә. 1834 йылда Афинаға грек короле Оттон Баварский килә.Йәш король ҡаланы ҡабаттан тергеҙергә һәм уға элекке бөйөклөгөн ҡайтарырға теләй. Афинаға саҡырып килтерелгән архитекторҙар Лео фон Кленце һәм Теофил фон Хансен бер нисә төп урамды яңы классик стилдә яңынан төҙөй, мәҫәлән, Синтагма майҙанын, [[Афина университеты]]н, Милли паркты, , «Заппион» күргәҙмә залын булдыра. 1896 йылда яңынан тергеҙлегән, тотош мәрмәрҙән төҙөлгән Панатинаикос стадионында<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=jdoC6ChlhKs|title=Афины, Греция|author=|website=|date=|publisher=}}</ref> Беренсе хәҙерге заман Олимпия уйындары үтә. XX быуат башында археология һәм реставрация эштәре әүҙемләшә. 1920 йылдарҙа ҡалала 2 млн яҡын кеше йәшәй, Греция һәм [[Төркиә]] араһындағы килешеү буйынса Грецияға элекке Афина кешеләре, уларҙың вариҫтары, Кесе Азия нан ҡыуылған гректар ҡайта. 1913 йылғы Лондон һәм Бухарест килешеүе буйынса (1912—1913 йылдарҙағы Беренсе Балҡан һуғышы һөҙөмтәләре буйынса), Греция территорияһы, халҡы ике тапҡырға арта, Афина оҙаҡламай башҡа Европа баш ҡалалары араһында лайыҡлы урын ала. [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында Афинаны немец ғәскәрҙәре баҫып ала. Һуғыштан һуң Афинала, тотош Грецияла, грек иҡтисади һикереше була, ул 1980 йылдарға тиклем дауам итә . Был ваҡытта инде баш ҡалала халыҡтың күплеге нә бәйле һәм транспорт проблемалары үҙен һиҙҙерә башлай. Грецияның 1981 йылда Европа Союзына инеүе Афинаға [[инвестиция]]лар ғына түгел, урбоэкологик проблемалар ҙа алып килә. 1990 йылдар буйына ҡала властары заманса смог (төтөн) менән көрәш сараларын индерә, бөгөн смог хатта Цельсий буйынса 40 градус булғанда ла һиҙелмәй. Транспорт менән хәлде яҡшыртыуға электән булған магистралдәрҙе яңыртыу һәм яңы магистралдәр төҙөү ярҙам итте. Был эштәр 2004 йылғы Йәйге Олимпия уйындары алдынан башҡарылды (мәҫәлән, Афина метрополитенының яңы тармағы). Хәҙерге Афина— антик ҡомартҡылар булған [[мегаполис]], унда ҡыҙыҡлы төнгө тормош бара, ҡалала бөтә донъяға билдәле сауҙа үҙәктәре бар. 2004 йылда бында 28-есе Йәйге Олимпия уйындары үтә. 2008 йылдың декабрендә Афинала күп халыҡ ҡатнашлығында тәртипһеҙлектәр була, улар тиҙ арала бөтө Грецияға тарала, тотош Европаны хафаға һала. Был тәртипһеҙлектәр 6 декабрҙә 16 йәшлек егетте Афина полицияһы хеҙмәткәре үлтереүгә бәйле башлана. 2010 йылда Афина Грециялағы протестар һәм забастовкалар үҙәгенә әйләнә (2010—2012). Ҡалала Athens Wireless Metropolitan Network сымһыҙ бәйләнеш селтәре эшләй. <gallery mode="packed" heights="180px"> Bonfils,_Félix_(1831-1885)_-_Athens_-_Acropolis_1868-1875.jpg|Афина Акрополе янында. 1870 йылдар Греция. Афины. Музей (ныне Афинская академия наук). ~1887-1890гг. ГИМ e1t3.jpg|Музей (хәҙер Фәндәр академияһы ). 1890 йылдар Hellenic Parliament.JPG| Синтагма майҙаны һәм Афиналағы Король һарайы Evzone.jpg|Эвзондар почётлы ҡарауылы </gallery> == Рельефы == {{main|Афинская равнина}} Афина [[Аттика]] ярымутрауындағы Афина тигеҙлегендә урынлашҡан, ул көнбайыштан Эгалео тауы менән, {{нп3|Пойкилон|Пойкилон|el|Ποικίλο Όρος}} — төньяҡ- көнбайыштан, [[Парнис]] төньяҡтан , [[Пенделикон]] төньяҡ- көнсығыш [[Имитос]] менә уратып алынған, ә унан көньяҡ-көнбайышта- [[Сароникос]] боғаҙы. Афина хәҙер тигеҙлекте тотош баҫып алған һәм Көнбайыш ,Аттика һәм Көнсығыш Аттикала Месогея тигеҙлеге иҫәбенә үҫә<ref>{{книга | автор = [[Суриков, Игорь Евгеньевич]] | часть = Месогея | ссылка часть = https://books.google.ru/books?id=vafSAAAAQBAJ&pg=PA414 | заглавие = История и культура Древней Греции : энциклопедический словарь | ответственный = И. Е. Суриков [и др.] | место = М. | издательство = Языки славянских культур | год = 2009 | страницы = 414 | страниц = 790 | isbn = 978-5-9551-0355-6 }}</ref>. Ҡала ситендәге райондар үҫә, һәм бөгөн [[Палини]] (Аттиканың көнсығышындағы ҡала)- Афинаның көнсығыш сите, Айос-Стефанос —төньяҡ-көнсығыш , Ахарне— төньяҡ, Ано-Льосия — төньяҡ- көнбайыш, Мосхатон — көнбайыш һәм Вари —Афинаның көньяҡ сите. Ҡала уртаһынан Пенделикон- Парнис тауынан төшкән Кифисос йылғаһы аға, Сарникос ҡултығының Фалирон бухтаһына ҡоя һәм [[Пирей]]ҙы Афинаның ҡалған өлөшөнән айырып тора. Был ерҙәрҙең үҙенсәлектәре һәм Афина урыны йыш ҡына температура инверсияһын булдыра, ә был атмосфераның бысраныуына килтерә. [[Лос-Анджелес]] та шундай уҡ урында урынлашҡан, унда ла транспорт хәрәкәте бик көслө, был шундай уҡ проблемалар тыуҙыра. Ер ташлы һәм уңдырышһыҙ, Афина [[һәүерташ]]ынан һәм эзбизташтан тора Хәҙер Афинала өс йылға аға: [[Кифисос]], Илисос (ҡушылдығы Эридан менән бергә) һәм Пикродафни. Көньяҡ- көнсығыш ситендә Вулиагмени күле бар. [[Файл:Attica 06-13 Athens 47 View from Lycabettus - pano.jpg|700px|центр|мини|Афина]] == Архитектураһы һәм төҙөлөшө == Афинаның Метрополитен районында 2011 йыл халыҡ иҫәбен алыу буйынса {{число|3753783}} кеше (ваҡытлыса йәшәүсе {{число|500000}} иммигрант). Был бөтә Греция халҡының өстән бер өлөшө. Боронғо Афинаның үҙәге [[Акрополь]] тирәләй була, был әлеге [[Тисио]] һәм Плака райондары. Был урындар хәҙер Синтагма майҙаны, Копонаки һәм Ликавит менән бергә туристик үҙәк булып тора. Монастираки- иң ҙур сауҙа һәм туризм үҙәге . Хәҙерге ҡала үҙәге- Синтагма майҙаны, унда Король һарайы (Греция парламенты), башҡа иҫтәлекле биналарурынлашҡан. Икенсе донъя һуғышынан һуң өс йыл эсендә бик күп күп ҡатлы биналар төҙөлә, бөгөн улар ҡаланың заманса йөҙөн билдәләй. <gallery mode="packed" heights="180px"> Views from the Acropolis in Athens 20180221-2.jpg| Акрополдән Афина күренеше Attica 06-13 Athens 40 View from Lycabettus.jpg| Афина View of Athens from the walls of the Acropolis.jpg| Афина Акрополдән Piraeus harbor 3-2004.JPG| [[Пирей]] гаване Attica 06-13 Athens 32 National Library.jpg| Греция милли китапханаһы </gallery> Афина университетының Панепистимиу проспектындағы иҫке бинаһы Греция милли китапханаһы һәм Афина академияһы менән бергә ҡалалағы иң матур биналарҙан һанала. Был «Афина трилогияһы» тип йөрөтөлгән өс бина XIX быуатта төҙөлгән. Шулай ҙа уҡыу йорттары Зографуға (греч. Πανεπιστημιούπολη Ζωγράφου) күсерелә. Афина политехник университеты Европалағы иң ҙур уҡыу йорттарының береһе, Афина иҡтисад һәм бизнес университет ы ла иң ҙурҙарҙан һанала. 1990 йылдар башында Греция мәҙәниәт министры Мелина Меркур Афиналағы археологик тикшеренеүҙәрҙе интеграциялау буйынса программаға заказ бирә<ref>{{cite web |url = http://www.melinamercourifoundation.org.gr/page_2_1_en.htm |title = Фонд Мелины Меркури |deadlink = yes |accessdate = 2012-03-28 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130606021153/http://www.melinamercourifoundation.org.gr/page_2_1_en.htm |archivedate = 2013-06-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606021153/http://www.melinamercourifoundation.org.gr/page_2_1_en.htm |date=2013-06-06 }}</ref>. 2000 йылдар башында Акрополь тауы итәгендәге ''[[Иера Одос]]'' һәм Плака, Псири һәм [[Тисио]] йәйәүлеләр зонаһы тип иғлан ителә<ref>{{Cite web |url=http://www.astynet.gr/static.php?lang=1&c=4 |title=Unification of Athens Archaeological Sites — Scope of work |access-date=2012-03-28 |archive-date=2014-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140717071805/http://www.astynet.gr/static.php?lang=1&c=4 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140717071805/http://www.astynet.gr/static.php?lang=1&c=4 |date=2014-07-17 }}</ref><ref>[http://www.yppo.gr/4/e40.jsp?obj_id=90 The Unification of the Archaeological Sites of Athens — Hellenic Ministry of Culture and Tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100817230628/http://www.yppo.gr/4/e40.jsp?obj_id=90 |date=2010-08-17 }}</ref>. 2010 йылдың июнендә Греция мәҙәнәит минситры Тина Бирбили ҡаланың тарихи үҙәген унификациялауҙың һуңғы стадияһының проекты менән таныштырҙы: Королева Ольга проспектын үҙгәртеп ҡорғандан һуң йәйәүлеләр зонаһы, «Заппион» күргәҙмә залы һәм Милли баҡсалар Олимпия Зевсы ҡорамы менән тоташтырыла; Панатинаикос стадионы Керамик районы, Гази районы менән 4 км йәйәүлеләр юлы менән тоташтырыла. Проект хаҡы — 4 млн [[евро]]<ref>[http://www.ana-mpa.gr/anaweb/user/showplain?maindoc=8712394&maindocimg=1180263&service=98 Athens archaeological unification — [[ana-mpa]]]{{Недоступная ссылка|url=http://www.ana-mpa.gr/anaweb/user/showplain?maindoc=8712394&maindocimg=1180263&service=98}}</ref>. «Афины-Аттика 2014» регионын үҫтереү проекты эшләнә, уның буйынса ҡала зонаһына ингән территорияны арттырыу тыйыла, транспорт инфраструктурһын һәм Айос-Пантелеимонас]] районында, Театр майҙанында һәм Колонда торлаҡ-коммуналь өлкәне яҡшыртыу күҙаллана<ref>{{cite web |url = http://www.ana-mpa.gr/anaweb/user/showplain?maindoc=8824835&maindocimg=8820245&service=10 |title = Plan for Athens-Attica |deadlink = yes }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.ana-mpa.gr/anaweb/user/showplain?maindoc=8822128&maindocimg=8820248&service=9 |title = «Αθήνα-Αττική 2014» |deadlink = yes }}</ref>. 1971 йылдан алып ҡалалағы иң бейек бина булып ''Афина башняһы 1'' ҡала, уны төҙөгән осорҙа ул Балҡан ярымутрауында иң бейек бина булла, ул —Грециялағы берҙән-бер күккә олғашҡан бина (небоскрёб)<ref>[http://www.emporis.com/application/?nav=building&id=110579&lng=3 Athens Tower 1]</ref>. == Афинаның административ бүленеше == Афина 1834 йылда Грецияның баш ҡалаһы тип иғлан ителә, уға тиклем ваҡытлыса баш ҡала булып [[Нафплион]] тора (1829 йылдан бойондороҡһоҙлоҡтоң тәүге йылдарында). Афина коммунаһы — Афина үҙәкләштерелмәгән администрацияһы , Аттика периферияһы һәм Үҙәк Афинаның периферия берәмеге. ''Афина'' исеме менән Афина коммунаһы, Ҙур Афина һәм Афина ҡала агломерацияһы ла атала. === Афина коммунаһы === {{main|Афины (дим)}} Афина (греч. {{lang-el2|Δήμος Αθηναίων}}) коммунаһы—Грецияның иң күп кеше йәшәгән коммунаһы ({{число|664046}} кеше- 2011 йыл мәғлүмәте)<ref name="tov">{{cite web |url = http://www.tovima.gr/files/1/2012/12/28/apografi2011.pdf |title = Δελτίο τύπου. Ανακοίνωση των αποτελεσμάτων της Απογραφής Πληθυσμού-Κατοικιών 2011 για το Μόνιμο Πληθυσμό της Χώρας |date = 2012-12-28 |publisher = [[Греческая статистическая служба|Ελληνική Στατιστική Αρχή]] |accessdate = 2017-06-04 |lang = el}}</ref>, улар 38,964 км² майҙанда йәшәй<ref name="el333">{{статья |заглавие = Απογραφή πληθυσμού - κατοικιών της 18ης μαρτίου 2001 (μόνιμος πληθυσμός) |ссылка = http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf |язык = el |место = Πειραιάς |издательство = [[Греческая статистическая служба|Εθνική στατιστική υπηρεσία της Ελλάδας]] |год = 2009 |том = I |страницы = 333 |issn = 1106-5761 }}</ref>.Афина мэры— димарх. Коммуна 7 берәмеккә бүленә.Ләкин ҡаланың тарихи райондарға бүленеше лә һаҡлана, мәҫәлән, Плака, [[Монастираки]], [[Колонаки]], [[Петралона]], [[Панграти]], Амбелокипи, [[Илисия]], [[Зографос]] (ҡала), [[Экзархия]]һәм башҡа. ==== Афина коммунаһы өлөштәре ==== Афина коммунаһына 34 бәләкәйерәк коммуна инә. {{clear}} {{Hider |title = Афина райондары картаһы |hidden = 1 |content = {{Карта расположения районов Афин}} }} [[Файл:Athens municipality districts numbered.svg|thumb|7 сообществ общины Афин]] Афина коммунаһы 7 өлөшкә бүленә, уларға 1- 7 һандар бирелгән: 1-се өлөшкә ҡала үҙәге һәм сауҙа өсмөйөшө инә (Синтагма майҙаны—[[Монастираки]] —Омониас майҙаны);<br /> 2-се өлөшкә көньяҡ-көнсығыш Неос-Козмостан Пангратиға тиклем инә;<br /> 3-се көньяҡ-көнбайыш ([[Астероскопио]], [[Петралона]] һәм [[Тисио]]);<br /> 4-се төньяҡ- көнбайыш кварталдар (Колон, Платон Академияһы, [[Сеполия]], [[Вотаникос]], Профитис-Даниил);<br /> 5- се төньяҡ Патисиянан [[Пробонас]]ҡа тиклем;<br /> 6-се үҙәк кварталдарҙың төньяғы ([[Айос-Пантелеимонас]], Кипсели районы);<br /> 7-се төньяҡ-көнсығыш кварталдар (Амбелокипи, [[Эритрос-Ставрос]], [[Полигоно]]).<br /> Барлыҡ коммуна өлөштәрендә лә власть һәм бөтә сәйәси партияларҙың вәкиллектәре бар. === Ҙур Афина === Афина коммунаһы Ҙур Афинаның үҙәге булып тора, унда тағы 34 өлөш бар, улар дүрт периферия бермәектәрен тәшкил итә: Үҙәк Афина, Төньяҡ Афина, Көнбайыш Афина, Көньяҡ Афина. Ҙур Афина майҙаны — 361 км². 2011 йылғы мәғлүмәттәр буйынса халыҡ һаны- {{число|2641511}}кеше. Тығыҙлығы— 7317,2 кеше/1 км². 2010 йылдың аҙағына улар Афина номына инә. === Оло Пирей === [[Пирей]] коммунаһы һәм тағы ла дүрт бәләкәйерәк коммуна [[Пирей]] периферия берәмеген тәшкил итә, йәки Оло Пирей. === {{якорь|население}}Афина ҡала агломерацияһы === [[Файл:Athens aglomeration.svg|thumb|250px|Афина ҡала агломерацияһы]] Оло Афина менән Большой Пирей Афина ҡала агломерацияһына инә. Ҡала агломерацияһы майҙаны — 412 км². Ҡала агломерацияһында тотош Греция халҡының 1/3 өлөшөн тәшкил итә, 2011 халыҡ иҫәбе буйынса {{число|3090508}} кеше.Ҡала агломерацияһында халыҡ тығыҙлығы— 7500 кеше/1 км². === Афина метрополитен районы === Көнсығыш һәм Көнбайыш Аттика менән бергә Афина ҡала агломерацияһы Афина метрополитен районын тәшкил итә. Метрополитен районы — {{число|2928,717}} км².Метрополитен районы халҡы— {{число|3753783}} кеше, 2011йыл мәғлүмәте буйынса. Халыҡ тығыҙлығы— {{число|1281,7}} кеше/ 1 км². {|class="wikitable" |- !colspan="5"|Периферийные единицы Больших Афин, афинской городской агломерации и афинского метрополитенского района |- ! [[Список периферийных единиц Греции|Периферийные единицы]] ! Население (2011) ! ! ! |- | [[Центральные Афины]] | align=right| {{число|1029520}} ! rowspan=4 align=center | Большие Афины<br>''{{число|2641511}}'' ! rowspan=5 align=center | Афинская городская агломерация<br>''{{число|3090508}}'' ! rowspan=7 align=center | Афинский метрополитенский район<br>''{{число|3753783}}'' |- | [[Северные Афины]] | align=right| {{число|592490}} |- | [[Западные Афины]] | align=right| {{число|489675}} |- | [[Южные Афины]] | align=right| {{число|529826}} |- | [[Пирей (периферийная единица)|Пирей]] | align=right| {{число|448997}} ! align=center | Большой Пирей<br>''{{число|448997}}'' |- | [[Восточная Аттика]] | align=right| {{число|502348}} |- | [[Западная Аттика]] | align=right| {{число|160927}} |} == Билдәле кешеләр == ''[[:Категория:Родившиеся в Афинах|Родившиеся в Афинах]]'' ; Боронғо Афина граждандары: [[Тесей]] —б.э.т. XIII быуаттаы Афинаның иң беренсе батшаларынан, ҡалаға нигеҙ һалыусы;<br /> [[Солон]] — б.э.т. VI быуаттағы ҡануни һәм шағир, билдәле ете аҡыл эйәһенең береһе];<br /> [[Писистрат]] —б.э.т. VI быуаттағы Афина тираны (хакимы);<br /> [[Мильтиад Младший]] — ғәскәр башлығы ( б.э.т. V быуат), Марафон янындағы фарсиҙар менән алышта еңеүсе;<br /> [[Фемистокл]] —ғәскәр башлығы(б.э.т.Vбыуат.), Саламин янындағы алышта фарсиҙарҙы еңеүсе;<br /> [[Перикл]] —сәйәсмән, б.э.т. V быуаттағы Афина етәксеһе, уның дәүерендә Афина үҫеше буйынса иң юғары нөктәгә етә;<br /> [[Софокл]] — б.э.т.V быуат шағиры һәм драматургы;<br /> [[Сократ]] — б.э.т. V быуат аҙағындағы философ, философияла Сократ мәктәптәренә нигеҙ һалыусы;<br /> [[Алкивиад]] —ғәскәр башлығы һәм сәйәсмән, Спартаға ҡаршы Пелопоннес һуғышында Афина етәксеһе;<br /> [[Антисфен]] — философ, Сократ уҡыусыһы, [[кинизм]]ға нигеҙ һалыусы һәм уның төп теоретигы;<br /> [[Аристофан]] — [[сатирик]] һәм комедиограф, «комедия атаһы»;<br /> [[Ксенофонт]] — яҙыусы, философ һәм тарихсы, Сократ уҡыусыһы;<br /> [[Платон]] — философ, Сократ уҡыусыһы, [[Аристотель]] уҡытыусыһы;<br /> [[Демосфен]] —сәйәсмән, билдәле оратор;<br /> [[Эпикур]] — философ, [[эпикуреизм]]ға нигеҙ һалыусы;<br /> [[Менандр]] — комедиограф, Яңы Аттика комедияһы оҫтаһы ; ; Византия һәм Византия осоронан һуңғы Афинала тыуған билдәле кешеләр [[Кодрат Афинский]] (?—130) — изге апостол һәм изге дин өсөн ыҙа сиккән, етмеш апостолдың береһе. Рим папаһы Гигин ( (?—140) —136 - 140 йылдарҙа Рим епискобы. [[Плутарх Афинский]] — философ-неоплатоник, б.э.т. V. быуат [[Лаоник Халкокондил]] (1423—1490) — билдәле Византия тарихсыһы [[Димитрий Халкокондил]] (1424—1511) — грек, һуңыраҡ итальян гуманисы, Яңырыу осорондағы ғалим, философ һәм яҙыусы. Галанос Димитриос (1760—1833) — философ, һуңғы йөҙйыллыҡтар ҙа иң билдәле индолог, ярты ғүмерен Һиндостанда үткәрә, шунда уҡ вафат була. == Иҡтисад == {{см. также|Экономика Греции}} Афинаның иҡтисады XIX быуаттың икенсе яртыһында Грек революцияһы тамамланып, Греция дәүләте булдырылғандан һуң ныҡлап күтәрелеп китә. Афинаның баш ҡалаға әүерелеүе, сәнәғәт предприятиелары барлыҡҡа килеү ҡаланы Грециялағы урбанизация процессы үҙәгенә ҡуя . Ҡаланың иҡтисад һәм география яғынан уңайлы урыны уның үҫешенә булышлыҡ итә, бында илдең төп юлдары алыҫ диңгеҙ юлдары менән киҫешә. Бында мөһим тимер юлдар киҫешә, Грецияның «диңгеҙ ҡапҡаһы» — Пирей порыт, Элефтериос Венизелос" халыҡ-ара аэропорты бар. Уның халҡы 1919—1922 йылдарҙағы Грек -төрөк һуғышынан һуң төрлө ерҙән күсеп килгән гректар иҫәбенә арта. [[Файл:Main building of the bank of Greece 2008.jpg|thumb|200px|Греция банкы]] Оло Афинала илдең бөтә эшкәртеү сәнәғәтендә эшләүселәрҙең 50 % йәшәй. Баш ҡала сәнәғәте илдә етештерелгән электр энергияһының 80 % тотона һәм бөтә Греция сәнәғәте продукцияһының 70 % етештерә<ref name="brit-econ">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens/24796/The-economy Энциклопедия Британника: Athens — The economy]</ref>. Оло Афинала туҡыу, тегеү, тире һәм аяҡ кейеме етештереү, аҙыҡ-түлек, металл эшкәртеү, металлургия, химия, полиграфия һәм башҡа сәнәғәт өлкәләре предприятиелары урынлашҡан. Афина яҡын-тирәһендә һуғыштан һуң төҙөлгән объекттар—Аспропиргостағы Aspropyrgos Refinery нефть эшкәртеү заводы, Скарамангас Hellenic Shipyards караптар верфе <ref>[http://greece.greekreporter.com/2010/10/15/deal-to-sell-shipyards-may-sink/ Deal to sell shipyards may sink]</ref>, Элефсис металлургия зводы<ref name="brit-econ"/> һ.б.айырым урын биләй. Афина — илдең иң ҙур сауҙа һәм финанс үҙәге, мәҫәлән, Афинала йыл һайын 2,5 млн тоннанан артыҡ нефть эшкәртелә. Оло Афина аша Греция импортының 70 % һәм экспортының 40 % үтә<ref name="brit-econ"/>. Афинала Грецияның иң ҙур банк учреждениелары—Греция Банкы, Грецияның Милли Банкы, Emporiki Bank, Piraeus Bank һәм башҡалар урынлашҡан. 2009 йыл аҙағында Афина бөтә Греция кеүек ауыр хәлдә ҡалды. Йоргос Папандреу хөкүмәтенең кризисҡа ҡаршы саралар программаһы дөйөм милли забастовкаларға килтерҙе. 2010 йылда Афина Грецияла барған забастовкалар, тәртипһеҙлекәр һәм теракттар үҙәге булып ҡалды (2010—2012)<ref>[http://ru.euronews.net/2010/05/05/deaths-in-athens-shock-greeks/ Народный протест в Греции привёл к гибели людей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100708012924/http://ru.euronews.net/2010/05/05/deaths-in-athens-shock-greeks/ |date=2010-07-08 }}</ref>. 2017 йылда Греция иҡтисады терелә башланы: Грецияға килгән сит ил инвестициялары, Enterprise Greece рәсми матбуғат агенствоһы мәғлүмәттәре буйынса, 2016 йыл менән сағыштырғанда 30 % артты һәм 3,6 млрд евроға етте. Греция ВВП-һы үҫә башлай. 2017 йылда йән башына килем (ЕЦБ) һуңғы биш йыл эсендә тәүге тапҡыр арта.<ref>{{cite web|title=Бизнес в Афинах: не катастрофа, а возможность|url=https://tranio.ru/articles/biznes-v-afinakh-ne-katastrofa-a-vozmozhnost/|website=Tranio|date=2018-10-04}}</ref> == Транспорт == [[Файл:Attica 06-13 Athens 26 Tram.jpg|thumb|Афина трамвайы]] [[Файл:Monastiraki station.jpg|thumb|Монастираки метро станцияһы]] Афинаға ике юл менән барып була: ҡалаға төньяҡтан килеүсе Афина — Ламия милли автострадаһы һәм көнбайыштан килеүсе Афина — Коринф автострадаһы. Афинаға [[Пирей]], Рафина һәм Лаврион аша барырға була. Бынан тыш халыҡ-ара «Элефтериос Венизелос» аэропорты бар. Афинала әлегә Грецияла берҙән-бер метрополитен эшләй. Йәмәғәт транспорт системаһы троллейбус, [[автобус]]тар, рельс транспортынан (метрополитен, ҡала яны электропоездары һәм трамвай) тора. Афиналағы бөтә транспорт та [[кондиционер]]ҙар ҡуйылған. Афина метрополитены— бөгөн донъялағы иң алдынғы метрополитен. Ул өс линиянан тора, картала улар өс төҫ менән билдәләнә.Йәшел линия —хәҙерге метрополитенда иң тәүгеһе, ул Афина үҙәген [[Пирей]] һәм Кифисья менән тоташтыра. Ҡалған ике линия XX быуаттың 90 йылдарында төҙөлгән һәм 2000йылда эшләй башлаған. Был линиялар бары тик ер аҫтынан 20 м тәрәнлектә үтә һәм туннелдең киңлеге- 9 метр. Күк линия Эгалеоны аэропорто менән, ҡыҙыл линия Эллинико (Ελληνικό) Анфуполи (Ανθούπολη) менән тоташтыра. -Афина трамвайы тиҙ йөрөшлө транспорт, метро кеүек минутына тиклем теүәл йөрөй. Трамвайҙың өс тармағы бар. Береһе диңгеҙ буйлап, Фалиронан (Пирей янында) Вулаға тиклем, икенсеһе беренсеһенән «Эдем» пляжы янында айырылып , ҡала үҙәгендәге Синтагма майҙанына бара, Синтагма майҙанына , ҡала үҙәгенә Вуланан килә. Шулай итеп, трамвай линиялары «өс япраҡ» булдыра — Автобус паркы ДВС автобустарынан ([улар дизельяғыулығы һәм тәбиғи газда эшләй) һәм Афина троллейбустарынан тора. — Ликавит тауына [[фуникулёр]]ҙа менеп була, был трасса тау эсендә урынлашҡан. Йәйен ул 8.45 сәғәттән төнгө 0.45 тиклем эшләй (кесаҙна 10.45 −0.45 сәғәттә) һәм ҡышын 8.45 −0.15 (кесаҙна 10.45 — 0.15 сәғәттә). Афинала бик күп такси эшләй (һары төҫтә). Афинала такси башҡа илдәргә ҡарағанда арзаныраҡ, тик хеҙмәтләндереү сифаты түбәнерәк. Элефтериос Венизелос аэропорты Афинана көнсығыштараҡ, Спата янында урынлашҡан, уны ҡала менән автомобиль юлы, тимер юл һәм метро линияһы бәйләй. Афиналағы ике автомобиль юлы: Афина — Патра (ΕΟ8α, Европа маршруты E65|E65]]/Европа маршруты E94|E94]]) һәм Афина — Салоники (EO1, Европа маршруты E75|E75]]), һәм уларҙы тоташтырыусы тышҡы ҡулса ({{нп3|Аттика (улица)|Аттика|el|Αττική Οδός}}) [[Элефсис]] янында башлана һәм халыҡ-ара аэропортянына тиклем бара. == Ҡомартҡылар == Боронғо Греция һәм Боронғо Рим осоро ҡомартҡылары: {{кол|мал=да}} Афина акрополе<br> Ел башняһы<br> Дионис Театры<br> Ликавит<br> Одеон Герода Аттика<br> Афина агораһы<br> Олимпия Зевсы ҡорамы<br> Ареопаг<br> Стоя Аттала<br> Адриан китапханаһы<br> Гефест ҡорамы<br> Панатинаикос ҡорамы {{конец кол}} [[Файл:Kolokotronis statue Athens.jpg|thumb|200px|[[Национальный исторический музей Греции]] и статуя [[Колокотронис, Теодорос|Теодороса Колокотрониса]]]] Афинала милли сәнғәттең ҡаатланмаҫ өлгөләре һаҡлана. Акрополь музейында һәм Милли археология музейында бик күп скульптураларҙы, бигерәк тә архаика осоро скульптураларын күрергә була. Унда б.э.т. 5 века пластика ҡомартҡылары һаҡлана. —Зевстың бронза һыны, классик осор наисктар барельефтары һәм б.э.т.3—2 мең йыллыҡтар бороғо грек керамикаһының ҙур коллекцияһы. Урта быуат иконалары һәм башҡа художество әйберҙәре Византия музейында туапланған . Этнографик материалдың һәм халыҡ сәнғәтенең бай коллекцияһы Бнаки тарих һәм этнография музейында күрһәтелә. Афинала ике йөҙҙән артыҡ музей һәм шәхси галерея бар, улар араһында иң ҙурҙары<ref>[http://www.athensinfoguide.com/ru/wtsmuseums.htm Музеи Афин — Athens Info Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526050926/http://www.athensinfoguide.com/ru/wtsmuseums.htm |date=2015-05-26 }}</ref><ref>[http://www.athensmuseums.ru/collections.php Проект «Музеї Афін»]</ref>: {{кол}} Керамик археология музейы<br> Византия һәм Христиан музейы (Bασ. Σοφίας 22)<br> Милли Археология музейы (Τοσίτσα 1)<br> Милли Тарих музейы (Σταδίου 13 και Κολοκοτρώνη)<br> Театр музейы (Ακαδημίας 50)<br> Акрополь музейы<br> Боронғо Агора музейы<br> Элефтерио Венизелос музейы (Πάρκο Ελευθερίας)<br> Грек халыҡ сәнғәте музейы (Κυδαθηναίων 17)<br> Грек балалар сәнғәте музейы (Κόδρου 9)<br> Грек халыҡ музыка ҡоралдары музейы (Διογένους 1-3)<br> Ислам сәнғәте музейы]] (Ασωμάτων 22 & Διπύλου)<br> Афина университеты музейы (Θόλου 5)<br> Канеллопулос музейы (Θεωρίας 12 και Πανός)<br> Киклда сәнғәте музейы (Νεοφύτου Δούκα 4)<br> Бенаки музейы(Κουμπάρη 1 και Πειραιώς 138)<br> Афина ҡалаһы музейы (Παπαρρηγοπούλου 7)<br> Акрополдәге Яңы музей (Μακρυγιάννη 2-4)<br> Нумизматика музейы (Πανεπιστημίου 12)<br> Балалар музейы (Κυδαθηναίων 14)<br> Һуғыш музейы (Ριζάρη 2)<br> Тимер юл музейы (Σιώκου 4)<br> Почта музейы (Πλατεία Παναθηναϊκού Σταδίου 5)<br> Музей-караптар «Олимпия (трирема)» (боронғо грек триремаһы реконструкцияһы) һәм «Георгиос Авероф» (броненосный крейсер)- Афиналағы Фалер ҡалаһында {{конец кол}} Башҡа иҫтәлекле урындар: -Кесариани монастыре<br> -Беренсе Афина зыяраты == Спорт == [[Файл:Image Olympiacos Chelsea CL0708 2.jpg|thumb|250px|Матч [[Олимпиакос (футбольный клуб, Пирей)|Олимпиакос]] — [[Челси (футбольный клуб)|Челси]], [[Лига чемпионов УЕФА|Лига чемпионов]] 2008, [[Караискакис (стадион)|стадион Караискакис]]]] Афинала иң яратҡан спорт төрҙәреспорта — футбол һәм баскетбол. Ике Олимпия уйыны үткән урын— 1896 һәм 2004 йылдарҙа. 2004 йылғы Йәйге Олимпия уйындарын үткәреү өсөн Афина олимпия комплексын яңыртып ҡорорға тура килә, хәҙер ул донъялағы иң матур к комплекстарҙың береһе тип иҫәпләнә<ref>[http://www.athens-today.com/e-olimpica_stadio.htm OAKA Olympic Park: The Olympic Stadium]</ref>. Уның стадионы-Грецияның иң ҙур стадионы, бында УЕФА-ның чемпиондар лигаһының ике финалы уҙғарыла—1994 һәм 2007йылдарҙа. Илдең икенсе ҙур стадионы— Караискакис, ул Пирейҙа урынлашҡан. 1971 йылда ул УЕФА кубогы финалын ҡабул итә. Афинала өс баскетбол Евролигаһы матчы үтә: тәүгеһе- 1985 йылда;икенсеһе — 1993 йылда «Тыныслыҡ һәм Дуҫлыҡ» стадионында, уны SEF тип беләләр—был Европалағы иң ҙур һәм шәп ябык арена<ref>[http://www.athens-today.com/e-olimpica_faliro.htm The Olympic Coastal Complex]</ref>;өсөнсөһы— 2007 йылда ябыҡ Олимпия стадионында. Греция баш ҡалаһында бынан тыш башҡа бик күп спорт төрҙәре буйынса ярышатар үтә,мәҫәлән, [[еңел атлетика]], [[волейбол]], һыуҙағы поло һәм башҡа. 1972 йылдан алып Афинала йыл һайын Халыҡ-ара ңел атлетика «алтын статусына» эйә булған Афин классик марафоны үтә<ref name="MN1">Nikitaridis, Michalis (2007-11-02). [http://www.iaaf.org/news/Kind=2/newsId=42234.html Athens Classic Marathon celebrates 25th anniversary — PREVIEW] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023174159/http://www.iaaf.org/news/Kind=2/newsId=42234.html |date=2012-10-23 }}. [[IAAF]]. Retrieved on 2009-11-08.</ref>. 2011 йылдың ғинуарында Халыҡ -ара марафондар һәм йүгереүҙәр ассоциацияһы Греция мәҙәниәт һәм туризм министрлығы менән үҙенең штаб-квартираһын Грецияға күсереү туаһында килешеү төҙөнө<ref>[http://www.ekathimerini.com/4dcgi/_w_articles_wsite5_1_27/01/2011_375587 Athens becomes world’s marathon capital, Jan 27, 2011, [[Катимерини]]]</ref>. Афинала өс престижлы мультиспорт клубы эшләй: Олимпиакос, Панатинаикос (футбол клубы) һәм АЕК. Был клубтарҙың футбол подразделениелары P.O.K. — {{lang-el|Podosfairikes Omades Kentrou}} ассоциацияһын булдыра. Был ассоциация 1972 йылда Греция футбол федерацияһы менән финанс мәсьәләһе буйынса бөхәс арҡаһында бергә килешеп ил чемпионатында ҡатнашмаҫҡа ҡарар ҡабул иткәндән һуң барлыҡҡа килә. Ул сезонда клубтар бер-береһе менән тик иптәштәрсә матчтарҙа ғына уйнай. Баскетбол Грецияла 1968 йылдан АЕК клубына Куьок тотоусылар Кубогын биргәндән һуң ғына тарала башлай . Был уйын менән ҡыҙыҡһыныу 1987 йылдан, 2005йылдарҙан һуң Греция командаһының Европа чемпионатында еңеүенән һуң айырыуса көсәйә. «Панатинаикос» — Евролиганың биш тапҡыр чемпионы (1996, 2000, 2002, 2007, 2009), «Олимпиакос» —өс тапҡыр (1997, 2012, 2013). Греция баш ҡалаһының иң билдәле профессональ баскетбол командалары: «Олимпиакос», «[[Панатинаикос (баскетбольный клуб)|Панатинаикос]]», [[АЕК (баскетбольный клуб)|АЕК]], «Паниониос», «[[Панеллиниос (баскетбольный клуб)|Панэллиниос]]», «[[Марусси (баскетбольный клуб)|Марусси]]». === Олимпия уйындары === {{см. также|Греция на Олимпийских играх}} ==== Олимпиада 1896 ==== [[Файл:1906 Intercalated Olympic Games Opening Ceremony.jpg|thumb|200px|Открытие [[Летние Олимпийские игры 1896|Олимпиады 1896]]]] 1894 йылдың 23 июнендә [[Сорбонна]]ла (Франция) Халыҡ-ара Олимпия комитетының тәүге конгрессы үтә.Уны барон [[Пьер де Кубертен]] йыя, уның уйынса тәүге яңыртылған Олимпия уйындары 1900 йылда [[Париж]]да Бөтә донъя күргәҙмәһе ваҡытында булырға тейеш була. Ләкин конгресҡа Боронғо Олимпия уйындары тураһында доклад уҡырға саырылған грек тәржемәсеһе һәм яҙыусыһы Димитриос Викелас Олимпиаданы Афинада үткәрергә тәҡдим итә. Был боронғо традициялар менән бәйләнеште тергеҙеү булыр ине<ref>{{cite web |url=http://www.aafla.org/6oic/OfficialReports/Mallon/1896.pdf |title=LA84 Foundation |accessdate=2012-03-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514004346/http://www.aafla.org/6oic/OfficialReports/Mallon/1896.pdf |archivedate=2011-05-14 |deadlink=yes }}</ref>. Конгрессбыл идеяны яҡлап сыға, Викеласты Халыҡ-ара Олимпия комитетының тәүге президенты итеп һайлап ҡуялар, сөнки устав буйынса был вазифаны тик Олимпиаданы ҡабул итеүсе илдең вәкиле генә биләй ала.. Ул саҡтағы Греция премьер-министры Харилаос Трикупис Кубертен идеяһына ҡырҡа ҡаршы сыға. Был ҙур сараны әҙерләү өсөн дәүләттең ул тиклем аҡсаһы юҡ тип иҫәпләй, ләкин Греция короле Георг I был идеяны хуплай һәм эре грек промышленниктарына һәм коммерсанттарына мөрәжәғәт итә. Трикупис отставкаға китә. Георгиос Аверофф Панатинаикосты—ярыштар уҙырға тейешле төп аренаны ремонтларға аҡса бирә , ә уйынды үткәреү һәм «Заппион» күргәҙмә залын төҙөү өсөн Евангелис Заппас. ==== Олимпиада 1906 ==== [[Файл:1906 Athens stadium.jpg|thumb|200px|[[Панатинаикос (стадион)|Стадион Панатинаикос]], 1906 йыл]] 1906 йылғы Өҫтәлмә олимпия уйындары Халыҡ-ара Олимпия комитеты тарафынан планлаштырыла. [[Пьер де Кубертен]] бөтә Олимпия уйындарын да Афинаа үткәрмәҫкә тәҡдим итә, Халыҡ-ара лимпия комитеты яңы график төҙөй. Уның буйынса рәсми Олимпия уйындары араһында өҫтәлмә Олимпия уйындары үткәреү ҡарала, Өҫтәлмә Олимпия уйындары булып һәр саҡ Афина ҡала. 1906 йылғы Өҫтәлмә Олимпиада 1900, 1904 йәки 1908 йылдарҙағы рәсми Олимпидаларға ҡарағанда уңышлыраҡ була, уны үткәреү ваҡыты бер айға һуҙылмай. Был Өҫтәлмә уйындар ваҡытында спортсмендар тәүге тапҡыр Халыҡ-ара Олимпия комитетында мотлаҡ теркәлергә тейеш була. Беренсе тапҡыр Олимпия уйындарын асыу айырым тантаналы сара итеп ойошторола, тәүге тапҡыр милли командалар стадион буйлап үҙ дәүләте флагтарын тотоп үтә —был традиция әле лә һаҡлана<ref>{{Cite web |url=http://www.sports-reference.com/olympics/about/events.html |title=What Events are Olympic? |accessdate=2012-03-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511131514/http://www.sports-reference.com/olympics/about/events.html |archivedate=2011-05-11 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511131514/http://www.sports-reference.com/olympics/about/events.html |date=2011-05-11 }}</ref>. ==== Олимпиада 2004 ==== [[Файл:Olympic flame at opening ceremony.jpg|thumb|200px|Олимпия утын ҡабыҙыу]] Афина менән Рим 2004 йылғы Олимпиада үткәреү өсөн көрәшкәндә, Афина 66 балл, Рим 44 йыя<ref>[http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ Sentiment a factor as Athens gets 2004 Olympics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080519032341/http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ |date=2008-05-19 }}</ref>, Лозаннала Олимпия комитеты Афина еңеүен рәсми теркәп ҡуя. Олимпия уйындарына әҙерлек барышында башта МОК ҡайһы бер Олимпия майҙандарын ваҡытында өлгөртөрҙәрме тип хәүеф белдерә. 2000 йылда Ойоштороу комитеты Президенты итеп Яна Ангелопулос-Даскалаки тәғәйенләнә, шул ваҡыттан алып төҙөлөш эштәре бик йылдам бара. Бик ауыр сығымдар булыуға ҡарамаҫтан (1,5 млрд АҠШ доллары), Афина бары бер нисә йыл эсендә хәҙерге замандағы иң алдынғы ҡалаларының береһенә әйләнә , бигерәк тә транспорт инфраструктураһы буйынса. Уйындарҙа 202 илдән {{число|10000}} спортсмен ҡатнаша<ref>[http://edition.cnn.com/2004/SPORT/08/29/closing.ceremony/ Athens bids farewell to the Games] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080115082941/http://edition.cnn.com/2004/SPORT/08/29/closing.ceremony/ |date=2008-01-15 }}</ref> было продано более 3,5 миллионов билетов<ref>{{cite web |url = http://www.greekembassy.org/embassy/content/en/Article.aspx?office=3&folder=200&article=13956 |title = Olympic ticket sales officially top 3.5-million mark |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070927232754/http://www.greekembassy.org/embassy/content/en/Article.aspx?office=3&folder=200&article=13956 |archivedate = 2007-09-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927232754/http://www.greekembassy.org/embassy/content/en/Article.aspx?office=3&folder=200&article=13956 |date=2007-09-27 }}</ref>, был хәҙерге заман Олимпия уйындарында икенсе күрһәткес. Уның буйынса Афина тик Сиднейҙан ғына артта ҡала, унда 2000 йылғы Олимпия уйындарын 5 млн кеше ҡарай. == Ҡәрҙәш ҡалалар == * {{Төркмәнстан}} [[Ашхабад]] ({{lang-en|Ashgabat}}), [[Төркмәнстан]] * {{АҠШ}} [[Вашингтон]] ({{lang-en|Washington}}), [[АҠШ]] * {{АҠШ}} [[Лос-Анджелес]] ({{lang-en|Los Angeles}}), Калифорния, АҠШ (10 февраль 1984) * {{АҠШ}} [[Чикаго]] ({{lang-en|Chicago}}), Иллинойс, АҠШ (1997) * {{АҠШ}} [[Филадельфия]] ({{lang-en|Philadelphia}}), Пенсильвания, АҠШ * {{АҠШ}} [[Бостон]] ({{lang-en|Boston}}), Массачусетс, АҠШ * {{АҠШ}} Афины, Джорджия, АҠШ * {{Канада}} [[Монреаль]] ({{lang-fr|Montréal}}, {{lang-en|Montreal}}), [[Канада]] * {{Португалия}} [[Лиссабон]] ({{lang-pt|Lisboa}}), [[Португалия]] * {{Италия}} [[Генуя]] ({{lang-it|Genova}}), [[Италия]] * {{Италия}} [[Флоренция]] ({{lang-it|Firenze}}), Италия * {{Италия}} [[Сиракузы]] ({{lang-it|Siracusa}}), Италия (18 июль 2002) * {{Испания}} [[Мадрид]] ({{lang-es|Madrid}}), [[Испания]] (4 май 1971) * {{Испания}} [[Барселона]] ({{lang-ca|Barcelona}}), Испания * {{Төркиә}} Стамбул ({{lang-tr|İstanbul}}), [[Төркиә]] * {{Колумбия}} [[Кали]] ({{lang-es|Santiago de Cali}}), [[Колумбия]] * {{Чехия}} [[Прага]] ({{lang-cs|Praha}}), [[Чехия]] * {{Рәсәй}} [[Мәскәү]], [[Рәсәй]] * {{Рәсәй}} [[Домодедово]], Рәсәй * {{Ҡытай}} [[Пекин]] ({{lang-zh|北京}}), [[Ҡытай]] (2005) * {{Ҡытай}} [[Сиань]] ({{lang-zh|西安}}), Ҡытай * {{Чили}} [[Сантьяго]] ({{lang-es|Santiago de Chile}}), [[Чили]] (21 октябрь 1969) * {{Кипр}} [[Никосия]] ({{lang-el|Λευκωσία}}), [[Кипр]] (28 июнь 1988) * {{Палестина автономияһы}} [[Вифлеем]] ({{lang-ar|بيت لحم}}), [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин]] (13 май 1986) * {{Марокко}} [[Рабат]] ({{lang-ar|الرباط}}), [[Марокко]] (9 июль 1990) * {{Перу}} [[Куско]] ({{lang-es|Cusco}}), [[Перу]] (18 сентябрь 1991) * {{Сербия}} [[Белград]] ({{lang-sr|Београд}}), [[Сербия]] * {{Мысыр}} [[Ҡаһирә]] ({{lang-ar|القاهرة}}), [[Мысыр]] * {{Ливан}} [[Бейрут]] ({{lang-ar|بيروت}}), [[Ливан]] * {{Украина}} [[Киев]] ({{lang-uk|Київ}}), [[Украина]] ;Партнёр ҡалалар * {{Франция}} [[Париж]] ({{lang-fr|Paris}}), [[Франция]] (2000) * {{Армения}} Ереван ({{lang-hy|Երևան}}), [[Әрмәнстан]] * {{Италия}} [[Рим]] ({{lang-it|Roma}}), [[Италия]] == Демография == Бойондороҡһоҙлоҡ яулауынан башлап Греция башҡалаһының халыҡ иҫәбе: {| class="wikitable" border="1" style="font-size:90%;text-align:left" |- ! Йыл ! Муниципалитет, кеше ! [[:en:Metropolitan area|Метрополь зона]], кеше |- | 1833 | 4000<ref>{{cite book |last=Tung |first=Anthony |year=2001 |title=Preserving the World's Great Cities:The Destruction and Renewal of the Historic Metropolis |url=https://archive.org/details/preservingworlds00anth |location=New York |publisher=Three Rivers Press |isbn=0-609-80815-X |pages=[https://archive.org/details/preservingworlds00anth/page/260 260], 263, 265 |chapter=The City of the Gods Besieged}}</ref> || — |- | 1870 || 44 500<ref name="tung"/> || — |- | 1896 || 123 000<ref name="tung"/> || — |- | 1921 (халыҡ алмашыуына тиклем) || 473 000<ref name="tung"/> || — |- | 1921 (халыҡ алмашыныуынан һуң) || 718 000<ref name="tung"/> || — |- | 1971 || 867 023<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&dat=32&geo=-92&srt=2pnn&col=aohdq&pt=c&va=&geo=460748373|title=World Gazetter City Pop:Athens|publisher=www.world-gazetter.com|archiveurl=http://www.webcitation.org/682NYMW17|archivedate=2012-05-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001023432/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&dat=32&geo=-92&srt=2pnn&col=aohdq&pt=c&va=&geo=460748373 |date=2007-10-01 }}</ref> || — |- | 1981 || 885 737 || — |- | 1991 || 772 072 || 3 444 358<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&dat=32&geo=460748373&srt=2pnn&col=aohdq&geo=-1048919|title=World Gazetter Metro Pop:Athens|publisher=www.world-gazetter.com|archiveurl=http://www.webcitation.org/682NZ0r6M|archivedate=2012-05-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001062603/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&dat=32&geo=460748373&srt=2pnn&col=aohdq&geo=-1048919 |date=2007-10-01 }}</ref> |- | 2001 || 745 514<ref name=pop>{{cite web|url=http://www.statistics.gr/Main_eng.asp|title=Population of Greece|work=General Secretariat Of National Statistical Service Of Greece|publisher=www.statistics.gr|accessdate=2007-08-02|year=2001|deadlink=404}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701001022/http://www.statistics.gr/Main_eng.asp |date=2007-07-01 }}</ref> || 3 761 810<ref name=pop/> |- |- |2011 ||655 780 ||3 737 550<ref name="statistics1"/> |} == Климат == Афина климаты — субтропик ярымсүллек климаты (Классификация климатов Кёппена: ''BSh''). Ҡышын ҡырау төшөштөрә, ҡайһы ваҡыт ҡар яуа. Йәй бик ҡоро һәм эҫе. Айҙар буйы бер ниндәй яуым-төшөм булмаған саҡтар ҙа була. урта диңгеҙ тәьҫире арҡаһында көҙ бында оҙаҡ була, ә яҙ һуңыраҡ башлана. {{Климат города |Город_род=Афина |Источник=[http://svali.ru/catalog~27~16716~index.htm Туристический портал], [http://pogoda.ru.net/climate2/16716.htm «Погода и Климат»] | Янв_ср=10.2 | Янв_ср_осад=48 | Фев_ср=10.1 | Фев_ср_осад=37 | Мар_ср=12.2 | Мар_ср_осад=47 | Апр_ср=15.9 | Апр_ср_осад=33 | Май_ср=20.6 | Май_ср_осад=15 | Июн_ср=25.5 | Июн_ср_осад=6 | Июл_ср=28.3 | Июл_ср_осад=6 | Авг_ср=28.2 | Авг_ср_осад=6 | Сен_ср=24.3 | Сен_ср_осад=22 | Окт_ср=19.7 | Окт_ср_осад=42 | Ноя_ср=15.0 | Ноя_ср_осад=67 | Дек_ср=11.7 | Дек_ср_осад=69 | Год_ср=18.5 | Год_ср_осад=398 | Янв_ср_мин=7.0 | Янв_ср_макс=13.5 | Фев_ср_мин=6.7 | Фев_ср_макс=13.7 | Мар_ср_мин=8.4 | Мар_ср_макс=16.0 | Апр_ср_мин=11.4 | Апр_ср_макс=19.7 | Май_ср_мин=15.6 | Май_ср_макс=24.6 | Июн_ср_мин=20.3 | Июн_ср_макс=29.5 | Июл_ср_мин=23.0 | Июл_ср_макс=32.6 | Авг_ср_мин=23.2 | Авг_ср_макс=32.6 | Сен_ср_мин=19.7 | Сен_ср_макс=28.5 | Окт_ср_мин=15.8 | Окт_ср_макс=23.5 | Ноя_ср_мин=11.7 | Ноя_ср_макс=18.3 | Дек_ср_мин=8.7 | Дек_ср_макс=14.7 | Год_ср_мин=14.3 | Год_ср_макс=22.3 | Янв_а_макс=22.1 | Янв_а_мин=-2.9 | Фев_а_макс=22.0 | Фев_а_мин=-4.2 | Мар_а_макс=28.0 | Мар_а_мин=-1.8 | Апр_а_макс=30.4 | Апр_а_мин=0.6 | Май_а_макс=35.6 | Май_а_мин=8.0 | Июн_а_макс=39.6 | Июн_а_мин=11.5 | Июл_а_макс=42.0 | Июл_а_мин=15.5 | Авг_а_макс=41.9 | Авг_а_мин=16.0 | Сен_а_макс=37.6 | Сен_а_мин=10.4 | Окт_а_макс=33.8 | Окт_а_мин=5.4 | Ноя_а_макс=27.0 | Ноя_а_мин=1.4 | Дек_а_макс=22.5 | Дек_а_мин=-1.8 | Год_а_макс=42.0 | Год_а_мин=-4.2 | Янв_вода=17 | Фев_вода=17 | Мар_вода=16 | Апр_вода=17 | Май_вода=19 | Июн_вода=22 | Июл_вода=25 | Авг_вода=26 | Сен_вода=25 | Окт_вода=24 | Ноя_вода=22 | Дек_вода=19 | Год_вода=21 }} == Рәсемдәр == <center> {| class="toccolours" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" |- | [[Файл:Areopagus.jpg|border|170px]] | [[Файл:Mk01n101.jpg|border|185px]] | [[Файл:Athens University main building.jpg|border|170px]] | [[Файл:National library of greece athens.jpg|border|170px]] |- | <div style="text-align:center"><small>Холм Ареопаг</small></div> | <div style="text-align:center"><small>Афинская академия</small></div> | <div style="text-align:center"><small>Афинский университет</small></div> | <div style="text-align:center"><small>Национальная библиотека Греции</small></div> |- | [[Файл:Hadrian Arch and Acropolis Athens 17-03-05 02.jpg|border|170px]] | [[Файл:Panathinaiko.jpg|border|170px]] | [[Файл:Ac.agora3.jpg|border|170px]] | [[Файл:Athens agora bizanthian church Agii Apostoli.jpg|border|180px]] |- | <div style="text-align:center"><small>Афинский акрополь и Арка Адриана</small></div> | <div style="text-align:center"><small>Мраморный стадион Панатинаикос</small></div> | <div style="text-align:center"><small>Римский форум и Башня Ветров</small></div> | <div style="text-align:center"><small>Церковь Святых Апостолов</small></div> |} </center> == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Афины}} * [http://www.athens24.com Афина ҡулланмаһы] * [http://www.everyfoto.com/index.php/Fotos/Reisefotos/Europa/Griechenland/Athen/ Афина фотогалереяһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130413063951/http://www.everyfoto.com/index.php/Fotos/Reisefotos/Europa/Griechenland/Athen/ |date=2013-04-13 }} ([[Герман теле|нем.]]) == Иҫкәрмәләр == <references/> {{Европа башҡалалары}} {{Йәйге Олимпия уйындары башҡалалары}} [[Категория:Греция]] [[Категория:Европа баш ҡалалары]] 2ututvue7h302hpbtygjbtyofn9677i Нобель премияһы 0 50595 1302593 1266918 2026-08-11T20:07:26Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302593 wikitext text/x-wiki [[Рәсем:Nobel Prize Medal.jpg|300px|thumb|Нобель премияһы лауреатына бирелә торған миҙал]] '''Но́бель пре́мияһы''' ({{lang-sv|Nobelpriset}}, {{lang-en|Nobel Prize}}) — күренекле фәнни тикшереүҙәр, асыштар һәм мәҙәниәт һәм йәмғиәт үҫешенә баһалап бөткөһөҙ индергән өлөш өсөн бирелә торған халыҡ-ара премия. [[Әҙәбиәт]], [[фән]] һәм тыныслыҡ өлкәһендә бирелә. Премия 1895 йылда Нобель Фондын ойошторған Альфред Нобель тарафынан булдырыла. Күптәр өсөн Нобель премияһын алыу мөһим ваҡиға булып тора.<ref>Nobel Prizes cannot be awarded posthumously (to people who are no longer living).</ref> Нобель премияһын алған кешеләрҙе «Нобель лауреаттары» тип атайҙар. Һәр лауреат миҙал, диплом һәм, суммаһы йылда үҙгәреп торған, аҡса ала.<ref name="NobelPrizeDescription">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/|title=The Nobel Prize|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-11-27}}</ref> 1901 йылда, Нобель лауреатына 150,782 SEK бирелгән, 2007 йылдың декабрендә 7,731,004 SEK. 2008 йылда еңәүселәргә 10,000,000 SEK бирелгән.<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize Amounts | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/amounts.html|accessdate=2008-11-27 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080731233358/http://nobelprize.org/nobel_prizes/amounts.html |archivedate = 2008-07-31}}</ref> Наградалар Стокгольмда 10 декабрҙә, Нобелдең хәтер көнөндә, тапшырыла.<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize Award Ceremonies | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/award_ceremonies/|accessdate=2008-11-27 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080822184717/http://nobelprize.org/award_ceremonies/ |archivedate = 2008-08-22}}</ref> == Тарихы == [[Файл:AlfredNobel adjusted.jpg|200px|thumb|Альфред Нобель]] [[Альфред Нобель]] 1833 йылдың 21 октябрендә [[Стокгольм]]да, [[Швеция]]ла, инженерҙар ғаиләһендә тыуған {{sfn|Levinovitz|2001|p=5}}. Ул химик, [[инженер]] һәм уйлап сығарыусы булған. [[1894 йыл]]да Нобель Бофорс тип аталған ҡорал эшләп сығарыусы ҙур [[металлургия]] концернына эйә булған. Үҙ ғүмерендә Нобель ҙур мөлкөт туплаған. Килемдең күп өлөшөн ул үҙенең 355 уйлап сығарыуҙарына алған, шулар араһында иң билдәлеһе — динамит{{sfn|Levinovitz|2001|p=11}}<ref>{{ВТ-НЭС|Нобеля премии}}</ref>. 1888 йылда Альфред Нобелды фәндә «тереләй күмделәр». Канны ҡалаһында Нобелдың бер туғаны — Нобель Людвиг Эммануил улы вафат булған, һәм репортёрҙар, хаталанып, гәзиттә ағаһының түгел, Альфред Нобелдың вафаты тураһында иғлан баҫтырғандар. Француз гәзитендә «Үлем менән һатыу итеүсе үлгән» тигән атама менән сыҡҡан некрологты уҡығас, Нобель бынан һуң, кешелек үҙен ниндәй итеп хәтерләр тигән ҡаты уйға батҡан. Бынан һуң ул үҙенең васыятын үҙгәртергә булған<ref name="Time">{{cite news |first= Frederic |last= Golden |title= The Worst And The Brightest |date= 16 October 2000 |publisher= Time Warner |url= http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,998209,00.html |work= [[Time (magazine)|Time]] magazine |accessdate= 9 April 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201111213919/https://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,998209,00.html |date=11 November 2020 }}</ref>. 1896 йылдың 10 декабрендә Альфред Нобель [[Италия]]лағы Сан-Ремо виллаһында, мейеһенә ҡан һауып, вафат булған<ref name="Sohlman13">{{Книга|автор=Sohlman,&nbsp;R.|заглавие=The Legacy of Alfred Nobel – The Story Behind the Nobel Prizes|год=1983|издательство=The Nobel Foundation|pages=13}}</ref>. Альфреда Нобелдың [[1895 йыл]]дың 27 ноябрендә төҙөгән васыяты 1897 йылдың ғинуарында иғлан ителгән<ref>{{Cite web|url=http://compuart.ru/article/19726|title=Календарь знаменательных дат. Ноябрь|publisher=compuart.ru|lang=ru|accessdate=2019-02-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/17791|title=От динамита до «Виагры»|publisher=[[Коммерсантъ]]|accessdate=2012-06-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/69mt9Hc7x?url=http://www.kommersant.ru/doc/17791|archivedate=2012-08-09|deadlink=no}}</ref>: [[Файл:Alfred Nobels will-November 25th, 1895.jpg|200px|thumb|Нобелдың васыяты]] {{начало цитаты}}«Минең бар булған күсемле һәм күсемһеҙ мөлкәтем {{comment|васыятымды үтәүселәрем|душеприказчик}} тарафынан {{comment|аҡсаға әйләндерелергә|обращено в ликвидные ценности}}, һәм шулай йыйылған капитал ышаныслы банкка урынлаштырылырға тейеш. Һалынған аҡсаларҙан алынған килем ағымдағы йылда кешелеккә иң ҙур файҙа килтергән шәхестәргә йыл һайын премиялар тапшырыусы фонд иҫәбенә инергә тейеш… Алынған проценттарҙы биш өлөшкә бүлергә һәм мотлаҡ түбәндәгесә тәғәйенләргә: бер өлөшө — [[физика]] өлкәһендә иң мөһим асыш эшләүсегә һәм уйлап сығарыусыға; икенсеһе — [[химия]] өлкәһендә иң мөһим асыш эшләүсегә һәм камиллаштырыусыға; өсөнсөһө — [[физиология]] йә [[медицина]] өлкәһендә иң мөһим асыш эшләүсегә; дүртенсеһе — идеалистик йүнәлештәге бөйөк әҙәби әҫәр ижад итеүсегә; бишенсеһе — милләтте берләштереүгә, ҡоллоҡто юҡҡа сығарыуға йә булған армиялар һанын кәметеүгә һәм, тыныслыҡ конгрестарын уҙғарыуға ярҙам итеп, әһәмиәтле өлөш индереүсегә… Премия тапшырғанда кандидаттарҙың милләтенә иғтибар итмәү — минең айырым бер теләгем…»{{конец цитаты}} Был васыят башта {{comment|икеләнеп|скептически}} ҡабул ителгән. Нобелдың күп һанлы туғандары үҙҙәрен өлөштән мәхрүм ителгән итеп тойған, шуға васыятты ғәмәлдән сыҡҡан тип таныуҙы талап иткән. Фәҡәт [[1897 йыл]]дың 26 апрелендә генә Норвегия Стортингы уны раҫланған {{sfn|Levinovitz|2001|pp=13–25}}. Нобелдың ихтыярын үтәүселәр, секретарь Рагнар Сульман һәм адвокат Рудольф Лилеквист, уның васыятын тормошҡа ашырыуҙы хәстәрләүсе һәм премияларҙы тапшырыуҙы ойоштороусы Нобель фондын булдырған<ref name="Abrams7-8">{{Книга|автор=Abrams&nbsp;I. |заглавие=The Nobel Peace Prize and the Laureates|url=https://books.google.com/?id=ny77bPwKxaUC&printsec=frontcover|год=2001|издательство=Watson Publishing International|isbn=978-0-88135-388-4|pages=7–8}}</ref>. Нобелдың күрһәтмәләренә ярашлы, Нобель тыныслыҡ премияһын тәғәйенләү буйынса Норвегия Нобель комитеты яуаплы, уның ағзалары 1897 йылдың апрелендә, васыят ғәмәлгә инеү менән, үҙ көсөнә ингән. Бер аҙ ваҡыт үткәндән һуң, башҡа премияларҙы ла тапшырыусы ойошмалар билдәләнгән. 7 июндә Каролин институты физиология йә медицина өлкәһендә Нобель премияһын тапшырыу буйынса яуаплы; 9 июндә Швед академияһы әҙәбиәт өлкәһендә Нобель премияһы тапшырыу хоҡуғын алған; 11 июндә Швед король фәндәр академияһы физика өлкәһендә Нобель премияһы тапшырыу һәм химия өлкәһендә Нобель премияһы тапшырыу буйынса яуаплы итеп танылған<ref name="Crawford1">{{Книга|автор={{nobr|Crawford E. T.}}|заглавие=The Beginnings of the Nobel Institution – The Science Prizes, 1901–1915|url=https://books.google.com/?id=EGfhs_tvjVYC|год=1984|издательство=Maison des Sciences de l'Homme & [[Cambridge University Press]]|издание=First|isbn=978-0-521-26584-3|pages=1}}</ref>. 1900 йылдың 29 июнендә Нобель премияһы финанстары менән идара итеү һәм Нобель премияларын тапшырыу маҡсатында [[Нобель фонды]]на нигеҙ һалынған{{sfn|Levinovitz|2001|p=14}}. Нобель фондында премия тапшырыуҙың нигеҙ принциптары тураһында килешеүгә өлгәшелгән, һәм 1900 йылда яңы ғына булдырылған фонд уставын король Оскар II раҫлаған<ref name="thelocal1">{{cite web|url=http://www.thelocal.se/14776/20091005/|title=Alfred Nobel's last will and testament|accessdate=11 June 2010|last=[[Agence France-Presse|AFP]]|date=5 October 2009|work=[[The Local]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/69mtCTr49?url=http://www.thelocal.se/14776/20091005/|archivedate=2012-08-09|deadlink=no}}</ref>. 1905 йылда швед-норвегия унияһы юҡҡа сығарылған. Шул мәлдән бирле Норвегия Нобель комитеты Нобель тыныслыҡ премияһын тапшырыу буйынса яуаплы, ә башҡа швед ойошмалары ҡалған премиялар буйынса яуаплы {{sfn|Levinovitz|2001|pp=13—25}}. 2018 йылда Швед король фәндәр академияһы бөтә тарих дауамында, тоҡанып киткән ғауға скандал арҡаһында әҙәбиәт өлкәһендә премия тапшырыуҙан баш тартты. Элегерәк әҙәбиәт өлкәһендә премияны Беренсе донъя һуғышы (1914—1918 йй.), Икенсе донъя һуғышы (1941—1943 йй.) осоронда һәм 1935 йылда, бер ниндәй ҙә лайыҡлы кандидат булмау сәбәпле, тапшырмағандар. Академиия ҡарары буйынса, 2019 йылда бер үк ваҡытта 2 премия — шуның береһе 2018 йылғы ғауға арҡаһында бирелмәй ҡалғаны өсөн — тапшырыласаҡ<ref>{{Cite news|title=Нобелевскую премию по литературе в 2018 году не вручат. В Шведской академии кризис|first=Никита|last=Шаталов|url=https://informburo.kz/stati/nobelevskuyu-premiyu-po-literature-v-2018-godu-ne-vruchat-v-shvedskoy-akademii-krizis.html|date=2018-05-04|accessdate=2018-05-18}}</ref>. == Премия ҡағиҙәләре == Премия тапшырыу ҡағиҙәләрен тәртипкә һалыусы төп документ булып Нобель фонды {{comment|статуты|тасуирлау}} тора. Премия менән, учреждениелар түгел, фәҡәт айырым шәхестәр генә (тыныслыҡ премияларынан тыш) бүләкләнеүе мөмкин. Тыныслыҡ премияһы айырым шәхестәргә лә, рәсми һәм йәмәғәт ойошмаларына ла тапшырылыуы мөмкин. Статуттың 4-се §-ына ярашлы, бер үк ваҡытта бер йәки ике эш дәртләндерелеүе мөмкин, һәм шулай уҡ бүләкләнеүселәрҙең дөйөм һаны өстән дә артырға тейеш түгел<ref name="статут">{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_organizations/nobelfoundation/statutes.html|title=Statutes of the Nobel Foundation|publisher=[[Нобелевский фонд]]|accessdate=2012-10-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BgzROPTw?url=http://www.nobelprize.org/nobel_organizations/nobelfoundation/statutes.html|archivedate=2012-10-26|deadlink=no}}</ref>. Был ҡағиҙә 1968 йылда ғына индерелгән булһа ла, ул де-факто һәр саҡ үтәлеп килгән<ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/prize.html|title=What the Nobel Laureates Receive|publisher=[[Нобелевский фонд]]|accessdate=2012-10-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BgzRwcSq?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/prize.html|archivedate=2012-10-26|deadlink=no}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта аҡсалата премия лауреаттар араһында түбәндәгесә бүленә: башта премия тигеҙ итеп эштәр, ә һуңынан тигеҙ итеп авторҙар араһында бүленә. Шулай итеп, ике асыштың береһен ике кеше үтәгән булһа, тимәк, ике төрлө ике асыш өсөн бүләкләнгәндә, ошо ике кандидат премияның 1/4 өлөшөнә лайыҡ тип таныла. Әгәр бер асышты ике йә өс кеше яһаған булһа, барыһына ла тигеҙ (шуға ярашлы премияның 1/2 йә 1/3 өлөшө) бүленә. Шулай уҡ 4-се §-та, премия шәхес вафат булғандан һуң да, бирелеүе мөмкин тип яҙылған. Әммә, претендент премияны иғлан иткәндә (ғәҙәттә октябрҙә) тере булған булып та, тапшырыу церемонияһына саҡлы (ағымдағы йылдың 10 декабре) вафат булып ҡалһа, премия барыбер һаҡлана<ref name="статут" />. Был ҡағиҙә 1974 йылда ҡабул ителгән, уға тиклем дә премия вафат булғандан һуң ике тапҡыр: 1931 йылда Эрик Аксель Карлфельдт һәм 1961 йылда Даг Хаммаршёльдҡа тапшырылған<ref name="ЧАВО">{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/nomination/nomination_faq.html|title=Nomination FAQ|publisher=[[Нобелевский фонд]]|accessdate=2012-10-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BgzSTXMm?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/nomination/nomination_faq.html|archivedate=2012-10-26|deadlink=no}}</ref>. Ҡабул ителгән ҡағиҙәгә ярашлы, 1996 йылдың октябрендә премия тапшырылғандан һуң бер нисә көн үтеүгә яҡты донъянан китеп барған Уильям Викри премияға лайыҡ булып ҡалған. Әммә 2011 йылда ҡағиҙәнән тайпылыу күҙәтелгән, Нобель комитеты ҡарары менән Ральф Стейнман медицина өлкәһендә Нобель премияһы менән, тапшырыу мәлендә нобель комитеты уны тере икән тип уйлаһа ла, ысынында иһә вафат булғандан һуң бүләкләнгән<ref>{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2011/10/03/prize/|title=Канадский учёный станет лауреатом Нобелевской премии посмертно|date=2011-10-03|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-04-05}}</ref>. Статуттың 5-се §-на ярашлы, премияға күрһәтелгәндәр араһында комтитет ағзалары тап килгән кешене тапмаған осраҡта, бер кемгә лә бирелмәүе мөмкин. Был осраҡта приз аҡсалары киләһе йылға саҡлы һаҡлана. Әгәр премия икенсе йылға ла тапшырылмаған хәлдә, аҡса Нобель фондының ябыҡ резервына тапшырыла<ref name="статут" />. == Премия категориялары һәм лауреаттар == * [[Физика буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] (Швеция Короллеге Фәндәр Академияһы ҡарары буйынса). * [[Химия буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] (Швеция Короллеге Фәндәр Академияһы ҡарары буйынса). * [[Физиология буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] (Королина институты ҡарары буйынса). * [[Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] (Швеция Академияһы ҡарары буйынса). * Тыныслыҡ өсөн Нобель премияһы (Норвегия Нобель комитеты ҡарары буйынса, Stortinget) * Winners of the Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel (decided by the Royal Swedish Academy of Sciences) Иҡтисад өлкәһендә Нобель исемендәге Швеция банкы премияһы (Швеция Короллеге Фәндәр Академияһы ҡарары буйынса). Нобель был турала васыят итмәһә лә,Швеция банкының Нобель исемендәге Иҡтисад өлкәһендәге премияһын ҡайһы саҡта Иҡтисад буйынса Нобель премияһы тип атайҙар, Был премияны 969 йылда Швецария Иҡтисад фәндәре банкы бирә башлай. Был премияны Нобель ҡарар итмәгән, уның өсөн аҡса ҡалдырмаған, шуға күрә был Нобель премияһы түгел, ләкин әһәмиәте буйынса ул башҡа Нобель премияларына тиң. == Нобель фонды == {{Основная статья|Фонд Нобеля}} [[Нобель фонды]] 1900 йылда хөкүмәттекенә ҡарамаған бойондороҡһоҙ хосуси ойошма булараҡ булдырылған, уның башланғыс капиталы 31,6 млн швед кронаһына (хәҙерге хаҡтар менән был сумма яҡынса 1,65 млрд кронға {{comment|тиң|эквивалентна}}) булған. Лауреаттарға премиялар ҡиммәтле ҡағыҙҙар менән эш итеүҙән килгән проценттарҙан түләнә. Фондтың төп бурысы булып Альфред Нобелдың күпселеген Рәсәйҙә, атап әйткәндә, [[Баҡы]] нефть ятҡылыҡтарынан туплаған мөлкәте менән идара итеү тора. Баҡы предприятиелары компанияның тәьҫир итерлек финанс һөҙөмтәләренең һәм [[Альфред Нобель]] вафат булғандан һуң Нобель премияһы фондын булдырыуҙың төп производство базаһы булып торған да инде. Приз фондын булдырғанда байлыҡ 31 миллион швед кронаһына тиң булған икән, шуға ярашлы, ошо ҙур сумманың 12%-нан артығы баҡы хеҙмәткәрҙәренең хеҙмәт емеше<ref>{{Книга|автор=Kjell Aleklett|заглавие=Peeking at Peak Oil|ссылка=https://books.google.az/books?id=pANooo5WaK8C&pg=PA33&lpg=PA33&dq=nobel+prize+baku&source=bl&ots=HsHiFJUOjI&sig=UtVsvrcEvJKTHWDZ_fqam0JdJas&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi3wpGB4vzWAhWJDMAKHauXC4s4ChDoAQhAMAc#v=onepage&q=nobel%20prize%20baku&f=false|издательство=Springer Science & Business Media|год=2012-05-19|страниц=345|isbn=9781461434245}}</ref>.<ref>{{Cite web|url=http://www.publishernews.ru/PressRelease/PressReleaseShow.asp?id=653066|title=Товарищество братьев Нобель - HisDoc.Ru История России в документах - публикация|publisher=www.publishernews.ru|lang=en|accessdate=2017-10-19}}</ref><ref>{{Cite news|title=Visions of Azerbaijan Magazine ::: THE NOBEL PRIZE FUND - CREATED IN BAKU|url=http://www.visions.az/en/news/217/e3bafa6d/|work=Visions of Azerbaijan Magazine|accessdate=2017-10-19|language=ru-RU}}</ref> === Нобель премияһы күләме === Тәүге премиялар 150 000 крон (2009 йылдағы хаҡтар менән 7,87 млн крон) тәшкил иткән. 1980-се йылдарҙа премия яҡынса 880 000 крон (2010-сы йылдар башы курсына ҡарата иҫәпләгәндә — яҡынса 350 000 АҠШ доллары) тәшкил иткән. 1990-сы йылдарҙа премия күләме һиҙелерлек күтәрелгән. 2015 йылдың декабренә ҡарата фонд капиталы 4,065 млрд швед кронаһына тиң, ә премия күләме 8 млн швед кронаһын тәшкил итә<ref> [http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/about/amounts/index.html The Nobel Prize Amounts]{{ref-en}}</ref>, һәм был яҡынса 1,1 млн АҠШ долларына {{comment|тиң|эквивалентно}}. * 1992 йылда — 1,04 млн АҠШ доллары $ * 2000 йылда — 0,9 млн АҠШ доллары $ * 2003 йылда — 1,34 млн АҠШ доллары $ * 2004 йылда — 1,46 млн АҠШ доллары $ * 2005 йылда — 1,25 млн АҠШ доллары $ * 2006 йылда — 1,45 млн АҠШ доллары $ * 2007 йылда — 1,56 млн АҠШ доллары $ * 2008 йылда — 1,25 млн АҠШ доллары $ * 2009 йылда — 1,45 млн АҠШ доллары $ * 2010 йылда — 1,5 млн АҠШ доллары $<ref>[http://www.tursvodka.ru/information/exchange_rates/752/840/dynamic/ Динамика кросс-курса Шведской кроны к Доллару США. Справка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229120544/http://www.tursvodka.ru/information/exchange_rates/752/840/dynamic/ |date=2010-12-29 }} {{недоступная ссылка|число=15|месяц=05|год=2013|url=http://www.tursvodka.ru/information/exchange_rates/752/840/dynamic/}}</ref> * 2011 йылда — 1,4 млн АҠШ доллары $ * 2012 йылда — 1,2 млн АҠШ доллары $ * 2015 йылда — 950 тыс. АҠШ доллары $ * 2016 йылда — 1,1 млн АҠШ доллары $ * 2017 йылда — 1,1 млн АҠШ доллары $ * 2019 йылда — 1,1 млн АҠШ доллары $ 2012 йылда Нобель премияһы күләме 20 процентҡа — 1,1 млн долларға тиклем кәмегән. Бындай ҡарар 2012 йылдың июнендә Нобель фонды директорҙары кәңәшмәһендә ҡабул ителгән. Фонд етәкселеге, был сара алдағы йылдарҙа ойошманың капиталы ҡыҫҡарыуҙы урап үтергә ярҙам итәсәк, тип фекер йөрөткән. Фондтың ңлатмаһында заявление әйтелгәнсә, капитал менән идара итеү «премияны туҡтауһыҙ тапшырыу мөмкинлегенә йүнәтелергә тейеш». «Нобель фонды премия күләме оҙаҡ йылдар дауамында юғары кимәлдә һаҡланыуы өсөн яуаплы», — тип билдәләне фондтың башҡарма директоры Ларс Хайкенстен. Һуңғы йылдарҙа капиталды файҙаланыуҙан алынған килем күләме премияның аҡсалата өлөшөн, тапшырыу тантанаһына церемония сығымдарын, шулай уҡ административ аппаратҡа түләүҙе ҡапларға ла етмәй ине. Фондтағы сығымдарҙы {{comment|йылдамлатыу|оптимизация}} маҡсатында, премияның күләмен ҡыҫҡартыуҙан тыш, башҡа {{comment|ипләп тотоноу|экономия}} саралары ҡабул итеүҙе лә вәғәҙә итә<ref>[http://www.itar-tass.com/c17/444471.html Размер Нобелевской премии уменьшился…] // [[ИТАР-ТАСС]], 12 июня 2012.</ref>. == Башҡаларҙан айырылып торған лауреаттар == === Бер нисә премия алған лауреаттар === Нобель премияһы ойошторолған ваҡыттан алып, дүрт кеше ике тапҡыр Нобель премияһына лайыҡ була:<ref name="nobelfacts">[http://nobelprize.org/nobel_prizes/nobelprize_facts.html Nobel Prize facts], ''nobelprize.org'' , accessed 18 October 2007.</ref> * [[Мария Склодовская-Кюри|Мари Кюри]]: [[1903]] йылда физика буйынса [[радиоактивлыҡ]]ты асҡан өсөн һәм [[1911]] йылда [[таҙа радий]] алған өсөн. * [[Лайнус Полинг]]: [[1954]] йылда химия буйынса химик бәйләнеш тәбиғәтен өйрәнгән өсөн һәм [[1962]] йылда ядро ҡоралын һынауҙы тыйған өсөн Тыныслыҡ премияһы менән бүләкләнгән; ул ике төрлө премия алған берҙән бер кеше.<ref name="PaulingOSU">See «[http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/bond/narrative/page1.html Preface»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121011185332/http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/bond/narrative/page1.html |date=2012-10-11 }}, [http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/peace/narrative/page45.html «The Peace Prize…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071217184243/http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/peace/narrative/page45.html |date=2007-12-17 }} and [http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/awards/index.html «Linus Pauling: awards, honors, and medals»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070208155829/http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/awards/index.html |date=2007-02-08 }}, ''Linus Pauling and the nature of the chemical bond: a documentary history'' ; ''Linus Pauling and the international peace movement'' ; ''Ava Helen and Linus Pauling papers'' : ''Special Collections'' , the Valley Library, Oregon State University, accessed 13 December 2007.</ref> * [[Джон Бардин]]: [[1956]] йылда физика буйынса [[транзистор]] уйлап тапҡан өсөн һәм [[1972]] йылда физика буйынса [[юғары үткәреҡсәнлек|юғары үткәрексәнлек]] теорияһы өсөн. * [[Фредерик Сэнгер]]: [[1958]] йылда химия буйынса инсулин молекулаһы структураһы өсөн һәм [[1980]] йылда химия буйынса нуклеотид [[вирустар|вирусын]] өйрәнгән өсөн. Төркөм булараҡ [[Ҡыҙыл Тәре йәмғиәте]] (International Committee of the Red Cross - ICRC) Нобель премияһына өс тапҡыр лайыҡ була: [[1917]], [[1944]], [[1963]] йылдарҙа. Беренсе ике премия һуғыш ваҡытындағы эшмәкәрлеген таныу хөрмәтенә, өсөнсөһө йәмғиәттең 100 йыллыҡ юбилейы хөрмәтенә. Ҡасаҡтар буйынса [[Берләшкән Милләтәр ойошмаһы]]ның (БМО) Юғары комиссары Нобель премияһын ике тапҡыр ала: [[1954]] һәм [[1981]] йылда. === Бер ғаиләнән лауреаттар === Ҡайһы бер ғаиләләр бер нисә тапҡыр лауреат булалар.<ref name="nobelfacts"/> * Кюри ғаиләһе биш тапҡыр Нобель премияһын ала: ** [[Мария Склодовская-Кюри|Мари Кюри]], [[1903]] йылда физика һәм [[1911]] йылда химия өсөн. ** Уның ире [[Пьер Кюри]], [[1903]] йылда физика өсөн. ** Уның ҡыҙы [[Ирен Жолио-Кюри]], [[1935]] йылда химия өсөн. ** Уларҙың улы [[Фредерик Жолио-Кюри]], [[1935]] йылда химия өсөн. ** Тағы ла [[ГенриЛабус|Генри Лабус]], Кюри ғаиләһендәге икенсе ҡыҙ Еваның ире, UNICEF институтының директоры [[1965]] йылда Тыныслыҡ өсөн премияға лайыҡ була. * [[Гуннар Мюрдаль]] (Иҡтисад, [[1974]]) v fnsys [[Альва Мюрдаль]] (Тыныслыҡ, [[1982]]). * [[Дж. Дж. Томсон]], физика буйынса Нобель премияһын [[1906]] йылда ала, ул [[1937]] йылда физика буйынса Нобель премияһын алған [[Джордж Пейдж Томсон]]дың атаһы була. * [[Уильям Генри Брэгг]] [[1915]] йылда физика буйынса Нобель премияһын үҙнең улы [[Уильям Лоренс Брэгг]] менән бүлешә. * [[Нильс Бор]] физика буйынса Нобель премияһын [[1922]] йылда ала һәм уның улы [[Оге Бор]] физика буйынса Нобель премияһына [[1975]] йылда лайыҡ була. * [[Манн Зигбан]], [[1924]] йылғы физика буйынса Нобель премияһы лауреаты, [[1981]] йылда физика буйынса Нобель преияһын бүлешкән [[Кай Зигбан]]дың атаһы була. * [[Ханс фон Эйлер-Челпин]] 1929 йылда химия быйынса Нобель премияһын [[Артур Харден]] менән бүлешә. Уның улы [[Ульф фон Эйлер]] [[1970]] йылда физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһына лайыҡ була. * [[С.В. Роман]], [[1930]] йылғы физика буйынса Нобель премияһы лауреаты, [[1983]] йылда физика өлкәһендә Нобель премияһы лауреаты [[Субрахманьян Чандрасекар]]ҙың ике туған ағаһы була. * [[Артур Корнберг]] [[Северо Очоа]] менән берлектә [[195]] йылда рибонуклеин кислотаһы һәм дезоксирибонуклеин кислотаһын синтезлау механизмын асҡан өсөн физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһына лайыҡлы тип табыла<ref name="Physiology or Medicine prize 1959">[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1959/index.html# Physiology or Medicine prize 1959], ''nobelprize.org'' , accessed 14 January 2008</ref>. Корнбергтың улы Роджер 2006 йылда химия буйынса эукариотик транскрипцияны өйрәнгән өсөн Нобель премияһына лайыҡ була<ref name="Physiology or Medicine prize 1959"/>. * [[Ян Тинберген]], иҡтисад буйынса [[1969]] йылға Нобель премияһы лауреаты, [[1973]] йылда физиология һәм медицина буйынса [[Конрад Лоренц]] һәм [[Карл фон Фриш]] менән бүлешеп алған премия лауреаты [[Николаас Тинбергендың]] ағаһы була. == Төшөрмәләр һәм иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin}} * {{cite book|last=Abrams|first=Irwin |title=The Nobel Peace Prize and the Laureates|url=https://books.google.com/?id=ny77bPwKxaUC&printsec=frontcover|year=2001|publisher=Watson Publishing International|isbn=978-0-88135-388-4|ref=Abrams}} * {{cite book|last=Crawford|first=Elizabeth T|title=The Beginnings of the Nobel Institution – The Science Prizes, 1901–1915|url=https://books.google.com/?id=EGfhs_tvjVYC|year=1984|publisher=Maison des Sciences de l'Homme & [[Cambridge University Press]]|edition=First|isbn=978-0-521-26584-3|ref=Crawford69}} * {{cite book|url=https://books.google.com/?id=xnckeeTICn0C&printsec=frontcover|author=Feldman, Burton |title=The Nobel prize: a history of genius, controversy, and prestige|publisher=Arcade Publishing|year=2001|isbn=978-1-55970-592-9|ref=Feldman}} * {{cite book|last=Gribbin|first=John|title=In Search of Schrödinger's Cat: Quantum Physics and Reality|year=1985|publisher=Corgi|isbn=978-0-552-12555-0|ref=Gribbin69|title-link=In Search of Schrödinger's Cat}} * {{cite book|last=Jones|first=Brenn|title=Learning about love from the life of Mother Teresa|url=https://books.google.com/?id=Bg6_1Ejy9r4C&dq=Mother+Teresa+Nobel+banquet+cancelled|year=2003|publisher=PowerKids Press|isbn=978-0-8239-5777-4|ref=Jones}} * {{Книга|автор={{nobr|Levinovitz A. W.}}|заглавие=The Nobel Prize: The First 100 Years|ссылка=https://books.google.com/?id=QMSg5mRJiukC&printsec=frontcover|ответственный=Ed. Nils Ringertz|год=2001 |издательство=[[Imperial College Press]] and [[World Scientific|World Scientific Publishing]]|isbn=978-981-02-4664-8|ref=Levinovitz}} * {{cite book|last=Leroy|first=Francis |title=A century of Nobel Prizes recipients: chemistry, physics, and medicine|url=https://books.google.com/?id=8DjwaFWE4fYC&printsec=frontcover&q|year=2003|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8247-0876-4|ref=Leroy}} * {{cite book|last=Shalev|first=Baruch Aba |title=100 years of Nobel prizes|url=https://books.google.com/?id=PfRaPHr86XUC|year=2005|publisher=The Americas Group|edition=Third|isbn=978-0-935047-37-0|ref=Shalev69}} * {{cite book|last=Sohlman|first=Ragnar|title=The Legacy of Alfred Nobel – The Story Behind the Nobel Prizes|year=1983|publisher=The Nobel Foundation|authorlink=Ragnar Sohlman|ref=Sohlman69}} * {{cite book|last=Söderlind|first=Ulrica|title= The Nobel Banquet|url=https://archive.org/details/nobelbanquetscen0000sder|year=2010|publisher= World Scientific Publishing|ref=judia85|doi=10.1142/7789|isbn=978-981-4313-11-7}} * {{cite book|last=Wilhelm|first=Peter |title=The Nobel Prize|url=https://books.google.com/?id=CNnZKHxQpO4C|year=1983|publisher=Springwood Books|isbn=978-0-86254-111-8|ref=Wilhelm69}} * [[Чумаков, Валерий Юрьевич|Валерий Чумаков]]. Нобели. Становление нефтяной промышленности в России. — М.: ЗАО «Бизнеском». — 2011. — 256 с. — (серия «Великие российские предприниматели», том 1) — <nowiki>ISBN 978-5-91663-084-8</nowiki> * {{ВТ-НЭС|Нобеля премии}} {{Refend}} {{Навигация}} == Һылтанмалар == * [http://nobelprize.org/ Официальный сайт]{{ref-en}} * [https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/lists/universities.html Nobel Prizes by Universities and Institutes] {{Внешние ссылки|Награды}} {{Нобелевская премия}} [[Категория:1901 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Нобель премияһы]] ggx6gc6mm66aq97ksnoocexkzo962x2 Бөйөк Әкбәр 0 51576 1302652 1182460 2026-08-11T20:55:37Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302652 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель |имя = Бөйөк Әкбәр I |оригинал имени = جلال الدین محمد اکبر |порядок = 11 |изображение = Govardhan. Akbar With Lion and Calf ca. 1630, Metmuseum.jpg |описание изображения = |должность = Һиндостан батшаһы |флаг = |периодначало = [[1556]] |периодконец = [[1605]] |предшественник = [[Һумаюн]] |преемник = Йыһангир |дата рождения = 14.10.1542 |место рождения = Амаракот, Синд, {{МестоРождения|Пакистан}} |дата смерти = 17.10.1605 |место смерти = Агра, {{МестоСмерти|Һиндостан}} |в браке = 36 ҡатын |род = [[Бөйөк моголдар]] |дети = '''3 улы:''' [[Йыһангир]], Морат һәм Даниял, 6 ҡыҙы. |похоронен = Сикандрҙығы Әкбәр мавзолейы |вероисповедание = [[Ислам]] |отец = [[Һумаюн]] |мать = |награды = |викисклад =Akbar }} [[File:Mogulreich Akbar.png|thumb|Әкбәр идара иткән дәүләт сиктәре]] '''Әкбәр, Жәләл-әд-Дин Мөхәммәт''' ('''Бөйөк Әкбәр''') ([[14 октябрь]] [[1542 йыл]] — [[17 октябрь]] [[1605 йыл]]) — [[Бөйөк Моголдар империяһы|Бөйөк Моголдар]], [[Тимериҙәр|тимериҙәр ]] династияһынан килгән өсөнсө батша, [[Бабур]]ҙың ейәне, [[Аҡһаҡ Тимер]]ҙең тура тоҡомо. Әкбәр Могол династияһы ҡеүәтен арттырған, яулап алыуҙар менән дәүләт сиктәрен ныҡ киңәйткән. == Бала сағы һәм тәхеткә килеүе == Бөйөк Әкбәр 1542 йылдың 14 октябрендә (4 [[рәжәп]] 949 [[һижрә]] йылы) Синдтағы раджпут ҡәлғәһе [[Умеркот]]та (хәҙерге [[Пакистан]] провинцияһы) тыуған. Атаһы [[Һумаюн]] батша, ә әсәһе — Хәмиҙә Баныу Бегум (Banu Hamida Begum), шиғый шәйех Али Әкбәр Жәми ҡыҙы булған. Һумаюн Ҡабулды яулап алғандан һуң уға яңы исем - Ялалаутдин (Джалалуддин) Мөхәммәт Әкбәр Һумаюн ҡушаматы бирәләр. Чауста Шер-шаһтан (1539) һәм Канауджда (1540) еңелгәндән һуң Һумаюн Делиҙан ҡасып сығып китә һәм [[Сәфәүиҙәр|сәфәүи]] шаһына барып һыйына. 1551 йылдың ноябрендә Джаландхарҙа Әкбәр үҙенең ике туған һеңлеһе Руҡийа Султан-бегумға (Ruqaiya Sultan Begum) өйләнә<ref>{{cite book|last=Eraly|first=Abraham|title=Emperors of the Peacock Throne : the Saga of the Great Mughals|url=https://archive.org/details/emperorsofpeacoc0000eral|year=2000|publisher=Penguin books|isbn=9780141001432|pages=[https://archive.org/details/emperorsofpeacoc0000eral/page/123 123]}}</ref>. Принцесса Руҡийа уның Әбү Насир Мөхәммәт Хиндал мырҙа тигән бабаһының берҙән-бер ҡыҙы һәм өлкән ҡатыны дәрәжәһендә була. Шер-шахһтың улы Ислам-шаһ үлеп ҡалғас, Һумаюн [[1555 йыл]]да Делиҙы яңынан яулап алыуға өлгәшә. Бер нисә айҙан Һумаюн вафат була һәм Әкбәрҙе аҫрауға алған Байрам ханға батшаның үлемен йәшерергә тура килә, ул Әкбәрҙе тәхеткә ултыртырға әҙерләй. 1556 йылдың 14 февралендә 13 йәшлек Әкбәр шаһиншаһ (фарсыса "шаһтар шаһы") тип иғлан ителә <ref>{{cite web|accessdate=2008-05-30|url=http://punjabgovt.nic.in/government/gurdas1.GIF|title=Gurdas|publisher=[[Government of Punjab (India)|Government of Punjab]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527210721/http://punjabgovt.nic.in/government/gurdas1.GIF|archivedate=2008-05-27|deadlink=500}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080527210721/http://punjabgovt.nic.in/government/gurdas1.GIF |date=2008-05-27 }}</ref><ref>[http://gurdaspur.nic.in/html/profile.htm#history History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050802074716/http://gurdaspur.nic.in/html/profile.htm#history |date=2005-08-02 }} [[Gurdaspur district]] website.</ref>. Әкбәр балиғ булғанса илгә [[регент]] Байрам-хан идара итә<ref name="hemu">{{harvnb|Chandra|2007|p=226}}</ref><ref>{{harvnb|Smith|2002|p=337}}</ref>. ==Taрихы== [[Файл:Akbars Tomb.jpg|300px|мини|уңда|Әкбәр төрбәһе, Сикандра, Агра]] Әкбәрҙең атаһы Һумаюн [[1540]] йылдағы һуғышта '''Шер-Шаһтан''' еңелә. Еңелгәндән һуң фарсы шаһы яғына ҡасырға мәжбүр була. Шер-Шаһ улы '''Ислам шаһ''' үлгәндән һуң Һумаюн [[Дели]] ҡалаһына кире ҡайта. Һумаюндың вафатынан һуң '''Байрам хан''' йәш Әкбәрҙе алып тәрбиәләй һәм илгә регент булараҡ идара итә. [[1556]] йылда Әкбәр шаһиншаһ (шаһтарҙың шаһы - император) итеп иғлан ителә. [[1556]] йылда тәхеткә ултырып, дүрт йыл үткәс Әкбәр Байрам ханды ҡыуып ебәрә. [[1556]] йылда '''Хем''' исемле һинд батшаһын еңә. Ике тиҫтә йыл эсендә күп дәүләттәрҙе яулап ала. [[1605]] йылда Әкбәр дизентерия менән ауырып баҡыйлыҡҡа күсә. Агра ҡалаһында ерләнгән. == Яулап алыуҙары== Әкбәр батшалыҡ итә башлағанда Бөйөк Моғолдар биләмәләре Агра һәм Дели тирәләй, Пенджабтың көнсығыш өлөшө һәм Афғанстандағы Ҡабул тирәһе генә була. XVII быуат башына иһә тотош Төньяҡ Һиндостан һәм башҡа ҡайһы бер өлкәләр буйһондорола. Ҙур өлөшө Акбар батшалыҡ итеүҙең тәүге яртыһында яуланған. Мальвала һәм Гуджараттағы солтанлыҡтар, Бенгалиялағы, Синд һәм Кашмирҙағы мосолман дәүләттәре баҫып алына. Раджпут кенәзлектәре лә ҡушыла, уларҙың юғары ҡатламын Әкбәр үҙ хакимиәтендә вазифалар биреп, вассалдары яһай. [[Иран|Фарсыларҙан]] [[Ҡандағар]] ҡайтарып алына, һәм, шулай итеп, бөтә Көнсығыш Афғанстан Моғолдар ҡулы аҫтында булып сыға. Әкбәр шуғаса мең ярым самаһы йыл бойондороҡһоҙ дәүләт булып торған декан Әхмәтнәһәр солтанлығынан төньяҡ өлөшө биләмәләрен тартып ала тартып ала һәм Ориссаны буйһондора. Бигерәк тә Бенгалиялағы Гуджарат солтанлығы ҡушылыу ҙур әһәмиәткә эйә була, сөнки ул төбәк бай, һөнәрселектең алға китеүе, диңгеҙҙәрҙә йәнле сауҙа алып барыуы менән айырылып торған <ref>История стран Азии и Африки в средние века. Часть 2. М., 1987. С. 182—183 </ref>. == Әкбәрҙең туғыҙ хазинаһы== Әкбәр I хакимлыҡ иткән осорҙоң икенсе яртыһы мәҙәниәт, цивилизация, ғилем һәм сәнғәт үҫешенә бағышлана. Был уның ғына түгел, вәзирҙәренең дә тырышлығы емеше. Ошо вәзирҙәре айҡанлы Әкбәрҙең хөкүмәте "туғыҙ хазина" ( һиндсә - '''Наваратнас''') тигән атама менән Һиндостан тарихында ҡала. Бына уларҙың исемдәре <ref>[https://studfiles.net/preview/5055266/page:23/ Лекция 28. Тақырыбы:XII-XV ғасырлардағы Индия]</ref> : {| class="wikitable" |- ! № ! Дәрәжәһе, исеме, ҡушаматы ! Ғүмер йылдары !Вазифаһы |- | 1 | Шәйех Әбилфазыл Аллами | [[1551 йыл|1551]]-[[1602 йыл|1602]] | Баш вәзир |- | 2 | Раджа Тодар Мал | т.й.б.-[[1589 йыл|1589]] | Финанс министры |- | 3 | Тансен Миян | [[1506 йыл|1506]]-[[1589 йыл|1589]] | Мәҙәниәт министры |- | 4 | Раджа Бирбал | [[1528 йыл|1528]]-[[1586 йыл|1586]] | Тышҡы эштәр министры |- | 5 | Шәйех Әбилфәйез Фәйези | [[1547 йыл|1547]]-[[1595 йыл|1595]] | Белем биреү министры |- | 6 | Раджа I Ман Сингх | [[1550 йыл|1550]]-[[1614 йыл|1614]] | Моғол ғәскәренең штаб башлығы |- | 7 | Ханзада Әбдерәхим Хан-е-Хана | [[1556 йыл|1556]]-[[1627 йыл|1627]] | Оборона министры |- | 8 | Мулла До-Фияза | [[1582 йыл|1582]]-[[1620 йыл|1620]] | Эске эштәр министры |- | 9 | Шәйех Ғазиуддин Баҡыр] | т.й.б.-ү.й.б. | Дин эштәре министры |} == Реформалары == Бөйөк Әкбәр үткәргән реформаларҙың маҡсаты - бөтә халыҡтарға ҡарата ғәҙел һәм тигеҙ йәшәүҙәрен тәьмин иткән үҙәкләштерелгән дәүләт төҙөү була. Тәүге сиратта армияға ранг ("мансабтар") системаһын индереп, контролде көсәйтеү, дәүләттең яңы административ бүленешен үткәрә, берҙәм һалым системаһы (натураль формала түгел, ә аҡсалата) билдәләй<ref>{{Cite web|url=https://history.wikireading.ru/154091|title=Правление Акбара. Всемирная история: в 6 томах. Том 3: Мир в раннее Новое время|author=|website=ВикиЧтение|date=|publisher=}}</ref>.Һалым реформаһының нигеҙе булып ҡәтғи иҫәп алып барыу, түрәләрҙең йыйылған һалымды йәшәреп ҡалдырыуына һәм урлауына юл ҡуймау тора. Бының менән бер үк ваҡытта аслыҡ булған, уңыш булмаған ваҡыттарҙа һалым йыймау, аҡсалата йәки игенләтә ссуда биреү ҡарала. Әкбәр мосолман булмағандар өсөн һалымды ([[Жизйә|жизйәне]]) һәм индустар өсөн түбәнһетә йән башына һалымды бөтөрә. Бөтә империяла берҙәм үлсәм системаһы индерелә, шулай уҡ [[Олуғбәк]] таблицаһы мәғлүмәттәренә нигеҙләнеп төҙөлгән берҙәм ҡояш календары ҡулланыла башлай. Батша сауҙа үҫешенә ҙур әһәмиәт бирә, хатта европалылар менән бәйләнештәр булдыра. Моғолдар империяһы хакимлығын киңәйтеү һинд йәмғиәтен үҙ яғына ауҙарыр өсөн Әкбәр [[Раджа|раджаларҙы]] дәүләттең һәм армияһының мөһим постарына әүҙем йәлеп итә. === Мәҙәниәт һәм сәнғәт === [[File:AbulFazlPresentingAkbarnama.jpg|thumb|Әбү-л Фаҙыл Бөйөк Әкбәргә «Әкбәрнамә» китабын тапшыра. Миниатюра. «Әкбәрнамә» 1596—1597 йй. Честер Битти китапханаһы, Дублин]] Әкбәр фән, сәнғәт һәм архитектураны ҡурсыусы булып танылған<ref name="Art">{{статья |заглавие=Mughal Painting under Akbar the Great |издание=The Metropolitan Museum of Art Bulletin |том=12 |номер=2 |страницы=46—51 |jstor=3257529 |язык=und |автор=Maurice S. Dimand |год=1953}}</ref>. Диндәргә түҙемле ҡараш принцибынан сығып, ул үҙе тирәһендә төрлө дин тотҡан иң яҡшы ғалимдарҙы, шағирҙарҙы, музыканттарҙы һәм рәссамдарҙы туплай. Әкбәр хакимлыҡ иткән осорҙа рәсем сәнғәте мәктәбе булдырыла, ә үҙенең йорт ҡабырғалары фрескалар менән биҙәлгән булған. Уның тырышлығы менән 24 мең томдан ашыу китаптан торған ифрат бай китапхана тупланыла. [[1569 йыл]]да [[Агра|Агра]] янында яңы баш ҡала - ''Фатехпур-Сикри'' («Еңеү ҡалаһы») төҙөлә башлай. Әкбәрҙың иң яҡын арҡалаштары бик мәғрифәтле, белемле була: [[вәзир|вәзире]] мосолман Әбү-л Фазл (1551—1602), ул бик күп телдәрҙә һөйләшкән һәм падишаһтың хакимлыҡ осоро тураһында «Әкбәрнамә» тигән китап яҙған; шулай уҡ индус-брахман ''Бирбал'' (1528—1586), уның зирәк ғәмәлдәре һәм афоризмдары халыҡ көләмәстәре йыйынтыҡтарына инеп ҡалған, улар Һинд фольклорының айырылмаҫ өлөшө булып тора. Әкбәр үҙе лә бер нисә әҫәрҙе [[фарсы теле]]нән - [[санскрит]]ҡа һәм санскриттан фарсы теленә тәржемә иткән. === Хәрби реформалары === Әкбәр бик оҫта полководец булған, шуның өсөн уны Александр Македонский менән сағыштыра торған булғандар <ref name="Esposito">{{Cite book | publisher = Oxford University Press | pages = 809|url=https://books.google.co.uk/books?id=9HUDXkJIE3EC&pg=PT809|isbn=978-0199880416 | last = Esposito | first = John L. | coauthors = | title = The Oxford History of Islam | year = 1999 }}</ref>. Яу ҡырҙарында еңелеү белмәгән өсөн уға "Бөйөк" ҡушаматы тағылған <ref name="Lal">{{Cite book | publisher = Cambridge University Press | pages = 140|url=https://books.google.co.uk/books?id=B8NJ41GiXvsC&pg=PA140|isbn=978-0521850223 | last = Lal | first = Ruby | coauthors = | title = Domesticity and Power in the Early Mughal World | year = 2005 }}</ref>. Әкбәр индергән рангылар системаһы (''мансабтар'') ғәскәрҙә контролде көсәйтә һәм саҡ ҡына үҙгәртелеп, империя юҡҡа сыҡҡансы йәшәп килә <ref name="Kulke">{{Cite book | publisher = Routledge | pages = 205|url=https://books.google.co.uk/books?id=V73N8js5ZgAC&pg=PA205|isbn=978-0415329200 | last = Kulke | first = Hermann | coauthors = | title = A history of India | year = 2004 }}</ref>. Моғолдар армияһында пушкалар, фортификация ҡоролмалары һәм [[фил| һуғыш филдәре]] килеп сыға <ref name="Lal"/>.. Әкбәр мушкеттар менән ҡыҙыҡһынған һәм уларҙы төрлө низағтар ваҡытында файҙаланған. Утлы ҡорал һәм артиллерия алыр өсөн ул осман солтандарына һәм европалыларға, бигерәк тә португалдарға һәм итальяндарға, мөрәжәғәт иткән <ref name="Schimmel">{{Cite book | publisher = Reaktion Books | pages = 88|url=https://books.google.co.uk/books?id=N7sewQQzOHUC&pg=PA88|isbn=978-1861891853 | last = Schimmel | first = Annemarie | coauthors = | title = The Empire of the Great Mughals: History, Art, and Culture | year = 2004 }}</ref>.. Утлы ҡорал һаны буйынса Әкбәрҙең ғәскәре күрше дәүләттәрҙән күпкә алда булған <ref name="Richards">{{Cite book | publisher = Cambridge University Press | pages = 288|url=https://books.google.co.uk/books?id=HHyVh29gy4QC&pg=PA288|isbn=978-0521566032 | last = Richards | first = John F. | coauthors = | title = The Mughal Empire | year = 1996 }}</ref>,. һөҙөмтәлә «утлы ҡорал империяһы» терминын йыш ҡына ғалимдар һәм тарихсылар Һиндостандағы Бөйөк Моғолдар империяһына ҡарата ҡулланалар <ref name="Gommans">{{Cite book | publisher = Routledge | pages = 134|url=https://books.google.co.uk/books?id=HSWlKB1nylkC&pg=PA134|isbn=978-0415239882 | last = Gommans | first = Jos | coauthors = | title = Mughal Warfare: Indian Frontiers and High Roads to Empire, 1500-1700 | year = 2002 }}</ref>. == Ҡатындары һәм балалары == Әкбәрҙең 30 ҡатыны һәм кәнизәгенән алты улы һәм алты ҡыҙы тыуған, шуларҙың яртыһы сабый сағында йәки бик иртә вафат була <ref>Раздел написан по материалам [http://www.royalark.net/India4/delhi4.htm The Timurid Dynasty// www.royalark.net]</ref>: * (1552 йылдан) '''''Шаһзадә Руҡийа Солтан-бегүм Сәхибә''''' (1542—1626), падишаһтың өлкән ҡатыны, Әбү Насир Мөхәммәт Хиндал мырҙа шаһзадәнең ҡыҙы. * ''кәнизәге Биби Арам Бахш'' ** шаһзадә '''Хәсән мырҙа''' (1564—1564), ** шаһзадә '''Хөсәйен мырҙа''' (1564—1564); * (1562 йылдан) ''Мәрйәм үз-Замани-бегүм Сәхибә'' (вафаты - 1623), ата йортондағы исеме Раджкумари Хира Кунвари Сәхибә (Харша Бай), Дхундхар Бхармал раджа ҡыҙы, падишаһтың өлкән ҡатыны. ** падишаһ '''Нурад-дин Мөхәммәт Йыһангир''' (1569—1627), ** шаһзадә '''Солтан Даниал мырҙа''' (1572—1604), Берар (1599—1604) һәм Хандештың субадары (1601—1604), эскелектән үлгән; * ҡатыны ''Биби Сәлимә Солтан'' (вафаты - 1599) ** шаһзадә '''Солтан Морат мырҙа''' (1570—1599), Берарҙың субадары(1596—1599), эскелектән үлгән; * ? ** шаһзадә '''Солтан Хушру мырҙа''' == Мираҫы == Әкбәр үҙенән һуң Бөйөк Моғолдар империяһына ла, Һиндостан субконтиненты өсөн дә бай мираҫ ҡалдырған. Ул Бөйөк Моғолдар империяһы абруйын Һиндостанда һәм унан ситтә лә нығыта, хәрби һәм дипломатик өҫтөнлөгөн тәьмин итә. Уның идара итеүе барышында дәүләт либераль һәм донъяуи һыҙаттар ала, мәҙәни интеграцияға баҫым яһала. Ул шулай уҡ алдан алып бер нисә социаль реформа үткәрә, шул иҫәптән Сати ритуалы тыйыла, толдар өсөн ҡабаттан никахҡа инеү рөхсәт ителә һәм никах йәше күтәрелә. «[[Time (журнал)|Time]]» журналы Бөйөк Әкбәрҙе үҙенең « 25 донъя лидеры» исемлегенә индерә <ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2046285_2045996_2046303,00.html|title=Top 25 Political Icons. Akbar the Great|author=Ishaan Tharoor|date=2011-02-04|publisher=[[Time (журнал)|Time]]|lang=en|accessdate=2012-03-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6838bDHv0?url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2046285_2045996_2046303,00.html|archivedate=2012-05-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120523142546/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2046285_2045996_2046303,00.html |date=2012-05-23 }}</ref>. == Фотогалерея == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[File:Mughal akbar.jpg|thumb|230 px| Бөйөк Әкбәр портреты]] |width="25%"|[[File:Abbas II of Persia and the Mughal ambassador.jpeg|400 px|thumb|Фарсы батшаһы Ғаббас II Бөфөк Моғолдар илселәрен ҡабул итә]] |width="25%"|[[File:Prince Akbar and Noblemen Hawking, Probably Accompanied by His Guardian Bairam Khan.jpg|thumb|200 px| Әкбәр үҙенең бағыусыһы Байрам хан һәм һарай кешеләре менән]] |} == Шулай уҡ ҡара == * [[Тимериҙәр]] * [[Аҡһаҡ Тимер]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Сығанаҡтар == * Абу-л-Фазл Аллами. Акбар-наме * Акбар Джелаль-ад-дин — статья из Большой советской энциклопедии (3-е издание). К. А. Антонова * Акбар // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. == Һылтанмалар == {| class="standard" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" style="border: black solid 1px" |- | colspan=3 align="center" style="background: {{цвет|Индия}};"| [[File:Fictional flag of the Mughal Empire.svg|50px]] '''[[Бөйөк Моголдар империяһы|Бөйөк Моголдар империяһы падишаһы]]''' [[File:Fictional flag of the Mughal Empire.svg|50px]] |- | align="center" width="30%" style="background:{{цвет|Индия}};"|<small>Алдан килеүсе:</small><br />'''[[Һумаюн]]''' | align="center" style="background: {{цвет|Индия}};" width="40%"|'''[[1556]] — [[1605]]''' | align="center" width="30%" style="background: {{цвет|Индия}};"|<small>Вариҫы:</small><br />'''Йыһангир''' |- |} [[Категория:Тимериҙәр]] [[Категория:Бөйөк Моголдар империяһы падишаһтары]] [[Категория:XVI быуаттың Азия хакимдары]] [[Категория:XVI быуат хакимдары]] pgh57gpuahty8emt94phznjwt755z0p Бейеш (йыр) 0 58944 1302682 1280826 2026-08-12T06:00:57Z Used-sneakers.exe 48604 1302682 wikitext text/x-wiki {{Йыр | Исем = Бейеш | Обложка = | Размер = | Исполнитель = [[Ишмулла Дилмөхәмәтов]], <br>[[Әсмә Шайморатова]], <br>[[Абдулла Солтанов]], <br>[[Рәсүл Ҡарабулатов]], <br>[[Венер Камалов]] | Альбом = | Выпущен = | Записан = | Жанр = [[башҡорт халыҡ йыры]] | Язык = [[Башҡорт теле|башҡортса]] | Длительность = 3:50 | Лейбл = | Авторы песни = | Композитор = | Номер = | Предыдущий = | Пред_номер = | Следующий = | След_номер = }} ''' Бейеш''' — [[башҡорт халыҡ йыры]]. == Тарихы == «Бейеш» башҡорт халыҡ йырын<ref>[http://fotki.yandex.ru/next/users/mmmm1986/album/128628/fullscreen/514017 Яндекс. Фотки<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> [[1933 йыл]]да [[БАССР]]-ҙың [[Баймаҡ районы]] [[Темәс]] ауылында йәшәүсе Ә. Кәримовтан [[Ключарёв Александр Сергеевич|А. С. Ключарёв]] яҙып ала. «Башҡорт халк йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Йырҙың төрлө варианттарын [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й. Рәхимов]] яҙып алалар, инструменталь варианттары [[Рыбаков Сергей Гаврилович|С. Т. Рыбаковтың]] «Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта» китабында баҫтырылып сығарыла. «Бейеш» йырын тауыш һәм симфоник оркестр өсөн А. Ключарев, Р. А Мортазин, К. Рәхимов, тауыш һәм флейта өсөн — С. Г. Шаһиәхмәтова эшкәртәләр. Йырҙың көйө «Тау хикәйәһе», «Гөлнәзирә», «Торналар йыры» балеттарында (А. С. Ключарёв), «Айһылыу» операһында (Н. И. Пейко) файҙаланыла. == Риүәйәте == Бейештең ата-әсәһе ярлы булла. Шуға ҡарамаҫтан, ул үҙенең тиңдәштәре араһында ҙур кәүҙәле, көслө бала булып үҫә. Ныҡлы, көслө малайҙан өлкәнерәктәр ҙә шыртлаған. Көрәшкәндә, уйнағанда яңылыштан ҡайһы берҙә тиңдәштәренең аяҡ-ҡулдарын да һындырып ҡуя торған булған. Бай балалары илаһа, бәлә һалһа, яза Бейештең ата-әсәһенә төшкән. Ун-ун ике йәштәрҙә инде ул бик ҙур кәүҙәле малай булып үҫеп етә. Ни тотһа, шуны һындыра, ҡулдары көрәктәй, йоҙроҡтары сүместәй икән. Ә ун алты-ун ете йәшендә киң яуырынлы, яҫы маңлайлы, үткер күҙле, ҡара йылтыр йөҙлө һылыу егет була. Урта кәүҙәле берәй кеше Бейеш янында торһа, ултырһа, бала һымаҡ ҡына күренгән. Бәйгеләрҙә, көрәштә уны бер батыр ҙа йыға алмаған, күптәр Бейеш менән көрәшеүҙән ҡурҡҡан. Хәҙер егеттең даны тирә-яҡҡа таралған, уны Бейеш батыр тип йөрөтә башлағандар. Бейеш батырҙың ата-әсәһе ҡартая, инде егет үҙе байҙа тора. Ул эшкә шәп булған. Эшен дә эшләгән, ашын да ашаған, хатта бер ултырғанда бер ҡуйҙы йә биленә ураған ҡаҙыны ашап бөтә торған булған. Шуға күрә лә байҙар, эш хаҡың ашауыңдан артмай, тип, уға бик аҙ түләгәндәр. Бындай саҡта батыр асыуынан байҙы туҡмап китә торған булған. Шуға ла байҙар уны хеҙмәтсе итеп тотмайҙар, нисек тә булһа ҡотолоу юлын эҙләй башлайҙар. Бейеш батыр ҙа уларҙы күрә алмай, ярлылар менән байҙарҙы айырып ҡарай башлай. Ата-әсәһе ярлы тормошта үлеп тә китәләр. Бейеш батыр ҡасҡынға әйләнә. Байҙарҙы, батша түрәләрен талап, йорттарын яндырып, үс ала. Талап алған аҡсаларҙы, затлы әйберҙәрҙе ярлыларға таратып бирә. Хәҙер батша властары нисек булһа ла Бейеште юҡ итеү юлын эҙләй. Уға «Бейеш ҡараҡ» тигән исем тағалар. Бер саҡ түрәләрҙең ярандары батырҙың эҙенә төшәләр, уны Ирендек тауында осраталар. Батыр артыҡ аптырап тормаған, тирә-яғында үҫеп ултырған баҫырау йыуанлыҡ ағастарҙы йолҡоп алып, ҡыуыусыларҙы туҡмай башлаған. Эҙләүселәр, ҡоттары осоп, ҡаса башлайҙар. Бейеш батыр Ирәндек. Урал тауҙарының ҡая таштары, ҡуйы урмандары араһында көндәрен үткәрә, ә төндәрен байҙарҙан үс ала. Бейеште былай ғына тотоп булмаясағын белеп, байҙар, тирә-яҡҡа һөрән һалып, батырҙар йыя башлайҙар, бик ныҡ әҙерләнәләр. Бөтә түрә-ҡаралар ошо эш менән була. Бейеш батыр һәр көн юлдарын, эҙҙәрен яңылыштырып йөрөй. Төрлөсә кейенеп, ауылдарға, ҙур баҙарҙарға ла килеп сыҡҡылай. Ул бер ваҡыт Хәлил (хәҙерге Әбйәлил районы) баҙарына килә. Баҙарҙа көсө менән тирә-яҡта дан алған бер Ҡуштан батыр була. «Бейеш» ҡараҡты күрһәм, уны тотоп алып, ҡул-аяҡтарын бәйләр ҙә, тештәрен кеҫәһенә һалып ебәрер инем", — тип маҡтана икән был. Уның һүҙҙәрен Бейеш ишетеп-тыңлап торған. Бына теге батыр ҡайтыу юлына сыға, уның артынан Бейеш тә ҡуҙғала. Улар икеһе лә кырандастарына саҡ һыйып китеп баралар. Бер аҙҙан Бейеш тегене ҡыуып етә. Ҡуштар батыр: «Бейеш ҡараҡты беләһеңме?» — тип һорауға «Беләм», — тип яуаплай Бейеш. — Ҡайҙа һуң ул ҡараҡ? Мин уның тештәрен йолҡоп, кеҫәһенә һалып ебәрәйем әле! — ти тегеһе. — Бейеш батыр бына мин булам, — тигән Бейеш. Ике батыр алыша башлаған. Бейеш, тегенең аяҡ-ҡулдарын кырандасҡа ҡуша бәйләп, тештәрен берәм-берәм һурып алып, кеҫәһенә һалып ебәргән. Бейеш Урал тауҙарында ҡая таштар араһында йөрөй була. Ул ҡайғы-һағыштарын йырлап йә ҡурайҙа уйнап тарата, үҙ күңелен үҙе йыуата. Көндәрҙең береһендә Бейеш Урал тауы буйлап йөрөгәндә бер урыҫ кешеһен осрата. Ул да ҙур кәүҙәле, киң яуырынлы, мөһабәт кәүҙәле, етен сәсле, үткер күҙле ир икән. Улар бер-береһенә өнһөҙ-тауышһыҙ яҡын киләләр һәм үҙ-ара аңлашалар, танышып китәләр. Завод хужаһын үлтерә һуғып, Урал тауҙары буйлап ҡасып йөрөүсе Синцов фамилиялы эшсе икән был. Хәҙер улар икеһе бергә ҡасҡын булып йөрөй, байҙарға ҡаршы көрәшә, үс ала. Олатайҙарҙың һөйләүенә ҡарағанда, Свинцов Бейешкә ҡарағанда ла көслөрәк була. Ул 12 ботлоҡ батман, Бейеш батыр 8 ботлоҡ тимер лом алып йөрөй. Байҙарҙың магазиндарын талағанда йәки һарайҙан аттарҙы урлағанда, батманды ломға таяу итеп, йорт, һарай күтәрткәндәр. Талап алған аҡсаларҙы, затлы нәмәләрҙе ярлыларға таратҡандар. Бер ваҡыт Бейеш Свинцовтан айырылып, ауылдар буйлап сығып киткән. Ул бөтөнләй икенсе кейемдәр кейенеп ала, үҙен танымаҫтар, тип уйлай. Тик быны танып ҡалалар. Бай-түрәләр, күп халыҡ йыйып, батырҙы ҡыуа сығалар. Бейеш, ҡырандасын туғарып, атын эйэрләй ҙә һыбай урманға, тау араһына ҡаса. Кыуыусылар, яңынан-яңы аттарға атланып, Бейешкә яҡынлашалар. Батыр Иҙел башы менән үҙенең төйәк итеп йәрәгән урыны — бейек таш -ҡаяға менә башлай. Тегеләр бик яҡынлашҡас, Бейеш, атынан төшөп, ҡая тау башына үрмәләп менеп китә. Эҙләүселәр ҡая таштың тирә-яғын һырып алалар, артынан үрмәләйҙәр. Бейеш ҡая башындағы бейек ҡарағас башына менә. Тегеләр быға төшөргә ҡушалар. Батыр тереләй бирелергә теләмәй, шуға түбәнгә төшмәй. Ҡуштандар балта менән ҡарағасты тумыра башлай. Хәҙер Бейеш батырҙың башына бер уй килә. Ул йәйелеп үҫкән ике йыуан ҡарағас ботағын беләктәренә урап тота ла, йыуан ботаҡтарҙы айырып алып, уларҙы йәйек итеп, Иҙелгә һикерә , ти. Һыу аҫтынан сумып ҡаса. аҙаҡ йөҙөп барып сығып, йырлай-йырлай Урал урмандары араһына инеп юғала, ти. Хәҙер инде Бейеш батыр байҙарға, түрәләргә ҡаршы тағы ла уҫалыраҡ көрәшә башлай. Уларға ҙур ҡурҡыу һала. Бейеш батырҙы эҙләйҙәр. Бер йылды ҡар иртә яуа. Эҙләргә сығыусылар аҡ ҡар өстөндә Бейеш батырҙың эҙҙәрен табалар. Шул эҙҙәр буйлап йөрөй торғас, бер аҙҙан Бейеште табып, тотоп алалар. Уны тереләй тота алмағандар. == Йырҙың тексы == <!-- The whole text is in wikisource --> {| cellpadding=6 ! Башҡортса ! Башҡортса Translit ! Инглизсә |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | Аҡ ҡуянҡайҙарҙан тун тектерҙем, <br> Тышҡынайын ниҙән тышлайым? <br> Йәйгелеген бында, ай, йәйләнем, <br> Ҡышҡынайын ҡайҙа ҡышлайым? <br> Елә лә генә елә берәү килә<br> Арҡаларҙан йоморо юл менән. <br> Күрмәнеләр мине, ай, күҙ менән, <br> Тик һөйләйҙәр шелтәле һүҙ менән. <br> Күк ат ҡына ектем, ай, тәртәгә, <br> Ҡалғандары ҡалды кәртәлә, <br> Уңлы ғына һуллы ҡашым тарта, <br> Ниҙәр булыр икән иртәгә? <br> Ирәндеккәй буйы, ай, күк таштыр, <br> Кемгә төйәк түгел ул таштар. <br> Ҡурҡыуҙы ла белмәй ҡыйыу йөрөнөк, <br> Ни күрһә лә күрер был баштар. <br> | Aq quyanqayźarźan tun tekterźem,<br> Tışqınayın niźӓn tışlayım?<br> Yӓygelegen bında, ay, yӓylӓnem,<br> Qışqınayın qayźa qışlayım?<br> Elӓ lӓ genӓ elӓ berӓw kilӓ<br> Arqalarźan yomoro yul menӓn.<br> Kürmӓnelӓr mine, ay, küź menӓn,<br> Tik höylӓyźӓr şeltӓle hüź menӓn.<br> Kük at qına yektem, ay, tӓrtӓgӓ,<br> Qalğandarı qaldı kӓrtӓlӓ,<br> Uñlı ğına hullı qaşım Tarta<br> Niźӓr bulır ikӓn irtӓgӓ?<br> Irӓndekkӓy buyı, ay, kük taştır,<br> Kemgӓ töyӓk tügel ul Taştar.<br> Qurqıwźı la belmӓy qıyıw yörönök,<br> Ni kürhӓ lӓ kürer bıl baştar. | White [[rabbit]] [[fur coat]] stitched me<br> Outer side than it trimmed? <br> [[Summer]] is here, ah, proletoval, <br> Winter where [[winter]] will be? <br> Gallop, gallop someone goes<br> Because of the ridge by a circuitous route. <br> I did not see, ah, eyes, <br> Just say condemning words. <br> Sivuyu [[horse]] harnessed, ah, in the shafts, <br> The rest remained in the pen, <br> That’s right, the left eyebrow twitches, <br> What will happen tomorrow? <br> Along Irendyk, ah, blue stones, <br> This not only shelter these stones. <br> Fear of not knowing, we boldly go, <br> What they see, you’ll see these heads. <br> |} == Нотаһы == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [[Мөхәммәтша Буранғолов]]. Сәсән аманаты. Башҡортостан китап нәшриәте, 1995 йыл, 350 бит. ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) ISBN 5-295-01396-0 * [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Фәнүзә Нәҙершина]]. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре.(өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз)Өфө «Китап» 1997 йыл.288 бит. ISBN 5-295-02094-0 * Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/2158-bejesh-o-on-k-j}} * http://bash-portal.ru/news/newsotavtora/page,2,1242-legendalar-12111241m-ri11991241jj1241tt1241r.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221040255/http://bash-portal.ru/news/newsotavtora/page,2,1242-legendalar-12111241m-ri11991241jj1241tt1241r.html |date=2016-12-21 }} *[http://yir.atspace.com/beyesh.htm http://yir.atspace.com/beyesh.htm] [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] [[Категория:Башҡорт телендә йырҙар]] qei4uyjt9hpn5gwjp8gpgq758ztinm6 Фрида Кало 0 59219 1302572 1284128 2026-08-11T19:53:45Z InternetArchiveBot 31336 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302572 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Магдалена Кармен Фрида Кало-и-Кальдерон''' ({{lang-es|Magdalena Carmen Frieda/Frida Kahlo y Calderón}}<ref name="clas.arizona.edu">Фрида — немец исеме «тыныслыҡ» тигән һүҙҙән алынған, (Friede/Frieden); «е» исемендә 1935 йылдан ҡулланыуҙан төшөп ҡала [http://clas.arizona.edu/files/outreach/educational_resources/frida/frida_biography.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100622222308/http://clas.arizona.edu/files/outreach/educational_resources/frida/frida_biography.pdf |date=2010-06-22 }}</ref><ref name=herrera>{{cite book|last=Herrera|first=Hayden|title=A Biography of Frida Kahlo|url=https://archive.org/details/fridabiographyof00herr_0|publisher=HarperCollins|year=1983|location=New York|isbn=978-0-06-008589-6}}</ref>; [[6 июль]] [[1907 йыл]], Койоакан<ref>{{cite web|title=Frida Kahlo|url=http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/kahlo.html|publisher=Smithsonian.com|accessdate=2008-02-18|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BTi9gZMl|archivedate=2012-10-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020162822/http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/kahlo.html |date=2012-10-20 }}</ref>, [[Мехико]], [[Мексика]] — [[13 июль]] [[1954 йыл]], шунда уҡ) — [[Мексика]] рәссамы, автопортреттары менән билдәле<ref>Frida Kahlo by Adam G. Klein</ref>. Рәссам-монументалист, һул йүнәлештәге сәйәси эшмәкәр Диего Ривераның (8.12.1886—24.11.1957) ҡатыны<ref name="БРЭ">{{книга|часть=Кало, Фрида|заглавие=Большая российская энциклопедия|год=2008|том=12|страницы=545|isbn=978-5-85270-343-9}}</ref>. Мексика мәҙәниәте һәм Колумбҡа тиклемге Американың халыҡ сәнғәте Фрида Кало ижадына ҙур йоғонто яһай. Уның ижад стилен эскерһеҙ йәғни фолк-арт тип билдәләйҙәр. Сюрреализмға нигеҙ һалыусы Андре Бретон уны юрреалистар рәтенә индерә. Ғүмере буйына уның һаулығы насар була — алты йәшенән полиомиелит менән яфа сигә, шулай уҡ үҫмер сағында автомобиль аварияһына осрай, унан һуң бөтә тормошона йоғонто яһаған күп һанлы операциялар үткәрә. [[1929 йыл]]да рәссам Диего Ривераға кейәүгә сыға һәм, уның кеүек, коммунистар партияһы яҡлы була<ref>Lozano, Luis-Martín (2007), стр. 236{{ref-es}}</ref>. == Биографияһы == [[Файл:Guillermo Kahlo - Frida Kahlo, June 15, 1919 - Google Art Project (restored).jpg|right|thumb|Фрида Кало 12 йәшендә]] Фрида Кало [[1907 йыл]]дың 6 июлендә Мехико янындағы Койоаканда (һуңынан тыуған йылын [[1910 йыл]]ға — мексикала революция алмаштыра). Уның атаһы Гильермо Кало фотограф, сәғәшә менән Германиянан. Фриданың раҫлауына нигеҙләнгән, ул йәһүд сығышлы, әммә, һуңғы тикшеренеүҙәргә ярашлы, ул сығышы менән немец лютеран ғаиләһенән, тамырҙары [[XVI быуат]]ҡа тиклем күҙәтелә<ref>[http://www.jpost.com/Arts-and-Culture/Books/Frida-Kahlos-father-wasnt-Jewish-after-all Frida Kahlo’s father wasn’t Jewish after all]</ref>. Фриданың әсәһе, Матильда Кальдерон, индеец тамыры менән мексиканлы була<ref name="Frida Kahlo (1907–1954), Mexican Painter">{{cite web|title=Frida Kahlo (1907–1954), Mexican Painter|work=Biography|url=http://www.fridakahlo.com/|accessdate=2013-02-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FsdApqyZ?url=http://www.fridakahlo.com/|archivedate=2013-04-14}}</ref>. Фрида Кало ғаиләлә өсөнсө бала була. Ул 6 йәшендә полиомиелит кисерә, ауырыуҙан һуң бөтә тормошона аҡһаҡлыҡ ҡала, ә уның уң аяғы һулынан нәҙегерәк була (ғүмере буйына оҙон юбкалар аҫтында йәшерә)<ref name="Kettenmann">{{cite book|last=Andrea|first=Kettenmann|title=Frida Kahlo: Pain and Passion|publisher=Benedikt Taschen Verlag GmbH|year=1993|location=Köln|page=3|url=|doi=|isbn=3-8228-9636-5}}</ref><ref name=Budrys>{{cite journal | last = Budrys | first = Valmantas | title = Neurological Deficits in the Life and Work of Frida Kahlo | journal = European Neurology | volume = 55 | issue = 1 | month = February | year = 2006 | issn = 0014-3022 (print), ISSN 1421-9913 (Online) | url = http://content.karger.com/produktedb/produkte.asp?typ=fulltext&file=ENE2006055001004 | accessdate = 2008-01-22 | pmid = 16432301 | pages = 4–10 | doi = 10.1159/000091136}}</ref>. Шундай иртә тулы тормош хоҡуғы өсөн көрәштә Фриданың характеры сыныға. Фрида бокс һәм башҡа спорт төрҙәре менән шөғөлләнә. 15 йәшендә ул Мексикалағы иң яҡшы мәктәпкә «Препараторияға» (милли әҙерлек мәктәбе) медицина өйрәнеү маҡсатында уҡырға инә. 2000 уҡыусы араһынан 35 ҡатын-ҡыҙ була. Фрида абруй яулай, һигеҙ башҡа уҡыусы менән «Качучас» ябыҡ төркөм булдыра. Йыш ҡына уның тәртибен шаҡ ҡатырғыс тип атайҙар. [[Файл:Frida Kahlo Diego Rivera 1932.jpg|right|thumb|[[Ван Вехтен, Карл|Карл Ван Вехтен]]. Фрида Кало ире Диего Ривера менән, 1932 йыл]] Препараторияла буласаҡ ире, Месиканың билдәле рәссамы, [[1921 йыл]]дан [[1923 йыл]]ға тиклем «Ижад» әҙерлек мәктәбендә һүрәт өҫтөндә эшләгән Диего Ривера менән тәүге осрашыуы була. [[1925 йыл]]дың 17 сентябрендә ун һигеҙ йәшендә Фрида ауыр аварияға эләгә. Ул барған автобус трамвай менән бәрелешә. Фрида етди йәрәхәт ала: умыртҡа бағанаһы өс урындан, умрау һөйәге, ҡабырғалары, таз һөйәге өс урындан, уң аяғы ун бер урындан һына, яурыны сыға. Бынан тыш, ҡорһағы һәм аналығы металл яндауырҙар менән сәнселә. Ул карауатҡа беркетелә, ә һаулыҡ менән проблемалары ғүмере буйына ҡала. Һуңынан Фрида, айҙар буйына дауаханан сыға алмай, бер нисә тиҫтә операция кисерә. Нәҡ ошо трагедиянан һуң ул атаһынан тәүге тапҡыр бумала һәм буяуҙар һорап ала. Фридаға ятып һүрәт эшләү мөмкинлеге өсөн махсус кирге эшләп бирәләр<ref>{{cite book | last = Cruz | first = Barbara | authorlink = Barbara Cruz | title = Frida Kahlo: Portrait of a Mexican Painter | url = https://archive.org/details/fridakahloportra00cruz | publisher = Enslow | year= 1996 | location = Berkeley Heights | page = [https://archive.org/details/fridakahloportra00cruz/page/9 9] | isbn = 0-89490-765-4}}</ref>. Үҙен күрә алһын өсөн карауаттың балдахины аҫтына ҙур көҙгө ҡуялар. Беренсе эше булып автопортреты була, был уның ижадының төп юнәлешен билдәләй: «Мин үҙемде яҙам, сөнки күп ваҡытты яңғыҙлыҡта үткәрәм һәм уны яҡшы белгәнлектән шул темаға эйә булам»<ref name=pp>Andrea Kettenmann, Frida Kahlo. ''Frida Kahlo, 1907—1954: pain and passion'' page 27</ref>. 1928 йылда Мексика коммунистар партияһына инә . [[1929 йыл]]да Диего Ривера Фридаға өйләнә. Фридаға 22, уға 43 йәш була. Ир-ҡатынлыларҙы сәнғәт кенә түгел, ә дөйөм сәйәси ҡараштар — коммунистик ҡараштар яҡынайта. Уларҙың ҡыҙыу уртаҡ тормошо легендаға әйләнә. Фрида күп йылдар үткәс әйтә: «Минең тормошомда ике авария була: береһе — автобустың трамвайға барып бәрелеүе булһа, икенсеһе — Диего». [[1930 йыл]]дарҙа Фрида күпмелер ваҡыт, ире эшләгән ерҙә, АҠШ-та йәшәй. Индустриаль үҫешкән сит илдә мәжбүри оҙаҡ йәшәү уға милли айырмалыҡты киҫкен тойорға мәжбүр итә. Шул ваҡыттан башлап Фрида мексика халыҡ мәҙәниәтенә мөхәбәт менән ҡарай башлай, боронғо биҙәү-ҡулланма сәнғәт әҫәрҙәрен йыя, хатта көндәлек тормошта ла милли кейемдә йөрөй<ref>{{Cite book|last=Karl|first=Ruhrberg|authorlink=|coauthors=Manfred Schneckenburger; Christiane Fricke; Klaus Honnef|title=Frida Kahlo: Art of the 20th Century: Painting, Sculpture, New Media, Photography|url=https://archive.org/details/artof20thcentury0000unse_y3f2|publisher=Benedikt Taschen Verlag GmbH|year=2000|location=Köln|page=[https://archive.org/details/artof20thcentury0000unse_y3f2/page/745 745]|isbn=3-8228-5907-9}}</ref>. 1939 йылда Парижға сәфәр ҡыла, унда Фрида мексика сәнғәтенең тематик күргәҙмәһе сенсацияһы була (хатта картиналарының береһен Лувр һатып ала), был тағы ла патриотик хистәрен ныҡ үҫтерә. [[1937 йыл]]да Диего и Фрида йортонда совет революцион эшмәкәре Лев Троцкий һыйыныу таба; уның Фрида менән романы башлана. , Тип темпераментлы Фриданың асыҡтан-асыҡ артыҡ мауығып китеүе, уны уларҙан китергә мәжбүр итә<ref name=herrera/><ref>[http://ekogradmoscow.ru/galerist/meksika-sokhranila-tsennyj-resurs-dlya-seriala-o-lyubvi-obrechennogo-na-uspekh-v-rossii Мексика сохранила ценный ресурс для сериала о любви, обреченного на успех в России — ЭкоГрад, 02.12.2016]</ref>. [[1940 йыл]]дарҙа Фриданың картиналары бер нисә билдәле күргәҙмәләрҙә күҙгә ташлана. Шул уҡ ваҡытта уның һаулығы менән проблемалары киҫкенләшә. Физик ғазаптарҙы кәметеүгә йүнәлтелгән наркотик һәм дарыуҙар уның күңел торошон үҙгәртә, был киң абруй ҡаҙанған көндәлегендә асыҡ сағыла. [[1953 йыл]]да тыуған илендә уның беренсе шәхси күргәҙмәһе үтә. Был ваҡытҡа Фрида түшәктән тора алмай, күргәҙмәһенә уны хәстәхана койкаһында алып киләләр<ref name="Herrera9">Hayden Herrera: ''Frida. Biographie de Frida Kahlo.'' Übersetzt aus dem Englischen von Philippe Beaudoin. Editions Anne Carrière, Paris 1996, S. 9.</ref>. Тиҙҙән гангрена башланыу сәбәпле уның тубыҡтан түбән уң аяғын ампутациялайҙар<ref>Herrera, Hayden (1983). A Biography of Frida Kahlo. New York: HarperCollins. ISBN 978-0-06-008589-6</ref>. Фрида Кало [[1954 йыл]]дың 13 июлендә үпкә шешенән вафат була. Һуңғы көндәлегендә үҙ үлеме алдынан ул яҙып былай тип яҙып ҡалдыра: «Китеүем уңышлы булыр тип ышанам, һәм мин башҡаса әйләнеп ҡайтмам». Ҡайһы бер таныштары Фрида Калоны артыҡ дозанан үлгән һәм уның үлеме осраҡлы түгел тип фаразлай<ref name=herrera />. Шуға ҡарамаҫтан, был версия иҫбатланмай, мәйетте ярыу үткәрелмәй. Фрида Кало менән хушлашыу Нәфис сәнғәт һарайында үтә. Церемонияла Диего Риверанан тыш Мексиканың президенты Ласаро Карденас һәм күп сәнғәт эшмәкәрҙәре ҡатнаша. [[1955 йыл]]дан Фрида Калоның «Зәңгәр йорто» уның хәтер музейы була. == Характеры == Ғазап тулы тормошона һәм һыҙланыуҙарына ҡарамаҫтан, Фрида Кало теремек, буйһонмаҫ, экстраверсив натураға эйә була һәм уның көндәлек телмәре һүгенеү һүҙҙәре менән тулы була. Йәш сағында шаян булараҡ һуңғы йылдарҙа ла дәртен юғалтмай. Кало күп тарта, спиртлы эсемлектәрҙе артыҡ ҡуллана (бигерәк тә текиланы), әҙәпһеҙ йырҙар йырлай һәм ҡунаҡтарға үҙенең мажаралы кисәләрен, шулай уҡ әҙәпһеҙ мәҙәктәрен һөйләй. == Ижады == [[Файл:Block Kahlo Rivera 1932.jpg|thumb|Фрида Кало (уртала) һәм Диего Ривера, Карл Ван Вехтен фотоһүрәте, 1932 йыл]] Фрида Кало эштәрендә Мексика халыҡ сәнғәтенең, Америка цивилизацияһының колумбҡа тиклемге мәҙәниәтенең йоғонтоһо бик көслө һиҙелә<ref name="БРЭ"/>. Уның ижады фетишҡа һәм символдарға бай. Әммә уның ижадында европа һынлы сәнғәтенең йоғонтоһо ла һиҙелә — тәүге эштәрендә Фриданың, мәҫәлән, Боттичелли менән мауығыуы асыҡ күренә. Ижадында бер ҡатлылыҡ сәнғәте бар. Фрида Калоның рәсем сәнғәте стиленә ире, рәссам Диего Ривера ҙур йоғонто яһай<ref name="БРЭ"/>. Белгестәр фекеренсә, [[1940 йыл]]дар рәссамдың иң емешле осоро, иң өлгөргән һәм иң ҡыҙыҡлы эштәренең ваҡыты. Фрида Кало ижадында автопортрет жанры өҫтөнлөк итә. Был эштәрҙә рәссам үҙенең тормошо ваҡиғаларын метафорик сағылдыра («Генри Форд госпитале», 1932, шәхси тупланмаһы, Мехико; «Лев Троцкийға бағышланыу менән автопортрет», 1937, «Ҡатын-ҡыҙҙар сәнғәттә» милли музейы, Вашингтон; «Ике Фрида», 1939, Хәҙерге заман сәнғәт музейы, Мехико; «Марксизм ауырыуҙы сәләмәтләндерә», 1954, Фрида Кало йорт-музейы, Мехико) === Күргәҙмәләре === [[2003 йыл]]да [[Мәскәү]]ҙә Фрида Калоның эштәре һәм фотоһүрәттәре күргәҙмәһе үтә. «Тамырҙар» картинаһы [[2005 йыл]]да Лондонда «Tate» галереяһында ҡуйыла, ә шәхси күргәҙмәһе был музейҙа тарих галереяһында иң уңышлыларҙың береһе була — яҡынса 370 мең кеше килә. === Картиналарының хаҡы === 2006 йыл башында Фриданың автопортреты «Тамыр» («Raices») Sotheby’s эксперттары баһалауынса ' 7 миллион доллар була (аукционда баштағы хаҡ — 4 миллион фунт стерлинг). Картина [[1943 йыл]]да металл табаҡта май менән яҙыла (Ривера Диего менән ҡабат никахлашҡандан һуң). Шул уҡ йылда картина 5,6 миллион АҠШ [[доллар]]ына һатыла, был латин америкаһы эштәре араһында рекорд була<ref>[http://www.artknowledgenews.com/Frida_Kahlo_Roots_$5.6_Million_Record_at_Sothebys.html "Frida Kahlo " Roots « Sets $5.6 Million Record at Sotheby’s.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827065411/http://www.artknowledgenews.com/Frida_Kahlo_Roots_$5.6_Million_Record_at_Sothebys.html |date=2011-08-27 }} {{недоступная ссылка|число=14|месяц=05|год=2013|url=http://www.artknowledgenews.com/Frida_Kahlo_Roots_$5.6_Million_Record_at_Sothebys.html}} ''Art Knowledge News.'' 2006 (retrieved 23 August 2011)</ref>. Калоның [[1929 йыл]]да яҙылған тағы бер автопортреты хаҡы буйынса рекордлы була, [[2000 йыл]]да 4,9 миллион [[доллар]]ға һатыла (тәүге хаҡы — 3- 3,8 млн доллар). == Йорт-музейы == [[File:Museo Frida Kahlo.JPG|thumb|upright|Фрида Кало музейы. 1958 йылдан ирекле инеү өсөн ишектәрен асҡан.]] Койоакандағы йорт Фрида тыуырҙан өс йыл алда бәләкәй генә ер киҫәгендә төҙөлә. Тышҡы фасадының йыуан стеналары, яҫы түбә, кеше йәшәй торған бер ҡат, һәр ваҡыт һалҡынса һәм эстәге ихата яғына асылған бүлмәләр — колониаль стиль өлгөһөндә тиерлек йорт. Ул баш ҡаланың үҙәк майҙанынан бары тик бер нисә квартал алыҫлыҡта ғына урынлашҡан. Лондрес урамы мөйөшөндәге һәм Альендо урамындағы был йорт тыштан Мехико янындағы көньяҡ-көнбайышта иҫке тораҡ биҫтәһендәге Койоакандала башҡа йорттар кеүек күренә. 30 йыл дауамында йорттоң ҡиәфәте үҙгәрмәй. Әммә Диего һәм Фрида өйҙө күберәк зәңгәр төҫтә һәм ҡупшы бейек тәҙрәләр менән, традицион индеецтар стилендә биҙәй. Йортҡа инеү урынын ике ҙур Йәһүдә һаҡлай, уларҙың папье-машенан фигуралары егерме фут бейеклектә, бер-береһен һөйләшеүгә саҡырған һымаҡ ишара яһай. Эстә палитра һәм бумаланы Фрида эш өҫтәлендә әле генә ҡалдырып сыҡҡан кеүек. Диего Ривераның карауаты эргәһендә эшләпә, уның эш халаты ята һәм ҙур ботинкалары тора. Мөйөштәге ҙур йоҡо бүлмәһендә быяла витрина урынлашҡан. Унда ошондай яҙыуҙар бар: «Бында Фрида Кало [[1910 йыл]]дың 7 июлендә тыуған». Яҙыу, рәссам үлеп дүрт йыл үткәс һәм йорто музей булғас, барлыҡҡа килә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, яҙыу дөрөҫлөккә тап килмәй. Фриданың тыуыу тураһындағы таныҡлыҡта уның [[1907 йыл]]дың 6 июлендә тыуғанлығы яҙылған. Фрида үҙенең Мексика революцияһы башланған йылда тыуыуын ғына таный. Сөнки революция ун йыллығында ул сабый ғына була, һәм хаос һәм ҡан менән тулған Мехико урамдары араһында йәшәгәнгә, революция менән бергә тыуғанмын тип ҡарар итә. Ихатаның асыҡ-зәңгәр һәм ҡыҙыл стеналарын тағы бер яҙыу биҙәй: «[[1929 йыл]]дан [[1954 йыл]]ға тиклем был йортта Диего и Фрида йәшәй». Диего һәм Фрида АҠШ-ҡа киткәнгә тиклем (унда 1934 йылға тиклем 4 йыл үткәрәләр), был йортта бик аҙ йәшәйҙәр. [[1934]]—[[1939 йыл]]дарҙа улар өсөн Сан-Анхеле биҫтәһендә махсус төҙөлгән ике йортта йәшәйҙәр. Һуңынан ике Ривераның да ташлашыуы, айырылышыуы һәм яңынан никахлашыуы булған оҙон осорҙар башлана. Ике яҙыу ҙа ысынбарлыҡты биҙәй. Улар музей һымаҡ, Фрида тураһында легенданың өлөшө. <gallery>Файл:Casa azul, Museo Frida Kahlo de Frida Kahlo (RunningToddler).jpg|Музейҙың урамдан күренеше Файл:The Blue House 3.jpg|«Фрида менән Диего был йортта 1929—1954 йылдарҙа йәшәгән» Файл:The Blue House 4.jpg|Эске ихата Файл:The Blue House 5.jpg|Скульптуралар коллекцияһы </gallery> Музейҙа рәссамдың бер нисә картинаһы, шәхси әйберҙәре, китаптары һәм Колубҡа тиклем булған осорға бағышланған статуялар ҡуйылған. Тышҡы һәм эске стеналарының буялышынан сығып, йортто «Зәңгәр» йә «Зәңгәрһыу» ({{lang-es|Casa azul}}) тип йөрөтәләр. == Сәнғәттә == Фрида Калоның сағыу һәм ғәҙәти булмаған шәхесе әҙәбиәт һәм кинематограф әҫәрҙәрендә сағылыш таба. * [[1983 йыл]]да рәссамға арналған «Фрида» / «Frida, naturaleza viva» фильмы төшөрөлә. Фрида Кало ролен Офелия Медина уйнай. * [[2002 йыл]]да рәссамға арналған «Фрида» фильмы төшөрөлә, Фрида Кало ролен Сальма Хайек уйнай<ref>imdb title|0120679</ref>. * [[2017 йыл]]да «Троцкий» телесериалы төшөрөлә. Фрида Кало ролен Виктория Полторак уйнай. * [[2005 йыл]]да арт-кино «Фрида на фоне Фриды» арт-киноһы төшөрөлә<ref>{{cite web|url=http://magazines.russ.ru/october/2006/2/kre8.html|title=В неигровом положении|author=Мария Кретинина|accessdate=2012-09-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BTiAibNY?url=http://magazines.russ.ru/october/2006/2/kre8.html|archivedate=2012-10-17}}</ref>. * [[1971 йыл]]да ҡыҫҡа метражлы «Фрида Кало» фильмы төшөрөлә<ref>imdb title|0322335</ref>, [[1982 йыл]]да — документаль фильм<ref>imdb title|0345273</ref>, [[2000 йыл]]да —"Бөйөк рәссамдар" серияһынан документаль фильм<ref>imdb title|0930578</ref>, [[1976 йыл]]да — «Фрида Калоның тормошо һәм үлеме»<ref>imdb title|0074796</ref>, [[2005 йыл]]да — «Фрида Калоның тормошо һәм ваҡыты» документаль фильмы төшөрөлә<ref>imdb title|0446733</ref>. * Oli Alai төркөмөнөң уға арналған «Фрида» йыры бар. Фрида Кало Pixar студияһы йәнһүрәттәрендә «Коко сере» йәнһүрәтендә күренә. Шулай уҡ уның фамилияһын мультфильмдың төп геройҙарына (Ривер) бирәләр. * El Estímulo испан телле сайтта, Крэйт Барлетт үҙенең интервьюһында «Эй, Арнольд!» мультсериалынан Хельга Патака образы өсөн йәш Фрида Калоның портреты алына, тип билдәләй. == Коммерцияла исеме == [[XXI быуат]] башында Венесуэла эшҡыуары Карлос Дорадо Frida Kahlo Corporation фонды булдыра, уға бөйөк рәссамдың туғандары Фриданың исемен коммерцияла ҡулланыу хоҡуғы бирә. Бер нисә йыл дауамында Фрида Кало исеме менән косметика линияһы, текила маркаһы, спорт аяҡ кейеме, биҙәнеү әйберҙәре, аҫҡы кейем кәрәк-яраҡтары, шулай уҡ уның исеме менән һыра барлыҡҡа килә<ref>[http://www.buenolatina.ru/news.php?id=943 BuenoLatina. Мексика: поступило в продажу пиво с изображением Фриды Кало] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150929121912/http://www.buenolatina.ru/news.php?id=943 |date=2015-09-29 }}</ref>. == Хәтер == [[1994 йыл]]да америка джаз-флейтасыһы һәм композиторы Джеймс Ньютон, Кало менән илһамланып, Frida for Suiteлә Kahlo, AudioQuest Music исем аҫтында альбом сығара<ref>{{cite web|url=http://www.valley-entertainment.com/suite-for-frida-kahlo-2.html|title=Suite for Frida Kahlo|work=Valley Entertainment|accessdate=6 July 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BTiCw7Pt?url=http://www.valley-entertainment.com/suite-for-frida-kahlo-2.html|archivedate=2012-10-17}}</ref>. [[2001 йыл]]дың [[21 март]]ында Фрида Кало [[АҠШ]] маркаһында һүрәтләнгән беренсе [[Мексика]] ҡатын-ҡыҙы була<ref>{{cite web|url=http://www.usps.com/news/2001/philatelic/sr01_048.htm|title=Stamp Release No. 01-048&nbsp;– Postal Service Continues Its Celebration of Fine Arts With Frida Kahlo Stamp|publisher=USPS|accessdate=2010-10-29|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/web/20041027172655/http://www.usps.com/news/2001/philatelic/sr01_048.htm|archivedate=2004-10-27}}</ref>. Фрида Кало хөрмәтенә [[2007 йыл]]дың 26 сентябрендә Эльст Эрик тарафынан [[1993 йыл]]дың 20 февралендә асылған 27792 Fridakahlo астероиды атала<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/2007/MPC_20070926.pdf Циркуляры Центра малых планет за 26 сентября 2007 года] — в этом документе нужно провести поиск Циркуляра малых планет № 60731 (M.P.C. 60731)</ref>. [[2010 йыл]]дың 30 авгусында Мексика Банкы 500 песо яңы банкнотаһын сығара, уның әйләнешендә Фрида һәм уның [[1949 йыл]]ғы картинаһы һүрәтләнә Embrace of the ' s Universe Love', Earth, (Mexico), I, Diego, and. Xólotl, ә ыңғай яғында уның ире, Диего һүрәтләнгән була<ref name=Banxico>{{cite web|url=http://www.banxico.org.mx/billetes-y-monedas/informacion-general/billetes-y-monedas-de-fabricacion-actual/billete-de-500-pesos/material-educativo/%7B601FEB0F-63F6-A3AF-C803-A064AC6BEE74%7D.pdf|title=Presentación del nuevo billete de quinientos pesos|work=Bank of Mexico|accessdate=11 September 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BTiBr5Fj?url=http://www.banxico.org.mx/billetes-y-monedas/informacion-general/billetes-y-monedas-de-fabricacion-actual/billete-de-500-pesos/material-educativo/%7B601FEB0F-63F6-A3AF-C803-A064AC6BEE74%7D.pdf|archivedate=2012-10-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923004604/http://www.banxico.org.mx/billetes-y-monedas/informacion-general/billetes-y-monedas-de-fabricacion-actual/billete-de-500-pesos/material-educativo/%7B601FEB0F-63F6-A3AF-C803-A064AC6BEE74%7D.pdf |date=2010-09-23 }}</ref>. [[2010 йыл]]дың 6 июлендә, Фриданың тыуған көнө йыллығы хөрмәтенә дудл сығарыла<ref name="googlelogo">{{cite web|url=http://www.google.com/logos/frida10-hp.gif|title=Frida Kahlo Google logo|publisher=Google|accessdate=29 October 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BTiCU9oo?url=http://www.google.com/logos/frida10-hp.gif|archivedate=2012-10-17}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin|colwidth=30em}} * Альберс Патриция (1999). Тени, огонь, снег: жизнь Тины Мооттти. Университет Калифорнийской прессы. ISBN 0-520-23514-2. * Андерсон Коррин (осень 2009). «Воспоминание о открытой ране: Фрида Кало и постреволюционная мексиканская идентичность». Обзор Южной Атлантики. 74 (4): 119—130. JSTOR 41337719. * Анкори Ганнит (2002). Imaging Her Selves: Поэтика Фриды Кало об идентичности и фрагментации. Гринвуд Пресс. ISBN 0-313-31565-5. * Анкори Ганнит (2005). «Фрида Кало: ткань ее искусства». В Декстер, Эмма. Фрида Кало. Тейт Модерн. ISBN 1 85437 586 5. * Анкори Ганнит (2013). Фрида Кало. Reaktion Books. ISBN 978-1-78023-198-3. * Баддели Ориана (1991). «Ее платье Висит Вот: De-Frocking в Кало Cult». Оксфордский художественный журнал. 14 : 10-17. doi: 10.1093 / oxartj / 14.1.10. * Бадделей Ориана (2005). «Размышление о Кало: зеркала, маскарад и политика идентификации». В Декстер, Эмма. Фрида Кало. Тейт Модерн. ISBN 1 85437 586 5. * Бейкуэлл Элизабет (1993). «Фрида Кало: современное феминистское чтение». Frontiers: Журнал женских исследований. XIII (3): 165—189; иллюстрации, 139—151. Доступно через JSTOR (требуется регистрация). * Бейкуэлл Элизабет (2001). «Фрида Кало». В Вернере, Майкл С. Краткая энциклопедия Мексики. Routledge. С. 315—318. ISBN 978-1-57958-337-8. * Барсон Таня (2005). «Все Искусство At Once поверхности и символ: A Фрида Кало Глоссарий». В Декстер, Эмма. Фрида Кало. Тейт Модерн. ISBN 1 85437 586 5. * Бергер Джон (2001). Форма кармана. Блумсбери. ISBN 978-0-7475-5810-1. * Бек Эвелин Тортон (весна 2006). «Открытый мир Кало». Феминистские исследования. 32 (1): 54-81. doi : 10.2307 / 20459065. JSTOR 20459065. * Блок Ребекка; Хоффман-Джип, Линда (1998—1999). «Вылепление национальной идентичности: Фрида Кало в „Gringolandia“». Женский журнал. 19 (2): 8-12. doi : 10.2307 / 1358399 . * Будрис Валмантас (февраль 2006 г.). «Неврологические недостатки в жизни и работе Фриды Кало». Европейская неврология. 55 (1): 4-10. doi : 10.1159 / 000091136. ISSN 0014-3022. PMID 16432301. Проверено 2008-01-22. * Бернс Джанет М. К. (февраль 2006 г.). «Взгляд как женщины: картины Сюзанны Валадон, Паулы Модерсон-Беккер и Фриды Кало». Атлантида. 18 (1-2): 25-46. * Burrus Christina (2005). «Жизнь Фриды Кало». В Декстер, Эмма. Фрида Кало. Тейт Модерн. ISBN 1 85437 586 5. * Burrus Christina (2008). Фрида Кало: «Я рисую свою реальность», Темза и Хадсон. ISBN 978-0-500-30123-4. * Кастро-Сетнес Мария А. (2004—2005). «Духовный мир Фриды Кало: влияние мексиканских картин Retablo и экс-Voto на ее искусство». Женский журнал. 25 (2): 21-24. doi: 10.2307 / 3566513. JSTOR 3566513. * Cooey Paula M. (1994). Религиозное воображение и тело: феминистский анализ. Оксфордский университет. * ДеффебахНэнси (2006). «Фрида Кало: героизм частной жизни». В Бранке, Самуил; Фаллоу, Бен. Герои и героины в Латинской Америке. Университет Техасского пресса. ISBN 978-0-292-71481-6. * Деффебах Нэнси (2015). Мария Искьердо и Фрида Кало: захватывающие видения в современном мексиканском искусстве . Университет Техасского пресса. ISBN 978-0-292-77242-7. * Декстер Эмма (2005). «Универсальная диалектика Фриды Кало». В Декстер, Эмма. Фрида Кало. Тейт Модерн. ISBN 1 85437 586 5. * Фрайс Рональд (март 2004 г.). Ярость и Mire человеческого Вен «Фрида Кало и Росарио Кастельянос». Hispania. 87 (1): 53-61. doi : 10.2307 / 20062973. JSTOR 20062973. * Helland Janice (1990—1991). «Ацтекские изображения в картинах Фриды Кало: самобытность и политическое обязательство». Женский журнал. 11 (5): 8-13. JSTOR 3690692. * Эррера Хайден (2002). Фрида: Биография Фриды Кало. Харпер Многолетник. * Кеттенманн Андреа (2003). Кало. Ташен. ISBN 3-8228-5983-4. * Линдауэр Маргарет А. (1999). Пожирающая Фрида: история искусства и популярная знаменитость Фриды Кало. Университетская пресса Новой Англии. * Mahon Alyce (2011). «Потерянный секрет: Фрида Кало и сюрреалист воображаемый». Журнал сюрреализма и Америки. 5 (1-2): 33-54. * Marnham Patrick (1998). Сны с открытыми глазами: Жизнь Диего Ривера. Университет Калифорнийской прессы. ISBN 0-520-22408-6. * Pankl Lis; Блейк Кевин (2012). «Сделано в ее образе: Фрида Кало как материальная культура». Материальная культура. 44 (2): 1-20. * Panzer Mary (2004). «Существенный принцип Николя Мурая». В Хайнцельмане, Курт. Круг Коваррубиас: собрание мексиканского искусства XX века Николя Мурая. Университет Техасского пресса. ISBN 978-0-292-70588-3. * Theran Susan (1999). Индекс цен в Латинской Америке на аукционе Леонард. Аукционный индекс, Inc. ISBN 978-1-349-15086-1. * Удаль Шарин (осень 2003). «Мексиканское тело Фриды Кало: история, идентичность и художественное стремление». Женский журнал. 24 (2): 10-14. doi: 10.2307 / 1358781. JSTOR 1358781. * Wollen Peter (2004). Париж / Манхэттен: Писания по искусству. Версо. * Замора Марта (1990). Фрида Кало: Кисть страданий. Хроники. ISBN 0-87701-746-8. * {{книга|заглавие=The diary of Frida Kahlo: an intimate self-portrait|ответственный=H.N. Abrams|место=N.Y.|год=1995}}. * {{книга|автор=Teresa del Conde|заглавие=Vida de Frida Kahlo|место=Mexico|издательство=Departamento Editorial, Secretaría de la Presidencia|год=1976}}. * {{книга|автор=Teresa del Conde|заглавие=Frida Kahlo: La Pintora y el Mito|место=Barcelona|год=2002}}. * {{книга|автор=Drucker M.|заглавие=Frida Kahlo|место=Albuquerque|год=1995}}. * {{книга|заглавие=Frida Kahlo, Diego Rivera and Mexican Modernism. (Cat.)|место=S.F.|издательство=San Francisco Museum of Modern Art|год=1996}}. * {{книга|заглавие=Frida Kahlo. (Cat.)|место=L.|год=2005}}. * {{книга|автор=Жан-Мари Гюстав Леклезио|заглавие=Диего и Фрида|место=М.|издательство=КоЛибри|год=2006|isbn=5-98720-015-6}}. * {{книга|автор=Кеттенманн А.|заглавие=Фрида Кало: Страсть и боль|место=М.|год=2006|страниц=96|isbn=5-9561-0191-1}}. * {{книга|автор=Prignitz-Poda H.|заглавие=Frida Kahlo: Life and Work|место=N.Y.|год=2007}}. * {{книга|автор=Эррера Х.|заглавие=Фрида Кало. Viva la vida!|место=М.|год=2004|isbn=5-699-05484-7}}. {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Фрида Кало |Викицитатник = :ru:Фрида Кало |Викитека = |Викисклад = Category:Frida Kahlo }} * [http://sunny-art.ru/category/frida-kalo/ Полная биография Фриды Кало и её картины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100105010655/http://sunny-art.ru/category/frida-kalo/ |date=2010-01-05 }} * [http://staratel.com/pictures/frida/main.htm Биография и картины Фриды Кало] * [http://www.fkalo.narod.ru/ МИР ФРИДЫ КАЛО] * [http://www.artpages.org.ua/palitra/dnevnik-fridi-kalo.html Дневник Фриды Кало] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100504142106/http://artpages.org.ua/palitra/dnevnik-fridi-kalo.html |date=2010-05-04 }} * [http://www.artpages.org.ua/index.php?option=com_datsogallery&Itemid=104&func=viewcategory&catid=30 Репродукции картин Фриды Кало] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101002064612/http://artpages.org.ua/index.php?option=com_datsogallery&Itemid=104&func=viewcategory&catid=30 |date=2010-10-02 }} * [http://teatre.com.ua/portrait/zhyzn-ysmert-frydy-kalo Жизнь и смерть Фриды Кало] * [http://www.artcontext.info/pictures-of-great-artists/66-art-of-america-latin/308-rivera-frida.html Фотографии Фриды Кало и Диего Риверы] * [https://web.archive.org/web/20100619123842/http://www.museofridakahlo.org.mx/ Официальный сайт дома-музея.] [[Категория:Мексика рәссамдары]] [[Категория:Сюрреалистар]] c8lq3m1kajiny2zcktcuhi5f3pi7nus Энди Уорхол 0 59233 1302622 1296371 2026-08-11T20:29:55Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302622 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Энди Уорхол |оригинал имени = Andy Warhol |изображение = Andy Warhol by Jack Mitchell.jpg |ширина = 250px |описание изображения = |описание = Энди Уорхол эте Арчи менән, фотоны яһаусы Джек Митчелл, 1973 |имя при рождении = |род деятельности = |дата рождения = 6.8.1928 |место рождения = [[АҠШ]], [[Пенсильвания]], {{МестоРождения|Питтсбург|Питтсбургта}} |гражданство = |подданство = |дата смерти = 22.2.1987 |место смерти = [[АҠШ]] {{МестоСмерти|Нью-Йорк|Нью-Йоркта}} ҡалаһы |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = |награды и премии = |сайт = |викисклад = }} '''Э́нди Уо́рхол''' ({{lang-en|Andy Warhol}}; төп исеме — '''Андрей Варгола''', {{lang-sk|Andrej Varhola}}, {{lang-en|Andrew Warhola}}; [[6 август]] [[1928 йыл]] — [[22 февраль]] [[1987 йыл]]) — [[АҠШ|Америка]] рәссамы, продюсер, дизайнер, яҙыусы, коллекционер, журналдар нәшер итеүсе һәм кинорежиссёр, тарихта поп-арт хәрәкәтенә һәм хәҙерге сәнғәткә табыныусы шәхес. [[1960 йыл]]дарҙа «Velvet Underground» рок группаһының беренсе альтернатив менеджеры һәм продюсеры. Уның тормошо тураһында бер нисә нәфис һәм документаль фильм төшөрөлгән. == Бала сағы == [[Файл:Andy Warhol's childhood home in Pittsburgh, Pennsylvania.jpg|thumb|right|250px|Уорхолдың бала саҡ йорто. Доусон Стрит 3252, Окленд (Питтсбург)]] [[Файл:Andy Warhol and Tennessee Williams NYWTS.jpg|thumb|right|250px|Уорхол (һулда) һәм яҙыусы Теннесси Уильямс (уңда) карап бортында һөйләшәләр. [[Франция]], 1967; артҡы планда — кинорежиссёр Пол Моррисси]] [[Файл:Jimmy Carter with Andy Warhol during a reception for inaugural portfolio artists., 06-14-1977 - NARA - 175147.jpg|thumb|right|250px|Энди һәм Джимми Картер 1977 йылда]] [[Файл:Bratislava Venturska ulica1.jpg|thumb|right|250px| Энди статуяһы [[Братислава]]ла, [[Словакия]]]] [[Файл:Andy Warhol and Ulli Lommel on set of Cocaine Cowboys.jpg|thumb|right|250px|Энди (уңда) режиссёр Улли Ломмель менән, Энди үҙ үҙен уйнаған «Кокаиновый ковбой» фильмын төшөргәндә (1979)]] [[Файл:Campbells.jpg|thumb|right|250px|Кэмпбелл ашы менән банка]] [[Файл:BMW M1 Art Car.jpg|thumb|right|250px|BMW M1, Уорхолдың буяу дизайны]] [[Файл:Warhol exhibition.jpg|thumb|right|250px| [[Эдинбург]]та Король Шотланд академияһы, Уорхолдың үлгәндән һуң 20 йыллығына арналған күргәҙмә. Колонналар Campbell ашының банкалары менән биҙәлгән]] [[Файл:Ultra Violet by David Shankbone.jpg|thumb|right|250px|Ультрафиолет (Изабель Коллин Дюфрен) — Эндиның әхирәте һәм коллегаһы]] Энди Уорхол 1928 йылдың 6 авгусында Питтсбургта (штат Пенсильвания, АҠШ) элекке Австро-Венгрия империяһы, [[Словакия]]ның Миково ауылы русин- эмигранттары ғаиләһендә дүртенсе бала булып тыуа. Тәүге балаһы, Совакияла тыуған ҡыҙҙары Юстина, [[АҠШ]]-ҡа күсеп килерҙән алда вафат була. Уорхолдың атаһы эш эҙләп АҠШ-ҡа 1914 йылда килә, ә әсәһе Юлиә (ҡыҙ фамилияһы Завацкая) уның янына [[1921 йыл]]да, Уорхолдың олатаһы менән өләсәһе үлгәс күсеп килә. Дини ғаилә ағзалары Русин грек-католик сиркәүенең мәхәллә кешеләре була<ref>Jane Daggett Dillenberger, [http://books.google.co.uk/books?id=KemglT-1jSIC&pg=PA7&dq=Warhol+%22Rusyn%22+biography&hl=en&ei=Hdg8TaXvF8WL4ga2g5nnCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CEEQ6AEwAw#v=onepage&q=Warhol%20%22Rusyn%22%20biography&f=false Religious Art of Andy Warhol], Continuum International Publishing Group, 2001, p.7</ref>. Уорхолдың атаһы күмер шахтаһында эшләй, инглиз телен белмәгән әсәһе тәҙрәләр йыуып, өй йыйыштырып аҡса эшләй һәм шулай уҡ консерва банкаларынан һәм гофрировкалы ҡағыҙҙарҙан сәскә эшләп һата. [[1934 йыл]]да Уорхолдар уңайлы районға күсә. Ғаилә Белен урамында 55-се һанлы йортта, ә һуңынан Питтсбург тирә-яғындағы Доусон-Стрит урамында, 3252, Оклендта йәшәй. Эндиның ике оло ағаһы, Павел (Пол, 1923) һәм Джон (1925) була. Павелдың улы балалар өсөн китап иллюстраторы була. Өсөнсө класта уҡығанда Уорхол, скарлатина эҙемтәһенән ҡалған Сиденгам хореяһы менән ауырый һәм ваҡытының күп өлөшөн түшәктә үткәрә. Уны уҡыған класында ситләткән булалар. Урынһыҙ шикләнеү, һәм вафат булғанынса табиптарҙан һәм дауаханаларҙан ҡурҡыу барлыҡҡа килә. Түшәктә ятҡанында ул рәсем менән шөғөлләнә, кино йондоҙҙарының фотоһүрәттәрен йыя һәм гәзиттән киҫеп алған өҙөктәрҙән коллаждар эшләй башлай. Был осорон Уорхол һуңыраҡ күнекмәләр, нәфис зауыҡ тәрбиәләүҙең шәхесе формалашыуында мөһим осор булды тип телгә ала. Эндиға 13 йәш булғанда атаһы шахтала ҡазаға тарый һәм һәләк була. [[1945 йыл]]да Уорхол Шенли урта мәктәбен тамамлай. == Карьераһының башы == Рәсемдән уҡытыу өсөн Питтсбург университетында художестволы белем алырға ниәтләй. Әммә һуңынан планы үҙгәрә, һәм ул коммерция иллюстраторы сифатында карьера эшләргә була. Карнеги технологиялар институтына уҡырға инә. [[1949 йыл]]да график дизайн өлкәһендә нәфис сәнғәттең бакалавр дәрәжәһен ала. Яҡшы уҡыһа ла күп осраҡта уҡытыусылары һәм курсташтары менән уртаҡ тел тапмай. [[1949 йыл]]да уҡыуҙы тамамланғандан һуң [[Нью-Йорк]]ҡа күсеп килә, унда магазин витринаһында биҙәүсе булып эш башлай, асылмалар һәм реклама плакаттарына һүрәт төшөрә. Һуңыраҡ уны Vogue, Harper’s Bazaar журналдарына һәм тағы бер нисә бик үк популяр булмаған баҫмаларға рәссам-иллюстратор итеп эшкә алалар. Ошо осорҙа ул фамилияһын американлаштыра, һуңғы "а" хәрфен ҡулланмай, «Уорхол» (Warhol) тип яҙа башлай<ref name="foundation">{{cite web|url=http://warholfoundation.org/legacy/biography.html|title=Andy Warhol Biography|work=The Andy Warhol Foundation|accessdate=2014-06-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724192941/http://www.warholfoundation.org/legacy/biography.html |date=2010-07-24 }}</ref>. [[1950 йыл]]ға «И. Миллер» аяҡ кейеме компанияһының рекламаһын биҙәгәндән һуң ҡаҙаныш килә. Реклама плакаттарында эксцентрик манерала махсус эшләнгән таптар менән ҡара яҙыулы аяҡ кейеме һүрәтләнә. [[1950 йыл]]дар уртаһында Маргарита Мадригалдың испан телен үҙ аллы өйрәнеү әсбабын иллюстрациялай, был күп тапҡыр ҡабатлап баҫылған бестселлер — үҙ алдыңа өйрәнеү әсбаптары серияһына башланғыс була. [[1962 йыл]]да Уорхол үҙенең тәүге ҙур күргәҙмәһен үткәрә, ул уға танылыу килтерә. Был ваҡытҡа Уорхол Манхэттендың 33-сө Көнсығыш урамында үҙенә йорт һатып ала. Йыллыҡ килеме 100 мең долларға тиклем күтәрелә, һәм был уға күберәк яратҡан эше — һүрәт төшөрөү менән мауығыуға һәм «юғары сәнғәт» тураһында хыялланырға мөмкинлек бирә<ref>[http://sunny-art.ru/ehndi-uorkhol-biografiya/ Биография Энди Уорхола] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509064722/http://sunny-art.ru/ehndi-uorkhol-biografiya/ |date=2013-05-09 }}</ref>. Уорхол тәүгеләрҙән булып картиналар булдырыу ысулы һымаҡ трафаретлы баҫтырып төшөрөүҙе ҡуллана. Баштағы шелкографияларында ул үҙенең ҡулдан төшөрөлгән һүрәттәрен ҡуллана. Һуңыраҡ проектор ярҙамында киндергә фотоһүрәттәрҙе трансляциялай һәм ҡулдан рәсемдең ситен һыҙып сыға. Техник ижад итеү быуатында әҫәрҙәрҙең ҡиммәте юғалыуы тураһында яҙған Вальтер Беньяминдың тәнҡитенә ҡарамаҫтан, шелкографик ысулды ҡулланыу Уорхолдың күпләп күсермә алыу һәм әҙәби әҫәрҙәрҙе күпләп баҫтырыуҙа ынтылышы этабының береһе була<ref>''Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit'' («Произведение искусства в эпоху его технической воспроизводимости», 1936)</ref>. Уорхол ысулы түбәндәгенән ғибәрәт: ҡыҫанға нейлон селтәр тарттырыла. Рәсем үҙе селтәрҙә контактлы яҡтыртыу ярҙамында барлыҡҡа килә. Фотоэмульсия менән һеңдерелгән селтәргә диапозитив һалына. Фото төшөрөп баҫтырыуҙағы һымаҡ бөтәһе лә яҡтыртыла. Селтәрҙең яҡтыртылған урындарында фотоэмульсия полимерлаша һәм иремәүсән пленкаға әйләнә. Артығы һыу менән йыуып төшөрөлә. Шулай итеп матрица, төшөрөп баҫтырыу формаһы барлыҡҡа килә. Уны ҡағыҙға йәки туҡымаға һалалар һәм буяу һөртәләр. Буяу селтәрҙең үтә күренгән өлөштәренә үтеп инә һәм һүрәт барлыҡҡа килтерә. Шулай итеп, махсус резина валик менән ҡара буяу һөртөп, Уорхол үҙенең иң билдәле әҫәрҙәрен башҡара: күп тапҡыр ҡабатланған [[Мэрилин Монро]], [[Элизабет Тэйлор]] һәм башҡаларҙы эшләй. Күп төҫлө баҫтырып сығарыу өсөн, төҫтәр һанына тигеҙ булған матрицалар талап ителә. Бер комплект матрица күп һанлы рәсемдәргә етә. Инновацион технологияларҙы образдар булдырыу процесына индереү сәнғәтте коммерция нигеҙенә ҡуя. [[1960 йыл]]да рәссам үҙ ижадында киң мәғлүмәт сараларында баҫылып сыҡҡан фотоһүрәттәрҙе ҡуллана. [[1980 йыл]]дан башлап Полароид фотоаппараты менән ул үҙе фотоһүрәттәр эшләй<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1831134 Шелкография Уорхола.]</ref>. == Үҫеше, ижади карьераһы == [[1952 йыл]]да уҡ Нью-Йоркта Уорхолдың эштәре күргәҙмәгә сығарыла, 1956 йылда «Һынлы сәнғәт мөхәррирҙәре клубының» почетлы призын ала. Был ваҡытҡа рәссам йылына яҡынса йөҙ мең доллар аҡса эшләй, әммә «юғары сәнғәт» тураһында хыялланыуынан туҡтамай. [[1960 йыл]]да Уорхол Кока-кола банкалары өсөн дизайн булдыра, ул уға "сәнғәтте ғәҙәти булмағанса күреү" менән рәссам билдәлелеге алып килә. Алтмышынсы йылдар башында Уорхол күберәк графика менән шөғөлләнә, нигеҙҙә, [[доллар]] банкноталары һүрәттәре менән әҫәрҙәр булдыра. 1960—1962 йылдарҙа Кэмпбелл аштары консерва банкалары һүрәттәре менән әҫәрҙәр циклы барлыҡҡа килә. Башта аш банкалары менән плакаттар рәсем сәнғәте техникаһында башҡарыла: «Кэмпбелл ашы менән банка (дөгөлө-томатлы)» (Soup Can ' s Campbell' (Rice Tomato) 1961, ә [[1962 йыл]]дан — шелкография техникаһында башҡарыла («Кэмпбелл ашының утыҙ ике банкаһы», «Кэмпбелл ашының йөҙ банкаһы», «Кэмпбелл ашының ике йөҙ банкаһы» — бөтәһе 1962). Шулай уҡ [[1962 йыл]]да Уорхол «Кока-Коланың йәшел шешәләрен» булдыра. Банкаларҙың сағыу һүрәттәре Уорхолдың «визит карточкаһы» була. «Stabl» галереяһындағы күргәҙмәлә Уорхолдың эштәре йәмәғәтселек араһында ҙур резонанс тыуҙыра. Хәйер, тәнҡитселәр фекеренсә, был картиналар күпләп ҡулланыуҙың бер төрлөлөләгән һәм әшәкелеген, көнбайыш цивилизацияның менталитетын сағылдыра. Был күргәҙмәнән һуң Уорхолды Роберт Раушенберг, Джаспер Джонс һәм Рой Лихтенштейн кеүек поп-арт һәм концептуаль сәнғәт вәкилдәре рәтенә индерәләр. Ошо осорҙан Уорхол фотограф һәм рәссам булараҡ кино һәм эстрада йондоҙҙары: [[Мэрилин Монро]], [[Элизабет Тейлор]], Джим Моррисон, Мик Джаггер һәм [[Элвис Пресли]], шулай уҡ сәйәсмәндәр образы менән, мәҫәлән, [[Мао Цзэдун]], [[Ричард Никсон]], [[Джон Кеннеди]] һәм [[Владимир Ильич Ленин]] («Ҡыҙыл Ленин», «Ҡара Ленин») — менән эшләй башлай. Монро үлеп ҡалғас, ул актрисаның тормошо һәм үлеме аллегорияһы булған үҙенең иң билдәле «Мэрилин Диптихын» ижад итә. [[2011 йыл]]да Мэрилиндың Диптихы Ливерпулдә Лондон галереяһы филиалы Тейтта ҡуйыла. [[2004 йыл]]дың 2 декабрендә «The Guardian» гәзите хәҙерге заман сәнғәтенең иң күренекле 500 әҫәрҙәр исемлеген баҫтырып сығара, унда Уорхолдың әҫәре почетлы өсөнсө урынды биләй<ref> {{статья |автор = Charlotte Higgins |заглавие = Work of art that inspired a movement … a urinal |издание = The Guardian |год = 02.12.2004 |ссылка = http://www.guardian.co.uk/uk/2004/dec/02/arts.artsnews1 }}</ref>. Уорхолдың һынлы сәнғәткә ҡарашы үҙенсәлекле, даими үҙгәреүсән була. Яңылыҡтарының береһе булып кислоталы төҫмөрлөклө буяуҙар ҡулланыуы була. == «Фабрика» == [[1963 йыл]]да Уорхол Манхэттенда бина һатып ала, бина «Фабрика» тигән исем ала, бында Энди хәҙерге заман сәнғәте әҫәрҙәрен ижади ағымға ҡуя. [[1964 йыл]]да Уорхолдың һынлы сәнғәт төшөнсәһе сиктәренә яраҡлаша алмаған тәүге арт-объекттар күргәҙмәһе үтә. Экспозиция йөҙгә яҡын төргәкләү картон тараһының, «Хайнц» кетчубы һәм «Brillo» кер йыуыу порошогы ҡаптарының күсермәһен күрһәтеүҙән тора. Күргәҙмәһе асылыу айҡанлы Уорхол үҙенең яңы ғәҙәти булмаған студияһының, стеналары көмөш төҫкә буялған «Фабриканың» презентацияһын ойоштора. Студияла бөтә рөхсәт ителгән шарттар хөкөм һөрә, кисәләр үтә. Был бина рәссамдың оҫтаханаһын аулаҡ урын һымаҡ итеп күҙ алдына килтереүҙе боҙа. «Фабрика» һәм уның хужаһы йыш ҡына донъяуи хроника репортаждарында телгә алына, улар тураһында журналдарҙа һәм киң мәғлүмәт сараларында яҙа башлайҙар. Уорхол үҙенең проектын — «Интервью» журналын булдыра, унда атаҡлы кешеләр атаҡлы кешеләрҙән интервью ала<ref>[http://shkolazhizni.ru/archive/0/n-47402/ Кто такой Энди Уорхол?]</ref>. «Фабрика» көнөнә 80 баҫтырып төшөрөү әҫәрҙәрен сығарған ойошҡан производство була. Билдәле кешеләрҙең портреттары менән күпләп күсермәләр етештергән эшселәр коллективы яллана. Үҙенең әҫәрҙәренең геройҙарын Уорхол оҫтаханаһында Полароиды менән бик тиҙ рәсемдәр серияһы яһап, фотоға төшөрә. Күп кадрҙарҙан иң яҡшыһы һайлап алына, ҙурайтыла һәм шелкография ысуылы менән киндергә күсерелә. Киндерҙең өҫ яғы буяу менән рәсем һалғанға тиклем ҡаплана, йәки рәсем баҫтырып төшөрөлгәс өҫтөнән майлы буяу йөрөтөлә. Ғәҙәттә бер әҫәрҙең бер нисә варианты яһала. Шулай итеп Уорхол сәнғәтте «бизнес-артҡа» әйләндерә. Уорхол, билдәле кешеләр портреттарҙа идеаль булып күренергә тейеш тигән фекерҙә була: «Реклама иғландары» (1960) циклынан «Төшкәнгә тиклем һәм унан һуң» картинаһы «Уорхолдан яңы йөҙ» анонсын бирә. Ул йыйырсыҡтарҙы һәм бит тиреһенең етешһеҙлектәрен төҙәткеләй, артыҡ эйәктәрҙе алып ташлай, күҙҙәрҙе һәм ирендәрҙе сағыу итеп өҫтәп яһай, шулай итеп йөҙгә идеаллаштырылған һыҙаттар бирә. Уорхолдың клиенттары араһында — иран шаһы Мөхәммәд Реза Пахлавиның бөтә ғаиләһе ағзалары, Мик Джаггер, Лайза Минелли, Джон Леннон, Дайана Росс, Бриджит Бардо һәм башҡа билдәле кешеләр була<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/UORHOL_ENDI.html?page=0,0 Поп-арт: Уорхол, Энди] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150604105336/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/UORHOL_ENDI.html?page=0,0 |date=2015-06-04 }}</ref>. == Кинематография өлкәһендә эшмәкәрлеге == Поп-арт объекттар төҙөү менән бер рәттән, Уорхол кинофильм төшөрөлә башлай, әммә режиссёр булараҡ тик тар даирәлә генә уңышҡа ирешә. [[1963 йыл]]дан [[1968 йыл]]ға тиклем осорҙа Уорхол бер нисә йөҙ таҫма төшөрә, шул иҫәптән дүрт минутлыҡ 472 аҡ-ҡара төҫтәге портреттарҙың киноға төшөү һынауы (ингл. Screen Tests), унлаған ҡыҫҡа метражлы фильмдар һәм 150 -нән ашыу сюжетлы фильмдар төшөрә, уларҙың 60 ғына донъя күрә. Ул осорҙа төшөрөлгән күп фильмдарҙың сюжеты юҡ. Сюжет һыҙығы нигеҙенә псевдодокументаль төшөрөүҙәр, мәҫәлән: «ир-ат трусик кейеп ҡарай» һ.б. [[1960 йыл]]дар уртаһында Уорхол ҡара- аҡ телһеҙ кинотаҫмалар төшөрә башлауҙан сценарийы менән төҫлө киноларға күсә (йыш ҡына эротик йөкмәткеле). Традицион кино сиктәрен киңәйтеү маҡсатында, Уорхол «хәрәкәтһеҙ фильмдарҙы» төшөрөү менән шөғөлләнә башлай. Иң мөһимдәре булып «Спи» (1963) һәм «Эмпайр» фильмдары тора. Беренсеһе йоҡлаған кеше — америка шағиры Джон Джорноны 5 сәғәт буйы өнһөҙ төшөрөлгән ҡара-аҡ фильм була<ref name="ws.org">[http://www.warholstars.org/filmch/sleep.html Sleep by Andy Warhol]</ref><ref name="imdb-t"/>. Фильмдың премьералы күрәһтеүе The Film-Makers' Cooperative бинаһында режиссёр Йонас Мекас, нью-йорк киноавангардының исем атаһы ҡатнашлығында 1964 йылдың 17 ғинуарында үтә<ref name="imdb-t"/> в {{en|The Film-Makers' Cooperative}}. Бөтәһе туғыҙ тамашасы ҡатнаша, уларҙың икәүһе бер сәғәт ҡарағандан һуң китә. Тәүҙә Джорно урынына Уорхол Бриджит Бардоның йоҡоһон төшөргә теләй<ref name="ws.org"/><ref name="imdb-t">[http://www.imdb.com/title/tt0187513/trivia Sleep (1963) — Trivia]</ref>. Икенсе таҫманың сюжеты [[1964 йыл]]дың 25 июлдең кисенән 26 июлдең иртәһенә тиклем яй режимда төшөрөлгән нью-йорктың бейек йорто Эмпайр Стейт Билдингты 8-сәғәтлек күрһәтеүҙән ғибәрәт. Кино сәнғәтендә үҙенең һынауҙары һәм перформанстары менән Уорхол кинематографияла яңы йүнәлештәр асырға һәм үтә ялҡҡан тамашасыны ҡыҙыҡһындырырға һәм ғәжәпләндерергә теләй. == Ғүмеренә ҡул һуҙыу == [[1968 йыл]]дың 3 июнендә элек Уорхолдың фильмында төшкән радикаль феминист ҡатын Соланас Валери, «Фабрика» студияһына инеп, Уорхолдың эсенә өс тапҡыр ата. Шунан һуң урамға сыға ла полицейскийға барып: «Мин Энди Уорхолға аттым», — тип әйтә. Зыян күреүсе клиник үлем хәлендә була һәм биш сәғәтлек операция үткәрә<ref>[http://allreport.ru/iskusstvo/andy-warhol-pop-art-king/ Энди Уорхол — король поп-арта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190803203109/http://allreport.ru/iskusstvo/andy-warhol-pop-art-king/ |date=2019-08-03 }}</ref>, операция уңышлы тамамлана. Был һөжүмдән һуң рәссам бер йылдан артыҡ корсет ярҙамында йөрөй, сөнки эске органдары зарарланған була. Уорхол ғәйепләү буйынса күрһәтмәләр биреүҙән баш тарта, һөҙөмтәлә Соланас өс йылға төрмәгә хөкөм ителә һәм психиатрия хәсәтәханаһында мәжбүри дауаланыуға юлыҡтырыла. Уорхолдың эштәрендә үлтерелеү темалары өҫтөнлөк итә башлай. Хәйер, был тема уның ғүмеренә ҡул һуҙыуҙары алдынан да була, һәләкәттәр уны үҙенең тартып тороусанлығы менән тынғыһыҙлай. Үлемдән һәм йәрәхәттәрҙән ҡурҡыуҙы Уорхол электр ултырғыстары, үҙ үҙенә ҡул һалыуҙар, авариялар, ерләүҙәр, йәҙрәләр шартлауы, Жаклин Кеннединың трауры, үлгәндән һуңғы [[Мэрилин Монро]]ның портреты һәм ауырыу [[Элизабет Тейлор]]ҙы һүрәтләү ярҙамында сағылдыра. Уорхолдың был фобиялағы иң сағыу иллюстрацияһы — [[1963 йыл]]да яҙылған «Тунец менән һәләкәт» картинаһы, унда гәзит киҫемтәләре һәм консерваланған A&P тунец менән ағыуланған ике ҡатындың фотоһүрәте яңынан тергеҙелә, балыҡ банкаһы һүрәте лә картинала урын ала. == Ғүмеренә ҡул һуҙғандан һуңғы тормошо == [[Файл:Warhol's grave.jpg|thumb|right|250px|Энди Уорхолдың греко-католиктарҙың Св. Иоанн Креститель зыяратында ҡәбере, Бетель Парк, [[Пенсильвания]], [[АҠШ]]]] Ғүмеренә ҡул һуҙғандарынан һуң да Уорхол ижади эшмәкәрлегенә ҡыҙыҡһыныуын юғалтмай һәм сәнғәт менән эксперимент яһауын туҡтатмай. [[1979 йыл]]да ул уҙышыу автомобилдәренә художестволы буяу һала. Уның фекере буйынса, арауыҡта хәрәкәт итеүсе сәнғәт әҫәре — һынлы сәнғәттә яңы күренеш, уның матурлығының асылы хәрәктә динамикаһында күренә. Автомашина кузовын биҙәү менән Уорхол шәхсән шөғөлләнә. Буяуҙарҙы ҡул аҫтындағы материалдар менән, шул иҫәптән бармаҡтар менән дә һала<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/UORHOL_ENDI.html?page=0,1 Уорхол, Энди] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113190335/http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/UORHOL_ENDI.html?page=0,1 |date=2012-11-13 }}</ref>. Уның ошондай әйтеме һаҡланып ҡалған: «Мин тиҙлек нисек күренгәнен төшөрөргә тырыштым. Машина ҙур тиҙлектә хәрәкәт иткәндә, бөтә һыҙыҡтар һәм буяуҙар ҙа яғыла». Уорхол Манхеттендағы Медицина үҙәге Корнуэллда йоҡо мәлендә йөрәге туҡтап вафат була, унда [[1987 йыл]]да үт ҡыуығын алып ташлау буйынса ҡатмарлы булмаған операция яһаған булалар. Тыуған Питтсбургта ерләнә. == Шәхси тормошо == Энди Уорхол бер ҡасан да камин-аут яһамай, ләкин асыҡтан-асыҡ гей тормошо менән йәшәй. Гомосексуалллыҡ рәссамдың ижадында ныҡ күренә<ref>{{Cite book|first=Bob |last=Colacello |authorlink=Bob Colacello |title=Holy terror: Andy Warhol close up |url=https://archive.org/details/holyterrorandywa0000cola |publisher=HarperCollins |location=London |year=1990 |isbn=0-06-016419-0 |oclc=21196706}}</ref><ref>{{Cite book|first=Richard |last=Meyer |title=Outlaw representation: censorship and homosexuality in 20th-century American art |publisher=Oxford University Press|location=Oxford |year=2002 |isbn=0-19-510760-8 |oclc=44721027}}</ref><ref>{{cite book|last=Matarazzo|first=Father Sam|title=The Religious Art of Andy Warhol|year=1998|publisher=The Continuum Publishing Company|location=New York|isbn=0-8264-1112-6|page=33|author=Jane Dagget Dillenberger}}</ref>. Миҫал сифатында «Sex Parts», «Torso» һынлы сәнғәт серияларын һәм «Sleep», «Blow Job», «My Hustler», «Lonesome Cowboys» фильмдарын иҫкә алырға була. Рәссамдың төрлө ваҡытта бойфрендтары булып Билли Нейм, Джон Джорно, Джед Джонсон һәм Джон Гулд була<ref name="This is Warhol">''Инграм К.'' Гениальный Уорхол. — М.: Эксмо, 2014. — 80 с.: ил. — ISBN 978-5-699-70779-9.</ref><ref name="chronology-1980">''Коменас Г.'' [http://www.warholstars.org/andy_warhol_80s.html#lxh4 Andy Warhol Chronology. 1980] // WarholStars.org.</ref>. == Коммерция ҡиммәте == Энди Уорхол һуңғы йылдарҙа иң һатып алыныусы рәссамдар исемлеген етәкләй. [[2013 йыл]]да рәссамдың эштәренең аукциондарҙа һатылған дөйөм хаҡы 427,1 млн доллар тәшкил итә<ref name="artguide">[http://www.artguide.com/ru/news/top-10-samykh-prodavaiemykh-khudozhnikov-po-viersii-artnet.html «Артгид»: Топ-10 самых продаваемых художников по версии Artnet]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[1962]]—[[1964 йыл]]дарҙа киң форматлы киндерҙәр иң юғары баһалана, уларҙың хаҡы 100 миллион долларғаса етә . 2013 йылдың ноябрендә рекордын ҡуя — «Көмөш автомобиль (ике ҡатлы)» (1963) 105,4 миллион доллар тәшкил итә<ref>[http://www.sothebys.com/ru/auctions/ecatalogue/2013/nov-2013-contemporary-evening-n09037/lot.16.html Andy Warhol (1928—1987) | Silver Car Crash (Double Disaster) | Contemporary Art Evening Auction | Sotheby’s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170827003240/http://www.sothebys.com/ru/auctions/ecatalogue/2013/nov-2013-contemporary-evening-n09037/lot.16.html |date=2017-08-27 }}</ref>. 1985 йылдан 2010 йылға тиклем Уорхолдың уртаса аукцион хаҡтары 3400 процентҡа арта, шул уҡ осорҙағы хәҙерге заман сәнғәтенә хаҡтарҙың уртаса артыуынан ике тапҡыр тиерлек артығыраҡ була<ref name="one-man">[http://moreintelligentlife.com/content/arts/a-one-man-market «A One-Man Market»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140213035002/http://moreintelligentlife.com/content/arts/a-one-man-market |date=2014-02-13 }}</ref>. == Кинолағы ролдәре == * «Дорз» (1991) — Криспин Гловер * «Баския» (1996) — Дэвид Боуи * «Я стреляла в Энди Уорхола» (1996) — Джаред Харрис * «Я соблазнила Энди Уорхола» («Фабричная девушка») (2006) — Гай Пирс]] * «Хранители» (2009) — Грег Трэвис * «Люди в чёрном 3» (2012) — Билл Хэйдер * «Noel Fielding's Luxury Comedy» (2012) — Том Митен * «Винил» (телесериал, 2016) — Джон Кэмерон Митчелл * «Американская история ужасов» (2017) — Эван Питерс == Рус библиографияһы == * Неделя Уорхола в Москве / Гос. музей изобраз. искусств им. А. С. Пушкина [и др.] — М.: Галерея: GIF, 2001. * ''Уорхол Э.'' Философия Энди Уорхола (от А к Б и наоборот) = The philosophy of Andy Warhol (from A to B and back again) / [Пер. с англ. Г. Северской]. — М.: Аронов, 2001. * ''Уорхол Э.'' [http://garagemca.org/ru/publishing/andy-warhol-america Америка.] М., Ад Маргинем, 2013. * ''Уорхол Э.'' [http://garagemca.org/ru/publishing/andy-warhol-the-andy-warhol-diaries Дневники Энди Уорхола.] / Пер. С англ. В.Болотникова, Ад Маргинем, 2015. == Күргәҙмәләре == === Мәскәүҙә === * 2001 — Мәскәүҙә Уорхол аҙналығы / А. С. Пушкин исемендәге Дәүләт һынлы сәнғәт музейы / 2001<ref>{{cite web | url = http://www.gif.ru/warhol | title = Неделя Уорхола в Москве | archiveurl = http://web.archive.org/web/20080617021813rn_1/www.gif.ru/warhol/ | archivedate = 2008-06-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060824042642/http://www.gif.ru/warhol/ |date=2006-08-24 }}</ref> * 2003 — Америка һындары. Поп-арт һәм трансавангард араһында. Энди Уорхол, Жан-Мишель Баскиа, Том Вассельман / art Stella / 2003 йыл 28 ноябрь — 2004 йыл 14 февраль<ref>{{cite web | url = http://safmuseum.org/news/id31.html | title = Фигуры Америки. Между поп-артом и трансавангардом. Энди Уорхол, Жан-Мишель Баскиа, Том Вассельман | accessdate = 2011-02-08 | archiveurl = http://www.webcitation.org/61FguRsA3 | archivedate = 2011-08-27 }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.weekend.ru/?action=pv&id=266786 |title = Фигуры Америки между поп-артом и трансавангардом |accessdate = 2011-02-08 |publisher = Weekend.ru |archiveurl = http://www.webcitation.org/61FgvIAD2 |archivedate = 2011-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120312221321/http://www.weekend.ru/?action=pv&id=266786 |date=2012-03-12 }}</ref> * 2005 — Энди Уорхол һәм Ҡырым валында Третьяковкала рус поп-арты. / Ҡырым Валы Третьяков галереяһы / 2005, сентябрь * 2008 — Phillips de Pury & Co йорто аукцион алды күргәҙмәһе. Картиналар күргәҙмәһе сиктәрендә «Камуфляж» картинаһы күрһәтелә / «Риджин» галереяһы / 2008йыл, 10-12 февраль<ref>{{cite web | url = http://lenta.ru/news/2008/02/06/koons/ | title = В Москве покажут Уорхола для коллекционеров | accessdate = 2010-05-12 | publisher = Lenta.ru | archiveurl = http://www.webcitation.org/65D72M9dK | archivedate = 2012-02-05 }} </ref><ref>{{cite web | url = http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601088&sid=a75etCALYA6o | title = Phillips de Pury Courts Rich Russians With $2.4 Million Warhol | accessdate = 2010-05-12 | publisher = Bloomberg | lang = en | archiveurl = http://www.webcitation.org/61FgxfgaL | archivedate = 2011-08-27 }}</ref> * 2008 — Энди Уорхол «Тере портреттар» (Энди Уорхолдың 80-йәшенә арналған күргәҙмә) / Мәскәү хәҙерге заман сәнғәте музейы /2008 йыл, 17 декабрь — 2009 йыл, 8 февраль<ref>{{cite web|url=http://www.mmoma.ru/exhibitions/special/endi_uorhol|title=Энди Уорхол «Живые портреты» (Выставка к 80-летию Энди Уорхола)|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20081224022159/www.mmoma.ru/exhibitions/special/endi_uorhol|archivedate=2008-12-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081224022159/http://www.mmoma.ru/exhibitions/special/endi_uorhol |date=2008-12-24 }}</ref> * 2009 — Энди Уорхол «Леди һәм джентльмендар» / К35 галереяһы / 2009 йыл, 15 октябрь — 3 декабрь * 2013 — Энди Уорхол «10 атаҡлы йәһүд» / Йәһүд музейы һәм толерантлыҡ үҙәге / 2013 йыл * 2017 — «Энди Уорхол. Юҡҡа сығып барған төрҙәр» Дәүләт Дарвин музейы / 2017йыл, 18 март — 25 май. === Баҡыла === * 2013 — «Тормош, матурлыҡ һәм үлем» / Гейдар Алиев Мәҙәни үҙәге /2013 йыл, 21 июнь — 9 сентябрь<ref>[http://heydaraliyevcenter.az/#5_News_25 The opening ceremony of Andy Warhol: Life, Death and Beauty has been held at the Heydar Aliyev Center]. Официальный сайт Культурного центра Гейдара Алиева.</ref>{{-}} === Тамперҙа === * 2014 — "American Story An " / Сара Хилден Художество музейы / 2014 йыл, 15 март — 30 май<ref>{{YLE-N|7271718|Выставка Энди Уорхола побила рекорды посещаемости|31|5|2014|31|5|2014}}</ref> === Екатеринбургта === * Тәүге тапҡыр Мәскәүҙән тыш автор эштәренең төп нөсхәһе: «Мерилин Монро», «Сәскәләр» һәм данлыҡлы «Кэмпбелл» аштары ҡуйыла, фильмдары күрһәтелә (2014 йыл). == Иҫтәлеген мәңгеләштереү == [[2002 йыл]]да [[АҠШ]] почта хеҙмәте рәссамдың [[1964 йыл]]дағы автопортреты менән 37 центлыҡ марка сығара, ул 2002 йылдың 9 апрелендә Энди Уорхол музейында тантанала тәүге тапҡыр тәҡдим ителә<ref>{{cite web |url=http://www.uspsstamps.com/stamps/series/artists |title=Artists |publisher=United States Postal Service |lang=en |accessdate=2016-04-08 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213211849/http://uspsstamps.com/stamps/series/artists |date=2013-12-13 }}</ref><ref> {{cite web |url=http://old.post-gazette.com/ae/20020810warhol0810p2.asp |title = Andy Warhol Puts Stamp on the World – Again |author=Adrian McCoy |work= Pittsburgh Post-Gazette |date=2002-08-10 |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304062634/http://old.post-gazette.com/ae/20020810warhol0810p2.asp |archivedate=2016-03-04 }}</ref>. [[2011 йыл]]дың март айында Нью-Йорктың Юнион- скверы мөйөшөндә Энди Уорхолға хромланған һын ҡуйыла<ref> {{cite web |title=Andy Warhol Commemorated in Chrome on Union Square |author=Roberta Smith |work=New York Times|date=2011-03-31 |lang=en |url=http://artsbeat.blogs.nytimes.com/2011/03/31/andy-warhol-commemorated-in-chrome-on-union-square/?_r=0 |accessdate=2016-04-08 }}</ref>. [[2016 йыл]]дың апрель айында [[Карпат аръяғы өлкәһе]] хакимиәте башлығы Геннадий Москаль ҡарары менән Минай ауылындағы Октябрь майҙанына Энди Уорхол исеме бирелә<ref>''Собств. корр.'' [https://lenta.ru/news/2016/04/08/andywarhol/ В Закарпатской области появилась площадь Энди Уорхола] // lenta.ru. — 2016. — 8 апр.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [http://sunny-art.ru/category/ehndi-uorkhol-ego-kartiny/ Самая полная русскоязычная галерея Энди Уорхола] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509084955/http://sunny-art.ru/category/ehndi-uorkhol-ego-kartiny/ |date=2013-05-09 }} * [http://artmonstr.ru/andy-warhol-biografiya/ Картины Энди Уорхола] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120706052512/http://artmonstr.ru/andy-warhol-biografiya/ |date=2012-07-06 }} * [http://www.warholfoundation.org/ Фонд Энди Уорхола] * [http://www.warhol.org/ Коллекция Энди Уорхола в Питтсбурге] * [http://warhol.org.ru/ Веб-музей Энди Уорхола] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509082911/http://warhol.org.ru/ |date=2013-05-09 }} * [http://crazywheels.spb.ru/60.html Энди Уорхол и Арт-кар BMW M1] [[Категория:АҠШ кинорежиссёрҙары]] [[Категория:АҠШ рәссамдары]] n2nac5umm4v8fzcv3z5z534nyq5e5kc Пандемия 0 59240 1302526 1299243 2026-08-11T19:05:26Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302526 wikitext text/x-wiki '''Пандемия''' ({{lang-el|πανδημία}} — бөтә халыҡ) —  илдең бөтә территорияһында таралыу менән характерланған инфекцион ауырыу.  Күрше ил биләмәләрен,  ҡайһы саҡта донъяның күп илдәрен үҙ эсенә алған   (мәҫәлән, холера, [[грипп]]) эпидемия. Ғәҙәттә,  пандемия  тигәндә  халыҡтың күп өлөшөндә<ref name="Малая медицинская энциклопедия; Энциклопедический словарь медицинских терминов.">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/22263 Пандемия]</ref><ref name="Большой медицинский словарь">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/medic2/33272 пандемия]</ref>, бер ыңғай тиерлек <ref name="Толковый словарь Ожегова">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/ogegova/150826 Пандемия]</ref>   таралып китә алған сирҙе күҙ уңында тоталар. Бындай сирҙәр  тиҙ арала бөтөн илде, Ер шарын да солғап алырға һәләтле <ref name="Краткая Медицинская Энциклопедия">[http://www.golkom.ru/kme/16/2-366-3-3.html Пандемия — Краткая медицинская энциклопедия — Библиотека Природы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224083951/http://www.golkom.ru/kme/16/2-366-3-3.html |date=2013-12-24 }}</ref><ref name="Оксфордский толковый словарь общей медицины">[http://vocabulary.ru/dictionary/480/word/pandemija Пандемия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224102825/http://vocabulary.ru/dictionary/480/word/pandemija |date=2013-12-24 }}</ref><ref name="Энциклопедия Брокгауза и Ефрона. 1890—1907.">{{ВТ-ЭСБЕ|Пандемия}}</ref>.. == Билдәле пандемиялар == [[Файл:FlorentineCodex_BK12_F54_smallpox.jpg|мини|250x250пкс| Сәсәктән һәләк булыусы  [[ацтектар]] ]] [[Файл:Rahima_Banu.jpg|мини|385x385пкс| Натураль, йәғни ҡара  сәсәк менән сирләүсе ике йәшлек ҡыҙ (major Variola вирус, [[Бангладеш]], 1975 йыл)]] === Ҡара сәсәк === Натураль, йәғни, [[ҡара сәсәк]] — ныҡ йоғошло   вируслы инфекция. Был сир менән кешеләр сирләй. Бөтә ер шарында киң таралған була.  Сирлеләрҙең  үлем осраҡтары  40 процентҡа еткән. Көнсығышта  иртә урта быуаттарҙан ([[Һиндостан]]да —   viii быуаттан, [[Ҡытай]]ҙа — X быуаттан ) яҙмалар һаҡланып ҡалған. Унда вариоляция тураһында һүҙ бара. Йәғни, ҡара сәсәкте профилактикалау  өсөн прививка эшләй торған булғандар. Ҡара сәсәк менән сирләгән кешенең яраһынан эрен алып, башҡаларҙың тәнендәге яраға һөрткәндәр.Һөҙөмтәһендә кеше еңел формала сирҙе үткәреп, артабан  ауырыуға бирешмәүсәнлек сифатына ирешкәндәр.  Тупланып килгән фактик материал  ( һыйыр сәсәген  үткәргән һауынсыларҙың  ҡара сәсәк менән сирләмәүе, [[XVIII быуат]]та  инглиз армияһында кавалериялағыларҙың  пехотаға ҡарағанда күпкә әҙерәге  сирләүе,  хайуандар сәсәге (ат йәки һыйыр) менән зарарланыу — ҡара сәсәккә бирешмәүсәнлек тыуҙыра, тигән фекергә   алып килә. Бынан һуң һыйыр сәсәге менән вакцинация эшләү таралып китә. Тик ваҡыт үтеү менән вакцинаның  һөҙөмтәлелеге кәмей икәнлеге асыҡлана, йәғни, нисәлер йылдан һуң   ревакцинация үткәреү  кәрәк булып сыға. Әммә прививка һәм  ревакцинация эшләү зарурлығы эпидемия башланғас ҡына иҫкә төшө торған була. Сираттағы фажиғә  1870-1874 йылдар араһында ҡуба.  Пандемия [[Төньяҡ  Америка]] континентын ғына түгел, ә Рәсәй һәм Европаны ялмап ала:<ref name="aids_vs_smallpox">Супотницкий М. В. [http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat57.htm Эволюционная патология. К вопросу о месте ВИЧ-инфекции и ВИЧ/СПИД-пандемии среди других инфекционных, эпидемических и пандемических процессов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227060233/http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat57.htm |date=2012-02-27 }} — М., 2009. — 400 с.</ref> * 1870 йылда [[Бельгия]]ла  сәсәк ауырыуынан 100 меңдән  81,8 - е вафат була. ; 1871 йылда —  416,8 һәм 1872 йылда — 156,0 ; * Пруссия ҡала — 130 мең самаһы кеше (1870 йылда 100 меңдән  17,52;  1871 йылда — 243,21; 1872 йылда — 262,37  ); * 1870 йылда  [[Бавария]]ла 100 меңдән  61,1-е,  1871 йылда 104,5-е вафат була; * Голландияла  1870-1873 йылдар эсендә 100 меңдән 435,5 кеше  сәсәк ауырыуынан вафат була ; * 1870 йылда Англияла 100 меңдән  11-е, 1871  йылда 102,4-е һәм 1872 йылдарҙа 83,3 -е  (Лондонда, шуға ярашлы — 30,2; 242,2; 53,8,) сәсәк ауырыуынан вафат була; * һуңыраҡ Австрияға сәсәк һуңғараҡ үтеп инә.  — 189,92 1872 йылда ҡара сәсәктән мәрхүм була; 314,72 — йыл 1873; 174,34 — 1874 йыл. Быға тиклем вакцинация үткәрелә пандемияһы булып ҡарамаҫтан үҫешә — ул халыҡтың күпселеге барлыҡҡа килеүе менән бәйле саралар нерегулярный ревакцинация буйынса ғалим.<ref name="aids_vs_smallpox"/> 1928 йылда СССР-ҙа һәм Европа континентында натураль сәсәк тулыһынса контролгә алына. 1980 йылдарға тиклем вакцинация үткәрелгәнгә күрә, натураль сәсәк биологик ҡорал сифатында ҡараламай. Бөгөн натураль сәсәк бөтә донъяла юҡ ите лгән тип һанала. Шуға ҡарамаҫтан, натураль сәсәк вирусы, элекке ССР һәм АҠШ лабораторияларында юҡ ителмәгән. 2014 йылда тиклем һаҡлана. [[XX быуат]]та 300-500 миллион кешенең ғүмерен ҡыйҙы вирус. === Чума (Тағун) === [[Файл:Bubonic_plague_victims-mass_grave_in_Martigues,_France_1720-1721.jpg|мини|250x250пкс|  Бубон чумаһы ( тағун) ҡорбандарының  туғандар ҡәберлеге,   1720-1721 йылдар, Франция, Мартиго.]] [[Файл:1607-35_Pesttafel_Augsburg_anagoria.JPG|мини|338x338пкс| Аугсбургта  1607-35  йылдарҙа тағундан иҫкәртеүсе табличкалар]] Чума (Тағун) киҫкен, тиҙ тарала торған  үтә ҡурҡыныс   ауырыу төрө. Ныҡ йоғошло  ауырыуҙар төркөмөнән.   Көслө карантин талап итә. Сир бик ныҡ ауыр үтә.  Организмдың дөйөм   хәле  бөтә яҡлап та хөртәйә,  биҙгәк  тота. Лимфа төйөндәре, үпкә һәм башҡа эске ағзалар эшлектән сыға.  Йыш ҡына сепсис  үҫешеүе  өҫтәлә. Ауырыу юғары [[Үлем|леталь]] (үлем)  һөҙөмтә һәм ныҡ йоғошлолоҡ менән айырылып тора. Бубон чумаһында ( тағун)  үлем  95 процентҡа етһә, үпкә  формаһында  98-99 %-ҡа барып етә. Хәҙерге ваҡытта дөрөҫ дауалау  һөҙөмтәһендә үлем осраҡтары  5-10 %.-тан артмай. [[1894 йыл]]да,  бер үк ваҡытта ике ғалим: француз   Александр Йерсен  һәм япон Китасато Сибасабуро,  ауырыу тыуҙырыусы булып   бактерия—тағун таяҡсаһы тороуын асыҡлаған. Хәҙерге ваҡытта  ла күп  илдәрҙә ауырыу  сығанағы һаҡланған тәбиғи усаҡтар бар әле. Кимереүселәр аша  кешеләрҙең зарарланыуы һаман да осрап тора<ref>[http://likar.org.ua/content/view/2770/339/lang,ru Медицинский портал: Чума — врачам, студентам, пациентам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110817010048/http://likar.org.ua/content/view/2770/339/lang,ru |date=2011-08-17 }}</ref>. Миллионлаған ғүмерҙе өҙгән, кешелек тарихында тәрән эҙ ҡалдырған  эпидемиялар:   * Юстиниан тағуны (541-700 йыл) — [[Мысыр]] биләмәләрнендә башланған  һәм шул ваҡыттағы бөтә цивилизацияларҙы солғап алған.  100 миллион тирәһе кеше һәләк булған. [[Византия империяһы|Византия]] яҡынса халҡының яртыһын юғалтҡан<ref name="Daniel">Даниэл М. [http://www.sivatherium.narod.ru/library/Daniel/main.htm Тайные тропы носителей смерти]. — М.Прогресс, 1990, с.52 — ISBN 5-01-002041-6</ref>.  * Ҡара үлем — 1347-1351  йылдарҙағы пандемия  Көнсығыш Ҡытайҙан башланып һәм xiv быуат уртаһында бөтә Европа буйлап  уҙа. Пандемия 34 миллионға тиклем кеше ғүмерен алып киткән (Европа халҡының өстән бер өлөшө)<ref name="ReferenceA">{{книга |автор = Супотницкий М. В., Супотницкая Н. С. |часть = |заглавие = Очерки истории чумы: В 2-х кн. — Кн. I: Чума добактериологического периода |место = М. |издательство = Вузовская книга |год = 2006 |страницы = |страниц = 468 |isbn = 5-9502-0093-4 |ref = Супотницкие }}</ref>. * Өсөнсө пандемия — әгәр беренсе һәм икенсе пандемия урман янғынын хәтерләтһә,   (бик ҙур биләмә эсендә  5 йыл ҡоторонған) , өсөнсө пандемияның башланып тороуы халыҡтың аңына тиҙ генә барып етмәй тора. Сөнки, Юньнандағы тау үҙәндәренән йә тегендә,  йә  бында  сирҙең ҡабынып тороуы тураһында хәбәрҙәр 50 йыллап бер-туҡтауһыҙ килеп торған.  <nowiki/> Рәсми рәүештә [[Гуанчжоу|Кантон]]<nowiki/>дағы,  1850 йылдан<ref>{{книга |автор = Супотницкий М. В., Супотницкая Н. С. |часть = |заглавие = Очерки истории чумы: В 2-х кн. — Кн. II: Чума бактериологического периода |место = М. |издательство = Вузовская книга |год = 2006 |страницы = |страниц = 468 |isbn = 5-9502-0093-4 |ref = Супотницкие }}</ref> алып ҡабатланып тик торған  эпидемияларҙы пандемияның башы тип таныйҙар. 10 йыл эсендә пандемия (1894-1904)  Ҡытайҙы һәм  Һиндостанды ( 6 миллион  кешеһе  һәләк булған) иңләп үтә. Унан сауҙа юлдары аша  буйынса бөтә континенттарға ла тарала.  === Холера (ваба сире) === [[Файл:Cholera_Art_1866.JPG|мини|344x344пкс|Холера, 1866 йылдағы картина]] [[Холера]] ауырыуы оҙаҡ ваҡыт урындағы сирҙәрҙән булған<ref>.Kelley Lee (2003) «''Health impacts of globalization: towards global governance''». Palgrave Macmillan. p.131. ISBN 0-333-80254-3</ref>. Әммә 19 быуатта  иң киң таралған һәм  үлемесле сирҙәрҙең береһенә әйләнгән.  Тиҫтә миллионлап ғүмерҙе өҙә башлаған * Тәүге   пандемия   1816-1826 йылдарға ҡарай<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/intro/bio_cholera.htm |title=Cholera- Biological Weapons |publisher=Globalsecurity.org |date= |accessdate=2010-08-26}}</ref>. Пандемия Бенгалда башланып,1820 йылда бөтә  Һиндостан  буйынса таралып китә . 10 000 хәрби хеҙмәткәр һәм  һиндлыларҙың  һанһыҙ һәләк булыуына килтерә. Унан  пандемия [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ға, [[Индонезия]]<nowiki/>ға  күсә (тик  [[ Ява]]  утрауында ғына сир 100 000 тирәһе кешенең ғүмерен ҡыя) һәм К[[Каспий диңгеҙе|аспий диңгеҙенәсә]] барып етә . Һиндостан  ярымутрауында 1817 һәм 1860 йылдар арауығында  15 миллиондан ашыу үлем осрағы  иҫәпләнә. Тағы ла 23 миллион тирәһе 1865 - 1917 йылдар араһында вафат була.  [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]]ҙә  был осорҙа үлгәндәр һаны 2 миллиондан ашҡан<ref>{{cite web|author=By G. William Beardslee |url=http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part1.html |title=The 1832 Cholera Epidemic in New York State |publisher=Earlyamerica.com |date= |accessdate=2010-08-26}}</ref>. * Икенсе  пандемия  1829-1851 йылдарға тура килә. 1831 йылда Рәсәйҙә (ҡара: Холера фетнәһе ), [[Венгрия]]ла (100 000 тирәһе кеше вафат булған) һәм Германияла  тарала. 1832 йылда  [[Лондон]]ға ( Б[[Бөйөк Британия|өйөк Британия]]ла<ref>{{cite web|url=http://www.ph.ucla.edu/EPI/snow/pandemic1826-37.html|title=Asiatic Cholera Pandemic of 1826–37|publisher=Ph.ucla.edu|date=|accessdate=2010-08-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GCwfcXFB|archivedate=2013-04-28}}</ref> 55 000 ашыу кеше вафат булған), [[Франция]]<nowiki/>ға, Канадаға (Онтарио) һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-]]ҡа ([[Нью-Йорк]])  күсә<ref>{{cite web|url=http://www.tngenweb.org/darkside/cholera.html|title=The Cholera Epidemic Years in the United States|publisher=Tngenweb.org|date=|accessdate=2010-08-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GCwg669l|archivedate=2013-04-28}}</ref>. 1834 йылда Төньяҡ Американың тымыҡ океан яр буйҙарына  барып етә . 1848 йылда [[Англия]] һәм [[Уэльс]]та  холера 52 000 кеше ғүмерен өҙгән.  1832 - 1849 йылдар араһында 150 000  ашыу американлы вафат була<ref>[https://web.archive.org/web/20080513221429/http://www.cbc.ca/health/story/2008/05/09/f-cholera-outbreaks.html Cholera’s seven pandemics], cbc.ca, December 2, 2008</ref> Считается, что между 1832 и 1849 годами более 150 000 американцев умерло от холеры.<ref name=Cholera>[http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part2.html The 1832 Cholera Epidemic in New York State — Page 2]. By G. William Beardslee</ref>. * Өсөнсө    пандемия  1852-1860 йылдарҙа үтә. Иң  беренсе сиратта Рәсәйгә ҡағыла һәм миллиондан ашыу кеше ғүмерен өҙә. 1852 йылда эпидемия Индонезияның көнсығышында   килеп сыға.  1854 йылда [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] һәм [[Япония|Японяға]]  үтеп инә. 1858 йылда Филиппинға һәм  1859 йылда Кореяға барып етә. 1859 йылда Бенгалда тоҡанған эпидемия  [[Иран]], [[Ираҡ]], [[Ғәрәбстан ярымутрауы|әрәбстан ярымутрауы]] һәм Рәсәй биләмәләренә тарала.   1854-1855  йылдарҙа  Испанияла 236000 үлем осрағы теркәлгән. [[Мексика]]ла 200 000  кеше ғүмере  өҙөлгән<ref>[http://www.ph.ucla.edu/epi/Snow/pandemic1846-1963.html Asiatic Cholera Pandemic of 1846—1963 ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. UCLA School of Public Health.</ref> 236 000 смертей было зарегистрировано в Испании в 1854—1855 годах.<ref>{{Cite book | first = George C. | last = Kohn | title = Encyclopedia of plague and pestilence: from ancient times to the present | url = https://books.google.com/books?id=tzRwRmb09rgC&pg=PA369&dq#v=onepage&q=&f=false | publisher = Infobase Publishing | year = 2008 | page = 369 | isbn = 0-8160-6935-2}} </ref> Унесла 200 000 жизней в [[Мексика|Мексике]].<ref>{{Cite book | first = Joseph Patrick | last = Byrne | title = Encyclopedia of Pestilence, Pandemics, and Plagues: A-M | url = https://books.google.com/books?id=5Pvi-ksuKFIC&pg=PA101&dq#v=onepage&q=&f=false | publisher = ABC-CLIO | year = 2008 | page = 101 | isbn = 0-313-34102-8 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509082859/http://books.google.com/books?id=5Pvi-ksuKFIC&pg=PA101&dq#v=onepage&q=&f=false |date=2013-05-09 }}</ref>. * Дүртенсе  пандемия 1863-1875 йылдарға ҡарай. Башлыса  [[Африка]] һәм [[Европа]] ҡалаларына ҡағыла. Мәккәгә хаж ҡылыусыларҙың иң кәмендә 90 000 -дән 30000-ңе ҡорбан булған. 1866 йылда Рәсәйҙә 90 000 кеше һәләк була. 1866 йылда Төньяҡ Америкала тоҡанған  эпидемия  50 000 тирәһе кешене һәләк итә<ref>{{cite web|url=http://www.shtetlinks.jewishgen.org/Myadel/pandemics.htm|title=Eastern European Plagues and Epidemics 1300–1918|publisher=Shtetlinks.jewishgen.org|date=|accessdate=2010-08-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GCwgXfZv|archivedate=2013-04-28}}</ref> * Бишенсе   пандемия 1881-1896 йылдарҙа теркәлгән. 1883-1887 йылдар эсендә 250 мең  европалы һәләк булған. Ә Америка континентында   был һан кәмендә 50000-гә етә.1892 йылда  Рәсәй империяһында — 267 890, 120 000 — Испанияла, . 90 000 — [[Иран]]да һәм [[Япония]]ла 60000 үлем осрағы теркәлә. 1892 йылда<ref>{{cite web|url=http://www.1911encyclopedia.org/Cholera|title=Cholera – LoveToKnow 1911|publisher=1911encyclopedia.org|date=2006-10-27|accessdate=2010-08-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GCwh6jb1|archivedate=2013-04-28}}</ref> 120 000 в Испании,<ref>{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E05EED7123BE533A25753C2A9609C94619ED7CF |title=The cholera in Spain | publisher=New York Times |date=1890-06-20 |accessdate=2008-12-08}}</ref>   Гамбургта  холера эсәр һыу сығанағына эләккән һәм   8606 кешенең ғүмерен өҙгән<ref>{{cite book|last=Barry|first=John M.|authorlink=John M. Barry|title=The Great Influenza: The Epic Story of the Greatest Plague in History|url=https://archive.org/details/greatinfluenzaep00barr|publisher=Viking Penguin|year=2004|isbn=0-670-89473-7|series=}}</ref>. *  Алтынсы пандемия 1899-1923 йылдарға тура килә. Европаға үтә ныҡ ҡағылмаһа ла, Рәсәйҙә көслө үтә<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/114078/cholera/253250/Seven-pandemics cholera :: Seven pandemics], Britannica Online Encyclopedia</ref>. 20 быуаттың тәүге сирегендә 500 000  рәсәйленең ғүмере өҙөлә.Һиндостанда ҡорбандар һаны  800 000-гә етә. 1902-1904 йылдарҙағы эпидемия [[Филиппин]]<nowiki/>да  200 000  кешенең ғүмерен өҙгән<ref>[http://www3.wooster.edu/History/jgates/book-ch3.html John M. Gates, Ch. 3, «The U.S. Army and Irregular Warfare»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140629045949/http://www3.wooster.edu/History/jgates/book-ch3.html |date=2014-06-29 }}</ref>.  1900-1930 йылдар эсендә  Мәккәгә хаж ҡылыусылар араһында  27 эпидемия теркәлгән. 1907-1908 йылдарҙа хаж ҡылыусыларҙан 20 000 ашыуы холераның ҡорбаны була. * Етенсе пандемия 1962-1966 йылдарға ҡарай.  [[Индонезия]]ла башланып китә.  Штамм (сирҙе ҡуҙғытыусының бер популяцияһы) исеменән был пандемия тарихҡа Эль-Тор  атамаһы менән инә. 1963 йылда — Бангладешҡа , Һиндостанға  — 1964  йылда, һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ға]] 1966  йылда барып етә<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/114078/cholera/253250/Seven-pandemics#ref=ref886683 Cholera (pathology)]. Britannica Online Encyclopedia.</ref>. === Тиф === Тиф — дөйөмләштерелгән исем. Ул сир психика боҙолоуы фонында аяуһыҙ биҙгәк һәм көслө ағыуланыу менән барған инфекцион ауырыуҙары   берләштерә<ref>{{книга|часть=Тиф|заглавие=Энциклопедический словарь медицинских терминов. В 3-х томах|ссылка=http://medarticle.moslek.ru/articles/41543.htm |ответственный=Гл. редактор [[Петровский, Борис Васильевич|Б. В. Петровский]]|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|год=1982|страниц=1424|тираж=100000}}</ref>.  Иң билдәлеһе  — [[Сабыртмалы тиф|сыбартмалы  тиф]], ҡорһаҡ тифы һәм кире ҡайтмалы  тиф. [[XIX быуат]]тың  беренсе яртыһына тиклем ауырыуҙы төркөмдәргә бүлмәйҙәр.1829 йылда — ҡорһаҡ тифы, [[1843 йыл]]<nowiki/>да ҡайтмалы тиф айырым төркөмгә бүленә<ref>[http://urbanrim.org.uk/diseases.htm INFECTIOUS DISEASES IN HISTORY. A guide to their causes and effects]</ref>. * Б э. т.  430-427 йылдарҙа Пелопонесс һуғышы ваҡытында тиф эпидемияһы тоҡанып, [[афина]] ғәскәрҙәренең  һәм халҡының сиреге һәләк була. Сир Афинаны  көсһөҙләндерә һәм өҫтөнлөгөн юҡҡа сығара. Был ваҡиға  тарихи сығанаҡтарға  " Фукидид чумаһы"  тигән исем менән  инеп китә. 2006 йылға  тиклем эпидемияның  инфекция агенты  теүәл билдәле булмай. Афина акрополендә табылған туғандар ҡәберлеген тикшереп анализ үткәрелә һәм  сәбәпсеһе тиф бактериялары икәнлеге асыҡлана<ref name="ReferenceA"/>. * Б[[Беренсе донъя һуғышы|еренсе бөтә донъя һуғышы]] ваҡытында  киң ҡолас менән   сабыртмалы тиф ( ҡара һарҡау) эпидемияһы таралған . Мәҫәлән, Польша һәм Рәсәйҙә 30 миллион самаһы кеше сабыртмалы  тиф  сирләгән, шуларҙың 3,5 миллион вафат була<ref name=Daniel />. === Киҙеү === [[Файл:1918FluVictimsStLouis.jpg|мини|250x250пкс|1918 — 1919 йылдарҙа миллион кешенең ғүмерен өҙгән испанка пандемияһы<br> ]] Киҫкен (киҙеү) —тын юлының  киҫкен инфекцион ауырыуы булып тора. Сирҙе тыуҙырыусы вирус —    , киҫкен вируслы инфекция төркөменә  (ОРВИ)  ҡарай. Әленән-әле  эпидемия  һәм хатта пандемия  фиғылында киҙеү тоҡанып ғына тора. Әлеге ваҡытта  киҙеү (грипп) вирусының   төрлө антиген спектрлы 2000 -дән  ашыу варианты асыҡланған. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының баһаһы  буйынса<ref>[http://www.nih.gov/news/research_matters/february2007/02262007flu.htm NIH Research Matters has moved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090511101205/http://www.nih.gov/news/research_matters/february2007/02262007flu.htm |date=2009-05-11 }}</ref>,   Ер йөҙөндә йыл һайын  эпидемия ваҡытында киҙеүҙең барлыҡ  штаммдарынан   250-нән 500-гә тиклем мең кеше вафат булып тора. Уларҙың күпселеге өлкән йәштәгеләр ( 65 йәштән олораҡ). Ҡайһы бер йылдарҙа үлем һаны миллионға етә. * Испан киҙеүе(штамп H1N1) — 1918-1919 йылдарҙа 40-50 миллион кешенең ғүмерен өҙгән ауырыу. * Азия киҙеүе (штамп H2N2) — 1957-1958 йылдарҙа 70 мең кеше һәләк була. * Гонконг киҙеүе (штамп H3N2) — 1968-1969 йылдарҙа  34 мең самаһы кеше һәләк булған.  * Ҡош киҙеүе (штамп H5N1) — 2003-2008 йылдарҙа яҡынса 360 кеше һәләк булған (сирләүселәр һаны яҡынса ике тапҡырға күберәк  булған). * Сусҡа киҙеүе (штамп А/H1N1) — 2009-2010 йылдарҙа 2600-ҙән ашыу кеше һәләк була<ref>{{Cite news|title=Число жертв "свиного гриппа" в мире превысило 2,6 тыс. человек|author=|url=http://www.interfax.ru/russia/97710|work=InterFax|date=27.08.2009}}</ref>. === Туберкулез === Ер  халҡының өстән бер өлөшө кох таяҡсалары  йөрөтә. Һәр   секунд һайын  кемдер  уны үҙенә  йоҡтороп тора<ref name="WHO2004data">[[World Health Organization]] (WHO). [http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/index.html Tuberculosis Fact sheet N°104 — Global and regional incidence.] March 2006, Retrieved on 6 October 2006.</ref>. Яҡынса 5-10 процент осраҡта инфекция йәшерен үҫешеп, ваҡыт үтеү менән  әүҙем фазаға күсә. Тейешле дауа булмағанда,  яртыһынан ашыуы үлем менән тамамлана. Бөтә донъяла йыл һайын 8 миллион кеше туберкулез ауырыуы менән сирләп тора һәм 2 миллионы вафат була. [[XIX быуат]]та [[Европа]]ла<ref>[https://www.cdc.gov/TB/pubs/mdrtb/default.htm Multidrug-Resistant Tuberculosis]. ''Centers for Disease Control and Prevention.''</ref> [[Туберкулёз|туберкулез]] өлкән йәштәгеләрҙән сирек тирәһен юҡ итә.  1918 йылда Францияла һәр алтынсы  үлемдең сәбәбе туберкулез була<ref name=Measles>{{cite web|url=http://birdflubook.com/a.php?id=40&t=p|title=Torrey EF and Yolken RH. 2005. Their bugs are worse than their bite. Washington Post, April 3, p. B01|publisher=Birdflubook.com|date=|accessdate=2010-08-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GCwhaHD6|archivedate=2013-04-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626090223/http://birdflubook.com/a.php?id=40&t=p |date=2013-06-26 }}</ref>. [[XX быуат]] дауамында яҡынса 100 миллион кеше туберкулездан вафат була. Алдынғы үҫешкән илдәрҙә лә туберкулез һаман иң төп проблемаларҙың береһе булып ҡала<ref>[http://www.nature.com/nri/journal/v5/n8/abs/nri1666.html Immune responses to tuberculosis in developing countries: implications for new vaccines]. ''Nature Reviews Immunology'' 5, 661—667 (August 2005).</ref> . === Малярия (тапма сире) === [[Тапма|Тапма сире]]  тропик һәм субтропик төбәктәрҙә, шул иҫәптән ике Америка континентында, Азия һәм Африка илдәрендә киң таралған. Йыл һайын яҡынса 350-500 млн кеше был сирҙе йоҡтороп тора, шуларҙың 1,3-3 миллионы үлем менән тамамлана<ref>Campbell, Neil A. et al. «Biology» Seventh edition. Menlo Park, CA: Addison Wesley Longman, Inc. 2005</ref>. Ауырыуҙың  иң таралған өлкәһе булып (85-90 %)<ref name="greenwood2005">{{Статья | автор=Greenwood BM, Bojang K, Whitty CJ, Targett GA | заглавие=Malaria | журнал=Lancet | год=2005 | том=365 | страницы=1487-1498 | id=PMID 15850634}}</ref>    Африкалның  Сахаранан көньяҡтараҡ райондары тора. Барыһынан да күберәк,  5 йәшкә тиклемге балалар зарарлана<ref name="hull2006">[http://www.wgbh.org:81/cgi-bin/nph-algs.cgi/000000A/http://www.wgbh.org/schedules/program-info?program_id=2682027&episode_id=2682029 Hull, Kevin. (2006) «Malaria: Fever Wars». PBS Documentary]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Үлем осраҡтары  киләһе 20 йыл дауамында ике тапҡырға артасаҡ тип көтөлә. Был  тапма плазмодиеның  дарыуға өйрәнеүе, уның  тәьҫиренә  реакцияһы  кәмеүе менән бәйле<ref>{{cite journal |author=White NJ |title=Antimalarial drug resistance |journal=J. Clin. Invest. |volume=113 |issue=8 |pages=1084–92 |year=2004 |month=April |pmid=15085184 |pmc=385418 |doi=10.1172/JCI21682}}</ref>. Тапманың, моғайын, [[Рим империяһы]]ның емерлеүенә ҡағылышы барҙыр<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/1180469.stm DNA clues to malaria in ancient Rome]. ''BBC News.'' February 20, 2001.</ref> . Сөнки, ауырыу  Рим биҙгәге тигән исем ала. Тапма плазмодийы (''Plasmodium falciparum) '' Африканан килтерелгән ҡолдар менән бергә Америка континентына барып эләккән. Урындағы халыҡҡа һәм колонистарға  етди  ҡурҡынысың булып килеп баҫҡан. [[АҠШ-тағы граждандар һуғышы]] ваҡытында ике яҡтан да 1, 2 миллион самаһы һалдаттың тапма менән сирләү осрағы теркәлгән<ref>{{cite web|url=http://www.infoplease.com/cig/dangerous-diseases-epidemics/malaria.html|title=A Brief History of Malaria|publisher=Infoplease.com|date=|accessdate=2010-08-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GCwi508w|archivedate=2013-04-28}}</ref>. === Проказа (махау ауырыуы) === Проказа (махау ауырыуы)  '''''Mycobacterium leprae  бациллаһы''' тарафынан  барлыҡҡа килә. '' Был [[Ауырыу|хроник сир]]<nowiki/>гә  бик оҙайлы инкубация осоро хас. Уртаса 3-5 йыл тәшкил итә. Әммә фәнгә инкубация осороның оҙайлығы 40 йыл тәшкил иткән осраҡ та билдәле. 1985 йылдан алып  бөтә донъя буйынса  был ауырыуҙан 15 миллион кешене һауыҡтырыуға өлгәшкәндәр. 2002  йылда   өр-яңынан 763917 сирләү осраҡтары асыҡланған.  Ошо ауырыу сәбәпле генә лә, бөтә донъяла инвалидтар һаны бер-ике миллион тирәһе тип фараз итәләр.  Махау ауырыуы кешелеккә кәм  тигәндә, б.э.т. тиклем 600 йыл элек үк билдәле сир.  Уның менән [[Ҡытай тарихы|боронғо Ҡытай]], [[Боронғо Мысыр|Мысыр]] һәм Һиндостан  цивилизациялары яҡшы таныш булған.   Юғары урта быуат  ваҡытында К[[Көнбайыш Европа|өнбайыш Европа,]]  был  сирҙең  бығаса тиңдәше  булмаған ҡолас алыуы күҙәтелә . Тап ошо  ваҡытта бик күп һанлы лепрозорийҙар (изоляторҙар)  барлыҡҡа килә. === ВИЧ-инфекция === ВИЧ — кешенең иммунодефицит вирусы  оҙайлы  инкубация осорона эйә.  ВИЧ-инфекцияның һуңғы стадияһы иммунодефицит синдромы булараҡ билдәлелек ала (СПИД). [[ВИЧ-инфекция]]нан һәм СПИД-тан иң ныҡ зыян күргән илдәрҙә был пандемия уларҙың иҡтисади үҫешенә ҡамасаулай һәм халыҡтың фәҡирлектән арттыра. * ВИЧ — ВИЧ- инфекция һәм СПИД менән бәйле сирҙәрҙән ( ВИЧ/СПИД (ЮНЭЙДС) -кә ҡарата БМО-ың һәм  Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының (ВОЗ) Берҙәм программаһы   баһаһы буйынса) 1981 - 2006 йылдар араһында     25 миллион кеше үлгән. [[2007 йыл]]  башына  бөтә донъяла 40 миллион самаһы кеше (Ер шары халҡының  0,66 % -ы) ВИЧ йөрөтөүсе булып тора. == Иҫкәрмә == {{Примечания|2}} == Әҙәбиәт == * ''Гезер.'' Береһен дә ҡалдырмай торған ауырыуҙар  тарихы. 2  өлөштән /   Профессор Гезер  хеҙмәте. Немец теленән тәржемә  — СПб.: Эске Эштәр Министрлығы типографияһы  , 1867. VI,IV,c 423. + IV,224,48,21;. * ''А. Ф. Дәүләтшин, С. О. Соловова, Петручук О. Е. '' Донъяла холера пандемияһы  [http://www.rusnauka.com/20_DNII_2012/Medecine/3_113966.doc.htm] һәм  Рәсәй федерацияһында  уны иҫкәртеү. {{Тәбиғәт һәләкәттәре}} [[Категория:Ғәҙәттән тыш хәлдәр]] [[Категория:Эпидемиология]] fwljdg0c3udkw4laq62l9x21zagbhjw Андерсен Ханс Кристиан 0 59247 1302597 1292184 2026-08-11T20:12:09Z InternetArchiveBot 31336 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302597 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме =Ханс Кристиан Андерсен |Төп исеме = Hans Christian Andersen |Рәсеме = HCAndersen.jpeg |Киңлек = 250px |Рәсем аңлатмаһы = Ханс Кристиан Андерсен (1869) |Тыуған ваҡыттағы исеме = Ханс Кристиан Андерсен |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 02.04.1805 |Тыуған урыны = Оденсе, Дания-Норвегия унияһы |Вафат булыу датаһы = 04.08.1875 |Вафат булған урыны = {{МестоСмерти|Копенгаген|Данияла}}, [[Дания]] |Гражданлығы = {{DNK}} |Эшмәкәрлек төрө = {{прозаик|Дания|XIX быуат}} |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = [[Әкиәт]] |Дебют = |Премиялары = |Ҡултамғаһы = Hans Christian Andersen Signature.svg |Lib = http://lib.ru/TALES/ANDERSEN/ |Викикитапхана = |Наградалары = {{Орден Полярной звезды (1748-1975, Швеция)}} |Сайт = }} '''Андерсен Ханс Кристиан''' (шулай уҡ рус телендә яҙыла. '''Ганс Христиан''', {{Lang-da|Hans Christian Andersen}}, дан: [hans kʁæsdjan ˈɑnɐsn] (тыңлап); {{Дата|02|04|1805|1}}, Оденсе, Дания-Норвегия унияһы — {{Дата|04|08|1875|1}}, [[Копенгаген]], [[Дания]]) — Дания [[проза]]игы һәм шағиры, бөтә донъяға билдәле ололар һәм балалар өсөн әкиәттәр авторы: «Ерәнес өйрәк балаһы», «Королдең яңы күлдәге», «Дюймовочка», «Сыҙамлы ҡурғаш һалдат», «[https://ru.wikisource.org/wiki/ru:Принцесса%20на%20горошине%20(Андерсен/Ганзен) Борсаҡ бөртөгө һәм Принцесса]», «Оле Лукойе», «Ҡар королеваһы» һәм башҡалар. == Биография == Ханс Кристиан Андерсен [[1805 йыл]]дың 2 апрелендә Фюн утрауындағы Оденсела тыуған. Атаһы ярлы аяҡ кейеме тегеүсеһе, ә әсәһе фәҡир ғаиләнән сыҡҡан кер йыуыусы була. [[Файл:HansChristianAndersen_House.jpg|справа|мини|200x200пкс|Оденсела Андерсен йорто.]] Бала бик нервылы, зирәк һәм эмоциональ була. Ул уҡыған саҡта мәктәптә балаларҙы физик язалағандар, шуға күрә малаай мәктәпкә барыуҙан ҡурҡҡан. Әсәһе уны язалау ҡулланылмаған хәйриә мәктәбенә уҡырға бирә. === Балалыҡ йылдары === Ханс Кристиан Андерсен Фюн утрауындағы Оденсе ҡалаһында 1805 йылдың 2 апрелендә тыуған. Андерсендың атаһы ''Ханс Андерсен'' (1782-1816) ярлы башмаҡсы, ә әсәһе ''Анна Мари Андерсдаттер'' (1775-1833) ярлы ғаиләлә үҫкән кер йыуыусы булған. Ул бик тынысһыҙ, хис-тойғоло һәм нескә күңелле булып үҫкән. Ул ваҡытта мәктәптәрҙә балаларҙы физик язалау ғәҙәти күренеш булған, шуның өсөн малай хатта мәктәпкә йөрөүҙән дә ҡурҡҡан, һәм әсәһе уны физик язалау ғәмәлдә ҡулланылмаған мәрхәмәт мәктәбенә уҡырға биргән (унда еврей балаларын да алған булалар)<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/books/01/05/20/reviews/010520.20allent.html|title=The Uses of Enchantment|author=Allen, Brooke|date=May 20, 2001|publisher=The New York Times|accessdate=2015-02-05}}</ref>. Ошо мәктәптең етәксеһе христианин Феддер Карстенс булғаны билдәле. === Йәшлек йылдары === 14 йәшендә Ханс [[Копенгаген]]ға китә; әсәһе, улы ҡалала бер аҙ ғына булыр ҙа, кире ҡайтыр, тип ышанғанлыҡтан, уны ебәрергә йөрьәт итә. Әсә кеше улынан, уны һәм тыуған йортто ташлап китеүенең сәбәбен һорағас, йәш Ханс Кристиан шундуҡ былай тип яуаплай: «Күренекле кеше булып китер өсөн!». Ханс Кристиан һонтор кәүҙәле, нәҙек оҙон ҡул-аяҡлы, оҙон муйынлы һәм шундай уҡ оҙон танаулы үҫмер булған. Шундай эффектлы булмаған төҫ-башына ҡарамай, йәлләү йөҙөнән Ханс Кристиан Дания Король театрына эшкә алына, һәм унда икенсе ролдәр уйнап йөрөй. Үҫмерҙең ҙур теләген күреп, уға яҡшы ҡарағанлыҡтан, уны уҡырға саҡыралар. Ярлы һәм нескә күңелле малайҙы үҙ күргән кешеләр Данияның короле [[Фредерик VI]]-ға мөрәжәғәт итәләр, һәм малайға Слагельс ҡаласығында, һәм аҙаҡ Эльсинор мәктәбендә ҡаҙна иҫәбенә уҡыу мөмкинлеген булдыралар. Мәктәптең уҡыусылары Андерсендан 6 йәшкә кесе булып сыға. Һуңғараҡ, уҡыу йортоноң ректоры яғынан һәр саҡ ҡаты тәнҡитләнгәнлектән, ул үҙенең мәктәптә уҡыған йылдарын тормошондағы иң ҡараңғы осоро тип хәтерендә һаҡлаған һәм ғүмеренең аҙағына тиклем шул ауыр иҫтәлектәре тәьҫирендә йәшәгән — ул ректорҙы үҙенең мәшхәр төштәрендә күргән. 1827 йылда Андерсен уҡыуын тамамлаған. Ғүмер ахырынаса, яҙғанда, күп һанлы грамматик хаталар ебәргән — Андерсен тулы грамоталылыҡҡа өлгәшә алмаған. Андерсен бер ваҡытта ла өйләнмәгән һәм уның балалары булмаған. == Ижады == [[1829 йыл]]да Андерсен «Пешее путешествие от канала Холмен к восточной оконечности Амагера» фантастик хикәйәһен баҫтыра. Был китап уға билдәлелек килтерә. Андерсен бик күп әҙәби әҫәрҙәр яҙа, шул иҫәптән [[1835 йыл]]да уның «Әкиәттәр» китабы баҫылып сыға. 1840-сы йылдарҙа ул сәхнәғә ҡайтырға маташа, тик был уңышһыҙ барып бөтә. Шул уҡ ваҡытта ул үҙенең яҙыусылыҡ һәләтен раҫлай, «Книга с картинками без картинок» китабын нәшер итә. 1840-сы йылдарҙың икенсе яртыһында һәм артабанғы йылдарҙа Х. Андерсен драматург һәм романдар яҙыусы булып танылыу маҡсатында [[роман]]дар һәм пьесаларын баҫтырып сығарыуын дауам итә [[1871 йыл]]да уның «Сказки в картинах» китабы буйынса тәүге балет премьераһы була. Премьера уңышһыҙ сығыуға ҡарамаҫтан, Андерсен үҙенең дуҫы һәм фрекерҙәше балетмейстер Август Бурнонвилгә Анкер премияһын алырға ярҙам итә. 67 йәшендә Андерсен, карауатынан ҡолап, йәрәхәттәр ала һәм зәғифләнә, артабан өс йыл буйына ныҡлап терелә алмай, [[1875 йыл]]дың 4 авгусында вафат була. Ул Копенгагенда Ассистэнс зыяратында (Assistens Kirkegård) ерләнгән. == Һанс Андерсен әкиәттәре башҡорт телендә == Һанс Андерсен әкиәттәре башҡорт теленә лә тәржемә ителеп торған. Һуңғы баҫма - Ганс Христиан Андерсен. Хикәйәләр һәм тарихтар. Ул 2015 йылда "Инеш" нәшриәтендә донъя күргән. Бындағы тәржемәләр башҡорт телендәге "Кластан тыш уҡыу китабы" серияһына ла индерелгән <ref>Ганс Христиан Андерсен. Хикәйәләр һәм тарихтар.- Өфө. "Инеш", 2015. - 185 бит.- ISBN ББК84(0)-4. 978-5-903622-51-1/</ref> Йыйынтыҡҡа [[Гүзәл Ситдиҡова]] тәржемәһендә түбәндәге әҫәрҙәр ингән: *Сыҙамлы ҡурғаш һалдат - Стойкий оловянный солдатик *Ҡотһоҙ өйрәк бәпкәһе - Гадкий утенок *Төймәкәй -Дюймовочка *Боҙ батшабикә - Снежная королева *Кейек аҡҡоштар - Дикие лебеди *Королдең яңы кейеме - Новое платье короля *Дауылдың алтаҡталарҙы алмаштырып сыҡҡаны - О том, как буря перевесила вывески. *Саҡматаш - Огниво *Оле-Лукойе *Принцесса һәм борсаҡ - Принцесса на горошине *Сусҡа көтөүсе - Свинопас *Күләгә - Тень *Һыуһылыуҡай - Русалочка == Фотогалерея == <center> <gallery perrow=3 widths="150px" heights="150px"> Рәсем:Hans Christian Andersen.jpg Рәсем:Hans christian andersen 1869.jpg Рәсем:HansChristianAndersen House.jpg| Андерсендың Оденстағы йорто Рәсем:HC Andersen.jpg| Копенгагендағы һәйкәл Рәсем:Hyldemoer ubt.JPG Рәсем:H. C. Andersen grave 2.jpg| Андерсен ҡәбере </gallery> </center> == Библиография == {{main|Ханс Кристиан Андерсен әкиәттәре}} * «Das Marchen meines Lebens», автобиография Андерсена. Полное собрание его сочинений. Т. 1—2. Strassburg, neue Übersetztung mit Anmerkungen von Emil Ionas. === Билдәле әкиәттәре === {{кол}} * [[:s:ru:Аисты (Андерсен/Ганзен)|Аисты]] ({{langi|da|Storkene}}, 1839) * [[s:Альбом крёстного (Андерсен/Ганзен)|Альбом крёстного]] ({{langi|da|Gudfaders Billedbog}}, 1868) * [[:s:ru:Ангел (Андерсен/Ганзен)|Ангел]] ({{langi|da|Engelen}}, 1843) * [[:s:ru:Анне Лисбет (Андерсен/Ганзен)|Анне Лисбет]] ({{langi|da|Anne Lisbeth}}, 1859) * [[:s:ru:Бабушка (Андерсен/Ганзен)|Бабушка]] ({{langi|da|Bedstemoder}}, 1845) * [[s:Блоха и профессор (Андерсен/Ганзен)|Блоха и профессор]] ({{langi|da|Loppen og Professoren}}, 1872) * [[s:Блуждающие огоньки в городе (Андерсен/Ганзен)|Блуждающие огоньки в городе]] ({{langi|da|Lygtemændene ere i Byen, sagde Mosekonen}}, 1865) * Бог никогда не умрёт ({{langi|da|Den gamle Gud lever endnu}}, 1836) * [[s:Большой морской змей (Андерсен/Ганзен)|Большой морской змей]] ({{langi|da|Den store Søslange}}, 1871) * [[:s:ru:Бронзовый кабан (быль) (Андерсен/Ганзен)|Бронзовый кабан (быль)]] ({{langi|da|Metalsvinet}}, 1842) * [[:s:ru:Бузинная матушка (Андерсен/Ганзен)|Бузинная матушка]] ({{langi|da|Hyldemoer}}, 1844) * [[:s:ru:Бутылочное горлышко (Андерсен/Ганзен)|Бутылочное горлышко]] ({{langi|da|Flaskehalsen}}, 1857) * [[s:В день кончины (Андерсен/Ганзен)|В день кончины]] ({{langi|da|Paa den yderste Dag}}, 1852) * [[s:В детской (Андерсен/Ганзен)|В детской]] ({{langi|da|I Børnestuen}}, 1865) * [[s:Весёлый нрав (Андерсен/Ганзен)|Весёлый нрав]] ({{langi|da|Et godt Humeur}}, 1852) * [[:s:ru:Ветер рассказывает о Вальдемаре До и его дочерях (Андерсен/Ганзен)|Ветер рассказывает о Вальдемаре До и его дочерях]] ({{langi|da|Vinden fortæller om Valdemar Daae og hans Døttre}}, 1859) * [[s:Ветряная мельница (Андерсен/Ганзен)|Ветряная мельница]] ({{langi|da|Veirmøllen}}, 1865) * [[s:Волшебный холм (Андерсен/Ганзен)|Волшебный холм]] ({{langi|da|Elverhøi}}, 1845) * [[s:Воротничок (Андерсен/Ганзен)|Воротничок]] ({{langi|da|Flipperne}}, 1847) * Всяк знай своё место! ([[s:Всему своё место (Андерсен/Ганзен)|Всему своё место]]) ({{langi|da|«Alt paa sin rette Plads»}}, 1852) * [[s:Вэн и Глэн (Андерсен/Ганзен)|Вэн и Глэн]] ({{langi|da|Vænø og Glænø}}, 1867) * [[Гадкий утёнок (сказка)|Гадкий утёнок]] ({{langi|da|Den grimme Ælling}}, 1843) * [[s:Ганс Чурбан (Андерсен/Ганзен)|Ганс Чурбан]] (Дурень Ганс, [[s:Иванушка-дурачок (Андерсен/Ганзен)|Иванушка-дурачок]]) ({{langi|da|Klods-Hans}}, 1855) * [[s:Два брата (Андерсен/Ганзен)|Два брата]] ({{langi|da|To Brødre}}, 1859) * [[s:Две девицы (Андерсен/Ганзен)|Две девицы]] ({{langi|da|To Jomfruer}}, 1853) * [[s:Двенадцать пассажиров (Андерсен/Ганзен)|Двенадцать пассажиров]] ({{langi|da|Tolv med Posten}}, 1861) * [[s:Дворовый петух и флюгерный (Андерсен/Ганзен)|Дворовый петух и флюгерный]] ({{langi|da|Gaardhanen og Veirhanen}}, 1859) * [[Ледяная дева (сказка)|Дева льдов]] ({{langi|da|Iisjomfruen}}, 1861) * [[Девочка со спичками]] ({{langi|da|Den lille Pige med Svovlstikkerne}}, 1845) * Девочка, которая наступила на хлеб ([[s:Девочка, наступившая на хлеб (Андерсен/Ганзен)|Девочка, наступившая на хлеб]]) ({{langi|da|Pigen, som traadte paa Brødet}}, 1859) * [[s:День переезда (Андерсен/Ганзен)|День переезда]] ({{langi|da|Flyttedagen}}, 1860) * [[:s:ru:Дикие лебеди (Андерсен/Ганзен)|Дикие лебеди]] ({{langi|da|De vilde Svaner}}, 1838) * Директор кукольного театра ({{langi|da|Marionetspilleren}}, 1851) * Дни недели ({{langi|da|Ugedagene}}, 1868) * Домовой и хозяйка ({{langi|da|Nissen og Madamen}}, 1867) * Домовой мелочного торговца (Домовой лавочника) ({{langi|da|Nissen hos Spekhøkeren}}, 1852) * Дорожный товарищ ({{langi|da|Reisekammeraten}}, 1835) * [[:s:ru:Дочь Болотного Царя|Дочь болотного царя]] ({{langi|da|Dynd-Kongens Datter}}, 1858) * Дриада ({{langi|da|Dryaden}}, 1868) * [[Дюймовочка]] ({{langi|da|Tommelise}}, 1835) (см. также [[Дюймовочка (персонаж)]]) * Еврейка ({{langi|da|Jødepigen}}, 1855) * [[s:ru:Ель (Андерсен/Ганзен)|Ель]] ({{langi|da|Grantræet}}, 1844) * Епископ Берглумский и его родичи ({{langi|da|Bispen paa Børglum og hans Frænde}}, 1861) * Есть же разница! ({{langi|da|«»Der er Forskjel!»}}, 1851) * Жаба ({{langi|da|Skrubtudsen}}, 1866) * Жених и невеста ({{langi|da|Kjærestefolkene}} или {{langi|da|Toppen og Bolden}}, 1843) * Зелёные крошки ({{langi|da|De smaa Grønne}}, 1867) * Злой князь. Предание ({{langi|da|Den onde Fyrste}}, 1840) * Золотой мальчик ({{langi|da|Guldskat}}, 1865) * И в щепотке порой скрывается счастье ({{langi|da|Lykken kan ligge i en Pind}}, 1869) * Иб и Христиночка ({{langi|da|Ib og lille Christine}}, 1855) * [[s:Из окна богадельни (Андерсен/Ганзен)|Из окна богадельни]] ({{langi|da|Fra et Vindue i Vartou}}, 1846) * Истинная правда ({{langi|da|Det er ganske vist!}}, 1852) * История года ({{langi|da|Aarets Historie}}, 1852) * История одной матери ({{langi|da|Historien om en Moder}}, 1847) * Как буря перевесила вывески ({{langi|da|Stormen flytter Skilt}}, 1865) * [[s:Как хороша! (Андерсен/Ганзен)|Как хороша!]] ({{langi|da|«»Deilig!»}}, 1859) * [[s:ru:Калоши счастья (Андерсен/Ганзен)|Калоши счастья]] ({{langi|da|Lykkens Kalosker}}, 1838) * [[s:ru:Капля воды(Андерсен/Ганзен)|Капля воды]] ({{langi|da|Vanddraaben}}, 1847) * Ключ от ворот ({{langi|da|Portnøglen}}, 1872) * Кое-что ({{langi|da|«Noget»}}, 1858) * Колокол ({{langi|da|Klokken}}, 1845) * Колокольный омут ({{langi|da|Klokkedybet}}, 1856) * Колокольный сторож Оле ({{langi|da|Taarnvægteren Ole}}, 1859) * Комета ({{langi|da|Kometen}}, 1869) * Красные башмаки ({{langi|da|De røde Skoe}}, 1845) * Кто же счастливейшая? ({{langi|da|Hvem var den Lykkeligste?}}, 1868) * Лебединое гнездо ({{langi|da|Svanereden}}, 1852) * [[s:ru:Лён (Андерсен/Ганзен)|Лён]] ({{langi|da|Hørren}}, 1848) * Маленький Клаус и Большой Клаус ({{langi|da|Lille Claus og store Claus}}, 1835) * Маленький Тук ({{langi|da|Lille Tuk}}, 1847) * Мотылёк ({{langi|da|Sommerfuglen}}, 1860) * Муза нового века ({{langi|da|Det nye Aarhundredes Musa}}, 1861) * На дюнах ({{langi|da|En Historie fra Klitterne}}, 1859) * На краю моря ({{langi|da|Ved det yderste Hav}}, 1854) * На могиле ребёнка ({{langi|da|Barnet i Graven}}, 1859) * На птичьем дворе ({{langi|da|I Andegaarden}}, 1861) * Навозный жук ({{langi|da|Skarnbassen}}, 1861) * Немая книга ({{langi|da|Den stumme Bog}}, 1851) * Плохой мальчик ({{langi|da|Den uartige Dreng}}, 1835) * [[Новое платье короля]] ({{langi|da|Keiserens nye Klæder}}, 1837) * Ночной колпак старого холостяка ({{langi|da|Pebersvendens Nathue}}, 1858) * О чём рассказывала старуха Иоханна ({{langi|da|Hvad gamle Johanne fortalte}}, 1872) * Обрывок жемчужной нити ({{langi|da|Et stykke Perlesnor}}, 1856) * [[Огниво (сказка)|Огниво]] ({{langi|da|Fyrtøiet}}, 1835) * [[s:ru:Оле-Лукойе (Андерсен/Ганзен)|Оле-Лукойе]] ({{langi|da|Ole Lukøie}}, 1841) * Отпрыск райского растения ({{langi|da|Et Blad fra Himlen}}, 1853) * Парочка ({{langi|da|Kærestefolkene}}, 1843) * Пастушка и трубочист ({{langi|da|Hyrdinden og Skorsteensfeieren}}, 1845) * Пейтер, Петер и Пер ({{langi|da|Peiter, Peter og Peer}}, 1868) * Перо и чернильница ({{langi|da|Pen og Blækhuus}}, 1859) * Пляши, куколка, пляши! ({{langi|da|Dandse, dandse Dukke min!}}, 1871) * Побратимы ({{langi|da|Venskabs-Pagten}},1842) * Под ивой ({{langi|da|Under Piletræet}}, 1852) * Подснежник ({{langi|da|Sommergjækken}}, 1862) * Последний сон старого дуба ({{langi|da|Det gamle Egetræes sidste Drøm}}, 1858) * Последняя жемчужина ({{langi|da|Den sidste Perle}}, 1853) * Прадедушка ({{langi|da|Oldefa'er}}, 1870) * Предки птичницы Греты ({{langi|da|Hønse-Grethes Familie}}, 1869) * Прекраснейшая роза мира ({{langi|da|Verdens deiligste Rose}}, 1851) * [[s:ru:Принцесса на горошине (Андерсен/Ганзен)|Принцесса на горошине]] ({{langi|da|Prindsessen paa Ærten}}, 1835) * Пропащая ({{langi|da|«Hun duede ikke»}}, 1852) * Прыгуны ({{langi|da|Springfyrene}}, 1845) * Психея ({{langi|da|Psychen}}, 1861) * Птица народной песни ({{langi|da|Folkesangens Fugl}}, 1864) * Птица феникс ({{langi|da|Fugl Phønix}}, 1850) * Пятеро из одного стручка ({{langi|da|Fem fra en Ærtebælg}}, 1852) * Райский сад ({{langi|da|Paradisets Have}}, 1839) * Рассказы солнечного луча ({{langi|da|Solskins-Historier}}, 1869) * Ребячья болтовня ({{langi|da|Børnesnak}}, 1859) * Роза с могилы Гомера ({{langi|da|En Rose fra Homers Grav}}, 1842) * [[s:ru:Ромашка (Андерсен/Ганзен)|Ромашка]] ({{langi|da|Gaaseurten}}, 1838) * [[s:ru:Русалочка (Андерсен/Ганзен)|Русалочка]] ({{langi|da|Den lille Havfrue}}, 1837) * С крепостного вала ({{langi|da|Et Billede fra Castelsvolden}}, 1846) * Садовник и господа ({{langi|da|Gartneren og Herskabet}}, 1872) * [[Сальная свеча]] ({{langi|da|Tællelyset}}, 1820-е гг.) * Самое невероятное ({{langi|da|Det Utroligste}}, 1870) * Свечи ({{langi|da|Lysene}}, 1870) * [[Свинопас (сказка)|Свинопас]] ({{langi|da|Svinedrengen}}, [[1841]]) * Свинья-копилка ({{langi|da|Pengegrisen}}, 1854) * Сердечное горе ({{langi|da|Hjertesorg}}, 1852) * Серебряная монетка ({{langi|da|Sølvskillingen}}, 1861) * Сидень ({{langi|da|Krøblingen}}, 1872) * Скороходы ({{langi|da|Hurtigløberne}}, 1858) * Снеговик ({{langi|da|Sneemanden}}, 1861) * [[Снежная королева (сказка Андерсена)|Снежная королева]] ({{langi|da|Sneedronningen}}, 1844) <!--. Сравнение переводов Ганзен и «советского» --> * Сокрыто — не забыто ({{langi|da|Gjemt er ikke glemt}}, 1866) * [[Соловей (сказка)|Соловей]] ({{langi|da|Nattergalen}}, 1843) * Сон ({{langi|da|En Historie}}, 1851) * Соседи ({{langi|da|Nabofamilierne}}, 1847) * Старая могильная плита ({{langi|da|Den gamle Gravsteen}}, 1852) * Старый дом ({{langi|da|Det gamle Huus}}, 1847) * [[s:ru:Старый уличный фонарь (Андерсен/Ганзен)|Старый уличный фонарь]] ({{langi|da|Den gamle Gadeløgte}}, 1847) * Старый церковный колокол ({{langi|da|Den gamle Kirkeklokke}}, 1861) * [[Стойкий оловянный солдатик (сказка)|Стойкий оловянный солдатик]] ({{langi|da|Den standhaftige Tinsoldat}}, 1838) * Судьба репейника ({{langi|da|Hvad Tidselen oplevede}}, 1869) * [[s:Сундук-самолёт (Андерсен/Ганзен)|Сундук-самолёт]] ({{langi|da|Den flyvende Kuffert}}, 1839) * Суп из колбасной палочки ({{langi|da|Suppe paa en Pølsepind}}, 1858) * Счастливое семейство ({{langi|da|Den lykkelige Familie}}, 1847) * Сын привратника ({{langi|da|Portnerens Søn}}, 1866) * Талисман ({{langi|da|Talismanen}}, 1836) * Тень ({{langi|da|Skyggen}}, 1847) * [[s:Тернистый путь славы (Андерсен/Ганзен)|Тернистый путь славы]] ({{langi|da|«Ærens Tornevei»}}, 1855) * [[s:Тётушка (Андерсен/Ганзен)|Тётушка]] ({{langi|da|Moster}}, 1866) * [[s:Тётушка Зубная боль (Андерсен/Ганзен)|Тётушка Зубная Боль]] ({{langi|da|Tante Tandpine}}, 1872) * Тряпьё ({{langi|da|Laserne}}, 1868) * Уж что муженёк сделает, то и ладно (Что муженёк ни сделает, всё хорошо) ({{langi|da|Hvad Fatter gjør, det er altid det Rigtige}}, 1861) * Улитка и розы (Улитка и розовый куст) ({{langi|da|Sneglen og Rosenhækken}}, 1861) * Философский камень ({{langi|da|De Vises Steen}}, 1858) * Хольгер Датчанин ({{langi|da|Holger Danske}}, 1845) * Цветы маленькой Иды ({{langi|da|Den lille Idas Blomster}}, 1835) * Чайник ({{langi|da|Theepotten}}, 1863) * Чего только не придумают… (Что можно придумать) ({{langi|da|Hvad man kan hitte paa}}, 1869) * [[s:Через тысячу лет (Андерсен/Ганзен)|Через тысячу лет]] ({{langi|da|Om Aartusinder}}, 1852) * [[s:Что сказала вся семья (Андерсен/Ганзен)|Что сказала вся семья]] ({{langi|da|Hvad hele Familien sagde}}, 1870) * [[s:Штопальная игла (Андерсен/Ганзен)|Штопальная игла]] ({{langi|da|Stoppenaalen}}, 1845) * [[:s:ru:Гречиха (Андерсен/Ганзен)|Гречиха]] ({{langi|da|Boghveden}}, 1841) * [[s:Эльф розового куста (Андерсен/Ганзен)|Эльф розового куста]] ({{langi|da|Rosen-Alfen}}, 1839) {{конец}} === Повесть һәм романдары === {{кол}} * Импровизатор (''Improvisatoren,'' 1835) * Всего лишь скрипач (''Kun en Spillemand'', 1837) * Картинки-невидимки (сборник из 33 коротких историй) * Петька-счастливец (''Lykke-Peer'', 1870 г.) {{конец}} == Экранлаштырыу == ''Төп мәҡәлә:'' '''Категория: Андерсен Ханс Кристиан әҫәрен экранлаштырыу'''{{Колонки}} * 1941 йыл кино — Свинопас в сборнике Цветные киноновеллы * 1966 йыл кино — Снежная королева (фильм, 1966) * 1968 йыл кино — Старая, старая сказка (фильм) * 1969 йыл кино — Сказка о сказке * 1976 йыл кино — Принцесса на горошине (фильм) * 1976 — Русалочка (фильм) * 1979 йыл кино — Соловей (фильм, 1979) * 1984 йыл кино — Осенний подарок фей (фильм) * 1986 йыл кино — Тайна Снежной королевы * 1987 — Дикие лебеди * 1994 йыл кино — Оловянный солдатик * 1994 — Снежная королева * 2002 йыл кино — Снежная королева (фильм, 2002) {{Ябыҡ-сик}} === Анимация === {{Колонки}} * 1956 йыл кино — Гадкий утёнок (мультфильм, 1956) * 1957 йыл кино — Снежная королева (мультфильм, 1957) * 1962 йыл кино — Дикие лебеди (мультфильм) * 1963 йыл кино — Свинья-копилка (мультфильм) * 1964 йыл кино — Дюймовочка (мультфильм, 1964) * 1965 йыл кино — Пастушка и трубочист (мультфильм) * 1968 йыл кино — Русалочка (мультфильм, 1968) * 1976 йыл кино — Стойкий оловянный солдатик (мультфильм, 1976) * 1980 йыл кино — Свинопас (мультфильм) * 1987 йыл кино — Большой подземный бал (мультфильм) * 1988 йыл кино — Домовой и хозяйка * 1990 йыл кино — Новое платье короля {{Ябыҡ-сик}} * 1991 — Һандуғас {{Колонки|3}} :* Навозный жук :* Прыгун :* Огниво :* Русалочка :* Что муж ни сделает, то и хорошо :* Оле-Лукойе :* Сундук-самолет :* Стойкий оловянный солдатик :* Цветы малышки Иды * Золотое сокровище * Профессор и блоха * Принцесса на горошине * Ёлка * Свинопас * Калоши счастья * Новое платье короля * Жених и невеста * Старый уличный фонарь * Бутылочное горлышко * Садовник и семейство * Гадкий утёнок * Истинная правда * Суп из колбасной палочки * Спутник * Снеговик * Соловей * Ганс Чурбан {{Ябыҡ-сик}}{{Колонки}} * 2006 йыл кино — Девочка со спичками * 2010 йыл кино — Гадкий утёнок (мультфильм, 2010) * 2012 йыл кино — Снежная королева (мультфильм, 2012) * 2013 йыл кино — Холодное сердце (мультфильм), 2013) * 2013 — Снежная королева * 2014 — Снежная королева 2 === Диафильмдар === * [https://web.archive.org/web/20110110184446/http://kids.lingresource.com/web/guest/books/-/journal_content/56/10192/38406 Саҡматаш (э)] ** Саҡматаш (1990) Диа-факс студияһы, рәссамы Н. Казаков ** Саҡматаш (1988) Рәссамы О. Монина ** Саҡматаш (1973) Рәссамы А. Спешнева === Андерсен тураһындағы фильмдар === * Hans Christian Andersen (1952), реж. Чарльз Видор, төп ролдә Дэни Кей. * «Пан Клякса академияһы» (1983) Андерсен ролендә Лембит Ульфсак * «Андерсен. Мөхәббәтһеҙ тормош» (2006, Эльдар Рязанов фильмы) төп ролдә Сергей Мигицко. * {{Тәржемәһеҙ 3|Волшебник страны грёз|«Волшебник страны грёз» («Жизнь как сказка»)||Hans Christian Andersen: My Life as a Fairytale}} (2001, АҠШ, реж. Филип Савилл). == Опералар == * Опера-әйтемдәр «Ерәнес өйрәк балаһы», 1996 йыл баҫмаһы — Сергей Прокофьев музыкаһына Лев Коновтың ирекле опера версияһы (ор.18 һәм ор.22) сопрано-соло өсөн, балалар хоры һәм фортепиано өсөн. Акт 1: 2 эпиграф һәм 28 тиҙ һүрәт формаһында, оҙонлоғо — 28 мин. * Опера-«Девочка, наступившая на хлеб» (1980-81) — В. Копытько музыкаһы, Ю. Борисов, В. Копытько һәм В. Котова либреттоһы (Ленинград телевидениеһы ҡуйған, 1983, реж. Дм. Рождественский). == Хәтер == * Х. К. Андерсен хөрмәтенә [[1985 йыл]]дың 2 июлендә Н. С. Черныхтың Ҡырым астрофизика обсерваторияһында [[1976 йыл]]дың 2 майында асҡан [[астероид]]ына «2476. Андерсен» исеме бирелгән<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/1985/MPC_19850702.pdf Циркуляры малых планет за 2 июля 1985 года] — в документе надо выполнить поиск [[Циркуляр малых планет|Циркуляра]] № 9767 (M.P.C. 9767) </ref>. * Яҙыусы хөрмәтенә бик күп ҡалаларҙа һәйкәлдәр ҡуйылған : Копенгагенда Андерсен хөрмәтенә ҡуйылған Һыу ҡыҙы (Русалочка) һыны ҡуйылған.Әкиәтсе Х. К. Андерсендың статуялары [[Нью-Йорк]], [[Братислава]], Малага, [[Мәскәү]] һәм Оденсе ҡалаларында тора. * Андерсен Ханс Кристиан исемендәге балалар өсөн иң яҡшы әҫәрҙәр әҙәби премияһы ике йылға бер тапҡыр тапшырыла. * [[Люблин]]да Андерсен исемендәге ҡурсаҡ театры бар. * Әкиәтсе хөрмәтенә [[Ленинград өлкәһе|Ленинград өлкәһенең]] Сосновый Бор ҡалаһында Андерсенград балалар уйын комплексы эшләй. [[Шанхай|Шанхайҙа]] Андерсен әкиәттәре темаһына бағышланған күңел асыу паркы бар<ref name=":1">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4782955.stm China to open Andersen theme park], ''BBC News'', August 11, 2006. Retrieved July 2, 2008.</ref>. * 1935 йылда Андерсен әкиәтенең нәшер ителеүенә 100 йыл тулыу хөрмәтенә Данияла почта маркаһы сығарыла. * 2005 йылда Андерсенға 200 йыл тулыу ацҡанлы Белоруссияла һәм Ҡаҙағстанда почта маркалары сығарыла. * 2017 йылдың 14 октябрендә мәскәү паркында Мәскәүҙең 850-йыллығына яҙыусыға һәйкәл ҡуйылған <center> <gallery perrow="4" widths="200px" heights="175px"> 2005. Stamp of Belarus 0614.jpg|Белоруссия почта маркаһы, 2005 йыл Stamp of Kazakhstan 541.jpg|Ҡаҙағстан почта маркаһы, 2005 йыл Anderson (gold medal).jpg|Алтын миҙал. Андерсен Ханс Кристиан исемендәге премия. </gallery></center> == Факттар == * «Два брата» әкиәтендә Хан К. Андерсен данлыҡлы ағалары Ханс Кристиан һәм Эрстед Андерстар тураһында яҙған. * Андерсен,үҙен әкиәтсе тип атағандарын ныҡ яратмаған: «Мин балалар һәм өлкәндәр өсөн яҙам»,-тигән . Ҡәберендәге иҫтәлекле ташта балалар һүрәтен ҡуймауҙы үтенгән. * Андерсенда [[Пушкин Александр Сергеевич|А.]] [[Пушкин Александр Сергеевич|С. Пушкиндың]] автографы булған<ref>[[Брауде, Людмила Юльевна|Л. Ю. Брауде]], [http://feb-web.ru/feb/pushkin/serial/is1/is1-357-.htm АВТОГРАФ ПУШКИНА В АРХИВЕ Г. К. АНДЕРСЕНА]</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Х. К. Андерсен исемендәге премия == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == ; Рус телендә * {{Китап|автор=[[Грёнбек, Бо|Грёнбек Б.]]|заглавие=Ганс Христиан Андерсен. Жизнь. Творчество. Личность|место=М.|издательство=Прогресс|год=1979|страниц=240|ref=Грёнбек}}, [https://web.archive.org/web/20090716173903/http://sem44.narod.ru/andersen/andersen_grenbek.htm] * Кудрявцева Л. С., Звонарёва Л. Ханс Кристиан Андерсен и его русские иллюстраторы за полтора века. М.: ОАО «Московские учебники и Картолитография»,2012.- 352 с.:ил. <nowiki>ISBN 978-5-7853-1505-1</nowiki> * «По небесной радуге за пределы мира» (к 200-летнему юбилею Х. К. Андерсена). Коллективная монография. Отв. ред. Н. А. Вишневская, А. В. Коровин, Е. Ю. Сапрыкина. М., Наука, 2008. — 170 с. * Архив журналов — № 12 (24)'04 — 200 лет Х. К. Андерсену, [https://web.archive.org/web/20160313043512/http://bibliograf.ru/issues/2004/12/37/0/504 Сказочник на всю жизнь] ; Башҡа телдәрҙә * {{Cite book|title=Hans Christian Andersen: A New Life|url=https://archive.org/details/hanschristianand0000ande_u4l3|last=Andersen|first=J.|year=2005|publisher=Overlook Duckworth|location=New York, Woodstock, and London|isbn=978-1-58567-737-5}} * {{Китап|автор=[[Бредсдорф, Элиас|Bredsdorff E.]]|заглавие=Hans Christian Andersen: the story of his life and work 1805-75|ссылка=https://books.google.com/books?id=HZg9AAAAIAAJ|издательство=Phaidon|год=1975|страниц=|isbn=0-7148-1636-1}} * {{Cite book|title=Hans Christian Andersen: Danish Writer and Citizen of the World|url=https://archive.org/details/hanschristianand0000sven_p2b0|last=Rossel|first=Sven Hakon|publisher=Rodopi|year=1996|isbn=9-051-83944-8}} * {{Cite book|title=The Wild Swan: The Life and Times of Hans Christian Andersen|url=https://archive.org/details/wildswan0000unse|last=Stirling|first=Monica|publisher=Harcourt, Brace & World, Inc|location=New York|year=1965}} * {{Cite book|title=The King's Ballet Master|url=https://archive.org/details/kingsballetmaste0000unse|last=Terry|first=Walter|publisher=Dodd, Mead & Company|location=New York|year=1979|isbn=0-396-07722-6}} * {{Cite book|title=Hans Christian Andersen: The Life of a Storyteller|last=Wullschläger|first=Jackie|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|year=2002|isbn=0-226-91747-9}} * {{Cite book|title=Hans Christian Andersen: The Misunderstood Storyteller|url=https://archive.org/details/hanschristianand0000zipe|last=Zipes|first=Jack|year=2005|publisher=Routledge|location=New York and London|isbn=0-415-97433-X}} == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Андерсен, Ганс-Христиан}} * [http://operaghost.ru/lind.html История взаимоотношений Ханса Кристиана Андерсена и Дженни Линд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240722045852/http://operaghost.ru/lind.html |date=2024-07-22 }} * [http://findagrave.ru/obj.php?i=31 Могила Х. К. Андерсена на кладбище Асистанс в Норебро, Копенгаген]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.dali-genius.ru/The-Tales-of-Hans-Christian-Andersen.html Иллюстрации Сальвадора Дали к сказкам Ханса Кристиана Андерсена] * [http://www.gardener.ru/gap/garden_guide/page3424.php?cat=847 Сад Ханса Кристиана Андерсена в Оденсе] * [http://goo.gl/maps/1DMq География сказок Ханса Кристиана Андерсена на Google Maps] * [http://1k.com.ru/iskusstvo/gans-xristian-andersen-beskonechnoe-odinochestvo-velikogo-skazochnika/ Ганс-Христиан Андерсен: бесконечное одиночество великого сказочника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190209123828/http://1k.com.ru/iskusstvo/gans-xristian-andersen-beskonechnoe-odinochestvo-velikogo-skazochnika/ |date=2019-02-09 }} [[Категория:Алфавит буйынса балалар яҙыусылары]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Навигация |Тема = Андерсен Ханс Кристиан |Викиөҙөмтә = q:ru:Ханс Кристиан Андерсен |Викикитапхана = s:ru:Ганс Христиан Андерсен |Викимилек = Hans Christian Andersen }} [[Категория:Данияла тыуғандар]] [[Категория:Дания яҙыусылары]] [[Категория:XIX быуат яҙыусылары]] [[Категория:Үҙ аллы өйрәнгәндәр]] [[Категория:Әкиәтселәр]] [[Категория:Алфавит буйынса балалар яҙыусылары]] {{writer-stub}} a02msoe9po6gvyjd15274jz16az9pjd Сыр 0 59612 1302616 1284929 2026-08-11T20:24:19Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302616 wikitext text/x-wiki {{Яҡшы мәҡәлә}} [[Файл:Emmentaler.jpg|thumb|250px|Ҡәҙимге швейцар сыры «[[Эмменталь (сыр)|Эмменталь]]»]] {{Ук}} '''Сыр''' — сыр эшләргә яраҡлы [[һөт|һөттән]] эшләнә. Һөттө [[ферменттар]] йәки [[һөт ойотҡос бактериялар]] ярҙамында эретеп, шулай уҡ төрлө һөт ризыҡтарын махсус тоҙҙар ярҙамында эркетләндереү юлы менән дә сыр эшләйҙәр. == Этимология == Урыҫ телендәге «сыр» һүҙе {{lang-orv|сыръ}}, йәғни {{lang-ru|сырой}} йә {{lang-ba|сей}} һүҙенә барып тоташа<ref>{{книга|автор=Boryś W.|заглавие=Słownik etymologiczny języka polskiego|место=Kraków|издание=Wydawnictwo Literackie|год=2005|страницы=541-542|isbn=978-83-08-04191-8}}</ref>. == Аҙыҡ булараҡ ҡиммәте == Сырҙа [[аҡһымдар|аҡһым]] (25 % етә), [[май]] (60 % етә) һәм [[аш тоҙо]]н иҫәпләмәгәндә , минераль матдәләр 3,5 % етә. Сыр аҡһымдар һөттөкөнә ҡарағанда еңелерәк үҙләштерелә. Экстрактив матдәләре [[Аш һеңдереү|аҙыҡ эшкәртеүсе]] биҙҙәргә ыңғай йоғонто яһай, [[аппетит]]ты аса. Сырҙағы туҡлыҡлы матдәләрҙе организм тулыһынса тиерлек эшкәртә (98—99 %). Был ризыҡта A, D, E, B1, B2, B12, PP, C [[витаминдар]], [[пантотен кислота]] һәм башҡалар бар. Майлылығы һәм аҡһим миҡдары буйынса сырҙың энергия биреү ҡеүәте төрлөсә. Сыр һөт концентраты кеүек: аҡһымдар, май, минераль матдәләр шул уҡ нисбәттә, [[кальций]] менән [[фосфор]] ҙа тейешле кимәлдә. == Сырҙың төрҙәре == [[Файл:Production of cheese 1.jpg|thumb|250px|Сыр эшләү]] ==== Күҙләнсек (сычуг) сырҙары ==== Эшләнешенә ҡарап, сырҙарҙы ҡаты, йомшаҡ, тоҙлоҡло һәм эшкәртелгән йәки ҡайнатылғанға бүлеп йөрөтәләр. Күҙләнсек ферменты ([[реннин]], шул уҡ химозин) — һуйылған быҙауҙың ашҡаҙанындағы күҙләнсектән алынған фермент. Уларға ун көн тулмаған була әле. Күҙләнсек ферменты һөттө эретеү һәм сыр эшләү өсөн файҙаланыла. Мәгәр ойотҡо бактерия йәки Chymax тигән матдә ярҙамында эшләнгән «этик» сырҙар ҙа бар. ==== Ҡатылары ==== * Швейцар төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 50 % (Швейцарский, [[сыр Советский|Советский]], Алтайский, Московский); * Голланд төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 45 % (Костромской, Ярославский, Голландский); * таулы яҡтар төрө (ҡырып һатыла) — (Горноалтайский, Кавказский); * [[чеддер]] төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 50 %,(чеддер, чёрный Алтай); * Рәсәй төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата— 50 % (Российский); * ыҫланған сырҙар — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 55 %, (Российский); * ярымҡаты сырҙар — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 20, 30, 45 % (Латвийский, Литовский, Каунасский и др.); * Углич төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 45 % (Угличский). * ҡыҙыл сыр — сәтләүек ҡушылған ==== Йомшаҡтары ==== * Дорогобужск төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата— 45 % (Дорогобужский, Медынский, Дорожный, Калининский и др.); * [[камамбер]] төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 60 %, (Русский камамбер); * Смоленск төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 45 % (Охотничий, Смоленский, Закусочный); * [[рокфор]] төрө —майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 45 % (Рокфор). ==== Тоҙлоҡлолары ==== Улар башҡаларынан тоҙлоҡта тотоп эшләнеүе һәм һаҡланыуы менән айырыла, ҡыртышы юҡ, муртыҡ, майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 40—45 %, тоҙо 7 % — ([[Осетинский]], [[сулугуни]], [[брынза]] һ.б.). Тоҙлоҡло сырҙарҙы ла йомшаҡ һәм ҡаты төрҙәргә бүләләр. ==== Һөттө ойотоп эшләнгәндәре ==== Айыртылған һөттө ойотоп эшләнә. Өлгөрөү ваҡыты 1—1,5 ай бара. Әҙер булғас, тоҙ, тәмләткестәр ҡушып киптереп алалар һәм формаларға һалалар. Сырҙы ҡырҡҡан ваҡытта «һүрәте» юҡ, ул тигеҙ генә. «Зелёный тёрочный» тигәне иң билдәле. Бындай сырҙы ҡырылған (онтаҡланған), эремсек һәм эремсек рәүешле сырҙарға бүләләр. Эшкәртелгән (ҡайнатылған) сырҙарҙы ойотолған натураль сырҙарҙан эремсек, ҡаймаҡ, һөт, аҡ май, тәмләткестәр һәм өҫтәмәләр (какао-порошок, кофе, ванилин һ.б.)ҡушып ҡайнатып эшләйҙәр. Ҡайнатылған сырҙар шәрбәт булыуы мөмкин, паста, колбаса , консерва рәүешле итеп тә эшләйҙәр. Бәшмәк, һуған ҡушылғандары ла бар. Һөмбаш (лосось), сәтләүектәр ҡушылған бик ҡыйбатлы сорттары ла етештерелә. Ҡурғашҡа төрөлгән йәки герметик тышлыҡтарға һалынған сырҙар оҙағыраҡ һаҡлана һәм температура үҙгәреп торғанына бирешмәй. Был уларҙы етештергәндән һуң һатыу ваҡытын оҙайта һәм ситкә алып китеп һатырға ла мөмкинлек бирә. === [[Пеницилл|Penicillium]] [[Плесневые грибы|үңәҙ бәшмәге]] ҡулланып эшләнгәндәре === Ҡайһы бер сырҙарҙы [[Пеницилл|Penicillium]] кеүек үңәҙ бәшмәктәрен файҙаланып эшләйҙәр. Бындай сырҙарҙың тышы күгәрек менән ҡапланған булыуы мөмкин: [[Бри (сыр)|бри]], [[гермелин]] һәм [[камамбер]], йәки сыр эстән дә күгәрекле була ([[зәңгәр сырҙар]]), мәҫәлән [[рокфор]] һәм [[Горгондзола|горгонцола]]. === Ыҫланғандары === Ҡайһы бер сырҙарҙы тәмен һәм еҫен яҡшыртыу, оҙағыраҡ һаҡларға мөмкинлек алыу маҡсатында ыҫлайҙар. Рәсәйҙә бындай сырҙарҙың иң билдәлеләре —ыҫланған сулугуни һәм [[колбаса-сыр]]. == Сырҙарҙың танылған төрҙәре == {{main|Сырҙың ҡайһы илдә килеп сыҡҡаны күрһәтелгән исемлек }} [[Файл:Gorgonzola 1.jpg|thumb|right|220px|Сыр «Горгонцола»]] [[Файл:Cheese 16 bg 050606.jpg|thumb|right|220px|Сыр «Камамбер»]] [[Файл:Cheese 40 bg 053006.jpg|thumb|right|220px|Сыр «Гауда»]] === Француз сыры мимолет === [[Франция]]ла, [[Лилль]] тирәһендә [[мимолет]] тигән йомро сыр яһайҙар . Ул һыйыр һөтөнән эшләнә. Мимолетты башта Нидерландта эшләгәндәр, унан Францияға ла килеп еткән, бында уны беренсе донъя һуғышынан бирле эшләйҙәр булһа кәрәк. Тәүҙә уны йомшаҡ килеш ҡулланғандар (mimou — французса йомшағыраҡ), уны оҙаҡ һаҡламағандар, майлы ғына, сәтләүек, емеш тәме итеберәк торған. Һуңғараҡ уның ярты йылдан алып ике йылға тиклем һаҡлағанда бик үҙенсәлекле ҡырҡыуыраҡ, емеш тәме биреп торған ризыҡҡа әйләнеүен асыҡлағандар. Ысын мимолет килеп сыҡһын өсөн сырҙың өҫтөнә [[Acarus]] тигән ваҡ талпан ебәрәләр. Талпан сыр араһынан ваҡ ҡына юлдар ҡалдырып тишеп сыға һәм ризыҡҡа «тын алырға» мөмкинлек бирә == Сыр етештеү һәм ҡулланыу == {| class="wikitable" style="width:30em;" ! colspan=2|Крупнейшие производители<br />(в тысячах тонн)<ref>[[United States Department of Agriculture]] for the US and non European countries in 2006 '' [http://www.fas.usda.gov/dlp/circular/2005/05-12Dairy/toc.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070811125439/http://www.fas.usda.gov/dlp/circular/2005/05-12Dairy/toc.htm |date=2007-08-11 }}''and [[Eurostat]] for European countries in 2008 '' [http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page?_pageid=1073,46870091&_dad=portal&_schema=PORTAL&p_product_code=TAG00040]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | {{USA}} || style="text-align:right;"| 4,275 (2006) |- | {{GER}} || style="text-align:right;"| 1,927 (2008) |- | {{FRA}} || style="text-align:right;"|1,884 (2008) |- | {{ITA}} || style="text-align:right;"| 1,149 (2008) |- | {{NED}} || style="text-align:right;"| 732 (2008) |- | {{POL}} || style="text-align:right;"| 594 (2008) |- | {{BRA}}|| style="text-align:right;"| 495 (2006) |- | {{EGY}} || style="text-align:right;"| 462 (2006) |- | {{ARG}} || style="text-align:right;"| 425 (2006) |- | {{AUS}} || style="text-align:right;"| 395 (2006) |} Франция һатылған сырҙың хаҡы буйынса иң алда тора; Алмания (Германия) — икенсе урында (миҡдары буйынса — беренсе). Экспортҡа сыр ебәргән 10 илдән Ирландия, Яңы Зеландия, Нидерланд, Австралия ғына башлыса экспортҡа сыр етештерә (ярашлы рәүештә продукцияларының 95 %, 90 %, 72 % и 65 % экспортҡа ебәрелә). {| class="wikitable" style="width:30em;" ! colspan=2|Крупнейшие экспортёры сыра (только сыр из коровьего молока) — 2004<br />(в тысячах долларов США)<ref>[[UN Food & Agriculture Organisation]] (FAO)''[http://www.fao.org/statistics/toptrade/trade.asp?disp=countrybycomm&dir=exp&resource=901&ryear=2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023220409/http://www.fao.org/statistics/toptrade/trade.asp?disp=countrybycomm&dir=exp&resource=901&ryear=2004 |date=2012-10-23 }}</ref> |- | {{FRA}} || style="text-align:right;"| 2,658,441 |- | {{GER}} || style="text-align:right;"| 2,416,973 |- | {{NED}} || style="text-align:right;"| 2,099,353 |- | {{ITA}} || style="text-align:right;"| 1,253,580 |- | {{DEN}} || style="text-align:right;"| 1,122,761 |- | {{AUS}} || style="text-align:right;"| 643,575 |- | {{NZL}}|| style="text-align:right;"| 631,963 |- | {{BEL}} || style="text-align:right;"| 567,590 |- | {{IRL}} || style="text-align:right;"| 445,240 |- | {{UK}} || style="text-align:right;"| 374,156 |} Алмания (Германия) ситтән иң күп сыр һатып алған ил, икенсе һәм өсөнсө урындарҙа — Бөйөк Британия һәм Италия<ref>[https://web.archive.org/web/20090307040117/http://www.fao.org/statistics/toptrade/trade.asp?disp=countrybycomm&dir=imp&resource=901&ryear=2004 IMPORTS: Countries by commodity (sorted by value]. fao.org</ref>. {| class="wikitable sortable" ! Сырҙы иң күп ҡулланыусылар<br /> — 2009<ref>{{cite web|url=http://www.dairyinfo.gc.ca/index_e.php?s1=dff-fcil&s2=cons&s3=consglo&page=tc-ft|title=Total and Retail Cheese Consumption – Kilograms per Capita|publisher=Canadian Dairy Information Centre|date=|accessdate=2010-08-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BQvsjF2x|archivedate=2012-10-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120726044149/http://www.dairyinfo.gc.ca/index_e.php?s1=dff-fcil |date=2012-07-26 }}</ref> ! Йән башына тотонолған сыр (йылына - кг.) |- | {{GRE}} || 31.1 |- | {{FRA}} || 26.1 |- | {{ISL}} ||25.4 |- | {{GER}} ||22.6 |- | {{SUI}} || | 21.4<ref>Union suisse des paysans, [http://www.switzerland-cheese.ch/fr/mediasimages/communiques-de-presse/news-detail/news/pro-kopf-konsum-kaese-2009/154.html Consommation de fromage par habitant en 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111022659/http://www.switzerland-cheese.ch/fr/mediasimages/communiques-de-presse/news-detail/news/pro-kopf-konsum-kaese-2009/154.html |date=2012-11-11 }}</ref> |- | {{NED}} || 21.0 |- | {{ITA}} || 20.9 |- | {{FIN}} || 20.7 |- | {{TUR}} || 19.4 |- | {{SWE}} || 18.9 |- | {{AUT}} ||17.4 |- | {{CZE}} || 16.7 |- | {{ISR}} || 16.4 |- | {{NOR}} ||15.3 |- | {{USA}} || 14.8 |- | {{CAN}} || 12.3 |- | {{AUS}} || 12.0 |- | {{ARG}} || 11.3 |- | {{HUN}} || 11.0 |- | {{UK}} || 10.9 |- | {{POL}} || 10.8 |} Эмменталь һәм камамбер Францияла иң күп тотонолған сырҙар<ref>{{cite web|url=http://www.cidil.fr/1152.0.html?&i=2&j=3|title=Cidilait, '&#39;Le fromage'&#39;|publisher=Cidil.fr|date=|accessdate=2010-05-01|deadlink=404}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731155310/http://www.cidil.fr/1152.0.html?&i=2&j=3 |date=2013-07-31 }}</ref>. Исландия ҡулланыу буйынса өсөнсө урында — йән башына 25,4 кг. АҠШ-та сыр ҡулланыу арта бара, 1970 һәм 2003 йылдар араһында өс тапҡырға артҡан. Моцарелла — Американың яратҡан сыры, сөнки пиццала төп урында тора<ref>{{cite web|author=Jean Buzby|url=http://www.ers.usda.gov/AmberWaves/February05/Findings/CheeseConsumption.htm|title=USDA|publisher=Ers.usda.gov|date=2005-02-01|accessdate=2010-05-01|deadlink=400}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070913225407/http://www.ers.usda.gov/AmberWaves/February05/Findings/CheeseConsumption.htm |date=2007-09-13 }}</ref>. == Сыр тарихы == Рәсәйҙә сыр Петр Беренсегә тиклем тәбиғи юл менән «сей» көйө яһалған, йәғни ҡайнатылмай эшләнгән. «Сырой» һүҙенән сыр килеп сыҡҡан да инде. Петр Беренсе осоронда Рәсәйга башлап Европалағы сыр сорттарын индерә башлағандар. == Мәҙәниәттә == [[Файл:Barnaulsirrecord.png|thumb|250px| 721 кг-лыҡ сыр (Алтай крайы)]] Чикаголағы Бөтөн донъя күргәҙмәһендә диаметры 9 м һәм ауырлығы 10 т тартҡан «бәһлеүән» сыр ҡуйылған. Рәсәйҙә 721 кг ауырлыҡтағы сыр [[Алтайский край|Алтайском крайында]] етештерелгән һәм [[Барнаул]]да [[2007 йылдың]] [[14 сентябрендә]] үткәрелгән «Сыр байрамыда» күрһәтелгән<ref>[http://www.amic.ru/news/?news_id=74822 Насыщенная программа I Международного фестиваля «Праздник сыра» в Барнауле завершится фейерверком :: ИА АМИТЕЛ]</ref>. [[Франция]]ла «Килеп сыҡҡан урындарға бәйле атамаларҙы контролдә тотоу законы» ҡабул ителгән. Йәғни, атама Францияның [[география|географик]] өлкәһенә бәйле икән, был исем менән тауар ошо өлкәлә генә етештерелә ала. Бөгөнгә 36 шундай сыр иҫәпләнә. '''Сырҙағы һандар''' — ҡара йәки күк төҫтәге [[пластик]] һандар, улар ҡайһы саҡ сыр тышында осрай. Бында дата, бешергән көн һәм башҡа информация күрһәтелгән. Беҙҙең илдә балалар был һандарҙы хатта [[коллекционирование|коллекция]] өсөн дә йыя торғайны. Һуңғараҡ ҡара менән штамп ҡуя башлайҙар. Һатҡанда уны ҡырҡып ташларға тейеш булалар. Хәҙер инде был мәғлүмәттәр лазер ярҙамында йә көпкә яҙыла. Ҡайһы бер заводтар әле лә пластик һандарҙы сырға баҫа , мәҫәлән, Кировской өлкәһенең вожгаль сыры — (2011 йылдың мартында шулай ине әле). Сыр тышлыҡтарын коллекцияға йыйыу тиросемиофилия тип атала (''tyrosemiophilia'')<ref>{{cite web|url=http://www.sberatel-ksk.cz/storage/anketa_se_2009.doc|title=Data about largest cheese label collections compiled by the Czech Curiosity Collectors' Club|publisher=Klub sběratelů kuriozit (Curiosity Collectors' Club)|date=|accessdate=2010-09-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BQvvUoBS|archivedate=2012-10-15}}</ref>. [[Инглиз теле]]ндә сыр (''[[:en:cheese|cheese]]'') тигәндә ирендәр йылмайғандағы кеүек һуҙыла (урыҫ телендә «ирис», «кишмиш», «кризис» һ.б. тигәндәге кеүек). Быны портретҡа [[фотография]] төшөргәндә ҡулланыусандар. Сысҡан сыр ярата тиеүҙәре дөрөҫлөккә тап килмәй. Ғәмәлдә кимереүселәр еҫе көслө булмаған аҙыҡтарға өҫтөнлөк бирә. Сыр өлгөрһөн өсөн оҙаҡ һаҡлап ҡуйыу арҡаһында сысҡандар эйәләшеп алыуы мөмкин. == Башҡорт сыры — ҡорот == {{main|Ҡорот}} Айыртылған [[һөт]]тән [[ҡатыҡ]] ойоталар. Ҙур һауытҡа (батманға, мискәгә һ.б.) күп кенә йыйылғас (бер нисә көн дауамында), ҡаҙанға йәки башҡа һауытҡа һалып өҫтөнә күбеге сыҡҡансы ҡайнаталар. Ҡайнатылған эркеттең күбеген һөҙөп алғас, таҙа тоҡҡа ҡойоп элеп ҡуялар. Бер нисә көн үтеүгә уның һыуы ағып бөтә һәм барлыҡҡа килгән ҡоротто тоҙлап баҫып йоморсаҡтар яһарға мөмкин. Быныһы йәш [[ҡорот]] тип атала. Бында иң мөһиме — уны киптерә белеү. Йәш ҡоротто йомғаҡлап таҡтаға һалырға ла өҫтөнә сепрәк ябып бер нисә көн ҡояшта киптерергә була.Әммә иң ҡулайы — төтөнгә ҡуйып ыҫлау. Элгәре ҡоротто тик шулай итеп эшләгәндәр ҙә. Ул боҙолмай, оҙаҡ һаҡлана, иҙеп ашҡа һалалар, табынға киҫәкләп ваҡлап та бирәләр. [[Бал]], [[шәкәр]] ҡушып, [[сәй]] табынына ла ҡуялар. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Сыры и сыроварение}} * {{cite book |last=Ensrud |first=Barbara | title=The Pocket Guide to Cheese |year=1981 |isbn=0-7018-1483-7 |publisher=Lansdowne Press |location=Sydney |unused_data=Lansdowne Press/Quarto Marketing Ltd.}} * {{cite book |last=Jenkins |first=Steven |title=Cheese Primer |url=https://archive.org/details/cheeseprimer00jenk |publisher=Workman Publishing Company |year=1996 |isbn=0-89480-762-5}} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking |url=https://archive.org/details/onfoodcookingsci0000mcge_t6b1 |edition=Revised |publisher=Scribner |year=2004 |isbn=0-684-80001-2 |pages=[https://archive.org/details/onfoodcookingsci0000mcge_t6b1/page/51 51]–63 |chapter=Cheese}} * {{cite web|first=James|last=Mellgren|year=2003|url=http://www.gourmetretailer.com/gourmetretailer/magazine/article_display.jsp?vnu_content_id=1911696|title=2003 Specialty Cheese Manual, Part II: Knowing the Family of Cheese|accessdate=2005-10-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BQvwRrqq|archivedate=2012-10-15}} == Һылтанмалар == {{commons|Cheese}} * [http://vivovoco.astronet.ru/VV//JOURNAL/SCIAM/CHEESE/CHEESE.HTM Ф. В. Косиковский Искусство сыроварения] * [http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/226/ Сыр СССР] * [http://bestresto.ru/index.php/2010-11-29-15-33-06/63-2011-04-03-11-22-40 Сырная дегустация. Ресторанный этикет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130130151422/http://bestresto.ru/index.php/2010-11-29-15-33-06/63-2011-04-03-11-22-40 |date=2013-01-30 }} [[Категория:Сыр|*]] [[Категория:Аҙыҡ]] 6mz0w6yg0b7k6ti5fknftown2uzsft7 Ҡолаҡ 0 59623 1302468 931868 2026-08-11T18:15:37Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302468 wikitext text/x-wiki [[Рәсем:Ear-anatomy.svg|250px|thumb| Ҡолаҡ анатомияһы: <br />'''Тышҡы ҡолаҡ:'''<br />1.Тире<br />2. Ишетеү юды <br />3. Ҡолаҡ япрағы <br />'''Урта ҡолаҡ:'''<br />4. Ҡолаҡ ярыһы <br />5. урта ҡолаҡ ҡыуышлығы<br />6. [[Сүкеш һөйәге]] <br />7. [[һандал һөйәк]] <br />8. [[Өҙәңге һөйәге]] <br />'''Эске ҡолаҡ:'''<br />9. Ярым түңәрәк каналдар <br />10. Ҡусҡар <br />11. Нервылар <br />12. {{comment|ишетеү торбаһы|Һауа тулған көпшә, ул тамаҡ менән бәйле. Ул ҡолаҡ ярыһының ике яғында ла баҫымды тигеҙләп тора}}]] '''Ҡолаҡ''' — ҡатмарлы вестибуляр-ишетеү ағзаһы. Ул ике функция үтәй: тауыш импульстарын ҡабул итә һәм кәүҙәнең киңлектәге торошон көйләргә, тигеҙлек һаҡлауға булышлыҡ итә. Был парлы ағза, баштың сикә һөйәктәре эсенә урынлашҡан.Тыштан ''ҡолаҡ япрағы'' булып тамамланған. Ишетеү һәләте кешегә хеҙмәт эшмәкәрлегендә һәм ижтимағы тормошта аралашыу өсөн кәрәк. Һөйләү телмәре лә тауыш ишетеүгә бәйленгән. Ҡолаҡ ярҙамында тауыш тирбәлеүҙәре тирә-йүндә нимәләр булғанын белдереүсе нервы импульсына әүерелә. Тауыш — һауаның тирбәлеүе. Кешенең ҡолағы 20,625 м -ҙан 1,65 см тиклем тауыш тулҡындарын ҡабул итә, был тауыштың секундына 16 — 20 000 Гц тирбәлеүенә торошло. == Ҡолаҡ анатомияһы == Ҡолаҡ — '''тышҡы, урта''' һәм '''эске ҡолаҡтарға''' бүленә. [[Рәсем:Ear BNC.jpg|thumb|left|Кешенең ҡолаҡ япрағы (ир кеше)]] '''Тышҡы ҡолаҡ''' ''ҡолаҡ япрағы'' менән ''тышҡы ишетеү юлынан'' тора. Ҡолаҡ япрағы хәрәкәтһеҙ, ул тауыш оотоу өсөн яраҡлашҡан. ''Ҡолаҡ япрағы'' менән ''урта ҡолаҡ'' ишетеү юлы менән бәйләнгән. Тышҡы ҡолаҡ юлы ҡолаҡтан ''барабан ярыһы'' менән айырылап тора. Улар тауыш тулҡындарын механик тирбәлеүгә әйләндереп, ''урта ҡолаҡҡа'' ебәрә. '''Урта ҡолаҡ''' — һауа тулған ҡыуышлыҡ. Урта ҡолаҡта өс ишетеү һөйәге бар. Беренсеһе— [[сүкеш һөйәк]] барабан ярыһына терәлгән, икенсеһе — өҙәңге һөйәк — ''эске ҡолаҡҡа'' барған ''овал тәҙрә юлына'' тейеп тора. Өсөнсө — [[һандал һөйәк]] — улар араһында урынлашҡан. Барабан ярыһы тирбәлеүен 20 тапҡыр көсәйткән һөйәк рычагтар системаһы шулай төҙөлгән. Урта ҡолаҡ ҡыуашлағы ишетеү торбаһы аша тамаҡ өҫтө ҡыуышлығы менән тоташа. Аҙаҡты йотҡанда ишетеү торбаһы юлы асыла һәм урта ҡолаҡтағы баҫым атмосфера баҫымы менән тигеҙләшә. Шул сәбәпле барабан ярыһы баҫым түбән яҡҡа бөгөлмәй. '''Эске ҡолаҡ''' урта ҡолаҡтан овал һәм түңәрәк тәҙрәһе булған һөйәк пластинкаһы менән айырыла. Эске ҡолаҡ сикә һөйәктәре эсендә ятҡан нәҙеҡ каналдар ҡатмарлы ҡыуышлыҡтар системаһынан тора. Был — һөйәкле лабиринт. Уға шыйыҡлыҡ тулған була. Ошо һөйәк лабиринты эсендә уның формаһын ҡабатлағын ярылы лабиринт ята. Уның эсендә тирбәлеүҙәрҙе — тауыш тулҡындарын, кәүҙәнең арауыҡтағы торошон ҡабул итеүсе һиҙгер приборҙар (вестибуряр аппарат) бар. {{Анатомическая карточка | название = Эске ҡолаҡ | изображение = Gray920.png | ширина = | подпись = Эске ҡолаҡ. | изображение2 = Gray923.png | ширина2 = | подпись2 = Ҡусҡар һәм уның тупһаһы. Өҫтән күренеш | латынь = auris interna | система = | кровоснабжение = лабиринт артерия | венозный отток = | лимфа = | прекурсор = | MeSH = Inner+ear | Gray = 232#p1047 | Dorlands = }} Эске ҡолаҡта ишетеү ағзаһы — '''ҡусҡар''' менән тигеҙләнеш ағзаһы — '''тупһа''' һәм өс ярым түңәрәк канал урынлашҡан. Улар үҙ -ара бәйләнгән. Ҡусҡарҙың бер яҡ ярылы стенаһында ғына ныҡ итеп тарталған төрлө оҙонлоҡтағы 24 мең һығылмалы епсә (сүс) бар. Һәр епсә (сүс) үҙ өнө өсөн яуап бирә. Епсәләрҙә өҫтөндә төктәре булған күҙәнәктәр урынлашҡан. Улар ишетеү рецепторҙары тип атала. Рецептор өҫтөндә япма мембрана бар. Һәр рецепторға ишетеү нервыһының осо тоташҡан. Тауыш тирбәлеүе барабан ярыһына бирелә. Ишетеү һөйәктәре уны ''овал тәҙрә ярыһына'' ебәрә, уның аша эске ҡолаҡ шыйыҡсаһына бара. Бөтә ҡуҙғыуҙар спираль орган рецепторына бирелә. Барлыҡҡа килгән ҡуҙғыу мейе ҡабығының ишетеү зонаһына бара. Кеше шулай ишетә. Ике ҡолаҡ аша мейе ярымшаҙарына сигнал тапшырыла. Әгәр тауыш һулдан килһә, уның импульстары мейегә уң ҡолаҡҡа ҡарағанда ирәрәк килеп етә. Мейе анализ үткәреп тауыш сығанаған билдәләй. Шулай кеше тауыш сығанағын һәм йүнәлешен билдәләй. Тауыш тулҡындары тышҡы ҡолаҡҡа килеп еткәс, тышҡы ишетеү юлы аша үтәләр һәм барабан ярыһын тирбәлдерәләр.Тауыш юғарыраҡ булған һайын, тирбәлеүҙәр йышлығы ҙурыраҡ була, тауыштың көсәйеүе тирбәлеү киңлегенең артыуы менән бәйләнгән. Урта ҡолаҡтың ишетеү һөйәктәре барабан ярыһының тирбәлеүен көсәйтә һәм эске ҡолаҡтың оваль тәҙрәһенә тапшыра. Ул эске ҡолаҡҡа тулған шыйыҡлыҡты тирбәлдерә башлай. Эске ҡолаҡтағы рецепторҙар был тирбәлеүҙәрҙе нервы импульста¬рына әүерелдерә. Улар ишетеү нервыһы буйлап баш мейеһенә тапшырыла. Ҙур ярымшарҙар ҡабығының сикә әлкәһендә урынлашҡан ишетеү зонаһында тауыштың характеры, уның көсө һәм юғарылығы тамам айырыла. == Ҡолаҡ гигиенеһы == Тышҡы ишетеү юлында, составында микробтарға ҡаршы матдәләре булған ''сайыр'' бүленеп сыға. Сайыр йыйылып киткәндә ишетеүгә ҡамасаулай. Ҡолаҡты шырпы, булавка һ.б. осло предматтар менән таҙартырға ярамай. Тамаҡтың, [[танау]]ҙың лайлалы тиресәһе шешенһә, ишетеү юлына лайла тула һәм урта ҡолаҡтағы һауа баҫымы тыштағы баҫым менән тигеҙләшә алмай. Кеше ҡолағына мамыҡ тығылған һымаҡ тоя. Тымаулағанда, танау тонғанда танау тишектәрен берәмләп таҙартырға кәрәк. Тышҡа сыҡҡан һауа юлы ялһынһа, һауа ағымы ишетеү торбалары аша урта ҡолаҡҡа үтерге мөмкин. Урта ҡолаҡтың шешенеүе үтә ҡурҡыныс. Был ишетеү һәләте насарайыуға килтерә. Ишетеү нервыларының һәм рецепторҙарының зарарланыуы һаңраулыҡҡа килтерергә мөмкин. Шау-шыулы урында булыу, хатта ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа ла көслө тауыш аҫтында ҡалыу ҡолаҡҡа ҡатыланыуға килтерә. == Патология == Тышҡы тауыш юлында ҡолаҡ сайыры йыйылыу арҡаһында ла ишетеүҙең насарланыуы мөмкин. Ул тышҡы ишетеү юлы биҙҙәре тарафынан бүленеп сыға һәм һаҡлағыс функция үтәй: унда тирә-йүндән тышҡы ишетеү юлына үтеп ингән саң һәм микробтар тотолоп ҡала. Тышҡы ишетеү юлында йыйылып, ҡолаҡ сайыры тығын яһай. [[Ангина]], скарлатина, [[грипп]] менән ауырығанда, был ауырыуҙарҙы тыуҙырыусы микроорганизмдар тамаҡ өҫтөнән ишетеү торбаһы аша урта ҡолаҡҡа үтеп, уны шештерергә мөмкин. Был саҡта ишетеү һөйәктәренең хәрәкәтсәнлеге юғала һәм эске ҡолаҡҡа тауыш тирбәлеүҙәренең тапшырылыуы боҙола. Әгәр шешеү процесы эске ҡолаҡҡа таралһа, ишетеү рецепторҙарының зарарланыуы арҡаһында кешенең һаңғырауланыуы мөмкин. Ғәҙәттә, ишетеү ағзаларында шешеү процесы барһа, ҡолаҡ ныҡ һыҙлай. Ҡолағығыҙ ауыртһа, шунда уҡ врачҡа күренергә кәрәк. Үҙ ваҡытында күрһәтелгән медицина ярҙамы ауырыуҙарға һәм уға бәйләнгән өҙлөгөүҙәргә юл ҡуймай. Көслө тауыштарҙан ишетеү насарланырға мөмкин. Мәҫәлән, шартлау ваҡытында барлыҡҡа килгән көслө тауыш тулҡыны барабан ярыһына бәрелеп, уны йыртырға мөмкин. Бындай осраҡтарҙа шартлау ваҡытында ауыҙҙы асып торорға кәңәш ителә. == Ҡолаҡ мәҙәниәттә == [[Файл:Modified Ear.jpg|thumb|Пирсинглы һәм тоннеллы ҡолаҡ]] Ҡолаҡ өсөн клипса, кафф һәм алҡа кеүек ҡолаҡ биҙәгестәре бар. Алҡаны тишелгән ҡолаҡ йомшағына тағалар<ref>{{книга|автор=Кибалова Людмила, Гербенова Ольга, Ламарова Милена.&nbsp;|часть=Драгоценные украшения|заглавие=Иллюстрированная энциклопедия моды|ссылка=http://fashion.artyx.ru/books/item/f00/s00/z0000000/st040.shtml|место=Прага|издательство=Артия|год=1966}}</ref>, клипса тағыу өсөн ҡолаҡ йомшағын тишеү кәрәкмәй. Ҡолаҡ пирсингы боронғо замандан уҡ ҡәбиләлә общинаһында йәшәгән кешеләргә билдәле булған, күп һанлы археологик ҡаҙылмалар быны раҫлай. Австрияның Симилаун боҙлоғонда табылған Эци мумияһының ҡолағы тишелгән балған, мумияның йәше 5300 йыл<ref name=Hesse>{{cite book |title=Jewelrymaking through History: an Encyclopedia |url=https://archive.org/details/jewelrymakingthr0000hess |link=http://books.google.com/books?id=IVgU0icm948C&printsec=frontcover&dq=isbn:0313335079&cd=1#v=onepage&q=&f=false|series=Handicrafts Through World History |last=Hesse |first=R. W.&nbsp;|publisher=Greenwood Publishing Group |year=2007 |isbn=0313335079 |page=xvii |accessdate = 5 December 2009}}</ref>. Ҡалаҡҡа биҙәүестәр тағыуҙан башҡа ҡолаҡты һуҙып (тоннелау) формаһын үҙгәртеү ысулы бар. Ҡолаҡ формаһын үҙгәртеү өсөн үткәрелгән хирургик операция ''опластика'' тип атала. == Әҙәбиәт == * Сонин Н. И. Биология. Кеше. тәрж. С. М. Рәхимова. — Өфө; Китап: Дрофа, 2005. — ISBN 5-295-03615-4 * Колесов Д. В. Биология. Кеше. — 9-сы стереотип баҫманан тәржемә. — Өфө: Китап, 2009. — ISBN 978-5-295-04946-0 [[Категория:Акустика]] [[Категория:Анатомия]] [[Категория:Ҡолаҡ]] [[Категория:Оториноларингология]] [[Категория:Һиҙеү органдары]] 2p40seka9ppiipkozdciuu1amy59rv0 Йоһаннес Брамс 0 59652 1302512 1291841 2026-08-11T18:55:17Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302512 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Имя = Йоһаннес Брамс |Оригинал имени = Johannes Brahms |Изображение = JohannesBrahms.jpg |Описание изображения = |Фон = non_performing_personnel |Дата рождения = 7.5.1833 |Место рождения = {{ТУ|Һамбург|Германияла}}, [[Германия берлеге]] |Дата смерти = 3.4.1897 |Место смерти = {{ВБУ|Вена|Венала}}, Австро-Венгрия |Годы активности = 1833—1897 |Страна = {{GER}} |Профессии = композитор, пианист, дирижёр |Жанры = |Викисклад = }} '''Йоһа́ннес Брамс''' ({{lang-de|Johannes Brahms}} {{IPA|[joːˈhanəs ˈbʁaːms]}}; [[7 май]] [[1833 йыл]] — [[3 апрель]] [[1897 йыл]]) — немец композиторы, [[романтизм]] осороноң төп вәкилдәренең береһе. == Биография == [[Рәсем:Brahms geburtshaus in Hamburg.jpg|thumb|225px|left| Һамбургтығы Йоһаннес Брамс тыуған йорт, 1859 йыл.]] Йоһаннес Брамс 1833 йылдың 7 майында Һамбургтың Шлютерсһоф кварталында<ref name="mus-infobrams">[http://mus-info.ru/composers/brams.shtml ИОГАННЕС БРАМС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512054857/http://mus-info.ru/composers/brams.shtml |date=2013-05-12 }}</ref> ҡала театры контрабасисы Якоб Брамс ғаиләһендә<ref name="krugosvetBRAMS">[http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/BRAMS_IOGANNES.html Статья о Иоганнесе Брамсе]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} в энциклопедии Кругосвет</ref> тыуған. Композиторҙың ғаиләһе бик бәләкәй генә фатирҙа йәшәгән<ref name="mus-infobrams" />. Малай донъяға килгәс, ата-әсәһе Ультрихштрассеға күскән<ref name="mus-infobrams" />. Музыка буйынса тәүге һабаҡтарҙы Йоһаннес атаһынан алған<ref name="belcantobrahms">[http://www.belcanto.ru/brahms.html Иоганнес Брамс (Brahms)]</ref>. Һуңғараҡ малай фортепиано һәм композиция теорияһына [[Коссель Отто|Отто Косселдән]] өйрәнгән({{lang-de|Otto Friedrich Willibald Cossel}}). Ун йәшендә инде Америка буйлап турнеға сығып китерлек итеп концерттар ҡуя алған<ref name="Samin">«Иоганесс Брамс» // Сто великих композиторов. М.: Вече, Автор-составитель Д. К. Самин</ref>. Коссель малайҙы композитор [[Эдуард Марксен]]да уҡытыу кәрәгенә ата-әсәһен инандырған. Марксен баланың ғәҙәттән тыш һәләтле икәнен бик тиҙ төшөнгән [[1847 йыл]]да Иоһаннес шәхси реаль училищены тамамлап<ref name="mus-infobrams" />, тәүге тапҡыр соло коцерт биргән<ref name="belcantobrahms" />. [[Рәсем:Johannes Brahms 1853.jpg|thumb|225px|right|Иоганнес Брамс, 1853 йыл.]] [[1853 йыл]]дың апрелендә Брамс венгр скрипкасыһы Э. Ременьи менән гастролгә сыға<ref name="belcantobrahms" />. == Ижады == Брамс бер опера ла яҙмаған, әммә башҡа бөтөн жанрҙарҙа тиерлек ижад иткән<ref name="krugosvetBRAMS" />. 80-ләп әҫәр яҙған: бер һәм күп тауыш өсөн йырҙар, оркестр өсөн [[серенада]], оркестр өсөн Гайдн темаларына вариациялар, ҡыллы ҡоралдар өсөн ике секстет, фортепиано өсөн ике концерт, фортепиано һәм башҡа ҡоралдар өсөн сонаталар, «Rinaldo» [[кантата]]һы, ирҙәр хоры һәм оркестр өсөн әҫәрҙәр, ике [[увертюра]]: трагик һәм академик — һәм башҡа бик күп жанрҙарҙа төрлө ҡоралдар өсөн тәғәйенләнгән музыкаһы киң танылыу яулай. Брамсҡа уның симфониялары дан килтерә. Иң сағыу һәм ҡабатланмаҫ әҫәре — «Алман (немец) реквиемы». == Иҫтәлек == * Брамс иҫтәлегенә [[Меркурий (планета)|Меркурийҙағы]] [[Удар кратер|кратерға]] уның исеме бирелгән . == Әҫәрҙәренең исемлеге == {{Listen|Имя_файла=Brahms Intermezzo Op. 76 No. 7.ogg|Название=Интермеццо, Op.&nbsp;76, No.&nbsp;7|description2=}} {{Listen|Имя_файла=Brahms Intermezzo 116-4.ogg|Название=Интермеццо, Op.&nbsp;116, No.&nbsp;4|Описание=}} {{Listen|Имя_файла=Brahms_Wondrous_cool_Sung_by_the_dwsChorale.ogg|Название=Wondrous Cool|description3=}} {{Listen|Имя_файла=CELLO LIVE PERFORMANCES JOHN MICHEL-Brahms Double Concerto in a Op 102 2nd.ogg|Название=Двойной концерт ля минор, вторая часть|Описание=}} {{Listen|Имя_файла=CELLO LIVE PERFORMANCES JOHN MICHEL-Brahms Double Concerto in a Op 102 3rd.ogg|Название=Двойной концерт ля минор, третья часть|Описание=}} {{Listen|Имя_файла=CELLO LIVE PERFORMANCES JOHN MICHEL-Brahms Cello Sonata in F Op 99 1st.ogg|Название=Соната для виолончели фа мажор, Op.&nbsp;99, первая часть|Описание=}} {{Listen|Имя_файла=CELLO LIVE PERFORMANCES JOHN MICHEL-Brahms Cello Sonata in F Op 99 2nd.ogg|Название=Соната для виолончели фа мажор, Op.&nbsp;99, вторая часть|Описание=}} {{Listen|Имя_файла=CELLO LIVE PERFORMANCES JOHN MICHEL-Brahms Sonata in F Op 99 3rd.ogg|Название=Соната для виолончели фа мажор, Op.&nbsp;99, третья часть|Описание=}} {{Listen|Имя_файла=CELLO LIVE PERFORMANCES JOHN MICHEL-Brahms Cello Sonata in F Op 99 4th.ogg|Название=Соната для виолончели фа мажор, Op.&nbsp;99, четвёртая часть|Описание=}} === Фортепиано өсөн ижады === * Интермеццо ми-бемоль мажор * Каприччио си минор, ор. 76 No 2 * Өс соната * Интермеццо * Рапсодиялар * Р. Шуман темаларына вариациялар * Г. Ф. Һендел темаларына вариациялар һәм фуга * Паганини темаһына вариациялар (1863) * Балладалар * Каприччио * Фантазиялар * Мөхәббәт йырҙары — вальстар, яңы мөхәббәт йырҙары — вальстар, фортепиано өсөн Венгр бейеүҙәре === Орган өсөн әҫәрҙәре === * 11 хор прелюдияһы ор.122 * Ике прелюдия һәм фугалар * Фугалар === Камера ҡоралдары өсөн әҫәрҙәре === * Скрипка һәм фортепиано өсөн сонаталар * Виолончель һәм фортепиано өсөн ике соната * Кларнет (альт) һәм фортепиано өсөн ике соната * Өс фортепиано триоһы * Фортепиано, скрипка һәм валторна өсөн трио * Фортепиано, кларнет (альт) һәм виолончель өсөн трио * Өс фортепиано квартеты * Өс ҡыллы квартет * Ике ҡыллы квинтет * Фортепиано квинтеты * Кларнет һәм ҡыллы ҡоралдар өсөн квинтет * Ике ҡыллы секстет === Концерттары === * Фортепиано өсөн ике концерт * Скрипка өсөн концерт * Скрипка һәм виолончель өсөн икеле концерт === Оркестр өсөн === * Дүрт симфония (№ 1 c-moll op. 68; № 2 D-dur op. 73; № 3 F-dur op. 90; № 4 e-moll op. 98) * Ике серенада * Й. Гайдн темаһына вариациялар * Академик һәм Трагик увертюралар * Өс Венгр бейеүе (№ 1, 3 һәм 10 бейеүҙәренә автор оркестровкаһы; башҡа бейеүҙәрҙең оркестровкаһы башҡа авторҙар, шул иҫәптән [[Дворжак Антонин|Антонин Дворжак]], Ганс Галь, Павел Юон һ. б. тарафынан эшләнгән) === Вокал һәм хор өсөн әҫәрҙәр === * [[Алман реквиемы]] * Яҙмыш йыры, Триумф йыры * Ринальдо кантатаһы, Рапсодия, Паркалар йыры — И. В. [[Гёте]] текстарына * Йөҙҙән ашыу халыҡ йыры эшкәртмәһе (шул иҫәптән 49 немец халыҡ йыры) * Алтмышлаған ҡатнаш хор, Марияның ете йыры (1859), ете мотет * Фортепиано менән тауыш өсөн вокаль ансамблдәр — 60 вокаль квартет, 20 дуэт, 200-ләп романс һәм йыр * Дүрт ҡәтғи көй * А capella хоры өсөн ҡанундар == Брамс әҫәрҙәре яҙмалары == Симфонияларының тулы комплектын яҙҙыртҡан дирижерҙар: [[Аббадо, Клаудио|Клаудио Аббадо]], [[Абендрот, Герман|Герман Абендрот]], [[Арнонкур, Николаус|Николаус Арнонкур]], [[Ашкенази, Владимир Давидович|Владимир Ашкенази]], [[Барбиролли, Джон|Джон Барбиролли]], [[Баренбойм, Даниэль|Даниэль Баренбойм]], [[Бейнум, Эдуард ван|Эдуард ван Бейнум]], [[Бём, Карл|Карл Бём]], [[Бернстайн, Леонард|Леонард Берстайн]], [[Боулт, Адриан|Адриан Боулт]], [[Бычков, Семён Маевич|Семён Бычков]], [[Вайнгартнер, Феликс|Феликс Вайнгартнер]], [[Вальтер, Бруно|Бруно Вальтер]], [[Ванд, Гюнтер|Гюнтер Ванд]], [[Гардинер, Джон Элиот|Джон Элиот Гардинер]], [[Джулини, Карло Мария|Карло Мария Джулини]], [[Донаньи, Кристоф фон|Кристоф фон Донаньи]], [[Дорати, Антал|Антал Дорати]], [[Дэвис, Колин|Колин Дэвис]], [[Заваллиш, Вольфганг|Вольфганг Заваллиш]], [[Зандерлинг, Курт|Курт Зандерлинг]], [[Зведен, Яп ван|Яп ван Зведен]], [[Зюйтнер, Отмар|Отмар Зюйтнер]], [[Инбал, Элиаху|Элиаху Инбал]], [[Йохум, Ойген|Ойген Йохум]], [[Караян, Герберт|Герберт фон Караян]], [[Кемпе, Рудольф|Рудольф Кемпе]], [[Кертес, Иштван|Иштван Кертес]], [[Клемперер, Отто|Отто Клемперер]], [[Кондрашин, Кирилл|Кирилл Кондрашин]], [[Кубелик, Рафаэль|Рафаэль Кубелик]], [[Кун, Густав|Густав Кун]], [[Кусевицкий, Сергей|Сергей Кусевицкий]], [[Ливайн, Джеймс|Джеймс Ливайн]], [[Ляйнсдорф, Эрих|Эрих Ляйнсдорф]], [[Маазель, Лорин|Лорин Маазель]], [[Мазур, Курт|Курт Мазур]], [[Маккеррас, Чарльз|Чарльз Маккеррас]], [[Марринер, Нэвилл|Нэвилл Марринер]], [[Менгельберг, Виллем|Виллем Менгельберг]], [[Мета, Зубин|Зубин Мета]], [[Мравинский, Евгений Александрович|Евгений Мравинский]], [[Мути, Рикардо|Рикардо Мути]], [[Норрингтон, Роджер|Роджер Норрингтон]], [[Одзава, Сэйдзи|Сэйдзи Одзава]], [[Орманди, Юджин|Юджин Орманди]], [[Ровицкий, Витольд|Витольд Ровицкий]], [[Рэттл, Саймон|Саймон Рэттл]], [[Светланов, Евгений Фёдорович|Евгений Светланов]], [[Сегерстам, Лейф|Лейф Сегерстам]], [[Селл, Джордж|Джордж Селл]], [[Стоковский, Леопольд|Леопольд Стоковский]], [[Тосканини, Артуро|Артуро Тосканини]], [[Федосеев, Владимир Иванович|Владимир Федосеев]], [[Фуртвенглер, Вильгельм|Вильгельм Фуртвенглер]], [[Хайтинк, Бернард|Бернард Хайтинк]], [[Хербиг, Гюнтер|Гюнтер Хербиг]], [[Челибидаке, Серджиу|Серджиу Челибидаке]], [[Шварц, Джеральд|Джеральд Шварц]], [[Шмидт-Иссерштедт, Ханс|Ханс Шмидт-Иссерштедт]], [[Шолти, Георг|Георг Шолти]], [[Штайн, Хорст|Хорст Штайн]], [[Эшенбах, Кристоф|Кристоф Эшенбах]], [[Яновский, Марек|Марек Яновский]], [[Янсонс, Марис|Марис Янсонс]], [[Ярви, Неэме|Неэме Ярви]] и др. Айырым әҫәрҙәре башҡарыу яҙмалары: [[Анчерл, Карел|Карел Анчерл]] (№ 1—3), [[Башмет, Юрий Абрамович|Юрий Башмет]] (№ 3), [[Бичем, Томас|Томас Бичем]] (№ 2), [[Вонк, Ханс (дирижёр)|Ханс Вонк]] (№ 2, 4), [[Кантелли, Гвидо|Гвидо Кантелли]] (№ 1, 3), [[Кахидзе, Джансуг|Джансуг Кахидзе]] (№ 1), [[Кляйбер, Карлос|Карлос Кляйбер]] (№ 2, 4), [[Кнаппертсбуш, Ханс|Ханс Кнаппертсбуш]] (№ 2—4), [[Лейбовиц, Рене|Рене Лейбовиц]] (№ 4), [[Маркевич, Игорь|Игорь Маркевич]] (№ 1, 4), [[Монтё, Пьер|Пьер Монтё]] (№ 3), [[Мюнш, Шарль|Шарль Мюнш]] (№ 1, 2, 4), [[Нойман, Вацлав|Вацлав Нойман]] (№ 2), [[Оттерло, Ян Виллем ван|Ян Виллем ван Оттерло]] (№ 1), [[Превин, Андре|Андре Превин]] (№ 4), [[Райнер, Фриц|Фриц Райнер]] (№ 3, 4), [[Сабата, Виктор де|Виктор де Сабата]] (№ 4), [[Теннштедт, Клаус|Клаус Теннштедт]] (№ 1, 3), [[Ферреро, Вилли|Вилли Ферреро]] (№ 4), [[Фишер, Иван|Иван Фишер]] (№ 1), [[Фричай, Ференц|Ференц Фричай]] (№ 2), [[Хардинг, Дэниел|Даниел Хардинг]] (№ 3, 4), [[Шерхен, Герман|Герман Шерхен]] (№ 1, 3), [[Шурихт, Карл|Карл Шурихт]] (№ 1, 2, 4), [[Элиасберг, Карл|Карл Элиасберг]] (№ 3) и др. Скрипкасылар яҙмалары: [[Белл, Джошуа|Джошуа Белл]], [[Гендель, Ида|Ида Гендель]], [[Кремер, Гидон|Гидон Кремер]], [[Менухин, Иегуди|Иегуди Менухин]], [[Муттер, Анне-Софи|Анна-Софи Муттер]], [[Ойстрах, Давид|Давид Ойстрах]], [[Перлман, Ицхак|Ицхак Перлман]], [[Сигети, Йожеф|Йожеф Сигети]], [[Спиваков, Владимир Теодорович|Владимир Спиваков]], [[Стерн, Исаак|Исаак Стерн]], [[Ферра, Кристиан|Кристиан Ферра]], [[Хейфец, Яша|Яша Хейфец]], [[Шеринг, Генрик|Генрик Шеринг]]. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == ; рус телендә: : {{книга|автор=Ганс Галь|часть=Иоганнес Брамс. Творчество и личность|заглавие=Брамс, Вагнер, Верди. Три мастера,три мира|издательство=Феникс|год=1998|страницы=23-230|страниц=640|тираж=5000|isbn=5-222-00274-8}} : {{книга|автор=Карл Гейрингер.|заглавие=Иоганнес Брамс|оригинал=Johannes Brahms|место=Москва|издательство=Музыка|год=1965|страниц=432|тираж=8430}} : {{книга|автор=Е. М. Царева.|заглавие=Иоганнес Брамс|место=Москва|издательство=Музыка|год=1986|страниц=384|тираж=30000}}([http://www.libclassicmusic.ru/book_5.html djvu-книга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150920105821/http://www.libclassicmusic.ru/book_5.html |date=2015-09-20 }}) ; Алман телендә: : {{cite book|title=Johannes Brahms. Biographie in 4 Bänden|last=Kalbeck|first=Max|authorlink=Кальбек, Макс|year=[[1976]]|publisher=Faksimile-Nachdruck Schneider|location=Tutzing|pages=|url=http://www.zeno.org/Musik/M/Kalbeck,+Max/Johannes+Brahms}} : {{cite book|title=Johannes Brahms: Leben und Werk|last=Korff|first=Malte|year=[[2008]]|publisher=Deutscher Taschenbuch Verlag|location=[[Мюнхен|München]]|isbn=978-3423246569}} : {{cite book|title=Johannes Brahms thematisch-bibliographisches Werkverzeichnis|url=https://archive.org/details/johannesbrahmsth0000mcco|last=McCorkle|first=M. L.|year=[[1984]]|location=München}} ;Инглиз телендә: : {{cite book|title=Johannes Brahms: A Biographical Sketch|last=Deiters|first=Hermann|year=[[2009]]|publisher=Cambridge University Press|location=München|isbn=978-1108004794}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема=Иоганнес Брамс |Викицитатник=Брамс, Иоганнес |Викисклад=Category:Johannes Brahms }} * [http://www.classicalconnect.com/#/browse/composer/Johannes_Brahms/play Произведения Брамса на сайте Classical Connect] Бесплатная библиотека классической музыки на Classical Connect * {{IMSLP|id=Brahms%2C_Johannes|cname=Иоганнес Брамс}} * [http://mus-info.ru/composers/brams.shtml Брамс Иоганнес — Жизнь и творчество] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512054857/http://mus-info.ru/composers/brams.shtml |date=2013-05-12 }} * [http://johannes-brahms.ru/2.php Жизненный и творческий путь Брамса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929221337/http://johannes-brahms.ru/2.php |date=2007-09-29 }} * [http://www.cdguide.nm.ru/composers/brahms1.html Краткий список сочинений Брамса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090918133825/http://www.cdguide.nm.ru/composers/brahms1.html |date=2009-09-18 }} * [http://www.classiccat.net/brahms_j/index.htm Classic Cat — Brahms mp3s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100611213620/http://classiccat.net/brahms_j/index.htm |date=2010-06-11 }} * [http://musstudent.ru/biblio/49-music-history/76-romanticksong19brahms В. Васина-Гроссман. «Строгая лирика» Брамса //Романтическая песня XIX века, М: Музыка, — 1966 (стр-234-273)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100624022430/http://musstudent.ru/biblio/49-music-history/76-romanticksong19brahms |date=2010-06-24 }} * [http://www.aquarium.ru:8080/misc/aerostat/aerostat173.html Передача Бориса Гребенщикова «Аэростат»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110703105234/http://www.aquarium.ru:8080/misc/aerostat/aerostat173.html |date=2011-07-03 }} * [http://www.recmusic.org/lieder/b/brahms.html Johannes Brahms (The Lied and Art Song Texts Page: Texts and Translations to Lieder, mélodies, canzoni, and other classical vocal music)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090322210556/http://www.recmusic.org/lieder/b/brahms.html |date=2009-03-22 }} * [http://brahms.ru Brahms.RU | Музыкальный Фестиваль в Центре Павла Слободкина] [[Категория:Германия композиторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]] [[Категория:XIX быуат композиторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса дирижёрҙар]] [[Категория:Германия дирижёрҙары]] [[Категория:XIX быуат дирижёрҙары]] [[Категория:Романтик композиторҙар]] jgooaizrxrtwi0hvuk47pz38ljmxwgc Сәләхетдин Әйүби 0 59657 1302560 1286289 2026-08-11T19:41:58Z InternetArchiveBot 31336 Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302560 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Сәләхетдин Йософ бине Әйүб | оригинал имени = {{lang-ar|'''صلاح الدين يوسف ابن ايوب'''}} | изображение = Portrait of Saladin (before A.D. 1185; short).jpg | описание изображения = | ширина = | должность = [[Мысыр]] солтаны |флаг = Flag of Ayyubid Dynasty.svg | порядок = | периодначало = [[1174]] й. | периодконец = 1193—1193, [[4 март]] | предшественник = титул барлыҡҡа килгән | преемник = [[Ғәзиз Усман бине Сәләхетдин]] |должность_2 = [[вәзир|Бөйөк вәзир]], [[Мысыр]] | флаг_2 = Rectangular green flag.svg |периодначало_2 = [[1169]], [[23 март]] |периодконец_2 = [[1174]] |предшественник_2 = [[Әсәҙетдин Шеркүһ]] | дата рождения = 1137–1138 | место рождения = Тикрит, [[Ираҡ]] | дата смерти = 4.3.1193 | место смерти = {{МестоСмерти|Дамаск|Сүриәлә}}, [[Әйүбиҙәр|Әйүбиҙәр Империяһы]] | вероисповедание = [[Ислам]], [[сөнни]] | похоронен = Өмәйиҙәр, [[Димәшҡ]], ([[Сүриә]]) | род = Әйүбиҙәр | отец = Нәжметдин Әйүб | мать = | супруг = | супруга = | дети = | викисклад = Saladin }} '''Сәләхетдин Әйүби''' ({{lang-ar|'''صلاح الدين يوسف ابن ايوب'''}}; тыуған: 1137—1138, Тикрит — 4 март 1193, [[Дамаск|Димәшҡ]]) — [[Мысыр]] һәм [[Сүриә]] солтаны, талантлы полководец, [[XII быуат]]та [[ислам|мосолмандар]] башлығы. [[Әйүбиҙәр]] династияһына баш һалған, улар заманында [[Мысыр]]ға, [[Сүриә]]гә, [[Ираҡ]]ҡа, [[Хижаз]]ға һәм [[Йәмән]]гә идара иткән. Европала, исеме улай булмаһа ла, Саладин булараҡ билдәле. ''Сәләх әд-Дин'' — ул [[Ғәрәп исеме|лаҡап]] — тәҡүәлекте белдерә<ref>H. A. R. Gibb, «The Rise of Saladin», in ''A History of the Crusades'', vol. 1: The First Hundred Years, ed. Kenneth M. Setton (University of Wisconsin Press, 1969). p. 563.</ref>. Мәликтең ысын исеме — Йософ ибн Әйүб (Йософ,Әйүп улы). Әйүб дәүләтенә нигеҙ һалыусы (хәҙерге Мысыр, Сирия, Ливан, Фәләстән, Урду ерҙәре) Сәләхетдин, "Раушания" кабиләһе шәйехе (рәйесе) Нәжметдин Әйүбтең улы, 1138 йылда тыуа. Үҙен бөтөнләйе менән ғилем дә фәнгә бағышлай, ләкин яҙмыш уны һуғыш майҙанына сығара. Нуретдин Ҙәни исемле сәрғәскәр сиреүендә бик мөһим бурыс ала. Башлаған һәр бер эшен еренә еткереп үтәүҙе үҙенә ғәҙәт итеп алған Сәләхетдин ҡыҫҡа ваҡыт эсендә юғары мәртәбәләргә эйә була һәм батша титулын ала. Оҙаҡ та үтмәй, үҙ биләмәләренең бәйһеҙлеген иғлан итә, дәүләт сиктәрен көсәйтеү эшенә керешә. Шулай итеп, тарих хаслылар (тәре йөрөтөүселәр) ғәскәрҙәренә ҡаршы тау кеүек ныҡ тора алырлыҡ ҡаһарманын әҙерләй. Сәләхетдин хаслы сиреүҙәре менән беренсе тапҡыр 1160 йылдар аҙағында осраша. Шунан һуң вафатына тиклем яҙмыш уны бер ҙә хаслыларға ҡаршы көрәш майҙанына сығара ҡушыла. Ул, ярһыған диңгеҙҙең тулҡындары кеүек, Көнбайыштан бертуҡтауһыҙ әйтергә мөмкин ябырылып килгән христиан ғәскәренән изге ҡала Кодты (Иерусалимды) һәм үҙ дәүләтен һаҡлау э-э-эй яҡлауҙы Аллаһ тарафынан яҙылған бер бурыс кеүек ҡабул итә һәм уны бөтә булған ихласлығы менән үтә. Бихисап хаслы һөжүмдәрен кире ҡаҡҡанда, хаталарҙы тап тар-мар иткән һуғыштарҙа беренсе Сәләхетдиндең аҡылы, белеме, алдан күрә белеүе, талантлы ғәскәр башлығы булыуы күп тапҡыр иҫбатлана. Германия, Франция, Англия һәм башҡа христиан дәүләттәре ни тиклем генә тапҡыр Кодты мосолмандар ҡулынан тартып алабыҙ тип килһәләр дә, алдарына еңеп булмай торған ғәскәр башлығы Сәләхетдин сыға. Һөҙөмтәлә хаслы рыцарҙарҙың еңелеп табан ялтыратыуҙар ғәҙәти хәлгә әйләнә. ==Сәләх әд-Дин солтандың ғүмер юлы тарихы теҙмәһе == * 1138- Месопотамия төбәгендәге Тикрит ауылына донъяға килә * 1164, 1167-1168 -Мысырҙа яулап алыу яуҙарында ҡатнаша. Тәре һуғыштарына ҡаршы алыштарҙа ла көрәшә. * 1169- Мысыр хәлифенең вәзире (министры) итеп тәғәйенләнә. * 1171- Мысырҙағы [[Фатимиҙар хәлифәлеге]]н буйһондороп, Әйүбиҙәр дәүләтенең нигеҙен һала. * 1174- [[Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге]] хәлифәһе әл-Мостаҙи Сәләх әд-Дингә [[солтан]] вазифаһы бирә. Сәләх әд-Дин [[Дамаск]] (Шам) ҡалаһын яулай. * 1182- Хәлебте буйһондора. * 1186- Жәзирәне яулап ала. * 1187- [[Ҡайруан]]ды тулыһынса буйһондора. * 1187- Хиттин төбәгендә тәре йөрөтөүселәрҙе тар-мар итеп, Ҡотдосто ала. * 1188-1189- Сәләх әд-Диндең етәкселегендә Сүриә менән Фәләстин тәре йөрөтөүселәрҙән тулыһынса азат ителә. * 1189-1192- Өсөнсө тәре һуғышына ҡаршы мосолмандар хәрәкәтенә етәкселек итә. * 1192- Англия Короле Ричард I Арыҫлан Йөрәк Сәләх әд-Диндән еңелә, артабан улар бер-береһен ихтирам итеп, бик яҡшы мөнәсәбәттә була. * 1193- Сүриәлә Дамаск ҡалаһында доньянан үтә. == Ғаиләһе == Имад әд-дин һүҙҙәренә ярашлы, Сәләх әд-дин 1174 йылда Мысырҙы ташлап киткәнсе, биш улға атай булып өлгөрә. 1170 йылда тыуған Әл-Афҙал - уның өлкән улы һәм 1172 йылда тыуған Әл-Әзиз Усман ибн Йософ (Усман]) Сәләх әд-дин менән Сүриә бергә китә. Өсөнсө улы, Әл-Ғази Заһир, һуңынан Алеппо хакимы була. Әл-Афҙалдың әсәһе 1177 йылда йәнә бер бала таба. Ҡалғашанди мәғлүмәтенә ярашлы, 1178 йылда Сәләх әд-диндең ун икенсе улы тыуа, шул уҡ ваҡытта Имад әд-дин исемлегендә уныһы етенсе бала тип күрһәтелә. Сәләх әд-Диндең 17 улы һәм бер ҡыҙы булған тип һанала. Әйүбиҙәрҙең тарихсыһы ''Ибн Кәсир''әҫәрендә бирелгән исемлектә күренгәнсә уның балаларының исемдәре ошолай булған <ref>İbn Kesîr, El Bıdaye Ve´n-Nihaye, Çağrı Yayınlar,</ref> * Афҙал Нуреддин Әбү Хәсән Али (тыуған урыны - Мысыр), (тыуған йылы - 1170, июнь - 1225, июнь), Дамаск әмире (1193-1196) * Әзиз (Ғәзиз) Имадеддин Фәтих Ғосман Әбүл (тыуған урыны -Мысыр), (тыуған йылы - 1172, ғинуар - 1198, ноябрь),Әйүбиҙәр Мысыр солтаны (1193-1198) * Зафир Мозафареддин Әбүл Ғәббәс Хызыр (тыуған урыны -Мысыр), (тыуған йылы - 1173 апрелендә) * Заһир Гияседдин Әбү Мансур Ғази (тыуған урыны -Мысыр), (тыуған йылы - 1173, апрель - 1216, октябрь ) Алеппо әйүбиҙәр әмире (1193-1216) * Ғәзиз Фәтхетдин Әбү Яҡуп Исхаҡ (тыуған урыны -Дамаск), (тыуған йылы - 1174) * Нәжмеддин Әбүл Фәтих Мәсуд (тыуған урыны - Дамаск), (тыуған йылы - 1175) * Ағар Шәрәфеддин Әбү Йософ Яҡуп (тыуған урыны -Мысыр), (тыуған йылы - 1176) * Заһир Мөжиреддин Әбү Сөләймән Дауыт, (тыуған урыны -Мысыр), (тыуған йылы - 1177) * Мозаффар Ҡотбеддин Әбүл Фаҙыл Муса (тыуған урыны - Мысыр), (тыуған йылы - 1177) * Әшрәф Мүиззеддин Әбү Абдулла Мөхәммәт (тыуған урыны -Дамаск), (тыуған йылы - 1179) * Мүхсин Заһиреддин Әбүл Ғәббәс Әхмәт (тыуған урыны - Мысыр), (тыуған йылы - Бер мең бер йөҙ һикһән) * Мүғәззәм Фәхреддин Әбү Мансур Тураншаһ (тыуған урыны - Мысыр), (тыуған йылы - 1181 июль, 1260 ) * Ғәлиб Нусайреддин Әбүл Фәтх Мәликшаһ (тыуған урыны - Дамаск), (тыуған йылы - 1182) * Рүҡнеддин Әбү Сәйед Әйүб (тыуған урыны - Дамаск), (тыуған йылы - 1182) * Мансур Әбү Бәкер (тыуған урыны - Һарран), (тыуған йылы - 1193) * Мәрүән Нусайреддин (тыуған урыны - Дамаск), (тыуған йылы - 1193) * Шади (тыуған урыны - Дамаск), (тыуған йылы - 1193 ) * Мунисә: ире - мәлик Камил бин Абдил. == Сәләх әд-Диндең хәҙерге заманда иҫтәлеге == [[Файл:Graf Saladin Damascus.JPG|thumb|250 px|Сәләх әд-Диндең төрбәһе [[Дамаск]], [[Сүриә]].]] [[Файл:Statue of Saladin Damascus.jpg|thumb|left|200px|Сәләх әд-Дин һәйкәле. Дамаск]] Сәләх әд-Дин, тәре йөрөтөүселәргә иң ҙур ҡаршылыҡ күрһәтеүсе, шул уҡ ваҡытта христиан Европаһында үҙенең рыцарь сифаттары өсөн ҙур хөрмәт ҡаҙана: яуҙа батырлығы һәм еңелгән дошмандарына ҡарата мәрхәмәтлелеге сифаты менән яулай ул ихтирамды. Тәре йөрөтөүселәрҙең төп юлбашсыларының береһе инглиз короле [[Ричард I Арыҫлан Йөрәк]] хатта уны дуҫ тиберәк тә атай. Сәләх әд-Дин идара иткән осорҙа иң тәүге булып һүрәтләгән авторҙарҙың береһе - ''Әбү Шам әл-Мәҡдиси''. Сәләх әд-Дин [[Сәддам Хөсәйен]]дең кумиры була, сөнки үҙе лә уның кеүек [[Тикрит]]та, [[Тигр|Тигр йылғаһы]] буйында донъяға килгән; Сәддаме осоронда [[Ираҡ]]та Сәләх әд-Диндең [[шәхес культы]] хөкөм һөрә. Сәләх әд-Динде хәҙерге киң масса мәҙәниәте лә ситтә ҡалдырмай, [[фильм]]дар һәм [[компьютер|компьютер уйындары]] персонажы булып сығыш яһай. Киң йәмәғәт мәҙәниәтендә Сәләх әд-Дин полководец һәм Өсөнсө Тәре һуғышында сарациндар башлығы итеп күрһәтелә, шул уҡ ваҡытта уның башҡа данлы еңеүҙәре лә әҙ булмаған. Сәләх әд-Дин персонажы «Царство небесное» фильмында ла бар([[2005]], режиссёр Ридли Скотт, Саладина ролендә — Һәсән Массуд). Саладин (Сәләх әд-Диндең заманса ҡушаматы) компьютер уйындарына ла йыш ҡына килеп инә: мәҫәлән, [[Age of Empires II: The Age of Kings|Age of Empires II]] һәм [[Stronghold Crusader]], [[Stronghold Crusader]]. «[[Assassin’s Creed (игра)|Assassin’s Creed]]» компьютер уйынында Сәләх әд-Дин үҙе күренмәй, мәгәр урам һөрәнселәре уның исемен йыш телгә ала. Шулай уҡ Саладин [[Civilization IV]], [[Sid Meier’s Civilization VI|Civilization VI]], [[Stronghold Crusader]] һәм [[Medieval II: Total War — Kingdoms|Medieval II: Total War: Kingdoms]] уйындарында ла персонаж итеп алынған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Книга|автор=Баха ад-Дин Абу-л-Махасин Йусуф ибн Рафии ибн Тамим|заглавие=Саладин: Победитель крестоносцев / Пер. с араб.|оригинал=النوادر السلطانية و المحاسن اليوسفية|ответственный=|издание=|место=СПб|издательство=Диля|год=2009|страницы=|страниц=432|isbn2=|тираж=1000|isbn=978-5-88503-890-4}} * Усама ибн Мункыз. Книга назидания. Пг., 1922 (переизд.: Москва, 1958). * {{книга |автор = Альбер Шамдор |часть = |ссылка часть = |заглавие = Саладин: благородный герой ислама |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = Перевод с французского Е. В. Кулешовой |издание = |место = {{СПб.}} |издательство = Евразия |год = 2004 |том = |страницы = |страниц = 346 |серия = Clio |isbn = 5-8071-0158-8 |тираж = 2000 }} * {{книга |автор = Александр Владимирский |часть = |ссылка часть = |заглавие = Великий Саладин. Царство небесное |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = {{М.}} |издательство = Яуза, Эксмо |год = 2013 |том = |страницы = |страниц = 544 |серия = Гении власти |isbn = 978-5-699-66993-6 |тираж = 2500 }} * ''Петр Люкимсон.'' Саладин. — М.: Молодая гвардия, 2016. — 335 с. — (Жизнь замечательных людей). — 4000 экз. — [[Служебная:BookSources/9785699669936|ISBN 978-5-235-03922-6]]. == Сығанаҡтар == * {{cite book|author=[[Baha ad-Din]] ibn Shaddad|Bahā' al-Dīn Ibn Shaddād|year=2002|title=The Rare and Excellent History of Saladin|publisher=Ashgate|isbn=978-0-7546-3381-6}} * {{cite book|last=Bowman|first=Alan K.|year=1986|title=Egypt After the Pharaohs|url=https://archive.org/details/egyptafterpharao00bowm_0}} * {{cite book|last=Gabrieli|first=Francesco|authorlink=Francesco Gabrieli|translator=E.J. Costello|year=1984|title=Arab Historians of the Crusades|publisher=Routledge & Kegan Paul|isbn=978-0-710-20235-2}} * {{cite book|last=Gibb|first= H.A.R.|year=1973|title=The Life of Saladin: From the Works of Imad ad-Din and Baha ad-Din|url=https://archive.org/details/lifeofsaladinbas0000gibb|publisher= [[Clarendon Press]]|isbn=978-0-86356-928-9}} * {{cite book|last=Gillingham|first= John|year=1999|chapter=Richard I|title=Yale English Monarchs|publisher=Yale University Press}} * {{cite book|last=Grousset|first=Rene|year=1970|title=The Epic of the Crusades|url=https://archive.org/details/epicofcrusades0000grou|location=New York|ublisher=Orion Press}} * {{cite book|last=Hindley|first=Geoffrey|year=2007|title=Saladin: Hero of Islam|publisher=Pen & Sword|isbn=1-84415-499-8}} * {{cite book|author=[[Imad ad-Din al-Isfahani]]|editor=C. Landberg|year=1888|title=Conquête de la Syrie et de la Palestine par Salâh ed-dîn|publisher=Brill}} * {{cite book|last=Lane-Poole|first=Stanley|year=1898|title=Saladin and the Fall of the Kingdom of Jerusalem|url=https://archive.org/details/saladinandfallk01lanegoog|publisher=Putnam}} * {{cite book|last=Lyons|first=M. C. |coauthors=D.E.P. Jackson|year=1982|title=Saladin: the Politics of the Holy War|url=https://archive.org/details/saladinpoliticso0000lyon|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-31739-9}} * {{cite book|last=Minorsky|first= V.|year=1957|title=Studies in Caucasian history|publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book|last=Reston|first=James|year=2001|title=Warriors of God: Richard the Lionheart and Saladin in the Third Crusade|url=https://archive.org/details/warriorsofgodric0000rest_p6s2|location=New York|publisher=Anchor Books|isbn=0-385-49562-5}} * {{cite book|last=Runciman|first=Steven|authorlink=Steven Runciman|title=A History of the Crusades: Volume 2, The Kingdom of Jerusalem and the Frankish East|publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book|last=Shahnaz |first=Husain|year=1998|title=Muslim Heroes of the Crusades|isbn=1-8979-4071-8}} == Һылтанмалар == * [http://www.third-millennium-library.com/readinghall/GalleryofHistory/Saladin/LIFE-DOOR.html THE LIFE OF SALADIN AND THE FALL OF THE KINGDOM OF JERUSALEM (By Stanley Lane-Poole) In "btm" format ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090304191952/http://www.third-millennium-library.com/readinghall/GalleryofHistory/Saladin/LIFE-DOOR.html |date=2009-03-04 }} * [http://www.shadowedrealm.com/articles/exclusive/article.php?id=17 Richard and Saladin: Warriors of the Third Crusade] * [http://www.medievalist.globalfolio.net/eng/r/rosebault_saladin/_content.php Rosebault Ch.J. Saladin. Prince of Chivalri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226191721/http://www.medievalist.globalfolio.net/eng/r/rosebault_saladin/_content.php |date=2021-02-26 }} * [http://www.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost12/Libellus/lib_expu.html#1 De expugnatione terrae sanctae per Saladinum] A European account of Saladin's conquests of the Crusader states. * [http://www.press.jhu.edu/books/title_pages/9465.html Saladin: The Sultan and His Times, 1138–1193] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121211094144/http://www.press.jhu.edu/books/title_pages/9465.html |date=2012-12-11 }} * [https://shubino-video.ru/2015/11/25/salah-ad-din/ Исламское видео. Салахуддин аль-Аюби] [[Категория:1137 йылда тыуғандар]] [[Категория:Ираҡта тыуғандар]] [[Категория:Мысыр хакимдары]] [[Категория:Сүриә хакимдары]] [[Категория:Ираҡ хакимдары]] [[Категория:Мысыр тарихы]] [[Категория:Урта быуаттар ғәскәр башлыҡтары]] [[Категория:Африка монархтары]] [[Категория:Алфавит буйынса ислам шәхестәре]] [[Категория:«Илаһи комедия» персонаждары]] johsxa1ex7bdu4meeb027swiqt62nab Адольф Гитлер 0 59834 1302495 1297965 2026-08-11T18:36:58Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302495 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Адольф Гитлер | оригинал имени = {{lang-de|Adolf Hitler}} | изображение = Bundesarchiv Bild 183-H1216-0500-002, Adolf Hitler.jpg | описание изображения = | ширина = | титул = Өсөнсө Рейх рейхсканцлеры [[Германия]] | флаг = Standarte Adolf Hitlers.svg | период правления = [[30 ғинуар]] [[1933]] — [[30 апрель]] [[1945]] | предшественник = [[Шлейхер Курт фон|Курт фон Шлейхер]] | преемник = [[Геббельс Пауль Йозеф|Пауль Йозеф Геббельс]] | титул_2 = Өсөнсө Рейх фюреры | флаг_2 = Standarte Adolf Hitlers.svg | период правления_2 = [[8 август]] [[1934]] — [[30 апрель]] [[1945]]<br /><small>([[1934]] йылдың [[2 август]]ынан вазифа башҡарыусы )</small> | предшественник_2 = вазифа раҫланған<br />[[Гинденбург Пауль фон|Пауль фон Гинденбург]] ([[Рейхспрезидент]]) | преемник_2 = вазифа бөтөрөлгән<br />[[Дёниц Карл|Карл Дёниц]] ([[Рейхспрезидент]]) | титул_3 = Рейхсштатгальтер [[Пруссия]] | флаг_3 = Dienstflagge Preußen 1933-35.svg | период правления_3 = [[30 ғинуар]] [[1933]] — [[30 ғинуар]] [[1935]] | премьер_3 = [[Папен Франц фон|Франц фон Папен]]<br />[[Геринг Герман Вильгельм|Герман Геринг]] | предшественник_3 = вазифа раҫланған | преемник_3 = [[Геринг Герман Вильгельм|Герман Геринг]] | титул_4 = [[НСДАП]]-ың 3-сө рейесе (Фюреры) | флаг_4 = NSDAP_Alte_Garde.svg | период правления_4 = [[29 июль]] [[1921]] — [[30 апрель]] [[1945]] | предшественник_4 = [[Дрексле, Антон|Антон Дрекслер]] | преемник_4 = вазифа бөтөрөлә<br /> [[Мартин Борман]] (фирҡә эштәре буйынса министр булараҡ) | дата рождения = 20.04.1889 | место рождения = [[:ru:Рансхофен|Рансхофен]], {{МестоРождения|Браунау-на-Инне|Австрияла|:ru:Браунау-на-Инне}} [[Верхняя Австрия]], Австро-Венгрия | дата смерти = 30.04.1945 | место смерти = {{МестоСмерти|Берлин|Берлинда}}, [[Өсөнсө рейх]] | партия = [[Файл:Parteiadler der Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (1933–1945) (andere).svg|25px]] [[НСДАП]] | похоронен = [[Магдебург]]та [[СССР эске эштәр буйынса Халыҡ комиссариаты|НКВД]] базаһы территорияһында йәшеоен ерләнгән , [[1970]] йылда мәйете яндырылып [[Эльба (йылға)|Эльбой]] өҫтөнән һибелгән | отец = [[Алоис Гитлер]] | мать = [[Клара Гитлер]] | супруга = [[Ева Браун]] | дети = [[Жан-Мари Лоре]] (предположительно) | годы службы = [[1914]]—[[1918]] | принадлежность = {{Флаг Германской империи}} [[Германия империяһы]] | род войск = пехота | звание = ефрейтор | командовал = | сражения = [[Беренсе бөтә донъя һүғышы]] | автограф = Signatur Adolf Hitler.svg | автограф = Hitler_Signature2.svg | викисклад = Adolf Hitler | награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Железный крест 1-го класса}} {{!!}} {{Железный крест 2-го класса}} {{!!}} {{Нагрудный знак За ранение в чёрном}} {{!}}- {{!}} {{Золотой партийный знак НСДАП}} {{!!}} {{Медаль «В память 9 ноября 1923»}} {{!!}} {{Почётный крест ветерана войны}} {{!}}} }} '''Адольф Гитлер''' (шулай уҡ Адольф Һитлер, {{lang-de|Adolf Hitler}} {{IPA|[ˈaːdɔlf ˈhɪtlɐ]}}; [[20 апрель]] [[1889 йыл]], [[Рансһофен]] ауылы<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/society/2011/07/110708_hitler_honorary_citizen.shtml Город в Австрии лишил Гитлера почетного гражданства]</ref> (хәҙер — Иннелағы Браунау ҡалаһы өлөшө), [[Австро-Венгрия]] — [[30 апрель]] [[1945 йыл]], [[Берлин]], [[Германия]]) — милли-социализмға нигеҙ һалыусы һәм уның төп фигураһы, Өсөнсө Рейхта тоталитар диктатураны башлаусы, Милли-социалистик немец эшселәр фирҡәһе юлбашсыһы (фюреры), (1921—1945)<ref>29 июля 1921 года был избран 1-м председателем НСДАП, фюрер с ноября 1921 года [http://www.nmt-journal.com/arch/files/W/2008_4/2008_4_Pages_54-63.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, Новая медицина тысячелетия, 4/2008).</ref>, Германия рейхсканцлеры (1933—1945), Германия фюреры (1934—1945), [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]]нда Германия ҡораллы көстәренең (1941, 19 декабрҙән) юғарғы башлығы. Гитлер Икенсе донъя һуғышын төп ойоштороусы булып һанала, нацистик режимдың Германия һәм баҫып алынған территорияларҙа, Холокосты ла ҡушып, бик күп вәхшилектәре уның исеме менән бәйле. == Биографияһы == === Фамилияһының этимологияһы === Билдәле немец филологы, ономастика буйынса белгес Макс Готтшальд (1882—1952) фекеренсә, «Һитлер» фамилияһы (Hittlaer, Hiedler) Hütler («ҡарауылсы», ихтимал, "урман ҡарауылсыһы"лыр, Waldhütter)<ref>Deutsche Namenkunde: Unsere Familiennamen nach ihrer Entstehung und Bedeutung. München-Berlin, 1942. S. 276.</ref> тигәнгә тап килә. === Нәҫеле (шәжәрәһе) === Атаһы — Алоис Һитлер (1837—1903). Әсәй — Клара Һитлер (1860—1907), ҡыҙ саҡта — Пёльцль. Алоис, тыума булараҡ, 1876 йылға тиклем әсәһе Мария Анна Шикльгрубер ({{lang-de|Schicklgruber}}) фамилияһында йөрөй Алоисҡа биш тулғанда Мария Шикльгрубер тирмәнсе Йоһанн Георга Һидлерға (Hiedler) кейәүгә сыға. Үҙ йорто ла булмаған бер фәҡир була ул. 1876 йылда 3 шаһит 1857 йылда үлеп ҡалған Гидлер Алоистың атаһы ине тип шәһәҙәтлек бирәләр, шулай итеп фамилиялы була. Фамилияның «Һитлер» тип яҙыла башлауы «Тыуыусыларҙы теркәү кенәгәһендә» яҙған кешенең хата ебәреүе арҡаһындалыр тип фараз итәләр . Хәҙерге тикшеренеүселәр Алоистың атаһы Гидлер түгел, ә уның малайҙы өйөнә алып тәрбиләгән ағаһы Йоһанн Непомук Һюттлер тигән фекер белдерәләр<ref name="Вернер Мазер">''Вернер Мазер'' . Адольф Гитлер. Ростов н/Д: Феникс, 1998. — 608 с. — (След в истории).</ref><ref>{{cite book|author=Alan Bullock|title =Hitler: a Study in Tyranny|year=1991|url=https://archive.org/details/hitlerstudyintyr0000alan_x1p2|publisher=Harper & Raw|location=[[Нью-Йорк|New York]]|language=en}} {{ref-en}}</ref>. Адольф Һитлер иһә 1920-се йылдарҙан таралып, хатта ҘСЭ-ның<ref>{{Из|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00018/73600.htm|заглавие=Гитлер Адольф}}</ref> 3-сө баҫмаһына инеп киткән Шикльгрубер<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/1990/05/06/opinion/l-hitler-never-really-was-schicklgruber-016390.html|title=Hitler Never Really Was Schicklgruber|last=Davin|first=Eric Leif|date=6 мая 1990|publisher=[[The New York Times]]|accessdate=2010-04-25|archiveurl=http://www.webcitation.org/618xdyuTU|archivedate=2011-08-23}} {{ref-en}}</ref><ref name="shearer16">''Ширер, У.'' Взлёт и падение Третьего рейха. — Т. 1. — С. 16.</ref> фамилияһын бер ваҡытта ла йөрөтмәгән. 1885 йылдың 7 ғинуарында Алоис үҙенең ҡәрендәше Клара Пёльцлгә өйләнә (Йоһанн Непомук Һюттлерҙың ейәнсәренә) . Был уның 3-сө никахы була. Клараға туғанлыҡ арҡаһында Алоисҡа уға өйләнеү өсөн Ватикандан рөхсәт алырға тура килә<ref name="Вернер Мазер"/><ref>''Ширер, У.'' Взлёт и падение Третьего рейха. — Т. 1. — С. 18.</ref>. Клара Алоистан 6 бала таба, Адольф өсөнсө була. Һитлер ғаиләһендәге был хәлдәрҙе белгән, шуға ла ата-әсәһе тураһында бик әҙ генә мәғлүмәт бирә торған булған, ә башҡаларҙан нәҫелен документтар менән раҫлауҙы талап иткән. 1921 йылдан сығышын һәр саҡ йәшереберәк торған. Әсәһен генә йыш телгә алған. Атаһы яғынан нәҫелен күрһәтергә яратмауы арҡаһында австрия тарихсыһы Рудольф Коппенштайнером австрия шағиры Роберт Һамерлиң<ref name="Вернер Мазер"/> менән туған булыуын бер кемгә лә әйтмәгән (улар Йоһанн Непомуктан туралай киткән нәҫел). Адольфтың олаталары Шикльгруберҙар яғынан да, Һитлерҙар яғынан да крәҫтиән булған. Атаһы ғына дәүләт чиновнигы булып киткән. Бала саҡ ерҙәренән Һитлер ата-әсәһе ерләнгән Леондиңда, әсәһе яғынан туғандары йәшәгән Шпиталдә һәм Линца ғына булырға яратҡан. Бында ул юлбашсы булғас та килеп торған<ref name="Вернер Мазер"/>. === Бала сағы === [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-1989-0322-506, Adolf Hitler, Kinderbild.jpg|thumb|200px|right|Гитлер бала сағында. (1889/1890)]] [[Файл:Hitlers Geburtshaus Braunau am Inn.jpg|thumb|right|200px| А. Гитле 1889 йылда тыуған йорт. Буласаҡ диктатор өс йәшенә тиклем йәшәгән. Браунау-на-Инне (Австрия). Фотография, 1934 г. Йорт хәҙерге көнгә тиклем һаҡланған.]] Адольф Һитлер Австрияла, Инналағы Браунау ҡалаһында, 1889 йылдың 20 апрелендә 18 сәғәт 30 минутта «Померанец янында» тигән ҡунаҡханала тыуа. Ике көндән Адольф тип исем бирәләр. Һитлер әсәһенә бик оҡшаған булған. 29 йәшлек әсәһе уға тиклем 3 балаһын юғалтҡан була, улын бик ярата. 1892 йылға тиклем Бранауҙағы шул уҡ ҡунаҡханала йәшәйҙәр. Адольфтан башҡа атаһының икенсе ҡатынынан балалары Алоиз менән Ангела ла улар менән бергә йәшәгән. 1892 йылдаң авгусында атаһы юғарыраҡ дәрәжәгә күсерелә, улар Пассауҙа йәшәй башлай. 1895 йылдың апрелендә ғаилә Линцҡа күсенә. 1 майҙа Адольф Фишльһамдағы бер йыллыҡ халыҡ мәктәбенә һабаҡҡа төшә. 25 июндә атаһы көтмәгәндәсәләмәтлеге арҡаһында ваҡытынан алда пенсияға сыға. 1895 йылдың июлендә ғаилә Һафельд тигән урынға күсенә, бында 38 мең кв.м.ере булған йорт һатып алалар. Башланғыс синыфтарҙа Адольф яҡшы уҡый. 1939 йылда Һитлер Фишльһамдағы үҙе уҡып-яҙырға өйрәнгән мәктәпте һатып ала һәм янында яңы мәктәп төҙөргә бойороҡ бирә<ref name="Вернер Мазер"/>. 1896 йылдың 21 ғинуарында һеңлеһе Паула тыуа. Уны бик ярата һәм һәр саҡ ярҙам күрһәтеп тора<ref name="Вернер Мазер"/>. 1896 йылда Һитлер Ламбахтағы иҫке католик монастыренең икенсе синыфынауҡырға бара, 1898 йылға тиклем шунда уҡый Тик яҡшы баһаға ғына өлгәшә<ref name="Вернер Мазер"/>. Хорҙа йырлай һәм месса ваҡытында руханиға ярҙамсы була. Шунда ул тәүге тапҡыр гербта свастика күрә Үҙ канцелярияһында ул аҙаҡтан ағастан шундай уҡ свастика эшләтеп ала<ref name="Вернер Мазер"/>. Үҙе менән һыйышмай, Алоиз өйҙән сығып киткәс, атаһы Адольфты туҡтауһыҙ контролдә тота, сөнки ул да ағаһына оҡшап эшлекһеҙ булып үҫер тип ҡурҡа<ref name="Вернер Мазер"/>. 1897 йылдың ноябрендә Леондиңда өй һатып алып, 1898 йылда шунда күсенәләр<ref name="fromm">Эрих Фромм, «Анатомия человеческой деструктивности», Глава 13.</ref>. Адольф өсөнсө тапҡыр мәктәбен алмаштырып, дүртенсе синыфҡа уҡырға бара. Бында 1900 йылдың сентябренә тиклем уҡый. 1900 йылда Эдмунд ҡустыһы үлгәс, Адольф Клара Һитлерҙың берҙән-бер улы булып ҡала. Тап бына Леондиңда атаһының йоғонтоһонда Һитлер сиркәүгә өнәмәй ҡарай башлай<ref name="Вернер Мазер"/>. 1900 йылдың сентябрендә Адольф Линцтағы дәүләт реаль мәктәбенең реальной школы беренсе синыфына бара. Ауыл мәктәбенән һуң малайға бында оҡшамай. Ему лишь нравилось проходить расстояние от дома до школы длиной в 6 км<ref name="Вернер Мазер"/>. Саҡырым үтеп мәктәпкә йөрөү генә оҡшай уға. Шул ваҡыттан Адольф үҙенә оҡшаған фәндәрҙе — тарихты, географияны һәм бигерәк тә рәсемде генә өйрәнә. Ҡалғандарын һанламай. Һөҙөмтәлә күсмәй ултырып ҡала<ref name="Вернер Мазер"/><ref name="autogenerated1">''Фест И.'' Том 1. — Глава I. — С. 30.</ref>. === Үҫмерлек һәм йәшлек йылдары === [[Файл:Гитлер 1900 г. в центре.jpg|thumb|right|200px|Гитлер (уртала) синыфташтары менән, 1900 йыл.]] 13 йәшендә, Адольф реаль мәктәптең икенсе синыфында уҡығанда, кинәт атаһы үлә. Атаһы менән мөнәсәбәттәре яҡшынан булмаһа ла, Адольф уны бик яратҡан була, табут янында тыйылмай илай<ref name="Вернер Мазер"/>. Әсәһе үтенгәнгә генә мәктәпкә йөрөй, әммә атаһы ҡушҡанса чиновник түгел, ә рәссам булырға ҡарар итә<ref name="Вернер Мазер"/>. 1903 йылдың яҙында Линцтағы ятаҡҡа күсеп йәшәй башлай. Дәрестәргә йүнләп йөрөмәй. 15 йәшендә өсөнсө синыфты тамамлағанда, 1904 йылдың 22 майында Линцта уныңконфирмацияһы була. Был ваҡытҡа ул пьеса, шиғырҙар һәм новелла, шулай уҡ Вагнерҙың операһына либретто, увертюра<ref name="Вернер Мазер"/> яҙған була. 1904 йылдың көҙөндә француз теле буйынса имтиханын ике тапҡыр барып саҡ тапшыра, унан икенсе мәктәпкә барып уҡырға вәғәҙә алалар, сөнки йүнләп өлгәшмәй<ref name="Вернер Мазер"/>. Ул ҡыҙыу, үҙ һүҙле, тыңлауһыҙ була. Күптәрҙең әйтеүенсә, йәш сағынан уҡ психопатик һыҙаттары күренеп тора<ref name="Вернер Мазер"/>. 1904 йылдың сентябрендә Һитлер Штейрҙағы дәүләт реаль мәктәбенә дүртенсегә бара һәм унда 1905 йылға тиклем уҡый. Ул йәшәгән фатир урамын аҙаҡ Адольф Гитлерплац<ref name="Вернер Мазер"/> тип атайҙар. 1905 год йылдың февралендә Адольф реаль мәктәптең дүртенсе синыфын тамалау тураһында танытма ала, унда баһалары бик хөрт була. 1905 йылдың сентябрендә Адольф әсәһенең үтенесе буйынса дүртенсе синыфты бөткән танытмаһындағы насар баһаларҙы төҙәтеп, яңыны алыр өсөн ҡабаттан дүртенсегә бара<ref name="Вернер Мазер"/>. Әммә шул мәлдә үпкәһе шешеп ауырып китә һәм табибтар уҡыуын ташлап торорға кәңәш итәләр. Әсәһе Адольфты Шпиталгә туғандарына алып барып ҡуя. Әсәһендә яман шеш табалар һәм операция эшләйҙәр. Уның хәле бер аҙ яҡшырғас, 18 йәшендә Һитлер Венаға дөйөм художество академияһына уҡырға инергә бара, әммә икенсе турҙан уҙа алмай. Шулай ҙа ректор менән осрашыуға өлгәшә, һәм тегеһе уға архитектура менән шөғөлләнергә кәңәш итә<ref>Mein Kampf, Глава 2</ref>. 1907 ноябрендә һитлер Линцҡа ҡайтып, ауырыу әсәһен ҡарай. 1907 йылдың 21 декабрендә әсәһе үлә, 23 декабрҙә Адольф уны атаһы янында ерләй. 1908 йылдың февралендә туғандарына мираҫ мәсьәләләрен хәл итеп, Венаға юллана. 1908 йылда Һитлер шул уҡ художество академияһына имтихан биреп ҡарай, был юлы өсөнсө турҙа үтмәй. Бынан һуң ул адресын йәшереп төрлө урындарҙа йәшәй, армияла «чехтар һәм йәһүдтәр» менән бергә хеҙмәт иткеһе килмәй, әммә герман рейхы<ref name="Вернер Мазер"/> өсөн йәнен бирергә әҙер була. Рәссам булып эшкә урынлаша, 1909 йылда яҙыусылыҡҡа инә. 1909 йылда Рейнгольд Ганиш тигән кеше менән таныша. Ул Адольфтың картиналарын һата. 1910 йылдың авгусында Һитлер полиция комиссариатына Ганиш өҫтөнән ялыу яҙа — бер картинамды урланы, аҡсамды биреп еткермәне, тип яҙа. Ганишты ете көнгә ултыртып ҡуялар. Картиналарын үҙе һата башлай. Табыш күп килә һәм ул етем булараҡ пенсияһынан һеңлеһе Паула файҙаһына баш тарта. Бынан тыш туған апаһы Йоһанна Пельц<ref name="Вернер Мазер"/> уға мираҫ ҡалдыра. Ниһайәт, Һитлерҙа белем алырға теләк уяна, күп уҡый. Артабан ул французса ла, инглизсә лә тәржемәсеһеҙ фильмдар ҡарай, гәзит-китаптар уҡый. Тарих, төрлө армияларҙың ҡоралдары һ.б. мәғлүмәттәрҙе бик яҡшы белә<ref name="Вернер Мазер"/>. 1913 йылда, 24 йәшендә [[Мюнхен]]ға китәһәм шунда фатирға турынлаша. Беренсе донъя һуғышы башланғанға тиклем шунда рәссам булып эшләй. 1913 йылдың 29 декабрендә австрия полицияһы Мюнхенға Һитлерҙы табып биреүҙе һорап мөрәжәғәт итә. . 1914 йылдың 19 ғинуарында мюнхен полицияһы уны австрия консуллығына килтерә. Зальцбургта комиссия үткәндә уны хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип таныйҙар. === Беренсе бөтә донъя һуғышында ҡатнашлығы === 1914 йылдың 1 авгусында Беренсе бөтә донъя һуғышы башлана. Һитлер шатланып, тиҙ генә Людвиг III Бавария армияһында хеҙмәт итергә рөхсәт һорап яҙа. Рөхсәт алғас, Ул 16-сы резерв полкын һайлай. 1914 йылдың октябрендә Көнбайыш фронтҡа ебәрелә, тиҙ үк Изер, Ипр буйында һуғышта ҡатнаша. 1914 йылдың 1 ноябрендә ефрейтор званиеһы бирелә.Фландриялағы алыштан һуң 1914 йылдың 2 декабрендә икенсе дәрәжә Тимер тәре менән бүләкләнә. Һуғыштарҙа туранан-тура даими ҡатнаша. Беелицала лазаретҡа эләгә. Госпиталдән сыҡҡас, (март, 1917 йыл) 1-се резерв батальонының 2-се ротаһына ҡайта. 1917 йылда — Аррас,Артуа, Фландрия, Юғары Эльзас. 1917 йылдың 17 сентябрендә III дәрәжә хәнйәрле Тәре менән бүләкләнә<ref name="Вернер Мазер"/>. 1918 — Францияла бөйөк һуғыш, Эвр, Мондидье. 9 май,1918 йыл — Фонтане янындағы батырлығы өсөн полк дипломы. 18 майҙа — яралылар отличиеһы билдәһе бирелә(ҡара төҫлө). Суассон, Реймс, Уаза, Марна, Эна. Бик ауыр шарттарҙа доненсение килтереп еткереп, пехотаны ҡотҡарған өсөн беренсе дәрәжә Тимер тәре менән наградланған<ref name="Вернер Мазер"/>. 21—23 август, 1918 йыл — Монси-Бап яуында һуғыш. 25 август, 1918 йыл — хеҙмәт өсөн III дәрәжә награда<ref name="Вернер Мазер"/>. 15 октябрь, 1918 йыл — Ла Монтень янында химик снаряд төшөп ярылып, газ менән ағыулана. Бер аҙға күреү һәләтен юғалта. Госпиталдә дауаланғанда Германияның еңелеүен, кайзерҙың ҡолатылыуын ишетеп, быны бик ауыр кисерә. === НСДАП төҙөү === 1919 йылда Мюнхенға ҡайтҡас, Һитлерҙы агитаторҙар курсына ебәрәләр (''Vertrauensmann''). Фронттан ҡайтҡан һалдаттарҙы большевиктарға ҡаршы өгөтләргә өйрәтәләр. Лекторҙар күпселектә ультрауң ҡарашлы була. Улар араһында НСДАП-тың буласаҡ иҡтисади теоретигы Готфрид Федер ҙә була<ref>{{книга|автор=Davidson, Eugene.|заглавие=The making of Adolf Hitler: the birth and rise of Nazism|ссылка=http://books.google.ru/books?id=JagUZcri3s8C&pg=PA13&pg=PA124|издательство=University of Missouri Press|год=1997|pages=124|allpages=419|isbn=978-0-8262-1117-0}}{{ref-en}}</ref>. Бер дискуссия ваҡытында Һитлер ялҡынлы антисемит монологы менән рейхсверҙың 4-се Бавария командованиеһы агитация бүлеге етәксеһенә оҡшап төшә, уға армия масштабында сәйәси функция тәҡдим итә<ref name="Вернер Мазер"/>. блиотека была явно антисемитского содержания, что наложило глубокий след на убеждения Гитлера<ref name="Вернер Мазер"/>. 1919 йылдың 12 сентябрендә Адольф Һитлер Немец эшсе фирҡәһе ултырышына килә(ДАП) Һитлер пангерманистик ҡараштан бик оҫта сығыш яһап, фирҡәгә инергә тәҡдим ала<ref>{{книга|автор=Davidson, Eugene.|заглавие=The making of Adolf Hitler: the birth and rise of Nazism|ссылка=http://books.google.ru/books?id=JagUZcri3s8C&pg=PA13&pg=PA126|издательство=University of Missouri Press|год=1997|pages=126|allpages=419|isbn=978-0-8262-1117-0}}{{ref-en}}</ref>. Һитлер тиҙ үк тотош фирҡәнең бар эшмәкәрлегенә йоғонто яһай башлай<ref>''Heiden, Konrad.'' A history of national socialism. P. 12. {{ref-en}}</ref>. 1920 йылдың 1 апреленә тиклем Һитлер рейхсверҙа хеҙмәт итә. 1920 24 февралендә фирҡә ултырышында Дрекслер, Федер менән берлектә 25 пункттан торған программа тәҡдим итә, ул нацистик фирҡәнең программаһына әйләнә<ref>{{ref-en}} ''Heiden, K.'' A history of national socialism. P. 20.</ref>. Һитлерҙың тәҡдиме буйынса фирҡә Немец милли-социалистик эшсе фирҡә (немец транскрипцияһында НСДАП) тип атала башлай. Сәйәси публицистикала ''На́ци'' тип атай башлайҙар<ref>Ширер, У. Взлёт и падение Третьего рейха. Т. 1. С. 71—73.</ref>. Фирҡә эсендә конфликттар була. Һитлер хатта ултырып та сыға. 1923 йылдың 27 ғинуарында Һитлер НСДАП-тың тәүге съезын үткәрә; 5000 штурмовик Мюнхен буйлап марш менән үтә. === «Һыра фетнәһе» === [[Файл:Hitler as young man.jpg|right|150px|thumb|Гитлер 20-се йылдарҙа]] 1920-се йылдар башына НСДАП Баварияла танылыу ала. Штурм отрядтары (немецса ҡыҙҡаса — СА) башында Эрнст Рём тора. Һитлер тиҙ үк бик йоғонтоло кешегә әүерелә. 1923 йылда Германияла Рурҙы француздар баҫып алыуы менән бәйле кризис башлана. Нацистар Бавария етәкселегендә торған уң консерватор-сепаратистар менән берләшеп, Берлиндағы социал-демократик хөкүмәткә ҡаршы сығырға өндәй. Әммә Берлиндағы Генераль штабтың ҡаты ҡаршы тора, һәм Бавария лидерҙары (Кар, Лоссов и Сейсер) ҡаушап ҡала, һитлерға әле Берлинға ҡаршы сыҡмаясаҡтарын белдерә. 1923 йылдың 8 ноябрендә 9 сәғәттә Һитлер һәм Эрих Людендорф штурмовиктарын эйәртеп, Карр, Лоссов һәм Сейсер үткәргән митингыға килеп инәләр (Мюнхенда, «Бюргербройкеллер» һыраханаһында). Эскә ингәс, һитлер «Берлиндағы хыянатсылар хөкүмәтен ҡолатыу» тураһында хәбәр һала. Мәгәр бавар лидерҙары сығып китә, шунан һуң Карр НСДАП-ты һәм штурм отрядтарын ябыу тураһында прокломация сығара. 9 ноябрь иртәһендә Гитлер һәм Людендорф 3 меңләп штурмовик менән оборона министерлығына юллана, әммә Резиденцштрассе урамында полиция туҡтатып, ут аса. Нацистар һәм улар яҡлылар мәйеттәрҙе һәм яралыларҙы алып, ҡасырға мәжбүр була. Германия тарихына эпизод «һыра фетнәһе» булып инеп ҡалған. 1924 йылдың февраль — мартында фетнә башлыҡтарын хөкөм итәләр. Суд Һитлерға дәүләткә хыянаты өсөн 5 йыл төрмә бирә һәм 200 алтын марка штраф һала. Әммә 9 айҙан уны иреккә сығаралар[82]. === Власҡа үрләүе === [[Файл:Bundesarchiv Bild 102-13774, Adolf Hitler.jpg|right|150px|thumb|Гитлер — оратор, 30-сы йылдар башы]] Лидер юҡта фирҡә тарҡала, Һитлерға эште өр-яңынан башларға тура килә. НСДАП-ты тиҙ үк Баварияла ғына түгел, дөйөм милләт сәйәси көсөнә әйләндереүгә өлгәшә. 1925 йылда Һитлер Австрия гражданлығынан баш тарта һәм 1932 йылдың февраленә тиклем гражданлыҡһыҙ була. 1930—1945 — СА-ның иң юғарғы фюреры. 1932 йылда Һитлер Германияның рейхспрезиденты булып һайланырға ҡарар итә. 25 февралдә эске эштәр министры Брауншвейг уны Берлинда үҙенең вәкиллегендә атташе итеп тәғәйенләй. Һитлерға был үҙлегенән немец гражданлығы бирә һәм һайлауҙа ҡатнашырға мөмкинлек тыуа<ref>''Ширер, У.'' Взлёт и падение Третьего рейха. Т. 1. С. 228—229.</ref>. Һитлер һайлауҙа үтә алмай, әммә пропагандала яңы алымдар уйлап сығара, тәжрибә туплай<ref>''Ширер, У.'' Взлёт и падение Третьего рейха. Т. 1. С. 230—231.</ref>. 4 июнь, 1932 йыл — Рейхстаг таратыла. Киләһе айҙағы һайлауҙа НСДАП ышаныслы еңә, (37,8 % тауыш) Икенсе урында — социал-демократы — 21,9 %. 6 ноябрь, 1932 — рейхстагҡа һайлау яңынан үткәрелә. НСДАП-тан рейхстагҡа тәүге 230 урынына 196 депутат үтә . 3 декабрь, 1932 — Рейхсканцлер итеп Курт фон Шлейхер тәғәйенләнә. === Рейхсканцлер һәм дәүләт башлығы === ==== Эске сәйәсәте ==== [[Файл:Adolf Hitler Berghof-1936.jpg|right|150px|thumb|Һитлер 1933 йылда]] 1933 йылдың 30 ғинуарында президент Һинденбург Һитлерҙы рейхсканцлер (хөкүмәт башлығы) итеп тәғәйенләй<ref>Kershaw, Ian. ''Hitler, 1936-45: nemesis'' , 2001. {{ref-en}}</ref> 27 февралдә парламентта — Рейхстагта ут сыға. Коммунист Маринус ван дер Люббены ғәйепләйҙәр. Әлеге көндә быны нацистар әҙерләгәне иҫбатланған, Карла Эрнст — башҡарыусы<ref>''Ширер, У.'' Взлёт и падение Третьего рейха. Т. 1. С. 280—281.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/1310995/Historians-find-proof-that-Nazis-burnt-Reichstag.html|title=Historians find 'proof' that Nazis burnt Reichstag|last=Paterson|first=T.|date=15 апреля 2001|publisher=[[The Daily Telegraph]]|accessdate=2010-06-19|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/618xeVbb6|archivedate=2011-08-23}}</ref>. Һитлер Коммунистик фирҡәне власты тартып алырға ынтылыуҙа ғәйепләй һәм конституцияның ете статьяһын туҡтатып, хөкәмәткә ғәҙәттән тыш вәкәләттәр алыуға өлгәшә. Парламент яныуын сәбәп итеп нацистар дәүләтте ҡаты контролгә ала. Коммунистик, унан социал-демократик фирҡәләр тыйыла. Ҡайһы бер фирҡәләр үҙҙәре тарала. Профсоюздар бөтөрөлә, мөлкәте нацистик эшсе фронтҡа бирелә. Яңы власҡа ҡаршылар судһыҙ-ниһеҙ концентрацион лагерҙарға оҙатыла. 1934 йылдың 2 авгусында президент Гинденбург үлә. Плебесцит һөҙөмтәһендә президентлыҡ бөтөрөлә, вәкәләттәре «Фюрер һәм Рейхсканцлер» булараҡ, Һитлерға тапшырыла (''Führer und Reichskanzler''). Эти действия получили одобрение 84,6 % электората<ref>{{ref-en}} Fest Joachim. ''Hitler'' . New York: Harcourt Brace Jovanovich, 1974, стр. 476</ref>. Һитлер Иң юғарғы баш командующий булып китә, ғәскәриҙәр уға ант эсә<ref>{{ref-en}} Alan Bullock. ''A. Hitler. '' ''A Study in Tyranny'', стр. 309</ref>. Һитлер етәкселегендә эшһеҙлек бөтә. Халыҡҡа социаль ярҙам арта. Мәҙәни һәм спорт саралары күпләп үткәрелә. Беренсе донъя һуғышында еңелгән өсөн реванш рухында сәнәғәт аяҡҡа баҫтырыла, халыҡ араһында эш алып барыла. Һитлер антисемитизмды алға һөрә. Йәһүдтәрҙе һәм сиғандарҙы эҙәрлекләй башлайҙар<ref>{{cite web|author=Завадский М.|datepublished=6 июня 2011|url=http://www.jewish.ru/history/facts/2011/06/news994297114.php|title=Молодой Гитлер решил «еврейский вопрос»|format=|work=Jewish.ru|publisher={{comment|ФЕОР|Федерация еврейских общин России}}|accessdate=2011-7-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/618xfsTEU|archivedate=2011-08-23}}</ref>. ==== Территорияларға экспансия башланыу ==== [[Файл:Deutschesreich1939fr.jpg|thumb|250px|Өсөнсө рейх — 1939 йылда. Күк төҫ н. «Элекке рейх»; зәңгәр — земли, присоединённые в 1938 йылда ҡушылған ерҙәр г.; аҡһыл-зәңгәр — Богемия һәм Моравия Протектораты]] Һитлер тиҙ үк Германияның Версаль килешеүенән сығыуын белдерә, сөнки ул Германияның һуғыш алып барыу мөмкинлектәрен сикләй. Йөҙ меңлек рейхсвер миллионлы вермахтҡа әйләнә,танк ғәскәрҙәре булдырыла һәм хәрби авиация тергеҙелә. Ғәскәрһеҙ Рейн зонаһы бөтөрөлә. 1936—1939 Германия франкистарға Испаниялағы граждандар һуғышында ярҙам итә. 1938 Австрия аннексиялана. 1938 йылдың көҙө — Мюнхен килешеүе буйынса Чехословакияның бер өлөшө аннексиялана — (Судет өлкәһе рейхсгау). Time журналы 1939 йылдың 2 ғинуар һанында Һитлера «1938 йыл кешеһе» тип атай<ref>{{ref-en}} [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,760539-1,00.html Man of the Year] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080607103145/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,760539-1,00.html |date=2008-06-07 }} Time.com Monday, Jan. 02, 1939</ref>. 1939 йылдың мартында Чехословакияның ҡалған өлөшө баҫып алына, шулай уҡ Литваның бер өлөшө аннексиялана (Мемель өлкәһе). Шунан Һитлер [[Польша]]ға яҫҡана башлай. Польшаның срюздаштары — Бөйөк Британия һәм Францияға был оҡшамай — конфликтҡа нигеҙ һалына ==== Икенсе донъя һуғышы ==== {{main|Икенсе бөтә донъя һуғышы}} [[Файл:Hitler Polen Sep. 39 Josef Gierse.JPG|right|250px|thumb|Баҫып алынған Польшаға килеүе, 1939]] Был яҫҡаныуҙарға ҡаты яуап алғас, 1939 йылдың 3 апрелендә Һитлер Польшаға һөжүм планын раҫлай («Вайс» операцияһы). 1939 йылдың 23 авгусында Һитлер Советтар Союзы менән Һөжүм итмәү тураһында килешеү төҙөй. 1 сентябрҙә Глейвицта инцидент килеп сыға, шуны сәбәп итеп Польшаға һуғыш башлана. Икенсе бөтә донъя һуғышы тоҡана. Сентябрҙә Польшаны тар-мар итеп, Германия апрель-майҙа 1940 Норвегияны, Данияны, Һолландияны, Люксембургты һәм Бельгияны баҫып ала, Францияла фронт аса. Июндә Парижды алалар, Франция баш һала. 1941 йылдың яҙында Германия Грецияны һәм Югославияны яулай, ә 22 июндә СССР-ға һуғыш аса. Башта совет ғәскәрҙәре сигенә, еңелә. Әммә 1942 йылдың ҡышынан немец армияһы СССР-ҙа ла (Сталинград), Мысырҙа ла (Әл-Аләм) еңелә башлай. Икенсе йылына Ҡыҙыл армия ныҡлы һөжүм башлай. инглиз-американ ғәскәрҙәр Италияла хәрәкәт башлап, көстө үҙҙәренә лә йәлеп итә. 1944 йылда советтерритория ерҙәре азат ителә, Ҡыҙыл Армия Польшаға һәм Балканға йүнәлә; инглиз-американ ғәскәрҙәр Францияның күп өлөшөн азат итә. 1945 йылдан һуғыш Рейх ерҙәрендә дауам итә. ==== Һитлерға һөжүм ==== 8 ноябрь, 1939 йыл — «Бюргерброй» һыраханаһында сығыш яһағанда һөжүм яһайҙар. Трибуна аҫтындағы шартлатҡыстан 8 кеше үлә, 63 яралана. Һитлер шунан алда ғына сығыш яһап бөтөп, Берлинға юлға сыҡҡан була. Быны эшләгән Эльзер тигән столяр тотола һәм ғәйебен таный. 1945 йылдың 9 апрелендә, ул ултырған концлагерға союздаштар яҡынлашҡас, Һиммлерҙың бойороғо буйынса Эльзерҙы аталар<ref>Энциклопедия для детей Аванта+. — Т. 1. Всемирная история. — 4-е издание, испр. и перераб. / Ред. коллегия: М. Аксёнова, Д. Володихин, О. Елисеева и др. — {{М.}}, 2007. — С. 582—583. — ISBN 5-98986-050-1.</ref>. 1944 йылдың 20 июлендә лә уны үлтереп, солох төҙөү маҡсаты менән үлтерергә йыйыналр. Шартлауҙа 4 кеше һәләк була, һитлер тере ҡала. Еңел яралар ала һәм ваҡытлыса ишетеү һәләтен юғалта. Заговорҙа ҡатнашыусыларҙы Һитлерҙың бойороғо буйынса бик яфалап үлтерәләр, фотоға һәм фильмға төшөрәләр. Аҙаҡ ул шул фильмды гел ҡарай торған булған. === Һитлерҙың үлеме === [[Файл:Stars & Stripes & Hitler Dead2.jpg|right|200px|thumb|«Һитлер үлек». Америка гәзите мәҡәләһенең башы]] Совет контрразведкаһы һәм союзниктар разведкаһы йыйған мәғлүмәттәр буйынса, 30 апрель, 1945 Берлинда Һитлер ҡатыны Ева Браун менән атылып үләләр. Ағыуланған тигән һүҙҙәр ҙә була. Ауыҙына ампула ҡабып атылған тигән фараздар ҙа бар. Әммә шаһиттар уның атылып үлеүен раҫлай. Хеҙмәтселәре әйтеүенсә, Һитлер кәнистер менән бензин әҙерләп, үҙе тирәһендәгеләр менән бәхилләшеп, бүлмәгә инеп атыла. Мәйеттәрҙе бункер эргәһенә сығарып һалып, бензин һибеп яндыралар. 5 майҙа ерҙән сығып торған юрған мөйөшөн күреп ҡалып, мәйеттәрҙе табып алалар. Донъяла әммә бункерҙа Гитлерҙың һәм ҡатынының «игеҙәктәре» атылған, ә фюрер ҡатыны менән Аргентинаға ҡасып китеп, үлгәнсә шунда йәшәгән тигән легендалар таралған<ref>{{cite web|url=http://www.kp.ru/daily/25818/2796573/|title=Историки настаивают: Гитлер на девять лет пережил Сталина?|date=16 январь 2011|publisher=Комсомольская правда|accessdate=2010-08-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/65ArEN2Cf|archivedate=2012-02-03}}</ref>. Әммә фәнни ойошмалар быны кире ҡаға. == Инаныстары һәм ғәҙәттәре == Һитлер 1931 йылдан үлгәнсә вегетариан булған.Һитлер ит ашауҙан ғына тыйылған тигән мәғлүмәттәр бар. Тәмәке тартыуҙы ла яратмай, нацистик Германияла быға ҡаршы көрәш бара. Һитлер бик таҙалыҡ яратҡан. Тымаулы кешеләрҙән бик ҡурҡҡан. Фамильярлыҡты яратмаған<ref name="Вернер Мазер"/> . Кеше менән әҙ аралашҡан. Кәрәк кешеләр менән, тыңлаусандар менән генә эш алып барған. Хаттарында кешенең хәлен һорашмаған. Сит телдәрҙән һүҙҙәр ҡыҫтырырға яратҡан. Хатта һуғыш ваҡытында ла күп уҡыған<ref name="Вернер Мазер"/> . == Ҡыҙыҡлы факттар == * Бер мәл Һитлер көтмәгәндә килеп ингәс, кәрт уйнап ултырған Ева Браундың һеңлеһе һүндереп өлгөрмәгән төпсөгөн тәмәке һауытына һалған да өҫтөнә менгән дә ултырған. Һитлер юрый эргәһенә килеп тороп, оҙаҡ итеп кәрт уйнау оҫталығына өйрәткән. Ҡайтып шуны һөйләгәндер, сөнки апаһы иртәгәһенә «осаңдағы күберсектәр нисек» икәнен белешкән<ref name="Вернер Мазер"/>. * Һитлер сығыштарын машинисткаға тураран-тура әйтеп тороп яҙҙырған. Ул сығыш яһағандағы кеүек хискә бирелеп, ялҡынлы телмәр тотҡанда ике машинистка саҡ яҙып өлгөргән. Шунан бер нисә сәғәт ултырып төҙәтә торған булған<ref name="Вернер Мазер"/>. * 2012 йылдың ғинуарында фюрерҙың «Төнгө диңгеҙ» картинаһын аукционда 32 мең евроға һаталар<ref>[http://news.mail.ru/society/7948043/?frommail=1 һитлера картинаһы 32 мең евроға китте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428003442/http://news.mail.ru/society/7948043/?frommail=1 |date=2014-04-28 }}</ref>. * «Катакомбная церковь истинных православных христиан» тигән ойошма вәкилдәре Һитлерҙы «Атаульф Мюнхенский, великомученик Берлинский» тигән исем менән изгеләштерергә маташа<ref>Дмитрий Стешин. [http://www.kp.ru/daily/24389.3/567383/ Неканонические иконы: Можно ли молиться Ленину] // «Комсомольская правда» от 5 ноября 2009</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Мазер В.|заглавие=Адольф Гитлер|издательство=Феникс|год=1998|страниц=608|isbn=5-222-004595-X}} * {{книга|автор=Фест И.|заглавие=Адольф Гитлер: в 3 т.|оригинал=Hitler|место=Пермь|издательство=Алетейя|год=1993|isbn=5-87964-005-1. — ISBN 5-87964-006-X (т. 1). — ISBN 5-87964-007-8 (т. 2). — ISBN 5-87964-008-6 (т. 3)}} * {{книга|автор = Ширер У.|заглавие = Взлёт и падение Третьего рейха: в 2 т.|оригинал = The Rise and Fall of the Third Reich|издание =|место = {{М.}}|издательство = Захаров|год = 2009|isbn=978-5-8159-0921-2 (т. 1). — ISBN 978-5-8159-0920-5 (т. 2)}} * {{книга|автор=Heiden, K.|заглавие=A history of national socialism|ссылка=http://books.google.ru/books?id=qcQOAAAAQAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_v2_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|издательство=Taylor & Francis|год=1934|allpages=1934|isbn=9780374937768}} * {{книга|автор=Heiden, K.|заглавие=The Fuhrer: Hitler's Rise to Power |издательство=Basic Books|год=1999|allpages=624|isbn=0-7867-0683-X}} * {{книга|автор=Welch, D.|заглавие=Hitler: profile of a dictator|ссылка=http://books.google.ru/books?id=3r9G5HOk6JMC&printsec=frontcover&source=gbs_atb#v=onepage&q&f=false|издательство=Routedge|год=2001|allpages=144|isbn=978-0-415-25075-7}} * {{книга|автор=Аллан Буллок.|заглавие=Гитлер. Исследование тирании|издательство=|год=1952|страниц=|isbn=}} * {{статья|автор=|заглавие=Последние дни Гитлера.|ссылка=http://razym.ru/main/109417-poslednie-dni-gitlera-vyrezka-iz-pyati-nomerov-gazety-pravda-dekabr-1947-g-yanvar-1948-g.html|издательство=свидетельства немецкого офицера Герхарда Больдта, Вырезка из пяти номеров газеты «Правда» |год=декабрь 1947 г., январь 1948 г.|страниц=}} * ''Штайнерт М.'' Гитлер. / Пер. с фр. Е.Головиной. — М.: Этерна, 2010. — 672 с.: ил. — (Новая версия). — 3000 экз. — ISBN 978-5-480-00242-3 == Һылтанмалар == * [http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/hitler/lectures.html Лекции по истории гитлеровской Германии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930231819/http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/hitler/lectures.html |date=2007-09-30 }}{{ref-en}} * [http://naziart.narod.ru/main.html Живопись Третьего рейха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314100201/http://naziart.narod.ru/main.html |date=2010-03-14 }} Картины работы Адольфа Гитлера * ''Шрейбер Б.'' [http://www.toolan.com/Hitler/ «] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515091603/http://www.toolan.com/Hitler/ |date=2013-05-15 }}[http://www.toolan.com/Hitler/ Человек за спиной Гитлера» (на англ.) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515091603/http://www.toolan.com/Hitler/ |date=2013-05-15 }}[http://www.toolan.com/Hitler/ (Bernhard Schreiber «The Man Behind Hitler»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515091603/http://www.toolan.com/Hitler/ |date=2013-05-15 }} * ''Козлов В. А.'' [http://www.pseudology.org/Abel/Kozlov_Hitler01.htm Дело «Миф». ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014123129/http://www.pseudology.org/Abel/Kozlov_Hitler01.htm |date=2012-10-14 }}[http://www.pseudology.org/Abel/Kozlov_Hitler01.htm Расследование НКВД о самоубийстве Гитлера. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014123129/http://www.pseudology.org/Abel/Kozlov_Hitler01.htm |date=2012-10-14 }}[http://www.pseudology.org/Abel/Kozlov_Hitler01.htm Часть 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014123129/http://www.pseudology.org/Abel/Kozlov_Hitler01.htm |date=2012-10-14 }} * [http://www.pseudology.org/Abel/Kozlov_Hitler02.htm То же, часть 2.]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * рисунки Гитлера [http://www.tyrant.ru/posters/figures_gallery.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130709195642/http://www.tyrant.ru/posters/figures_gallery.php |date=2013-07-09 }} * [http://www.sudmed.ru/index.php?showtopic=432 Вскрытие трупа, приписываемого Гитлеру] * [http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00018/73600.htm Большая советская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411041714/https://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00018/73600.htm |date=2016-04-11 }} * [http://www.vestnik.com/issues/2001/0703/win/berkovich.htm Евгений БЕРКОВИЧ «ТАЙНЫ ВИЛЛЫ ХАММЕРШТАЙНА»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170916101109/http://www.vestnik.com/issues/2001/0703/win/berkovich.htm |date=2017-09-16 }} * Уильям Ширер. [http://www.zakharov.ru/component/option,com_books/task,book_details/id,379/Itemid,53/ Взлет и падение Третьего Рейха]: в 2 т. — М.: «Захаров», 2009. — ISBN 978-5-8159-0920-5 {{start box}} {{succession box|before=[[Шлейхер Курт фон|Курт фон Шлейхер]]|after=[[Геббельс Пауль Йозеф|Йозеф Геббельс]]|title=Германия Рейхсканцлеры<br />([[Өсөнсө рейх]])|years=[[1933]]—[[1945]]}} {{succession box|before=[[Гинденбург Пауль фон|Пауль фон Гинденбург]]<br />(президент буларыҡ)|after=[[Карл Дёниц]]<br />(президент булараҡ)|title=Германия фюреры<sup>*</sup><br />([[Өсөнсө рейх]])|years=[[1934]]—[[1945]]}} {{end box}} <div style="font-size:85%"><sup>*</sup> В 1934—1945 пост рейхспрезидента Германии был объединён с постом рейхсканцлера. По закону от 2 августа 1934 года объединённый пост стал называться ''«фюрер и рейхсканцлер»'' (''«Der Führer und Reichskanzler»''). Титул «фюрер и рейхсканцлер Германской империи» он носил до конца 1938 года, а начиная с января 1939 года Гитлер именовался только как «фюрер». Тем не менее, в своём «Политическом завещании» от 29 апреля 1945 года он разделил этот пост и назначил на посты рейхспрезидента и рейхсканцлера разных лиц (Карла Дёница и Йозефа Геббельса).</div> {{Һайланған мәҡәлә|Дәүләт эшмәкәре}} [[Категория:Антикоммунистар]] [[Категория:Шәхестәр:Өсөнсө рейх]] [[Категория:Холокост енәйәтселәре]] [[Категория:Нацист лидерҙары]] [[Категория:Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыусы илдәр башлыҡтары]] [[Категория:Германия хакимдары]] [[Категория:Германия рейхсканцлерҙары]] [[Категория:Германия президенттары]] [[Категория:НСДАП етәкселере]] [[Категория:НСДАП ағзалары]] [[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Нацист енәйәтселәр]] [[Категория:Үҙенә ҡул һалған сәйәсмәндәр]] [[Категория:Антисемитизм]] [[Категория:Германия тарихы]] bi33xfty846rgvtws65qql4sn9e5hn1 Цинь Ши Хуан 0 59849 1302474 1188839 2026-08-11T18:21:43Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302474 wikitext text/x-wiki [[Рәсем:Qinshihuang.jpg|thumb|Цинь Ши Хуан, [[Цинь династияһы]] башлығы, берләшкән Ҡытайҙың беренсе императоры]] '''Цинь Шихуан-ди''' ({{Китайский|秦始皇帝||Qín Shǐ Huáng-dì||Первый император [[Цинь (царство)|Цинь]]}}), ысын исеме '''Ин Чжэн''' ({{Китайский|嬴政||Yíng Zhèng}}, б. э. т. 259—210 йй.) — [[Цинь (династия)|Цинь]] батшалығы (б. э. т. 246 йй.) хакимы, Һуғышҡан Батшалыҡтарҙың оҙайлы эпохаларына сик һалыусы. Б. э. т. 221 йылда. Эске Ҡытайҙа хакимлыҡты тотошлайы менән үҙ ҡулына ала һәм тариҡа беренсе үҙәкләштерелгән ҡытай дәүләте хакимы булып инеп ҡала. Ул нигеҙ һалған Цинь династияһы, Ҡытай менән 10 меңдәрсә быуын дауамында хакимлыҡ итергә тейеш, тип планлаштырһа ла, үлеменә бер нисә йыл үтеү менән ҡолатыла. == Бала сағы, үҫмер осоро, йәшлеге (Цинь батшалығы ваны) == === Тыумышы һәм тәхеткә ултырыуы, б. э. т. 258—246 йй. === {{main|Чжуансян-ван}} Ин Чжэн б. э. т. 259 йылда, Чжао кенәзлегенең баш ҡалаһы Ханьданда тыуған, атаһы Чжуансян-ван аманат (заложник) булған. Уның атаһы ван (хаким) ейәне булған, әммә түбән сығышлы кәнизәктән тыуған һәм тәхеткә өмөт тота алмаған. Люй Бувэй тигән сауҙагәр уға хакимлыҡҡа килергә ярҙам итергә һүҙ биргән. Ин Чжэндың әсәһе лә кәнизәк булған, уны Чжуан Сянванға Люй Бувэей бүләк иткән. Килгәндә үк ауырлы булған тигән мәғлүмәт тә бар. Малайға Чжэн («беренсе») тип исем биргәндәр. Ҡарт ван үлгәс, тәхет вариҫы Аньго бик әҙ генә идара итеп өлгөрә, Люй Бувэй төрлө хәйләләр менән Чжуансян-вандың тәхеткә ултырыуына өлгәшә. Әммә хаким булып, тәхеттә 3 йылдан да әҙерәк ултыра. Бынан һуң Ин Чжэн тәхеткә килә. Имеш-мимештәргә ҡарағанда, (Сым Цянь быны раҫлай) Люй Бувэй — Чжэндың<ref name="lubuwei1">Сыма Цянь. Исторические записки. Т.7, глава 85, стр. 296—297.</ref> ысын атаһы. Был фекер 2000 йыл самаһы йәшәп килә, әммә профессорҙар Джон Кноблок һәм Джефри Ригель Люйша Чунцюның анналдарын өйрәнгәндә был императорҙың сығышын шик аҫтына ҡуйыр өсөн уйлап сығарылған ғәйбәт тип һанай.<ref>{{Cite book|title=The Annals of Lü Buwei|others=Knoblock, John and Riegel, Jeffrey Trans.|publisher=Stanford University Press|year=2001|isbn=978-0-8047-3354-0}} p. 9</ref> === Люй Бувэйҙың регентлығы (б. э. т. 246—237 йй.). === {{main|Люй Бувэй}} [[Рәсем:Zhengguo Canal Map.png|thumb|right}300px|Ирригационные каналы Чжэн Го]] Ин Чжэн ул саҡтағы иң ҡеүәтле Цинь батшалығы тәхетенә көтмәгәндә, 13 йәшендә килеп ултыра (б.э.т. 246 й.) . Премьер-министр Люй Бувэй уның ҡурсыусыһы (опекун) булып китә. Люй Бувэй ғалимдарҙы бик ярата, төрлө батшалыҡтарҙан меңдәрсә ғалим саҡыра, улар үҙ-ара бәхәстәр ҡороп, китаптар яҙа. Уның шундай эшмәкәрлеге арҡаһында данлыҡлы «Люйши чуньцю» энциклопедияһы яҙыла<ref name="lubuwei2">Сыма Цянь. Исторические записки. Т.7, глава 85, стр. 298.</ref>. 246 йылда Хань батшалығынан инженер Чжэн Го Шэньсиҙа 150 км оҙонлоғондағы ирригация каналы төҙөтә башлай. Канал ун йыл төҙөлә һәм 40,000 гектар һөрөнтө ерҙе һуғара һәм Цинь батшалығына иҡтисади үҫеш бирә<ref name="autogenerated1">[http://www.chinaculture.org/gb/en_madeinchina/2005-04/30/content_68361.htm Zheng Bai Qu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070408154752/http://www.chinaculture.org/gb/en_madeinchina/2005-04/30/content_68361.htm |date=2007-04-08 }}</ref>. Ин Чжэндың атаһы үлгәс, Люй Бувэй уның әсәһенең һөйәренә әйләнә, етмәһә, Лао Ай тигән алашар (евнух) бүләк итә. Әйтеүҙәренсә, ул алашар булмаған, ришүәт биреп, шундай ҡағыҙ алған<ref name="lubuwei3">Сыма Цянь. Исторические записки. Т.7, глава 85, стр. 298—300.</ref>. Лао Ай бар эште үҙ ҡулына ала, Ин Чжэн үҙенә бала итеп ҡарауҙарын яратмай. 238 йылда бәлиғ була һәм хакимлыҡты үҙ ҡулына төшөрә. 238 йылда әсәһенең Лао Ай менән йәшәгәнен, унан йәшерен рәүештә ике бала тапҡанын ишетә. Уның береһен тәхеткә ултыртырға йыйынғандарын белә<ref name="lubuwei3"/>. Был ваҡыт эсендә Лао Ай ялған дәүләт мөһөрөн эшләтә, ван һарайына һөжүм итергә ғәскәр йыя. Ин Чжэн кәңәшселәренә тиҙ арала ғәскәр йыйырға һәм Лао Айға ҡаршы ебәрергә ҡуша. Лао Ай, уның туғандары һәм арҡалаштары юҡ ителә, ғәскәре ҡыйратыла<ref name="laoai">Сыма Цянь. Исторические записки. Т.2, глава 6, стр. 55-56.</ref>. 237 йылда Люй Бувэй Лао Ай менән бәйләнеше өсөн һөргөнгә ебәрелә, әммә юлда уҡ ул үҙенә ҡул һала. Ин Чжэна әсәһен дә һөргөнгә оҙаттыра, әммә кәңәшселәренең өгөтө менән кире ҡайтара<ref name="laoai"/>. === Премьер-министр Ли Сы менән идара (б. э. т. 237—230 йй). === {{төп мәҡәлә|Ли Сы}} Люй Бувэйҙан һуң премьер-министр булып легист Ли Сы тәғәйенләнә. Ли Сы уны хаталы аҙымдарҙан тотоп ҡала. Ли Сы йәш хакимға бик ныҡ йоғонто яһай, шуның өсөн Цинь имеперияһын туплаусы Ин Чжэн түгел, ә тап ул булған тигән фекер ҙә бар. Ли Сы хатта фекерҙәше Хань Фэйҙы ла үлемгә алып барып еткереүҙән тартынмай. (Хандең яҙмаларын уҡып, һуңынан , Ин Чжэн уны төрмәгә ебәргәненә бик үкенгән) Ин Чжэн һәм Ли Сы көнсығышта һуғыштар алып бара һәм еңә. Хаким еңеү хаҡына бар ысулдарҙы — ришүәт, шымсылыҡ һ.б. — кәңәшселәренең фекерҙәрен дә файҙалана. Ли Сы беренсе урында була. === Ҡытайҙың берләшеүе (б. э. т. 230—221 йй.). === [[Рәсем:EN-WarringStatesAll260BCE.jpg|thumb|300px|Сражающиеся царства в 260 году до н. э.]] Ҡытай Цинь тоҡомо ҡулы аҫтына туплана башлай. Дәүләттең ҡеүәтле ғәскәре һәм күп һанлы бюрократияһы була. 32 йылда ул үҙе тыуған кенәзлекте яулай. Чжэн бер-бер артлы 6 дәүләтте яулап ала. 39 йәшендә Чжэн тарихта беренсе тапҡыр тотош Ҡытайҙы бергә туплай, Цинь Шихуан тигән тәхет исеме ала, Цинь династияһына баш һала һәм үҙен уның тәүге хакимы тип иғлан итә. === Үлеме === Ул 210 йылда Чжифу утрауына диңгеҙ юлы менән барғанда үлеп ҡала. Үлгән көнө 210 йылдың 10 сентябре тип һанала<ref>O’Hagan Muqian Luo, Paul. (2006). ''讀名人小傳學英文: famous people'' . 寂天文化. publishing. ISBN 986-184-045-1, ISBN 978-986-184-045-1. p16.</ref><ref>Xinhuanet.com. «[http://big5.xinhuanet.com/gate/big5/news.xinhuanet.com/newscenter/2005-03/20/content_2719803.htm Xinhuanet.com].» ''中國考古簡訊：秦始皇去世地沙丘平臺遺跡尚存.'' Retrieved on 2009-01-28.</ref>. Ул [[терегөмөш]] ҡушылған үлемһеҙлек дарыуын эсеп үлә<ref name="wright">{{cite book|title=The History of China|url=https://archive.org/details/historyofchina00wrig|year=2001|author=Wright, David Curtis|publisher= Greenwood Publishing Group|isbn=0-313-30940-X|page=[https://archive.org/details/historyofchina00wrig/page/49 49]}}</ref>. Император көтмәгәндә үлеп ҡалғас, Чжао Гао һәм Ли Сы ике айлап уның үлемен йәшерә. Үлеме асылғас, элекке династиялар империя байлығын таларға тотона, 206 йылда императорҙың вариҫтары тотош ҡырып бөтөрөлә. == Кәшәнәһе == {{төп мәҡәлә|Терракотанан яһалған армия}} [[Рәсем:Qin dynasty bronze chariot and horses.jpg|thumb|left|250px| Цинь Шихуанди ҡәберендәге бронза аттар]] Императорҙы ерләр урын тере сағында уҡ башлана. Ул мөһабәтлеге менән таң ҡалдыра. Кәшәнәне 700 оҫта эшләй. Периметры — 6 км. Ҡорған 1974 йылда ғына табылған.Әле өйрәнелеп бөтмәгән<ref>[http://www.utro.ru/articles/2007/07/03/660393.shtml ЖИЗНЬ: Найдена дорога на небо]</ref>. Цинь Шихуан кәшәнәһе ҡытай ҡомартҡыларынан беренсе булып [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның Донъя мәҙәни мираҫ объекттары]] реестрына индерелгән. == Цинь Шихуанди тураһында фильмдар һәм опералар == * 1962 япон фильм төшөрөлгән «The Great Wall» (в оригинале {{lang-ja|秦・始皇帝}}, ''Shin shikōtei'' — «Цинь Шихуанди» в японском произношении). Синтаро Кацу имеператор ролендә. * В 1986 году на гонконгском телеканале [[:en:Asia Television Limited|ATV]] был снят и показан 63-серийный сериал ''Emperor Qin Shi Huang'' /''Rise of the Great Wall'' (один из крупнейших проектов канала) о молодости Ин Чжэна (будущего императора Цинь Шихуана) с {{нп3|Лиу Юн, Тони|Тони Лиу||Tony Liu}} в главной роли. * В 1996 году в Гонконге Жу Сяовэнем /Zhou Xiaowen/ был снят фильм «Тень императора» с участием Гэ Ю. * По мотивам истории объединения Китая Чэнь Кайгэ в 1999 году снял фильм «Император и убийца», достаточно точно следующий канве «Ши цзи». * В 2002 году Чжан Имоу снял на эту тему самый дорогой фильм в истории китайского кино — «Герой». * В 2008 году роль Цинь Шихуана в голливудском блокбастере «Мумия: Гробница императора драконов» сыграл Джет Ли. * В 2006 году на сцене Метрополитен-оперы (Нью-Йорк) состоялась премьера оперы «Первый император» (композитор — Тань Дунь, режиссёр — Чжан Имоу). Партию императора спел [[Пласидо Доминго]]. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 2 (гл. 6 «Основные записи [о деяниях] Цинь Ши-хуана») * Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 7 (гл. 85 «Жизнеописание Люй Бувэя») * Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 8 (гл.86 «Жизнеописания мстителей: жизнеописание Цзин Кэ») * Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 8 (гл. 87 «Жизнеописание Ли Сы») * Переломов Л. С. . Империя Цинь — первое централизованное государство в Китае (221—202 гг. до н. э.) // Академия наук СССР. Институт народов Азии. — М.: * Ульянов, М. Ю. Цинь Шихуан и его армия — Восточная коллекция, 2007, с. 20-38. {| class="standard" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" style="border:black solid 1px" |- | colspan="3" align="center" style="background:Orange"|'''Династия Цинь''' |- | align="center" width="30%" style="background:Orange"|[[Рәсем:Flag of China (1889–1912).svg|100px]]<br><small>Предшественник:</small><br>'''Чжуансян-ван''' | align="center" style="background:Orange" width="40%"|'''Ван царства Цинь''' <br>ок. '''246 — 221 до н. э.''' <br> '''1-й Хуан-ди Китая''' <br>ок. '''221 — 210 до н. э.''' | align="center" width="30%" style="background:Orange"|[[Рәсем:Flag of China (1889–1912).svg|100px]]<br><small>Преемник:</small><br>'''Эр Ши Хуан-ди''' |- |} {{rq|translate}} [[Категория:Б. э. т. 259 йылда тыуғандар]] [[Категория:Ҡытайҙа тыуғандар]] [[Категория:Б. э. т. 210 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Ҡытайҙа вафат булғандар]] [[Категория:Ҡытай императорҙары]] [[Категория:Цинь шәхестәре]] kz3p87r2ahzhouiz2ponehvihzfbl1x Аҡса 0 59932 1302452 1284774 2026-08-11T18:01:20Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302452 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Аҡса (мәғәнәләр)}} {{Ук}} '''Аҡса''' — башҡа тауарҙар йәки күрһәтелгән хеҙмәт хаҡының универсаль эквиваленты булараҡ ҡулланылған специфик тауар; алыш-бирештә хаҡ берәмеге булып хеҙмәт иткән ҡиммәтле ҡағыҙ йәки металл<ref>Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)</ref>. == Дөйөм фекерҙәр == Аҡса ярҙамында башҡа тауарҙың хаҡын сағылдыралар, сөнки аҡсаны теләгән бер тауарға еңел алмаштырып була<ref>Карл Маркс «Капитал», том I, глава III.</ref>. Дәүләт үҙ биләмәләрендә банкнота һәм монеталарҙы тауар әйләнешендә ҡулланыуҙы ҡанунлаштыра. Тауат әйләнешендә һатып алынған тауар, ғәҙәттә әйләнештән сыға. Тауарҙан айырмалы булараҡ аҡса тауар әйләнеш тәьмин итә һәм тауар әйләнешендә даими ҡатнаша. Хәҙерге шарттарҙа аҡса ролен ҡиммәлте металдар ғына түгел, дәүләт аҡса итеп индергән һәм хеҙмәтләндерергә дәүләт бурысы тип индерелгән банкноталар үтәй. Банкноталарҙың, йәғни ҡаҡыҙ аҡсаларҙың үҙҡиммәте юҡ, улар номинал хаҡтың эквиваленты ғына. Дәүләт граждандарҙы үҙ биләмәһендә ҡағыҙ һәм ваҡ аҡсаларҙы түләү сараһы итеп ҡулланырға йөкләмә бирә.2002 йлдың 10 июнендә ҡабул ителгән «Рәсәй Федерацияһының Үҙәк банкы тураһында»ғы № 86-ФЗ законына ярашлы Рәсәй банкының банкноталары (банк билеттары) һәм ваҡ аҡсалары Рәсәй биләмәһендә берҙән бер законлы ҡул аҡса менән түләү сараһы булып тора һәм Рәсәйҙең барлыҡ территорияһында ҡабул ителә. == Этимологияһы == Урыҫ телендәге «деньги» һүҙе төрки ''«теңге»'' тигәндән килеп сыҡҡан тигән аңлатма киң таралған. Үҙ сиратында төркиҙәргә ул Персиянан килгән булыуы ихтимал. Тенге (данек — ғәрәптәрҙә; дангх — Персияла; танка, тангка йәки таньга — [[Һиндостан]]да, Цейлонда, Тибетта һәм Непалда; таньга йәки теньга — Хиуала , Коканд ханлыҡтарында, Бохара әмирлегендә) — Шәреҡтә — башта ваҡ көмөш, һуңғараҡ баҡыр ваҡ аҡса. Әлеге көндә аҡса берәмеге булараҡ тенге — Ҡаҙағстанда һәм Төркмәнстанда ҡулланыла. == Функциялары == === Аҡсаның төп функциялары === Аҡсаның ғәҙәттә түбәндәге функцияларын билдәләйҙәр<ref name="mankiw">{{cite book |title=Macroeconomics |url=https://archive.org/details/macroeconomics0000mank |last=Mankiw |first=N. Gregory |authorlink=N. Gregory Mankiw |year=2007 |edition=6th |pages=[https://archive.org/details/macroeconomics0000mank/page/22 22]–32 |chapter=2 |publisher=Worth Publishers |location=New York |isbn=0-7167-6213-7}}</ref><ref name="greco">[[Thomas H. Greco, Jr.|T.H. Greco]]. ''Money: Understanding and Creating Alternatives to Legal Tender'', White River Junction, Vt: Chelsea Green Publishing (2001). {{ISBN|1-890132-37-3}}</ref>: * Хаҡ үлсәме. Төрлө тауарҙарһәң хаҡы аҡса үлсәме менән билдәләнә һәм шул хаҡҡа бәрәбәр һатыла йәки алыштырылы. Тауарҙың хаҡа геометрияла оҙонлоҡ, физикала есемдең массаһы кеүек берәмек<ref>{{Книга|автор=Исаев Александр Аркадьевич Доктор экономических наук, доцент http://portfolio.vvsu.ru/education/tid/2906/|заглавие=Теория фиктивного капитала|ссылка=http://abc.vvsu.ru/Books/u_fiktkap/default.asp|ответственный=|издание=|место=|издательство=Сайт цифровых учебно-методических материалов ВГУЭС // abc.vvsu.ru|год=|страницы=|страниц=|isbn=}}</ref>. * Тауар әйләнеше сараһы. Аҡса тауар әйленешендә аралашыусы ролен үтәй. Аҡса ярҙамында етеҙ һәм еңел генә теләһә ниндәй тауарҙы аҡсаға алыштырып алып була. Был тауар етештереүселәр өсөн бик мөһим, тауарҙы бөгөн һатырға, ә сеймалды иртәге йәки башҡа кәндә һатып ала ала. Бынан тыш етештереүсе тауарҙы бер ерҙә һата ала, ә сеймалды икенсе урында һатып ала ала. Шулай итеп аҡса ваҡыт һәм дәүмәл арауыға араһындағы айырманы бөтөрә. * Түләү сараһы. Аҡса бурысты теркәгәндә һәм түләгәндә файҙаланыла. Аҡсаның был функцияһы тауар хаҡы даими булмағанда үҙалла күрһәткес булараҡ файһаланыла. Мәҫәлән, тауар бурысҡа алынған. Бурыс күләме тауар күләме менән түгел, аҡса хағы менән билдәләнелә. Артабанғы тауарҙың хаҡы үҙгәреү бурыс күләменә тәьҫир итмәй һәм бурысты аҡса менән ҡайтарырға кәрәк. * Бол туплау сараһы. Тупланған аҡса ярҙамында аҡсаның һатып алыу һәләтен бөгөнгөнән киләсәккә күсерергә мөмкин. Туплаған аҡса ваҡытлыса тауар әйләнешендә файҙаланылмай. Тауарҙан айырмалы булараҡ аҡса юғалмай, ул әйләнештә була<ref name=baka>{{Книга|автор=В. В. Иванов [и др.] ; под ред. В. В. Иванова, Б. И. Соколова.|заглавие=Деньги, кредит, банки : учебник и практикум для академического бакалавриата|ссылка=http://biblio-online.ru/viewer/44298C93-6525-42C7-A281-1D64EB726945#page/25|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Издательство Юрайт|год=2016.|страницы=25|страниц=371 с.|isbn=ISBN 978-5-9916-5172-1}}</ref>. Шулай ҙа аҡсаның һатып алыу һәләтен билдәләгәндә инфляцияны иҫәпкә алырға кәрәк. * Донъя аҡсаһы. Сит илдәр менән сауҙа бәйләнештәренда донъя аҡсаһы ҡулланыла. Донъя аҡсаһы дөйөм түләү сараһы итеп ҡулланыла. ХХ быуатға тиклем дөйөм түләү сараһы буларыҡ ҡиммәтле металдар (иъ беренсе алтын аҡсалар һәм алтындың ҡойолмаһы) ҡулланылған. Хәҙерге ваҡытта донъя аҡсаһы тип резерв валюталар һанала(бөгөнгө көндә АҠШ доллары, швейцар франкыһы, евро, инглиз фунты, япон иенаһы). === Аҡсаның башҡа функциялары === Ҡайһы саҡ ошондай функцияларын билдәләйҙәр: * Хазиналар туплау сараһы * Донъя аҡсаһы функцияһы == Аҡса тарихы == Аҡсаға тиклем тауарҙы тауарға алмаштырыу таралған булған тип һанала<ref>David Graeber: ''Debt: The First 5000 Years'', Melville 2011. Cf. [http://socialtextjournal.org/a-history-of-debt/ review]</ref>. Төрлө төбәктәрҙә аҡса сифатында төрлө тауарҙар ҡулланғандар: * [[Океания]] утрауҙарында һәм Американың ҡайһы бер ҡәбиләләрендә ҡабырсаҡтар һәм ынйы файҙаланылған , * [[Яңы Зеландия]]ла — уртаһы тишек таштар, * күпселек илдәрҙә — мал, тире , * Рустә быларҙан тыш — тоҙ киҫәктәре, * һуңғараҡ — төрлө металл киҫәктәре ҡуллана башлағандар. . [[Рәсем:BMC 06.jpg|thumb|200px|Лидия монетаһы, б.э.т VI быуат]] Ихтимал, башта был көнкүреш әйберҙәре булғандыр. Б.э.т. VII быуатта ҡойолған монеталар күренә башлай. Уларҙы һаҡлау, йөрөтөү, бүлеү уңайлы булғанлыҡтан, бик тиҙ таралып киткән. {{quotation| «… все первые [[денежные единицы]] были весовыми мерами зерна — мина, сикль, лира, фунт».<ref name="Cockshott">[http://left.ru/2008/10/cockshott179.phtml Происхождение денег] // Фрагмент работы «Информация, деньги и стоимость» Кокшотта, Коттрелла, Райта и Майкельсона</ref> }} Ҡайһы бер илдәрҙең тарихында төрлө сәбәптәр менән металл аҡса ҡулланылмаған осорҙар булыуы билдәле, аҡса сифатында яңынан тауар аҡсаһы ҡулланылған. Мәҫәлән, Боронғо Рустә XII—XIV быуатта металл аҡсаһыҙ осор булған, сөнки сит илдән көмөш килтер туҡтаған һәм илдә көмөш ятҡылыҡтары табылмаған. Аҡса ҡаммәтен боҙоу йәки девальвация ярҙамында дәүләт аҡсала булған металл миҡдарын кәметә алған. Мәҫәлән, Боронғо Рим аҡсаһы асс республиканың һуңғы көндәрендә хаҡының 11/22 өлөшөнә тиклем кәметелә, ауырлығы фундтан ярты унцияға ҡала. Был осраҡта дәүләт әҙерәк аҡса ярҙамында бурысын үтәй ала һәм йөкләмәһен башҡара ла<ref>Адам Смит. Исследование о природе и причинах богатства народов. — Глава IV, 1776. ↑ Происхождение денег // Фрагмент работы «Информация, деньги и стоимость» Кокшотта, Коттрелла, Райта и Майкельсона</ref>. Капитализмға тиклем баҡыр, бронза, көмөш файҙаланылған. Ҡайһы бер илдәрҙә генә б.э.т. 2 мең йыл элек үк алтын файҙаланылған (Ассирияла, [[Мысыр]]ҙа). Тәүге ҡағыҙ аҡсалар [[Ҡытай]]ҙа б.э. 910 йылында сығарылған. Донъяла тәүге банкноталар [[Стокгольм]]да 1661 йылда сығарылған. Рәсәйҙә тәүге ҡағыҙ аҡса [[Екатерина II]] осоронда сығарылған (1769 йыл)<ref>''Булатов А. С.'' Экономика // Экономистъ. — {{М.}}: 2006. — С. 462.</ref>. === Бурыс йөкләмәһе === Тарихи яҡтан ҡарағандабанктар аҡса һәм ҡиммәтле әйберҙәрҙе һаҡлау урыны булған. Банкта һаҡланған аҡса булыуы тураһында танытма (квитанция) бирелгән.Танытма шәхестең банкта аҡсаһы булыуы тураһында раҫлаған һәм ошо ҡағыҙ менән билдәле бер сумма аҡса алырға мөмкинлек биргән. Һатып алыу барышында металл аҡсалар урынына банк биргән танытманы тапшырырҡа мөмкин булған. Банк танытмаһының көсө металл аҡсаныҡы кеүек булған. Банк танытмаһын (квитанцияһын) ҡулланыу нигеҙендә ҡағыҙ аҡсалар барлыҡҡа килгән. «Банкнота» һүҙе инглиз телендәге «bank note» тигәндән, йәғни «банк яҙмаһы» тигәндән алынған. Банкнотаның иҡтисади нигеҙе — банкнота урынына натураль аҡса биреү банктың йөкләмәһе. Тик хәҙерге бантарҙың натурал аҡса бирә торған йөкләмәһе юҡ. Банкноталар үҙҙәре аҡса булып тора. === Башҡортостан сиктәрендәге тарихы === [[Көньяҡ Урал]]да тәүге металл аҡса беҙҙең эра сиктәрендә барлыҡҡа килә, быны Иштуған ҡурғандарында [[Митридат VI]] Евпатор (б.э.т. 132—63 йй.) дәүеренә ҡараған понтий тәңкәләре табылыуы дәлилләй. 9—11 бб. Көньяҡ Урал [[Ғәрәп хәлифәлеге]]нең аҡса һуғыу йорттарында баҫылған Куфи дирһәмдәре ҡулланылышта була: Арран, [[Бохара]], [[Сәмәрҡәнд]] һәм башҡа ҡалаларҙа һуғылған [[Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге|Ғәббәсиҙәр]] һәм [[Сәмәниҙәр дәүләте|Сәмәниҙәр]] дәүләттәре тәңкәләре. Шулай уҡ [[Өмәүиҙәр хәлифәлеге]] тәңкәләре, шул иҫәптән 8-се быуат башына ҡараған асыҡланмаған сығышлы алтын динар һәм 8 быуат аҙағында ҡараған ике Хәрәзм тәңкәһе (Бикеш ҡурғандары, Бөрө ҡәберлеге һәм башҡалар) билдәле. 14-се быуаттың 2‑се яртыһында Көньяҡ Уралда [[Алтын Урҙа]] аҡса берәмектәре — дирһәмдәр (1,52 г ауырлығындағы көмөш тәңкәләр), пулдар (яҡынса 1,33 г ауырлыҡтағы баҡыр тәңкәләр), сомдар (яҡынса 200 г ауырлыҡтағы көмөш ҡойолмалар) — тарала. 1967 йылда [[Бәләбәй районы]] [[Берек‑Алға]] ауылы янында 76 төрлө 300-ҙән ашыу тәңкәнән торған хазина ([[Берек-Алға торағы]]) табыла: тәңкәләрҙең иң боронғоһо Тоҡто хан исеменән 1310/11 й. (710 һижри йыл) һуғылған, иң һуңғыһы — Жанибәк III хан исеменән 1375/76 й. (777 һижри йыл). Тәңкәләрҙең күбеһе Тоҡто, [[Үзбәк хан|Үзбәк]], Жанибәк хандар идара иткән осорға ҡарай. Гөлистан һәм Һарай әл‑Йәдит (Һарай‑Бәрәкә) ҡалаларында һуғылған тәңкәләр өҫтөнлөк итә, Һарай әл‑Мәхрүсә (Һарай‑Батыу), Хәрәзм ҡалаларында баҫылғандары осрай. [[1848 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] [[Быҙаулыҡ өйәҙе]] Ключёвка ауылы (Ырымбур өлкәһе) янында 1307—60 йылға ҡараған көмөш тәңкәләр, Быҙаулыҡ өйәҙе Державин ауылы (Ырымбур өлкәһе) янында — 4 тәңкә (2‑һе Үзбәк, 2‑һе Жанибәк исеменән һуғылған); [[1894 йыл]]да [[Һамар губернаһы]] Быҙаулыҡ өйәҙе Оло Ремизенка ауылы (Ырымбур өлкәһе) янында — 165 туси тәңкәһе; 1906 йылда Өфө өйәҙе [[Ҡыҙылъяр (Нуриман районы)|Ҡыҙылъяр]] ауылы (хәҙерге [[Нуриман районы]]) янында — көмөш һәм баҡыр ғәрәп тәңкәләре тултырылған баҡыр ҡомған; [[1914 йыл]]да [[Бәләбәй өйәҙе]] Петровка ауылы янында — 345 туси тәңкәһе һ.б. табыла. Тәңкәләр шулай уҡ 13—15 быуаттарға ҡараған ерләү ҡомартҡыларында осрай: Теләүғол ҡәберлегендә (Ырымбур өлкәһе [[Теләүғол]] ауылы) 2 тәңкә ([[Үзбәк хан|Үзбәк]] һәм Жанибәк осоронда һуғылған) табыла, Яңы Орск II ҡәберлегендә ([[Орск]] ҡалаһы) — көмөш джучид дирһәме (Үзбәк осороноҡо), Андреевка I ҡурғанлы ҡәберлегендә (Ырымбур өлкәһе Андреевка ауылы) — 3 көмөш тәңкә (2‑һе Үзбәк, 1‑һе Жанибәк осороноҡо), Байғусҡар ҡурғаны II — 6 көмөш тәңкә (3‑һө Жанибәк, 2‑һе Үзбәк, 1‑һе Тоҡто осороноҡо) һ.б. 15 б. 2‑се сирегендә Көньяҡ Урал далаларында туси дирһәмдәре йөрөүҙән туҡтай. 15 быуат Көньяҡ Уралға урыҫ көмөш тәңкәләре һәм ҡойолмалары ([[Ҡара Абыҙ ҡаласығы]], Көшөл ҡәберлеге һ.б.) үтеп инә. 16 б. алып Башҡортостан Рәсәй аҡса әйләнеше системаһына инә. 1789—1797 йылдарҙа төрлө хаҡлы баҡыр аҡсалар Аннинский заводында һуғыла, унда аҡса һуғыу йорто ойошторола. 20 быуаттың 50—60‑сы йылдарында [[Башҡортостан Республикаһының Милли музейы]]на шәхси коллекцияларҙан 1,8 меңдән ашыу урыҫ тәңкәһе тапшырыла: 17 быуат аҙағы — 18 быуат башына ҡараған 0,7 меңдән ашыу көмөш тинлек (650‑һе Ырымбур өлкәһе Покровка ауылы янында табылған, 70‑е — [[Саҡмағош районы]] [[Ҡарғалы (Саҡмағош районы)|Ҡарғалы]] ауылы янында); 18 быуат аҙағы — 19 быуат башына ҡараған 1,1 мең самаһы тәңкә (589‑ы — [[Өфө районы]]ны [[Ҡыҙылъяр (Өфө районы)|Ҡыҙылъяр ауылы]] янында, 363‑ө — Өфөлә, 144‑е — [[Ҡыйғы районы]] [[Түбәнге Ҡыйғы]] ауылы янында). [[Башҡорттар]]ҙа аҡса ролен мал, ҡиммәтле йәнлек тиреһе (тин һүҙе тейендән килеп сыҡҡан; мал шул уҡ муллыҡ, байлыҡ, мөлкәт мәғәнәһен бирә) үтәгән. Ҡиммәтле йәнлек тиреһе менән ғәҙәттә үҙҙәре ингән дәүләт ([[Нуғай Урҙаһы]], [[Ҡазан ханлығы]], [[Себер ханлығы]], [[Рәсәй]]) файҙаһына [[һалым]] (яһаҡ) түләнгән. Тәңкә һуҡҡанда башлыса көмөш файҙаланыу «аҡса» (аҡ төҫ) һүҙендә сағыла. «Һум», «һумлыҡ» һүҙенең килеп сығышы Алтын Урҙала йөрөгән сомға бәйле. === Хәҙерге заман фиат аҡсаһының бурыс нисбәтле сығышы === Банкылар аҡса һәм башҡа ҡиммәтле нәмәләрҙе һаҡлау урыны булараҡ барлыҡҡа килгән, һәм улар өсөн квитанция, сертификат бирелгән. Шул ҡағыҙ ярҙамында кеше һалынған ҡиммәттәрҙең билдәле суммаһын ала алған. Сертификаттарҙан (квитанцияларҙан) ҡағыҙ аҡса килеп сыҡҡан да инде. Банкнота һүҙе инглиз телендәге «bank note», «банк яҙмаһы» тигәнгә тура килә. == Дөйөм һәм донъя аҡсалары (валюта) == Донъя аҡсалары — илдәр араһында халыҡ-ара түләүҙәрҙә ҡулланыу функцияһы. == Аҡса коллекциялары == {{main|Бонистика|Нумизматика|Скрипофилия|Филателия}} === Библия (Тәүрат) сюжеттары === {{main|Библияла аҡса берәмектәре}} <gallery> File:Tizian 014.jpg|Денарий кесаря (Тициан) File:The Tribute Money by Masaccio.jpg|Статиндан эшләнгән мөғжизә (Мазаччо) File:Judas being paid - Capella dei Scrovegni - Padua 2016.jpg|Иуда хыянат өсөн аҡса ала (Джотто) File:Brugghen, Hendrick ter - The Calling of St. Matthew - 1621.jpg|Изге Матфей бурысы (Тербрюгген) </gallery> === Аҡсаға һәйкәлдәр === <gallery> |Димитровградта аҡсаға һәйкәл File:Big loonie.jpg|1 долларлыҡ Канада аҡсаһына һәйкәл (Loonie) File:BigNickel.jpg|5 центлыҡ Канада аҡсаһына һәйкәл (Nickel) File:Monumento-peseta.jpg|Испан песетына һәйкәл File:Bratislava narodna banka Biatec Cvengrosova.jpg|Боронғо Словакия аҡсаһы биатека һәйкәл </gallery> === Аҡсаға ҡәбер таштары === <gallery> File:Stone to retain the memory of rouble at Pajaka village, Rapla County.jpg|Паякта (Эстония) аҡсаға ҡебер ташы File:Gedenkstein 1 Mark.jpg|Немец маркаһына ҡәбер ташы </gallery> === Сауҙагәрҙәр, һалымсылар, аҡса алмаштырыусылар === <gallery> File:Кустодиев - Купец.JPG|Сауҙагәр (Кустодиев) File:Baskaks.jpg|Баҫҡаҡтар (Иванов) File:Marinus Claesz. van Reymerswaele 001.jpg|Һалым йыйыусы ҡатына менән (Реймерсвале) File:Marinus Claesz. van Reymerswaele 005.jpg|Һалым йыйыусылар (Реймерсвале) File:Marinus van Reymerswale - The Banker and His Wife - WGA19323.jpg|Аҡса алыштырыусы ҡатына менән (Реймерсвале) File:Quentin Massys 001.jpg|Аҡса алыштырыусы ҡатына менән (Массейс) </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Һум]] — Рәсәй милли аҡсаһы. * [[Валюта]] * [[Иҡтисад]] * [[Микроэкономика]] * [[Макроэкономика]] * [[Финанстар]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} === Рәсәй Федерацияһының аҡса тураһындағы закондары === * [http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=2875 Конституция Российской Федерации] (с учетом поправок, внесенных Законами РФ о поправках к Конституции РФ от 30.12.2008 № 6—ФКЗ, от 30.12.2008 № 7—ФКЗ). — Принята всенародным голосованием 12.12.1993. — Ст. 75, п. 1. — [КРФ] * [http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=94168 О Центральном банке Российской Федерации (Банке России)]. — Федеральный закон от 10.07.2002 № 86—ФЗ (ред. от 25.11.2009). — Принят ГД ФС РФ 27.06.2002. — [ЗЦБ] * [http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=78544 О валютном регулировании и валютном контроле]. — Федеральный закон от 10.12.2003 № 173—ФЗ (ред. от 22.07.2008). — Принят ГД ФС РФ 21.11.2003. — [ЗВР] * [http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=102872 О банках и банковской деятельности]. — Федеральный закон от 02.12.1990 N 395-1 (ред. от 23.07.2010). — [ЗББД] * [http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=88479 О противодействии легализации (отмыванию) доходов, полученных преступным путем, и финансированию терроризма]. — Федеральный закон от 07.08.2001 № 115—ФЗ (ред. от 17.07.2009, с изм. и доп., вступившими в силу с 06.12.2009). — Принят ГД ФС РФ 13.07.2001. — [ЗПЛ] === Балалар өсөн === * {{книга |заглавие = Что такое деньги |ссылка = http://picasaweb.google.ru/rur.sign/GJFCEE# |место = М. |издательство = Начала-Пресс |год = 1992 |серия = Комиксы Федерального резервного банка Нью-Йорка (Federal Reserve Bank of New York) «Идем к рынку» |isbn = }} — [КЧТД] * {{книга |заглавие = Что такое чеки и электронные деньги |ссылка = http://picasaweb.google.ru/rur.sign/yBvgJ# |место = М. |издательство = Начала-Пресс |год = 1992 |серия = Комиксы Федерального резервного банка Нью-Йорка (Federal Reserve Bank of New York) «Идем к рынку» |isbn = }} — [КЧТЧ] * {{книга |заглавие = Что такое банки и сберегательные кассы |ссылка = http://picasaweb.google.ru/rur.sign/guMxuF# |место = М. |издательство = Начала-Пресс |год = 1992 |серия = Комиксы Федерального резервного банка Нью-Йорка (Federal Reserve Bank of New York) «Идем к рынку» |isbn = }} — [КЧТБ] * {{книга |заглавие = Что такое инфляция |ссылка = http://picasaweb.google.ru/rur.sign/NeCkfD# |место = М. |издательство = Начала-Пресс |год = 1992 |серия = Комиксы Федерального резервного банка Нью-Йорка (Federal Reserve Bank of New York) «Идем к рынку» |isbn = }} — [КЧТИ] * {{книга |заглавие = Что такое торговля и мировой рынок |ссылка = http://picasaweb.google.ru/rur.sign/WqjIQE# |место = М. |издательство = Начала-Пресс |год = 1992 |серия = Комиксы Федерального резервного банка Нью-Йорка (Federal Reserve Bank of New York) «Идем к рынку» |isbn = }} === Фундаменталь хеҙмәттәр === * {{статья | автор = Mundell Robert. | заглавие = Uses and Abuses of Gresham's Law in the History of Money | ссылка = http://www.columbia.edu/~ram15/grash.html | язык = английский | издание = Zagreb Journal of Economics | тип = | год = 1998 | том = 2 | номер = 2 | страницы = }} — [UAGL] * {{статья | автор = Кейнс Дж. М. | заглавие = Трактат о денежной реформе | ссылка = | автор издания = Кейнс Дж. М. | издание = Избранные произведения | место = М. | издательство = Экономика | год = 1993 | isbn = 5-282-01544-7 }} — [ТДР] * {{статья | автор = [[Карл Маркс|Маркс К.]] | заглавие = Деньги, или обращение товаров | ссылка = http://www.esperanto.mv.ru/Marksismo/Kapital1/kapital1-03.html#c3 | автор издания = [[Карл Маркс|Маркс К.]] | издание = Капитал | место = | издательство = | год = | том = 1, гл. 3 | isbn = }} — [ККМ] * {{книга |автор = Мизес Л. фон |заглавие = Человеческая деятельность |ссылка = http://www.libertarium.ru/libertarium/humanact |издание = |место = |издательство = |год = 1949 |isbn = }} — [МЧД] * {{книга |автор = Мюррей Р. |заглавие = Государство и Деньги |ссылка = http://www.sapov.ru/journal/02/rothbard_money_01.htm |издание = |место = |издательство = |год = 1964 |isbn = }} — [ГД] * {{книга |автор = Хайек Ф. фон |заглавие = Частные деньги |ссылка = http://www.libertarium.ru/libertarium/l_lib_prmoney |издание = |место = |издательство = |год = 1964 |isbn = }} — [ХЧД] === Тарихи === * {{книга |автор = Мэттингли Г. |заглавие = Монеты Рима. С древнейших времен до падения Западной Империи |оригинал = |ссылка = |место = М. |издательство = Collector's Books |год = 2005 |isbn = 1-932525-37-8 }}. — [МР] * {{книга |автор = Спасский И. Г. |заглавие = Русская монетная система. Историко-нумизматический очерк |ссылка = http://www.arcamax.ru/books/spassky01/spassky01.htm |издание = 4-е, доп |место = Л. |издательство = Аврора |год = 1970 |isbn = }} — [РМС] * {{книга |автор = Юровский Л. Н. |заглавие = Денежная политика Советской власти (1917—1927) |ссылка = http://www.arcamax.ru/books/spassky01/spassky01.htm |издание = |место = М. |издательство = Начала-Пресс |год = 1996 |isbn = 5-88581-052-4 }}. — [ДПСВ] * {{статья | заглавие = Хождение за три моря Афанасия Никитина | ссылка = http://www.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=5068 | ответственный = Подготовка текста М. Д. Каган-Тарковской и Я. С. Лурье, перевод Л. С. Семенова, комментарии Я. С. Лурье и Л. С. Семенова | автор издания = | издание = Библиотека литературы Древней Руси | тип = Электронные публикации | место = | издательство = [http://www.pushkinskijdom.ru/ Институт русской литературы (Пушкинский Дом) РАН] | год = 2006—2009 | том = 7 | isbn = | issn = }} — [ХТМАН] === Белешмә сығанаҡтар === * {{ВТ-ЭСБЕ|Деньги}} * {{статья |заглавие = Деньги |ссылка = http://enc.mail.ru/article/1900406356 |издание = Российский энциклопедический словарь }} * {{статья |заглавие = Деньги |ссылка = http://abc.informbureau.com/html/aaiuae.html |издание = Экономический словарь }} * {{cite web | url = http://www.numizm.ru/ | title = Словарь нумизмата. Описание монет | publisher = | accessdate = | lang = | archiveurl = http://www.webcitation.org/617VBG65g | archivedate = 2011-08-22 }} — [СН]<br />Включает статьи из следующих источников: ** {{книга |заглавие = Нумизматический словарь |ссылка = |ответственный = Зварич В. В. |издание = 4-е изд |место = Львов |издательство = |год = 1980 |isbn = }} ** {{книга |заглавие = Словарь нумизмата: Пер. с нем. |ссылка = |ответственный = Фенглер Х., Гироу Г., Унгер В |издание = 2-е изд., перераб. и доп |место = М. |издательство = Радио и связь |год = 1993 |isbn = }} ** {{книга |заглавие = Современный экономический словарь |ссылка = |ответственный = |издание = 4-е изд., перераб. и доп |место = М. |издательство = Инфра-М |год = 2005 |isbn = }} === Нәфис әҫәрҙәр === * {{книга |автор = Аристофан |часть = Лягушки |заглавие = Лисистрата |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Харьков |издательство = Фолио |год = 2001 |серия = Библиотека античной литературы |isbn = 966-03-1037-4 }}. — [АЛ] === Башҡалар === * {{статья |заглавие = Деньги без процентов и инфляции |ссылка = http://ecocrisis.wordpress.com/economia/kennedy/ |издание = Маргрит Кеннеди }} * [http://www.martynenko-info.ru/articles/article_006_0.html «Денежные власти и функции денег»] — ''«Большой Бизнес»'' . 2006. № 3. * [http://www.martynenko-info.ru/articles/article_008_0.html «Валютный фетишизм»]. ''«Большой Бизнес»'' . 2006. № 10 (35), стр. 34-43. * [http://www.martynenko-info.ru/articles/article_009_0.php?altver=1 Социально-политическая изнанка монополии денежной власти]. Журнал "Наука. Культура. Йәмғиәт № 4, 2006. стр. 3—12. * [http://www.martynenko-info.ru/index1.html Неизвестная политика Банка России], В. В. Мартыненко. == Һылтанмалар == * [http://www.russian-money.ru/ Сайт о деньгах России] * [http://ec-dejavu.ru/m/Money.html Деньги в древнем мире] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091014042258/http://ec-dejavu.ru/m/Money.html |date=2009-10-14 }} [[Категория:Аҡса]] 0ry4z1iintcgl31sn296pqp797btngj Веймар республикаһы 0 59941 1302541 768259 2026-08-11T19:25:24Z InternetArchiveBot 31336 Add 18 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302541 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{rq|stub}} '''Ве́ймар Респу́бликаһы''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}, ''Deutsches Reich'' {{Audio|De-WeimarRepublic.ogg|Weimarer Republik}}) — историяграфияла ҡулланылған 1919 йылдан 1933 йылға тиклем [[Германия]]нын исеме. Рәсми рәүештә был дәүләт һаман «Германия Дәүләте» ({{lang-de|Deutsches Reich}}) тип атала. [[Рәсем:Weimar Constitution.jpg|thumb|Веймар конституцияһы]] Беренсе Донъя һуғышынан һуң Германияла республика барлыҡҡа килә. 1919 йылда [[Веймар]] ҡалаһында милли йыйылыш була. Яңы конституция яҙыла. [[Рәсем:Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg|thumb|Германия Веймар ваҡытында]] [[Рәсем:Deutsches Reich 1925 b.png|thumb|Германия 1925 йылда]] == Әҙәбиәт == * {{книга|автор =Винклер Г. А. | заглавие=Веймар 1918—1933: история первой немецкой демократии |место=М. |издательство=РОССПЭН|год=2013|страниц= 878 |isbn=978-5-8243-1719-0 |тираж=700 |ref= Винклер }} * ''Марк Уолкер.'' [http://scepsis.ru/library/id_456.html Наука в Веймарской Германии] * {{cite book |author=David Abraham. |title=The Collapse of the Weimar Republic: Political Economy and Crisis |url=https://archive.org/details/collapseofweimar0000abra |edition=2nd Edition |location=New Jersey |publisher=Holmes & Meier Publishers |year=1986 |isbn=0-8419-1084-7}} * {{cite book |authorlink=William Sheridan Allen |author=William Sheridan Allen. |title=The Nazi seizure of Power: the experience of a single German town, 1922-1945 |url=https://archive.org/details/naziseizureofpow0000alle_z9m7 |location=New York, Toronto |publisher=F. Watts |year=1984 |isbn=0-531-09935-0}} * {{cite book |author=V. R. Berghahn. |title=Modern Germany |location=Cambridge, UK |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |isbn=0-521-34748-3}} * {{cite book |author=Paul Bookbinder. |title=Weimar Germany: the Republic of the Reasonable |url=https://archive.org/details/weimargermanyrep0000book |location=Manchester, UK |publisher=Manchester University Press |year=1996 |isbn=0-7190-4286-0}} * {{cite book |authorlink=Karl Dietrich Bracher |author=Karl Dietrich Bracher. |title=Die Auflösung der Weimarer Republik; eine Studie zum Problem des Machtverfalls in der Demokratie |url=https://archive.org/details/dieauflosungderw0000brac |location=Villingen, Schwarzwald |publisher=Ring-Verlag |year=1971 |language=German}} * {{cite book |authorlink=Martin Broszat |author=Martin Broszat. |title=Hitler and the Collapse of Weimar Germany |url=https://archive.org/details/hitlercollapseof0000bros |location=Leamington Spa, New York |publisher=Berg<!--: Distributed exclusively in the US by St. Martin's Press--> |year=1987 |isbn=0-85496-509-2}} * {{cite book |author=Thomas Childers. |title=The Nazi Voter: The Social Foundations of Fascism in Germany, 1919-1933 |url=https://archive.org/details/nazivotersocialf0000chil |location=Chapel Hill |publisher=University of North Carolina Press |year=1983 |isbn=0-8078-1570-5}} * {{cite book |authorlink=Gordon A. Craig |author=Gordon A. Craig. |title=Germany 1866-1945 (Oxford History of Modern Europe) |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=1980 |isbn=0-19-502724-8}} * {{cite book |author=Andreas Dorpalen. |title=Hindenburg and the Weimar Republic |url=https://archive.org/details/hindenburgweimar0000dorp |location=Princeton, N.J. |publisher=Princeton University Press |year=1964}} * Theodor Eschenburg. (1972) «The Role of the Personality in the Crisis of the Weimar Republic: Hindenburg, Brüning, Groener, Schleicher» pages 3-50 from «Republic to Reich The Making Of The Nazi Revolution» edited by Hajo Holborn, New York: Pantheon Books. * {{cite book |author=Edgar Feuchtwanger. |title=From Weimar to Hitler: Germany, 1918-33 |url=https://archive.org/details/fromweimartohitl0000feuc_g1n9 |location=London |publisher=Macmillan |year=1993 |isbn=0-333-27466-0}} * {{cite book |authorlink=Peter Gay |author=Peter Gay. |title=Weimar Culture: The Outsider as Insider |location=New York |publisher=Harper & Row |year=1968}} * {{cite book |author=Mel Gordon. |title=Volutpuous Panic: The Erotic World of Weimar Berlin |url=https://archive.org/details/voluptuouspanice0000gord |location=New York |publisher=Feral House |year=2000}} * {{cite book |author=Richard F. Hamilton. |title=Who Voted for Hitler? |url=https://archive.org/details/whovotedforhitle0000hami |location=Princeton, N.J. |publisher=Princeton University Press |year=1982 |isbn=0-691-09395-4}} * {{cite book |author=Harold James. |title=The German Slump: Politics and Economics, 1924-1936 |url=https://archive.org/details/germanslumppolit0000jame_i7k7 |location=Oxford, Oxfordshire |publisher=Clarendon Press |year=1986 |isbn=0-19-821972-5}} * {{cite book |author=Anton Kaes. |coauthors=Martin Jay, Edward Dimendberg. (eds.) |title=The Weimar Republic Sourcebook |url=https://archive.org/details/weimarrepublicso0000unse_j6u2 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |year=1994 |isbn=0-520-06774-6}} * {{cite book |author=Eberhard Kolb. |title=The Weimar Republic |url=https://archive.org/details/weimarrepublic0000kolb_p7s1 |others=P.S. Falla (translator) |location=London |publisher=Unwin Hyman |year=1988 |isbn=0-04-943049-1}} * {{cite book |authorlink=Hans Mommsen |author=Hans Mommsen. |title=From Weimar to Auschwitz |others=Philip O'Connor (translator) |location=Princeton, N.J. |publisher=Princeton University Press |year=1991 |isbn=0-691-03198-3}} * {{cite book |authorlink=Edgar Ansel Mowrer |author=Edgar Angel Mowrer. |title=Germany Puts The Clock Back |location=London |publisher=[[The Bodley Head]] |year=1933}} * {{cite book |authorlink=Edgar Ansel Mowrer |author=Edgar Angel Mowrer. |title=Triumph and Turmoil |url=https://archive.org/details/triumphturmoilpe0000mowr |publisher=George Allen & Unwin |year=1970 |isbn=0049200267}} * {{cite book |author=Anthony James Nicholls. |title=Weimar And The Rise Of Hitler |location=New York |publisher=St. Martin's Press, |year=2000 |isbn=0-312-23350-7}} * {{cite book |authorlink=Detlev Peukert |author=Detlev Peukert. |title=The Weimar Republic: the Crisis of Classical Modernity |url=https://archive.org/details/weimarrepublic00detl |location=New York |publisher=Hill and Wang |year=1992 |isbn=0-8090-9674-9}} * {{cite book |author=Arthur Rosenberg. |title=A History of The German Republic |url=https://archive.org/details/historyofgermanr0000arth |publisher=Methuen |location=London |year=1936}} * {{cite book |authorlink=Henry Ashby Turner |author=Henry Ashby Turner. |title=Hitler's Thirty Days To Power: January 1933 |url=https://archive.org/details/hitlersthirtyday00turn |location=Reading, Mass. |publisher=Addison-Wesley |year=1996 |isbn=0-201-40714-0}} * {{cite book |authorlink=Henry Ashby Turner |author=Henry Ashby Turner. |title=German Big Business and the Rise of Hitler |url=https://archive.org/details/germanbigbusines00turn |location=New York |publisher=Oxford University Press |year=1985 |isbn=0-19-503492-9}} * {{cite book |authorlink=John Wheeler-Bennett |author=John Wheeler-Bennett. |title=The Nemesis of Power: German Army in Politics, 1918-1945 |location=New York |publisher=Palgrave Macmillan Publishing Company |year=2005 |isbn=1-4039-1812-0}} * ''Л. И. Гинцберг.'' Ранняя история нацизма. Борьба за власть. — М.: Вече, 2004. — 380 с. — ISBN 5-9533-0320-3 [[Категория:Веймар республикаһы]] [[Категория:Ҡатнаш республикалар]] klhz229grpwwfukfmajfgrcghu1n2c7 Стэнли Кубрик 0 64884 1302565 1113184 2026-08-11T19:45:26Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302565 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист |имя = Стэнли Кубрик |оригинал имени = Stanley Kubrick |изображение = |ширина = 300px |описание изображения = Автопортрет |имя при рождении = Стэнли Кубрик ({{lang-en|Stanley Kubrick}}) |дата рождения = 26.7.1928 |место рождения = {{ТУ|АҠШ|АҠШ-та}}, [[Нью-Йорк]], Манхэттен |дата смерти = 7.3.1999 |место смерти = {{ВБУ|Англия|Англияла}}, [[Бөйөк Британия]] Хартфордшир графлығы, Харпенден |профессия = кинорежиссёр, кинопродюсер, кинооператор |гражданство = {{USA}}<br />{{GBR}} |годы активности = [[1951]]—[[1999]] |направление = Яңы Голливуд |киностудия = |награды = * Премия «[[BAFTA]]» в номинации лучшего режиссёра в 1975 году за фильм «[[Барри Линдон]]» * Премия «[[BAFTA]]» за большой вклад в режиссёрское содружество (вручена в 2000 году) * Премия «[[BSFC]]» в номинации лучшего режиссёра в 1987 году за фильм «[[Цельнометаллическая оболочка (фильм)|Цельнометаллическая оболочка]]» * Премия «[[KCFCC]]» в номинации лучшего режиссёра в 1969 году за фильм «[[Космическая одиссея 2001 года]]» * Премия «[[NBR]]» в номинации лучшего режиссёра в 1975 году за фильм «[[Барри Линдон]]» * Премия «[[NYFCC]]» в номинации лучшего режиссёра в 1964 году за фильм «[[Доктор Стрейнджлав, или Как я перестал бояться и полюбил бомбу]]» * Премия «[[NYFCC]]» в номинации лучшего режиссёра в 1971 году за фильм «[[Заводной апельсин (фильм)|Заводной апельсин]]» * Премия «[[Золотой лев]]» в 1997 году. * Премия «[[Оскар (премия)|Оскар]]» за лучшие спецэффекты в 1969 году за фильм «[[2001: Космическая одиссея (фильм)|2001: Космическая одиссея]]» |imdb_id = 0000040 |сайт = {{cite web|url=http://www.visual-memory.co.uk/amk/|title=The Kubrick Site}} }} '''Стэ́нли Ку́брик''' ({{lang-en|Stanley Kubrick}}, [[26 июль]] [[1928 йыл]] — [[7 март]] [[1999 йыл]]) — [[АҠШ|Америка]] һәм [[Бөйөк Британия|Британия]] кинорежиссёры, фотограф һәм продюсер, [[XX быуат]]тың икенсе яртыһының иң абруйлы кинематографистарының береһе. Уның киң экранға сыҡҡан [[фильм]]дары юғары оҫталыҡ менән төшөрөлгән. Кубриктың режиссёрлыҡ талантының үҙенсәлектәренә картиналарындағы ҙур планлы күренештәрҙе, шулай уҡ ғәҙәти булмаған панораманы һәм монтажлауҙың махсус ысулдарын урынлы ҡулланыуын индерәләр. Фильмдарҙа популяр һәм классик [[музыка]] ла ул беҙ өйрәнмәгәнсәрәк файҙаланыла. Кубрик кешенең үҙе өсөн генә булдырған донъяһында уның яңғыҙлығын, тирә-яҡ ысынбарлыҡтан айырымланыуын йыш һүрәтләй. == Биографияһы == [[Файл:Kubrick-Chicago-Look.jpg|мини|250px|Чикаго ҡалаһының Кубрик 1949 йылда төшөргән фотографияһы]] Стэнли Кубрик [[1928 йыл]]дың [[26 июль|26 июлендә]] [[Нью-Йорк]]та ''Джейкоб Леонард Кубрик'' ([[21 май]] [[1902]] — [[19 октябрь]] [[1985]]) менән ''Сэди Гертруда Первелерҙың'' ([[28 октябрь]] [[1903]] — [[23 апрель]] [[1985]]) йәһүд ғаиләһендә тәүге бала булып тыуа. [[1934 йыл]]дың майында уның һеңлеһе Барбра Мэри донъяға килә. Уларҙың атаһы, сығышы менән ата-әсәһе һәм атаһы яғынан олатаһы менән оләсәһе аша [[Польша]], [[Австрия]] һәм [[Румыния]] йәһүдтәре вәриҫе булған табип-хирург Джейкоб Леонард Кубрик [[1927 йыл]]да Нью-Йорк медицина колледжын тамамлай һәм Австриянан күсеп килгән йәһүдтәрҙең ҡыҙы Сэди Гертруда Первелерға өйләнә. Бала сағында Стэнли ҡаланың «Бронкс» тип аталған өлөшөндә]], Клинтон проспектындағы 2160-сы фатирҙа йәшәй{{sfn|LoBrutto|1999|p=524}}. Якоб менән Гертруда йәһүд йолалары буйынса өйләнешһә лә, Кубриктар ғаиләһе диндар булмай, һөҙөмтәлә Стэнли атеист булып үҫә<ref name="Cocks">Cocks, Geoffrey. ''The Wolf at the Door: Stanley Kubrick, History, & the Holocaust'', Peter Lang Publishing (2004) pp. 22-25, 30.</ref>. Кубриктар ғаиләһе шаҡтай бай була. == Фильмография == {{ВФильмеВерх}} {{ВдФильме|1951| [[День схватки (фильм)|День схватки]] |Day of the Fight|режиссёр, продюсер, оператор}} {{ВдФильме|1951| [[Летящий падре (фильм)|Летящий падре]] |Flying Padre|режиссёр, сценарист, оператор}} {{ВдФильме|1953| [[Морские наездники (фильм)|Моряки]] |The Seafarers|режиссёр, оператор}} {{ВФильме|1953|[[Страх и вожделение (фильм)|Страх и вожделение]]|Fear and Desire|режиссёр, продюсер, оператор}} {{ВФильме|1955|[[Поцелуй убийцы (фильм, 1955)|Поцелуй убийцы]]|Killer’s Kiss|режиссёр, продюсер, сценарист, оператор}} {{ВФильме|1956|[[Убийство (фильм, 1956)|Убийство]]|The Killing|режиссёр, сценарист}} {{ВФильме|1957|[[Тропы славы (фильм)|Тропы славы]]|Paths of Glory|режиссёр, продюсер, сценарист}} {{ВФильме|1960|[[Спартак (фильм, 1960)|Спартак]]|Spartacus|режиссёр}} {{ВФильме|1962|[[Лолита (фильм, 1962)|Лолита]]|Lolita|режиссёр, сценарист}} {{ВФильме|1964|[[Доктор Стрейнджлав, или Как я перестал бояться и полюбил бомбу (фильм)|Доктор Стрейнджлав, или Как я перестал бояться и полюбил бомбу]]|Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb|режиссёр, продюсер, сценарист}} {{ВФильме|1968|[[Космическая одиссея 2001 (фильм)|Космическая одиссея 2001]]|2001: A Space Odyssey|режиссёр, продюсер, сценарист}} {{ВФильме|1971|[[Заводной апельсин (фильм)|Заводной апельсин]]|A Clockwork Orange|режиссёр, продюсер, сценарист}} {{ВФильме|1975|[[Барри Линдон (фильм)|Барри Линдон]]|Barry Lyndon|режиссёр, продюсер, сценарист}} {{ВФильме|1980|[[Сияние (фильм)|Сияние]]|The Shining|режиссёр, продюсер, сценарист}} {{ВФильме|1987|[[Цельнометаллическая оболочка (фильм)|Цельнометаллическая оболочка]]|Full Metal Jacket|режиссёр, продюсер, сценарист}} {{ВФильме|1999|[[С широко закрытыми глазами (фильм)|С широко закрытыми глазами]]|Eyes Wide Shut|режиссёр, продюсер, сценарист}} {{ВФильмеНиз}} == Наградалары һәм номинациялары == {{main|Список наград и номинаций фильмов Стэнли Кубрика}} {| align="center" width=94% style="text-align:center; font-size:98%; clear:both" | Номинирован ! style="background-color: #F0E68C; font-weight: normal; line-height: normal;" | <span style="font-size: 14px;">'''[[Золотой глобус]] (1961)'''</span> |- ! width="200" bgcolor=#ffffff style="background-color: #F0E68C; font-size: 13px;"|[[Золотой глобус]] | style="background-color: #FAFAD2;" | Лучший режиссёр — Стэнли Кубрик (за фильм «Спартак») |} {| align="center" width=94% style="text-align:center; font-size:98%; clear:both" | Номинирован ! style="background-color: #F0E68C; font-weight: normal; line-height: normal;" | <span style="font-size: 14px;">'''[[Британская академия]] (1961)'''</span> |- ! width="200" bgcolor=#ffffff style="background-color: #F0E68C; font-size: 13px;"|[[BAFTA]] | style="background-color: #FAFAD2;" | Лучший фильм — «Спартак» |} {| align="center" width=94% style="text-align:center; font-size:98%; clear:both" | Номинирован ! style="background-color: #F0E68C; font-weight: normal; line-height: normal;" | <span style="font-size: 14px;">'''[[Венецианский кинофестиваль]] (1962)'''</span> |- ! width="200" bgcolor=#ffffff style="background-color: #F0E68C; font-size: 13px;"|[[Золотой лев]] | style="background-color: #FAFAD2;" | Лучший фильм — «Лолита» |} {| align="center" width=94% style="text-align:center; font-size:98%; clear:both" | Номинирован ! style="background-color: #F0E68C; font-weight: normal; line-height: normal;" | <span style="font-size: 14px;">'''[[Золотой глобус]] (1963)'''</span> |- ! width="200" bgcolor=#ffffff style="background-color: #F0E68C; font-size: 13px;"|[[Золотой глобус]] | style="background-color: #FAFAD2;" | Лучший режиссёр — Стэнли Кубрик (за фильм «Лолита») |} {| align="center" width=94% style="text-align:center; font-size:98%; clear:both" | Номинирован ! style="background-color: #F0E68C; font-weight: normal; line-height: normal;" | <span style="font-size: 14px;">'''[[Академия кинематографических искусств и наук]] (1965)'''</span> |- ! width="200" bgcolor=#ffffff style="background-color: #F0E68C; font-size: 13px;"|[[Оскар (премия)|Оскар]] | style="background-color: #FAFAD2;" | Лучший режиссёр — Стэнли Кубрик (за фильм «Доктор Стрейнджлав, или Как я научился не волноваться и полюбил атомную бомбу») <br />Лучший фильм — «Доктор Стрейнджлав, или Как я научился не волноваться и полюбил атомную бомбу» <br />Лучший адаптированный сценарий — Стэнли Кубрик (за фильм «Доктор Стрейнджлав, или Как я научился не волноваться и полюбил атомную бомбу») |} {| align="center" width=94% style="text-align:center; font-size:98%; clear:both" | Номинирован ! style="background-color: #F0E68C; font-weight: normal; line-height: normal;" | <span style="font-size: 14px;">'''[[Британская академия]] (1965)'''</span> |- ! width="200" bgcolor=#ffffff style="background-color: #F0E68C; font-size: 13px;"|[[BAFTA]] | style="background-color: #FAFAD2;" | Лучший сценарий британского фильма — «Доктор Стрейнджлав, или Как я научился не волноваться и полюбил атомную бомбу» |} {| align="center" width=94% style="text-align:center; font-size:98%; clear:both" | Награждён ! style="background-color: #F0E68C; font-weight: normal; line-height: normal;" | <span style="font-size: 14px;">'''[[Академия кинематографических искусств и наук]] (1969)'''</span> |- ! width="200" bgcolor=#ffffff style="background-color: #F0E68C; font-size: 13px;"|[[Оскар (премия)|Оскар]] | style="background-color: #FAFAD2;" | Лучшие визуальные эффекты — Стэнли Кубрик (за фильм «2001 год: Космическая одиссея») |} {| align="center" width=94% style="text-align:center; font-size:98%; clear:both" | Номинирован ! style="background-color: #F0E68C; font-weight: normal; line-height: normal;" | <span style="font-size: 14px;">'''[[Академия кинематографических искусств и наук]] (1969)'''</span> |- ! width="200" bgcolor=#ffffff style="background-color: #F0E68C; font-size: 13px;"|[[Оскар (премия)|Оскар]] | style="background-color: #FAFAD2;" | Лучший режиссёр — Стэнли Кубрик (за фильм «2001 год: Космическая одиссея») <br />Лучший оригинальный сценарий — Стэнли Кубрик (за фильм «2001 год: Космическая одиссея») |} {| align="center" width=94% style="text-align:center; font-size:98%; clear:both" | Номинирован ! style="background-color: #F0E68C; font-weight: normal; line-height: normal;" | <span style="font-size: 14px;">'''[[Британская академия]] (1969)'''</span> |- ! width="200" bgcolor=#ffffff style="background-color: #F0E68C; font-size: 13px;"|[[BAFTA]] | style="background-color: #FAFAD2;" | Лучший фильм — «2001 год: Космическая одиссея» |} {| align="center" width=94% style="text-align:center; font-size:98%; clear:both" | Номинирован ! style="background-color: #F0E68C; font-weight: normal; line-height: normal;" | <span style="font-size: 14px;">'''[[Британская академия]] (1969)'''</span> |- ! width="200" bgcolor=#ffffff style="background-color: #F0E68C; font-size: 13px;"|[[Премия объединенных наций]] | style="background-color: #FAFAD2;" | Стэнли Кубрик |} {| align="center" width=94% style="text-align:center; font-size:98%; clear:both" | Номинирован ! style="background-color: #F0E68C; font-weight: normal; line-height: normal;" | <span style="font-size: 14px;">'''[[Академия кинематографических искусств и наук]] (1972)'''</span> |- ! width="200" bgcolor=#ffffff style="background-color: #F0E68C; font-size: 13px;"|[[Оскар (премия)|Оскар]] | style="background-color: #FAFAD2;" | Лучший режиссёр — Стэнли Кубрик (за фильм «Заводной апельсин») <br />Лучший фильм — «Заводной апельсин» <br />Лучший адаптированный сценарий — Стэнли Кубрик (за фильм «Заводной апельсин») |} {| align="center" width=94% style="text-align:center; font-size:98%; clear:both" | Номинирован ! style="background-color: #F0E68C; font-weight: normal; line-height: normal;" | <span style="font-size: 14px;">'''[[Золотой глобус]] (1972)'''</span> |- ! width="200" bgcolor=#ffffff style="background-color: #F0E68C; font-size: 13px;"|[[Золотой глобус]] | style="background-color: #FAFAD2;" | Лучший режиссёр — Стэнли Кубрик (за фильм «Заводной апельсин») |} {| align="center" width=94% style="text-align:center; font-size:98%; clear:both" | Номинирован ! style="background-color: #F0E68C; font-weight: normal; line-height: normal;" | <span style="font-size: 14px;">'''[[Британская академия]] (1973)'''</span> |- ! width="200" bgcolor=#ffffff style="background-color: #F0E68C; font-size: 13px;"|[[BAFTA]] | style="background-color: #FAFAD2;" | Лучший сценарий — Стэнли Кубрик (за фильм «Заводной апельсин») <br />Лучший режиссёр — Стэнли Кубрик (за фильм «Заводной апельсин») |} {| align="center" width=94% style="text-align:center; font-size:98%; clear:both" | Номинирован ! style="background-color: #F0E68C; font-weight: normal; line-height: normal;" | <span style="font-size: 14px;">'''[[Академия кинематографических искусств и наук]] (1976)'''</span> |- ! width="200" bgcolor=#ffffff style="background-color: #F0E68C; font-size: 13px;"|[[Оскар (премия)|Оскар]] | style="background-color: #FAFAD2;" | Лучший режиссёр — Стэнли Кубрик (за фильм «Барри Линдон») <br />Лучший фильм — «Барри Линдон» <br />Лучший оригинальный сценарий — Стэнли Кубрик (за фильм «Барри Линдон») |} {| align="center" width=94% style="text-align:center; font-size:98%; clear:both" | Награждён ! style="background-color: #F0E68C; font-weight: normal; line-height: normal;" | <span style="font-size: 14px;">'''[[Британская академия]] (1976)'''</span> |- ! width="200" bgcolor=#ffffff style="background-color: #F0E68C; font-size: 13px;"|[[BAFTA]] | style="background-color: #FAFAD2;" | Лучший режиссёр — Стэнли Кубрик (за фильм «Барри Линдон») |} {| align="center" width=94% style="text-align:center; font-size:98%; clear:both" | Номинирован ! style="background-color: #F0E68C; font-weight: normal; line-height: normal;" | <span style="font-size: 14px;">'''[[Золотой глобус]] (1976)'''</span> |- ! width="200" bgcolor=#ffffff style="background-color: #F0E68C; font-size: 13px;"|[[Золотой глобус]] | style="background-color: #FAFAD2;" | Лучший режиссёр — Стэнли Кубрик (за фильм «Барри Линдон») |} {| align="center" width=94% style="text-align:center; font-size:98%; clear:both" | Номинирован ! style="background-color: #F0E68C; font-weight: normal; line-height: normal;" | <span style="font-size: 14px;">'''[[Академия кинематографических искусств и техники]] (1977)'''</span> |- ! width="200" bgcolor=#ffffff style="background-color: #F0E68C; font-size: 13px;"|[[Сезар]] | style="background-color: #FAFAD2;" | Лучший фильм на иностранном языке — «Барри Линдон» |} {| align="center" width=94% style="text-align:center; font-size:98%; clear:both" | Номинирован ! style="background-color: #F0E68C; font-weight: normal; line-height: normal;" | <span style="font-size: 14px;">'''[[Раззи]] (1981)'''</span> |- ! width="200" bgcolor=#ffffff style="background-color: #F0E68C; font-size: 13px;"|[[Золотая малина]] | style="background-color: #FAFAD2;" | Худший режиссёр — Стэнли Кубрик (за фильм «Сияние») |} {| align="center" width=94% style="text-align:center; font-size:98%; clear:both" | Номинирован ! style="background-color: #F0E68C; font-weight: normal; line-height: normal;" | <span style="font-size: 14px;">'''[[Академия кинематографических искусств и наук]] (1988)'''</span> |- ! width="200" bgcolor=#ffffff style="background-color: #F0E68C; font-size: 13px;"|[[Оскар (премия)|Оскар]] | style="background-color: #FAFAD2;" | Лучший адаптированный сценарий — Стэнли Кубрик (за фильм «Цельнометаллическая оболочка») |} {| align="center" width=94% style="text-align:center; font-size:98%; clear:both" | Награждён ! style="background-color: #F0E68C; font-weight: normal; line-height: normal;" | <span style="font-size: 14px;">'''[[Венецианский кинофестиваль]] (1997)'''</span> |- ! width="200" bgcolor=#ffffff style="background-color: #F0E68C; font-size: 13px;"|[[Премия «За вклад в мировой кинематограф»]] | style="background-color: #FAFAD2;" | Стэнли Кубрик |} {| align="center" width=94% style="text-align:center; font-size:98%; clear:both" | Награждён ! style="background-color: #F0E68C; font-weight: normal; line-height: normal;" | <span style="font-size: 14px;">'''[[Венецианский кинофестиваль]] (1999)'''</span> |- ! width="200" bgcolor=#ffffff style="background-color: #F0E68C; font-size: 13px;"|[[Премия «Bastone Bianco»]] | style="background-color: #FAFAD2;" | Стэнли Кубрик (за фильм «С широко закрытыми глазами») |} {| align="center" width=94% style="text-align:center; font-size:98%; clear:both" | Номинирован ! style="background-color: #F0E68C; font-weight: normal; line-height: normal;" | <span style="font-size: 14px;">'''[[Академия кинематографических искусств и техники]] (2000)'''</span> |- ! width="200" bgcolor=#ffffff style="background-color: #F0E68C; font-size: 13px;"|[[Сезар]] | style="background-color: #FAFAD2;" | Лучший фильм на иностранном языке — «С широко закрытыми глазами» |} {| align="center" width=94% style="text-align:center; font-size:98%; clear:both" | Номинирован ! style="background-color: #F0E68C; font-weight: normal; line-height: normal;" | <span style="font-size: 14px;">'''[[Британская академия]] (2000)'''</span> |- ! width="200" bgcolor=#ffffff style="background-color: #F0E68C; font-size: 13px;"|[[Приз лучшему человеку года]] | style="background-color: #FAFAD2;" | Стэнли Кубрик |} == Бүтән проекттары == == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * '''[[Стивен Спилберг]]''' — [[США|американский]] [[кинорежиссёр]], [[сценарист]] и [[продюсер]]. * '''«[[Война и мир (фильм, 1968)|Война и мир]]»''' — художественный фильм [[Бондарчук, Сергей Фёдорович|Сергея Бондарчука]] [[1968 год]]а в четырёх частях по [[Война и мир (роман)|одноимённому роману]] [[Толстой, Лев Николаевич|Льва Толстого]], выпуск которого стал одной из причин отмены Кубриком съемок биографического фильма о Наполеоне. * '''[[Carl Zeiss Planar 50mm f/0.7]]''' — объективы, которые использовал Стенли Кубрик при съёмке своего фильма «[[Барри Линдон]]». * '''«[[Список Шиндлера]]»''' — художественный фильм [[Спилберг, Стивен|Стивена Спилберга]], из-за выхода которого Кубрик предпочел не делать фильм «Арийские документы». * '''«[[Искусственный разум (фильм)|Искусственный разум]]»''' — научно-фантастический художественный фильм о роботе-ребёнке, который был способен любить. Этот фильм [[Стивен Спилберг]] посвятил Стенли Кубрику. * '''«[[Наполеоновская симфония (роман)|Наполеоновская симфония]]»''' — роман [[Бёрджес, Энтони|Энтони Бёрджесса]], написанный после работы над сценарием фильма «Заводной апельсин». Роман был посвящён сотрудничеству [[Бёрджес, Энтони|Энтони Бёрджесса]] с Стэнли Кубриком, который намеревался снять фильм про жизнь Наполеона Бонапарта. * '''[[Кубрик, Кристиана|Кристиана Кубрик]]''' ''(урождённая Кристина Сюзан Харлан)'' — немецкая актриса, танцовщица, художница и певица. Жена Стенли Кубрика. * '''[[Наполеон I Бонапарт]]''' — император Франции в 1804—1815 гг., французский полководец и государственный деятель, заложивший основы современного французского государства. Кубрик запланировал крупномасштабные подготовки к экранизации биографии Наполеона Бонапарта после успеха фильма «2001», но этот проект был отменен. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == ;Фильмография * «[[Стэнли Кубрик: Жизнь в кино]]» <small>(2001, США, реж. [[Харлан, Ян|Ян Харлан]])</small> * «[[Ящики Стэнли Кубрика]]» <small>(2008, Великобритания, реж. [[Джон Ронсон]])</small> == Әҙәбиәт == * {{cite book | author=Crone, Rainer (text) and Stanley Kubrick (photographs)| title= Stanley Kubrick. Drama and Shadows: Photographs 1945-1950 | publisher=Phaidon Press| year=2005| isbn=0-7148-4438-1}} * {{cite book | author=David Hughes | title= The Complete Kubrick | url=https://archive.org/details/completekubrick0000hugh | location=London | publisher=Virgin | year=2000 |isbn= 0-7535-0452-9 | unused_data=|Hughes, David}} * {{cite book | author=Jacke, Andreas| title= Stanley Kubrick: Eine Deutung der Konzepte seiner Filme | publisher=Psychosozial-Verlag|year=2009 | isbn=978-3-89806-856-7, ISBN 3-89806-856-0}} * Lyons, V and Fitzgerald, M. (2005) ‘’Asperger syndrome : a gift or a curse?’’ New York : [[Nova Science Publishers]]. ISBN 1-59454-387-9 * {{cite book|author=Rasmussen, Randy|title=Stanley Kubrick: Seven Films Analyzed|publisher=McFarland|year=2005|isbn=0786421525, 9780786421527}} * Deutsches Filmmuseum (Ed.): Stanley Kubrick ; Kinematograph Nr. 14, Frankfurt/Main, 2004. ISBN 3-88799-069-2 (English edition) * {{книга |автор = Нэрмор, Джеймс |заглавие = Кубрик |ответственный = Джеймс Нэрмор; пер. с англ. Е. Микериной |место = М. |издательство = Rosebud Publishing |год = 2012 |страниц = 400 |серия = |isbn = 978-5-905712-01-2 |тираж = |ref = Нэрмор }} == Һылтанмалар == {{wikiquote|Стэнли Кубрик}} * {{commonscat-inline|Stanley Kubrick|Стэнли Кубрик}} * {{imdb name|id=0000040|name=Стэнли Кубрик}} * {{cite web|url=http://kubrickfilms.warnerbros.com/|title=Официальный сайт Стэнли Кубрика|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CUwEF2nL|archivedate=2012-11-28}}{{ref-en}} * {{cite web|url=http://www.kinomag.ru/author-auz344.html|title=Биография и фильмография Стэнли Кубрика|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CUwEpEks|archivedate=2012-11-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130204143200/http://kinomag.ru/author-auz344.html |date=2013-02-04 }}{{ref-ru}} * {{cite web|url=http://hot.ynet.co.il/home/0%2C7340%2CL-8351-37094%2C00.html|title=Джон Ронсон (Jon Ronson), «Коробки Стэнли Кубрика»|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CUwGZUMR|archivedate=2012-11-28}}, телевизионный документальный фильм (47 мин) на сайте канала Науки, Израиль {{ref-en}} {{ref-ru}} [[Категория:Стэнли Кубрик| ]] [[Категория:«Оскар» премияһы лауреаттары]] [[Категория:АҠШ сценаристары]] [[Категория:АҠШ кинорежиссёрҙары]] [[Категория:BAFTA премияһы лауреаттары]] k45ek10sh9q6po0xn4ldjaaklqz6suu Камерун 0 64959 1302605 1201792 2026-08-11T20:17:37Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302605 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Статус = <!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--> |Башҡортса исеме = Камерун Республикаһы |Оригиналь исеме = {{lang-fr|République du Cameroun}} {{lang-en|Republic of Cameroon}} |Эйәлек килеш = Камерун |Флаг = |Герб = Cameroon COA.svg |Герб урынына = |Девиз = Paix, Travail, Patrie - Peace, Work, Fatherland (Тыныслыҡ, Хеҙмәт, Тыуған ил!) |Гимн исеме = Chant de Ralliement |Аудио = |Идара итеү төрө = [[Президент республикаһы]] |Дәүләт дине = |lat_dir = N|lat_deg = 5|lat_min = 7|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 11|lon_min = 55|lon_sec = 0 |region = CM |CoordScale = |Картала = Cameroon (orthographic projection).svg |картаға яҙыу = |Картала2 = |Рәсми тел = |Нигеҙләнгән = |Бойондороҡһоҙлок датаһы = [[1 ғинуар]] [[1960]] |тан бойондороҡһоҙлоҡ = [[Франция]]нан и [[Бөйөк Британия]]нан |Баш ҡала = [[Яунде]] |Эре ҡалалар = |Етәкселәрҙең вазифалары = Президент Премьер-министр |Етәкселәр = [[Поль Бийя]] [[Филемон Янг]] |Территория буйынса урыны = 52 |Территория = 475 442 |% һыу өҫтө = 1,3 |Этнохороним = |Халҡы буйынса урыны = 59 |Халыҡ = {{рост}}19 100 000 |Баһа йылы = |Иҫәп алыу буйынса халҡы = |Иҫәп алыу йылы = 2009 |Халыҡ тығыҙлығы = 34 |Тығыҙлыҡ буйынса урыны = |ЭТП (ҺАМП) = |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы = |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = |ЭТП (номинал) = |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = |ЭТП (номинал) буйынса урыны = |Йән башына ЭТП (номинал) = |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = |КПҮИ = {{падение}} 0.523 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы = |КПҮИ буйынса урыны = 153 |КПҮИ-ны кимәле = |Валюта = [[Франк КФА BEAC|франк КФА]] (XAF) |Домен = [[.cm]] |ISO = |МОК = |Телефон коды = 237 |Сәғәт бүлкәте = 1 |Иҫкәрмәләр = <!-- |Флаг һәм гербһыҙ=* --> }} '''Камерун''' ([[Француз теле|фр]]. Cameroun, [[Инглиз теле|ингл]]. Cameroon [ˌkæməˈruːn]), рәсми — Камеру́н Респу́бликаһы (фр. République du Cameroun, [[Инглиз теле|ингл]]. Republic of Cameroon [[Португал теле|португалсанан]] Rio dos Camarões — «диңгеҙ ҡыҫалаһы йылғаһы») — [[Үҙәк Африка]]ның көнбайыш өлөшөндәге дәүләт, көньяҡ-көнбайышта Бонни ҡултығы ([[Атлантик океан]]дың Гвинея ҡултығының бер өлөшө) һыуҙары йыуа. Камерундың [[баш ҡала]]һы — [[Яунде]]. [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] (1960), [[Африка берләшмәһе]] (1963), [[Халыҡ-ара валюта фонды|ХВФ]] (1963), [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] (1995), [[Милләттәр Берләшмәһе]] (1995) ағзаһы. == Этимологияһы == Илдең атамаһы «Риу-душ-Камаройнш» ([[Португал теле|порт]]. Rio dos Camarões — «диңгеҙ ҡыҫалаһы йылғаһы») [[Гидронимика|гидронимынан]] алынған. Был гидроним португал диңгеҙ йөҙөүселәре тарафынан 1480-се йылдарҙа Вури йылғаһы тамағын асҡандан һуң барлыҡҡа килә. Унда диңгеҙ ҡыҫалалары бик күп була. Артабан гидроним «Камерун» формаһына әүерелә{{sfn|Поспелов|2002|с=183}}. == География == [[Файл:Физ. карта Камеруна.png|305px|мини|Камерундың физик картаһы]] [[Файл:Cameroon Map.jpg|thumb|305px|Камерундың картаһы]] Илдең территорияһы [[экватор]]ҙың төньяғында ята. Ситке көньяҡ нөктә унан 200 саҡрым самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан. Яр буйы һыҙатының оҙонлоғо яҡынса 320 км тәшкил итә. Төньяҡ-көнбайышта [[Нигерия]], төньяҡта һәм төньяҡ-көнсығышта [[Чад]], көнсығышта [[Үҙәк Африка Республикаһы]], ә көньяҡта [[Габон]], [[Конго Республикаһы]] һәм [[Экватор Гвинеяһы]] менән сиктәш. Илдең иң юғары нөктәһе — Фако тауы — 4040 м. === Геология === Камерунда [[тауҙар]] (Камерун тауҙары), яҫы таулыҡтар һәм [[тигеҙлектәр]] сиратлашып килә. Атлантик яр буйының ҙур өлөшөн киң эстуарийлы тупланма уйһыулыҡ (ҡайһы берҙә һаҙлыҡлы) биләй. Яр буйында Камерун стратоволканы (4100 м) тора. Лобе йылғаһынан көньяҡтараҡ яр буйы бейек һәм ташлы була бара. Илдең үҙәк өлөшөндә йәш лава япмалары һәм һүнгән янартау конустары менән ҡатмарланған, 2460 м тиклем бейеклектәге Адамава тауҙары (Сабаль-Мбабо тауы) күтәрелә. Был тауҙарҙан көньяҡтараҡ Камерундың күпселек өлөшөн биләгән яҫы таулыҡ урынлашҡан. Адамава тауынан төньяҡҡа табан Мандараның тәпәш тауҙары менән сиктәш ҡалҡыу ҡатламлы тигеҙлек ята. Илдең ситке төньяғын [[Чад (күл)|Чад күле]] уйпатлығының тигеҙлеге биләй. Уны ямғыр миҙгелендә һыу баҫа. Камерундың иң ситке көньяҡ-көнсығышы [[Конго уйпатлығы]]ның ситендә ята. Камерунда [[минерал]]дарҙан шельфта [[нефть]] һәм [[газ]] ятҡылыҡтары, боксит, [[алтын]], никель, [[марганец]], [[кобальт]], [[тимер]], [[аҡ ҡурғаш]], [[Титан (элемент)|титан]], [[Уран (элемент)|уран]] ятҡылыҡтары бар. === Климаты === Камерундың климат шарттары илдең төрлө мөйөштәрендә айырыла. Көньяҡта климаты экваториаль, даими дымлы, үҙәктә һәм төньяҡта — субэкваториаль, ямғырлы йәй һәм ҡоро ҡыш (ҡоро миҙгелдең көньяҡтан төньяҡҡа оҙайлығы 4 айҙан 7 айға тиклем арта). Камерун янартауының көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайыш битләүҙәре — [[Африка]]ла иң дымлы урын (йылына 9655 миллиметрға тиклем яуым-төшөм) һәм донъялағы иң дымлы урындарҙың береһе. {| class="wikitable" style="text-align:right;" ! ! t иң йылы ай, °С ! t иң һыуыҡ ай, °С ! Яуым-төшөмдөң йыллыҡ миҡдары, мм |- ! Яр буйы | 24—28 (февраль-март) | 22—24 (июль-август) | >3000 |- ! Үҙәк | 22—24 (апрель-май) | 20—21 (декабрь-январь) | 1500—2000 |- ! Төньяҡ | 32—33 (апрель-май) | 26—27 (декабрь-январь) | <500 |} === Гидрология === Камерундың ҡуйы һәм күп һыулы йылға селтәре Атлантик океан бассейнына ҡарай, ә алыҫ төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыштағы йылғалар Чад күленә ҡоя. Санага — бассейны тулыһынса Камерунда урынлашҡан иң ҙур йылға. Адамава тауҙарының төньяҡ битләүҙәрендә барлыҡҡа килгән йылғалар [[Нигер (йылға)|Нигер]]ҙың эре ҡушылдығы [[Бенуэ]]ға ҡоя. Көньяҡ-көнсығышҡа аҡҡан йылғалар Конго бассейнына ҡараған Сангу йылғаһына ҡоя. Гидроэнергетика ихтыяждары өсөн ҙур һыуһаҡлағыстар булдырылған: Мбакау, Лагдо, Баменджинг. === Флора һәм фауна === Илдең яртыһын урмандар һәм һирәк урмандар биләй. Камерун урмандарында тропик ағастарҙың бөтә төрҙәре лә тиерлек үҫә. Иң типиктары — фикустар, [[икмәк ағасы]], эвкалипттар, пальмалар. Донъя баҙарында һорау менән ҡулланған ҡиммәтле төрҙәр күп: акажу, сипо, сапеле, эбен ағасы, һары ағас кеүек ҡыҙыл ағас төрҙәре. Бик ҡаты (ауыр) ағаслы ағастарҙың күп төрҙәре үҫә, улар араһында билдәле тимер ағасының бер төрө — азоб; ул порт хужалығында һәм шпалдар эшләү өсөн ҡулланыла. Үҫемлектәр тығыҙлығы төньяҡтан көньяҡҡа табан арта: [[Чад (күл)|Чад]] күленән алыҫлашҡан һайын, сүл саванналары типик саванналар менән алмашына бара. Илдең үҙәк өлөшөндә һирәк урмандар һәм япраҡ ҡойоусы мәңге йәшел урмандар килә. Көньяҡта мәңге йәшел экваториаль урмандар менән алмашына. Камерун янартауы битләүҙәрендә 3000 м бейегерәк мәңге йәшел тау урмандары тау болондары менән сиратлаша. Яр буйында мангр ҡыуаҡлыҡтары үҫә. Камерун флораһы составында юғары үҫемлектәрҙең 9000-дән ашыу төрө бар, фаунаһы [[ҡоштар]]ҙың 1000, [[һөтимәрҙәр]]ҙең 300-ҙән ашыу, һөйрәлеүселәр 200 төрҙән тора. Урмандарҙа төрлө [[приматтар]] (маймылдар, галаго, пото, колобус, дрил, [[шимпанзе]], [[Гориллалар]]), [[фил]]дәр, бегемоттар, борма мөгөҙлө антилопалар (бонго, ситатунга) йәшәй. Саванналарҙа күп һанлы [[жираф]]тар, буйволдар, антилопалар, ҡара мөгөҙморон, дөйәғош, марабу, дрофтар күп, [[арыҫлан]] һәм леопардтар осрай. Һыу фаунаһы ла бай. Яр буйы һыуҙарында 130-ҙан ашыу балыҡ төрө бар, улар араһында бик күп ҡиммәтле төрҙәре, шулай уҡ краб, креветка, лангустар күп. Яр буйы һыҙаты урмандарында голиаф баҡаһы йәшәй. Вури, Санага, Ньонг йылғаларының бассейндары сөсө һыуҙа йәшәүсе балыҡтарға бай. == Тарихы == Камерундың боронғо халҡы пигмейҙар була. Артабан көньяҡты бенуэ-конго ҡәбиләләре һәм банту халыҡтары баҫып ала. [[XV быуат]]та чадтар ғаиләһенә ҡараған маса ҡәбиләләре килә. Европалылар менән тәүге бәйләнештәр 1472 йылда булдырыла. XVII быуат башында хәҙерге Камерундың төньяғында иртә феодаль Мандара дәүләте барлыҡҡа килә. 1715 йылда Мандара хакимы үҙ иленә мосолман тәғлимәтен таратыусыларын индерә, һәм Мандара солтанат булып китә. [[XVI быуат]]та Камерундың төньяғына атлантик телдәр ғаиләһенә ҡараған фульбе халҡы үтеп инә башлай. XIX быуатта фулани джихады арҡаһында бөтә төньяҡ Камерун мосолман дәүләте составына инә, уның үҙәге Нигерияның төньяғында урынлашҡан була. [[1884 йыл]]ға тиклем Камерун төбәгендә бойондороҡһоҙ [[аҡһаҡал]]дар өҫтөнлөк итә, уларҙың иң ҡеүәтлеләре дуала батшалары була. Һуңынан өс немец фирмаһы Дуала ҡалаһы өҫтөнән юғары власҡа эйә була һәм уны Германия хөкүмәтенә тапшыра. 1884 йылдан 1916 йылға тиклем Камерун Германия колонияһы була. [[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында 1916 йылда инглиз-француз ғәскәрҙәре оккупациялай. Милләттәр лигаһы уларға идара итеү мандаттарын 1922 йылдың июлендә бирә, һәм Камерунды [[Бөйөк Британия]] менән [[Франция]] бүлеп ала. Урындағы халыҡ баҫҡынсыларға ҡаршы баш күтәрә (1922, 1928—1929 йй, 1931 йылдар)<ref name="кэ" />. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң милли-азатлыҡ хәрәкәте көсәйә. Камерун 1960 йылдың 1 ғинуарында бойондороҡһоҙлоҡ ала, беренсе президент булып Камерун союзы партияһы лидеры, Камерун милли-демократик партияһы лидеры Джон Нгу Фонча 1970 йылға тиклем вице-президент вазифаһын биләй. 1960 йылдарҙа Британия Камерунының көньяҡ өлөшө төп Камерун менән ҡушыла. 1972 йылдың 20 майында референдум һөҙөмтәһендә Камерун [[федерализм|федератив республиканан]] унитар республикаға үҙгәртелә. Француз хөкүмәте ҡыҫымы аҫтында Ахиджо 1982 йылдың ноябрендә отставкаға китә һәм вәкәләттәрен Поль Бийяға тапшыра. == Дәүләт төҙөлөшө == Камерун [[республика]] булып тора. Ил Конституцияһы 1972 йылдан алып ғәмәлдә. Камерун Бөйөк Британия етәкселегендәге Берҙәмлек составына инә. Дәүләт башлығы — [[президент]]<ref name="кэ" />, ул шулай уҡ юғары [[баш командующий]]. Президент дөйөм тауыш биреү юлы менән 7 йылға һайлана (ваҡыт иҫәбе сикләнмәгән). Хәҙерге президент Поль Бийя Камерун президенты вазифаһын 1982 йылдың 6 ноябренән бирле биләй (сираттағы президент һайлауҙары 2011 йылдың октябрендә уҙҙы, унда йәнә Бийя еңә). Башҡарма власты Президент һәм Премьер-министр етәкселегендәге Хөкүмәт тормошҡа ашыра. Закондар сығарыу власын 180 депутаттан торған бер палаталы парламент<ref name="кэ" /> — Милли йыйылыш тормошҡа ашыра. 1961 йылдан хакимлыҡ итеүсе партия — «Камерун халҡының демократик хәрәкәте», әлеге ваҡытта парламентта ул 140 урынды биләй. === Инглиз телле көрсөк === [[Файл:Southern Cameroonians We Did.JPG|thumb|right|Амбазония яҡлылар демонстрацияла]] 2017 йылдың сентябрендә сепаратистар Төньяҡ-Көнбайыш һәм Көньяҡ-Көнбайыш төбәктәрҙең (бөтәһе лә Көньяҡ Камерун булараҡ билдәле) инглиз телле биләмәләрендә бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм хөкүмәткә ҡаршы көрәш башлай. Был хәрәкәт Англия телле көрсөк булараҡ билдәле. Хакимлыҡ итеүсе партия — Камерун халыҡ-демократик хәрәкәте сепаратистарҙы [[Терроризм|террорсылар]] тип һанай һәм конфликтты хәрби юл менән хәл итеү яҡлы<ref>{{cite web |url = https://www.journalducameroun.com/en/cameroon-defence-minister-says-terrorirsts-will-not-be-freed/ |title = Cameroon’s Defence minister says «terrorists» will not be freed |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190327195906/https://www.journalducameroun.com/en/cameroon-defence-minister-says-terrorirsts-will-not-be-freed/ |archivedate = 2019-03-27 }}, Journal du Cameroun, Dec 14, 2018. Accessed Mar 27, 2019.</ref>. Шул уҡ ваҡытта оппозиция хөкүмәттең конфликтты хәл итеү буйынса ғәмәлдәрен тәнҡитләүен асыҡтан-асыҡ белдерә. [[2019 йыл]]дың ғинуарында Социал-демократик фронт һуғыш дауам иткән ваҡытта илдә буласаҡ теләһә ниндәй һайлауҙарға ҡаршы буласағы тураһында белдерә. == Административ-территориаль бүленеш == {| class="standard" width="700" ! colspan="10" | Камерундың төбәктәргә административ бүленеше |- align=center | rowspan="2" | {{Административное деление Камеруна на регионы (Карта изображений)|260px}} |- align=left | style="padding:0; border:none;" | {| class="standard sortable" |+ ! № картала ! Төбәк ! Адм. үҙәк ! Майҙан,<br>км² ! Халҡы,<br>кеше (2007) ! Тығыҙлыҡ,<br>кеше/км² |- | 1 | Адамава төбәге | [[Нгаундере]] | align="right"|63 701 | align="right"|838 689 | align="right"|13,17 |- | 2 | Үҙәк төбәк | [[Яунде]] | align="right"|68 953 | align="right"|2 797 212 | align="right"|40,57 |- | 3 | Көнсығыш төбәк | [[Бертуа]] | align="right"|109 002 | align="right"|875 949 | align="right"|8,04 |- | 4 | Алыҫ төньяҡ төбәк | [[Маруа]] | align="right"|34 263 | align="right"|3 142 883 | align="right"|91,73 |- | 5 | Яр буйы төбәге | [[Дуала (город)|Дуала]] | align="right"|20 248 | align="right"|2 294 540 | align="right"|113,32 |- | 6 | Төньяҡ төбәк | [[Гаруа]] | align="right"|66 090 | align="right"|1 409 445 | align="right"|21,33 |- | 7 | Төньяҡ-Көнбайыш төбәк | [[Баменда]] | align="right"|17 300 | align="right"|2 095 538 | align="right"|121,13 |- | 8 | Көньяҡ төбәк | [[Эболова]] | align="right"|47 191 | align="right"|633 082 | align="right"|13,42 |- | 9 | Көньяҡ-көнбайыш төбәк | [[Буэа]] | align="right"|25 410 | align="right"|1 419 269 | align="right"|55,85 |- | 10 | Көнбайыш төбәк | [[Бафусам]] | align="right"|13 892 | align="right"|2 269 136 | align="right"|163,34 |- style="background: #CCC;" | |Бөтәһе | |466 050 |17 775 743 |38,14 |- | colspan="6" |<small>Примечания:</small> : <small>''Иҫкәрмә: төбәк һүрәтенә баҫыу һеҙҙе тейешле мәҡәләгә алып барасаҡ.''</small> |} |} == Халҡы == [[Файл:Cameroon_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|300px|2020 йылға Камерун халҡының йәш-енес пирамидаһы]] Халыҡ һаны 27,7 миллион кеше тәшкил итә (2020 йылдың июленә халыҡ иҫәбен алыу). Йыллыҡ үҫеш — 2,78 % ([[тыуым]] — бер ҡатын-ҡыҙға 4,66 тыуған бала). Ир-егеттәрҙең уртаса ғүмер оҙонлоғо — 60,6 йыл; Ҡатын-ҡыҙҙар — 64 йыл. Иммунодефицит вирусы ([[ВИЧ-инфекция|ВИЧ]]) йоҡтороу — 3,6 % (2018 йыл баһаһы). Илдә 250-гә яҡын этник төркөм бар. Иң эреләре — фанг (21 %), бамилеке (19 %), дуала (11 %), фульбе (10 %), тикар (7 %). Рәсми телдәр — француз һәм инглиз телдәре<ref name="кэ">{{Из КНЭ|3|115|Камерун}}</ref>. Диндәр — 38,3 % [[Католицизм|католик]]; 25,5 % [[Протестантизм|протестант]]; 24,4 % [[Мосолмандар|мосолман]]; 6,9 % башҡа христиандар; 2,2 % [[Мәжүсилек|мәжүси]]; 2,7 % төрлө (2018 йыл мәғлүмәттәре буйынса). [[Уҡый-яҙа белеү|Грамоталылыҡ]] — 82,6 % ир-ат; 71,6 % ҡатын-ҡыҙ (2018 йыл баһаһы). Ҡала халҡы — 57,6 % (2020 йыл). == Телдәре == Рәсми телдәр — [[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[Француз теле|француз]] телдәре; иң таралғаны — француз теле (80%-тан ашыу)<ref>Nathan, Fernand (ed.) (2010) {{cite web |url = https://www.francophonie.org/IMG/pdf/langue_francaise_monde_integral.pdf |title = ''La langue francaise dans le monde en 2010'' |accessdate = 2019-11-29 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120603081542/http://www.francophonie.org/IMG/pdf/langue_francaise_monde_integral.pdf |archivedate = 2012-06-03 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120603081542/http://www.francophonie.org/IMG/pdf/langue_francaise_monde_integral.pdf |date=2012-06-03 }}, {{ISBN|2098824076}}</ref>. Элек Бөйөк Британияға ҡараған территорияларҙа аралашыу теле — камерун пиджины<ref>[[Cameroon#Neba|Neba]] 94.</ref>. 1970 йылдар уртаһынан алып ҡала үҙәктәрендә ''Camfranglais'' исеме аҫтында инглиз, француз һәм пиджин ҡатышмалары популярлыҡ яулай бара<ref>[[Cameroon#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 131</ref><ref name="Niba">Niba, Francis Ngwa (20 February 2007). «[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6376389.stm New language for divided Cameroon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070221172852/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6376389.stm |date=2007-02-21 }} {{cite web |title = Archived |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6376389.stm |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070221172852/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6376389.stm |archivedate = 2007-02-21 |deadlink = yes }} 21 February 2007 at the [[Wayback Machine]]». ''BBC News''. Retrieved 6 April 2007.</ref>. Франк телле илдәрҙең халыҡ-ара ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, Камерун халҡының 41,17 проценты француз телен белә<ref>{{Cite web |url=https://observatoire.francophonie.org/wp-content/uploads/2022/03/odsef-lfdm-2022.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2022-03-25 |archive-date=2022-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320184029/https://observatoire.francophonie.org/wp-content/uploads/2022/03/odsef-lfdm-2022.pdf |deadlink=no }}</ref>. Хөкүмәт инглиз һәм француз ике теллелеген хуплай, шуға күрә хөкүмәттең рәсми документтары, яңы ҡануниәт, һайлау бюллетендәре ике телдә лә яҙыла һәм бирелә. Камерунда ике теллелекте пропагандалау инициативаһы сиктәрендә илдең һигеҙ юғары уҡыу йортоноң алтауһы тулыһынса ике телле. Колониаль телдәрҙән тыш, яҡынса 20 миллион камерун кешеһе 250 самаһы башҡа телдәрҙә һөйләшә<ref name=":4">Kouega, Jean-Paul. 'The Language Situation in Cameroon', Current Issues in Language Planning, vol. 8/no. 1, (2007), pp. 3-94.</ref>. Тап шуға күрә дә Камерун донъяла иң күп телле илдәрҙең береһе булып һанала<ref name=":5">{{cite web|url=https://www.languagesoftheworld.info/geolinguistics/linguistic-diversity-in-africa-and-europe.html|title=Linguistic diversity in Africa and Europe - Languages Of The World|author=|first=|website=web.archive.org|date=2011-06-16|accessdate=2019-07-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170915122923/http://www.languagesoftheworld.info/geolinguistics/linguistic-diversity-in-africa-and-europe.html|archivedate=2017-09-15}}</ref>. 2017 йылда франкофондар яғынан ҡыҫырыҡлауға ҡаршы күмәк англофон протестары башлана<ref name=":3">{{cite web|url=https://calrev.org/2019/02/11/african-powder-keg-cameroonian-conflict-and-african-security/|title=AFRICAN POWDER KEG: CAMEROONIAN CONFLICT AND AFRICAN SECURITY|author=Genin|first=Aaron|website=The California Review|date=2019-02-11|lang=en|accessdate=2019-04-16}}</ref>. Баш күтәреүселәргә ҡаршы ғәскәр ҡуйыла, һөҙөмтәлә кеше ғүмере өҙөлә; йөҙәрләгән кеше төрмәгә ябыла, меңдәрсә кеше илдән ҡаса<ref>{{cite web |url = https://www.theguardian.com/world/2018/jan/03/deaths-and-detentions-as-cameroon-cracks-down-on-anglophone-activists |title = Deaths and detentions as Cameroon cracks down on anglophone activists |accessdate = 2019-09-03 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180103125739/https://www.theguardian.com/world/2018/jan/03/deaths-and-detentions-as-cameroon-cracks-down-on-anglophone-activists |archivedate = 2018-01-03 |deadlink = yes }} The Guardian, 2018</ref>. Низағ инглиз телле көрсөк тип атала. == Дине == {{bar box |title=Камерунда дин (2018)<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cm.html |title=Africa :: Cameroon — The World Factbook - Central Intelligence Agency<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2020-08-19 |archive-date=2020-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515103416/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cm.html |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200515103416/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cm.html |date=2020-05-15 }}</ref> |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[Христианлыҡ]]|blue|70,7}} {{bar percent|[[Ислам]]|green|24,4}} {{bar percent|Традицион Африка дине|red|2,2}} {{bar percent|Башҡалар|Gray|2,7}} }} Халыҡтың яҡынса 40 проценты — [[христиандар]] (башлыса [[католиктар]]), 22 % — [[мосолмандар]], [21] ҡалғандары — традицион Африка дине яҡлылар ([[мәжүсилек|анимализм]], фетишизм, ата-бабалар һәм тәбиғәт көстәре культы һ.б.).[22] == Иҡтисады == Нефть запастары һәм ауыл хужалығы өсөн уңайлы шарттар арҡаһында Камерун иҡтисады Африкала иң бай иҡтисадтарҙың береһе булып тора. 2009 йылда йән башына [[Эске тулайым продукт|ЭТП]] — 2,3 мең доллар. (Африкала 11-се урын, донъяла 108-се урын). Әммә халыҡтың яртыһы тиерлек фәҡирлек сигенән түбән кимәлдә йәшәй. Эшһеҙлек кимәле яҡынса 30 процент тәшкил итә. Ауыл хужалығында (эшләүселәрҙең 70 проценты, тулайым продукттың 20 %) кофе, какао, мамыҡ, каучук, банандар, майлы, иген, тамыраҙыҡтар; персик, нектарин, абрикос, томат, ҡыяр, әфлисун, борос етештерелә. Малсылыҡ, ағас әҙерләү менән шөғөлләнәләр. Сәнәғәт (хеҙмәткәрҙәрҙең 13 проценты, ЭТП-ның 30 проценты) — нефть сығарыу һәм эшкәртеү, алюмин етештереү, аҙыҡ-түлек сәнәғәте, ҡулланыу тауарҙары, туҡыма, ағас, бәләкәй суднолар ремонтлау. Хеҙмәтләндереү өлкәһе — хеҙмәткәрҙәрҙең 17 проценты, ЭТП-ның 50 проценты. == Тышҡы сауҙа == 2017 йылда [[экспорт]] — 4,27 миллиард доллар<ref>{{Cite web |url=https://atlas.media.mit.edu/ru/profile/country/cmr/ |title=Внешняя торговля Камеруна по данным atlas.media.mit.edu |access-date=2019-02-19 |archive-date=2017-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024135059/http://atlas.media.mit.edu/ru/profile/country/cmr/ |deadlink=no }}</ref> Төп экспорт тауарҙары — сей [[нефть]] (1,34 миллиард доллар), ағас-таҡта материалдары (616 миллион доллар), какао-борсаҡ (492 миллион доллар), [[банан]] (306 миллион доллар) һәм эшкәртелмәгән ағас (219 миллион доллар). Төп һатып алыусылар — [[Франция]] (13 %, 559 миллион доллар), [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] (11 %, 488 миллион доллар), [[Италия]] (9,2 %, 392 миллион доллар), [[Бельгия]], [[Люксембург]] һәм [[Нидерланд]]. 2017 йылда импорт — 5,88 миллиард доллар. Төп импорт тауарҙары — нефть продукттары (396 миллион доллар), махсус тәғәйенләнештәге суднолар (351 миллион доллар), дөгө (304 миллион доллар), медикаменттар (195 миллион доллар). Сеймал менән төп тәьмин итеүселәр — Ҡытай (18 %, 1 миллиард доллар), Франция (9,3 %, 548 миллион доллар), [[Конго Республикаһы]] (7,5 %, 441 миллион доллар), [[Таиланд]] һәм [[Нигерия]]. == Тышҡы сәйәсәт == Камерун түбәндәге халыҡ-ара ойошмалар ағзаһы булып тора: * Африка, Кариб бассейны һәм Тымыҡ океан илдәре халыҡ-ара ойошмаһы * Африка берҙәмлеге ойошмаһы * Үҙәк Африка таможня-иҡтисади союзы * [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] [[2019 йыл]]да АҠШ президенты [[Дональд Трамп]] Камерун армияһының граждандарға ҡарата ҡылған көс ҡулланғаны өсөн Камерунға хәрби ярҙамды ҡыҫҡарта. Шулай уҡ АҠШ баҙарына пошлинаһыҙ инеү мөмкинлеге булған илдәр исемлегенән Камерунды алып ташлай<ref name="econ_6_11_2019">[https://www.economist.com/leaders/2019/11/09/how-to-stop-cameroon-collapsing-into-a-full-fledged-civil-war How to stop Cameroon collapsing into a full-fledged civil war] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191108032317/https://www.economist.com/leaders/2019/11/09/how-to-stop-cameroon-collapsing-into-a-full-fledged-civil-war |date=2019-11-08 }}, The Economist, 6.11.2019</ref>. == Һаулыҡ һаҡлау == Камерунда һаулыҡ һаҡлау түбән кимәлдә. Эре ҡаланан ситтәге территорияларҙың күпселегендә медицина ярҙамы менән ойошторолмаған. Һөҙөмтәлә [[Тапма|малярия]], менингит, шистосомиаз, лейшманиоз, денге биҙгәге кеүек ауырыуҙар барлыҡҡа килә. 15 йәштән 49 йәшкә тиклемге халыҡтың 5,5 проценты ВИЧ менән зарарланған. Күп өлкәләрҙә көнбайыш медицинаһына альтернатива булып халыҡ дауалаусылары тора. == Мәғариф == Мәғарифтың бюджеты эске тулайым продукттың 3,7 процентын тәшкил итә. Мәктәптә уҡыу тик француз телендә йәки инглиз телендә (башлыса француз телендә) бара. 2000 йылдан башланғыс белем бушлай, әммә мәктәп формаһы һәм дәреслектәр ата-әсәләр иҫәбенә һатып алына, был фактор аҙ тәьмин ителгән ғаиләләрҙәге балаларҙың мәктәпкә йөрөүенә кире йоғонто яһай. [[Уҡый-яҙа белеү|Грамоталылыҡ]] кимәле — 71,3 %. Әммә [[Енсиәт|гендер]] тигеҙһеҙлеге бар, төп сәбәптәре — иртә [[никах]]тар. [[Мәктәп]]тәрҙә [[ауыл хужалығы]], ҡошсолоҡ буйынса академик белемдәр ҙә, шулай уҡ практик белемдәр ҙә бирәләр. Камерунда һигеҙ дәүләт университеты (Буэа, Баменда, Дуал, Дшанг, Маруа, Нгаундер һәм Яунде I һәм Яунде II ҡалаларында) иҫәпләнә. 1990-сы йылдарҙа [[Студент|талиптар]]ҙың күбеһе дәүләт хеҙмәтендә эшләй. == Киң мәғлүмәт саралары == 1987 йылда нигеҙ һалынған дәүләт телерадиотапшырыуҙар компанияһына (''Cameroon Radio Television — CRTV'') ''CRTV-Télé телеканалы'' (1985 йылдың 23 декабрендә эшләй башлай), дөйөм милли ''CRTV Radio радиостанцияһы'' һәм провинциаль радиостанциялар инә. == Мәҙәниәт == === Музыка === [[Файл:LesEscales2019ManuDibango 03 (cropped).jpg|thumb|left|129px|Ману Дибанго]] Камерун — Африка поп-музыкаһының макосса (дуала халҡы араһында популяр булған косса бейеүе исеменән) жанрының тыуған ере. Дуала ҡалаһында барлыҡҡа килә, башта музыкаль фольклор менән тығыҙ бәйләнгән була һәм тик миссионер мәктәптәрендә генә киң таралыу ала. Әммә 1960-сы йылдарҙың аҙағында макосса бөтә Камерунда популярлыҡ яулай, ә 1970-се йылдарҙан башлап донъяға танылыу ала башлай (параллель рәүештә [[джаз]]ға, хайлайфҡа, сукусҡа һәм башҡа жанрҙарға яҡыная). Был процеста саксофонсы Ману Дибанго мөһим роль уйнай, уның музыкаһы макосса, джаз һәм фанк элементтарын берләштерә. 1972 йылда барлыҡҡа килгән «Soul Makossa» синглы ҡыҫҡа ваҡыт эсендә донъяның күп илдәрендә билдәлелек ала<ref>{{cite web |url=http://ethnic.webzone.ru/style/makossa.html |title=Makossa |accessdate=2016-06-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090422052626/http://ethnic.webzone.ru/style/makossa.html |archivedate=2009-04-22 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090422052626/http://ethnic.webzone.ru/style/makossa.html |date=2009-04-22 }}</ref> һәм Дибангоның иң сағыу әҫәрҙәренең береһе булып һанала. Поп-музыканың башҡа билдәле фигуралары — Сэм Фэн Томас, билдәлелек дәрәжәһе буйынса икенсе урында — Камерун музыканты (Дибангонан һуң) һәм Тото Гийом — 1980-се йылдарҙа [[Париж]]да әүҙем үҫешә башлаған поп-макосса жанрының сағыу вәкилдәренең береһе. === Кухня === Камерун аш-һыуы күп төрлөлөгө менән айырылып тора, сөнки Камерун континенттың төньяғы, көнбайышы һәм үҙәге араһындағы киҫелештә урынлашҡан; этник төрлөлөк, банту, ярым банту һәм ғәрәп ҡәбиләләре мәҙәниәттәре ҡатнаша. Быға немец колониялаштырыуының, һуңынан илдең төрлө өлөштәрендәге француз һәм инглиз анексияһының йоғонтоһон өҫтәргә кәрәк. == Спорт == [[Футбол]] һәм [[еңел атлетика]] популяр. Футбол буйынса йыйылма команда — 2000 йылғы [[Олимпия уйындары]] чемпионы, биш тапҡыр Африка чемпионы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} ;Комментарийҙар {{иҫкәрмәләр|group="lower-alpha"}} ;Сығанаҡтар {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}} * {{cite book|ref=DeLancey|author1=DeLancey, Mark W. |author2=DeLancey, Mark Dike |year=2000|title=Historical Dictionary of the Republic of Cameroon|edition=3rd |place=Lanham, Maryland|publisher= The Scarecrow Press|isbn=978-0810837751}} * {{cite book|ref=Mbaku|author=Mbaku, John Mukum |year=2005|title=Culture and Customs of Cameroon|url=https://archive.org/details/culturecustomsof0000mbak|place=Westport, Connecticut|publisher= Greenwood Press|isbn=978-0313332319}} * {{cite book|ref=Neba|author=Neba, Aaron |year=1999|title=Modern Geography of the Republic of Cameroon|edition=3rd |place=Bamenda|publisher= Neba Publishers}} * {{cite book|ref=West|author=West, Ben |year=2004|title=Cameroon: The Bradt Travel Guide|url=https://archive.org/details/cameroon0000west|place=Guilford, Connecticut|publisher= The Globe Pequot Press|isbn=978-1841620787}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Камерун |Викисловарь = Камерун |Викитека = Категория:ЭСБЕ:Камерун }} * [https://web.archive.org/web/20170529010519/http://www.presidenceducameroun.com/ Сайт президента Камеруна] * [https://www.economist.com/leaders/2019/11/09/how-to-stop-cameroon-collapsing-into-a-full-fledged-civil-war How to stop Cameroon collapsing into a full-fledged civil war]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191108032317/https://www.economist.com/leaders/2019/11/09/how-to-stop-cameroon-collapsing-into-a-full-fledged-civil-war |date=2019-11-08 }} — The Economist, 6.11.2019{{ref-en}} * {{Dmoz|Regional/Africa/Cameroon}} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13146029 Профиль Камеруна]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200913154740/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13146029 |date=2020-09-13 }} на [[BBC News]]{{ref-en}} * {{Wikiatlas|Cameroon}} {{Африка илдәре}} [[Категория:Камерун]] [[Категория:Француз телле илдәр]] [[Категория:Инглиз телле илдәр һәм территориялар]] [[Категория:Германияның элекке колониялары]] [[Категория:Унитар дәүләттәр]] [[Категория:Үҙәк Африка]] {{countries-stub}} bevmjq48a3phwxo3mu01u32qj4exfs1 Туберкулёз 0 66452 1302497 1299322 2026-08-11T18:38:21Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302497 wikitext text/x-wiki {{Яҡшы мәҡәлә}} {{Болезнь | Name = Туберкулёз | Image = Tuberculosis-x-ray-1.jpg | Caption = Туберкулёз менән сирленең үпкә [[Рентгенография|Рентгенограмма]]һы | DiseasesDB = 8515 | ICD10 = {{ICD10|A|15}}-{{ICD10|A|19}} | ICD9 = {{ICD9|010}}-{{ICD9|018}} | ICDO = | OMIM = 607948 }} '''Туберкулёз''' ({{lang-la|tuberculum}} «төйөр») — [[кеше]] һәм [[хайуандар]] араһында киң таралған йоғошло ауырыу {{-1|<ref name=Robbins>{{cite book |author=Kumar, Vinay; Abbas, Abul K.; Fausto, Nelson; & Mitchell, Richard N. |year=2007 |title=Robbins Basic Pathology |url=https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1 |edition=8th |publisher=Saunders Elsevier |pages=516–522 |isbn=978-1-4160-2973-1}}</ref>}}. Ауырыу ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'' (Кох таяҡсыҡтары) кеүек [[бактериялар|микробактериялар]] арҡаһында барлыҡҡа килә{{-1|<ref name=Robbins>{{cite book |author=Kumar, Vinay; Abbas, Abul K.; Fausto, Nelson; & Mitchell, Richard N. |year=2007 |title=Robbins Basic Pathology |url=https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1 |edition=8th |publisher=Saunders Elsevier |pages=516–522 |isbn=978-1-4160-2973-1}}</ref>}}. Туберкулёз беренсе сиратта үпкәне зарарлай. Башҡа орган һәм системаларға уның зыяны әҙерәк тейә. ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'' сирле кеше һөйләшкәндә, йүткергәндә һәм сәсәгәндә тапшырыла {{-1|<ref name=AP>Konstantinos, A (2010). «Testing for tuberculosis». ''Australian Prescriber'', 33:12-18. http://www.australianprescriber.com/magazine/33/1/12/18/</ref>}}. Ауырыу йоҡҡандан һуң симптомһыҙ үтә, һәм ул йәшерен инфекцияның ундан береһе актив формаға күсә {{-1|<ref name=Pet2005>{{cite book|last=al.]|first=edited by Peter G. Gibson ; section editors, Michael Abramson ... [et|title=Evidence-based respiratory medicine|year=2005|publisher=Blackwell|location=Oxford|isbn=978-0-7279-1605-1|pages=321|url=http://books.google.ca/books?id=sDIKJ1s9wEQC&pg=PA321|edition=1. publ.}}</ref>}}. Үпкә туберкулёзы билдәләре — оҙайлы ҡаҡырыҡлы йүтәлләү, ҡайһы саҡта ҡанлы ҡаҡырыҡ, һуңғы стадияһында биҙгәк башлана, хәлһеҙлек, төндә тирләү һәм ябығыу. == Туберкулёз Рәсәйҙә == Бөгөнгө көндә туберкулёз менән 18-ҙән 40 йәшкә тиклем кешеләр йышыраҡ сирләй. Йыл һайын был сирҙән 3 млн млн кешенең ғүмере өҙөлә һәм 40 млн кеше иҫәпкә алына. Көнкүреш шарттары насар булған илдәрҙә был сир киң таралған. Эшһеҙлек, хәйерселек, ауыр хеҙмәт һ.б. туберкулёз таралыуҙың төп шарты булып тора. [[Рәсәй]]ҙә 1991 йылға тиклем туберкулёз менән ауырыу кәмей барҙы. Рәсәҙә планлы рәүештә балалар һәм өлкәндәр араһында махсус саралар үткәрелде. Һуңғы осорҙағы социаль һәм экономик үҙгәрештәр үпкә сиренең артыуына килтерҙе. Хәҙерге медицина туберкулёз ауырыуын тулыһынса дауалай ала. Әммә диагнозды был сир башланған осорҙа ҡуйыу мөһим. Диагноз ни тиклем иртәрәк ҡуйылһа, был сир шул тиклем уңышлыраҡ дауалана. == Тарихи мәғлүмәт == Сирҙең бер кешенән икенсе кешегә йоға торған ауырыу икәнен күптән белгәндәр, ләкин уның нисек итеп йоғоуы бик оҙаҡ ваҡыт билдәле булмай. 1882 йылда немец ғалимы [[Генрих Герман Роберт Кох|Роберт Кох]] туберкулез ауырыуын тыуҙырыусы микробтарҙы микроскоп аша күрә. Был ул заман өсөн иң ҙур асыштарҙың береһе була. [[Микроскоп]] аша күренгән таяҡсыҡ рәүешендә оҙонса микробтарҙы туберкулез таяксыҡтары тип атағандар. Микробты асҡан ғалим хөрмәтенә уларҙы Кох таяҡсыҡтары тип тә йөрөтәләр. == Сирҙе тыуҙырыусы туберкулёз микобактерияһы (МБТ) == [[Файл:Fluor.png|thumb|Флуоресцент буяулы МБТ]] Ауырыуҙы кислотаға бирешмәүсе ''[[Mycobacterium]]'' [[Микобактериялар|микобактерии]] тыуҙыра. Барлығы микоробактерияларҙың 74 [[Төр (биология)|төрө]] билдәле. Дауалау өсөн төрлө [[Дауа саралары|дарыуҙар]] ҡулланыу нәтижәһендә туберкулез микобактериялары ла үҙгәрештәр кисерә. Микробтың оҙонлоғо, йыуанлығы һәм формаһы шаҡтай үҙгәргән. Ғәҙәттә, Кох таяҡсыҡтары саҡ ҡына дуғаланып, парлашып торалар, икегә бүленеп [[үрсеү|үсейҙәр]]. Туберкулез микобактериялары үҙҙәренең ҡайһы бер үҙенсәлектәре менән дә башҡа микробтарҙан бик ныҡ айырыла. Мәҫәлән, улар һалҡынға сыҙам. Хатта −10 градуста ла оҙаҡ ҡына ваҡыт үлмәйҙәр. Организмдан ситтә микроб үрсемәй, ләкин оҙаҡ ваҡыт тере ҡала. Ҡараңғы һәм йеүеш (дымлы) торлаҡтарҙа ул оҙаҡ һаҡлана. Урам туҙанында ике аҙнанан артыҡ йәшәй. Ҡайнатканда һәм тура ҡояш нурҙары тәьҫирендә микроб тиҙ һәләк була. Ҡайһы бер химик эретмәләр туберкулез таяҡсыҡтарын үлтерә, шуға күрә лә 5 %лы хлорамин эретмәһе ҡаҡрыҡты зарарһыҙлау- дезинфекциялаү өсөн ҡулланыла. Туберкулез кешеләргә генә түгел, хайуандарға ла йоға. Йорт хайуандары араһында [[һыйыр]], [[сусҡа]], [[йорт ҡуяндары]], [[бесәй]]ҙәр ауырый. [[Ат]] һәм [[эт]] туберкулезға бик үк бирешмәй. [[Ҡоштар]]ҙан [[тауыҡ]] һәм [[попугай]]ҙар туберкулезға тиҙ бирешеүсән. Туберкулез микобактерияһы 2 типҡа бүленә: кеше һәм үгеҙ микобактерияларына. Кеше өсөн ике типтағы микроб та хәүефле. Үгеҙ тибы микробы менән зарарланған кешелә үпкә туберкулезынан тыш, лимфа биҙҙәре туберкулезы, бөйөр, енес ағзалары туберкулезы башланырға ла мөмкин. Йыш ҡына был органдарҙағы туберкулез үҙ ваҡытында беленмәй ҙә ҡала. Ауырыу кеше йәки ауырыу хайуан һейҙек һәм тиҙәк менән дә туберкулез микробтарын таратыуы мөмкин. Шуға күрә, мал-тыуар араһында туберкулез ауырыуы табылһа, унда эшләүсе кешеләрҙе тикшерәләр. Туберкулездың асык формаһы менән ауырыусы кешене көтөүсе итеп тә, мал ҡараусы итеп тә фермаға эшкә алырға ярамай. == Таралыу юлдары == Кеше йүткергәндә, сөскөргәндә, һөйләшкәндә микроб төкөрөк менән һауаға сыға һәм шул һауаны һулаусы сәләмәт кешенең тын юлдарына үтеп инеүе мөмкин. Микробтары, ауырыу кешенән таҙа кешегә күп осраҡта (85—95 %) тын юлдары аша йоға. Туберкулёздың асыҡ формаһы менән ауырыусы кеше микробтарҙы тирә-яҡҡа күпләп тарата. Ауырыу менән сәләмәт кеше бер-берһенән 1-2 метр йыраҡлыҡта тороп һөйләшергә тейеш. Ҡалған осраҡта микобактериялар аҙыҡ аша ла инә ала. Башҡаса ла була. Мәҫәлән, ауырыу кеше ҡаҡрығын иҙәнгә йәки ергә төкөрһә, ҡаҡрыҡ кибә, туҙан менән һауаға күтәрелеп әйбергә, диуарға, мебелгә ҡунып, ошо туҙанлы һәм микроблы һауаны сәләмәт кеше һулаһа — уның ауырыу ихтималлығы арта. Бына шуға күрә ауырыуҙың һәм уның ғаиләһенең шәхси гигиена тәртиптәрен һаҡлауы, өйөн таҙа тотоуы бик мөһим. Ғаиләлә асык формалағы туберкулез менән сирле булғанда бигерәк тә балаларҙы һаҡларға кәрәк. Туберкулёздың хроник формалары ла байтаҡ. Уларҙың микробтары препараттар тәьҫиренә күптән эйәләшкән, дарыу тәьҫир итмәй торған формаға әйләнгән була. Шундай кешенән туберкулез йоҡторған осраҡта дауалау ҡыйынлаша, хатта был яңы сирләгән ауырыуҙы тулыһынса терелтеп тә булмай. Өҫтәп әйтергә кәрәк, үҙ ғүмерендә үпкә сирле кеше менән осрашмай ҡалған берәү ҙә юҡтыр. Ләкин һулыш юлына туберкулёз микробтары кергән һәр бер кеше сирләмәй. == Организмдың һаҡланыу көсө == [[Файл:Mantoux tuberculin skin test.jpg|thumb|right|250px|Манту пробаһы (тикшереүе)]] Туберкулёз микобактерияһы менән осрашҡан һәр кеше ауырымай. Бының сәбәбе − организмдың ҡаршы тороусанлығы, йәғни [[иммунитет]]ы. Ә инде теге йәки был сәбәптәр арҡаһында организм көсһөҙләнә икән, был осраҡта тын юлына эләккән туберкулёз таяҡсыҡтары үрсей башлай һәм үпкәлә ялҡынһыныу башлана. Ҡайһы бер осраҡта ул еңелсә генә уҙып, хатта ауырыған кеше уны үҙе лә һиҙмәй ҡалыуы бар. Икенсе берәүҙә был ялҡынһыныу үпкәнең күп өлөшөнә тарала. Был айырма микробтың күпме миҡтарҙа эләгүенә генә ҡарамай, ә күпселек осраҡта кешенең ниндәй шарттарҙа йәшәүенә һәм организмдың ни дәрәжәлә көслө булыуына ла бәйле. Билдәле булыуынса, туберкулёз микробы тын юлдары аша керә. Үпкәгә еткәнсе уға оҙон юл үтергә тура килә (танау, тамаҡ, боғаҙ, бронхалар). Был тын юлдары эске яҡтан лайлалы ҡатлам менән ҡапланған. Һулыш алғанда тын юлына эләккән туҙан бөртөктәре һәм төрлө микробтар ошо лайлалы ҡатламға йәбешеп ҡалалар һәм кире сығарып ташланалар. Ләкин туберкулёздан яфаланған ауырыу менән йыш һәм дауамлы аралашҡан кешеләрҙең тын юлына күпләп эләккән микробтарҙың бер өлөшө үпкәгә үк үтеп инә. Шулай булһа ла, күп кешенең организмы бирешмәй, сөнки аҡ ҡан тәнсектәре (лейкоциттар) микробты йота, эретә һәм юҡҡа сығаралар. Бындай күҙәнәктәрҙе фагоцит тип йөрөтөләр. Туберкулёз менән көрәшкән организм өсөн нерв системаһының әһәмиәте бик ҙур. [[Нервы системаһы|Нерв системаһы]] организмдың бөтә һаҡланыу механизмы менән идара итә. Шулай итеп, туберкулез микробтарының сәләмәт кеше организмына үтеп инеүе төрлө нәтижәләргә килтерергә мөмкин. Беренсе осраҡта — туберкулез микробы таҙа кеше организмына үтеп инә, ләкин кешегә ауырыу йоҡмай, сөнки кеше организмының ҡаршы тороусанлығы инфекцияны еңә. Икенсе осраҡта — организм үтеп ингән миллионлаған туберкулёз микробтарын тиҙ генә еңә алмай, ҡайһы бер микробактериялар иҫән ҡала. Әммә был осраҡта ла улар кешелә ауырыу тыуҙырмаҫҡа мөмкин, сөнки ҡан составындағы кальций тоҙҙары был микробактерияны төрөп алып, тышса хасил итәләр һәм томалап ҡалдыралар. Өсөнсө осраҡта — тәндең сиргә ҡаршы тороусанлығы (иммунитеты) бик ныҡ кәмегән осраҡта, организмда туберкулез микробтары күпләп үрсей башлай һәм кеше сиргә бирешә. Сиргә ҡаршы тороусанлыҡ ғүмер буйына үҙгәреп тора. Эскеселек, ныҡ арыуҙар, йыш [[аборт]] яһатыу, насар һәм тәртипһеҙ туҡланыу һ.б. ҙа— туберкулёз ауырыуының килеп сығыуына уңай шарттар тыуҙырусы сәбәптәр . Туберкулёз инфекцияһы организмда бармы-юҡмы икәнен Манту реакцияһы буйынса белеп була. Манту тигән һүҙ шул ысулды тәҡдим иткән автор исеменән алынған. Был ысулды мәктәптәрҙә, йәштәр уҡыған башҡа коллективтарҙа киң ҡулланалар. Һәм шуның нәтижәһенә ҡарап БЦЖ тип аталған прививкалар яһала. Беренсе мәртәбә БЦЖ прививкаһы бала тыуғас уҡ бала табыу йортонда яһала, һуңыраҡ, Манту реакцияһының нәтижәһенә ҡарап, яңынан ҡабатлана. БЦЖ прививкаһы профилактик сара булараҡ ҡулланыла. == Туберкулёз сиренең билдәлере == Ауырыу төрлөсә башлана. Ҡайһы бер осраҡта ул һиҙҙермәй генә, әкренләп башлана. Тиҙ арыу, аппетит һәм йоҡо боҙолоу, әҙ генә йүтәл булыуы мөмкин. Башҡа ауырыуҙарҙың да шундай уҡ билдәләре булыуы сәбәпле кеше уға әллә ни иғтибар ҙа итмәй. Күп осраҡта туберкулез ауырыуы кинәт башлана: температура 38—39 градусҡа күтәрелә, хәлһеҙлек арта, йүтәл көсәйә, йүткергәңдә ҡаҡырыҡ килә башлай. Ауырыу кеше төндәрен тирләп уяна. Үпкә сиренең башланғыс осорында күп кеше [[грипп]], үпкә ялкынһынуы кеүек ауырыуҙыр тип уйлай. Туберкулез йыш ҡына ҡан төкөрөү менән дә башлана, ләкин башҡа ауырыуҙар ҙа, мәҫәлән, [[Яман шеш|яман шеш]], абцесс һ.б. ваҡытында да ҡан төкөрөү күҙәтелә. Температура күтәрелеү — сирҙең беренсе симптомы. Башҡа йоғошло ауырыуҙарҙан айырмалы булараҡ, туберкулез менән ауырыусының температураһы әллә ни юғары булмай һәм кискә табан күтәрелә. Кешелә хәлһеҙлек һиҙелә. Ул кеше, әҙ генә хәрәкәтләнһә лә, тиҙ арый. Туберкулез менән сирләгән кешенең аппетиты боҙолмаһа ла, ул әкренләп ябыға бара, ләкин баштараҡ ул үҙе һиҙмәй. Һуңға табан, ауырыуҙың башҡа билдәләре лә асыҡланғас, ауырыу кеше үҙенең шаҡтай ябығыуын аңлай. Үпкә сирле кеше тиҙ тирләй. Тирләү кеше эш эшләгәнгә йәки көн эҫе булғанға түгел, бәлки төндә йоҡлағанда, башлыса таң алдынан була. Тын ҡыҫылыу, үпкә ауырыуҙарының бар төрөнә лә хас билдә булһа ла, туберкулездың башланғыс осоронда бөтөнләй һиҙелмәй ҙә, сөнки был осорҙа үпкә үҙенең резерв мөмкинлекләрен эшкә егә. Шулай ук, күкрәк ауырытыуы ла баштараҡ бик һиҙелмәй. Һуңыраҡ арҡала, [[ҡалаҡ һөйәге]] тирәһендә сәнсеү һиҙелә. Йүтәлләү туберкулез ауырыуына хас билдә. Туберкулёзды диагнозлау өсөн [[флюорография]] үтәләр. Флюорография бер яҡтан ауырыуҙы башланғыс осоронда уҡ асыҡларға мөмкинлек бирһә, икенсе яҡтан уның ярҙамында башҡа төрлө ауырыуҙарҙы ла белергә була. Мәҫәлән, үпкә ялһынһынуы, үпкә [[Яман шеш|рагы]], [[киста]], [[яман булмаған шеш]]тәр һ. б. == Дауалау == Туберкулез организмда анатомик һәм функциональ үҙгәрештәр килтереп сығара. Үпкә туберкулезы менән ауырыған кешенең үпкәһе генә ауырыу тип ҡарап булмай, сөнки был сир- бөтә организмдың ауырыуы. Шул сәбәпле дауалау алымдары ла күп яҡлы һәм күп төрлө. Туберкулезға ҡаршы көрәштә дарыу менән дауалау төп урында тора. Үпкә ауырыуын дауалауҙа хәҙерге ваҡытта хирургия методы ла киң ҡулланыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Перельман М. И., Корякин В. А., Богадельникова И. В.'' Фтизиатрия. ОАО Издательство «Медицина», 2004. * ''Руководство по лечению лекарственно-устойчивых форм туберкулёза. Издание ВОЗ. * [http://www.who.int/publications/list/9241546956/ru/index.html Сайт ВОЗ. Руководство по программному ведению лекарственно-устойчивого туберкулёза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216112314/http://www.who.int/publications/list/9241546956/ru/index.html |date=2013-12-16 }} * [http://www.who.int/features/qa/08/ru/index.html Туберкулёз. Вопросы и ответы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109051103/http://www.who.int/features/qa/08/ru/index.html |date=2014-01-09 }} Всемирная организация здравоохранения * [http://www.who.int/topics/tuberculosis/ru/index.html Факты о туберкулёзе.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131215042804/http://www.who.int/topics/tuberculosis/ru/index.html |date=2013-12-15 }} Сайт Всемирной организации здравоохранения == Һылтанмалар == {{commons|Tuberculosis}} * [http://www.who.int/publications/list/9241546344/ru/index.html Туберкулёз/ВИЧ: Клиническое руководство на сайте ВОЗ] * [http://zoj.kz/populiarnie/interesno/307-tuberkulez-zashhitit-sebya.html Как защитить себя от туберкулёза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117164923/http://www.zoj.kz/populiarnie/interesno/307-tuberkulez-zashhitit-sebya.html |date=2013-01-17 }} * [http://vimeo.com/10371007 Фильм о диагностике, лечении и профилактике туберкулёза] * [http://www.labome.ru/news/15/ Новая эффективная диагностика туберкулёза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121031050852/http://www.labome.ru/news/15 |date=2012-10-31 }} * [http://www.labome.ru/news/45/H56 Новая вакцина H56 способна бороться с латентной туберкулезной инфекцией]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111101184814/http://www.labome.ru/news/45/H56 |date=2011-11-01 }} * [http://tuberkulez.net/ Туберкулёз в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140105185234/http://tuberkulez.net/ |date=2014-01-05 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=GoUNzpIZgAs Туберкулез: что это? Учебное видео — инфографика о туберкулезе] * [http://issuu.com/dance4life_ru/docs/tb_in_rf_youth Туберкулез среди подростков и молодежи в России. Доклад (2011 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324214719/https://issuu.com/dance4life_ru/docs/tb_in_rf_youth |date=2016-03-24 }} == Сығанаҡтар == * [http://rkpd.tatarstan.ru/rus/Tuberculosis%20and%20measures%20of%20struggle%20with%20it%20%28tat%29.ntm Татарстан Республикаһы хөкүмәте порталы. Туберкулёзға ҡаршы Республика клиник диспансеры]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Микобактериялы инфекциялар]] [[Категория:Фтизиатрия]] [[Категория:Туберкулёз]] 715kg0juv8rxarxjtox8bbysq6v20dx Тригонометрия 0 66590 1302615 1267034 2026-08-11T20:23:31Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302615 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тригономе́трия''' ({{lang-grc|τρίγωνον}} «[[өсмөйөш]]» һәм {{lang-grc2|μετρέω}} «үлсәйем» һүҙҙәренән, йәғни ''өсмөйөштәрҙе үлсәү'') — [[математика|математиканың]], [[тригонометрик функциялар]]ҙы һәм уларҙың [[геометрия]]ла өсмөйөштәрҙе сығарыу өсөн ҡулланылышын өйрәнгән бүлеге<ref>Советский энциклопедический словарь. М.: Советская энциклопедия, 1982.</ref>. Был термин тәүге мәртәбә [[1595]] йылда [[Германия|немец]] математигы Бартоломеус Питискустың китабы атамаһы булараҡ ҡулланыла. Шулай ҙа фән үҙе бик борондан астрономияла, геодезияла (Ерҙең формаһын һәм үлсәмдәрен өйрәнеүсе фән), архитектурала иҫәпләүҙәр өсөн ҡулланыла. Тригонометрик иҫәпләүҙәр [[геометрия]]ның, физиканың һәм инженер эшенең бөтә өлкәләрендә лә ҡулланыла. Астрономияла алыҫ булмаған йондоҙҙарға тиклем, географияла ориентирҙар араһындағы алыҫлыҡты үлсәргә, спутниктарҙың навигация системаларын контролләргә мөмкинлек биргән [[Триангуляция (геодезия)|триангуляция]] техникаһы ҙур әһәмиәткә эйә. Шулай уҡ тригонометрияның музыка теорияһы, акустика, оптика, финанс баҙарын анализләү, электроника, [[ихтималлыҡ теорияһы]], статистика, биология, медицина (ультратауышлы тикшереү (УЗИ) һәм компьютер томографияһын да индереп), фармацевтика, химия, [[һандар теорияһы]] (һәм, эҙемтә булараҡ, криптография), сейсмология, метеорология, океанология, картография, физиканың күп бүлектәре, топография һәм геодезия, архитектура, фонетика, иҡтисад, электрон техника, машиналар төҙөү, компьютер графикаһы, кристаллография кеүек өлкәләрҙә ҡулланылыуын да билдәләп китергә кәрәк. == Тарихы == {{main|История тригонометрии}} === Боронғо Греция === Боронғо грек математиктары үҙҙәренең, түңәрәктең дуғаһын үлсәү менән бәйле төҙөүҙәрендә, хордалар техникаһын ҡулланғандар. Әйләнәнең үҙәгенән хордаға төшөрөлгән перпендикуляр, дуғаны һәм уға таянған хорданы урталай бүлә. Урталай бүленгән хорданың яртыһы — ул яртылаш мөйөштөң синусы, һәм шуға күрә синус функцияһы шулай уҡ «хорданың яртыһы» һымаҡ билдәле. Ошо бәйләнеш арҡаһында, бөгөнгө көндә билдәле булған байтаҡ тригонометрик тождестволар һәм теоремалар, шулай уҡ боронғо грек математиктарына ла билдәле булған, ләкин эквивалентлы хорда формаһында. Евклид һәм Архимедтың эштәрендә тригонометрия үҙенең ҡәтғи мәғәнәһендә булмаһа ла, уларҙың теоремалары үҙгәлекле тригонометрик формулаларға тиң булған геометрик күренештә килтерелгән. Хордаларҙы бүлеү өсөн Архимед теоремаһы мөйөштәрҙең суммаһы һәм айырмаһы өсөн синус формулаларына тиң. Хордалар таблицаһы булмауын компенсациялау өсөн [[Аристарх Самосский|Аристарх]] заманы математиктары ҡайһы берҙә башҡа теоремалар менән бер рәттән яҡшы билдәле булған теореманы ҡулланғандар, хәҙерге яҙылышта — sinα/sinβ < α/β < tgα/tgβ, бында 0° < β < α < 90°. Беренсе [[Тригонометрик функциялар#Ҡайһы бер мөйөштәр өсөн тригонометрик функцияларҙың ҡиммәттәре|тригонометрик таблицалар]], моғайын, [[Гиппарх]] Никейский тарафынан төҙөлгән (б. э. тиклем 180—125 йылдар). Гиппарх беренсе булып мөйөштәр серияһы өсөн таблицаға ярашлы дуғалар һәм хордалар дәүмәлдәрен туплай. 360°-лыҡ тулы әйләнәне даими рәүештә ҡулланыу башлыса [[Гиппарх]] һәм уның хордалар таблицаһы арҡаһында нығына. [[Гиппарх]] бындай бүлеү идеяһын [[Гипсикл]]дан алған булыуы мөмкин, элек ул көндө 360 өлөшкә бүлгән, әммә көндө шулай бүлеүҙе Вавилон астрономдары тәҡдим иткән булыуы ла мөмкин. [[Менелай Александрийский]] (б. э. 100 йыл) өс китапта "Сферика"ны яҙған. Беренсе китапта ул, [[Евклид]]тың "Башланғыстар"ының яҫы өсмөйөштөр тураһында I китабына оҡшаш рәүештә, [[Сферик өсмөйөш]]тәр өсөн нигеҙ булдыра. Ул, әгәр ярашлы мөйөштәре тигеҙ булһа, ике сферик өсмөйөш [[Конгруэнтлыҡ (геометрия)|конгруэнт]] була тигән, [[Евклид]]та оҡшашы булмаған теорема килтерә, ләкин ул конгруэнт һәм симметрик сферик өсмөйөштәр араһында айырма яһамай. Уның икенсе теоремаһы сферик өсмөйөштәрҙең мөйөштәренең суммаһы һәр саҡ 180°-тан ҙур тип әйтә. "Сферика"ның икенсе китабы сферик геометрияның астрономияла ҡулланылыуына арналған. Өсөнсө китабында «алты дәүмәл ҡағиҙәһе» булараҡ билдәле булған «[[Менелай теоремаһы]]» килтерелә. Һуңғараҡ [[Клавдий Птолемей]] (б. э. 90 — 168 йылдары) "Альмагест"та [[Гиппарх]]тың "Әйләнәләге хордалар"ын киңәйтә. "Альмагест"тың ун өс китабы — бөтә антиклыҡтың иң әһәмиәтле тригонометрик хеҙмәте. Птолемейҙың хорданы иҫәпләгәндә ҡулланған, бөгөнгө көндә шулай уҡ [[Птолемей теоремаһы]] булараҡ билдәле булған төп теоремаһы, ҡамалған ҡабарынҡы дүртмөйөштөң ҡапма-ҡаршы яҡтарының ҡабатландыҡтары суммаһы диагоналдәренең ҡабатландығына тигеҙ тип әйтә. Птолемей теоремаһының айырым осрағы [[Евклид]]тың «Данные» китабында 93-сө тәҡдим булып килтерелә. Птолемей теоремаһы синус һәм косинус өсөн сумма һәм айырманың дүрт формулаһының тиң булыуын килтереп сығара. Аҙағыраҡ Птолемей ярты мөйөш формулаһын сығара. Птолемей был һөҙөмтәләрҙе үҙенең тригонометрик таблицаларын төҙөү өсөн ҡуллана, әммә, был таблицаның Гиппарх хеҙмәттәренән килтереп сығарылыуы ла мөмкин. === Урта быуаттар Һиндостаны === Хордаларҙы синустар менән алмаштырыу урта быуаттар Һиндостанының төп ҡаҙанышы булып тора. Был алмаштырыу тура мөйөшлө өсмөйөштөң яҡтары һәм мөйөштәре менән бәйле төрлө функциялар индерергә мөмкинлек бирә. Шулай итеп, Һиндостанда тригонометрик дәүмәлдәр тураһында фән булараҡ тригонометрияға нигеҙ һалына. Һиндостан ғалимдары төрлө тригонометрик нисбәттәр менән файҙаланғандар, шул иҫәптән хәҙерге формала түбәндәге күренештә күрһәтелгәндәре менән <math>\sin^2 \alpha + \cos^2 \alpha = 1,</math> <math>\sin\alpha = \cos(90^\circ - \alpha),</math> <math>\sin (\alpha \pm \beta) = \sin\alpha \cos\beta \pm \cos\alpha \sin\beta.</math> Һиндостанлылар шулай уҡ тапҡыр мөйөштәр өсөн формулаларҙы ла белгәндәр <math>\sin n\alpha,\qquad\cos n\alpha,</math> бында <math>n = 2, 3, 4, 5.</math> Тригонометрия таблицалар рәүешендә күрһәтелгән астрономик иҫәпләүҙәр өсөн кәрәк. Беренсе синустар таблицаһы "[[Сурья-сиддханта]]"ла һәм [[Ариабхата]]ла бар. Һуңғараҡ ғалимдар ентеклерәк таблицалар төҙөгәндәр: мәҫәлән, [[Бхаскара I]] синустар таблицаһын 1° аша төҙөй. Көньяҡ Һиндостан математиктары XVI быуатта сикһеҙ һандар рәтен ҡушыу өлкәһендә ҙур уңыштарға өлгәшкәндәр. Күренеүенсә, улар был тикшеренеүҙәр менән, {{math|π}} һанының теүәлерәк ҡиммәтен иҫәпләү ысулдарын эҙләгәндә шөғөлләнгәндәр. [[Нилаканта Сомаяджи|Нилаканта]] һуҙ менән арктангенсты сикһеҙ дәрәжәле рәткә тарҡатыу ҡағиҙәһен килтерә. Ә «[[Каранападдхати]]» («Иҫәпләүҙәр техникаһы») аноним трактатта синусты һәм косинусты сикһеҙ дәрәжәле рәткә тарҡатыу ҡағиҙәләре килтерелә. Әйтергә кәрәк, Европала бындай һөҙөмтәгә тик 17-18 быуаттарҙа ғына яҡынлашҡандар. Шулай, синус һәм косинус өсөн рәттәрҙе [[Ньютон, Исаак|Исаак Ньютон]] 1666 йылдар тирәһендә сығара, ә арктангенс рәтен [[Грегори, Джеймс|Дж. Грегори]] 1671 йылда һәм [[Лейбниц, Готфрид Вильгельм|Г. В. Лейбниц]] 1673 йылда таба. VIII быуатта Яҡын һәм Урта Көнсығыш илдәре ғалимдары үҙҙәренән алда эшләүселәрҙең тригонометрияһын артабан үҫтергәндәр. IX быуат уртаһында Урта Азия ғалимы [[әл-Хорезми]] «[[Аль-Хорезми#Һиндостан иҫәбе тураһында китап|Һиндостан иҫәбе тураһында]]» китабын яҙа. Мосолман ғалимдарының ғилми әҫәрҙәре латин теленә тәржемә ителгәс, грек, һинд һәм мосолман математиктарының күп идеялары Европа, ә аҙаҡ бөтә донъя фәне ҡаҙанышы булып китә. == Тригонометрик функциялар билдәләмәһе == {{main|Тригонометрические функции}} [[Файл:Circle-trig7.svg|frame|Берәмек әйләнә эсендә θ мөйөшөнөң тригонометрик функциялары]] Иң башта тригонометрик функциялар тура мөйөшлө [[өсмөйөш]]тә яҡтар сағыштырмаһы менән бәйле була. Уларҙың берҙән бер аргументы булып мөйөш (был өсмөйөштөң ҡыҫынҡы мөйөштәренең береһе) тора. * [[Синус]] — ҡаршы ятыусы [[катет]]тың [[гипотенуза]]ға сағыштырмаһы. * [[Косинус]] — теркәлгән катеттың гипотенузаға сағыштырмаһы. * [[Тангенс]] — ҡаршы ятыусы катеттың теркәлгән катетҡа сағыштырмаһы. * [[Котангенс]] — теркәлгән катеттың ҡаршы ятыусы катетҡа сағыштырмаһы. * [[Секанс]] — гипотенузаның теркәлгән катетҡа сағыштырмаһы. * [[Косеканс]] — гипотенузаның ҡаршы ятыусы катетҡа сағыштырмаһы. Был билдәләмәләр ҡыҫынҡы мөйөштәр өсөн, йәғни 0°-тан 90°-ҡа тиклем (0-дән <math>\pi \over 2</math> радианға тиклем) функцияларҙың ҡиммәттәрен иҫәпләргә мөмкинлек бирә. XVIII быуатта [[Леонард Эйлер]] был функцияларҙың билдәләнеү өлкәһен бөтә [[һанлы күсәр|һандар күсәренә]] киңәйтеп, хәҙерге, дөйөмөрәк билдәләмә бирә. [[Тура мөйөшлө координаталар системаһы]]нда берәмек радиуслы [[әйләнә]] ҡарайыҡ (һүрәтте ҡара) һәм горизонталь күсәрҙән <math>\theta</math> мөйөшөн һалайыҡ (әгәр мөйөштөң дәүмәле ыңғай булһа, сәғәт уғы йүнәлешенә ҡаршы һалабыҙ, икенсе осраҡта сәғәт уғы йүнәлешендә). Төҙөлгән мөйөштөң әйләнә менән киҫешеү нөктәһен ''A'' тип тамғалайбыҙ. Ул саҡта: * <math>\theta</math> мөйөшөнөң [[синус]]ы ''A'' нөктәһенең [[ордината]]һы тип билдәләнә. * [[Косинус]] — ''A'' нөктәһенең [[абсцисса]]һы. * [[Тангенс]] — синустың косинусҡа сағыштырмаһы. * [[Котангенс]] — косинустың синусҡа сағыштырмаһы (йәғни тангенсҡа кире дәүмәл). * [[Секанс]] — косинусҡа кире дәүмәл. * [[Косеканс]] — синусҡа кире дәүмәл. Ҡыҫынҡы мөйөштәр өсөн яңы билдәләмәләр элеккеләре менән тап килә. Был функцияларға геометрия менән бәйле булмаған, һәр функцияны сикһеҙ рәткә тарҡалма итеп күрһәтеп, аналитик билдәләмә бирергә мөмкин. === Синус функцияһының үҙсәнлектәре === [[Файл:Bekesii Sinx.jpeg|thumb|right|150px|Синус]] # Функцияның билдәләнеү өлкәһе — бөтә ысын һандар күмәклеге: <math>D(y) = R</math>. # Функцияның ҡиммәттәре күмәклеге — [−1; 1] киҫеге: <math>E(y)</math> = [−1;1]. # <math> y = \sin \left( \alpha \right) </math> функцияһы таҡ функция: <math> \sin \left( - \alpha \right) = - \sin \alpha</math>. # Функция периодлы, иң бәләкәй ыңғай периоды <math>2\pi</math>-гә тигеҙ: <math> \sin \left( \alpha + 2 \pi \right) = \sin \left( \alpha \right) </math>. # Функцияның графигы '''Ох''' күсәрен <math> \alpha = \pi n \,, n \in \mathbb{Z}</math> нөктәләрендә киҫә. # Даими тамғалы аралыҡтар: <math>y > 0</math> <math> \left( 2\pi n + 0; \pi + 2\pi n \right) \,, n \in \mathbb{Z} </math> булғанда һәм <math> y < 0 </math> <math>\left( \pi + 2\pi n; 2\pi + 2\pi n \right) \,, n \in \mathbb{Z} </math> булғанда. # Функция өҙлөкһөҙ һәм аргументтың теләһә ниндәй ҡиммәтендә лә сығарылмаһы бар: <math>( \sin \alpha )' = \cos \alpha</math> # Функция <math> y = \sin \alpha </math> <math> \alpha \in \left( - \frac{\pi}{2} + 2\pi n; \frac{\pi}{2} + 2\pi n \right) \,, n \in \mathbb{Z} </math> булғанда үҫә барыусы, һәм <math> \alpha \in \left( \frac{\pi}{2} + 2\pi n; 3\frac{\pi}{2} + 2\pi n \right) \,, n \in \mathbb{Z} </math> булғанда кәмей барыусы. # Функция <math> \alpha = -\frac{\pi}{2} + 2\pi n \,, n \in \mathbb{Z} </math> булғанда иң бәләкәй ҡиммәтен һәм <math> \alpha = \frac{\pi}{2} + 2\pi n \,, n \in \mathbb{Z} </math> булғанда иң ҙур ҡиммәтен ҡабул итә. === Косинус функцияһының үҙсәнлектәре === [[Файл:Bekesii Cosx.jpeg|thumb|right|150px|Косинус]] # Функцияның билдәләнеү өлкәһе — бөтә ысын һандар күмәклеге: <math>D(y) = R</math>. # Функцияның ҡиммәттәре күмәклеге — [−1; 1] киҫеге: <math>E(y)</math> = [−1;1]. # Функция <math> y = \cos \left( \alpha \right) </math> йоп функция: <math> \cos \left( - \alpha \right) = \cos \alpha</math>. # Функция периодлы, иң бәләкәй ыңғай периоды <math>2\pi</math>-гә тигеҙ: <math> \cos \left( \alpha + 2 \pi \right) = \cos \left( \alpha \right) </math>. # Функцияның графигы '''Ох''' күсәрен <math> \alpha = \frac{\pi}{2} + \pi n \,, n \in \mathbb{Z}</math> булғанда киҫеп үтә. # Даими тамғалы аралыҡтар: <math>y > 0</math>, әгәр <math>\alpha \in \left( -\frac{\pi}{2} + 2\pi n; \frac{\pi}{2} + 2\pi n \right) \,, n \in \mathbb{Z} </math> һәм <math> y < 0 </math>, әгәр <math>\alpha \in\left( \frac{\pi}{2} + 2\pi n; 3\frac{\pi}{2} + 2\pi n \right) \,, n \in \mathbb{Z} </math> булһа. # Функция өҙлөкһөҙ һәм аргументтың теләһә ниндәй ҡиммәтендә лә сығарылмаһы бар: <math>( \cos \alpha )' = -\sin \alpha</math> # Функция <math> y = \cos \alpha </math> <math> \alpha \in \left( -\pi + 2\pi n; 2\pi n \right) \,, n \in \mathbb{Z} </math> булғанда үҫә барыусы һәм <math> \alpha \in \left( 2\pi n; \pi + 2\pi n \right) \,, n \in \mathbb{Z} </math> булғанда кәмей барыусы. # Функция <math> \alpha = \pi + 2\pi n \,, n \in \mathbb{Z} </math> булғанда иң бәләкәй һәм <math> \alpha = 2\pi n \,, n \in \mathbb{Z} </math> булғанда иң ҙур ҡиммәтен ҡабул итә. === Тангенс функцияһының үҙсәнлектәре === [[Файл:Graf tangens.png|thumb|right|150px|Тангенс]] # Функцияның билдәләнеү өлкәһе — <math> \alpha = \frac{\pi}{2} + \pi n , n \in \mathbb{Z} \, </math> ҡиммәттәренән башҡа бөтә ысын һандар күмәклеге <math>D(y) = R</math> # Функцияның ҡиммәттәре күмәклеге — бөтә ысын һандар күмәклеге: <math> E(y) = R . </math> # Функция <math> y = \mathrm{tg} \left( \alpha \right) </math> таҡ функция: <math> \mathrm{tg} \left( - \alpha \right) = - \mathrm{tg}\ \alpha</math>. # Функция периодлы, иң бәләкәй ыңғай периоды <math>\pi</math>-гә тигеҙ: <math> \mathrm{tg} \left( \alpha + \pi \right) = \mathrm{tg} \left( \alpha \right) </math>. # Функцияның графигы '''Ох''' күсәрен <math> \alpha = \pi n \,, n \in \mathbb{Z}</math> булғанда киҫеп үтә. # Даими тамғалы аралыҡтар: <math> y > 0 </math>, әгәр <math> \left( \pi n; \frac{\pi}{2} + \pi n \right) \,, n \in \mathbb{Z} </math> һәм <math> y < 0 </math>, әгәр <math>\left( -\frac{\pi}{2} + \pi n; \pi n \right) \,, n \in \mathbb{Z} </math> булһа. # Функция өҙлөкһөҙ һәм аргументтың билдәләнеү өлкәһенән теләһә ниндәй ҡиммәтендә лә сығарылмаһы бар: <math>( \mathop{\operatorname{tg}}\, x )' = \frac{1}{\cos ^2 x}.</math> # Функция <math> y = \mathrm{tg}\ \alpha </math> <math> \alpha \in \left( -\frac{\pi}{2} + \pi n; \frac{\pi}{2} + \pi n \right) \,, n \in \mathbb{Z} </math> булғанда үҫә барыусы. === Котангенс функцияһының үҙсәнлектәре === [[Файл:Graf kotangens.png|thumb|right|150px|Котангенс]] # Функцияның билдәләнеү өлкәһе — </math> кроме чисел <math> \alpha = \pi n , n \in \mathbb{Z} \,</math> ҡиммәттәренән башҡа бөтә ысын һандар күмәклеге <math>D(y) = R</math> # Функцияның ҡиммәттәре күмәклеге — бөтә ысын һандар күмәклеге: <math> E(y) = R .</math> # Функция <math> y = \mathop{\operatorname{ctg}} \left( \alpha \right) </math> таҡ функция: <math> \mathop{\operatorname{ctg}} \left( - \alpha \right) = - \mathop{\operatorname{ctg}}\ \alpha \,.</math> # Функция периодлы, иң бәләкәй ыңғай периоды <math>\pi</math>-гә тигеҙ: <math> \mathop{\operatorname{ctg}} \left( \alpha + \pi \right) = \mathop{\operatorname{ctg}} \left( \alpha \right) .</math> # Функцияның графигы '''Ох''' күсәрен <math> \alpha = \frac{\pi}{2} + \pi n \,, n \in \mathbb{Z} \,</math> булғанда киҫеп үтә. # Даими тамғалы аралыҡтар: <math> y > 0 </math>, әгәр <math> \left( \pi n; \frac{\pi}{2} + \pi n \right) \,, n \in \mathbb{Z} </math> һәм <math> y < 0 </math>, әгәр <math>\left( \frac{\pi}{2} + \pi n; \pi \left( n + 1 \right) \right) \,, n \in \mathbb{Z} </math> булһа. # Функция өҙлөкһөҙ һәм аргументтың билдәләнеү өлкәһенән теләһә ниндәй ҡиммәтендә лә сығарылмаһы бар: <math>( \mathop{\operatorname{ctg}}\, x )' = -\frac{1}{\sin ^2 x}.</math> # Функция <math> y = \mathop{\operatorname{ctg}}\ \alpha </math> <math> \alpha \in \left( \pi n; \pi \left( n + 1 \right) \right) \,, n \in \mathbb{Z} </math> булғанда кәмей барыусы == Тригонометрияның ҡулланылышы == [[Файл:Frieberger drum marine sextant.jpg|thumb|200px|Секстант — үлсәү башҡарылған урындың географик координаталарын асыҡлау маҡсатында, яҡтыртҡыстың горизонттан бейеклеген үлсәү өсөн ҡулланылған [[Навигация|навигацион]] үлсәү инструменты]]. Тригонометрия һәм [[тригонометрик функциялар]] ҡулланылған бик күп өлкәләр бар. Мәҫәлән, [Триангуляция (геодезия)|триангуляция]] ысулы астрономияла иң яҡын йондоҙҙарға тиклемге алыҫлыҡты үлсәү өсөн, географияла объекттар араһындағы алыҫлыҡты үлсәү өсөн, шулай уҡ навигация системаларында ҡулланыла. [[Синус]] һәм [[косинус]] [[периодлы функция]]лар теорияһы өсөн фундаменталь әһәмиәткә эйә, мәҫәлән тауыш һәм яҡтылыҡ тулҡындарын һүрәтләү өсөн. Тригонометрия йәки тригонометрик функциялар астрономияла (бигерәк тә күк йөҙө объекттарының урынын иҫәпләү өсөн [[сферик тригонометрия]] талап ителә), диңгеҙ һәм һауа навигацияһында, музыка теорияһында, акустикала, оптикала, финанс баҙарын анализлағанда, электроникала, [[ихтималлыҡ теорияһы]]нда, статистикала, [[биология]]ла, медицинала (мәҫәлән, компьютер томографияһында һәм ультратауыш тикшереүендә), дарыуханаларҙа, химияла, в [[һандар теорияһы]]нда (тимәк, [[криптология]]ла ла), сейсмологияла, метеорологияла, океанографияла, бик күп физик фәндәрҙә, межалауҙа һәм геодезияла, архитектурала, фонетикала, иҡтисадта, электротехникала, машиналар эшләүҙә, граждандар төҙөлөшөндә, компьютер графикаһында, картографияла, кристаллографияла, уйындар эшләгәндә һәм бик күп башҡа өлкәләрҙә ҡулланыла. == Стандарт тождестволар == '''''Тождестволар''''' — үҙгәреүсәндәрҙең теләһә ниндәй ҡиммәттәрендә лә дөрөҫ булған тигеҙлектәр. : <math>\sin^2 A + \cos^2 A = 1 \ .</math> : <math>\sec^2 A - {\mathop{\operatorname{tg}}}^2 A = 1 \ .</math> : <math>\csc^2 A - {\mathop{\operatorname{ctg}}}^2 A = 1 \ .</math> == Мөйөштәр суммаһын үҙгәртеү формулалары == : <math>\sin (A \pm B) = \sin A \ \cos B \pm \cos A \ \sin B.</math> : <math>\cos (A \pm B) = \cos A \ \cos B \mp \sin A \ \sin B.</math> : <math>\mathop{\operatorname{tg}} (A \pm B) = \frac{ \mathop{\operatorname{tg}} A \pm \mathop{\operatorname{tg}} B }{ 1 \mp \mathop{\operatorname{tg}} A \ \mathop{\operatorname{tg}} B}.</math> : <math>\mathop{\operatorname{ctg}} (A \pm B) = \frac{ \mathop{\operatorname{ctg}} A \ \mathop{\operatorname{ctg}} B \mp 1}{ \mathop{\operatorname{ctg}} B \pm \mathop{\operatorname{ctg}} A } .</math> == Дөйөм формулалар == [[Файл:Triangle ABC with Sides a b c.png|thumb|240px|left|Яҡтары a, b, c һәм ярашлы рәүештә ҡаршы ятыусы мөйөштәре A, B, C булған өсмөйөш]] Артабанғы тождестволарҙа A, B һәм C өсмөйөштөң мөйөштәре; a, b, c — өсмөйөштөң ярашлы рәүештә был мөйөштәргә ҡаршы ятҡан яҡтарының оҙонлоғо була. === Синустар теоремаһы === '''Өсмөйөштөң яҡтары ҡаршы ятыусы мөйөштәренең синустарына пропорциональ'''. Ирекле [[өсмөйөш]] өсөн : <math>\frac{a}{\sin A} = \frac{b}{\sin B} = \frac{c}{\sin C} = 2R,</math> бында <math>R</math> — өсмөйөштө [[ҡамаусы әйләнә|ҡамаусы әйләнәнең]] радиусы. : <math>R = \frac{abc}{\sqrt{(a+b+c)(a-b+c)(a+b-c)(b+c-a)}}.</math> === Косинустар теоремаһы === Өсмөйөштөң яғының квадраты ҡалған ике яғының квадраттары суммаһынан был яҡтарҙың һәм улар араһындағы мөйөш косинусының икеләтелгән ҡабатландығын алғанға тигеҙ: : <math>c^2=a^2+b^2-2ab\cos C ,</math> йәки: : <math>\cos C=\frac{a^2+b^2-c^2}{2ab}.</math> === Тангенстар теоремаһы === : <math>\frac{a-b}{a+b}=\frac{\mathop{\operatorname{tg}}\left[\tfrac{1}{2}(A-B)\right]}{\mathop{\operatorname{tg}}\left[\tfrac{1}{2}(A+B)\right]}</math> === Эйлер формулаһы === Эйлер формулаһы, теләһә ниндәй <math>x</math> [[ысын һан]]ы өсөн түбәндәге тигеҙлек үтәлә тип раҫлай: : <math>e^{ix}=\cos x+i\sin x,</math> бында <math>e</math> — [[E (математик константа)|натураль логарифмдың нигеҙе]], <math>i</math> — [[уйланма берәмек]]. Эйлер формулаһы [[математик анализ]] һәм тригонометрия араһында бәйләнеш урынлаштыра, шулай уҡ синус һәм косинус функцияларына экспоненциаль функцияның [[Үлсәнмәле функция|үлсәнгән суммалары]] һымаҡ интерпретация бирергә мөмкинлек бирә: : <math>\cos x = \mathrm{Re}\{e^{ix}\} ={e^{ix} + e^{-ix} \over 2},</math> : <math>\sin x = \mathrm{Im}\{e^{ix}\} ={e^{ix} - e^{-ix} \over 2i}.</math> Юғарыла килтерелгән тигеҙләмәләр Эйлер формулаларын ҡушыу һәм алыу юлы менән: : <math>e^{ix} = \cos x + i \sin x \;,</math> : <math>e^{-ix} = \cos(- x) + i \sin(- x) = \cos x - i \sin x \;.</math> артабан синусҡа йәки косинусҡа ҡарата сығарып табылырға мөмкин. Шулай уҡ был формулалар комплекслы үҙгәреүсәнле тригонометрик функцияларҙың билдәләмәһе булып хеҙмәт итә алалар. Мәҫәлән, {{math|''x'' {{=}} ''iy''}} алмаштырып ҡуйыуын башҡарып, табабыҙ: : <math> \cos iy = {e^{-y} + e^{y} \over 2} = \operatorname{ch} y ,</math> : <math> \sin iy = {e^{-y} - e^{y} \over 2i} = -{1 \over i} {e^{y} - e^{-y} \over 2} = i\operatorname{sh} y. </math> Комплекслы экспоненталар тригонометрик иҫәпләүҙәрҙе ябайлаштырырға мөмкинлек бирәләр, сөнки улар менән, синусоидаль компоненталарға ҡарағанда манипуляция яһау еңелерәк. Ҡараштарҙың береһе синусоидаларҙы ярашлы экспоненциаль аңлатмаларға үҙгәртеүҙе күҙ уңында тота. Ябайлаштырғандан һуң аңлатманың һөҙөмтәһе ысын һан булып ҡала. Икенсе ҡараштың асылы синусоидаларҙы комплекслы аңлатманың ысын өлөштәре сифатында күрһәтеүҙән һәм туранан тура комплекслы аңлатма менән манипуляция яһауҙан тора. == Ябай тригонометрик тигеҙләмәләрҙе сығарыу == * <math> \sin x = a.</math> :: Әгәр <math>|a|>1</math> булһа — ысын сығарылыштары юҡ. :: Әгәр <math>|a| \leqslant 1</math> булһа — сығарылышы булып <math>x=(-1)^n \arcsin a + \pi n;\ n \in \mathbb Z</math> күренешендәге һандар тора. * <math> \cos x = a.</math> :: Әгәр <math>|a|>1</math> — ысын сығарылыштары юҡ. :: Әгәр <math>|a| \leqslant 1</math> — сығарылышы булып <math>x=\pm \arccos a + 2 \pi n;\ n \in \mathbb Z</math> күренешендәге һандар тора. * <math> \operatorname{tg}\, x = a.</math> :: Сығарылышы булып <math>x=\operatorname{arctg}\, a + \pi n;\ n \in \mathbb Z</math> күренешендәге һандар тора. * <math> \operatorname{ctg}\, x = a.</math> :: Сығарылышы булып <math>x=\operatorname{arcctg}\, a + \pi n;\ n \in \mathbb Z</math> күренешендәге һандар тора. == Сферик тригонометрия == {{main|Сферическая тригонометрия}} Тригонометрияның астрономияла, геодезияла, навигацияла һәм башҡа өлкәләрҙә ҡулланылған мөһим айырым бүлеге булып сферик тригонометрия тора. Сферик тригонометрия сферала ҙур түңәрәктәр араһындағы мөйөштәрҙең һәм был ҙур түңәрәктәр дуғаларының үҙсәнлектәрен тикшерә. Сфера геометрияһы Евклид планиметрияһынан һиҙелерлек айырыла; шулай, сферик өсмөйөштөң мөйөштәренең суммаһы, ғөмүмән алғанда, 180°-тан айырыла, өсмөйөш өс тура мөйөштән торорға мөмкин. Сферик тригонометрияла өсмөйөштөң яҡтарының оҙонлоғо (сфераның ҙур түңәрәктәенең дуғалары) был дуғаларға ярашлы үҙәк мөйөштәр ярҙамында күрһәтеләләр. Шуға күрә, мәҫәлән, сферик синустар теоремаһы түбәндәге күренештә була : <math>\frac{\sin a}{\sin A}=\frac{\sin b}{\sin B}=\frac{\sin c}{\sin C},</math> һәм бер-береһенә ҡаршылыҡлы ике сферик косинустар теоремһы бар. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Гониометрия (математика)|Гониометрия]] — тригонометрияның мөйөштөрҙе үлсәү ысулдарын, тригонометрик функцияларҙың үҙсәнлектәрен һәм улар араһындағы нисбәтте өйрәнеүсе бүлеге. * [[Өсмөйөштәрҙе сығарыу]] * [[Тригонометрик тождестволар]] * [[Тригонометрик функциялар]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == ;английская * {{cite book|first=Carl B. |last=Boyer|authorlink=Carl Benjamin Boyer|title=A History of Mathematics |url=https://archive.org/details/historyofmathema00boye |edition=Second Edition |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |year=1991 |isbn=0-471-54397-7}} * Christopher M. Linton (2004). From Eudoxus to Einstein: A History of Mathematical Astronomy . Cambridge University Press. * Weisstein, Eric W. «Trigonometric Addition Formulas». Wolfram MathWorld. Weiner. {{Разделы математики}} [[Категория:Тригонометрия|*]] ejrs4g1ckjwccwl8g63i976h965ha99 Брахмагупта 0 67972 1302488 1179226 2026-08-11T18:34:38Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302488 wikitext text/x-wiki {{Учёный |Имя = Брахмагупта |Оригинал имени = ब्रह्मगुप्त |Изображение = Hindu astronomer, 19th-century illustration.jpg |Ширина = 200px |Описание изображения = Брахмагупта |Дата рождения = 598 |Место рождения = [[Бхинмал]], [[Һиндостан]] |Дата смерти = 670 |Место смерти = |Гражданство = Һиндостан |Научная сфера = [[математика]], [[астрономия]] |Место работы = |Альма-матер = |Научный руководитель = |Знаменитые ученики = |Известен как = |Известна как = |Награды и премии = |Роспись = |Ширина росписи = }} '''Брахмагупта''', '''Брамагупта''' ({{lang-sa|ब्रह्मगुप्त}}, ок. [[598]]—[[670]]) — һинд математигы һәм астрономы. [[Удджайн]]да обсерватория менән етәкселек итә. Византияла һәм [[Астрономия исламского Средневековья|ислам илдәрендә]] астрономияның үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Астрономик иҫәпләүҙәр өсөн алгебраик ысулдар ҡуллана башлай, нуль, ыңғай һәм тиҫкәре дәүмәлдәр менән ғәмәлдәр ҡағиҙәләрен индәрә. Уның «{{нп5|Брахма-спхута-сиддханта||en|Brāhmasphuṭasiddhānta}}» («Правильно изложенное учение Брахмы», йәки «Разъяснение совершенной системы Брахмы») исемле төп хеҙмәте бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған. Хеҙмәтенең күп өлөшө астрономияға, ике бүлеге (12-се һәм 18-се) математикаға бағышланған. == Биографияһы == Брахмагупта яҡынса [[598 йыл]]да тыуған. Был уның «Брахма-спхута-сиддханта» китабынан күренә, унда Брахмагупта был тексты 30 йәшендә 628 йылда яҙыуын әйтә ([[Сак эраһы|сак эраһы]] буйынса 550 йыл){{sfn|Brahmagupta, Bhaskara, Henry-Thomas Colebrooke|1817|p=xxxv–xxxvi}}<ref name="world_bio">{{cite web |url=http://www.encyclopedia.com/topic/Brahmagupta.aspx#1 |title=Brahmagupta |publisher=Encyclopedia of World Biography |date=2006 |accessdate=2013-08-20}}</ref>. Брахмагупта Төньяҡ-Көнбайыш Һиндостандың [[Раджастхан]] штатында, ул ваҡытта [[Гурджар]] династияһы иленең баш ҡалаһы {{iw|Бхинмалда|Бхилламалда|en|Bhinmal}} тыуған. Уның атаһы Джишнугупта була<ref name="brahmagupta">{{cite web |url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Brahmagupta.html |title=Brahmagupta |publisher=[[Архив по истории математики Мактутор|MacTutor History of Mathematics archive]] |author=J. J. O'Connor, E. F. Robertson |accessdate=2013-08-20 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6Jeq9449q?url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Brahmagupta.html |archivedate=2013-09-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116080259/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Brahmagupta.html |date=2014-01-16 }}</ref>. Ихтимал, ул Вьяграмукха хакимлыҡ иткән ваҡытта ғүмеренең күп өлөшөн Бхинмалда үткәргән (һәм, моғайын, уның ҡурсалауында булған){{sfn|Plofker|2007|p=418—419}}, шуға күрә уны йыш ҡына Бхилламалачарья тип исемләйҙәр (Бхилламаланан уҡытыусы)<ref name="sci_bio">{{cite web |url=http://www.encyclopedia.com/topic/Brahmagupta.aspx#2 |title=Brahmagupta|publisher=Complete Dictionary of Scientific Biography |accessdate=2013-08-20}}</ref>. Брахмагупта [[Удджайн]]да астрономик обсерватория етәксеһе була. Шулай уҡ [[Варахамихира]] ла эшләгән был обсерватория боронғо Һиндостанда иң яҡшыһы була<ref name="brahmagupta"/>. [[Файл:BritishmuseumRahu.JPG|thumb|150px|right|Раху башы, Ҡояшҡа һәм Айға үс итеп, ҡайһы берҙә уларҙы йота, шул рәүешле ай тотолоу һәм ҡояш тотолоу тыуҙыра]] Брахмагуптаның тикшеренеүҙәренә уның дини ҡараштары етди йоғонто яһай. Индуизмға ныҡ ышаныусы булараҡ, ул ҡайһы бер замандаштарының космологик ҡараштарын, атап әйткәндә [[Ариабхата|Ариабхатаның]] Ер әйләнеүсе сфера тип раҫлаусы ҡарашын тәнҡитләй<ref name="britannica">{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/77073/Brahmagupta |title=Brahmagupta |publisher=[[Энциклопедия Британника]] |author=Takao Hayashi |accessdate=2013-08-20 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6JfLfTQnZ?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/77073/Brahmagupta |archivedate=2013-09-16}}</ref>. Брахмагупта Ариабхата менән ҡояш тотолоу тәбиғәте тураһында бәхәсләшә<ref>''Еремеева А. И., Цицин Ф. А.'' История астрономии. Указ. соч., с. 111.</ref>: {| |- |<blockquote> Кешеләр араһында тотолоуҙарҙы [аждаһа [[Раху]]] Башы тыуҙырмай тип уйлаусылар бар. Был аҡылға һыймаҫлыҡ фекер, сөнки тап ул тотолоуҙарҙы барлыҡҡа килтерә, һәм донъяның күпселек халҡы тап ул тотолоуҙарҙы тыуҙыра тип һөйләй. Алла Һүҙе булған [[Веды|Ведаларҙа]], [[Брахма|Брахма]] ауыҙы менән Баш тотолоуҙарҙы тыуҙыра тип әйтелә. Уға ҡапма-ҡаршы, Ариабхата, бөтәһенә ҡаршы барып, телгә алынған изге һүҙҙәргә дошманлыҡ итеп, тотолоуҙы Баш барлыҡҡа килтермәй, ә тик Ай һәм Ерҙең күләгәһе барлыҡҡа килтерә тип раҫлай… Был авторҙар күпселеккә буйһонорға тейештәр, сөнки Ведаларҙа булған бөтә нәмә изге. </blockquote> |} Брахмагупта Ариабхатаның хеҙмәттәре менән таныш булһа ла, [[Бхаскара I|Бхаскараның]] хеҙмәттәре менән таныш булғанмы икәне билдәһеҙ. Брахмагуптаның хеҙмәттәрендә уға замандаш астрономдар адресына күп һанда тәнҡитле иҫкәртмәләр бар, ә «Брахма-спхута-сиддхантаның» йөкмәткеһе шул осорҙағы һинд математиктары араһында ҡаршылыҡтар булыуын дәлилләй. Фекер айырымлыҡтары күбеһенсә астрономик параметрҙарҙы һәм теорияны һайлау менән бәйле була. Брахмагуптаның оппоненттары теорияһын тәнҡитләү «Брахма-спхута-сиддхантаның» тәүге ун ике бүлегендә бар, ә ун өсөнсө һәм ун һигеҙенсе бүлектәрҙә юҡ. Ғәрәп ғалимы [[Аль-Бируни]] үҙенең «Китаб аль-Хинд» китабында (яҡынса 1035 йыл) һинд астрономдарының идеяларын тасуирлай һәм анализлай. Үҙенең хеҙмәтендә ул Брахмагуптаға иң ҙур абруй һымаҡ һылтана<ref name="unesco"/>. == Төп хеҙмәттәре == Брахмагуптаның төп ике хеҙмәте билдәле: «Брахма-спхута-сиддханта» (ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त) (628) һәм «Кхандакхадьяка» (खण्डखाद्यक) (665)<ref name="brahmagupta_arabic">{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Projects/Pearce/Chapters/Ch8_3.html|title=Brahmagupta, and the influence on Arabia|publisher=[[Архив по истории математики Мактутор|MacTutor History of Mathematics archive]]|author=Pearce Ian|accessdate=2013-08-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Jeq9hMCc?url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Projects/Pearce/Chapters/Ch8_3.html|archivedate=2013-09-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130702204751/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Projects/Pearce/Chapters/Ch8_3.html |date=2013-07-02 }}</ref>. === Брахма-спхута-сиддханта === {{main|Брахма-спхута-сиддханта}} {{iw|Брахма-спхута-сиддханта|«Брахма-спхута-сиддханта»|en|Brāhmasphuṭasiddhānta}} («Брахманың камиллаштырылған тәғлимәте», йәки «Брахма системаһын киренән ҡарау»<ref>{{cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/71003/Брахмагупта|title=Брахмагупта|publisher=[[Большая советская энциклопедия]]|accessdate=2013-08-20}}</ref>) — Брахмагуптаның математикаға һәм астрономияға бағышланған иң билдәле хеҙмәте. Трактат шиғырҙар менән яҙылған һәм иҫбаламайынса тик һөҙөмтәләрҙән генә тора. Хеҙмәте 25 бүлектән тора<ref name="brahmagupta"/> (башҡа сығанаҡтарҙа 24 бүлек һәм таблицалар менән ҡушымта тураһында әйтелә<ref name="sci_bio"/>). Шул осорҙоң астрономияһы буйынса ғәҙәттәге текстан ғибәрәт булған тәүге 10 бүлеге йыш ҡына хеҙмәтенең беренсе версияһы һымаҡ ҡарала, сөнки тик был бүлектәр генә ингән манускрипттар (боронғо ҡулъяҙмалар) бар. Был текст Дашадхьяйи исемен йөрөтә<ref name="sci_bio"/>. Унда, атап әйткәндә, урта һәм ысын оҙонлоҡто иҫәпләү, тәүлек әйләнәһен иҫәпләү, [[Ҡояш тотолоу|ҡояш]] һәм [[Ай тотолоу|ай тотолоуҙарын]] иҫәпләү, күк есемдәренең ваҡыт үтеү менән урынын ([[эфемерида]]лар), уларҙың ҡалҡыуын һәм байышын, [[Планеталар парады|ялғаныуын]] иҫәпләү ысулдары бар<ref name="brahmagupta"/>. Артабанғы 15 бүлегендә тәүге бүлектәргә һиҙелерлек өҫтәмәләр һәм төҙәтмәләр, шулай уҡ математика буйынса бүлектәр бар<ref name="brahmagupta"/>. Математик бүлектәр һинд математиктарының ике төп ҡарашы: «процедуралар математикаһы», йәки алгоритмдар, һәм «сығанаҡтар математикаһы», йәки тигеҙләмәләр тураһында төшөнсә бирә. Китаптың 12-се бүлеге «Математика» исемен йөрөтә, ул иң ябай арифметик ғәмәлдәргә, пропорцияларға, ҡушып бутауға мәсьәләләргә һәм рәттәргә арналған, был Брахмагупта осорондағы практик математиканың төп өлөшөн тәшкил итә. 18-се бүлек, «Распылитель», алгебра менән туранан тура бәйле, әммә ундай термин ул ваҡытта әле булмағанлыҡтан, бүлектә ҡаралған беренсе мәсьәлә буйынса аталған<ref name="britannica"/>. VIII быуаттың икенсе яртыһында, [[Аббасид]]тар династияһынан Багдад [[хәлиф]]е [[Аль-Мамун|Абу-әль-Аббас Абд-Аллах аль-Мамун]] (712—775) илселек менән Һиндостанда булғанда, [[Удджайн]]дан Канках исемле ғалимды Багдадҡа саҡыра, ул астрономияның һинд системаһын «Брахма-спхута-сиддханта» нигеҙендә уҡытҡан була. Хәлиф китаптың ғәрәп теленә яҙма тәржемәһен һорай, быны 771 йылда математик һәм философ [[Ал-Фазари, Ибрахим|Ибраһим әль-Фазари]] башҡара<ref name="world_bio"/><ref name="brahmagupta_arabic"/>. Таблицалар — [[зидж]] рәүешендә башҡарылған тәржемә — кәрәкле аңлатмалары һәм тәҡдимдәре менән, «Большой Синдхинд» исемен ала. [[Әл-Хорезми]] үҙенең астрономия («Зидж ал-Хорезми») һәм арифметика («Книга об индийском счёте») буйынса хеҙмәттәрен яҙыу өсөн был хеҙмәт менән файҙаланыуы билдәле. XI быуатта һуңғыһының латин теленә тәржемәһе позицион иҫәпләү системаһының таралыуында хәл иткес роль уйнаған тип иҫәпләнә<ref name="brahmagupta_arabic"/>. «Брахма-спхута-сиддханта» VII—IX быуаттарҙа Ҡытай математиктары тарафынан тәржемә ителә (һәр хәлдә дүрт тәржемә билдәле), шул рәүешле унарлы иҫәпләү системаһының ҡытай ғалимдары араһында таралыуына мөмкинлек бирә<ref name="brahmagupta_arabic"/>. 1817 йылда математикаға арналған ике бүлеге [[Колбрук, Генри Томас|Генри Томас Колбрук ]] тарафынан инглиз теленә тәржемә ителә<ref name="sci_bio"/>. 860 йылда һинд математигы Притхудака Свами китапҡа комментарийҙар яҙа, улар Васана-бхашья исемен йөрөтәләр. Тулы комментарийҙарҙан тик бер нисә манускрипттар ғына һаҡланып ҡалған. Шулай уҡ китаптың тулы версияһына һәм тәүге ун бүлеккә бер нисә аноним комментарийҙар билдәле. Һиндостанда Брахмагуптаның китабы 1902 һәм 1966 йылдарҙа баҫылып сыға<ref name="sci_bio"/>. === Кхандакхадьяка === Брахмагуптаның икенсе эше, Кхандакхадьяка (A Piece Eatable), 665 йылда яҙыла<ref name="britannica"/>. Ул 8 бүлектән тора. Брахмагупта был хеҙмәтендә, күбеһенсә Ариабхата тәҡдим иткән системаны ҡулланып, бер нисә астрономик иҫәпләүҙәренә төҙәтеүҙәр индерә һәм ябайлаштыра<ref name="unesco"/>. Бынан тыш, унда синустарҙы иҫәпләү өсөн интерполяцион формулалар инә<ref name="brahmagupta"/>. В VIII веке Кхандакхадьяка была переведена на арабский язык под названием «Арканд»<ref name="unesco">{{книга |автор = Katz V. J., Imhausen A. |заглавие = История человечества |3 = Mathematics in India |4 = Edited by M. A. Al-Bakhit, L. Bazin and S. M. Cissoko |allpages = 796 |pages = 410—412 |ссылка = https://books.google.ca/books?id=https://books.google.ca/books?id=xMhb5HRbTG4C&source=gbs_navlinks_s |том = IV. VII—XVI века |издательство = Издательский дом Магистр-Пресс |год = 2003 |ref = UNESCO }}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} {{ref-ru}}</ref>. Кхандакхадьякаға комментарийҙар 864, 966, 1040, 1180 йылдарҙа яҙыла, уларҙың ҡайһы берҙәре һаҡланған. Китап үҙе 1925 һәм 1941 йылдарҙа Калькуттала баҫылып сыға. Инглиз теленә Прабодх Чандра Сенгупта 1934 йылда тәржемәләй<ref name="sci_bio"/>. <!-- * Cadamekela (Кадамекела)(624) * Durkeamynarda (Дуркеаминарда) (672).--> == Математикаға индергән өлөшө == Брахма-спхута-сиддханта Брахмагупта үҙенең хеҙмәтендә нулгә һандан был һандың үҙен алыу нәтижәһе тигән билдәләмә бирә. Ул беренселәрҙән булып ыңғай һәм тиҫкәре һандар һәм нуль өҫтөндә арифметик ғәмәлдәр башҡарыу ҡағиҙәләрен сығарған, ыңғай һандарҙы байлыҡ итеп, ә тиҫкәре һандарҙы бурыс итеп ҡараған. Артабан Брахмагупта нулгә бүлеүгә билдәләмә биреп арифметиканы киңәйтергә маташа<ref name="brahmagupta"/>. Согласно Брахмагупте<ref name="brahmagupta"/>{{sfn|Plofker|2007|p=428—434}}, * Нулде нулгә бүлһәң нуль була; * Ыңғай йәки тиҫкәре һанды нулгә бүлеү знаменателендә нуль булған кәсер; * Нулде ыңғай йәки тиҫкәре һанға бүлһәң нуль була. Брахмагупта күп урынлы һандарҙы бағаналап ҡабатлауҙың өс ысулын тәҡдим итә (төп һәм ике ябайлаштырылған), улар әлеге ваҡытта ҡулланылған ысулдарға яҡын. Төп ысулды Брахмагупта «гомутрика» тип атай, был тәржемәлә «һыйыр һейҙеге траекторияһы» ({{lang-en|"like the trajectory of cow's urine"}})<ref name="brahmagupta"/> тигәнде аңлата. Брахмагупта шулай уҡ Ньютондың итерацион формулаһына эквивалентлы булған квадрат тамырҙы яҡынса иҫәпләү ысулын, (Newton-Raphson), ''ax''<sup>2</sup> + ''c'' = ''y''<sup>2</sup> күренешендәге ҡайһы бер билдәһеҙ квадрат тигеҙләмәләрҙе эшләү ысулын, эҙмә-эҙ кәсерҙәр ысулын ҡулланып ''ax'' + ''c'' = ''by''күренешендәге билдәһеҙ һыҙыҡлы тигеҙләмәләрҙе эшләү ысулын тәҡдим итә<ref name="brahmagupta"/>. Ул «Сумма квадратов есть сумма чисел, умноженная на удвоенное число шагов, увеличенное на единицу, и делённая на три. Сумма кубов есть квадрат суммы чисел до одного и того же числа» тип раҫлап, тәүге ''n'' һандың квадраттары һәм кубтары суммаһын тәүге ''n'' һандың суммаһы аша билдәләй {{sfn|Plofker|2007|p=428—434}}{{sfn|Plofker|2007|p=428—434}}. Формулалар иҫбатламайынса килтерелә<ref name="brahmagupta"/>. Кхандакхадьяктың хеҙмәтендә Брахмагупта, [[Интерполяционные формулы Ньютона|Ньютон — Стирлингтың интерполяцион формулаһынан]] һуң 1000 йылдан артығыраҡ ваҡыт үткәс сығарылған формуланың айырым осрағы булған, [[Интерполяционная формула Брахмагупты|икенсе тәртиптәге интерполяцион формуланы]] тәҡдим итә. Ул был формуланы үҙе төҙөгән тригонометрик таблицаларҙа [[Тригонометрик функциялар|синустың]] ҡиммәттәрен [[Интерполяция|интерполяциялау]] өсөн ҡуллана<ref>{{Cite book | first=George G. | last=Joseph | location=Princeton, NJ | title=The Crest of the Peacock | url=https://archive.org/details/crestofpeacockno00jose | publisher=Princeton University Press | year=2000 | isbn=0-691-00659-8 | ref=joseph-2000 | page=[https://archive.org/details/crestofpeacockno00jose/page/285 285]—286 }}.</ref>. Формула аргументының ҡиммәте {{math|''a'' + ''xh''}} ({{math|''h'' &gt; 0}} һәм {{math|−1 ≤ ''x'' ≤ 1}} булғанда) булғанда {{math|''f''}} функцияһының ҡиммәтенә баһа бирә, әгәр уның ҡиммәте {{math|''a'' − ''h''}}, {{math|''a''}} һәм {{math|''a'' + ''h''}} нөктәләрендә билдәле булһа. Ул ошондай күренештә яҙыла: : <math>f(a + x h) \approx f(a) + x \left(\frac{\Delta f(a) + \Delta f(a - h)}{2}\right) + \frac{x^2 \Delta^2 f(a - h)}{2!},</math> бында {{math|Δ}} — беренсе тәртиптәге үҫә барыусы [[Сикле айырмалар|сикле айырма]] операторы, йәғни : <math> \Delta f(a) \ \stackrel{\mathrm{def}}{=}\ f(a + h) - f(a).</math> [[Файл:Brahmaguptas formula.svg|мини|слева|150px|Дүртмөйөш өсөн Брахмагупта формулаһы]] Брахмагупта әйләнәгә ҡамалған дүртмөйөштөң майҙанын иҫәпләү формулаһын тәҡдим итә<ref name="brahmagupta"/>. [[Брахмагупта формулаһы]] дөйөмләштерелгән өсмөйөш майҙанының [[Герон формулаһы]] булып тора. Йәғни, яҡтары {{math|''a'', ''b'', ''c'', ''d''}} һәм ярым[[периметр]]ы {{math|''p''}} булған әйләнәгә ҡамалған дүртмөйөштөң майҙаны {{math|''S''}} тигеҙ : <math>S = \sqrt{(p - a)(p - b)(p - c)(p - d)}.</math> Шул уҡ ваҡытта Брахмагупта үҙе формула тик әйләнәгә ҡамап булған дүртмөйөштәр өсөн генә дөрөҫ булыуын асыҡлап әйтмәй, шуға күрә ҡайһы бер тарихсылар бында Брахмагуптаның хатаһы бар тип иҫәпләйҙәр <ref name="brahmagupta"/>. Брахмагуптаның ирекле өсмөйөштө ҡамаусы әйләнәнең радиусы өсөн формулаһы билдәле: : <math>R = \frac{ab}{2h_c} = \frac{bc}{2h_a} = \frac{ac}{2h_b},</math> бында {{math|''a'', ''b'', ''c''}} — өсмөйөштөң яҡтары, {{math|''h<sub>a</sub>'', ''h<sub>b</sub>''}} һәм {{math|''h<sub>c</sub>''}} — уның бейеклектәре. ==== Брахмагупта тождествоһы ==== Брахмагуптаның тождествоһы ике квадраттың ике суммаһының ҡабатландығы үҙе ике квадраттың суммаһы булып тора тип раҫлай, шуның менән бергә ике төрлө. : <math>(a^2 + b^2)(c^2 + d^2) = (ac - bd)^2 + (ad + bc)^2 = (ac + bd)^2 + (ad - bc)^2.</math> Миҫал өсөн, : <math>(1^2 + 4^2)(2^2 + 7^2) = 26^2 + 15^2 = 30^2 + 1^2.</math> ==== Брахмагупта теоремаһы ==== [[Файл:Brahmaguptra's theorem.svg|thumb|right|Брахмагупта теоремаһы AF = FD тип раҫлай]] {{main|Теорема Брахмагупты}} Диагоналдәре үҙ-ара перпендикуляр булған ҡамалған дүртмөйөш булһын, ти. Опустим из точки пересечения Диагоналдәренең киҫешеү нөктәһенән уның яҡтарының береһенә перпендикуляр төшөрәйек. Будучи продолженным по другую сторону от точки пересечения Диагоналдәр киҫешкән нөктәнән икенсе яғына дауам иткәндә, был перпендикуляр дүртмөйөштөң ҡаршы ятҡан яғын ике тигеҙ өлөшкә бүлә. ==== Брахмагупта мәсьәләһе ==== Брахмагупта мәсьәләһе — бирелгән дүрт яғы буйынса [[Циркуль һәм линейка ярҙамында төҙөү|циркуль һәм линейка ярҙамында]] ҡамалған дүртмөйөш төҙөргә<ref>[[Прасолов, Виктор Васильевич|В. В. Прасолов]], Задачи по планиметрии.</ref>. Сығарылыштарҙың береһе [[Аполлоний әйләнәһе]]н ҡуллана. == Астрономияға индергән өлөшө == Брахмагупта Ерҙе хәрәкәтһеҙ тип уйлай (үҙенең күсәре тирәһендә әйләнмәй) һәм үҙенең хеҙмәтендә Брахма-спхута-сиддханта йылдың оҙайлығы 365 көн 6 сәғәт 5 минут һәм 19 секунд тип күрһәтә, шул уҡ ваҡытта артабанғы хеҙмәтендә Кхандакхадьяка йылдың оҙайлығын 365 көн 6 сәғәт 12 минут һәм 36 секунд тип күрһәтә. Икенсе ҡиммәт Ариабхатанан алынған булыуы мөмкин<ref name="brahmagupta"/>. Брахмагуптаның Брахма-спхута-сиддхантала тасуирланған астрономик ҡараштары уның тикшеренеүҙәренең юғары кимәле һәм фәнни зирәклеге тураһында һөйләй. Шулай, хеҙмәтенең «Ай тотолоу тураһында» тип аталған етенсе бүлегендә, Брахмагупта [[Ай]] Ерҙән [[Ҡояш]]ҡа ҡарағанда алыҫтараҡ тора тигән ҡарашты кире ҡаға{{sfn|Plofker|2007|p=419—420}}. {{начало цитаты}} 7.1. Әгәр Ай Ҡояштан юғарыраҡ булһа, ул саҡта уның Ҡояшҡа яҡын яртыһы һәр саҡ яҡты булыр ине. 7.2. Оҡшаш рәүештә, Айҙың Ҡояш яҡтыртҡан яғы һәр саҡ күренеп торор ине, ә яҡтыртылмаған яғы күренмәгән килеш ҡалыр ине. 7.3. [Айҙың яҡтыртылған өлөшөнөң] яҡтылығы Ҡояш йүнәлешендә арта. Яҡты ярымай аҙағында яртыһы яҡты һәм икенсе яртыһы ҡараңғы. Шулай итеп, ярымай мөгөҙҙәренең бейеклеген иҫәпләп сығарып була. {{конец цитаты}} Брахмагупта, Ай Ергә Ҡояшҡа ҡарағанда яҡыныраҡ булғанлыҡтан, Айҙың яҡтылыҡ дәрәжәһе Ҡояш һәм Айҙың үҙ-ара торошона бәйле һәм был ике күк есеменең араһындағы мөйөш ҙурлығынан сығып иҫәпләнергә мөмкин тип аңлата. Брахмагуптаның ваҡыт үтеү менән күк есемдәренең урынын иҫәпләү ысулы ([[Эфемерида|эфемеридалары]]), уларҙың ҡалҡыуын һәм байыуын, [[Планеталар парады|ялғаныуын]], шулай уҡ [[Ҡояш тотолоу|ҡояш]] һәм [[Ай тотолоу|ай тотолоуҙарҙы]] иҫәпләүҙәре астрономияға индергән мөһим өлөшө булып тора. Брахмагупта [[Пураны|пураник космологияның]] [[Ер (планета)|Ер]] яҫы йәки эсе ҡыуыш тигән ҡараштарын тәнҡитләй. Ул Ер һәм күк сферик формала һәм Ер хәрәкәт итә тип раҫлай. 1030 йылда Газневид астрономы [[Аль-Бируни|Абу аль-Райхан аль-Бируни]] үҙенең «Та’рих аль-Хинд» исемле хеҙмәтендә Брахмагуптаның эшенә комментарий бирә. Бируни әйтеп китеүенсә, Ерҙең шар формаһында булыу теорияһын тәнҡитләүселәргә («Әгәр был шулай булһа, таштар һәм ағастар ерҙән ҡолап төшәсәк») Брахмагупта ошолай яуап бирә: {{начало цитаты}} Киреһенсә, әгәр был шулай булһа, Ер үҙенең формаһын хатта бер минут эсендә лә һаҡлай алмаҫ ине. […] Бөтә ауыр нәмәләр Ерҙең үҙәгенә тартылалар […] Ер бөтә яҡтан да бер төрлө. Тәбиғәт законы буйынса бөтә кешеләр ҙә Ерҙә баҫып торалар, һәм бөтә ауыр нәмәләр ергә ҡолайҙар, Ерҙең тәбиғәте шулай ҡоролған, әйберҙәрҙе үҙенә тартып һәм тотоп тороу өсөн, һыуҙың тәбиғәте — ағыу, уттың — яныу, елдең — хәрәкәткә килтереү булған кеүек … Ер — ул берҙән-бер түбәндәге нәмә, бөтә предметтар һәр ваҡыт теләһә ниндәй йүнәлештән, ҡайҙа ғына уны ташлаһағыҙ ҙа, уға әйләнеп ҡайталар, һәм бер ҡасан да ерҙән өҫкә күтәрелмәйҙәр. {{конец цитаты|источник=Брахмагупта, Брахма-спхута-сиддханта (628) (cf. al-Biruni (1030), Indica)}} Ерҙең тартыу көсө тураһында Брахмагупта ошолай тип әйтә: {{начало цитаты}} Есемдәр ергә ҡолап төшәләр, сөнки Ерҙең тәбиғәте шулай — уларҙы тартыу, һыуҙың тәбиғәте — ағыу булған кеүек. {{конец цитаты|источник=Thomas Khoshy, Elementary Number Theory with Applications, Academic Press, 2002, p. 567. ISBN 0-12-421171-2}} == Яҙмалары == Брахмагуптаның төп хеҙмәте, «Брахманың камиллаштырылған тәғлимәте» («Брахма-спхута-сиддханта», [[628]])<ref>Брахмагупта // Большой Энциклопедический словарь. 2000</ref>, {{нет АИ 2|25<!--в преамбуле сейчас говорится о двадцати; в перечне сейчас разделов 24--> бүлектән тора: # О состоянии земного шара и форме неба и земли. # Об оборотах светил и об определении времени; о том, как находить средние положения светил; об определении синуса дуги. # О составлении таблицы светил. # О трёх проблемах, а именно: о тени, о истекшей части дня и о гороскопе; а также о том, как выводить одно из них из другого. # О том, как светила появляются из-за лучей Солнца и как они скрываются за ними. # О том, как показывается молодой месяц, и о его двух рогах. # О затмении Луны. # О затмении Солнца. # О тени Луны. # О соединении и противостоянии светил. # О широтах светил. # О критике того, что содержится в книгах и таблицах, и о различении правильного от неправильного. # Об арифметике и её применении в исчислении расстояний и в других случаях. # Об уточнении среднего положения светил. # Об исправлении таблицы светил. # О точном исследовании трёх проблем. # Об отклонении затмений. # О точном определении появления молодого месяца и его двух рогов. # О методе «куттака». # О расчётах в размерах стихов и метрике. # Об окружностях и инструментах. # О четырёх мерах времени — по Солнцу, по восходу, по Луне и по лунным станциям. # О знаках для чисел и цифр в стихотворных сочинениях по этому предмету. # О доказательствах, не использующих математику.|15|08|2013}} Брахмагуптаның икенсе хеҙмәте, «Кхандакхадьяка» ([[655]]), шулай уҡ астрономия буйынса фундаменталь хеҙмәт булып тора. == Баҫылған эштәре == * Brahmagupta. ''Brahma-Sphuta-Siddhanta.'' New Delhi, 1966. [http://www.wilbourhall.org/pdfs/BSS_VOL_I.pdf vol. 1]. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[История математики в Индии]] * [[Индийская астрономия]] * [[Учение о сигнатурах]] * [[Решение треугольников]] * [[Теорема Брахмагупты]] * [[Формула Брахмагупты]] * [[Интерполяционная формула Брахмагупты]] * [[Построение с помощью циркуля и линейки]] * {{iw|Брахма-спхута-сиддханта||en|Brāhmasphuṭasiddhānta}} * {{iw|Тождество Брахмагупты — Фибоначчи||en|Brahmagupta–Fibonacci identity}} * [[Вписанный четырёхугольник]] * {{iw|Тождество Брахмагупты||en|Brahmagupta's identity}} * {{iw|Задача Брахмагупты||en|Brahmagupta's problem}} * {{iw|Матрица Брахмагупты||en|Brahmagupta matrix}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Brahmagupta, Bhaskara, Colebrooke H.-T. |заглавие=Algebra, with arithmetic and mensuration, from Sanscrit of Brahmagupta and Bhascara |allpages=378 |ссылка=https://books.google.ca/books?id=ebZIAAAAcAAJ&source=gbs_navlinks_s |издательство=John Murray|год=1817|ref=Brahmagupta, Bhaskara, Henry-Thomas Colebrooke}} {{ref-en}} * {{книга |автор = Plofker K. |часть = Mathematics in India |ответственный = Editor Katz V. J. |заглавие=The Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India, and Islam: A sourcebook |Mathematics in India |Plofker K. |allpages=685 |ссылка=https://books.google.ca/books?id=3ullzl036UEC&source=gbs_navlinks_s |издательство=Princeton University Press|год=2007|ref=Plofker}} {{ref-en}} * ''Ван дер Варден Б. Л.'' [[Уравнение Пелля]] в математике греков и индийцев. ''Успехи математических наук'', 31, вып. 5(191), 1976, с. 57-70. * ''Володарский А. И.'' Очерки истории средневековой индийской математики. — М.: Наука, 1977. * {{книга|автор=[[Юшкевич, Адольф Павлович|Юшкевич А. П.]]|заглавие=История математики в средние века|место=М.|издательство=Физматгиз|год=1961|ref=Юшкевич}} * Gupta R. C. Brahmagupta’s formulas for the area and diagonals of a cyclic quadrilateral. ''The Mathematics Education'', 8, 1974, p.&nbsp;33-36. * Sarasvati Amma T. A. ''Geometry in ancient and medieval India.'' Delhi: Motilal Banarsidass, 1979. * История математики, т.1, М., 1970. * ''Еремеева А. И., Цицин Ф. А.'' История астрономии (основные этапы развития астрономической картины мира). Изд. МГУ, 1989. == Һылтанмалар == * {{Commonscat-inline|Brahmagupta}} * {{БСЭ3|заглавие=Брахмагупта}}{{V|15|8|2013}} {{библиоинформация}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} 95a5kc4z9xeuou0bhbwb82h88j0rmsa Индуизм 0 68286 1302567 1121297 2026-08-11T19:47:41Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302567 wikitext text/x-wiki {{Индуизм}} '''Индуи́зм''' — Һинд диндәренең иң таралғаны, йыш ҡына дини традицияларҙың йыйылмаһы<ref>{{Harvnb|Flood|2003|pp=1–17}}.</ref> һәм Һиндостан субконтинентында барлыҡҡа килгән фәлсәфә мәктәбе тип атайҙар. [[Санскрит]]тә индуизмдың тарихи исеме — '''сана́тана-дха́рма''' ({{lang-sa|सनातन धर्म}}, {{IAST|sanātana dharma}}), «мәңгелек дин», «мәңгелек юл» йәки «мәңгелек [[Дхарма|ҡанун]]» тигәнде аңлата<ref>Джон Боукер. «Полный Оксфордский словарь мировых религий». — [[Oxford University Press]], 2000; Происхождение термина уходит к [[Реформаторские движения в индуизме|реформаторским движениям в индуизме]] девятнадцатого столетия (Д. Завос, «В защиту индуистской традиции: санатана-дхарма как символ ортодоксальности в колониальной Индии», Religion (Academic Press), Volume 31, Number 2, April 2001, стр. 109—123; см. также R. D. Baird, "Свами Бхактиведанта и встреча с религиями, ''Современные индийские ответы религиозному плюрализму'', в редакции Харольда Коварда, State University of New York Press, 1987).</ref>. [[Большая советская энциклопедия]] биргән мәғлүмәт буйынса «Һиндостан Конституцияһы» [[буддизм]], [[джайнизм]] һәм [[сикхизм]] индуизмдың өлөштәре булып тора тип иҫәпләй, әммә фәнни әҙәбиәттә уларҙы айырым дин тип иҫәпләйҙәр <ref>[http://slovari.yandex.ru/сикхизм/БСЭ/Индуизм/ Индуизм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715113158/http://slovari.yandex.ru/%D1%81%D0%B8%D0%BA%D1%85%D0%B8%D0%B7%D0%BC/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%98%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%B8%D0%B7%D0%BC/ |date=2014-07-15 }} // [[БСЭ]]</ref>. Индуизм тамарҙары менән Ведий цивилизацияһына барып тоташа <ref>{{Harvnb|Kenoyer|1998| pp=180–183}}</ref>, шуға күрә боронғо дин тип иҫәпләйҙәр <ref name = webster>{{cite book | title = Merriam-Webster's Collegiate Encyclopedia| url = https://archive.org/details/merriamwebstersc0000unse_c7i7| publisher = Merriam-Webster | year = 2000 | page = [https://archive.org/details/merriamwebstersc0000unse_c7i7/page/751 751]}}</ref><ref>{{cite book |author=Laderman, Gary |title=Religion and American Cultures: An Encyclopedia of Traditions, Diversity, and Popular Expressions |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara, Calif |year=2003 |pages=119|isbn=1-57607-238-X |oclc= |doi= |quote=world's oldest living civilization and religion}}</ref><ref>{{cite book|author=Turner, Jeffrey S.|title=Encyclopedia of relationships across the lifespan|url=https://archive.org/details/encyclopediaofre0000turn|publisher=Greenwood Press|location=Westport, Conn|year=1996|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofre0000turn/page/359 359]|isbn=0-313-29576-X|quote=It is also recognized as the oldest major religion in the world}}</ref><ref name="Klostermaier1">{{Harvnb|Klostermaier|1994|p=1}}</ref>. [[Ибраһими диндәр]]ҙән айырмалы буларҡ, индуизмды нигеҙләүсе, дөйөм табыныу системаһы һәм дөйөм доктрина юҡ <ref name = Klostermaier20006 >{{Harvnb|Klostermaier|2000|p=6}}</ref>. Индуизм [[Индуизмда монотеизм|монотеизм]], [[политеизм]], [[панентеизм]], [[пантеизм]], [[монизм]] һәм хатта [[атеизм]]ға нигеҙләнгән төрлө дини традициялар, фәлсәфәүи системалар һәм дини ҡараштарҙы берләштерә. [[Дхарма]], [[карма]], [[сансара]], [[Мокша (философия)|мокша]] һәм [[йога]] индуизмдың ғәҙәттәге күренештәре булып тора<ref name=weightman>{{Harvnb|Weightman|1998|pp=262–263}}</ref>. [[Файл:Arunachaleshvara Temple Tiruvannamalai.JPG|thumb|250px|left| [[Тируваннамалай]] ҡалаһында Аруначалешвара храмында төп [[гопурам]] — донъяла иң ҙур индуизм ғибәҙәтханаһы]] Индуизмда бик күп изге яҙмалар бар, улар ике категорияға бүленә: [[шрути]] һәм [[смрити]]. [[Веды]], [[Упанишады]], [[Пураны]], «[[Рамаяна]]», «[[Махабхарата]]», «[[Бхагавад-гита]]» һәм [[Агамы (индуизм)|Агамы]] индуизмдың иң мөһим дини яҙмалары. Индуизм — [[христианлыҡ]] һәм [[ислам]]дан һуң ышаныусылар һаны буйынса сөнсө дин булып тора. Индуизм диненә 1 млрд кеше ышана, уларҙың 950 млн [[Һиндостан]] һәм [[Непал]]да йәшәй<ref>{{cite web|url=http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html|title=Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents|accessdate=2007-07-10|work=|publisher=Adherents.com|archiveurl=http://www.webcitation.org/60pybV8dP|archivedate=2011-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226054926/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html%20 |date=2018-12-26 }}</ref>. Индуизмға ышанған башҡа кешәләр [[Бангладеш]], [[Шри-Ланка]], [[Пакистан]], [Индонезия]], [[Малайзия]], [[Сингапур]], [[Маврикий]], [[Фиджи]], [[Суринам]], [[Гайана]], [[Тринидад и Тобаго]], [[Бөйөк Британия]], [[Канада]] һәм [[АҠШ]]та йәшәй. [[XX быуат]]тың икенсе яртыһында индуизм Һиндостандың милли сиктәре аша бөтә донъяға тарала. [[Карма]], [[йога]] һәм [[вегетарианлыҡ]] идеялары киң тарала һәм ғәҙәти күренешкә әйләнә. Индуизмдың ҡайһы бер ҡараштары һәм ғәмәлдәре тәнҡитләнә. Иң күп ғәйепләнгәндәре – тол ҡалаған ҡатындарҙың үҙ-үҙҙәрен яндырыу ритуалы [[Сати (ритуал)|Сати]], шәхесте ниндәй кастала булыуына ҡарап айырған [[Варны]] ғәмәле. == Этимология == «Индуизм» термины [[санскрит]] телендә [[фарси теле|фарси]] вариантындағы Синдху ([[Һинд]]) йылғаһы исеменән килеп сыҡҡаан<ref>В «[[Ригведа|Ригведе]]» земля индо-ариев называется [[Сапта-синдху]] (земля семиречья на северо-западе [[Южная Азия|Южной Азии]]), что соответствует ''Хапта-хенду'' в [[Авеста|Авесте]] — священном писании [[зороастризм]]а. ''Vendidad or Videvdad: Fargard'' 1.18</ref><ref name=Hindu>{{Harvnb|Lipner|1998|pp=7–8}}</ref>. Фарси телендә Һинд йылғаһы аръяғында йәшәүселәрҙе шулай атағандар. [[Ғәрәп теле]]ндә «аль-хинд» термины хәҙерге замандала [[Һиндостан]]да йәшәүселәрҙе аңлата. <ref>См. правила произнесения звуков в индоевропейских языках за объяснением перехода от «синдху» к «хинду» и «индус».</ref>. [[XVIII быуат]] аҙағында инглиздар Һиндостандың төньяҡ-көнбайышында йәшәүселәрҙе «индустар» тип атаған. Һуңынан «индус» тип Һиндостанда йәшәүсе [[мосолмандар|мосолман]], [[джайн]], [[сикх]] йәки [[христианиндар|христиан]] булмаған кешене атайҙар. Был термин менән киң дини ҡараш спектры һәм дини ғәмәлдәр атала башлай. Индуизм термины 1930 йылда «Hindu» һүҙенә «изм» [[суффикс]]ы ҡушҡас барлыҡҡа килә. Был һүҙ [[брахман]]дарҙың [[варны]] дини мәҙәниәтен аңлатыу өсөн ҡулланыла. Һуңынан һиндлылар был төшөнсәне бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш ваҡытында ҡабул итеп алалар. Индус термины [[XIX быуат]]та ғына барлыҡҡа килһә лә, был һүҙ [[XVI]] — [[XVIII быуат]]тарҙағы Бенгали текстарында осрай. [[Гаудия-вайшнавизм]] текстарында «индус» термины «драхма» термины менән бергә ҡулланылған. «Индустар драхмаһы» тигән төшөнсә индустарҙың дини ғәмәлен башҡа диндәрҙән айырыу өсөн ҡулланыла. == Дини ышаныуҙар == [[Файл:River Ganges Mayapur.jpg|thumb|250px| [[Ганга]] йылғаһында ҡояш байый. Индустар мең йыл буйына Ганг йылғаһын изге тип һанай. ]] Индуизм өсөн, үҙәк урында алып торған, дөйөм төп йүнәлеште билдәләп булмай, шулай ҙа бөтә индуизм өсөн типик ғәмәлдәрҙе билдәләп үтеп була. * '''[[Дхарма]]''' — әхлаки һәм этик бурыс. * '''[[Сансара]]''' — тыуым һүм үлем әйләнеше, үлгәндән һуң йендең икенсе кешегә йәки хайуанға күсеүе ([[реинкарнация]]). * '''[[Карма]]''' — яңынан тыуыу тәртибе йәшәгән ваҡытта ҡылған эштәр һәм уларҙын һөҙөмтәләре буйынса билдәләнә. * '''[[Мокша (философия)|Мокша]]''' — тыуыу һәм үлем әйленешенән (сансара) ҡотолоу. * '''[[Йога]]''' төрлө йүнәлештәрҙә. === Ожмах һәм тамуҡ төшөнсәләре === Индуизмда ожмах һәм тамуҡ төшөнсәләре Пуран әҙәбиәтендә һүрәтленә. Унда иҫәбе-хисабы булмаған ожмах һәм тамуҡ [[лока]]һы (планетаһы) булыуы һүрәтләнгән, үлгән кешеләрҙе ҡылған эштәре изге йәки гонаһлы булыуына ҡарап баһалау йәки яза биреү көтә. Тамуҡҡа эләккән [[йән]]де пинда (ҡорбанға килтерелгән һыу һәм аҙыҡ) ярҙамында кире саҡырып алып була. Был йоланы балалары һәм ейәндәре башҡарырға тейеш. Ожмах һәм тамуҡ планетаһында бер ни тиклем ваҡыт булғас, йән төлө материаль элементтар аша ([[Ер (стихия)|Ер]], [[Һыу (стихия)|һыу]], [[Һауа (стихия)|һауа]], [[Ут (стихия)|ут]], [[Эфир (стихия)|эфир]]) үтә һәм 8 400 000 кәүҙәнең береһе булып яңынан тыуырға мөмкинлек ала<ref>{{Harvnb|Rosen|1997}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Индуизм]] [[Категория:Дин]] rqu3m5clasyfyuytf8j597uwbjiodvm Китап баҫыу 0 68393 1302619 1292294 2026-08-11T20:27:51Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302619 wikitext text/x-wiki {{Яҡшы мәҡәлә}} : ''Был мәҡәлә китап баҫыу тарихы тураһында. '' ''Хәҙерге торошо тураһында '' ''[[Нәшриәт]] һәм [[Полиграфия]] мәҡәләләрен ҡарағыҙ.'' [[Файл:Buchdruck-15-jahrhundert 1.jpg|thumb]] '''Китап баҫыу''' — баҫма продукция етештереү процесы. Термин ғәҙәттә тарихи мәғәнәлә ҡулланыла. == Китап баҫыу тарихы == === Китап баҫыуҙы уйлап сығарыу === Китап баҫыу ике мәртәбә уйлап сығарыла: [[Ҡытай]]ҙа һәм [[урта быуаттар|урта быуаттағы]] [[Европа|Европала]]. Ҡайһы бер мәғлүмәтәр буйынса Ҡытайҙа китап баҫыуҙы Б.Э.Т 581 йылда (Julien, «Documents sur l’art d’imprimerie»), ә Ҡытай мәғлүмәттәре буйынса [[936]] һәм [[993 йыл]]дар араһында уйлап тапҡандар (ҡарағыҙ Дүрт бөйөк асыш 868 йылда баҫылған Алмаз сутраһы тигән будда тексы, теүәл датаһы ҡуйылған беренсе баҫма булып һаҡлана. === Даналап баҫыу === Текст, рәсем һәм һүрәттәрҙе даналап баҫыу техникаһы бөтә [[Көнсығыш Азия]]ла киң ҡулланыла. Туҡымаға һәм һуңыраҡ [[ҡағыҙ]]ға баҫыу ысулы Боронғо Ҡытайҙа барлыҡҡа килгән. Бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған туҡымаға баҫыу өлгөләре Ҡытайҙа эшләнгән һәм б.э.т 220 йыл тип даталанған. Көнбайышта баҫылған баҫма өлгөләре [[Боронғо Мысыр]]ҙа [[Боронғо Рим|Рим]] идараһы ваҡытына ҡарай. === Көнсығыш Азияла === Беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған иң тәүге баҫма гравюра Ҡытайҙа [[Хан династияһы]] дәүеренә ҡарай, улар рәсемдең күсермәһен [[ебәк]]кә өс төҫ менән баҫҡан. [[Ҡағыҙ]]ға баҫыуҙың иң тәүге өлгөһө лә Ҡытайҙыҡы, ул [[VII быуат]]ҡа ҡарай. [[IX быуат]]та ҡағыҙға баҫыуҙы профессиональ кимәлдә үҙләштергәндәр, [[Британия китапханаһы]]нда һаҡланған Алмаз сутраһы&nbsp;&nbsp;—- беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған тулы баҫма китап<ref>{{cite web|url=http://www.bl.uk/onlinegallery/sacredtexts/diamondsutra.html|title=Oneline Gallery: Sacred Texts|publisher=British Library|archiveurl=http://www.webcitation.org/68gbeTXGK|archivedate=2012-06-25}}</ref>. [[X быуат]]та сутра һәм картиналарҙың 400 мең күсермәһе баҫыла, конфуциан классикаһы нәшер ителә. Тәжрибәле китап баҫыусы көнөнә икешәр табаҡлы 2000 бит баҫа алған<ref name="Needham"> {{cite book|title=Paper and Printing|author=Tsien Tsuen-Hsuin|author2=Joseph Needham|series=Science and Civilisation in China|volume=5 part 1|publisher=Cambridge University Press|page=158,201|year=1985}}</ref>. Китап баҫыу Ҡытайҙан [[Корея]] һәм [[Япония]]ға тарала, улар ҡытай логограмаларын ҡуллана; [[Турфун]] һәм [[Вьетнам]]да башҡа шрифтар менән китап баҫыу ысулын ҡулланалар. Ҡағыҙ уйлап табыуҙан айырмалы булараҡ, китап баҫыу техникаһы<ref>{{cite book|last=Carter|first=Thomas|title=The Invention of Printing in China|url=https://archive.org/details/inventionofprint00cart_0|pages=102–111|year=1925}} </ref> ислам донъяһында таралмай. === Яҡын Көнсығышта === Туҡымаға берәмләп баҫыу Рим дәүерендәге [[Мысыр]]ҙа [[IV быуатт]]а барлыҡҡа килә. Ғәрәпсә «тарш» тип аталған [[ксилография]] ысулы ғәрәп Мысырында, IX—X быуаттарҙа, башлыса, доға һәм [[бетеү]] өсөн ҡулланылған. Мисәт һырҙары (гравюралар) ҡурғаш, аҡ ҡурғаш, йәки балсыҡтан эшләнгән тигән фекерҙәр ҙә бар. Ҡулланылған ысулдарҙың мосолман донъяһынан ситтә йоғонтоһо ҙур булмай. Европа ағас гравюралар менән баҫыуҙы мосолман донъяһынан ҡабул итә, металл ксилография техникаһы билдәһеҙ ҡала. Ислам Урта Азияһында Ҡытайҙан күсмә типтағы баҫыу ысулын өйрәнгәс, ксилография ҡулланыштан сыға.<ref>Richard W. Bulliet (1987), «[http://www.ghazali.org/articles/jaos107-3-1987-rwb.pdf Medieval Arabic Tarsh: A Forgotten Chapter in the History of Printing]». ''Journal of the American Oriental Society'' '''107''' (3), p. 427—438.</ref> === Европала === Христиан Европаһында туҡымаға күсермә яһау ысулы 1300 йылдарҙа билдәле була. Туҡымаға, дини маҡсатта, ҙур һәм ҡатмарлы рәсемдәр күсермәһе баҫыу мөмкин була, ҡағыҙ сағыштырмаса арзанайғас, 1400 йылдар тирәһендә, ҡағыҙға баҫылған дини темаға ҙур булмаған гравюралар һәм уйын кәрттәре киң тарала. [[1425 йыл]]дан күпләп ҡағыҙ баҫма продукция етештереү башлана<ref>History of Woodcut, Arthur M. Hind, p , Houghton Mifflin Co. 1935 (in USA), reprinted Dover Publications, 1963 ISBN 0-486-20952-0</ref>. == Технология == Китап баҫыу түбәндәгесә башҡарыла: ҡабарынҡы хәрефтәр эшләнгән ағас таҡтаға буяу буяйҙар, өҫтөнә [[ҡағыҙ]] һалалар һәм йомшаҡ щётка менән ышҡыйҙар. [[Урта быуаттар]]ҙа Нидерланд китап баҫыусылары ағас таҡтала ҡулланған был ысул Ҡытайҙа [[XX быуат]] башына тиклем һаҡлана, иезуит-миссионерҙарҙың [[XVII быуат]]та баҡыр пластинкаға хәреф яҙыу тормошта урын тапмай. [[Фива]] һәм [[Вавилон]] ҡәберлектәрендә ҡабарынҡы хәрефтәр яҙылған кирбестәр тапҡандар; [[ассирий кешеләре]] йылъяҙмалар өсөн һырлап яҙылған хәрефле балсыҡ цилиндр ҡулланған; [[Афина]]ларҙа географик карталарҙы йоҡа баҡыр пластинкаларҙан киҫеп эшләгәндәр; Рим көршәкселәре үҙҙәре эшләгән һауыт-һабаға заказ биреүсе һәм һауыт-һабаның тәғәйенләнеше тураһында яҙылған эҙ ҡалдырыр булған. Бай римлеләр балаларын уҡырға өйрәтеү өсөн фил һөйәгенән йәки металдан эшләнгән хәрефтәр биргән, улар менән балалар һүҙҙәр төҙөргә өйрәнгән; [[Цицерон]] һүҙ төҙөүҙең тәртибе тураһында асыҡ һөйләй. [[Урта быуаттар]]ҙа, [[тәре походтары]]нан һуң, уҡый-яҙа белергә теләүселәр һаны күбәйә, [[манускрипт]]тарҙы күсереп яҙыусы [[монах]]тар эшмәкәрлеге халыҡ ихтыяжын ҡәнәғәтләндермәй. [[XIII быуат]] башында таҡтаға уйып ҡыҫҡа текст һәм рәсем эшләй башлайҙар. Һуңыраҡ текст төп урынды ала, һөйләүсенең телмәренән яҙылған, рәсемһеҙ, китаптар баҫалар. Мисәт эшләү өсөн билдәләр уйып яҙыла торған металл таҡталар әҙерләйҙәр. Бер нисә ысулы бар: * хәрефтәр һыҙатын ҡалдырып, башҡа урындар уйып ташланған; * таҡтала хәрефтәр һыҙаты уйылған — был осраҡта хәрефтәр аҡ, ҡалған өлөшө ҡара булып баҫылған. === Ксилография === [[Ағас]] таҡталағы хәрефтәр бысаҡ менән уйылып алына, был ысул [[ксилография]] тип атала. Беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған сәнғәт әҫәре 1423 йылда баҫылған «Фәҡирҙәр Библияһы»н ҡарағыҙ («Библия бедных»). Баҫыу станогы ҡулланғандармы, щёткамы — билдәһеҙ; һәр хәлдә лә анопистографик ысул (ҡағыҙҙың бер яғына ғына баҫыу) ҡулланғандар. === Йыймалы шрифт === [[Файл:Metal movable type.jpg|right|thumb|250px|Хәреф йыйыу кассаһы]] Китап баҫыу тарихы, хәҙерге мәғәнәлә, металдан эшләнгән, күсермәле, ҡабарынҡы, хәрфтәрҙең көҙгөләге күсермәһен ҡуллана башлаған ваҡыттан башлана. Уларҙан юл йыйғандар һәм пресс ярҙамында ҡағыҙға баҫҡандар. [[1041]] һәм [[1049 йыл]]дар араһында Ҡытай кешеһе [[Би Шэн]] яндырылған балсыҡтан хәрефтәр эшләүҙе уйлап таба, тик был ысул киң таралмай, сөнки ҡытай яҙмаһында меңләгән [[иероглиф]] ҡулланыла һәм йыймалы шрифт әҙерләү күп көс, ваҡыт талап итә. Кореяла [[Корё]] династияһы заманында [[1377 йыл]]да металдан эшләнгән күсермәле шрифт ярҙамында «Будда рухына ирешеү тураһында бөйөк монахтарҙың тәғлимәте антологияһы» тигән китап баҫыла. Европала йыйылмалы шрифт [[XV быуат]]та барлыҡҡа килә, бөтә тикшереүселәр ҙә немец [[Йоһанн Гутенберг]] башлап ебәргән тип иҫәпләй. 1458 йылда Страсбургта типографияһы булған Иоганн Ментелин һәм Бамбергта беренсе китап баҫыусы тип һаналған Пфистер ҙа Гутенбергтың уҡыусылары тип танылырға тейеш. Барлыҡ Европа халыҡтары беренсе китап баҫыусы булыуға дәғүә итә. [[Лоренс Янсзоон Костер]]тың китап баҫыуҙы уйлап тапҡан танытмаһы бар тип голландтар дәғүә итә. Итальяндар, [[Памфилио Кастальди]] күсермәле хәрефтәр уйлап тапҡан, тип белдерә, ул асышын Фустаға бирә. Фуста иптәштәре менән Мфйнцта типография аса, тип һөйләйҙәр. Тик быны раҫлар өсөн беҙҙең көндәргә тиклем бер генә баҫылған бит тә һаҡланмаған. == Беренсе китаптар == Беренсе баҫылған [[китап]]тар бик һирәк данала һаҡланған; уларҙың шрифты һәм тышҡы күренеше ҡулдан күсереп яҙылған китаптарға оҡшаш. Ҡулдан күсереп яҙылған китаптар ҡиммәтерәк баһаланған, халыҡ баҫылған китапта иблис ҡатнашлығы бар тип элеккесә күсереп яҙылған китап талап иткән; беренсе баҫылған китаптарҙа баҫылған йылы ла, урыны ла, типографияһы ла күрһәтелмәгән. == Әҙәбиәт == '''Революцияға тиклемге әҙәбиәт:''' * {{ВТ-ЭСБЕ|Печатное дело}} * ''Wetter J.'' Kritische Geschichte der Erfindung der Buchdruckerkunst.&nbsp;— Meinz, 1836. * ''Schaab'' . Geschichte der Erfindung der Buchdruckerkunst.&nbsp;— 2. Ausg.&nbsp;— Meinz, 1855. * ''Bernard Ang.'' De l’origine et des débuts de l’imprimerie en Europe.&nbsp;— {{P.}}, 1853. * ''Sotheby'' . Principia typographica.&nbsp;— {{L.}}, 1858. * ''Dupont P.'' Histoire de l’imprimerie.&nbsp;— {{P.}}, 1869. * ''Bigmore и Wyman'' . Bibliography of printing.&nbsp;— {{L.}}, 1880—84. * ''Didot A. F.'' Histoire de la typographie. / Extrait de l’Encyclopédie moderne.&nbsp;— {{P.}}, 1882. * ''De Vinne'' . The invention of printing.&nbsp;— 2nd ed.&nbsp;— {{N. Y.}}, 1878. * ''Голике Р. Р.'' Сборник снимков с славяно-русских старопечатных книг.&nbsp;— {{СПб.}}, 1895. * ''Шибанов П.'' Каталог русских и славянских книг, напечатанных вне Москвы и Петербурга с основания типографий до новейшего времени.&nbsp;— {{М.}}, 1883. * Старопечатные славянские издания // Вестник славянства.&nbsp;— Вып. X.&nbsp;— 1895. * ''Остроглазов'' . Книжные редкости // Русский архив.&nbsp;— 1891.&nbsp;— №&nbsp;8, 9. * ''Голубев'' . О начале книгопечатания в Киеве // Киевская старина.&nbsp;— 1886.&nbsp;— №&nbsp;6. * ''Ляхницкий'' . Начало книгопечатания в России.&nbsp;— {{СПб.}}, 1883. * ''Лихачев Н.'' Документы о печатании книг и грамот в 1694&nbsp;г.&nbsp;— {{СПб.}}, 1894. * ''Лихачев Н.'' Книгопечатание в Казани за первое пятидесятилетие существования в этом городе типографий.&nbsp;— {{СПб.}}, 1895. * ''Карамышев И.'' Краткие исторические сведения о СПб. типографиях. * ''Божерянов И.'' Исторический очерк русского книгопечатного дела.&nbsp;— {{СПб.}}, 1895. * ''Владимиров П. В.'' Начало славянского и русского книгопечатания в XV—XVI&nbsp;вв.&nbsp;— {{К.}}, 1894. * Собко, «Ян Галлер» // Журнал Мин. нар. просв., 1883, №&nbsp;11; * ''Петрушевич А. С.'' Иван Фёдоров, русский первопечатник.&nbsp;— {{Льв.}}, 1883. * ''Пташицкий О. Л.'' Иван Фёдоров, русский первопечатник. // Русская старина.&nbsp;— 1884.&nbsp;— №&nbsp;3. * ''Дринов М.'' Првата Блгарска типография в Солун и некои от напечатанише в нея книги.&nbsp;— 1890. * Обзор I Всерос. выставки печатного дела.&nbsp;— {{СПб.}}, 1895; 34. == Урыҫ телендә әҙәбиәт == === Уҡыу һәм белешмә китаптары === # ''Баренбаум И. Е., Шомракова И. А.'' Всеобщая история книги.&nbsp;— {{СПб.}}, 2005. # ''Владимиров Л. И.'' Всеобщая история книги: Древний мир, Средневековье, Возрождение.&nbsp;— {{М.}}, 1988. # История книги / Под ред. А.&nbsp;А.&nbsp;Говорова, Т.&nbsp;Г.&nbsp;Куприяновой.&nbsp;— {{М.}}, 2001 (первое издание: {{М.}}, 1999). # ''Ростовцев Е. А.'' История книжного дела. Учеб. пособие.&nbsp;— {{СПб.}}, 2007—2011.&nbsp;— Ч. 1—3. # Книга. Энциклопедия.&nbsp;— {{М.}}, 1999. (Книговедение. Энциклопедический словарь.&nbsp;— {{М.}}, 1982.&nbsp;— первое издание) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Йоһанн Гутенберг]] * [[Акоп Мегапарт]] * [[Иван Фёдоров]] * [[Пётр Мстиславец]] * [[Франциск Скорина]] * [[Спиридон Соболь]] == Һылтанмалар == * [http://bookshistory.narod.ru История книги]{{ref-ru}} * [http://www.abtip.ru/articles/article-01.php/ История книгопечатания в Китае] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101017074023/http://www.abtip.ru/articles/article-01.php |date=2010-10-17 }} * {{ЭСБЕ}} {{ref-ru}} [[Категория:Китаптар]] [[Категория:Аралашыу]] [[Категория:Белем]] 8bq0g9mqz1rac1g3a40kxwytwtatv5m Ғаләм 0 68633 1302509 1229451 2026-08-11T18:53:54Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302509 wikitext text/x-wiki {{Яҡшы мәҡәлә}} [[Файл:Elementary particle interactions.svg|thumb|right|300px|Ғәләмде төҙөгән [[элементар киҫәксәләр]]ләр. [[Матдә]]нең иң ҙур өлөшө алты [[лептон]] менән алты [[кварк]] берләшеү һөҙөмптәһендә [[барлыҡ]]ҡа килә; мәҫәлән [[атом]] йәҙрәһендә булған [[протон]] һәм [[нейтрон]]дар кварктан, ә электрон — лептон.]] '''Ғалә́м''' йәки '''Ғәләм''' — ғәҙәттә бар булған бар нәмәнең бөтөнөһө,<ref>{{cite book|url=http://www.yourdictionary.com/universe|title=Webster's New World College Dictionary |year=2010|publisher=Wiley Publishing, Inc.}}</ref> [[матдә]] һәм [[энергия]], [[планета]]лар, [[йоноҙ|йондоҙ]]ҙар, [[галактика]]лар һәм [[галактика-ара бушлыҡ]]тың барлыҡ эстәлеген үҙенә ала.<ref>{{cite book|url=http://www.yourdictionary.com/universe|title=The American Heritage Dictionary of the English Language|edition=4th|year=2010 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt Publishing Company}}</ref><ref>{{cite book |url=http://dictionary.cambridge.org/dictionary/british/universe |title=Cambridge Advanced Learner's Dictionary}}</ref> [[Билдәләмә]]ләр һәм ҡулланылыш күп һәм төрлө, оҡшаш [[термин]]дар араһында ''[[космос]]'', ''[[донъя]]'' һәм ''[[тәбиғәт]]''. Ғаләмдең ҙур йыраҡлыҡтан күренеүсе боронғо үҫеш күрһәткестәренең фәнни күҙәтеүҙәр уның [[фаза]]һының ҙур өлешөнөң үҙгәрмәгән [[физика]] ҡанундары һәм константалары менән билдәләнгәнлегенә ишара яһай. Ҡайһы бер физика фәне белгестәре ғәләмебеҙ бар булған төрлө күп ғәләмдәрҙән торған [[күп ғәләм]] булыуы ихтималлығын алға һөрә.<ref>[http://www.astronomy.pomona.edu/Projects/moderncosmo/Sean%27s%20mutliverse.html multiverse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110924235736/http://www.astronomy.pomona.edu/Projects/moderncosmo/Sean%27s%20mutliverse.html |date=2011-09-24 }}. Astronomy.pomona.edu. Retrieved on 2011-11-28.</ref><ref>Palmer, Jason. (2011-08-03) [http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-14372387 BBC News – 'Multiverse' theory suggested by microwave background]. Retrieved on 2011-11-28.</ref> == Күләме, йәше, эстәлеге, төҙөлөшө һәм ҡанундары == [[Файл:Cosmological Composition – Pie Chart.svg|thumb|400px|Күбеһенсә йәшерен энергия һәм йәшерен матдәнән төҙөлгән тип һаналған ғәләмдең икеһе лә әлегә яҡшы өйрәнелмәгән.]] Ғәләм бик киң һәм, бәлки, [[күләм]]е буйынса [[сик]]ләнмәгәнлеге ихтималы бар. [[Ер]] йөҙөнән күренгән ғәләм өлөшөнөң — [[радиус]]ы яҡынса 46 [[миллиард]] [[яҡтылыҡ йылы]] булған сфера<ref>{{cite web|last = Lineweaver|first = Charles|coauthors = Tamara M. Davis|year = 2005|url = http://space.mit.edu/~kcooksey/teaching/AY5/MisconceptionsabouttheBigBang_ScientificAmerican.pdf|title = Misconceptions about the Big Bang|publisher = Scientific American|accessdate = 2007-03-05}}</ref>. Сағыштырыу өсөн, ябай [[галактика]]ның [[диаметр]]ы 30 000 яҡтылыҡ йылы һәм ике күрше галактика араһында ғәҙәти йыраҡлыҡ 3 миллион яҡтылыҡ йылы ғына.<ref>Rindler (1977), p.196.</ref> Мәҫәлән, беҙҙең [[Ҡош Юлы]] галактикабыҙҙың диаметры яҡынса 100 000 яҡтылыҡ йылына [[тиңлек|тиң]],<ref>{{cite web |last = Christian|first = Eric |last2 = Samar|first2 = Safi-Harb |title = How large is the Milky Way? |url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/980317b.html |accessdate = 2007-11-28}}</ref> һәм беҙҙең иң якын ҡәрҙәш галактика, [[Андромеда галактикаһы]], яҡынса 2,5 миллион яҡтылыҡ йылы йыраҡлығында урынлашҡан.<ref>{{cite journal |author=I. Ribas, C. Jordi, F. Vilardell, E.L. Fitzpatrick, R.W. Hilditch, F. Edward |title=First Determination of the Distance and Fundamental Properties of an Eclipsing Binary in the Andromeda Galaxy |journal=Astrophysical Journal |year=2005 |volume=635|issue=1|pages=L37–L40 |bibcode=2005ApJ...635L..37R |doi = 10.1086/499161 |arxiv = astro-ph/0511045}}<br />{{cite journal |author=McConnachie, A. W.; Irwin, M. J.; Ferguson, A. M. N.; Ibata, R. A.; Lewis, G. F.; Tanvir, N. |title=Distances and metallicities for 17 Local Group galaxies |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |year=2005 |volume=356 |issue=4|pages=979–997 |bibcode=2005MNRAS.356..979M |doi = 10.1111/j.1365-2966.2004.08514.x |arxiv = astro-ph/0410489}}</ref> Күҙәтелгән ғәләмдә галактикалар һаны 100 миллиардтан (10<sup>11</sup>) күберәк булыуы ихтимал.<ref>{{cite web|last = Mackie|first = Glen |date= February 1, 2002|url = http://astronomy.swin.edu.au/~gmackie/billions.html|title = To see the Universe in a Grain of Taranaki Sand|publisher = Swinburne University|accessdate = 2006-12-20}}</ref> Ғәҙәти галактикалар [[йондоҙ]]ҙар һаны ун миллион (10<sup>7</sup>) тирәһе [[кәрлә галактика|кәрлә]]ләрҙән <ref>{{cite web|date = 2000-05-03|url = http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2000/pr-12-00.html|title = Unveiling the Secret of a Virgo Dwarf Galaxy|publisher = ESO|accessdate = 2007-01-03}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20120729/http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2000/pr-12-00.html |date=2012-07-29 }}</ref> алып бер [[10^12|триллион]]га<ref name="M101">{{cite web|date=2006-02-28|url = http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/hst_spiral_m10.html|title = Hubble's Largest Galaxy Portrait Offers a New High-Definition View|publisher = NASA|accessdate = 2007-01-03}}</ref> (10<sup>12</sup>) ҡәҙәр йондоҙ булған [[гигант]]тарға хәтле ҙур була алалар. Бар был йондоҙҙар галактиканың [[ауырлыҡ үҙәге]] тирәһендә әйләнеп торa. [[2010 йыл]]да астрономдар үткәргән тикшеренеү күҙәтелгән ғәләмдә яҡынса 300 секстиллион (3{{e|23}}) йондоҙ барлығы юрауы менән билдәләнде.<ref>{{cite news |url=http://www.usatoday.com/tech/science/space/2010-12-01-dwarf-stars_N.htm |title=Universe holds billions more stars than previously thought |author=Vergano, Dan |date=1 December 2010 |work= [[USA Today]] |accessdate=14 December 2010}}</ref> Ғәләмдең хәҙерге замандағы тулайым [[тыгыҙлыҡ|тығыҙлығы]] бик түбән, яҡынса 9,9 × 10<sup>−30</sup> [[грам]]/[[сантиметр|см]]<sup>3</sup>. Был [[масса-энергия]] 73%-ҡа [[йәшерен энергия]], 23%-ҡа [[һалҡын йәшерен матдә]] һәм 4% [[барионик матдә|ябай матдә]]нән тора тип күҙәтелә. Башҡаса әйткәндә, [[атом]]дарҙың тығыҙлығына ҡараһаҡ — һәр 4 м<sup>3</sup>ка бер [[водород]] атомы тура килә.<ref>{{cite web|last = Hinshaw|first = Gary |date= February 10, 2006|url = http://map.gsfc.nasa.gov/m_uni/uni_101matter.html|title = What is the Universe Made Of?|publisher = NASA WMAP|accessdate = 2007-01-04}}</ref> Йәшерен энергия һәм матдә сифаттары күбеһенсә билдәһеҙ. Йәшерен матдәнең [[гравитация|гравитацион]] сифаттары ябай матдәнеке кеүек үк, һәм ул ғәләмдең киңәйеүен әкренәйтеп тора; йәшерен энергия, киреһенсә, ғәләмдең киңәйеүен тиҙләтеп тора. === Астрономия моделдәре === [[Файл:Aristarchus working.jpg|thumb|right|[[Аристарх]]тың [[Миләди календарь|миләди календарға]] тиклем 3-сө [[быуат]]тағы [[Ҡояш]], [[Ер]] һәм [[Ай (юлдаш)|Ай]]ҙың сағыштырмаса иҫәпләүҙәре — [[Миләди календарь|миләди календарҙың]] 10 быуат грек күсермәһе]] === Махсус шартлылык һәм ваҡыт === === [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн]]дың ҡыр тигеҙләмәләрен сисеү === Әйләнә торған галактикалар араһындағы йыраҡлыҡ ваҡыт үтеүе менән үҫеп барһа, гравитация көстәренең тәьҫире һөҙөмтәһендә галактика эсендәге йондоҙҙар араһындағы йыраҡлыҡ яҡынса үҙгәрешһеҙ ҡала. [[Файл:CMB Timeline300 no WMAP ru.jpg|thumb|600px|center|[[Ваҡыт-фаза]]ның барлыҡҡа килеүе һәм эсендә бар булған һәр нәмәнең үҫешенең иң таралған моделе.]] === [[Оло шартлау]] моделе === [[Файл:Primordial nucleosynthesis.svg|thumb|400px|Ғәләм эсендә күҙәтелгән еңел атом [[йәҙрә]]ләренең [[химик элементтар күплелеге|сағыштырмаса күплелеге]] өсөн яауаплы төп йәҙрә реакциялары.]] Ҡайһы бер эксперименталь күҙәтеүҙәр [[фаза]]ның киңәйеүен [[йәҙрә физикаһы|йәҙрә]] һәм [[атом физика]]һы закондары менән аңлата. Шулай ҙа, [[физика]] [[өлкә]]һендәге билдәле [[белем]] әлегә барлыҡ күҙәтелгән законлыҡтарҙы аңлата алмай. === Күп ғәләм теорияһы === [[Файл:Multiverse - level II.svg|thumb|«Бушлыҡ ғәләмдәр теорияһының» [[ваҡыт-фаза]] континуумы менән бүленгән ете [[күп ғәләм]]дең һүрәтләнеүе. Һәр берһендә айырым физика канундары, физика константалары, шулай да бәлки [[үлсәнеш]]тәр һаны һәм [[топология]]лары төрлө булыуы ихтимал.]] Ҡайһы бер спекулятив теориялар буйынса, ғаләмебеҙ берҙән-бер [[фаза]] түгел, ләкин бергә [[күп ғаләм]] тип аталған бер-береһенән бәйһеҙ ғаләмдәрҙең берлеге. Был ҡараш ғаләмдең нәмә икәнен киңерәк билдәләнүен зарур ҡыла.<ref>{{cite journal|author = Munitz MK|year = 1959|title = One Universe or Many?|journal = Journal of the History of Ideas|volume = 12|pages = 231–255|doi = 10.2307/2707516|issue = 2|jstor = 2707516}}</ref> Фәнни күп ғәләм теориялары [[торош (эзотерика)|альтернатив аң тороштары]] һәм [[симуляцияланған ысынбарлыҡ]] [[концепция]]ларҙан айырылып торһа ла, ҙурыраҡ ғәләм теорияһын яңы тип атап булмай; мәҫәлән, [[Париж]] ҡалаһының [[Этиен Темпиер]] [[атаҡай|атаҡайы]] [[1277 йыл]]да [[Хоҙай|Хоҙай Тәғалә]] теләһә ҡәҙәр күп һанлы ғәләмдәр тыуҙыра алыуын белдерүе шул замандарда [[француз]] дин белгестәре алып барған тәрән дискуссияларҙың билдәле бер миҙгеле.<ref>Misner, Thorne and Wheeler (1973), p.753.</ref> == Ғәләмдең асылыу тарихы == === Боронғо космография һәм тәүге астрономия === ==== Азия һәм Урта диңгеҙ цивилизациялары ==== ===== [[Месопотамия]] ===== Сағыштырмаса Тигр һәм Ефрат йылғалары араһындағы бәләкәй биләмәләрҙә бер-береһен алмаштырып бер нисә мәҙәниәт булған. Уларҙың космогоник ҡараштары бер-береһенә бик оҡшаш булған. Ҡайһы бер илаһтарҙың исемдәре, ҡайһы бер өлөштәре алмашынған, шулай ҙа мәғәнәһе әүәлгесә һаҡланған. Сицилияның Дидоры яҙмаларына ярашлы Месопотамия халыҡтарында ғәләм өс донъяға бүленә. Күк донъяһын Ана, Ер донъяһын бер-береһенә оҡшаш Бела менән Энлил, Ер аҫты донъялығына Эа хакимлыҡ итә. Икенсе донъя, Ер өҫтө, ул түңәрәк барка формаһында. Күк донъяһы ла шул формла, йәғни Ер өҫтө донъяһын ҡабатлай. Уның сиге булып һауа диңгеҙе тора. Ҡояш ҡөнсығыштан көнбайышҡа табан йондоҙҙар кеүек билдәләнгән бер юлдан йөрөй <ref name="litovka">{{статья |автор = Литовка И.И. |заглавие = Представления о пространстве и времени в древней Месопотамии касситского И ассирийского периода |издание = Философия история |год = 2011 |том = 4 |страницы = 105-113 }} </ref> <ref>{{статья |автор = Куртик Г.Е. |заглавие = Космология древней Месопотамии |издание = Исследования по истории физики и механики. 1995-1997 |год = 1999 |место = М. |издательство= Наука |страницы = 60-75}} </ref>. ==== Ислам донъяһы ==== [[Файл:Ghotb2.jpg|thumb|220px|right|Манускрипт [[аш-Ширази|Кутб ад-Дина аш-Ширази]], планеталар хәрәкәте тәғлимәтен һүрәтләүсе.]] Тәбиғи фәлсәфәлә һәм космологияла ғәрәп ғалимдәре [[Аристотель|Аристотелгә]] эйәрә. Уның нигеҙендә ғәләмде ике донъяға бүлеп ҡарай. Беренсе өлөшө Ай өҫтө һәм Ай аҫты донъяһы. Ай өҫтө — үҙгәреүсән, ваҡытлыса, күсмә; һәм ҡапма-ҡаршылыҡлы Ай аҫты донъяһы мәңгелек һәм үҙгәрмәүсән. Был билдәләмә буйынса тәбиғи ерлек концепцияһына бәйле Биш төрлө материя йәшәй. Һәм улар һәр береһе беҙҙең донъяла үҙенсәлекле урындар алып тора: ер элементы –донъяның үҙәге, артабан һыу элементы, артабан һауа, ут һәм эфир. XII быуатта һәм — XIII быуат башында эпициклдар тәғлимәте [[Андалусия|Андалусияның]]. Ғәрәп фәйләсүфтәре ғалимдәренең күп һанлы ҡаршылығына осрай. Был хәрәкәт ҡайһы саҡта «Андалусия бунты» тип тә атап йөрөтөлә<ref name="Vsehsvatskyi">{{статья |автор= Sabra A.&nbsp;I. |заглавие=The Andalusian Revolt Against Ptolemaic Astronomy: Averroes and al-Bitrûjî |издание=in: Transformation and Tradition in the Sciences: Essays in honor of I. Bernard Cohen |издательство= Cambridge University Press |год= 1984 |pages=233—253 }}</ref>. Уны нигеҙләүсе [[Ибн Баджа|Мухаммад ибн Баджа]] (Европала ул Авемпац (1138 үлгән) булараҡ билдәле), уның эшен уҡыусыһы [[Ибн Туфайль|Мухаммад ибн Туфайл]] (1110—1185 янында) дауам итә. Һәм, әлбиттә, уның уҡыусылары тағы ла дауам итеүселәре була [[:en:Nur ad-Din al-Betrugi|Hyp ад-Дин ал-Битруджи]] (1185 йыл үлгән),ул да Альпетрагий, һәм [[Аверроэс]] исемдәре менән билдәле; Шулай уҡ геоцентрик системанан ситләшүселәр ҙә булған, тик улар дин белгестәренең Бөйөк Аллаһ тәғлимәтенә ярашлы ҡаршылығына осрай. <ref>{{книга | автор = С.К. Всехсвятский |заглавие = Как познавалась Вселенная |издательство = Государственно Издательство Технико-Теоретической Литературы |год = 1955 |место = Москва |страниц = 49 }}</ref>. ==== Гелиоцентрик система ( XVI быуаттың икенсе яртыһы) ==== {{main|донъяның гелиоцентрик системаһы }} {{Якорь|Коперник}}[[XVI быуат]]тың беренсе яртыһы Николай Коперниктың [[донъяның гелиоцентрик системаһы]] барлыҡҡа килеүе менән билдәле. Ул үҙәккә ҡояшты ҡуя һәм ҡояш тирәләй планеталар әйләнешен, әйләнеү үҙәген, күсәрен билдәләй. Коперник ғәләмде сикле йондоҙҙарҙың хәрәкәтенән тора тип иҫәпләй. Ул йыһан сфераһы барлығына ышана<ref>{{статья |автор=Barker P. |заглавие=Copernicus, the orbs, and the equant |год=1990. |издательство=Synthese }}</ref>. === XX быуат === [[XX быуат]] — хәҙерге космологияның тыуған дәүере. Ул быуат башында уҡ башлана һәм өр яңы үрҙәргә үрләй. Дәү телескоптар төҙөүҙән алып йыһанға осоу һәм компьютер ярҙамында өйрәнеү. Хәҙерге космологияның беренсе аҙымдары 1908 йылда эшләнгән. Цефеидалар буйынса алыҫлыҡты билдәләй башлайҙар. [[1916 йыл]]да [[Эйнштейн, Альберт|А. Эйнштейн]] сағыштырмалылыҡтың дөйөм тәғлимәтенең тигеҙләмәһен яҙа. [[1922]]—[[1924]] йылдар [[Фридман Александр Александрович|А. Фридман]] Эйнштейндың тигеҙләмәһен ҡуллана.һәм стационар булмаған сиселеш таба (даими космологияһыҙ һәм уның менән). В [[1929 йыл|1929]] [[Хаббл, Эдвин Пауэлл|Эдвин Хаббл]] фәндә яңы закон аса. Ул галактикаларҙың юғалыу тиҙлеген һәм уларҙың үҙ - ара алыҫлығының пропорцияналлеген өйрәнеүсе закон. Ҡош Юлы ошо ғаләмдең бер остоҡ ҡына өлөшө икәне асыҡлана. Уның урынына Кант гипотезаһын раҫлаусы галактиканың томанланыуы тураһында.ҡараш барлыҡҡа килә. Бер үк ваҡытта Фридмандың тирә-яҡтың стационар булмауы тураһындағы һөҙөмтәләре раҫлана <ref name="zasovhistory">{{книга |автор = А. В. Засов, К. А. Постнов. |часть = |заглавие = Общая астрофизика |оригинал = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = ВЕК 2 |год = 2006 |том = |страницы = |страниц = 398 |серия = |isbn = 5-85099-169-7 |тираж = 1500 }}</ref>. == Космогония мифтары == [[Космогония мифтары]] — донъяның килеп сығышы,{{Sfn|Космогонические мифы — БРЭ|2010}} дөйөм алғанда һәм уның өлөштәре{{Sfn|Категории мифов|1992}}, хаостан [[йыһан]] барлыҡҡа килеүе тураһында мифтар. Күпселек [[Мифология|мифологияларҙың]]{{Sfn|Топоров. Космогонические мифы|1988}} төп башланғыс сюжеты, мифтарҙың төп категорияһы{{Sfn|Мелетинский|1998}} һәм төрө. Ғаләм килеп сығышы тураһында космологик күҙаллауҙар менән {{Sfn|Топоров. Космогонические мифы|1988}} айырылғыһыҙ бәйләнгән. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Йыһан]] * [[Космология]] * [[Ҙур шартлау]] * [[Йондоҙлоҡ]] * [[Йондоҙ]] * [[Планета]] * [[Комета]] * [[Юлдаш]] * [[Астероид]]тар * [[Ҡара упҡын]] == Иҫкәрмәләр == {{commons|Category:Universe}} {{Reflist|35em}} == Сығанаҡтар == * {{cite book|author = [[:en:Lev Landau|Landau, Lev]], [[:en:Evgeny Lifshitz|Lifshitz, E.M.]]|year = 1975|title= The Classical Theory of Fields ([[:en:Course of Theoretical Physics|Course of Theoretical Physics]], Vol. 2)|edition = revised 4th English|publisher=Pergamon Press|location=New York|isbn=9780080181769|pages=358–397}} * Liddell, H. G. and Scott, R. ''A Greek-English Lexicon'', Oxford University Press, ISBN 0-19-864214-8 * {{cite book|author = [[:en:Charles W. Misner|Misner, C.W.]], [[:en:Kip Thorne|Thorne, Kip]], [[:en:John Archibald Wheeler|Wheeler, J.A.]]|title = [[:en:Gravitation (book)|Gravitation]]|location = San Francisco|publisher = W. H. Freeman|year = 1973|isbn = 978-0-7167-0344-0|pages = 703–816}} * {{cite book|author = Rindler, W.|year = 1977|title = Essential Relativity: Special, General, and Cosmological|url = https://archive.org/details/essentialrelativ0000rind_n4k0_2ed|publisher = Springer Verlag|location = New York|isbn = 0-387-10090-3|pages = [https://archive.org/details/essentialrelativ0000rind_n4k0_2ed/page/193 193]–244|authorlink = :en:Wolfgang Rindler}} === Видео яҙмалар === * [http://www.youtube.com/embed/17jymDn0W6U The Known Universe] created by the [[:en:American Museum of Natural History|American Museum of Natural History]] * [http://www.youtube.com/embed/0fKBhvDjuy0 Understand The Size Of The Universe] – by [[:en:Powers of Ten|Powers of Ten]] [[Категория:Космология]] [[Категория:Астрономия]] [[Категория:Астрофизика]] 88upgcsnq9rwbaxtuzsdhxschdfc21i Парциаль баҫымлыҡ 0 68860 1302600 1061811 2026-08-11T20:14:47Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302600 wikitext text/x-wiki '''Парциа́ль баҫымлыҡ''' ({{lang-la|partialis}} — бер ни тиклем (ҡәҙәр), бер аҙ, өлөшләтә, {{lang-la|pars}} — өлөш) — газ ҡушымтаның айырым алып өлөштөн баҫымы<ref>[http://www.femto.com.ua/articles/part_2/2762.html ''Парциальное давление.'' Статья в физической энциклопедии.]</ref><ref>{{cite book|author=Charles Henrickson|title=Chemistry|url=https://archive.org/details/chemistry00henr|edition=|publisher=Cliffs Notes|year=2005|isbn=0-764-57419-1}}</ref>. Газ ҡушымтаның дөйөм баҫымы — бөтә уның компоненттарҙын парциаль баҫымдар дөйөмө. == Дальтон закондары == Газ [[азот]]тан (N<sub>2</sub>), [[водород]]тан (H<sub>2</sub>) һәм [[аммиак]]тан (NH<sub>3</sub>) торғас дөйөм баҫымы<ref>[http://dbhs.wvusd.k12.ca.us/webdocs/GasLaw/Gas-Dalton.html Dalton's Law of Partial Pressures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081222083039/http://dbhs.wvusd.k12.ca.us/webdocs/GasLaw/Gas-Dalton.html |date=2008-12-22 }}</ref>: :<math>P = P_{{\mathrm{N}}_2} + P_{{\mathrm{H}}_2} + P_{{\mathrm{NH}}_3}</math>, где: <math>P \,</math> = Газ ҡушымтаның дөйөм баҫымы <math>P_{{\mathrm{N}}_2}</math> = азоттын (N<sub>2</sub>) '''парциа́ль баҫымы''' <math>P_{{\mathrm{H}}_2}</math> = водородтын (H<sub>2</sub>) '''парциа́ль баҫымы''' <math>P_{{\mathrm{NH}}_3}</math> = аммиактын (NH<sub>3</sub>) '''парциа́ль баҫымы''' == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Химия]] [[Категория:Физика]] osy4r8mthqsr8xy84akwak49i6ovwng Колизей 0 71187 1302530 1061722 2026-08-11T19:13:37Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302530 wikitext text/x-wiki {{Яҡшы мәҡәлә}} {{Достопримечательность |Тип = Амфитеатр |Русское название = Колизей |Оригинальное название = Anfiteatro Flavio, Colosseo |Изображение = Colosseo 2020.jpg |Подпись изображения = Колизей. 2007 йылдың апреле |Ширина изображения = 300px |Статус = |Страна = Италия |Название местоположения = ҡала |Местоположение = Рим |lat_dir = N |lat_deg = 41 |lat_min = 53 |lat_sec = 24.61 |lon_dir = E |lon_deg = 12 |lon_min = 29 |lon_sec = 32.17 |region = IT |CoordScale = 5000 |Конфессия = |Епархия = |Орденская принадлежность = |Тип монастыря = |Тип здания = |Архитектурный стиль = |Автор проекта = билдәһеҙ |Строитель = |Основатель = [[Веспасиан]] |Первое упоминание = |Основание = 72 |Основные даты = {{Достопримечательность/Даты|72|Император [[Веспасиан]] төҙөй башлаған|80|император [[Тит Флавий Веспасиан|Тит]] төҙөп бөторгән|}} |Упразднён = |Начало строительства = 72 |Окончание строительства = 80 |Здания = |Приделы = |Известные обитатели = |Реликвии = |Настоятель = |Состояние = реконструкция |Сайт = http://www.the-colosseum.net/ }} '''Колизей''' ({{lang-lat|colosseus}} "бик ҙур" һүҙенән) йәки '''Флавий амфитеатры''' ({{lang-lat|Amphitheatrum Flavium}}) — [[Боронғо Рим]]дағы архитектура ҡомартҡыһы, [[амфитеатр]]; боронғо заманда төҙөлөп беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған мәшһүр ҡоролма. [[Травертин]] менән биҙәлгән. [[Рим]]дағы Эсквилин, Палатин һәм Целиев ҡалҡыулыҡтарының уйпатлығында урынлашҡан. Флавийҙар династияһы императорҙары берләшеп төҙөгән боронғо донъяның ҡоролмаһы һигеҙ йыл буйы төҙөлә: Веспасиан императоры дәүерендә беҙҙең эраның 72 йылда башлана, беҙҙең эраның 80 йылында тамамлана һәм император Тит тарафынан изге тип иғлан ителә. Амфитеатр Нерондың алтын йорто урынында урынлаша. == Тарихы == === Төҙөлөш тәүшарты === Колизей тарихы 68 йылдан башлана, был ваҡытта ун дүрт йыл буйы сикләнмәгән власть менән хакимлек итеүсе Неронды, хыянат итеүсе проториан гвардияһы һәм хөкөм итеүсе сенат, Рим янындағы виллала үҙ-үҙенә ҡул һалырға мәжбүр итә. Нерондың үлеме ун һигеҙ айлыҡ [[граждандар һуғышы]]на сәбәпсе була, һуғыш 69 йылда тамамлана. Һуғышта Тит Флавий Веспасиан еңеп сыға, беҙҙең көндәрҙә уны Веспасиан тип йөрөтәләр. Император булғансы Веспасиан66 йылда башланған [[йәһүдтәр]] восстаниеһын баҫтыра. Бынан һуң, Нерон һәм граждандар һуғышы сарыф иткән дәүләт финанстарын тәртипкә килтереү өсөн бай бай көнсығыш сигендә [[Веспасиан]] менән [[Тит]] [[һалым]] йыя. [[71 йыл]]да улар йәһүдтәрҙе еңеүҙе байрам итеү өсөн Римгә әйләнеп ҡайта. Веспасиан император булып алған, үҙенән алдан килеүсе [[Нерон]] тураһында хәтерҙе юҡҡа сығарып, [[Рим]] үҙәген реконструкциялап үҙ культын булдыра. Бер хәл ителмәгән мәсьәлә ҡала: Рим үҙәгендә эргәһендәге паркы менән 120 гектар ер биләгән Алтын йорт тип аталған Нерон һарайы менән нимә эшләргә. Веспасиан был урында империя учреждениеларын урынлаштырырға, йорт янындағы күлде күмергә, уның урынына халыҡ күңел асһын өсөн [[амфитеатр]] төҙөргә ҡарар итә. Нерон файҙаланған ерҙә амфитеатр төҙөп халыҡҡа тапшырыу яҡшы уйланған ҡарар була.{{sfn|Берд М., Хопкинс М. «Колизей»|2007|с=32}} === Амфитеатр төҙөлөшө === [[Файл:Колизей, ЭСБЕ.jpg|thumb|300px|Колизей (Флавий Амфитеатры)]] Император Веспасиан йәһүдтәрҙе еңгәс амфитеатр төҙөй башлай. Амфитеатр һуғыштан һуң килгән табышты һатыу аҡсаһына төҙөлгән тип иҫәпләнә.{{sfn|Берд М., Хопкинс М. «Колизей»|2007|с = 34}} [[Иудея]]ла ҡулға алынған 100 мең тотҡон [[ҡоллоҡ|ҡол]] итеп Римға килтереле. Ҡолдар карьерҙан таш сығарыу һәм 20 миль алыҫлыҡҡа Римға ташыу кеүек ауыр эштә файҙаланылалар. Колизей төҙөлөшөндә професиональ төҙөүселәр, инженерҙар, художниктар, декораторҙар командаһы ҡатнаша.<ref>[http://www.roman-colosseum.info/colosseum/building-the-colosseum.htm Building the Colosseum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227073559/http://www.roman-colosseum.info/colosseum/building-the-colosseum.htm |date=2012-12-27 }}{{ref-en}}</ref> Амфитеатр төҙөлөшө император [[Тит]] хакимлек иткән осорҙа [[80 йыл]]да тамамлана. "Тамашалар китабы"нда императорҙы Цезарь тип атап Мапциал былай тип яҙҙы:{{sfn|Берд М., Хопкинс М. «Колизей»|2007|с=34}} {{цитата|Нерон амфитеатр төҙөттө, Цезарь фатихаһы ҡушҡанса Рим яңынан төҙөлдө.}} === Колизей Боронғо Римда === Колизей асыу тантанаһында төрлө уйындар үткәрелә; был турала Светоний яҙа<ref>{{cite web|url=http://www.ancientrome.ru/antlitr/svetoni/vita-caesarum/tit-f.htm|title=Светоний. Жизнь двенадцати цезарей: Тит, VII, 3|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CaNt7Oo5|archivedate=2012-12-01}}</ref>:{{цитата|Амфитеатрҙы һәм эргәһендң ҡабалан ғаны төҙөлгән мунсаларҙы асыу тантанаһында ул (Тит) ҡупшы һәм тантаналы гладиаторҙар һуғын курһәтте; элекке урында диңгеҙ бәрелешен күрһетте, һуңынан гладиаторҙарҙы сығарып уларға биш мең ҡырығай йәнлекте һөсләтте}} [[Файл:Coin tito80.jpg|thumb|300px|80 йылға Боронғо Рим аҡсаһында]] Тәүҙәрәк Колизей төҙөүсе император нәҫеле исеменән Флавий ({{lang-lat|Amphitheatrum Flavium}}) амфитеатры тип атала, хәҙерге ({{lang-lat|Colosseum}}, ''Colosaeus'' , {{lang-it|Colosseo}}) исеме, VII быуаттан башлап, уның ғәйәт ҙур булғаны өсөн йәки уның эргәһендә, Нерон төҙөткән, ғәйәт ҙур статуя булған өсөн тағылған ({{lang-lat|Amphitheatrum Flavium}}). Римда йәшәүселәр һәм ҡунаҡтар өсөн Колизей оҙаҡ ваҡыт күңел асыу урыны була, бында гладиаторҙар һуғышы, йәнлектәрҙе һөсләтеү, диңгеҙ бәрелештәре кеүек тамашалар күрһәтелә. Императоре Макрин дәүерендә 217 йылда Колизей янғындан көслө зыян күрә, һәм Александр Север указы менән реставрациялана. 248 йылда император Филипп Римдың мең йыллығын Колизейҙа үткәрә. Гонорий [[405 йыл]]да, ул заманда өҫтөнлөк алған, [[христианлыҡ]] рухы менән килешмәй тип гладиатор һуғыштарын тыя. Әммә хайуандарҙы һөсләтеү уйындары Теодорих үлгәнсе дауам итә.<ref name="claridge">{{Cite book|first=Amanda| last=Claridge|year=1998|title=Rome: An Oxford Archaeological Guide|url=https://archive.org/details/romeoxfordarchae00aman|edition =First| publisher=Oxford University Press, 1998|location=Оксфорд, Великобритания|isbn=0-19-288003-9| pages=[https://archive.org/details/romeoxfordarchae00aman/page/276 276]–282}}</ref> Шунан һуң Флавий амфитеатрына аяныслы ваҡыт етә. === Колизей Урта быуаттарҙа һәм Яңы быуатта === [[Варварҙар]] ябырылғандан һуң Флавий амфитеатры буш ҡала һәм емерелә башлай. XI быуаттан 1132 йылға тиклем Франджипани и Аннибальди фамилиялы нәҫелдәрҙең ҡоролмаға хужа булыу өсөн бәхәс урынына әйләнә. Аннибальди үҙ өлөшөн император Генрих VII тапшыра, ә үл үҙ сиратында Рим сенатына һәм халҡына тапшыра. 1332 йылға тиклем урындағы аристократия үгеҙҙәр көрәшен үткерә, ошо ваҡыттан башлап Колизей емереле башлай. [[Файл:Колизей Вид из Фарнезианских садов.jpg|left|thumb|300px|Фарнезиан баҡсаһын күренеш]] 1349 йылға Римдағы [[ер тетрәү]]ҙә Колизейҙың көньяҡ өлөшө емерелә.<ref>[http://rome-history.info/2007/01/rim-razvlekaetsya/ История Рима / Рим развлекается] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140416192144/http://rome-history.info/2007/01/rim-razvlekaetsya/ |date=2014-04-16 }}</ref> Бынын һуң төҙөлөш өсөн таш сығарыу урыны итеп ҡарай башлайҙар, ватылмаған урынынан да таш ватып алып башҡа төҙөлөштә ҡулланы башлайҙар. Шулай итеп, XV һәм XVI быуаттарҙа Рим папаһы Павел венециан һарайы өсөн, кардинал Риарио — канцелярия һарайы (Cancelleria), Павел III — палаццо-Фарнезе һарайы төҙөү өсөн таш ала. Шулай булыуға карамаҫтан, амфитеатр йәмһеҙленһә лә, уның ҙур өлөшө һаҡланып ҡала. [[Сикст V]] кейеҙ фабрикаһы итеү өсөн нийәтләнә, ә [[Климент IX]] Колизейҙы [[селитра]] эшләү заводына әйләндерә. XVIII быуат уртаһында папалар боронғо төҙөлөш сәнғәтенә ыңғай ҡарай башлай, Бенедикт XIV (1740-58) уны һаҡлау яғында була. Ул Христостың дәртле рухына бағышланған урып тип, ҡаны ҡойолған христиан ыҙа сигеүселәре хөрмәтенә арена уртаһына ҙур тәре ҡуйырға, [[Голгоф]]та еңеү билдәһе итеп тирә яғына [[алтарь]] ҡуйҙырта. [[1874 йыл]]да был тәре һәм алтарь Колизейҙан алып ташлана. [[Бенедикт XIV]]-нәң һуң килеүсе папалар, айырыуса [[Пий VII]] һәм [[Лев XII]] ҡоролманың һаҡлау хәстәрлеген күрә, бинаны һаклау өсөн эстән нығытмалар эшләтә. [[Пий IX]] эстәге баҫҡыстырҙы йүнәтеү хәстәрлеген күрә. Бөгөнгө көндә Колизей һаҡлана, ватылған таштары мөмкин ҡәҙәр урынына ҡуйылған. Арена урынында ҡаҙыу эштәре аҫтында кешеләрҙе һәм хайуандарҙы сығарыу өсөн подвалы булыуын күрһәтте. Быуаттар буйы кисергән михнәттәргә, емерелеүҙәргә, элекке тышҡы һәм эске биҙәлеше бөтөүгә ҡарамаҫтан, Колизей бөгөн дә үҙенең ҡырыҫ бөйөклөгө менән һоҡландыра. [[Ямғыр]] һыуы үтеп инеүе, атмосфера бысраныуы (күберәк [[автомобиль]] төтөнө менән) һәм ҡала транспорты йөрөүҙән вибрация нәтижәһендә Колизей хәле бөгөн киҫкен хәлдә. Хәҙерге көндә Колизей Рим символына һәм туристар килә торған урынға әүрелде. XXI быуатта 2007 йылдың 7 июлендә тауыш биреү буйынса Колизей Донъяның 7 Яңы мөғжизәһе тип танылды. == Колизей архитектураһы == [[Файл:Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b30 685-0.jpg|thumb|265px|Колизей: эске ихатаны реконструкциялыу]] Римдың башҡа амфитеатрҙары кеүек үк Флавий Амфитеатры [[эллипс]] формаһында төҙөлгән, эсенде шулай уҡ эллипс формаһында арена, арена тирәләй ҡулса буйлап тамашасылар өсөн урын ҡуйылған. Башҡа ҡоролмаларҙан Колизей үҙенең ҙурлығы менән айырылып тора. Был иң ҙур амфитеатр: тышҡы эллипс оҙонлоғо 524 м, эллипстың ҙүр күсәре — 187,77 м, бәләкәй күсәре — 155,64 м, арена оҙонлоғо — 85,75 м, киңлеге 53,62 м; стеналар бейеклеге — 48—50 метрға тиклем. Эсенә 50 меңгә тиклем тамашасыны һыйҙырған. Флавий амфитеатры 13 метр ҡалынлығындағы фундамент өҫтөндә төҙөлгән. Колизей стеналары Тиволи ҡалаһы эргәһендә алынған эре таштарҙан һәм блоктарҙан төҙөлгән. Блоктар барлығы 300 тонна ҡорос бәйләүестәр менән нығытылған, эске биҙәү өсөн урындағы [[туф]] һәм кирбес ҡулланылған. 80 инеү-сығыш юлы булған. Тамашысылар 15 минут эсендә залды тултыра алған һәм бушата алған. === Тамашасылар өсөн урындар === [[Файл:Colosseum inside IMG 4356.JPG|thumb|right|265px|Колизей эсендә]] 354 йылға Хронограф буйынса амфитеатр 87 000 кеше һыйҙырған, әммә хәҙерге иҫәпләүҙәр буйынса Колизей 50 000 кешене һыйҙыра ала. Рәттәр кешенең дәрәжәһе һәм ҡатламына ҡарап бүленгән. Арена яҡшы күренгән урындар император һәм [[весталдар]] өсөн тәғәйенләнгән. Шул уҡ кимәлдә [[сенатор]]ҙар урын алған, уларға үҙҙәре менән ултырғыс алып килергә рөхсәт ителгән. Ҡайһы бер урындарҙа V быуаттағы сенаторҙарҙың исемдәре сыйып яҙылған. Сенат кимәленән өҫтәрәк рәттә [[Боронғо Рим]]дың өҫтөнлөклө ҡатламы — һыбайлылар урын алған, уларҙан өҫтәрәк Рим граждандары өсөн рәттәр ҡуйылған. Улар ике категорияға бүленгән: хәлле граждандар һәм әҙ тәьмин ителгән ярлы граждандар. Һуңыраҡ, император Домициан хакимлек иткән заманда ярлы граждандар, [[ҡоллоҡ|ҡолдар]] һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсон, иң бейектәге рәт төҙөлгән. Йыш ҡына баҫып ҡарай торған урындар булған. Бынан тыш, ҡәбер ҡаҙыусыларға, актёрҙарға һәм элекке гладиаторҙарға Колизейға инеү тыйылған булған. == Колизей образы == [[Файл:Colosseum. Half cross section.jpg|thumb|right|Колизей киҫелеше]] [[Эйфель башняһы]] [[Париж]] символы, «[[Биг-Бен]]» — [[Лондон]] символы, Мәскәү Кремленың [[Спасс башняһы]] — [[Мәскәү]] символы, [[Пиза башняһы]] — [[Пиза]] символы, [[Карл күпере]] — [[Прага]] символы булған кеүек Колизей ҙа донъялағы иң мөһәбәт ҡоролма булараҡ [[Рим]] символына әйләнде. Карталарҙы Римды Колизей рәсеме менән күрһәтәләр. Колизей образын ҡулланған башҡа өлгөләр: * [[Брюс Ли]] менән [[Чак Норрис]] һуғышҡанын Колизейҙа төшөрәләр. * Песня рок-группы [[Ария (төркөм)|Ария]] рок-төркөмө йыры, [[Колизей (сингл)|«Колизей»]]. * [[Age of Empires]], [[Civilization III]], [[Civilization IV]], [[Assassin's Creed: Brotherhood]], Ryse:Son Of Rome уйындарында. * [[Гладиатор (фильм, 2000)|«Гладиатор»]] (2000) фильмы * [[Телепорт (фильм)|«Телепорт»]] фильмы, (2008) Гладиаторҙар тураһында фильмдар Колизейҙа төшөрөлмәй, сөнки киноға төшөү өсөн бик насар һаҡланған. Колизей урынына ҙурлығы буйынса икенсе урында булған Тисдре ҡалаһындағы [[Марк Антоний Гордиан амфитеатры]]нда ([[Эль-Джем]], [[Тунис]]) төшөрәләр. [[Файл:Колизей.jpg|150px|Колизей]] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Амфитеатр]] * [[Квадрат Колизей]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Колизей}} * {{книга |автор = Берд М., Хопкинс М. |часть = |заглавие = Колизей |оригинал = M. Beard, K. Hopkins «The colosseum» |ссылка = |место = Москва |издательство = Эксмо |год = 2007 |страницы = |isbn = 978-5-699-23900-9 |ref = Берд М., Хопкинс М. «Колизей» }} == Һылтанмалар == {{commonscat|Colosseum|Фото}} * {{cite web|url=http://www.the-colosseum.net|title=Сайт о Колизее (англ., ит.)|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CaNu5awQ|archivedate=2012-12-01}} * {{cite web|url=http://build.rin.ru/articles/132.html|title=Конструкция Колизея в журнале «Архитектура и строительство»|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CaNuYGTf|archivedate=2012-12-01}} * {{cite web|url=http://www.italyguides.it/us/roma/colosseum.htm|title=3D-обзор Колизея|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CaNwo1Mp|archivedate=2012-12-01}} * {{cite web|url=http://www.antica.lt/page-id-308.html|title=Колизей|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CaNyQ3eE|archivedate=2012-12-01}} * {{cite web|url=http://www.radiovaticana.org/rus/Articolo.asp?c=418259|title=Колизей вчера и сегодня|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CaSZS1gp|archivedate=2012-12-01}} {{Донъяның ете Яңы мөғжизәһе}} [[Категория:Римдың иҫтәлекле урындары]] [[Категория:Боронғо Рим]] lta78u5d36hd5sb9twuppf3av3lk5pt 12 август 0 71752 1302447 1252277 2026-08-11T17:35:17Z Телсе 41238 күренеште төҙәтеү 1302447 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''12 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 224-се ([[кәбисә йыл]]ында 225-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 141 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Йәштәр көнө. === Рәсми булмаған === * {{Ер}} [[Ер]]: [[Каллиграфия]] көнө. ** [[Фил]]дәр көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Шәхсән компьютер көнө. * {{Флагификация|Бразилия}}: Атайҙар көнө. * {{Флагификация|Таиланд}}: Әсәйҙәр көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Йөк машинаһы водителдәре көнө. * {{Флагификация|Кыргызстан}}: Хөкөм язаһын башҡарыу системаһы хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Хәрби-Һауа көстәре көнө. * {{Флагификация|Индия}}: Китапханалар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1099 йыл|1099]]: [[Ашкелон янындағы алыш]]: тәре йөрөтөүселәр армияһы (яҡынса 10 000 кеше) Иерусалимды азат итергә ебәрелгән Фатимидтарҙы ҡәтғи ҡыйрата. Вәзир Әл-Афдал Мысырға сигенергә мәжбүр була. * [[1851]]: [[АҠШ]]-та тегеү машинаһына [[Патент хоҡуғы|патент]] алына. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1877]]: [[Марс]]тың юлдашы — [[Деймос]] асыла. * [[1928]]: [[Мәскәү]]ҙә хәҙерге М. Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы асыла. * [[1953]]: [[СССР]]-ҙа донъялағы беренсе [[водород]] бомбаһын һынау үткәрелә. * [[1959]]: СССР-ҙа «оҙайлы ҡулланылыш» тауарҙарын [[кредит]]ҡа һатыу рөхсәт ителә. * [[1980]]: [[Өфө]]лә миллионынсы кеше теркәлә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Сутягин Александр Васильевич]] (1915—10.01.1991), [[СССР]] [[йыр]]сыһы. 1941—1957 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, бер үк ваҡытта [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Республика радиолаштырыу комитеты дикторы. [[РСФСР]]-ҙың (1955) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1949) халыҡ артисы. * [[Фәрхетдинов Мирғәй Әхмәй улы]] (1915—28.03.1944), Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир, пулемёт ротаһы командиры, өлкән лейтенант.1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мортазина Бәһиә Ниғәмәтйән ҡыҙы]] (1930—2008), [[Педагогика|педагог]], 1953—1975 йылдарҙа [[Борай районы]] [[Иҫке Бикмәт]] урта мәктәбе [[уҡытыусы]]һы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Бикембетов Сыңғыҙ Шәйәхмәт улы]] (1945), хеҙмәт ветераны, нефтехимик. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Һөләймән (Мәсетле районы)|Һөләймән]] ауылынан. * [[Бадиков Юрий Владимирович]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1982—1989 һәм 1998—2010 йылдарҙа Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр ғилми-тикшеренеү технология институтының лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 2007 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2002). Сығышы менән [[Могилёв]] ҡалаһынан. * [[Камалов Атлас Закир улы]] (1950), ғалим-[[Агрономия|агроном]], педагог, [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1991—1995 йылдарҙа [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] хакимиәте башлығы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (2005). Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1993) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. * [[Рогожникова Татьяна Михайловна]] (1960), ғалим-[[Тел ғилеме|тел белгесе]]. 1982 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991―2006 йылдарҙа сит телдәр, 2006 йылдан тел коммуникацияһы һәм психолингвистика кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2015 йылдан ― ректорат советнигы. Филология фәндәре докторы (2000), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. * [[Сәхибгәрәева Мәүлиҙә Фән ҡыҙы]] (1960), терапевт. [[Өфө]]нөң 13-сө ҡала клиник дауаханаһының бүлек етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. * [[Ғайсина Гүзәл Сәғит ҡыҙы]] (1980), педагог. 2007 йылдан [[Нефтекама]] ҡалаһының Башҡорт гимназияһы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2023), «[[Башҡорт теле]] һәм [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәте]] йыл уҡытыусыһы — 2023» төбөк-ара конкурсы һәм «Иң яҡшы башҡорт теле уҡытыусыһы» республика (2013) конкурстары еңеүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Мәсетле]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Алтынбаев Сәмиғулла Ғиләж улы]] (1916 — ?), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 58-се кавалерия полкы кавалерисы, гвардия кесе сержанты. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). * [[Әхмәтшин Мирйән Иҙиәтулла улы]] (1931—10.01.2013), хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1954—1991 йылдарҙа [[Ленин ордены|Ленин орденлы]] [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]]ның яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән баш инженеры, директоры, директорҙың иҡтисад буйынса урынбаҫары. [[СССР]]-ҙың 10-сы саҡырылыш (1979—1984) Юғары Советы депутаты. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған рационализаторы (1974), СССР Нефть химияһы һәм нефть эшкәртеү министрлығы отличнигы (1967). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1975), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Үрмәкәй]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Борзенко Валентин Иванович]] (1936—26.02.2013), хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1954—1997 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1980 йылдан — Химия заводы директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш (1990—1995) Юғары Советы, 1997—1999 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала Советы депутаты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1992). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1986), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы|Федоровка районы]] [[Златоустовка (Фёдоровка районы)|Златоустовка]] ауылынан. * [[Цаплин Юрий Матвеевич]] (1946), хеҙмәт ветераны, [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1964—2006 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1989 йылдан Нефтехимик производстволар заводы директоры; 1994 йылдан — техник бүлек начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (2004). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Цыбин Иван Максимович]] (1922—26.07.1996), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Шарлыҡ районы]] Новофедоровка ауылынан. Һуғыштан һуң хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Федоровка районы]]нда йәшәй һәм эшләй. * [[Түләкова Нәғимә Ибраһим ҡыҙы]] (1927—18.12.2005), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1944 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Баймаҡ» совхозы һауынсыһы, 1961—1982 йылдарҙа — быҙау ҡараусы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1970). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡыуат (Баймаҡ районы)|Ҡыуат]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәйбуллин Ғәзимулла Ғәйнулла улы]] (1927—16.09.1995), эшсе, йәмәғәтсе. 1951—1993 йылдарҙа [[Гидравлика (завод, Өфө)|«Гидравлика» предприятиеһы]] токаре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе саҡырылыш (1967—1971) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡыйғы районы]] [[Иҙрис (Ҡыйғы районы)|Иҙрис]] ауылынан. * [[Авдиенко Виктор Николаевич]] (1947), техник-электромеханик, рационализатор. 1970—2008 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] «Мономер» заводының ҡоролма начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Гавриловка (Күгәрсен районы)|Гавриловка]] ауылынан. * [[Гребенчук Елизавета Семёновна]] (1952), [[Педагогика|педагог]]. 1975 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] балалар баҡсаларында өлкән тәрбиәсе, 1987—2012 йылдарҙа 37-се «Миләшкәй» балалар баҡсаһы мөдире. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән [[Тамбов]] ҡалаһынан. * [[Игебаева Римма Хөснихаҡ ҡыҙы]] (1962), педагог. 1985 йылдан Баймаҡ районы [[Ниғәмәт]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1991 йылдан район мәғариф бүлеге методисы, 2002 йылдан — начальник урынбаҫары. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002). Сығышы менән ошо райондың [[Йомаш (Баймаҡ районы)|Йомаш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Наркевич Иван Иосифович]] (1938), [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу объектарын төҙөүҙә ҡатнашҡан хеҙмәт ветераны, 1968—1998 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» ойошмаһы бульдозерсыһы, 1970 йылдан — таҙартыу машинаһы машинисы. СССР Нефть‑газ төҙөлөшө министрлығының почётлы хеҙмәткәре (1988). [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Беларусь Республикаһы]]ның Витебск өлкәһе Пуховка ауылынан. * [[Хаматшин Фәнзир Хаматхан улы]] (1938), [[ауыл хужалығы]] ветераны, 1960—1995 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]]ның Ленин исемендәге колхоз механизаторы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған механизаторы (1981). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Кәримов Роберт Юнир улы]] (1958), [[Педагогика|педагог]], мәғариф һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Стәрлетамаҡ]] тармаҡ-ара колледжы директоры, 2000—2016 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] мәғариф бүлеге етәксеһе. IV саҡырылыш район Советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм халыҡ мәғарифы отличнигы. * [[Мәхмүтов Салауат Мансур улы]] (1958), рәссам, [[Стәрлетамаҡ]]тың 1-се сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015). Сығышы менән Стәрлетамаҡ ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ямалеева Анна Александровна]] (1944), [[фән|ғалим]]-[[Биохимия|биохимик]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2002), профессор (2002). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]] [[Бозор]] ауылынан. * [[Чернов Николай Васильевич]] (1949), ғалим-табип, юғары мәктәп уҡытыусһыһы. 1986 йылдан Башҡортостан Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Суд-медицина экспертизаһы бюроһы етәксеһе. Медицина фәндәре кандидаты (1999). Юғары категориялы суд-медицина эксперты. СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1985). РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1990). }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:12 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1820]]: Авдотья Панаева, [[Рәсәй империяһы]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[мемуар]]сы. * [[1920]]: Валентин Филатов, цирк артисы, дрессировщик, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1969). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1930]]: Джордж Сорос, [[АҠШ]] финансисы һәм йәмәғәт эшмәкәре, сығышы менән [[Венгрия]]нан. * [[1950]]: Рон Маел, «Sparks» [[Рок|поп-рок]] төркөмө [[музыка]]нты һәм [[йыр]] текстары авторы. * [[1950]]: Александр Сидельников, СССР [[хоккей]]сыһы, ҡапҡасы, [[олимпия]] һәм ике тапҡыр [[Ер|донъя]] һәм [[Европа]] чемпионы. * [[1960]]: Лоран Финьон, [[Франция]] [[спорт]]сыһы, [[велосипед]]та уҙышыусы, «Тур-де-Франс» (1983, 1984) һәм «Джиро д’Италия» (1989) ярыштары еңеүсеһе. * [[1980]]: Доминик Суэйн, АҠШ актрисаһы, «Лолита» (1997) фильмында төп ролде башҡарыусы. * [[1990]]: Марио Балотелли, [[Италия]] [[футбол]]сыһы, [[Европа]]ның 2012 йылғы чемпионатының көмөш призёры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:12 августа вафат булғандар</categorytree>'' * [[1952]]: [[Давид Бергельсон]], [[СССР]] яҙыусыһы. * [[1922]]: [[Әминев Миңлетдин Ғилметдин улы]], [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1991]]: [[Ғайсин Хәсән Назар улы]], Советтар Союзы Геройы (1945). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З12]] [[Категория:12 август]] q43fbdfl0rdnuh3c7zb5qbcz9vx36mo 1302448 1302447 2026-08-11T17:50:07Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу 1302448 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''12 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 224-се ([[кәбисә йыл]]ында 225-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 141 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Йәштәр көнө. === Рәсми булмаған === * {{Ер}} [[Ер]]: [[Каллиграфия]] көнө. ** [[Фил]]дәр көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Шәхсән компьютер көнө. * {{Флагификация|Бразилия}}: Атайҙар көнө. * {{Флагификация|Таиланд}}: Әсәйҙәр көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Йөк машинаһы водителдәре көнө. * {{Флагификация|Кыргызстан}}: Хөкөм язаһын башҡарыу системаһы хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Хәрби-Һауа көстәре көнө. * {{Флагификация|Индия}}: Китапханалар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1099 йыл|1099]]: [[Ашкелон янындағы алыш]]: тәре йөрөтөүселәр армияһы (яҡынса 10 000 кеше) Иерусалимды азат итергә ебәрелгән Фатимидтарҙы ҡәтғи ҡыйрата. Вәзир Әл-Афдал Мысырға сигенергә мәжбүр була. * [[1851]]: [[АҠШ]]-та тегеү машинаһына [[Патент хоҡуғы|патент]] алына. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1877]]: [[Марс]]тың юлдашы — [[Деймос]] асыла. * [[1928]]: [[Мәскәү]]ҙә хәҙерге М. Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы асыла. * [[1953]]: [[СССР]]-ҙа донъялағы беренсе [[водород]] бомбаһын һынау үткәрелә. * [[1959]]: СССР-ҙа «оҙайлы ҡулланылыш» тауарҙарын [[кредит]]ҡа һатыу рөхсәт ителә. * [[1980]]: [[Өфө]]лә миллионынсы кеше теркәлә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Сутягин Александр Васильевич]] (1915—10.01.1991), [[СССР]] [[йыр]]сыһы. 1941—1957 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, бер үк ваҡытта [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Республика радиолаштырыу комитеты дикторы. [[РСФСР]]-ҙың (1955) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1949) халыҡ артисы. * [[Фәрхетдинов Мирғәй Әхмәй улы]] (1915—28.03.1944), Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир, пулемёт ротаһы командиры, өлкән лейтенант.1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мортазина Бәһиә Ниғәмәтйән ҡыҙы]] (1930—2008), [[Педагогика|педагог]], 1953—1975 йылдарҙа [[Борай районы]] [[Иҫке Бикмәт]] урта мәктәбе [[уҡытыусы]]һы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Бикембетов Сыңғыҙ Шәйәхмәт улы]] (1945), хеҙмәт ветераны, нефтехимик. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Һөләймән (Мәсетле районы)|Һөләймән]] ауылынан. * [[Бадиков Юрий Владимирович]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1982—1989 һәм 1998—2010 йылдарҙа Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр ғилми-тикшеренеү технология институтының лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 2007 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2002). Сығышы менән [[Могилёв]] ҡалаһынан. * [[Камалов Атлас Закир улы]] (1950), ғалим-[[Агрономия|агроном]], педагог, [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1991—1995 йылдарҙа [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] хакимиәте башлығы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (2005). Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1993) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. * [[Рогожникова Татьяна Михайловна]] (1960), ғалим-[[Тел ғилеме|тел белгесе]]. 1982 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991―2006 йылдарҙа сит телдәр, 2006 йылдан тел коммуникацияһы һәм психолингвистика кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2015 йылдан ― ректорат советнигы. Филология фәндәре докторы (2000), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. * [[Сәхибгәрәева Мәүлиҙә Фән ҡыҙы]] (1960), терапевт. [[Өфө]]нөң 13-сө ҡала клиник дауаханаһының бүлек етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. * [[Ғайсина Гүзәл Сәғит ҡыҙы]] (1980), педагог. 2007 йылдан [[Нефтекама]] ҡалаһының Башҡорт гимназияһы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2023), «[[Башҡорт теле]] һәм [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәте]] йыл уҡытыусыһы — 2023» төбөк-ара конкурсы һәм «Иң яҡшы башҡорт теле уҡытыусыһы» республика (2013) конкурстары еңеүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Мәсетле]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Алтынбаев Сәмиғулла Ғиләж улы]] (1916 — ?), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 58-се кавалерия полкы кавалерисы, [[Кесе сержант|гвардия кесе сержанты]]. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). * [[Әхмәтшин Мирйән Иҙиәтулла улы]] (1931—10.01.2013), хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1954—1991 йылдарҙа [[Ленин ордены|Ленин орденлы]] [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]]ның яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән баш инженеры, директоры, директорҙың иҡтисад буйынса урынбаҫары. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] 10-сы саҡырылыш (1979—1984) [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған рационализаторы (1974), СССР Нефть химияһы һәм нефть эшкәртеү министрлығы отличнигы (1967). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1975), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Үрмәкәй]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Борзенко Валентин Иванович]] (1936—26.02.2013), хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1954—1997 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1980 йылдан — Химия заводы директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш (1990—1995) Юғары Советы, 1997—1999 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала Советы депутаты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1992). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1986), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы|Федоровка районы]] [[Златоустовка (Фёдоровка районы)|Златоустовка]] ауылынан. * [[Цаплин Юрий Матвеевич]] (1946), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1964—2006 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1989 йылдан Нефтехимик производстволар заводы директоры; 1994 йылдан — техник бүлек начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (2004). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Цыбин Иван Максимович]] (1922—26.07.1996), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Шарлыҡ районы]] Новофедоровка ауылынан. Һуғыштан һуң хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Федоровка районы]]нда йәшәй һәм эшләй. * [[Түләкова Нәғимә Ибраһим ҡыҙы]] (1927—18.12.2005), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1944 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Баймаҡ» совхозы һауынсыһы, 1961—1982 йылдарҙа — быҙау ҡараусы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1970). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡыуат (Баймаҡ районы)|Ҡыуат]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәйбуллин Ғәзимулла Ғәйнулла улы]] (1927—16.09.1995), эшсе, йәмәғәтсе. 1951—1993 йылдарҙа [[Гидравлика (завод, Өфө)|«Гидравлика» предприятиеһы]] токаре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе саҡырылыш (1967—1971) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡыйғы районы]] [[Иҙрис (Ҡыйғы районы)|Иҙрис]] ауылынан. * [[Авдиенко Виктор Николаевич]] (1947), техник-электромеханик, рационализатор. 1970—2008 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] «Мономер» заводының ҡоролма начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Гавриловка (Күгәрсен районы)|Гавриловка]] ауылынан. * [[Гребенчук Елизавета Семёновна]] (1952), [[Педагогика|педагог]]. 1975 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] балалар баҡсаларында өлкән тәрбиәсе, 1987—2012 йылдарҙа 37-се «Миләшкәй» балалар баҡсаһы мөдире. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән [[Тамбов]] ҡалаһынан. * [[Игебаева Римма Хөснихаҡ ҡыҙы]] (1962), педагог. 1985 йылдан Баймаҡ районы [[Ниғәмәт]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1991 йылдан район мәғариф бүлеге методисы, 2002 йылдан — начальник урынбаҫары. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002). Сығышы менән ошо райондың [[Йомаш (Баймаҡ районы)|Йомаш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Наркевич Иван Иосифович]] (1938), [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу объектарын төҙөүҙә ҡатнашҡан хеҙмәт ветераны, 1968—1998 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» ойошмаһы бульдозерсыһы, 1970 йылдан — таҙартыу машинаһы машинисы. СССР Нефть‑газ төҙөлөшө министрлығының почётлы хеҙмәткәре (1988). [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Беларусь Республикаһы]]ның Витебск өлкәһе Пуховка ауылынан. * [[Хаматшин Фәнзир Хаматхан улы]] (1938), [[ауыл хужалығы]] ветераны, 1960—1995 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]]ның Ленин исемендәге колхоз механизаторы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған механизаторы (1981). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Кәримов Роберт Юнир улы]] (1958), [[Педагогика|педагог]], мәғариф һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Стәрлетамаҡ]] тармаҡ-ара колледжы директоры, 2000—2016 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] мәғариф бүлеге етәксеһе. IV саҡырылыш район Советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм халыҡ мәғарифы отличнигы. * [[Мәхмүтов Салауат Мансур улы]] (1958), рәссам, [[Стәрлетамаҡ]]тың 1-се сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015). Сығышы менән Стәрлетамаҡ ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ямалеева Анна Александровна]] (1944), [[фән|ғалим]]-[[Биохимия|биохимик]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2002), профессор (2002). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]] [[Бозор]] ауылынан. * [[Чернов Николай Васильевич]] (1949), ғалим-табип, юғары мәктәп уҡытыусһыһы. 1986 йылдан Башҡортостан Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Суд-медицина экспертизаһы бюроһы етәксеһе. Медицина фәндәре кандидаты (1999). Юғары категориялы суд-медицина эксперты. СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1985). РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1990). }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:12 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1820]]: Авдотья Панаева, [[Рәсәй империяһы]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[мемуар]]сы. * [[1920]]: Валентин Филатов, цирк артисы, дрессировщик, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1969). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1930]]: Джордж Сорос, [[АҠШ]] финансисы һәм йәмәғәт эшмәкәре, сығышы менән [[Венгрия]]нан. * [[1950]]: Рон Маел, «Sparks» [[Рок|поп-рок]] төркөмө [[музыка]]нты һәм [[йыр]] текстары авторы. * [[1950]]: Александр Сидельников, СССР [[хоккей]]сыһы, ҡапҡасы, [[олимпия]] һәм ике тапҡыр [[Ер|донъя]] һәм [[Европа]] чемпионы. * [[1960]]: Лоран Финьон, [[Франция]] [[спорт]]сыһы, [[велосипед]]та уҙышыусы, «Тур-де-Франс» (1983, 1984) һәм «Джиро д’Италия» (1989) ярыштары еңеүсеһе. * [[1980]]: Доминик Суэйн, АҠШ актрисаһы, «Лолита» (1997) фильмында төп ролде башҡарыусы. * [[1990]]: Марио Балотелли, [[Италия]] [[футбол]]сыһы, [[Европа]]ның 2012 йылғы чемпионатының көмөш призёры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:12 августа вафат булғандар</categorytree>'' * [[1952]]: [[Давид Бергельсон]], [[СССР]] яҙыусыһы. * [[1922]]: [[Әминев Миңлетдин Ғилметдин улы]], [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1991]]: [[Ғайсин Хәсән Назар улы]], Советтар Союзы Геройы (1945). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З12]] [[Категория:12 август]] 9gwbyduuno1gzqzxeef8d57emwto27y 1302480 1302448 2026-08-11T18:27:45Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1302480 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''12 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 224-се ([[кәбисә йыл]]ында 225-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 141 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Йәштәр көнө. === Рәсми булмаған === * {{Ер}} [[Ер]]: [[Каллиграфия]] көнө. ** [[Фил]]дәр көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Шәхсән компьютер көнө. * {{Флагификация|Бразилия}}: Атайҙар көнө. * {{Флагификация|Таиланд}}: Әсәйҙәр көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Йөк машинаһы водителдәре көнө. * {{Флагификация|Кыргызстан}}: Хөкөм язаһын башҡарыу системаһы хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Хәрби-Һауа көстәре көнө. * {{Флагификация|Индия}}: Китапханалар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1099 йыл|1099]]: [[Ашкелон янындағы алыш]]: тәре йөрөтөүселәр армияһы (яҡынса 10 000 кеше) Иерусалимды азат итергә ебәрелгән Фатимидтарҙы ҡәтғи ҡыйрата. Вәзир Әл-Афдал Мысырға сигенергә мәжбүр була. * [[1851]]: [[АҠШ]]-та тегеү машинаһына [[Патент хоҡуғы|патент]] алына. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1877]]: [[Марс]]тың юлдашы — [[Деймос]] асыла. * [[1928]]: [[Мәскәү]]ҙә хәҙерге М. Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы асыла. * [[1953]]: [[СССР]]-ҙа донъялағы беренсе [[водород]] бомбаһын һынау үткәрелә. * [[1959]]: СССР-ҙа «оҙайлы ҡулланылыш» тауарҙарын [[кредит]]ҡа һатыу рөхсәт ителә. * [[1980]]: [[Өфө]]лә миллионынсы кеше теркәлә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Сутягин Александр Васильевич]] (1915—10.01.1991), [[СССР]] [[йыр]]сыһы. 1941—1957 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, бер үк ваҡытта [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Республика радиолаштырыу комитеты дикторы. [[РСФСР]]-ҙың (1955) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1949) халыҡ артисы. * [[Фәрхетдинов Мирғәй Әхмәй улы]] (1915—28.03.1944), Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир, пулемёт ротаһы командиры, өлкән лейтенант.1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мортазина Бәһиә Ниғәмәтйән ҡыҙы]] (1930—2008), [[Педагогика|педагог]], 1953—1975 йылдарҙа [[Борай районы]] [[Иҫке Бикмәт]] урта мәктәбе [[уҡытыусы]]һы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Бикембетов Сыңғыҙ Шәйәхмәт улы]] (1945), хеҙмәт ветераны, нефтехимик. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Һөләймән (Мәсетле районы)|Һөләймән]] ауылынан. * [[Бадиков Юрий Владимирович]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1982—1989 һәм 1998—2010 йылдарҙа Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр ғилми-тикшеренеү технология институтының лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 2007 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2002). Сығышы менән [[Могилёв]] ҡалаһынан. * [[Камалов Атлас Закир улы]] (1950), ғалим-[[Агрономия|агроном]], педагог, [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1991—1995 йылдарҙа [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] хакимиәте башлығы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (2005). Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1993) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. * [[Рогожникова Татьяна Михайловна]] (1960), ғалим-[[Тел ғилеме|тел белгесе]]. 1982 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991―2006 йылдарҙа сит телдәр, 2006 йылдан тел коммуникацияһы һәм психолингвистика кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2015 йылдан ― ректорат советнигы. Филология фәндәре докторы (2000), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. * [[Сәхибгәрәева Мәүлиҙә Фән ҡыҙы]] (1960), терапевт. [[Өфө]]нөң 13-сө ҡала клиник дауаханаһының бүлек етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. * [[Ғайсина Гүзәл Сәғит ҡыҙы]] (1980), педагог. 2007 йылдан [[Нефтекама]] ҡалаһының Башҡорт гимназияһы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2023), «[[Башҡорт теле]] һәм [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәте]] йыл уҡытыусыһы — 2023» төбөк-ара конкурсы һәм «Иң яҡшы башҡорт теле уҡытыусыһы» республика (2013) конкурстары еңеүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Мәсетле]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Маковецкий Иван Евдокимович]] (1911—3.08.1976), механизатор. [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|1939—1940 йылдарҙағы совет-фин]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1946—1971 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Сельхозтехника» берекмәһенең электрик-слесары һәм тракторсыһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1967). Сығышы менән Екатеринослав губернаһының Томаковка хуторынан. * [[Рәхимов Ғәли Нурулла улы]] (1911—1999), [[Стәрлетамаҡ районы]]ның сәнәғәт производствоһы хеҙәткәре. [[Ленин ордены]] кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Алтынбаев Сәмиғулла Ғиләж улы]] (1916 — ?), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 58-се кавалерия полкы кавалерисы, [[Кесе сержант|гвардия кесе сержанты]]. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). * [[Өмөтбаева Сәлимә Сәфи ҡыҙы]] (1931—2007), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. [[Сибай гимназия-интернаты|Сибай интернат-мәктәбенең]] элекке [[башҡорт теле]] һәм [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, ҡаланың почётлы гражданы. * [[Әхмәтшин Мирйән Иҙиәтулла улы]] (1931—10.01.2013), хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1954—1991 йылдарҙа Ленин орденлы [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]]ның яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән баш инженеры, директоры, директорҙың иҡтисад буйынса урынбаҫары. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] 10-сы саҡырылыш (1979—1984) [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған рационализаторы (1974), СССР Нефть химияһы һәм нефть эшкәртеү министрлығы отличнигы (1967). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1975), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Үрмәкәй]] ауылынан. * [[Борзенко Валентин Иванович]] (1936—26.02.2013), хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1954—1997 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1980 йылдан — Химия заводы директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш (1990—1995) Юғары Советы, 1997—1999 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала Советы депутаты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1992). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1986), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы|Федоровка районы]] [[Златоустовка (Фёдоровка районы)|Златоустовка]] ауылынан. * [[Цаплин Юрий Матвеевич]] (1946), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1964—2006 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1989 йылдан Нефтехимик производстволар заводы директоры; 1994 йылдан — техник бүлек начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (2004). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Цыбин Иван Максимович]] (1922—26.07.1996), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Шарлыҡ районы]] Новофедоровка ауылынан. Һуғыштан һуң хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Федоровка районы]]нда йәшәй һәм эшләй. * [[Түләкова Нәғимә Ибраһим ҡыҙы]] (1927—18.12.2005), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1944 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Баймаҡ» совхозы һауынсыһы, 1961—1982 йылдарҙа — быҙау ҡараусы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1970). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡыуат (Баймаҡ районы)|Ҡыуат]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәйбуллин Ғәзимулла Ғәйнулла улы]] (1927—16.09.1995), эшсе, йәмәғәтсе. 1951—1993 йылдарҙа [[Гидравлика (завод, Өфө)|«Гидравлика» предприятиеһы]] токаре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе саҡырылыш (1967—1971) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡыйғы районы]] [[Иҙрис (Ҡыйғы районы)|Иҙрис]] ауылынан. * [[Авдиенко Виктор Николаевич]] (1947), техник-электромеханик, рационализатор. 1970—2008 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] «Мономер» заводының ҡоролма начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Гавриловка (Күгәрсен районы)|Гавриловка]] ауылынан. * [[Гребенчук Елизавета Семёновна]] (1952), [[Педагогика|педагог]]. 1975 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] балалар баҡсаларында өлкән тәрбиәсе, 1987—2012 йылдарҙа 37-се «Миләшкәй» балалар баҡсаһы мөдире. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән [[Тамбов]] ҡалаһынан. * [[Игебаева Римма Хөснихаҡ ҡыҙы]] (1962), педагог. 1985 йылдан Баймаҡ районы [[Ниғәмәт]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1991 йылдан район мәғариф бүлеге методисы, 2002 йылдан — начальник урынбаҫары. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002). Сығышы менән ошо райондың [[Йомаш (Баймаҡ районы)|Йомаш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Наркевич Иван Иосифович]] (1938), [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу объектарын төҙөүҙә ҡатнашҡан хеҙмәт ветераны, 1968—1998 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» ойошмаһы бульдозерсыһы, 1970 йылдан — таҙартыу машинаһы машинисы. СССР Нефть‑газ төҙөлөшө министрлығының почётлы хеҙмәткәре (1988). [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Беларусь Республикаһы]]ның Витебск өлкәһе Пуховка ауылынан. * [[Хаматшин Фәнзир Хаматхан улы]] (1938), [[ауыл хужалығы]] ветераны, 1960—1995 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]]ның Ленин исемендәге колхоз механизаторы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған механизаторы (1981). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Кәримов Роберт Юнир улы]] (1958), [[Педагогика|педагог]], мәғариф һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Стәрлетамаҡ]] тармаҡ-ара колледжы директоры, 2000—2016 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] мәғариф бүлеге етәксеһе. IV саҡырылыш район Советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм халыҡ мәғарифы отличнигы. * [[Мәхмүтов Салауат Мансур улы]] (1958), рәссам, [[Стәрлетамаҡ]]тың 1-се сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015). Сығышы менән Стәрлетамаҡ ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ямалеева Анна Александровна]] (1944), [[фән|ғалим]]-[[Биохимия|биохимик]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2002), профессор (2002). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]] [[Бозор]] ауылынан. * [[Чернов Николай Васильевич]] (1949), ғалим-табип, юғары мәктәп уҡытыусһыһы. 1986 йылдан Башҡортостан Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Суд-медицина экспертизаһы бюроһы етәксеһе. Медицина фәндәре кандидаты (1999). Юғары категориялы суд-медицина эксперты. СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1985). РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1990). }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:12 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1820]]: Авдотья Панаева, [[Рәсәй империяһы]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[мемуар]]сы. * [[1920]]: Валентин Филатов, цирк артисы, дрессировщик, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1969). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1930]]: Джордж Сорос, [[АҠШ]] финансисы һәм йәмәғәт эшмәкәре, сығышы менән [[Венгрия]]нан. * [[1950]]: Рон Маел, «Sparks» [[Рок|поп-рок]] төркөмө [[музыка]]нты һәм [[йыр]] текстары авторы. * [[1950]]: Александр Сидельников, СССР [[хоккей]]сыһы, ҡапҡасы, [[олимпия]] һәм ике тапҡыр [[Ер|донъя]] һәм [[Европа]] чемпионы. * [[1960]]: Лоран Финьон, [[Франция]] [[спорт]]сыһы, [[велосипед]]та уҙышыусы, «Тур-де-Франс» (1983, 1984) һәм «Джиро д’Италия» (1989) ярыштары еңеүсеһе. * [[1980]]: Доминик Суэйн, АҠШ актрисаһы, «Лолита» (1997) фильмында төп ролде башҡарыусы. * [[1990]]: Марио Балотелли, [[Италия]] [[футбол]]сыһы, [[Европа]]ның 2012 йылғы чемпионатының көмөш призёры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:12 августа вафат булғандар</categorytree>'' * [[1952]]: [[Давид Бергельсон]], [[СССР]] яҙыусыһы. * [[1922]]: [[Әминев Миңлетдин Ғилметдин улы]], [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1991]]: [[Ғайсин Хәсән Назар улы]], Советтар Союзы Геройы (1945). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З12]] [[Категория:12 август]] jgghow4hwl86bt5f9nn9465r4yqdmsa 1302485 1302480 2026-08-11T18:33:17Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1302485 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''12 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 224-се ([[кәбисә йыл]]ында 225-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 141 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Йәштәр көнө. === Рәсми булмаған === * {{Ер}} [[Ер]]: [[Каллиграфия]] көнө. ** [[Фил]]дәр көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Шәхсән компьютер көнө. * {{Флагификация|Бразилия}}: Атайҙар көнө. * {{Флагификация|Таиланд}}: Әсәйҙәр көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Йөк машинаһы водителдәре көнө. * {{Флагификация|Кыргызстан}}: Хөкөм язаһын башҡарыу системаһы хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Хәрби-Һауа көстәре көнө. * {{Флагификация|Индия}}: Китапханалар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1099 йыл|1099]]: [[Ашкелон янындағы алыш]]: тәре йөрөтөүселәр армияһы (яҡынса 10 000 кеше) Иерусалимды азат итергә ебәрелгән Фатимидтарҙы ҡәтғи ҡыйрата. Вәзир Әл-Афдал Мысырға сигенергә мәжбүр була. * [[1851]]: [[АҠШ]]-та тегеү машинаһына [[Патент хоҡуғы|патент]] алына. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1877]]: [[Марс]]тың юлдашы — [[Деймос]] асыла. * [[1928]]: [[Мәскәү]]ҙә хәҙерге М. Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы асыла. * [[1953]]: [[СССР]]-ҙа донъялағы беренсе [[водород]] бомбаһын һынау үткәрелә. * [[1959]]: СССР-ҙа «оҙайлы ҡулланылыш» тауарҙарын [[кредит]]ҡа һатыу рөхсәт ителә. * [[1980]]: [[Өфө]]лә миллионынсы кеше теркәлә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Сутягин Александр Васильевич]] (1915—10.01.1991), [[СССР]] [[йыр]]сыһы. 1941—1957 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, бер үк ваҡытта [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Республика радиолаштырыу комитеты дикторы. [[РСФСР]]-ҙың (1955) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1949) халыҡ артисы. * [[Фәрхетдинов Мирғәй Әхмәй улы]] (1915—28.03.1944), Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир, пулемёт ротаһы командиры, өлкән лейтенант.1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мортазина Бәһиә Ниғәмәтйән ҡыҙы]] (1930—2008), [[Педагогика|педагог]], 1953—1975 йылдарҙа [[Борай районы]] [[Иҫке Бикмәт]] урта мәктәбе [[уҡытыусы]]һы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Бикембетов Сыңғыҙ Шәйәхмәт улы]] (1945), хеҙмәт ветераны, нефтехимик. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Һөләймән (Мәсетле районы)|Һөләймән]] ауылынан. * [[Бадиков Юрий Владимирович]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1982—1989 һәм 1998—2010 йылдарҙа Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр ғилми-тикшеренеү технология институтының лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 2007 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2002). Сығышы менән [[Могилёв]] ҡалаһынан. * [[Камалов Атлас Закир улы]] (1950), ғалим-[[Агрономия|агроном]], педагог, [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1991—1995 йылдарҙа [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] хакимиәте башлығы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (2005). Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1993) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. * [[Рогожникова Татьяна Михайловна]] (1960), ғалим-[[Тел ғилеме|тел белгесе]]. 1982 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991―2006 йылдарҙа сит телдәр, 2006 йылдан тел коммуникацияһы һәм психолингвистика кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2015 йылдан ― ректорат советнигы. Филология фәндәре докторы (2000), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. * [[Сәхибгәрәева Мәүлиҙә Фән ҡыҙы]] (1960), терапевт. [[Өфө]]нөң 13-сө ҡала клиник дауаханаһының бүлек етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. * [[Ғайсина Гүзәл Сәғит ҡыҙы]] (1980), педагог. 2007 йылдан [[Нефтекама]] ҡалаһының Башҡорт гимназияһы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2023), «[[Башҡорт теле]] һәм [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәте]] йыл уҡытыусыһы — 2023» төбөк-ара конкурсы һәм «Иң яҡшы башҡорт теле уҡытыусыһы» республика (2013) конкурстары еңеүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Мәсетле]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Маковецкий Иван Евдокимович]] (1911—3.08.1976), механизатор. [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|1939—1940 йылдарҙағы совет-фин]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1946—1971 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Сельхозтехника» берекмәһенең электрик-слесары һәм тракторсыһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1967). Сығышы менән Екатеринослав губернаһының Томаковка хуторынан. * [[Рәхимов Ғәли Нурулла улы]] (1911—1999), [[Стәрлетамаҡ районы]]ның сәнәғәт производствоһы хеҙәткәре. [[Ленин ордены]] кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Алтынбаев Сәмиғулла Ғиләж улы]] (1916 — ?), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 58-се кавалерия полкы кавалерисы, [[Кесе сержант|гвардия кесе сержанты]]. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). * [[Өмөтбаева Сәлимә Сәфи ҡыҙы]] (1931—2007), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. [[Сибай гимназия-интернаты|Сибай интернат-мәктәбенең]] элекке [[башҡорт теле]] һәм [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, ҡаланың почётлы гражданы. * [[Әхмәтшин Мирйән Иҙиәтулла улы]] (1931—10.01.2013), хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1954—1991 йылдарҙа Ленин орденлы [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]]ның яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән баш инженеры, директоры, директорҙың иҡтисад буйынса урынбаҫары. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] 10-сы саҡырылыш (1979—1984) [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған рационализаторы (1974), СССР Нефть химияһы һәм нефть эшкәртеү министрлығы отличнигы (1967). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1975), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Үрмәкәй]] ауылынан. * [[Борзенко Валентин Иванович]] (1936—26.02.2013), хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1954—1997 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1980 йылдан — Химия заводы директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш (1990—1995) Юғары Советы, 1997—1999 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала Советы депутаты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1992). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1986), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы|Федоровка районы]] [[Златоустовка (Фёдоровка районы)|Златоустовка]] ауылынан. * [[Кәримов Фирҡәт Ибраһим улы]] (1941), [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның «Сельхозхимия» берекмәһенең элекке директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. * [[Цаплин Юрий Матвеевич]] (1946), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1964—2006 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1989 йылдан Нефтехимик производстволар заводы директоры; 1994 йылдан — техник бүлек начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (2004). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. * [[Романов Алексей Иванович]] (1956), колхозсы. [[Мәләүез районы]] Салауат исемендәге колхоз ветераны. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Цыбин Иван Максимович]] (1922—26.07.1996), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Шарлыҡ районы]] Новофедоровка ауылынан. Һуғыштан һуң хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Федоровка районы]]нда йәшәй һәм эшләй. * [[Түләкова Нәғимә Ибраһим ҡыҙы]] (1927—18.12.2005), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1944 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Баймаҡ» совхозы һауынсыһы, 1961—1982 йылдарҙа — быҙау ҡараусы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1970). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡыуат (Баймаҡ районы)|Ҡыуат]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәйбуллин Ғәзимулла Ғәйнулла улы]] (1927—16.09.1995), эшсе, йәмәғәтсе. 1951—1993 йылдарҙа [[Гидравлика (завод, Өфө)|«Гидравлика» предприятиеһы]] токаре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе саҡырылыш (1967—1971) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡыйғы районы]] [[Иҙрис (Ҡыйғы районы)|Иҙрис]] ауылынан. * [[Авдиенко Виктор Николаевич]] (1947), техник-электромеханик, рационализатор. 1970—2008 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] «Мономер» заводының ҡоролма начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Гавриловка (Күгәрсен районы)|Гавриловка]] ауылынан. * [[Гребенчук Елизавета Семёновна]] (1952), [[Педагогика|педагог]]. 1975 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] балалар баҡсаларында өлкән тәрбиәсе, 1987—2012 йылдарҙа 37-се «Миләшкәй» балалар баҡсаһы мөдире. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән [[Тамбов]] ҡалаһынан. * [[Игебаева Римма Хөснихаҡ ҡыҙы]] (1962), педагог. 1985 йылдан Баймаҡ районы [[Ниғәмәт]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1991 йылдан район мәғариф бүлеге методисы, 2002 йылдан — начальник урынбаҫары. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002). Сығышы менән ошо райондың [[Йомаш (Баймаҡ районы)|Йомаш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Наркевич Иван Иосифович]] (1938), [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу объектарын төҙөүҙә ҡатнашҡан хеҙмәт ветераны, 1968—1998 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» ойошмаһы бульдозерсыһы, 1970 йылдан — таҙартыу машинаһы машинисы. СССР Нефть‑газ төҙөлөшө министрлығының почётлы хеҙмәткәре (1988). [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Беларусь Республикаһы]]ның Витебск өлкәһе Пуховка ауылынан. * [[Хаматшин Фәнзир Хаматхан улы]] (1938), [[ауыл хужалығы]] ветераны, 1960—1995 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]]ның Ленин исемендәге колхоз механизаторы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған механизаторы (1981). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Кәримов Роберт Юнир улы]] (1958), [[Педагогика|педагог]], мәғариф һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Стәрлетамаҡ]] тармаҡ-ара колледжы директоры, 2000—2016 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] мәғариф бүлеге етәксеһе. IV саҡырылыш район Советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм халыҡ мәғарифы отличнигы. * [[Мәхмүтов Салауат Мансур улы]] (1958), рәссам, [[Стәрлетамаҡ]]тың 1-се сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015). Сығышы менән Стәрлетамаҡ ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ямалеева Анна Александровна]] (1944), [[фән|ғалим]]-[[Биохимия|биохимик]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2002), профессор (2002). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]] [[Бозор]] ауылынан. * [[Чернов Николай Васильевич]] (1949), ғалим-табип, юғары мәктәп уҡытыусһыһы. 1986 йылдан Башҡортостан Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Суд-медицина экспертизаһы бюроһы етәксеһе. Медицина фәндәре кандидаты (1999). Юғары категориялы суд-медицина эксперты. СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1985). РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1990). }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:12 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1820]]: Авдотья Панаева, [[Рәсәй империяһы]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[мемуар]]сы. * [[1920]]: Валентин Филатов, цирк артисы, дрессировщик, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1969). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1930]]: Джордж Сорос, [[АҠШ]] финансисы һәм йәмәғәт эшмәкәре, сығышы менән [[Венгрия]]нан. * [[1950]]: Рон Маел, «Sparks» [[Рок|поп-рок]] төркөмө [[музыка]]нты һәм [[йыр]] текстары авторы. * [[1950]]: Александр Сидельников, СССР [[хоккей]]сыһы, ҡапҡасы, [[олимпия]] һәм ике тапҡыр [[Ер|донъя]] һәм [[Европа]] чемпионы. * [[1960]]: Лоран Финьон, [[Франция]] [[спорт]]сыһы, [[велосипед]]та уҙышыусы, «Тур-де-Франс» (1983, 1984) һәм «Джиро д’Италия» (1989) ярыштары еңеүсеһе. * [[1980]]: Доминик Суэйн, АҠШ актрисаһы, «Лолита» (1997) фильмында төп ролде башҡарыусы. * [[1990]]: Марио Балотелли, [[Италия]] [[футбол]]сыһы, [[Европа]]ның 2012 йылғы чемпионатының көмөш призёры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:12 августа вафат булғандар</categorytree>'' * [[1952]]: [[Давид Бергельсон]], [[СССР]] яҙыусыһы. * [[1922]]: [[Әминев Миңлетдин Ғилметдин улы]], [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1991]]: [[Ғайсин Хәсән Назар улы]], Советтар Союзы Геройы (1945). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З12]] [[Категория:12 август]] 8x6r7jevm207605a3933g18sexf23ri Ашау етмәү 0 71784 1302465 1279061 2026-08-11T18:12:14Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302465 wikitext text/x-wiki {{Болезнь | Name = Аслыҡ, ашау етмәү | Image = Orange ribbon.svg | Caption = Хәнәүәт төҫөндәге таҫма ашау етмәү символы. | DiseasesDB = | ICD10 = | ICD9 = | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = | eMedicineSubj = ped | eMedicineTopic = 1360 | MeshID = D044342 }} '''Ашау етмәү''' — аҙыҡ-түлек етешмәү, ашауға мохтажлыҡ кисереүҙән барлыҡҡа килгән хәлде тасүирлаусы термин. Ҡағиҙә булараҡ, һүҙ рационда аҙыҡ-түлек етешмәү тураһында, ҡайһы саҡта [[аш ҡайнатыу тракты]]нда аш һеңдереү процессы боҙолау һәм аш һеңдереү процессында туҡлыҡлы матдәләр юғалтыу тураһында бара. Ашау етмәү осрағында гиротрофия күренеше өс дәрәжәлә квалификациялана. Бының өсөн индивидумдың нормаль ауырлығынан процентраҙа етешмәгән ауырлыҡты иҫәпләйҙәр. Аслыҡ, ашау етмәү социаль афәт булып һанала . '''Абсолют аслыҡ''' — ашар еткермәүҙең күҙгә күренеп торғаны, '''сағыштырмаса (йәшерен) аслыҡ''' — аслы-туҡлы йәшәү, аҙыҡ рационында кәрәкле матдәләр етмәү. Аслыҡ, ғәҙәттән тыш тәбиғәт шарттары афәтенән һу: [[ер тетрәү]], [[һыу баҫыу]]ҙар, оҙаҡҡа һуҙылған ҡоролоҡ, циклондар һ.б., шулай уҡ [[һуғыш]]тар, хәрби конфликттар нәтижәһендә башланып китә. Был осраҡ тар [[ауыл хужалығы]] етештереүен киҫкен кәметә һәм көтөлмәгән бәлә-ҡазаларға алып килә. [[Файл:Starved girl.jpg|thumb|[[Нигерия]]ла Граждандар һуғышы осорондағы аслыҡтан интегеүсе бала. 1967—1970 й.]] 2000 йылдан 2000 йылғаса аҙыҡ-түлек менән тәьмин ителеү буйынса БМО докладында ашап еткермәү сәбепле үлем осрағы 58 % етә тип билдәләнә. «Донъяла йыл һайын 62 миллион кеше үлә, һәи ун икенсе кеше аслыҡтан ыҙалан<ref name="library.thinkquest.org">[http://library.thinkquest.org/C002291/high/present/stats.htm The world hunger problem: Facts, figures and statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118092329/http://library.thinkquest.org/C002291/high/present/stats.htm |date=2011-11-18 }}</ref>. 2006 йылда 38 миллион кеше ашап еткермәү менән бәле, [[микроэлементтар]] етешмәүҙән үлә»<ref>{{cite book |first=Jean |last=Ziegler |authorlink=Jean Ziegler |title=L'Empire de la honte |url=https://archive.org/details/lempiredelahonte0000jean |publisher=Fayard |location= |year=2007 |isbn=978-2-253-12115-2 |page=[https://archive.org/details/lempiredelahonte0000jean/page/130 130] }}</ref>. Үлем кимәлен хроник аслыҡ нәтижәһендә билдәләү ифрат та ауыр. Сөнки үлем осрағы туранан-тура аслыҡ менән бәйләнмәгән. Ашап еткермәү кешеләрҙең [[яман шеш]], [[кахексия]], [[дистрофия]], [[маразм]] кеүек сирҙәр менән күпләп ауырыуына килтерә. [[Аҡһым]] етмәүҙән айырыуса балалар, бигерәк тә күкрәк һөтө имгән осорҙа һәм ғүмеренең беренсе йылдарында, шулай уҡ йөклө ҡатын-ҡыҙҙар һәм бала имеҙеүсе ҡатындар ғазаплана. Оҙаҡ ашамау билдәләре — хәлһеҙлек, [[ябыҡлыҡ]], [[анемия]], йыш ҡына шешкелек. Ашау етмәү, организмдың нормаль эшмәкәрлеген һаҡлау өсөн туҡлыҡлы матдәләр етмәү булараҡ, ғәҙәттә үҫешеүсе илдәрҙә [[ярлылыҡ]] менән бәйле. Әммә туҡланыуҙың боҙолоуы, дөйөм термин булараҡ, айырыуса дөрөҫ туҡланмау кеүек, үҫешкән илдәрҙә лә күҙәтелә, был артыҡ ауырлыҡтағы кешеләр һаны күбәйгән процентында сағыла. Ашау етмәү арҡаһында аҙыҡтың энергетик ҡиммәте (калориялар һаны) етешмәй, шулай уҡ кешелә [[аҡһымдар]], [[витаминдар]], [[микроэлементтар]] етешмәүе ихтимал. Көндәлек тормошта бындай боҙоҡлоҡтар башҡа терминдар менән билдәләнә, мәҫәлән, авитаминоз, йәки унан да тарыраҡ, ҡайһы бер туҡлыҡлы матдәләрҙең булмауы тураһында клиник картинаны аңлатҡан төшөнсәләр. Миҫал итеп С витамины етешмәгәндә [[цинга]], [[пеллагрия]] (сәбәбе — PP витамины һәм бигерәк тә мөһим триптофан аминокислотаһы булған аҡһымдар етешмәүе) килтерергә мөмкин. Дөйөм аслыҡ алиментар дистрофияға һәм квашиоркорға (туҡланыу рационында аҡһымдар етешмәү фонында ҡаты дистрофия төрө) килтерә. == Дөйөм клиник картина == Ашау етмәү арҡаһында [[организм]] көсһөҙләнә; хеҙмәткә яраҡлылыҡ юҡҡа сыға; ауырыуҙар, бигерәк тә [[пневмония]], ағышы әкренәйә; яралар, шул иҫәптән хирургик яралар ҙа, күпкә насарыраҡ уңалалар. [[Тире]] кибә һәм ҡубырсый. Дөйөм ағарыныу һәм шешкелек күҙәтелә, сөнки организмда [[аҡһымдар]] етешмәгәнлектән, ҡанда плазманың онкотик баҫымы кәмей, һыу ҡан тамырҙары тормай һәм туҡыма шыйыҡсаһында йыйыла, ошонан «аслыҡтан шешеү» тигән һүҙбәйләнеш барлыҡҡа килгән дә инде. Шештәрҙең сәбәбе етерлек асыҡланмаған. Сфинктер менән арт юлы функциялары боҙолоуы ихтимал. Ирҙәрҙә ирлек кәре кәмей, ҡатын-ҡыҙҙарҙа күрем туҡтай. Өлөшләтә туҡланмағанда аппетит, ҡағиҙә булараҡ, етешмәгән продуктҡа, мәҫәлән, майға йүнәлтелә<ref name="бмэ">[http://bigmeden.ru/article/Голодание''Голодание'' — статья из [[Большая медицинская энциклопедия|Большой медицинской энциклопедии]]]</ref>. Аҙыҡ етешмәгәнлектән организм үҙ ихтыяжын организм матдәләре иҫәбенә ҡәнәғәтләндерә, шул уҡ ваҡытта төрлө органдарҙың материалдары юғалтыуы тигеҙ бармай: иң әҙ юғалтыуҙар иң мөһимдәре кисерә. Ҡан составы үҙгәрмәй тиерлек, сөнки ҡанға тарҡалыусы туҡымаларҙан алынған материалдар инә. Аҡһым матдәләре сығанағы булараҡ мускул туҡымалары ҡулланыла, улар үҙҙәренең ҡоро матдәһенең 65% тиклемен юғалталар, ә майҙар — май деполарын, һөйәктәр — минералдарҙы. Углеводтарҙы тәүҙә үҙенең [[гликоген]] байлыҡтарынан, һуңынан [[аҡһымдар]]ҙың тарҡалыу барышында барлыҡҡа килгән продукттарынан [[углевод]]ты бауыр БИРӘ. [[Йөрәк]] һәм [[мейе]] хатта аслыҡтан вафат булғандарҙа үҙ массаһын һаҡлап ҡалалар тиерлек<ref name="бмэ" />. == Ашау етмәүҙең варианттары == Ашау етмәгәндә туҡланыу организмдың энергетик ихтыяждарын ҡәнәғәтләндерә алмай, ҡайһы бер туҡлыҡлы матдәләрҙең етешмәүенә лә килтерә, был төрлө патологик сағылыштар тыуҙыра<ref name="бмэ" />. === Аҡһымдар етмәүе === [[Аҡһымдар]] етешмәгәндә барлыҡҡа килә. Был шарттарҙа аҡһым алмашыныуының көсөргәнешлеген сағылдырған бәүел һәм тиҙәктә азот һаны ни тиклем аҙыраҡ булһа, организмдың энергия ихтыяжын тәьмин итеүсе башҡа аҙыҡ ингредиенттары ла шул тиклем күберәк була, быға ҡарамаҫтан организмда [[аҡһымдар]] етешмәүе һәм башҡа матдәләрҙең етерлек ҡабул ителеүе арҡаһында ла [[аҡһымдар]]ҙың тарҡалыуы бер ҡасан да туҡтамай<ref name="бмэ" />. === Аминокислоталар етешмәүе === Организмда синтезлана алмаған мөһим мәтдәләр, аминокислоталар булмаған осраҡта үҫешә. Иң мөһимдәре — триптофан, тирозин, лейцин, цистин. Оҙаҡҡа һуҙылған аминокислота аслығы организмдың үҫеү осоронда һиҙелә, ул туҡтап ҡалырға һәм хатта тән ауырлығын юғалта башларға мөмкин. Бөтә аминокислоталарҙың етерлек миҡдары барлыҡҡа килгәс, үҫеү дауам итә<ref name="бмэ" />. === Минералдар етешмәүе === Ҡайһы бер элементтар етешмәүҙән барлыҡҡа килә, мәҫәлән, [[фосфор]] аслығы, [[кальций]] аслығы. Үҫеп килеүсе организмдарҙа нығыраҡ сағыла. Ҡайһы бер туҡымаларҙың, мәҫәлән, һөйәктең дөрөҫ үҫеүе өсөн кәрәкле файҙалы минералдар миҡдары ғына түгел, уларҙың нисбәте лә мөһим роль уйнай, мәҫәлән, [[рахит]] ауырыуында кальцийҙың фосфорға нисбәте<ref name="бмэ" />. === [[Липидтар]] етешмәүе === [[Липидтар]] етешмәй. [[Липидтар]] — май һәм майға оҡшаш матдәләр, уларҙың күбеһе йәшәү өсөн кәрәк, әммә уларҙың барыһыла организмда етерлек тиҙлек менән синтезлау мөмкин түгел. Липид етешмәүҙең айырым осрағы — рахит (D-авитаминоз)<ref name="бмэ" />. == Ашау етмәү сәбәптәре == * Аслыҡ * Фәҡирлек * Аш ҡайнатыу тракты ауырыуҙары * Аш һеңдереү процессы боҙолоу * [[Депрессия]](күңел төшөнкөлөгө)<ref>Русско-башкирский словарь педагогических и психологических терминов (Н. Ф. Суфьянова, 2002)</ref> * Неврозлы анорексия (ауырыу сәбәпле ашау теләгенең юҡлығы)<ref>Русско-башкирский словарь медицинских терминов (В. З. Гумеров, 1981) </ref> * Булимия (ныҡ көслө асығыу тойғоһо; йыш ҡына хәлһеҙлек һәм эс ауыртыу күҙәтелә)<ref>Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М. Т. Азнабаев, 2007) </ref> * [[Шәкәр диабеты]] * Ураҙа тотоу * [[Кома]] (тәрән йоҡоға оҡшаған иҫһеҙ хәл)<ref>Русско-башкирский словарь (под редакцией З. Г. Ураксина, 2005) </ref> * [[Алкоголизм]] * Май һәм [[углевод]]тарҙы саманан тыш артыҡ ҡулланыу * Халыҡтың үтә күплеге<ref>Ron Nielsen, ''The little green handbook'', Picador, New York (2006) ISBN 0-312-42581-3</ref> * Аҙыҡ продукттарын сәңәғәттә етештереү == Ашау етмәүҙең патологик эҙемтәләре == [[Файл:LizzieVanZyl.jpg|thumb|right|250px|[[Кахексия]].]] * [[Алиментар дистрофия]] * [[Кахексия]] * [[Квашиоркор]] == Ашау етмәүҙең патологик сәбәптәре == Ашау етмәүҙең симптомдары ашты һеңдереү йәки ашау һәләтенең боҙолоуы менән бәйле булыуы мөмкин. Организмға аҙыҡтың эләгеүенең боҙолошо аппетиттың (анорексия) булмауы менән бәйле булыуы мөмкин, быға ашҡаҙан-эсәк юлы ауырыуҙары, йоғошло ауырыуҙар, яман шештәр, экзоген һәм эндоген ағыуланыуҙар, ҡаты ауыртыуҙар һ.б. эҙемтә булып тора. Ҡайһы бер психик тайпылыштарҙы оҙатылып килгән анорексия нейро-психик характерға эйә булыуы<ref name="бмэ" />. Аш һеңдереү системаһына аҙыҡты ҡабул итеүҙең ҡыйынлығы һәм уның аша алға барыуының сәбәбе йотоуҙың боҙолоуы, шулай уҡ ҡайһы бер механик ҡаршылыҡтар: стеноз һәм аш юлы шештәре, пилоростеноз, эсәк үткәрмәүсәнлеге һәм башҡалар булыуы мөмкин<ref name="бмэ" />. Аш һеңдереү һәм туҡлыҡлы матдәләрҙе һурыуҙың боҙолоуы аш һеңдереү һуттарының етерлек бүленмәүе, ферменттарҙың аҙ әүҙемлеге, эсәктә процестарҙың дөрөҫ бармауы арҡаһында барлыҡҡа килә. Бының сәбәптәре күп төрлө булыуы мөмкин<ref name="бмэ" />. == Статистика == [[Файл:Percentage population undernourished world map.PNG|thumb|right|500px|Донъя картаһында халҡы ашау етмәгәндән ыҙалаған илдәр билдәләнгән]] [[Файл:Niger childhood malnutrition 16oct06.jpg|thumb|right|[[Нигер]]ҙа 2005 йылда йотлоҡ ваҡытында аслыҡтан интеккән балалар]] [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның Аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы ойошмаһы докладына ярашлы, 2001-2003 йылдар араһында түбәндәге илдәрҙә 5 миллиондан ашыу ашау етмәүҙән яфаланған кеше теркәлгән<ref>[http://www.fao.org/faostat/foodsecurity/Files/NumberUndernourishment.xls]</ref> {| class="wikitable" !Ил !!Ашау етмәүҙән ыҙалағандар һаны, млн |- |[[Индия]] |196.0 |- |[[Ҡытай]] |140.5 |- |[[Бангладеш]] | 43.1 |- |[[Конго Демократик Республикаһы]] | 37.0 |- |[[Пакистан]] | 35.2 |- |[[Эфиопия]] | 31.5 |- |[[Танзания]] | 16.1 |- |[[Филиппины]] | 15.2 |- |[[Бразилия]] |14.2 |- |[[Индонезия]] | 13.8 |- |[[Вьетнам]] | 13.8 |- |[[Таиланд]] | 13.4 |- |[[Нигерия]] | 11.5 |- |[[Кения]] | 9.7 |- |[[Судан]] | 8.8 |- |[[Мозамбик]] |7.9 |- |[[Төньяҡ Корея]] |7.2 |- |[[Йемен]] | 7.1 |- |[[Мадагаскар]] | 6.5 |- |[[Колумбия]] | 5.9 |- |[[Зимбабве]] | 5.7 |- |[[Мексика]] |5.0 |- |[[Замбия]] |4.9 |- |[[Ангола]] |4.8 |---- |} [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] мәғлүмәттәре буйынса, үҫешеүсе илдәрҙә балаларҙың 20-25 проценты аҡһым-калориялы йәки башҡа ашау етмәүҙән яфалана<ref name="Щабалов">{{книга |автор = Шаблалов Н. П. |часть = |заглавие = Детские болезни |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = 3-е изд., перераб. и доп |место = {{СПб}} |издательство = Сотис |год = 1993 |том = |страницы = 75—86 |страниц = 567 |серия = учебная литература для студентов медицинских институтов |isbn = 5-85503067-9 |тираж = 50000 }}</ref>. == Глобаль проблема == Бөгөнгө көндә лә ашау етмәү глобаль проблема булып тора. [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] эксперттары ашау етешмәүе бөтә донъяла халыҡ һаулығына янаған иң ҙур хәүеф тип иҫәпләй<ref name=economist>{{cite news |author= |title=Malnutrition The Starvelings |agency= |work= |newspaper=The Economist |date= 2008-01-24|url=http://www.economist.com/world/international/displaystory.cfm?story_id=10566634}}</ref>. Шуның менән бергә халыҡтың туҡланыу характерын һәм балансын яҡшыртыу был проблеманы еңеп сығырға ярҙам итеүсе иң һөҙөмтәле саралар тип һанала<ref name=economist/><ref name=hiddenhunger>{{cite news |author= |title=The Hidden Hunger |agency= |work= |newspaper=New York Times |date=2009-05-24 |url=https://www.nytimes.com/2009/05/24/opinion/24kristof.html |first=Nicholas D. |last=Kristof}}</ref>. Ғәҙәттән тыш сараларға организмда микроэлементтарының аҙлығы һөҙөмтәләрен махсус өҫтәмәләр (мәҫәлән, арахис майы<ref name=BBC>{{cite news |author= |title=Firms target nutrition for the poor |agency= |work= |newspaper=BBC News |date= 2009-06-24|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8114750.stm |first=Tatum |last=Anderson}}</ref>) ярҙамында еңеп сығыу йәки йәш менән бәйле дозаларҙа микроэлементтары булған фармацевтика препараттарын ҡулланыу инә<ref name=time>{{cite news |author= |title=Can one pill tame the illness no one wants to talk about? |agency= |work= |newspaper=Time |date=2009-08-17 |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1914655,00.html |accessdate=2012-03-10 |archivedate=2013-08-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826150457/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1914655,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826150457/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1914655,00.html |date=2013-08-26 }}</ref>. [[Гонконг]]тың иң эре аналитик үҙәктәренең береһе — Asian Patrion Portal мәғлүмәттәре буйынса, Көньяҡ-Көнсығыш [[Азия]] һәм [[Африка]] халҡының ашап туймауы системалы характер йөрөтә һәм организмда ҡиммәтле хайуан аҡһымының етешмәүенә килтерә. Хайуан аҡһымының баҙар ҡеүәте 180 миллион тонна тип баһалана, ә хаҡы йылына 6 миллиард долларҙан ашыу тәшкил итә. Asian Patrion Portal ошондай һығымтаға килә: бер ниндәй шәхси, хатта бик ҙур компания ла был баҙарҙы тултырыу мәсьәләһен хәл итә алмай, шуға күрә төбәктә ашау етмәү мәсьәләһен бергәләп хәл итергә кәрәк. === Үлем кимәле === [[БМО]]-ның 2000 йылдан алып 2008 йылдың мартына тиклем аҙыҡ-түлек ҡулланыу тураһындағы докладында Жан Зиглер билдәләүенсә, 2006 йылда ашау етмәүҙән үлем дөйөм үлем осраҡтарының 58 процентын тәшкил итә. «Йыл һайын донъяла төрлө сәбәптәрҙән яҡынса 62 миллион кеше үлә, шул уҡ ваҡытта бөтә донъяла һәр ун ике кеше ашау етмәүҙән яфалана<ref name="library.thinkquest.org"/>. 2006 йылда 36 миллиондан ашыу кеше аслыҡтан йәки микроэлементар етешмәү ауырыуҙарынан вафат була»<ref>{{книга |заглавие=L'Empire de la honte |издательство=[[Фаяр (издательство)|Fayard]] |год=2007 |isbn=978-2-253-12115-2 |страницы=130 |ref=Ziegler |язык=und |автор={{Нп3|Jean Ziegler|Ziegler, Jean|en|Jean Ziegler}}}}</ref>. [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] мәғлүмәттәре буйынса, ашау етмәү балалар үлеме структураһына иң ҙур өлөш индерә, бөтә осраҡтарҙың яртыһында сәбәптәрҙең береһе булып тора. Йыл һайын алты миллион бала аслыҡтан үлә<ref>{{cite news | url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/europe/11/17/italy.food.summit/ | work=CNN | title=U.N. chief: Hunger kills 17,000 kids daily | date=2009-11-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813170030/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/europe/11/17/italy.food.summit/ |date=2020-08-13 }}</ref>. Ғүмерҙен тәүге ике йылында ашау етмәү кире ҡайтарғыһыҙ, йәғни киләсәктә уның эҙемтәләре бөтөнләй тиерлек бөтмәй. Ярлылыҡ менән ауырлашҡан, аҙыҡ менән аҙ тәьмин ителгән балалар насар һаулыҡ күрһәткестәре һәм түбән белем алыу потенциалы менән үҫәләр. Уларҙың балалары, ғәҙәттә, бәләкәйерәк була. Элегерәк ашау етмәү тик ауырыуҙар ([[ҡыҙылса]], [[пневмония]] һәм диарея) ҡатмарлашыуы күҙлегенән генә ҡарала ине. Әммә ашау етмәү (ауырыуҙар булмаған осраҡта) үлемесле эҙемтәләргә килтерергә мөмкин<ref name=economist/>. == Дауалау == Дауалау төп сәбәпте (аҙыҡ етмәү йә патология) бөтөрөүҙән йәки аҙыҡты яһалма индереүҙән тора. Йоғошло ауырыуҙарҙа махсус сикләүҙәр булмаһа, көс менән туҡландырыу тәҡдим ителмәй, ғәҙәттә, һауыҡҡан һайын аппетит тергеҙелә. Әммә етерлек һыу йәки витаминлы һуттар эсергә кәрәк<ref name="кмэ" />. == Дауалау маҡсатында асығыу == Бушатыу-диетик терапия — һимереүҙе, шулай уҡ метаболизмдың боҙолоуы менән бәйле — [[ревматизм]], подагра, [[шәкәр диабеты]], гипертония, атеросклероз, бронхиаль астма һ.б. ауырыуҙарҙы дауалауҙа ҡулланыла<ref name="бсэ">{{из БСЭ||заглавие=Голодание|издание=3-е}}</ref>. Нефрит ауырыуында аҡһымдарҙы ҡулланыуҙы сикләү тәҡдим ителә, шулай итеп пациент организмы аҡһымдар иҫәбенә үҙенең энергетик ихтыяжын ҡәнәғәтләндерә. Был бөйөрҙәр сығарған азотлы продукт күләмен кәметергә мөмкинлек бирә, һәм уларға йөкләнеш кәмей<ref name="бмэ" />. Бушаныу-диетик терапияны яман шеш, ҡан ауырыуҙары, [[туберкулез]] һ. б. ауырыуҙар булғанда үткәреүгә ярамай<ref name="кмэ">{{книга|заглавие = ''Голодание''. Краткая медицинская энциклопедия|ссылка = http://www.golkom.ru/kme/04/1-327-3-1.html|ответственный = Гл. редактор Б.В.Петровский|место = М.|издательство = [[Большая российская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|год = 1989}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20050526084903/http://www.unsystem.org/scn/Publications/html/RWNS.html Reports on World Nutrition Situation] The annual reports prepared by UN Standing Committee on Nutrition contain detailed information on common challenges, extent of malnutrition, efforts being taken to address them, and a wealth of other useful information. * [http://www.merck.com/mrkshared/mmanual/section1/chapter2/2a.jsp The Merck Manual — Malnutrition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061020101908/http://www.merck.com/mrkshared/mmanual/section1/chapter2/2a.jsp |date=2006-10-20 }} * [http://medind.nic.in/icb/t05/i7/icbt05i7p573.pdf Physical Growth & Nutritional status]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091117104622/http://medind.nic.in/icb/t05/i7/icbt05i7p573.pdf |date=2009-11-17 }} * [https://web.archive.org/web/20080513192254/http://www.wfp.org/country_brief/hunger_map/map/hungermap_popup/map_popup.html World Hunger Map] {{недоступная ссылка|число=21|месяц=05|год=2013|url=http://www.wfp.org/country_brief/hunger_map/map/hungermap_popup/map_popup.html|id=20070221}} (согласно [[United Nations World Food Programme]]) * [http://www.fao.org/ag/agn/nutrition/profiles_by_country_en.stm FAO country statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115203244/http://www.fao.org/ag/agn/nutrition/profiles_by_country_en.stm |date=2010-11-15 }} * [http://www.hungrykids.org HungryKids] Информация о гипотрофии в HungryKids [[Категория:Ижтимағи мәсьәләләр]] [[Категория:Аслыҡ]] [[Категория:фәҡирлек]] [[Категория:Иҡтисади мәсьәләләр]] ql7u7e99ngl4yh03igarxdjq3irs8xz Йондоҙҙар 0 73694 1302644 1279574 2026-08-11T20:49:30Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302644 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Башҡа мәғәнәләре| Йондоҙ (мәғәнәләр)}} [[Файл:Звёздное_небо_в_Альпах.jpg|мини| [[Альп тауҙары]]нда йондоҙло күк күренеше]] [[Файл:Sun_white.jpg|мини|[[Ҡояш]] — [[Ер|Ергә]] иң яҡын йондоҙ]] '''Йондоҙҙар''' — үҙҙәрендә барған термоядро реакциялары энергияһы иҫәбенә яҡтыртыусы күк есемдәре. Газ-туҙан болоттарынан (башлыса водородтан һәм гелийҙан) гравитация ҡыҫыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа киләләр<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1162211|title=Звезда|author=Засов А. В.|publisher=[[Астронет]]|accessdate=2013-04-04|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FehrzMWN|archivedate=2013-04-05}}</ref>. Ергә иң яҡын йондоҙ — Ҡояш, башҡа йондоҙҙар төнгө күктә үҙ-ара урынлашыуын һаҡлаған төрлө сағыулыҡтағы нөктәләр кеүек күренә. Йондоҙҙар структураһы һәм химик составы менән айырыла, ә радиусы, массаһы һәм яҡтылығы кеүек параметрҙар буйынса йондоҙҙарҙы айырырға мөмкин. Йондоҙҙарҙы классификациялауҙың иң таралған схемаһы - спектраль кластар буйынса - уларҙың температураһына һәм яҡтылығына нигеҙләнгән классификация. Бынан тыш, йондоҙҙар араһында төрлө сәбәптәр арҡаһында үҙенең сағыу ялтырауын үҙгәрткән һәм үҙгәреүсән йондоҙҙар бар. Йондоҙҙар йыш ҡына гравитация-бәйләнеш системаларын барлыҡҡа килтерә: ике йәки бер нисә система, йондоҙҙар тупланмаһы һәм галактикаларға берләшә. Ваҡыт үтеү менән йондоҙҙарҙың характеристикаларын үҙгәртә, сөнки уларҙың эсендә термоядро синтезы үтә, уның һөҙөмтәһендә химик составы һәм ауырлығы үҙгәрә - был күренеш йондоҙҙар эволюцияһы тип атала, һәм йондоҙҙҙҙоң тәүге ауырлығына ҡарап ул төрлөсә үтеүе мөмкин. Йондоҙҙар яҡтыртылышы, ауырлығы, температураһы, химик составы, спектры буйынса классификацияланалар. Шартлы рәүештә кәрлә (үлсәмдәре Ҡояш менән сағыштырмалы), гигант (радиусы Ҡояштыҡынан 10—100 тапҡыр ҙурыраҡ) һәм ифрат гигант йондоҙҙар айырыла. Гиганттарҙың яҡтыртылышы Ҡояштыҡынан 10—1000 тапҡырға, ифрат гиганттарҙыҡы — бер нисә мең һәм унан да күберәк тапҡырға артып китә. Йондоҙло күк күренеше боронғо замандан кешеләрҙе йәлеп итә, йондоҙҙар йәки айырым яҡтыртҡыстар рәүешендә уға төрлө халыҡтарҙың мифтары һәм легендалары бәйле була, ул әле лә мәҙәниәттә сағылыш таба. Тәүге цивилизациялар заманынан уҡ астрономдар йондоҙло күк каталогтарын төҙөгән, ә [[XXI быуат]]та йөҙәрләгән миллион йондоҙ өсөн төрлө мәғлүмәт ингән бик күп заманса каталогтар бар == Билдәләмәһе һәм тасуирламалары == Йондоҙҙоң дөйөм ҡабул ителгән билдәләмәһе юҡ. Күпселек билдәләмәләрҙә йондоҙҙар тип [[газ]]дан йәки [[плазма]]нан хасил үҙлегенән яҡтыртып торған ҙур дәүмәлле объекттар иҫәпләнә<ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/star-astronomy|title=Star|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|accessdate=2020-10-18}}</ref>, [[Йондоҙҙар эволюцияһы|эволюцияның]] ниндәйҙер стадияһында булһа ла уларҙың үҙәгендә ҡеүәте үҙ [[Яҡтыртыусанлыҡ|яҡтыртыусанлығы]] менән сағыштырып булырлыҡ [[термотөш синтезы]] барыуы шарт<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/star.htm|title=Star|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|accessdate=2020-10-18}}</ref>{{Sfn|Сурдин|2015|страницы=138—139|loc=}}. === Күҙәтелгән характеристика === Бөтә йондоҙҙар ҙа тиерлек Ерҙә ябай күҙ менән ҡарағанда ла, ҙур телескоптарҙы файҙаланғанда ла нөктә объекттары булараҡ күҙәтелә. Күк йөҙөндә ҡоралһыҙ күҙ менән яҡшы шарттарҙа күрергә мөмкин булған 6000 самаһы йондоҙ бар, бер үк ваҡытта офоҡ өҫтөндә урынлашҡан 3000 йондоҙға тиклем күҙәтергә була.<ref name=":14">{{cite web|lang=ru|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188626|title=Размеры звезд (методы определения)|author=[[Засов, Анатолий Владимирович|Засов А. В.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-29|archive-date=2020-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723010851/http://www.astronet.ru/db/msg/1188626|deadlink=no}}</ref> Йоноҙҙарҙың үҙ-ара бер-береһенә ҡарата күсеүе бик яй үҙгәрә: Барнард йондоҙонда теркәлгән күсеү йылына яҡынса 10 градус а килә, ә башҡа йондоҙҙарҙың күбеһенең күсеүе йылына 0,05х5-тән артмай.<ref>{{cite web|lang=ru|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171226|title=Собственные движения «неподвижных» звезд и их значение в астрономии|author=[[Киселёв, Алексей Алексеевич (астроном)|Киселёв А. А.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-26|archive-date=2003-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20030725083644/http://astro.pu.ru/astro/win/popular/kiselev.html|deadlink=no}}</ref> Йондоҙҙарҙың күсерелеүен аныҡ үлсәмдәрһеҙ күрергә мөмкин булһын өсөн, йондоҙло күк йөҙөн меңәр йылдар араһы менән сағыштырырға кәрәк. Шуның менән бәйле боронғо йондоҙҙарҙы йондоҙлоҡтарға берләштергәндәр, ә быуат башында Халыҡ-ара астрономик союз күкте 88 йондоҙға бүлеүҙе һәм уларҙың сиктәрен раҫлаған.<ref name=":0" />{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=14|loc=}}<ref>{{cite web|lang=|url=https://www.iau.org/public/themes/constellations/|title=The Constellations|author=|website=International Astronomical Union|date=|publisher=|access-date=2020-10-26|archive-date=2021-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20211014071207/https://www.iau.org/public/themes/constellations/|deadlink=no}}</ref> Күренгән йондоҙ дәүмәле — йондоҙҙарҙан сыҡҡан яҡтылыҡ үлсәме. Был дәүмәл яҡтыртыу логарифмы менән һыҙыҡлы бәйләнгән, өҫтәүенә яҡтыртылыу ни тиклем күберәк, йондоҙ дәүмәле шул тиклем аҙыраҡ. Мәҫәлән, ҡояштың күренгән йондоҙ дәүмәле−26,72m тәшкил итә, ә төнгө күктең иң сағыу йондоҙо - күҙгә күренгән йондоҙ дәүмәле −1,46m Сириус. Шуға ҡарамаҫтан, Сириусҡа ҡарағанда сағыуыраҡ йондоҙҙар байтаҡ, ләкин улар алыҫтағыға ҡарағанда тоноҡораҡ булып күренә (9/10х).<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsbrightest.html|title=Brightest stars|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-18|archive-date=2020-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023033936/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsbrightest.html|deadlink=no}}</ref>{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=171|loc=}} Йондоҙҙарға тиклем алыҫлыҡ төрлө ысулдар менән үлсәнә. Иң яҡын йондоҙҙарға тиклем аралыҡты йыллыҡ параллакс ысулы менән үлсәйҙәр. Мәҫәлән, ҡояшан һуң Ергә иң яҡын йондоҙ - Проксим Центавр, уның параллакс яҡынса 0,76х тәшкил итә тимәк, ул 4,2 яҡтылыҡ йылы алыҫлығына нашҡан.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsnearest.html|title=Nearest stars|author=David Darling|website=Encyclopedia of Science|date=|publisher=|access-date=2020-10-18|archive-date=2020-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021195506/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/starsnearest.html|deadlink=no}}</ref> Әммә уның йондоҙ дәүмәле 11,09 % тәшкил итә, һәм ул ҡоралландырылмаған күҙ менән күренмәй. Алыҫ йондоҙҙарға тиклем араны билдәләү өсөн башҡа ысулдар, мәҫәлән, фотометрик ысул ҡулланыла: әгәр йондоҙҙоң абсолют яҡтылығы ниндәй икән, уны яҡтыртылыш менән сағыштырып, йондоҙға тиклем араны билдәләргә мөмкин. Аралыҡтарҙы, шул иҫәптән йондоҙҙарға тиклемге алыҫлыҡты билдәләү ысулдары йыйылмаһы астрономияла арауыҡ шкалаһын тип атала.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188617|title=Расстояния до космических объектов (методы определения)|author=Псковский Ю. П.|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-10-30|archive-date=2008-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080604005943/http://www.astronet.ru/db/msg/1188617|deadlink=no}}</ref> Йондоҙҙарҙы нурландырыу спектрҙары айырыла, ләкин йышыраҡ улар йотоу линиялары булған өҙлөкһөҙ спектрҙарҙан ғибәрәт. Шулай уҡ ҡайһы бер осраҡтарҙа өҙлөкһөҙ спектр фонында эмиссия линиялары күҙәтелә.<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/1928159|автор=А. М. Черепащук|статья=ВО́ЛЬФА-РАЙЕ́ ЗВЁЗДЫ|том=5|страницы=692|архив=https://web.archive.org/web/20210225194536/https://bigenc.ru/physics/text/1928159|архив дата=2021-02-25}}</ref> Йондоҙҙар спектрын тасуирлау өсөн йыш ҡына Планка законы буйынса электромагнит тулҡындарын бүлеп сығарған бөтөнләй ҡара есем төшөнсәһе ҡулланыла, әммә бөтә йондоҙҙарҙың да спектрҙары планковскийға оҡшамаған. Йондоҙ кеүек, бер үк радиустағы һәм яҡтылыҡтағы бөтөнләй ҡара есем температураһы йондоҙҙоң һөҙөмтәле температураһы тип атала һәм, ҡағиҙә булараҡ, йондоҙ өҫтөндәге температура аҫтында тап ул күҙ уңында тотола. Йондоҙҙарҙың һөҙөмтәле температураһы ғәҙәттә 2-3 меңдән 50 мең кельвинға тиң.<ref name=":0" />{{Sfn|Сурдин|2015|страницы=148—149|loc=}}{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=371|loc=}} === Йондоҙҙарҙың төҙөлөшө === Күҙәтеүҙәрҙән күренеүенсә, йондоҙҙар, ҡағиҙә булараҡ, стационар, йәғни улар [[Гидростатик тигеҙлек|гидростатик]] һәм [[термодинамик тигеҙлек]] һаҡлай. Был [[үҙгәреүсән йондоҙ]]ҙар өсөн дә дөрөҫ, сөнки йыш ҡына уларҙың үҙгәреүсәнлеге тигеҙһеҙлек нөктәһенә ҡарата параметрҙары тирбәлеүҙәр арҡаһында барлыҡҡа килә. Бынан тыш, нурҙарҙың күсерелеүе өсөн энергия һаҡлау законы үтәлергә тейеш, сөнки энергия йондоҙҙарҙың үҙәк өлөшөндә барлыҡҡа килә һәм уның өҫкө өлөшөнә күсерелә<ref name=":1" />{{Sfn|Fundamental Astronomy|2007|p=230|loc=}}{{Sfn|Сурдин|2015|страницы=120—123|loc=}}. ==== Йондоҙҙарҙың атмосфералары ==== [[Файл:Solar_eclipse_1999_4.jpg|мини|[[Ҡояш тажы]] 1999 йылдағы ҡояш тотолоуы ваҡытында]] [[Йондоҙҙар атмосфераһы]] — туранан-тура күҙәтелегән нурланыш барлыҡҡа килгән өлкә<ref name=":7">{{Cite web|lang=|url=https://bigenc.ru/physics/text/1990199|title=Звёздные атмосферы|author=[[Сахибуллин, Наиль Абдуллович|Сахибуллин Н. А.]]|website=[[Большая российская энциклопедия]]|date=|publisher=|accessdate=2020-10-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026031701/https://bigenc.ru/physics/text/1990199 |date=2020-10-26 }}</ref>. * [[Фотосфера]] — атмосфераның иң түбән, үтәҙек булмаған өлөшө. Унда өҙлөкһөҙ нурланыш спектры формалаша, ә ул үҙе күҙәткән мәлдә оптик диапазонда йондоҙҙарҙың өҫтө булып күренә. Уның арҡаһында йондоҙҙарҙың сите үҙәгенә ҡарағанда ҡараңғыраҡ булып күренә: мәҫәлән, Ҡояштың күренгән диапазонында ситтәре уртаһынан 40 %-ҡа тоноғораҡ тойола<ref>{{Cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188551|title=Потемнение к краю|author=[[Черепащук, Анатолий Михайлович|Черепащук А. М.]]|website=|date=|publisher=[[Астронет]]|accessdate=2020-10-27}}</ref>. Ҡояш фотосфераһының температураһы 6500 [[Кельвин|K]] тәшкил итә, ә тығыҙлығы — 5{{E|−4}} кг/м<sup>3</sup><ref name=":7" /><ref>{{Cite web|lang=|url=https://bigenc.ru/physics/text/4734908|title=Фотосфера звёзд|author=|website=[[Большая российская энциклопедия]]|date=|publisher=|accessdate=2020-10-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211012649/https://bigenc.ru/text/4734908 |date=2019-12-11 }}</ref>. * [[Хромосфера]] — йондоҙ атмосфераһының фотосфераларға ҡарағанда юғарыраҡ температуралы булыуы менән айырылып торған ҡатламы. Ул спектрҙа [[Эмиссия спектры|эмиссия һыҙаттары барлыҡҡа килтерә]]. Ҡояш хромосфераһы температураһы 10 000 K тәшкил итә, мәгәр уның сағыулығы фотосферанан 100 тапҡырға кәмерәк. Был ҡатлам ҡайнар ҡояштарҙа юҡ<ref name=":7" /><ref>{{Cite web|lang=|url=https://bigenc.ru/physics/text/4671468|title=Хромосферы звёзд|author=|website=[[Большая российская энциклопедия]]|date=|publisher=|accessdate=2020-10-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027154141/https://bigenc.ru/physics/text/4671468 |date=2020-10-27 }}</ref>. * [[Йондоҙ тажы|Таж]] — йондоҙ атмосфераһының бик юғары температуралы тышҡы ҡатламы, әммә тығыҙлығы һәм сағыулығы бик түбән. Был өлкәлә башлыса рентген диапазонында нурланыу күҙәтелә, һәм был ҡатламда уның ҡеүәте йондоҙҙарҙың дөйөм яҡтыртыуынан {{E|−3|0}} кимәленән артмай; Ҡояш өсөн ул {{E|−6|0}} {{Lo}} тәшкил итә. Оптик диапазонда түбән яҡтыртылышлы булыуы арҡаһында таж тик Ҡояшта ғына һәм уның тулы тотолоуы ваҡытында ғына күҙәтелә. Ҡояш тажы температураһы 1,5 миллион кельвин тәшкил итә, әммә ҡайһы бер йондоҙҙарҙа 10 миллион кельвинға етеүе ихтимал<ref name=":7" /><ref>{{Cite web|lang=|url=https://bigenc.ru/physics/text/2099247|title=Короны звёзд|author=|website=[[Большая российская энциклопедия]]|date=|publisher=|accessdate=2020-10-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200719125741/https://bigenc.ru/physics/text/2099247 |date=2020-07-19 }}</ref>. Йондоҙҙарҙың күбеһендә [[йондоҙ еле]] булыуы күҙәтелә — был матдәләрҙең атмосферанан космосҡа стационар күсеше менән бәйле. Бик ҙур йондоҙҙарҙа ел айырыуса ныҡ һиҙелә; бәләкәй күләмле йондоҙҙарҙа ул массаның ҙур булмаған өлөшөн алып китә, әммә ваҡыт уҙыу менән уларҙы үҙәк тирәләй әйләнеүен кәметә. Йондоҙ елдәре булыу йондоҙ атмосфераһының тотороҡло булмауын аңлата<ref>{{Cite web|lang=|url=https://bigenc.ru/physics/text/1990333|title=Звёздный ветер|author=Ламзин С. А.|website=[[Большая российская энциклопедия]]|date=|publisher=|accessdate=2020-10-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026072550/https://bigenc.ru/physics/text/1990333 |date=2020-10-26 }}</ref>. == Класлаштырыу == 1863 йылда итальян астрономы һәм священник Анджело Секки йондоҙҙарҙы классификацияларға тырыша. Ул күргән йондоҙҙар төҫтәре һәм уларҙың спектрҙарында йотоу һыҙыҡтары араһындағы көслө корреляцияны күреп, ошо нигеҙҙә йондоҙҙарҙы дүрт спектр класына бүлә, һуңыраҡ уларға бишенсе өҫтәлә. Артабан, Генри Дрейперҙың каталогын төҙөгәндә, Гарвард обсерваторияһы астрономдары уларҙа водород линияларының көсһөҙләнеү тәртибендә латин хәрефтәре менән аталған спектрҙарҙы айырып күрһәтте. Был система йондоҙҙарҙы классификациялау системаһына үҙгәрештәр менән бөгөн дә ҡулланыла.<ref name=":17">{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1958lcea.book.....M|автор=Paul W. Merrill|заглавие=Lines of the chemical elements in astronomical spectra|год=1958|издание=Papers of the Mount Wilson Observatory|место=Washington|издательство=Carnegie Institution}}</ref><ref name=":2">{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/stellar-classification|title=Stellar classification|author=|website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-18|archive-date=2021-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503054159/https://www.britannica.com/science/stellar-classification|deadlink=no}}</ref>{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=369|loc=}} Йондоҙҙарҙы барған термоядро реакцияларының төрө һәм урынлашыуы буйынса классификациялау тәбиғи булыр ине, был үҙ сиратында, уларҙың эволюция стадияһына бәйле. Әммә, тейешле теория булмаһа, йондоҙҙоң төҫө һәм яҡтылығы ғына билдәле, уның буйынса йондоҙҙа ниндәй реакциялар барғанын билдәләп булмай, шуға күрә спектраль классификация дөйөм ҡабул ителгән классификацияға әйләнде.<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1222187/sect13.html|title=Классификации звёзд|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|website=[[Астронет]]|date=|publisher=|access-date=2020-10-29|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806194642/http://www.astronet.ru/db/msg/1222187/sect13.html|deadlink=no}}</ref> {| class="wikitable" |+ Һәр класс йондоҙҙарҙың спектрҙар тасуирламаһы{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=373|loc=}}{{Sfn|Fundamental Astronomy|2007|pp=209—210|loc=}} !Класс !Температура ([[Кельвин|K]])<ref name=":22">{{Cite web|url=http://ads.harvard.edu/books/hsaa/toc.html|title=Handbook of Space Astronomy and Astrophysics|author=Zombeck M. V.|pages=68—70|publisher=[[Cambridge University Press]]|access-date=2021-06-15}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=S_Sh1i226wwC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|автор=Gray R. O., Corbally C. J.|заглавие=Stellar spectral classification|год=2009|место=Princeton; Woodstock|издательство=[[Princeton University Press]]|страницы=568|allpages=592|isbn=978-0-691-12510-7}}</ref><ref name=":23">{{Статья|ссылка=http://www.scholarpedia.org/article/Brown_dwarfs|автор=Allard F., Homeier D.|заглавие=Brown dwarfs|год=2007-12-17|язык=en|издание=[[Scholarpedia]]|том=2|выпуск=12|страницы=4475|issn=1941-6016|doi=10.4249/scholarpedia.4475|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210515045228/http://www.scholarpedia.org/article/Brown_dwarfs|archivedate=2021-05-21}}</ref> !Төҫ !Спектр үҙенсәлектәре |- | style="background: #E7ECFE;" |O |> 30 000 |Зәңгәр |Күп тапҡыр ионлаштырылған атом-төш һыҙаттары бар, миҫалға, [[Гелий|He II]]<ref>Римские цифры означают степень ионизации атома. I — нейтральный атом, II — однократно ионизованный, III — дважды ионизованный и так далее.</ref>, [[Углерод|C III]], [[Азот|N III]], [[Кислород|O III]], [[Кремний|Si V]]. He I һыҙаттары бар, [[Водород|H I]] һыҙаттары көсһөҙ. |- | style="background: #F5F7FF;" |B |10 000—30 000 |Аҡһыл-зәңгәр |He I һыҙаттары интенсивлығы максималь, [[Кальций|Ca II]] һыҙаттары барлыҡҡа килә, O II, Si II, [[Магний|Mg II]] һыҙаттары күренә. He II һыҙаттары юҡ. |- | style="background: #FEFEFE;" |A |7400—10 000 |Аҡ | H I һыҙаттары интенсивлығы максималь, Ca II көсәйә, нейтраль металдар һыҙаттары килеп сыға. He I һыҙаттары юҡҡа сыға. |- | style="background: #FFFBE5;" |F |6000—7400 |Аҡһыл-һары | Ca II һәм башҡа металдар һыҙаттары, миҫалға, [[Тимер|Fe I]], Fe II, [[Хром|Cr II]], [[Титан (элемент)|Ti II]], көсәйә, H I һыҙаттары кәмей. |- | style="background: #FFF3BD;"|G |5000—6000 |Һары |Ca II һыҙаттарының интенсивлығы максималь, H I һыҙаттары кәмей. |- | style="background: #FFD48A;"|K |3800—5000 |Ҡыҙғылт-һары |Башлыса металл һыҙаттары күҙәтелә, атап әйткәндә, Ca I, [[Титан оксиды(II)|TiO]] йотолоуы юлаҡтары барлыҡҡа килә, H I һыҙаттары күп түгел. |- | style="color:white; background: #FFA38A;" |M |2500—3800 |Ҡыҙыл |Бик күп металл һәм молекулярных берләшмәләр, бигерәк TiO булыуы күҙәтелә. |- | style="color:white; background: #F7805F;" |C |2500—3800 |Ҡыҙыл |Ундайҙарға K һәм M класлы йондоҙҙарҙың спектрҙары оҡшаған, әммә TiO юлаҡтары урынына [[углерод]] берләшмәләре менән йотолоуы күҙәтелә. |- | style="color:white; background: #EE4F3A;" |S |2500—3800 |Ҡыҙыл |Спектрҙары M класлы йондоҙҙарҙың спектрҙарына оҡшаған, әммә TiO юлаҡтары урынына ZrO юлаҡтары һәм бүтән молекуляр йотолоу юлаҡтары килеп сыға. |- | style="color:white; background: #DF3C26;" |L |1300—2500 |Ҡуйы ҡыҙыл |[[Һелтеле металдар]] һыҙаттары, бигерәк тә [[Натрий|Na I]] һәм [[Калий|K I]] асыҡ күренә, TiO юлаҡтары юҡҡа сыға. |- | style="color:white; background: #C53320;" |T |600—1300 |Ҡуйы ҡыҙыл |[[Метан|CH<sub>4</sub>]] һәм [[Һыу|H<sub>2</sub>O]] юлаҡтары бар. |- | style="color:white; background: #AF3627;" |Y |< 600 |Ҡуйы ҡыҙыл |[[Аммиак|NH<sub>3</sub>]] һыҙаттары килеп сыға. |} Ҡайһы саҡ Вольф — Райе йондоҙҙары өсөн W класы, планетар томанлыҡтар өсөн -P һәм яңы йондоҙҙар өсөн Q кластары ҡулланыла{{Sfn|Fundamental Astronomy|2007|p=209|loc=}}. == Йондоҙҙарҙы өйрәнеү тарихы == === Боронғо донъяла күҙаллауҙар === Боронғо замандан кешеләр күккә иғтибар иткән һәм унда йондоҙҙарҙың төрлө төркөмдәрен айыра белгән. Ласко мәмерйәһендә табылған боронғо Плеяда йондоҙҙар йыйылмаһы һүрәте беҙҙең эраға тиклем XVIII—XV мең йыллыҡта төшөрөлгән тип һанала<ref>{{Cite web|lang=|url=https://nplus1.ru/news/2016/05/16/Midnight-poem-date|title=Астрономы определили возраст древней поэмы по звездам|author=Екатерина Русакова|website=[[N+1]]|date=2016-05-16|publisher=|accessdate=2020-10-27}}</ref>.Беҙҙең көндәргә тиклем [[шумер]] йондоҙ каталогтарына ингән йондоҙлоҡтар килеп еткән. Ә [[Клавдий Птолемей|Птолемей]] тарафынан б.э. II быуатында тасуирланған 48 йондоҙлоҡтан 47-һе [[Халыҡ-ара астрономик союз]] тарафынан раҫланған 88 йондоҙлоҡ исемлегенә индерелгән<ref>{{Cite veb|lang=|url=http://www.astromyth.ru/Astronomy/BrieferHistory.htm|title=Кратчайшая история созвездий|author=|website=Астромиф|date=|publisher=|accessdate=2020-10-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=|url=https://bigenc.ru/physics/text/1990155|title=Звёздное небо|author=|website=[[Большая российская энциклопедия]]|date=|publisher=|accessdate=2020-10-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024175729/https://bigenc.ru/physics/text/1990155 |date=2020-10-24 }}</ref>. Ҡайһы бер сағыу йондоҙҙарға төрлө мәҙәниәттәрҙә таралған исемдәр бирелгән -[[Ғәрәптәр|ғәрәп]] исемдәре иң күп таралыу алған<ref>[https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/navigation/ Navigation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211118163112/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/navigation/ |date=2021-11-18 }}</ref>. Йондоҙло күк ғәмәли маҡсаттарҙа ла файҙаланыла. [[Боронғо Мысыр]]ҙа йыл башы Сириустың беренсе гелиакик күренеү көнөнән иҫәпләнгән<ref name=":16">{{Cite web|lang=|url=http://old.ihst.ru/aspirans/astronomyia.htm#_Toc100630709|title=История астрономии|author=|website=Институт истории естествознания и техники им. С. И. Вавилова|date=|publisher=|accessdate=2020-10-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200629034610/http://old.ihst.ru/aspirans/astronomyia.htm#_Toc100630709 |date=2020-06-29 }}</ref>. Б.э.т. өсөнсө мең йыллыҡтан б.э.т. тиклем йәшәгән [[Миной цивилизацияһы]] диңгеҙселәре йондоҙҙарҙы [[навигация]] өсөн файҙалана белгән<ref>{{Cite web|lang=|url=http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/navigation/|title=Navigation|author=|website=[[National Geographic (журнал)|National Geographic]]|publisher=[[National Geographic Society]]|date=2011-01-21|accessdate=2020-10-31}}</ref>. Ғәҙәттә йондоҙҙарҙы күҙәтеү донъяның төрлө мөйөштәрендәге цивилизациялар өсөн мөһим булған. Улар дини йолаларҙа, астрономик навигация һәм ориентир билдәләү өсөн ҡулланылған. Күп кенә боронғо астрономдар йондоҙҙар күк көмбәҙенә мәңгелеккә береккән һәм үҙгәрмәйәсәк тип уйлаған. Астрономдар йондоҙҙарҙы йондоҙлоҡтарға туплаған һәм улар нигеҙендә Ҡояш һәм планеталар хәрәкәтен күҙәтергә тейеш булған<ref>[https://www.gutenberg.org/ebooks/8172 Forbes, George (1909). History of Astronomy. London: Watts & Co. ISBN 978-1-153-62774-0]</ref>. Ҡояштың тирәһендәге йондоҙҙар һәм офоҡҡа ҡарата хәрәкәте ауыл хужалығын көйләргә мөмкинлек биргән календарҙар төҙөү өсөн ҡулланылған<ref name="Tøndering">{{cite web | last=Tøndering | first=Claus | url=http://webexhibits.org/calendars/calendar-ancient.html | title=Other ancient calendars | publisher=WebExhibits | accessdate=2016-05-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191121041104/http://www.webexhibits.org/calendars/calendar-ancient.html |date=2019-11-21 }}</ref>. Хәҙерге ваҡытта һәр илдә тиерлек ҡулланылған милади календарь Ерҙең иң яҡын йондоҙ — Ҡояш тирәләй әйләнгән ваҡытына нигеҙләнгән ҡояш календарҙарының береһе. Теүәл ваҡыты күрһәтелгән иң боронғо йондоҙ картаһы боронғо Мысырҙа беҙҙең эраға тиклем 1534 йылда төҙөлгән<ref name="vonSpaeth2000">{{cite journal | last=von Spaeth | first=Ove | title=Dating the Oldest Egyptian Star Map | journal=Centaurus International Magazine of the History of Mathematics, Science and Technology | date=2000 | volume=42 | issue=3 | pages=159–179 | url=http://www.moses-egypt.net/star-map/senmut1-mapdate_en.asp | accessdate=2016-05-23 | doi=10.1034/j.1600-0498.2000.420301.x|bibcode= 2000Cent...42..159V}}</ref>. Месопотамияла, беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йыллыҡ аҙағында, Кассит осоронда (б. э. т. яҡынса 1531—1155 йылдар) беҙгә билдәле булған иң боронғо йондоҙҙар каталогы төҙөлгән<ref name="north1995">{{cite book | last=North | first=John | date=1995 | title=The Norton History of Astronomy and Cosmology | url=https://archive.org/details/bwb_P7-CZF-151 | location=New York and London | pages=[https://archive.org/details/bwb_P7-CZF-151/page/30 30]–31 | publisher=W.W. Norton & Company | isbn=0-393-03656-1}}</ref>. Тәүге тапҡыр [[грек астрономияһы]]ндағы йондоҙҙар каталогын б.э.т. яҡынса 300-се йылда [[Тимохарис]] ярҙамы менән [[Аристилл]] төҙөй<ref name="Murdin2000">{{cite book | last=Murdin | first=P. |date=November 2000 | chapter=Aristillus (c. 200 BC) | doi=10.1888/0333750888/3440 | title=Encyclopedia of Astronomy and Astrophysics | bibcode=2000eaa..bookE3440 | isbn=0-333-75088-8}}</ref>. [[Гиппарх]] (б.э.т. 2-се быуат) төҙөгән йондоҙ каталогына 1020 йондоҙ ингән һәм [[Птолемей]] йондоҙ каталогын төҙөгәндә ҡулланылған<ref name="Grasshoff1990">{{cite book | first=Gerd | last=Grasshoff | date=1990 | title=The history of Ptolemy's star catalogue | url=https://archive.org/details/historyofptolemy0000gras | publisher=Springer | pages=[https://archive.org/details/historyofptolemy0000gras/page/1 1]–5 | isbn=0-387-97181-5}}</ref>. == «Аҡбуҙат» йондоҙо == [[2021 йыл]]дың [[21 март]]ында [[Пегас (йондоҙлоҡ)|Пегас йондоҙлоғондағы]] бер йондоҙға башҡорт халыҡ эпосында төп герой булараҡ билдәле «Аҡбуҙат» исеме бирелә.Ул ҙурлығы буйынса йондоҙлоҡта 15-се урында торған күк есеме. Йондоҙға исем Рәсәйҙең Милли киң мәғлүмәт саралары ассоциацияһы тарафынан иң яҡшы этник баҫмалар иҫәбенә индергән [[Аҡбуҙат (журнал)|«Аҡбуҙат» журналының]] 30 йыллығы айҡанлы бирелә һәм сертификат журнал редакцияһына тапшырыла. «Аҡбуҙат» журналы мәктәпкәсә һәм кесе мәктәп йәшендәге балалар өсөн айлыҡ әҙәби-нәфис баҫма<ref>[https://www.bashinform.ru/news/culture/2021-03-11/v-sozvezdii-pegas-poyavilas-zvezda-s-bashkirskim-imenem-2003892 В созвездии Пегас появилась звезда под названием Акбузат]</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Йондоҙлоҡ]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Астрономия |Викисловарь = звезда |Викицитатник = Звезда |Викитека = Звёзды }} * {{cite web |last= Kaler |first= James. |title= Portraits of Stars and their Constellations |publisher= University of Illinois |url= http://stars.astro.illinois.edu/sow/sow.html |accessdate= 2010-08-20}} * {{cite web |author= Prialnick, Dina; Wood, Kenneth; Bjorkman, Jon; Whitney, Barbara; Wolff, Michael; Gray, David; Mihalas, Dimitri |title= Stars: Stellar Atmospheres, Structure, & Evolution |date= 2001 |publisher= University of St. Andrews |url= http://www-star.st-and.ac.uk/~kw25/teaching/stars/stars.html |accessdate= 2010-08-20}} {{ВС}} [[Категория:Йондоҙҙар]] [[Категория:Астрофизика]] [[Категория:Астрономик объекттар]] pvfusg89a4ol50n7bzw6n4s274s7xy4 Йортлаштырыу 0 75344 1302540 1297020 2026-08-11T19:21:03Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302540 wikitext text/x-wiki [[Файл:Backing sheep at sheepdog competition.jpg|мини|221пкс|[[Эт]] һәм [[һарыҡ]] иң беренсе өйгә эйәлештерелгән хайуандар]] '''Йортлаштрыу, ҡулға эйәлештереү''', '''доместикация''' ({{lang-la|domesticus}} — ''«өйгә эйәләшкән»'') — оҙайлы бер нисә быуын дәүерендә, кеше тарафынан ҡырағай форманан генетик изоляцияла тотоп яһалма һайлауға дусар ителгән, ҡырағай хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең үҙгәреү процессы. == Йортлаштырыу тарихы == [[Файл:AyrshireCattle1.JPG|мини|221пкс|Эйршир тоҡомло [[һыйыр]]]] Һунар ваҡытында аулап алынған хайуандарҙы бәйләп йәки кәртәлә аҫырағандар. Бөтә хайуандар ҙа ҡулға эйәлешеп китә алмаған. Төрлө халыҡтар үҙҙәре йәшәгән өлкәләге хайуандарҙы йортлаштырған — антилопалар, торналарҙы, ҡауҙыларҙы, ҡара йыландарҙы, һәм хатта крокодилдарҙы. Ғалимдар тәүтормош кешеләре [[Мегатерий|мегатерий]]ҙы һәм [[Мәмерйә айыуы|мәмерйә айыуын]] да йортлаштырған тип иҫәпләй. Ә [[Гасдрубал Барка]] Б. Э.Т.III быуат аҙағында римлеләр менән һуғышта хәрби филдәрҙе файҙаланған. Төрлө ваҡытты төлө урындарҙа йәнлектәрҙәр [[һарыҡ]], үгеҙ, марал, антилопа, [[төлкө]], [[шәшке]], [[кеш]], [[нартия]]; [[ҡоштар]]ҙан — [[бүҙәнә]], [[фазан]], [[страус]]; [[балыҡтар]]ҙан — [[толстолобик]], [[амур (балыҡ)|амур]], [[бөжәктәр]]ҙән — [[иңкештәр|иңкеш]], [[себендәр]]. Себендәрҙе ҡулға эйәләштереү башҡарылды һәм бөгөнгө көнлә лә дауам итә. Был эш фермаларҙа тиреҫте утилләштереү өсөе башҡарыла. Ҡулға эйәләшкән хайуандар барлыҡҡа килеүе кешенең тормошон тулыһынса үҙгәртә. Йорт хайуандары булыуы кешене аслыҡтан ҡотҡара. [[Эттәр]] һунарҙа ярҙам итә, хәүеф барлығын иҫкәртә. Ҡулға эйәләштереү оҙайлы процесс. Төньяҡ [[болан]]дарын һәм [[эттәр]]ҙе Б. Э.Т 18 мең йыл элек ҡулға эйәләштерелгән тигән фараз бар. [[Һарыҡ]]тар 18 мең йыл элегерәк; [[кәзә]]ләр һәм [[сусҡалар]] 6,5 мең йыл эдегерәк; [[һыйыр]]ҙар 5 мең йыл элегерәк; [[ебәк ҡорто]] — 4,5 мең йыл элек ҡулға эйәләштерелгән. Айырым бер төр хайуандар Ер шарының билдәле бер районында башҡарылған. Мәҫәлән: [[аттар]] — Евразия далаларында, [[тауыҡ]]тар — [[Һиндостан]] далаларында, [[цесарка]] — [[Африка]]ла, [[күркә]]ләр — Америкала, өйрәктәр һәм [[ебәк ҡорто]] — [[Ҡытай]]ҙа, [[күгәрсен]]дәр, Нил [[ҡаҙҙар]]ы һәм [[бесәй]]ҙәр [[Мысыр]]ҙа башҡарылған тип иҫәпләнә. Сусҡа, ҡуян һәм кәзәләр бер нисә урында йортлаштырылған тип иҫәпләнә. Йортлаштырылған хайуандарҙы артан үҫтереүһәм үрсетеү кеше өсөн кәрәк булған төрлө билдәлерҙе һайлап алыу (селекция) ысулы менән яңы тоҡомдар сығарыу күҙ уңында тотола. Ҡоштарҙы йортлаштырыу йорортҡа һалыусанлығын һәм тиҙ үҫеүсәнлеген күтәәу өсөн башҡарылған. Ҡаырағай ҡаҙҙарҙың массаһы 5—6 кг булһа, ит өсөн үҫтерлгәндәренеке 12 кг—ға еткән. Ҡырағай өйрәк, тауыҡ, бүҙәнә йылына 6—19 йомортҡа һалһа, йортлаштырылғандары 300—400 йомортҡа һалған. Һарыҡтарҙы йортлаштырыу бер нисә йүнәштә барған: берәстәр һанын арттырыу, ит-май тоҡомдарының тән массаһын арттырыу, йөн һәм һөт сығымын арттырыу. Һыйыр малынын һөтлөлөк, тән ауырлығы, үрсемлек талап ителгән. Һөт биреүсе малдар йылына 10—12 мең литр һөт бирә. Ит йүнәлешендәге һыйыр ауырлыға 1 т артып китә. Йорт хайуандары тәбиғәт шарттарында ярҙамһыҙ була. Әммә был улыр үҙ ата-бабалырынан түбән тиғендә аңлатмай. Улар тик көндәлек тормоштоң яңы шарттарына, кеше талаптарына яраҡлашҡан. [[Файл:Bees.jpg|мини|221пкс|Кәрәҙҙә бал ҡорттары]] == Хайуандарҙы йортлаштырыу хронологияһы == {| class="wikitable" ! style | Төр !! Осор !! Регион |- |valign="top"| [[Эт]] (''Canis lupus familiaris'') | Б. Э.Т 33000 йылдар<ref name=altai-dog-dna>Druzhkova AS, Thalmann O, Trifonov VA, Leonard JA, Vorobieva NV, et al. (2013) Ancient DNA Analysis Affirms the Canid from Altai as a Primitive Dog. PLoS ONE 8(3): e57754. doi:10.1371/journal.pone.0057754</ref><ref name="DienekesAnthropology">[http://dienekes.blogspot.com/2008/10/dog-domestication-in-aurignacian-c.html Dienekes' Anthropology Blog : Dog domestication in the Aurignacian (c. 32kyBP])</ref><ref name="Worldfirst">[http://www.msnbc.msn.com/id/27240370/ MSNBC : World’s first dog lived 31,700 years ago, ate big]</ref><ref name="Scott">{{Harvnb|Scott|Fuller|1974|p=[http://books.google.com/books?id=2D3IS1tDFcsC&pg=PA54 54]}}</ref> |align="center"|[[Евразия]] |- |valign="top"| [[Һарыҡ]] (''Ovis orientalis aries'') | Б. Э.Т 11000—9000 йылдар<ref>{{cite book | author=Krebs, Robert E. & Carolyn A. | title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions & Discoveries of the Ancient World | url=https://archive.org/details/groundbreakingsc0000kreb | location=Westport, CT | publisher=Greenwood Press | year=2003 | isbn=0-313-31342-3}}</ref><ref name="storey">{{cite book |title=Storey's Guide to Raising Sheep |url=https://archive.org/details/storeysguidetora0000simm_u9e9 |last=Simmons |first=Paula |coauthors=Carol Ekarius |year=2001 |publisher=Storey Publishing LLC |location=North Adams, MA |isbn=978-1-58017-262-2 }}</ref> |align="center"|[[Көньяҡ- Консығыш Азия]] |- |valign="top"| [[Сусҡа]] (''Sus scrofa domestica'') |Б. Э.Т 9000 йылдар<ref>{{cite journal |author=Giuffra E, Kijas JM, Amarger V, Carlborg O, Jeon JT, Andersson L |title=The origin of the domestic pig: independent domestication and subsequent introgression |journal=Genetics |volume=154 |issue=4 |pages=1785–91 |year=2000 |month=April |pmid=10747069 |pmc=1461048 |url=http://www.genetics.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10747069}}</ref><ref>{{cite journal |author=G. Larson, K. Dobney, U. Albarella, M. Fang, E. Matisso-Smith, J. Robins, S. Lowden, H. Finlayson, T. Brand, E. Willerslev, P. Rowley-Conwy, L. Andersson, A. Cooper |title=Worldwide Phylogeography of Wild Boar Reveals Multiple Centers of Pig Domestication |journal=Science |volume=307 |issue=5715 |year=2005 |month=March |url=http://www.sciencemag.org/content/307/5715/1618.full.pdf | doi = 10.1126/science.1106927 | pmid=15761152 |pages=1618–21}}</ref> |align="center"|[[Яҡын Көнсығыш]], [[Ҡытай]], [[Германия]] |- |valign="top"| [[Кәзә]] (''Capra aegagrus hircus'') |Б. Э.Т 8000 йылдар<ref>Melinda A. Zeder, [http://web.utk.edu/~persian/goat.htm Goat busters track domestication] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204221312/http://web.utk.edu/~persian/goat.htm |date=2012-02-04 }} (Physiologic changes and evolution of goats into a domesticated animal), April 2000, {{en icon}} (summarizing research done in [[Ganj Dareh]]).</ref> |align="center"|[[Иран]] |- |valign="top"| [[Һыйыр]] (''Bos primigenius taurus'') |8000 йыл элек<ref>[http://www.comp-archaeology.org/WendorfSAA98.html Late Neolithic megalithic structures at Nabta Playa (Sahara), southwestern Egypt.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101009235228/http://www.comp-archaeology.org/WendorfSAA98.html |date=2010-10-09 }}</ref><ref>Source : Laboratoire de Préhistoire et Protohistoire de l’Ouest de la France [http://palissy.humana.univ-nantes.fr/LABOS/UMR/serveur/recherche/pruvost.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090626225631/http://palissy.humana.univ-nantes.fr/LABOS/UMR/serveur/recherche/pruvost.html |date=2009-06-26 }}, {{fr icon}}.</ref> |align="center"|[[Һиндостан]], [[Яҡын Көнсығыш]], [[Төньяҡ Африка]] |- |valign="top"| [[Бесәй]] (''Felis catus'') |Б. Э.Т 7500 йылдар<ref name="9500 years">{{cite web|title=Oldest Known Pet Cat? 9500-Year-Old Burial Found on Cyprus|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0408_040408_oldestpetcat.html|accessdate=2007-03-06|date=2004-04-08|work=National Geographic News|archiveurl=http://www.webcitation.org/6G0QbfiDw|archivedate=2013-04-20}}</ref><ref name="Muir">{{cite news |first=Hazel |last=Muir |title=Ancient remains could be oldest pet cat |url=http://www.newscientist.com/article/dn4867.html |work=[[New Scientist]] |date=2004-04-08 |accessdate=2007-11-23 }}</ref><ref name="Walton">{{cite news |first=Marsha |last=Walton |title=Ancient burial looks like human and pet cat |url=http://edition.cnn.com/2004/TECH/science/04/08/cats.cyprus/index.html |work=[[CNN]] |date=April 9, 2004 |accessdate=2007-11-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071222092756/http://edition.cnn.com/2004/TECH/science/04/08/cats.cyprus/index.html |date=2007-12-22 }}</ref><ref>''[http://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0408_040408_oldestpetcat.html]'', domestication of the cat on Cyprus, National Geographic.</ref> |align="center"|[[Кипр (утрау)|Кипр]] һәм [[Яҡын Көнсығыш]] |- |valign="top"| [[Тауыҡ]] (''Gallus gallus domesticus'') |Б. Э.Т 6000 йылдар<ref>{{cite journal |doi=10.1079/WPS19890012 |author=West B, Zhou B-X. |title=Did chickens go north? New evidence for domestication |journal=World's Poultry Science Journal |volume=45 |pages=205–218 |year=1989 |format=PDF |url=http://www.adelaide.edu.au/ANZCCART/publications/dom_chicken.pdf |issue=3 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20040729044604/http://www.adelaide.edu.au/ANZCCART/publications/dom_chicken.pdf |archivedate=2004-07-29 |deadlink=404 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040729044604/http://www.adelaide.edu.au/ANZCCART/publications/dom_chicken.pdf |date=2004-07-29 }}</ref> |align="center"|[[Һиндостан]] һәм [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] |- |valign="top"|[[Диңгеҙ сусҡаһы]] (''Cavia porcellus'') |Б. Э.Т 5000 йылдар<ref>[http://cavyhistory.tripod.com/ ''History of the Guinea Pig'' (Cavia porcellus) ''in South America, a summary of the current state of knowledge''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009161651/http://cavyhistory.tripod.com/ |date=2011-10-09 }}</ref> |align="center"|[[Перу]] |- |valign="top"|[[Ишәк]] (''Equus africanus asinus'') |Б. Э.Т 5000 йылдар<ref>{{cite journal |author=Beja-Pereira A, England PR, Ferrand N, ''et al.'' |title=African origins of the domestic donkey |journal=Science |volume=304 |issue=5678 |pages=1781 |year=2004 |month=June |pmid=15205528 |doi=10.1126/science.1096008 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=15205528 |laysummary=[http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn6032 ''New Scientist'' Donkey domestication began in Africa ]}}</ref><ref>Roger Blench, {{PDFlink|''[http://www.animaltraction.net/donkeys/donkeys-blench-history.pdf The history and spread of donkeys in Africa]''|235&nbsp;[[Kibibyte|KiB]]}} {{en icon}}.</ref> |align="center"|[[Мысыр]] |- |valign="top"|[[Өйрәк]] (''Anas platyrhynchos domesticus'') |Б. Э.Т 4000 йылдар |align="center"|[[Ҡытай]] |- |valign="top"|[[Азия буйволы]] (''Bubalus bubalis'') |4000 йыл элек |align="center"|[[Һиндостан]], [[Ҡытай]] |- |valign="top"|[[Атар]] (''Equus ferus caballus'') |Б. Э.Т 4000 йыл элек<ref>[http://www.imh.org/imh/kyhpl1b.html The Domestication of the Horse]; см также [[Одомашнивание лошади]]</ref> |align="center"|Европа далалары |- |valign="top"|[[Дөйә|Бер үркәсле дөйә]] (''Camelus dromedarius'') |Б. Э.Т 4000 йыл элек |align="center"|[[Аравия]] |- |valign="top"|[[Лама (хайуан)|Лама]] (''Lama glama'') |Б. Э.Т 3500 йыл элек |align="center"|[[Перу]] |- |valign="top"|[[Ебәк ҡорто]] (''Bombyx mori'') |Б. Э.Т 3000 йыл элек |align="center"|[[Ҡытай]] |- |valign="top"|[[Төньяҡ болоны]] (''Rangifer tarandus'') |Б. Э.Т 3000 йыл элек<ref>[http://explorenorth.com/library/weekly/aa080798.htm Domestication of Reindeer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090316042918/http://explorenorth.com/library/weekly/aa080798.htm |date=2009-03-16 }} {{недоступная ссылка|число=23|месяц=05|год=2013|url=http://explorenorth.com/library/weekly/aa080798.htm|id=20130417}}</ref> |align="center"|[[Рәсәй]] |- |valign="top"|[[Күк күгәрсен]] (''Columba livia'') |Б. Э.Т 3000 йыл элек |align="center"|[[Урта диңгеҙ буйы]] |- |valign="top"|[[Ҡаҙҙар]] (''Anser anser domesticus'') |Б. Э.Т 3000 йыл элек<ref>[http://www.fao.org/docrep/V6200T/v6200T0n.htm Geese: the underestimated species]</ref> |align="center"|[[Мысыр]] |- |valign="top"|[[Дөйә|Ике үркәсле дөйә]] (''Camelus bactrianus'') |Б. Э.Т 2500 йыл элек |align="center"|[[Үҙәк Азия]] |- |valign="top"|[[Як]] (''Bos grunniens'') |Б. Э.Т 2500 йыл элек |align="center"|[[Тибет]] |- |valign="top"|[[Бантенг]] (''Bos javanicus'') |билдәһеҙ |align="center"|[[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] |- |valign="top"|[[Гаур]] (''Bos gaurus frontalis'') |билдәһеҙ |align="center"|[[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] |- |valign="top"|[[Альпака]] (''Vicugna pacos'') |Б. Э.Т 1500 йыл элек |align="center"|[[Перу]] |- |valign="top"|[[Фретка]] (''Mustela putorius furo'') |Б. Э.Т 1500 йыл элек |align="center"|[[Европа]] |- |valign="top"|[[Мускус өйрәге]] (''Cairina momelanotus'') |билдәһеҙ |align="center"|[[Көньяҡ Америка]] |- |valign="top"|[[Цесарка]] |билдәһеҙ |align="center"|[[Африка]] |- |valign="top"|[[Карп]] (''Cyprinus carpio'') |билдәһеҙ |align="center"|[[Көнсығыш Азия]] |- |valign="top"|[[Күркә]] (''Meleagris gallopavo'') |Б. Э.Т 500 йыл элек |align="center"|[[Мексика]] |- |valign="top"|[[Алтын балыҡ]] (''Carassius auratus auratus'') |билдәһеҙ |align="center"|[[Ҡытай]] |- |valign="top"|[[Ҡуян]] (''Oryctolagus cuniculus'') | VI быуат |align="center"|[[Европа]] |} === Икенсе тулҡын === {| class="wikitable" |- ! style | Төр !! Осор !! Регион |- |valign="top"|[[Тур (һөтимәр)|Тур]] (''Bos primigenius indicus'') |Б. Э.Т 8000 йыл элек |align="center"|[[Һиндостан]] |- |valign="top"|[[Бал ҡорттары]] |Б. Э.Т 4000 йыл элек |align="center"|Бер нисә район |- |valign="top"|[[Фил|Азия филе]] (''Elephas maximus'') |Б. Э.Т 2000 йыл элек |align="center"|[[Һиндостан]] |- |valign="top"|[[Лань]] (''Dama dama'') |Б. Э.Т 1000 йыл элек |align="center"|[[Урта диңгеҙ]] буйы |- |valign="top"|[[Павлин]] (''Pavo cristatus'') |Б. Э.Т 500 йыл элек |align="center"|[[Һиндостан]] |- |valign="top"|[[Горлицы]] (''Streptopelia risoria'') |Б. Э.Т 500 йыл элек |align="center"|[[Төньяҡ Америка]] |- |valign="top"|[[Немой перепел]] (''Coturnix japonica'') |1100—1900 |align="center"|[[Япония]] |- |valign="top"|[[Мандаринка (ҡош)|Мандаринка]] (''Aix galericulata'') | билдәһеҙ |align="center"|[[Ҡытай]] |- |valign="top"|[[Бөҙрә аҡҡош]] (''Cygnus olor'') |1000—1500 |align="center"|[[Европа]] |- |valign="top"|[[Канарейка]] (''Serinus canaria domestica'') |1600 |align="center"|[[Кан утрауҙары]] |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/Одомашнивание/БСЭ/Одомашнивание/}} * [https://web.archive.org/web/20070930055543/http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/031/729.htm Доместикация] в Большой советской энциклопедии * [http://www.bionet.nsc.ru/vogis/pict_pdf/2007/t11_2/vogis_11_2_02.pdf Трут Л. Н. Доместикация животных в историческом процессе и в эксперименте. Вестник ВОГиС, 2007, Том 11, № 2] * {{книга |автор = Джаред Даймонд |часть = Глава 9. Зебры, несчастливые браки и принцип «Анны Карениной» |заглавие = Ружья, микробы и сталь. Судьбы человеческих обществ |оригинал = Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies |ссылка = http://elementy.ru/lib/430928 |издательство = Издательская группа АСТ |год = 2010 |том = |страницы = |страниц = 720 |isbn = 978-5-17-061456-1 }} [[Категория:Тарихҡаса булған дәүер]] [[Категория:Йорт хайуандары]] [[Категория:Малсылыҡ]] 7pgry7g2drba2uqn8vuhz70w3csbcgd Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре берләшмәһе 0 77663 1302472 1288066 2026-08-11T18:19:58Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302472 wikitext text/x-wiki {{Һайланған мәҡәлә}} {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+ <big>'''Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре берләшмәһе'''</big> |- | align="center" colspan="2" |<br /> АСЕАН-дың флагы |- | align="center" colspan="2" bgcolor="#FFFFFF" | [[Файл:Map of the Association of Southeast Asian Nations.svg|250px]] |- |'''Ағза-илдәре''' | {{Флагификация|Бруней}}<br /> {{Флагификация|Вьетнам}}<br /> {{Флагификация|Индонезия}}<br /> {{Флагификация|Камбоджа}}<br /> {{Флагификация|Лаос}}<br /> {{Флагификация|Малайзия}}<br /> {{Флагификация|Мьянма}}<br /> {{Флагификация|Сингапур}}<br /> {{Флагификация|Таиланд}}<br /> {{Флагификация|Филиппины}} |- |'''Секретариаттың урынлашыуы''' | {{Флаг|Индонезия}} [[Джакарта]] |- | '''Генераль секретарь''' | {{Флаг|Бруней}} [[Лим Джок Хой]] |- | '''Рәсми теле''' | [[инглиз теле]] |- | '''Майҙаны''' | 4 480 000 км<sup>2</sup> |- | '''Халҡы'''<br />  — Бөтәһе (2004)<br />  — Тығыҙлығы | <br />592 000 000<br />122.3 кеше/км² |- | '''ВВП''' (2003) <br />  — Бөтәһе<br />  — Бөтәһе <br />  — ВВП һәр кешегә <br />  — ВВП һәр кешегә | <br /> 2,172 трлн $ (ППС) <br /> 681 млрд $ (номиналь) <br /> 4 044 $ (ППС) <br /> 1 267 $ (Номиналь) |- |'''Барлыҡҡа килеүе'''<br />АСЕАН декларацияһы<br /> АСЕАН Уставы |<br />8 август 1967 йыл<br />16 декабрь 2008 йыл |- | align="left" colspan="2" |<small class="editlink noprint"></small> |} ''' Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре берләшмәһе''' ('''АСЕАН'''; {{lang-en|'''A'''ssociation of '''S'''outh'''E'''ast '''A'''sian '''N'''ations}}) — [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]]лағы дәүләттәрҙең сәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни хөкүмәт-ара төбәк ойошмаһы. 1967 йылдың 8 авгусында [[Бангкок]] ҡалаһында «АСЕАН декларацияһына» («Бангкок декларацияһы») ҡул ҡуйғандан һуң барлыҡҡа килә. 1976 йылда Бали утрауында Көньяҡ-Көнсығыш Азияла Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүгә һәм АСЕАН татыулыҡ декларацияһына ҡул ҡуйғандан һуң АСЕАН ойошмаһы формалаштырыла. АСЕАН-дың юғарғы органы булып ағза-дәүләттәр етәкселәренең (ил һәм хөкүмәт башлыҡтарының) осрашыуы тора. 2001 йылдан алып бындай осрашыуҙар йыл һайын үткәрелә. Етәксе һәм координациялау органы булып йыл һайын үткәрелгән тышҡы эштәр министрҙары кәңәшмәһе тора. Шулай уҡ йыл һайын финанс министрҙарының һәм ваҡыты-ваҡыты менән ауыл хужалығы һәм иҡтисад министрҙарының кәңәшмәләре уҙа, әммә уларҙың иң мөһим ҡарарҙары тышҡы эштәр министрҙары тарафынан раҫланырға тейешле. Рәйеслек итеүсе илдең тышҡы эштәр министры һәм башҡа ағза-дәүләттәрҙең илселәренән торған даими комитет ойошмала көндәлек етәкселекте башҡара. Даими Секретариат [[Джакарта]] ҡалаһында урынлашҡан һәм Генераль секретарь тарафынан етәкселек ителә (2013 йылдың 9 ғинуарынан алып был вазифаны [[Вьетнам]]дың элекке тышҡы эштәр министры Ле Лыонг Минь башҡара, вәкәләтлек ваҡыты — 5 йыл). Тағы ла 29 комитет һәм 122 эш төркөмө бар, улар АСЕАН сиктәрендә йылына 300-ҙән ашыу сара уҙғара. [[Файл:ASEAN countries capitals-en.svg|thumb|right|250px|Көньяҡ-көнсығыш Азия дәүләттәренең берләшмәһе ағзалары]] == Рәйеслек == Ойошмала рәйеслек итеү ағза-дәүләттәр менән сиратлап ([[инглиз теле]]нең алфавиты буйынса) һәм бер йыл вәкәләт ваҡыты менән башҡарыла. Мәҫәлән, 2007 йылда [[Сингапур]] (S), ә 2008 йылда [[Таиланд]] (T) рәйеслек иткән. Тышҡы эштәр министрҙары кәңәшмәһенә ойошмала үткән йыл рәйеслек иткән илдең тышҡы эштәр министры етәкселек итә. == Ағза-дәүләттәр == Ойошманы туранан-тура төҙөгән илдәр булып [[Индонезия]], [[Малайзия]], [[Сингапур]], [[Таиланд]] һәм [[Филиппин]] торған. Һуңыраҡ уға [[Бруней]] (1984 йылдың 7 ғинуарынан, бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң 6 көн үткәс), [[Вьетнам]] (1995 йылдың 28 июленән), [[Лаос]] һәм [[Мьянма]] (1997 йылдың 23 июленән), [[Камбоджа]] (1999 йылдың 30 апреленән) ҡушылған. Хәҙерге ваҡытта [[Папуа — Яңы Гвинея]]ның ойошмала күҙәтеүсе статусы бар. 2002 йылда был статусты алыр өсөн [[Көнсығыш Тимор]] ғариза бирҙе<ref>[http://www.kremlin.ru/events/articles/2005/12/98762/98842.shtml Президент России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080605225446/http://www.kremlin.ru/events/articles/2005/12/98762/98842.shtml |date=2008-06-05 }}</ref>. АСЕАН-дың ағза-дәүләттәренең дөйөм халыҡ һаны 500 миллион кешегә барып етә, ә дөйөм майҙаны — 4,5 млн км<sup>2</sup>. Был илдәрҙең дөйөм ЭТП-һы 737 млрд АҠШ долларына барып етә. == Тарих == АСЕАН-дан алда 1961 йылда барлыҡҡа килгән '''Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре берләшмәһе ''' — '''ASA''' ойошмаһы булған, унда Филиппин, Малайзия Һәм Таиланд илдәре ингән. АСЕАН үҙе 1967 йылдың 8 авгусында Бангкок ҡалаһында биш дәүләт — Индонезия, Малайзия, Филиппин, Сингапур һәм Таиланд тышҡы эштәр министрҙары осрашыуында «АСЕАН декларацияһына» («Бангкок декларацияһына») ҡул ҡуйылғас барлыҡҡа килә. Биш сит ил эштәре министры — Индонезиянан Әҙәм Малик, Филиппиндан Нарцисо Рамос, Малайзиянан Абдул Разағ, Сингапурҙан С. Раджаратнам һәм Таиландтан Танат Кхоман — ойошманы нигеҙләүселәр булып тора<ref>{{cite book |title=The Asia-Pacific Profile |author=Bernard Eccleston, Michael Dawson, Deborah J. McNamara |year=1998 |publisher=Routledge (UK) |url=http://books.google.com/books?visbn=0415172799&id=l07ak-yd6DAC&pg=RA1-PA311&lpg=RA1-PA311&ots=XgqmmGV3CC&dq=%22Bangkok+Declaration%22+ASEAN&ie=ISO-8859-1&output=html&sig=u2ddDhzn-yVhEn5Fwu3d8iih0OA|isbn=0-415-17279-9 }}</ref>. АСЕАН-ды төҙөү сәбәптәре араһында: ағза-дәүләттәренең етәкселек итеүсе элиталарының дәүләт төҙөүгә ҙур иғтибар биреү теләге, коммунизмдан ҡурҡыу, алға киткән илдәрҙән шикләнеү һәм иҡтисади үҫешкә ынтылыш була. 1984 йылдың 8 ғинуарынан Бруней-Даруссалам солтанлығы блоктың алтынсы ағзаһы булып китә<ref>{{cite web |title=Background Note:Brunei Darussalam/Profile:/Foreign Relations |publisher=United States State Department |url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2700.htm |accessdate=6 March 2007 | archiveurl= http://web.archive.org/web/20070302131705/http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2700.htm| archivedate= 2 March 2007| deadurl= no}}</ref>. === Артабанғы киңәйеүе === 1995 йылдың 28 июленән Вьетнам уның етенсе ағзаһы була<ref>{{cite web|url=http://www.asean.org/10098.htm|title=Vietnam in ASEAN : Toward Cooperation for Mutual Benefits|work=ASEAN Secretariat|year=2007|accessdate=2009-08-28|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWRjI5l|archivedate=2013-05-11}}</ref>. 1997 йылдың 23 июленән Лаос һәм Мьянма ойошмаға инә<ref name="enlargement">{{cite book|title=ASEAN Enlargement: impacts and implications|url=https://archive.org/details/aseanenlargement0000asea|author=Carolyn L. Gates, Mya Than|year= 2001|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=981-230-081-3}}</ref>. 1999 йылдың 30 апреленән Камбоджа АСЕАН ағзаһы була<ref name="enlargement" /><ref>{{cite web|url=http://www.asean.org/3338.htm|title=Statement by the Secretary-General of ASEAN Welcoming the Kingdom of Cambodia as the Tenth Member State of ASEAN : 30 April 1999, ASEAN Secretariat|work=ASEAN Secretariat|year=2008|accessdate=2009-08-28|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWScuZR|archivedate=2013-05-11}}</ref>. 1990-сы йылдарҙа блок ағза-илдәренең күбәйеүен һәм артабанғы үҙ-ара интеграцияға ынтылыш көсәйеүен кисерә. 1990 йылда Малайзия Көнсығыш Азияның Иҡтисад советын төҙөргә тәҡдим итә<ref name="caucus">[http://www.asean.org/9303.htm Экономический совет Восточной Азии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120302193928/http://www.asean.org/9303.htm |date=2012-03-02 }}</ref>, унда АСЕАН дәүләттәренән башҡа [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]], [[Корея Республикаһы]] һәм [[Япония]] инергә тейеш була. Бының сәбәптәре булып АҠШ-тың төбәктәге йоғонтоһоның тиҙ үҫеүе тора<ref name="oppose" /><ref>[http://digital.library.unt.edu/govdocs/crs//data/1993/upl-meta-crs-66/93-633f_1993Jun30.txt?PHPSESSID=f7a7ec622077fa19bfce9ec9def6f3d9 UNT.edu], Asia’s Reaction to NAFTA, Nancy J. Hamilton. CRS — Congressional Research Service.</ref>. Был тәҡдим АҠШ-тың һәм Японияның көслө ҡаршылығы арҡаһында тормошҡа ашмай ҡала<ref name="oppose">[http://www.asiaviews.org/?content=ger53rger567664&amp;voices=20060125184254 Asiaviews.org], Whither East Asia?</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090212201202/http://www.iht.com/articles/1994/07/26/caucus.php IHT.com] , Japan Straddles Fence on Issue of East Asia Caucus. International Herald Tribune.</ref>. Был уңышһыҙлыҡҡа ҡарамаҫтан, ағза-дәүләттәр артабанғы интеграцияға ынтылыуын дауам итә һәм 1997 йылда «АСЕАН плюс өс» исеме алған формат барлыҡҡа килә. 1992 йылда Дөйөм һөҙөмтәле преференциаль тариф тураһындағы килешеүгә (CEPT) ҡул ҡуйыла. АСЕАН-да был ирекле сауҙа зонаһын төҙөүгә беренсе аҙым булып тора. 1997 йылда Чиангмай ҡалаһында уҙған кәңәшмә АСЕАН һәм АСЕАН+3 (Ҡытай, Корея Республикаһы, Япония) форматтарындағы интеграцияның тағы ла нығыраҡ үҫешенә йүнәлтелгән<ref>{{cite web|title=Regional Financial Cooperation among ASEAN+3|publisher=Japanese Ministry of Foreign Affairs|url=http://www.mof.go.jp/english/if/regional_financial_cooperation.htm#CMI|accessdate=29 September 2008|archiveurl=http://web.archive.org/web/20081009153256/http://www.mof.go.jp/english/if/regional_financial_cooperation.htm|archivedate=9 October 2008|deadurl=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081009153256/http://www.mof.go.jp/english/if/regional_financial_cooperation.htm#CMI |date=9 October 2008 }}</ref>. Иҡтисади мәсьәләләрҙән тыш, блок донъялағы һәм төбәктәге тотороҡлолоҡ тураһында ла ҡайғырта. 1995 йылдың 15 декабрендә Бангкок ҡалаһында ядро ҡоралынан азат зона тураһындағы Көньяҡ-Көнсығыш Азия килешеүенә ҡул ҡуйыла. Был килешеү 1997 йылдың 28 мартынан, берәүҙән башҡа бөтә ағза-дәүләттәр уны раҫлағандан һуң, көсөнә инә. 2001 йылдың 21 июнендә, Филиппин ҡабул иткәндән һуң, тулыһынса ғәмәлгә инә һәм төбәк ядроһыҙ зонаға әйләнә<ref name="NWFZ">[http://disarmament.un.org/TreatyStatus.nsf/Bangkok%20Treaty%20(in%20alphabetical%20order)?OpenView Бангкок килешеүе]</ref>. ==== Көнсығыш Тимор һәм Папуа [[Папуа — Яңы Гвинея|—]] Яңы Гвинея ==== 2011 йылдың мартында Джакарта ҡалаһында уҙған ағза-дәүләттәр осрашыуында [[Көнсығыш Тимор]] АСЕАН-дың тулы ағзаһы булырға теләк белдерә<ref>[http://tuoitrenews.vn/cmlink/tuoitrenews/international/e-timor-leader-pushes-for-asean-membership-1.15889?localLinksEnabled=false Лидер Восточного Тимора стремится к членству в АСЕАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314222349/http://tuoitrenews.vn/cmlink/tuoitrenews/international/e-timor-leader-pushes-for-asean-membership-1.15889?localLinksEnabled=false |date=2012-03-14 }} {{недоступная ссылка|число=15|месяц=05|год=2013|url=http://tuoitrenews.vn/cmlink/tuoitrenews/international/e-timor-leader-pushes-for-asean-membership-1.15889?localLinksEnabled=false}}</ref><ref>[http://www.bangkokpost.com/news/local/218897/east-timor-bid-to-join-asean-wins-trong-support Восточный Тимор заявки на вступление решительную поддержку АСЕАН Победы] , Bangkok Post, дата: 31 января 2011 года.</ref><ref>[http://www.thejakartaglobe.com/world/east-timor-to-join-asean-in-jakarta-2011/409570 Восточный Тимор присоединится к АСЕАН в Джакарте 2011] , ''Джакарте глобус,'' Дата: 1 декабря 2010 года.</ref> 1976 йылда [[Папуа — Яңы Гвинея]]ға ойошмала күҙәтеүсе статусы һәм 1981 йылда айырым күҙәтеүсе статусы бирелә<ref>{{cite web|url=http://www.asean.org/3839.htm|title=ASEAN secretariat|publisher=ASEAN|date=1999-07-23|accessdate=2009-01-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWTQvBg|archivedate=2013-05-11}}</ref>. {| class="wikitable" |- ! Дәүләт !! Дата !! Статус |- | {{Флагификация|Индонезия}} || 8 август 1967 йыл || ағза |- | {{Флагификация|Малайзия}} || 8 август 1967 йыл || ағза |- | {{Флагификация|Сингапур}} || 8 август 1967 йыл || ағза |- | {{Флагификация|Таиланд}} || 8 август 1967 йыл || ағза |- | {{Флагификация|Филиппины}} || 8 август 1967 йыл || ағза |- | {{Флагификация|Бруней}} || 8 ғинуар 1984 йыл || ағза |- | {{Флагификация|Вьетнам}} || 28 июль 1995 йыл || ағза |- | {{Флагификация|Лаос}} || 23 июль 1997 йыл || ағза |- | {{Флагификация|Мьянма}} || 23 июль 1997 йыл || ағза |- | {{Флагификация|Камбоджа}} || 30 апрель 1999 йыл || ағза |- | {{Флагификация|Папуа — Яңы Гвинея}} || 1976; 1981 йыл<ref>Айырым күҙәтеүсе статусы</ref> || күҙәтеүсе |- | {{Флагификация|Көнсығыш Тимор}} || 2011 йыл || күҙәтеүсе |} === Тирә-яҡ мөхит === [[Файл:Borneo fires October 2006.jpg|thumb|2006 йылда юлдаштан эшләнгән фотоһүрәт. Борнео өҫтөндәге төтөндәр]] 2002 йылда Көньяҡ-Көнсығыш Азияла төтөн менән бысраныуҙы контролдә тотоу өсөн яңы килешеүҙәргә ҡул ҡуйыла<ref>[http://www.asean.org/8914.htm Соглашение АСЕАН о трансграничном дымовом загрязнении воздуха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120302193935/http://www.asean.org/8914.htm |date=2012-03-02 }}</ref> . Башҡа экологик килешеүҙәр араһында «Көнсығыш Азия энергетика хәүефһеҙлеге тураһындағы Себу декларацияһы» (2007), «Ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау буйынса АСЕАН-дың тәбиғәт һаҡлау селтәре» (2005)<ref>{{cite web|url=http://www.asean.org/17933.htm|title=ASEAN Statement on Launching of the ASEAN Wildlife Enforcement Network (ASEAN-WEN)|publisher=ASEAN|date=2005-12-01|accessdate=2009-01-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWUJpT3|archivedate=2013-05-11}}</ref> һәм «Экологик саф үҫеш һәм климат буйынса Азия-Тымыҡ океан теләктәшлеге» климаттың үҙгәреүенә ҡаршы саралар булып тора. АСЕАН дәүләттәре өсөн климат үҙгәреүе көнүҙәк мәсьәлә булып ҡала. === Ирекле сауҙа === 2007 йылдың 26 авгусында АСЕАН ирекле сауҙа зонаһы тураһында Ҡытай, Япония, Корея Республикаһы, Һиндостан, Австралия һәм Яңы Зеландия менән килешеүҙәрҙе 2013 йылға төҙөп бөтөргә йыйыныуы хаҡында иғлан итә. Бының сәбәбе — 2015 йылға АСЕАН Иҡтисади Берләшмәһен төҙөү<ref>{{cite news |title=ASEAN to complete free trade agreements by 2013 |url=http://www.forbes.com/afxnewslimited/feeds/afx/2007/08/26/afx4054320.html |work=Forbes |date=26 August 2007 |accessdate=27 August 2007 |deadurl=yes |archiveurl=http://web.archive.org/web/20101202085906/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/08/26/afx4054320.html |archivedate=2 December 2010 |deadlink=404 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202085906/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/08/26/afx4054320.html |date=2 December 2010 }}</ref><ref>{{cite news |first=Christine |last=Ong |title=ASEAN confident of concluding FTAs with partners by 2013 |url=http://www.channelnewsasia.com/stories/economicnews/view/296149/1/.html |publisher=Channel NewsAsia |date=27 August 2007 |accessdate=27 August 2007 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20070829125803/http://www.channelnewsasia.com/stories/economicnews/view/296149/1/.html |archivedate=29 August 2007 |deadurl=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070829125803/http://www.channelnewsasia.com/stories/economicnews/view/296149/1/.html |date=29 August 2007 }}</ref>. 2007 йылдың нояберендә АСЕАН Уставы ҡабул ителә. Шул уҡ йылды Себу утрауында «Көнсығыш Азия энергетика хәүефһеҙлеге тураһындағы Себу килешеүенә» АСЕАН ағзалары һәм EAS-тың башҡа ағзалары (Ҡытай, Япония, Корея Республикаһы, Һиндостан, Австралия һәм Яңы Зеландия) ҡул ҡуя. Декларация энергетика хәүефһеҙлеген тәьмин итер өсөн альтернатив яғыулыҡ сығанаҡтарын эҙләүҙе хуплай. 2009 йылдың 27 февралендә АСЕАН [[Яңы Зеландия]] һәм [[Австралия]] дәүләттәре араһында ирекле сауҙа тураһындағы килешеү төҙөлә<ref>{{cite web |url=http://www.mfat.govt.nz/Trade-and-Economic-Relations/Trade-Agreements/Asean/index.php |title=ASEAN, Australia and New Zealand Free Trade Agreement – NZ Ministry of Foreign Affairs and Trade |publisher=Mfat.govt.nz |accessdate=21 May 2009 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20090415060123/http://www.mfat.govt.nz/Trade-and-Economic-Relations/Trade-Agreements/Asean/index.php |archivedate=15 April 2009 |deadurl=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415060123/http://www.mfat.govt.nz/Trade-and-Economic-Relations/Trade-Agreements/Asean/index.php |date=15 April 2009 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aul8rxM98Jg4 |title=Asean, Australia, New Zealand Sign Free-Trade Deal (Update1) |publisher=Bloomberg |date=27 February 2009 |accessdate=21 May 2009}}</ref> АСЕАН ағзалары 2013 йылда Ҡытай, Япония, Корея Республикаһы, Һиндостан, Австралия һәм Яңы Зеландия илдәре менән бергә «Бөтә яҡлы төбәк иҡтисади теләктәшлеге» барлыҡҡа килтереү тураһында һөйләшеүҙәрҙе башлайҙар<ref name="ref2013022305">{{Cite news | title = ASEAN+6 trade bloc in the making | publisher = Investvine.com | date = 2013-02-23 | url = http://investvine.com/asean6-trade-bloc-in-the-making/ | accessdate = 2013-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328045835/http://investvine.com/asean6-trade-bloc-in-the-making |date=2013-03-28 }}</ref>. == АСЕАН төбәк форумы == [[Файл:ASEAN_Regional_Forum_Map.png|thumb|240px| АСЕАН төбәк форумы: {{легенда|#cb6411| АСЕАН ағзалары}} {{легенда|#f7eb39| АСЕАН төбәк форумы илдәренең башҡа ҡатнашыусылары}} ]] АСЕАН төбәк форумы 1994 йылда барлыҡҡа килә һәм уның ҡатнашыусыларының осрашыуҙары йыл һайын АСЕАН-дың берәй баш ҡалаһында үткәрелә. Шундай форматтағы һуңғы осрашыуҙа АСЕАН илдәренән башҡа [[Австралия]], [[Бангладеш]], [[Көнсығыш Тимор]], [[Европа Берләшмәһе]], [[Һиндостан]], [[Канада]], [[Корея Халыҡ Демократик Республикаһы]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]], [[Монголия]], [[Яңы Зеландия]], [[Папуа — Яңы Гвинея]], [[Пакистан]], [[Корея Республикаһы]], [[Рәсәй]] һәм [[АҠШ]] ҡатнаша. [[Файл:Secretary Kerry Poses With ASEAN Leaders (10174786925).jpg|thumb|right|250px|23-сө Көньяҡ-көнсығыш Азия дәүләттәренең берләшмәһенең осрашыуы]] {| class="wikitable centre" |+ Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре берләшмәһенең осрашыуҙары ! ! scope=col | Дата ! scope=col | Дәүләт ! scope=col | Урыны |- | 1-се || align="right" | 23—24 февраль 1976 || {{Флагификация|Индонезия}} ||Бали |- | 2-се || align="right" | 4—5 август 1977 || {{Флагификация|Малайзия}} ||[[Куала Лумпур]] |- | 3-сө || align="right" | 14—15 декабрь 1987 || {{Флагификация|Филиппины}} ||Манила |- | 4-се || align="right" | 27—29 ғинуар 1992 || {{Флагификация|Сингапур}} ||[[Сингапур]] |- | 5-се || align="right" | 14—15 декабрь 1995 || {{Флагификация|Таиланд}} ||[[Банконг]] |- | 6-сы || align="right" | 15—16 декабрь 1998 || {{Флагификация|Вьетнам}} ||[[Ханой]] |- | 7-се || align="right" | 5—6 ноябрь 2001 || {{Флагификация|Бруней}} ||Бандар Сери Бегаван |- | 8-се || align="right" | 4—5 ноябрь 2002 || {{Флагификация|Камбоджа}} ||Пномпень |- | 9-сы || align="right" | 7—8 октябрь 2003 || {{Флагификация|Индонезия}} ||Бали |- | 10-сы || align="right" | 29—30 ноябрь 2004 || {{Флагификация|Лаос}} ||Вьетьян |- | 11-се || align="right" | 12—14 декабрь 2005 || {{Флагификация|Малайзия}} ||[[Куала Лумпур]] |- | 12-се || align="right" | 11—14 ғинуар 2007 || {{Флагификация|Филиппины}} ||Себу |- | 13-сө || align="right" | 18—22 ноябрь 2007|| {{Флагификация|Сингапур}} || [[Сингапур]] |- | 14-се || align="right" | 28 февраль — 1 март 2009 || {{Флагификация|Таиланд}} || Чанг-ам |- | 15-се || align="right" | 23—25 октябрь 2009 || {{Флагификация|Таиланд}} || Чанг-ам |- | 16-сы || align="right" | 8—9 апрель 2010 || {{Флагификация|Вьетнам}} || [[Ханой]] |- | 17-се || align="right" | 28—30 октябрь 2010 || {{Флагификация|Вьетнам}} || [[Ханой]] |- | 18-се || align="right" | 7—8 май 2011 || {{Флагификация|Индонезия}} || [[Джакарта]] |- | 19-сы || align="right" | 21—23 октябрь 2011 || {{Флагификация|Индонезия}} || Бали |- | 20-се || align="right" | 3—4 апрель 2012 || {{Флагификация|Камбоджа}} || Пномпень |- | 21-се || align="right" | 17—20 ноябрь 2012 || {{Флагификация|Камбоджа}} || Пномпень |- | 22-се || align="right" | 24—25 апрель 2013 || {{Флагификация|Бруней}} || Бандар Сери Бегаван |- | 23-сө || align="right" | 9—10 октябрь 2013 || {{Флагификация|Бруней}} || Бандар Сери Бегаван |- | 24-се || align="right" | ''2014'' || {{Флагификация|Мьянма}} || Нейпьидо |- | colspan="4" style="border-right-color: white; border-left-color: white; border-bottom-color: white; background: white;" | |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * {{книга | автор = | заглавие = АСЕАН в начале XXI века: Актуальные проблемы и перспективы | оригинал = | ссылка = | ответственный = Отв. ред.: Е. В. Кобелев, Г. М. Локшин, Н. П. Малетин; Институт Дальнего Востока РАН | издание = | место = М. | издательство = Форум | год = 2010 | страниц = 368 | isbn = 978-5-8199-0421-3 | тираж = 300 | ref = }} (в пер.) * ASEAN: Building national cooperation de Richard Stubbs dans Contemporary Southeast Asia édité par Mark Beeson, éditions Palgrave Macmillian, 2004.{{ref-en}} * Aséanie, Revue francophone bi-annuelle de sciences humaines concernant l'Asie du Sud-Est (17 numéros en ligne en 2012 avec 290 contributions pour 1997-2005), fondée en 1998 et publiée par le centre EFEO de Bangkok avec le Sirindhorn Anthropology Centre, sous le haut patronage de S. A. R. la princesse Maha Chakri Sirindhorn, soutenu par l'IRD (Institut de recherche pour le développement), l'Institut de recherche sur le Sud-Est asiatique et le ministère français des Affaires étrangères.{{ref-fr}} * Amitav Acharya: ''Constructing a Security Community in Southeast Asia: ASEAN and the Problem of Regional Order''. London/New York: Routledge 2001, ISBN 0-415-15762-5, ISBN 0-415-15763-3 (Paperback).{{ref-en}} * Badié et Vidal, Nouveaux acteurs, nouvelle donne, La Découverte, 2011.{{ref-fr}} * Sebastian Bersick, Felix Heiduk: ''[http://swp-berlin.org/de/common/get_document.php?asset_id=4554 Im Krebsgang nach vorn: Die Asean hat sich eine Charta gegeben]''. SWP-Aktuell 2007/A 65, Dezember 2007.{{ref-en}} * Mely Caballero-Anthony: ''Regional Security in Southeast Asia: Beyond the ASEAN Way''. Singapur: Institute of Southeast Asian Studies 2005, ISBN 981-230-261-1, ISBN 981-230-260-3.{{ref-en}} * Jörn Dosch & Christian Wagner: ''ASEAN und SAARC. Entwicklung und Perspektiven regionaler Zusammenarbeit in Asien''. Hamburg: Abera Verlag 1999, ISBN 978-3-934376-22-9.{{ref-de}} * Michael Leifer: '' Dictionary of the Modern Politics of South-East Asia''. London: Routledge 1996. ISBN 0-415-13821-3. * Stefan Rother: ''Normen, Identitäten und die Logik der Anarchie: Die ASEAN aus konstruktivistischer Perspektive''. Freiburg i. Br.: Arnold-Bergstraesser-Institut 2004, ISBN 3-928597-41-8.{{ref-de}} * S. Streich: ASEAN- ein Überblick und aktuelle Entwicklungen, GRIN Verlag, 2007 ISBN 3-638-67024-4, 9783638670241{{ref-de}} * Michael Yahuda: The International Politics of the Asia-Pacific, 2004 ISBN 0-415-20798-3, Seite 225{{ref-de}} * Gerhard Wahlers (Hrsg.): ''[http://www.kas.de/db_files/dokumente/7_dokument_dok_pdf_9716_1.pdf ASEAN and the European Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120130185847/http://www.kas.de/db_files/dokumente/7_dokument_dok_pdf_9716_1.pdf |date=2012-01-30 }} (PDF; 605&nbsp;kB)''. Singapur: Konrad-Adenauer-Stiftung 2006.{{ref-en}} == Һылтанмалар == {{Викисклад|Association of Southeast Asian Nations|Көньяҡ-көнсығыш Азия дәүләттәренең берләшмәһе}} * [http://www.aseansec.org АСЕАН Секретариаты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090826000826/http://www.aseansec.org/ |date=2009-08-26 }} офсайт{{ref-en}} * [http://www.11thaseansummit.org.my/ АСЕАН-дың 11-се саммиты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180621052502/http://11thaseansummit.org.my/ |date=2018-06-21 }} 2005, Куала Лумпур, Малайзия офсайт{{ref-en}} * [http://aseansummit.bernama.com/ АСЕАН-дың 11-се саммиты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213220742/http://aseansummit.bernama.com/ |date=2006-02-13 }} 2005, Куала Лумпур, Малайзия {{ref-en}} * [http://www.aseanregionalforum.org/ АСЕАН төбәк форумы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130725021423/http://www.aseanregionalforum.org/ |date=2013-07-25 }} {{ref-en}} * [http://www.aseanfoundation.org/ АСЕАН мәғәрифы] {{ref-en}} * [http://www.asean.or.jp/eng/general/base/glance2004.html АСЕАН-Япония үҙәге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061205105520/http://www.asean.or.jp/eng/general/base/glance2004.html |date=2006-12-05 }} {{недоступная ссылка|число=15|месяц=05|год=2013|url=http://www.asean.or.jp/eng/general/base/glance2004.html}} {{ref-en}} * [http://www.aseannewsnetwork.com АСЕАНдың яңылыҡтар селтәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050427131934/http://www.aseannewsnetwork.com/ |date=2005-04-27 }} {{ref-en}} * [http://www.aseanfocus.com/ АСЕАНдың фокус төркөмө]{{ref-en}} [[Категория:Халыҡ-ара ойошмалар]] [[Категория:Халыҡ-ара хоҡуҡ]] [[Категория:Сауҙа блоктары]] [[Категория:Азияның халыҡ-ара ойошмалары]] bcnotkr0lf52cgiq9bb46y7nvygsr0h Тан династияһы 0 79248 1302536 1191167 2026-08-11T19:18:18Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302536 wikitext text/x-wiki {{Историческое государство |название = Тан империяһы |самоназвание = 唐朝 |статус = империя |p1 = Суй |p2 = Көнсығыш Төрки ҡағанлығы |образовано = 618 |ликвидировано = 907 |s1 = Ляо |s2 = Биш династиялар һәм ун батшалыҡтар дәүере |карта = Империя Тан.jpg |описание = Тан империяһы |население = 100 000 000 |столица = Сиань(618—904) >1 млн. кеше,Лоян(904—907) |язык = [[ҡытай теле]] |форма_правления = [[монархия]] |династия = Тан |религия = [[буддизм]],[[даосизм]],[[конфуцианлыҡ]] }} {{Ҡытай тарихы}} '''Тан династияһы''' (18 июнь 618 йыл — 4 июнь 907 йыл, {{lang-zh|唐朝}}, ''Танчао'') — [[ҡытай]] императорҙарының Ли Юаньдан башланған династияһы. Ли Юаньдың улы император Ли Шиминь крәҫтиән ихтилалдарын һәм үҙалылыҡҡа ынтылған аҡһөйәктәр көстәрен баҫтырғандан һуң прогрессив сәйәсәт алып бара башлай. Ҡытайҙа нәҡ Тан династияһының дәүере илдең иң ҡеүәтле осоро булып һанала. Был заманда ул үҫеш буйынса шул ваҡыттағы дәүләттәрҙән алда барған. == Тарих == [[Файл:Tang dynasty1.PNG|мини|300px|{{легенда|yellow|Тан династияһының дәүерендә Ҡытайҙың территорияһы.}}{{легенда|#808000|Ҡытайҙың йоғонтоһы аҫтында булған өлкәләр}}]] Тан династияһы ''Ли Юаньдан'' башлана. Ул ''табгач''<ref>ҡытайланған тоба-күскенселәр тоҡомонан, Л. Н. Гумилёв буйынса был халыҡ тигеҙ дәрәжәлә Ҡытайға һәм Бөйөк Далаға яҡын булып торған тип һүрәтләгән.</ref> халҡы йәшәгән [[Ҡытай]]ҙың төньяҡ сиктәрендәге ер биләүселәр нәҫеленән барлыҡҡа килгән. Ли Юань үҙенең улы ''Ли Шиминь'' менән бергә граждандар һуғышында («Ғәҙел һуғышта») еңәләр. Был һуғыштың төп сәбәбе булып ''Суй династияһының'' императоры Ян-диҙың ҡаты һәм аҡылһыҙ сәйәсәте тора. 618 йылда Чанъань ҡалаһында Ли Юань император тип ''Гао-цзу'' династия исеме аҫтында иғлан ителә. Һуңғараҡ уның улы Ли Шиминь идаралыҡты үҙ ҡулына ала һәм был династия 907 йылға тиклем власта була, тик 690—705 йылдарҙа ғына ''Чжоу династияһы''на ҡараған императрица ''У Цзэтянь'' тәхеттә ултыра<ref name="DrTurk">[https://web.archive.org/web/20110814200201/http://kronk.narod.ru/library/gumilev-ln-1967.htm ''Гумилёв Л. Н.'' Древние тюрки. М.: 1967. 504 с.]</ref>. [[File:Leshan Buddha Statue View.JPG|thumb|Лешаньдағы гигант Будда статуяһы. Оҙонлоғо — 71 метр, 713—803 йылдарҙа төҙөлгән.]] [[Файл:Palefrenier menant deux chevaux par Han Gan.jpg|thumb|''Ат көткән кеше''. Хань Гань (706—783), Сюань-цзундың һарайының рәссамы]] === Идеология === Иң баштан алып уҡ Тан династияһы төп ҡытай һәм дала башланғыстарын берләштереүсе була. Династияны нигеҙләүсе Бөйөк Даланың халыҡтары, уларҙың холоҡ-фиғелдәре һәм йолалары менән бик яҡшы таныш булған. Ли Юаньдың яҡын кешеләре лә шулай булғандар. Тан идарылығының беренсе осоронда ике төбәк араһында интенсив мәҙәни алышыу барған, дала Тан Ҡытайына алдынғы ғәскәр биргән. Император бер үк ваҡытта табғас халҡының ханы йәки ҡағаны булып торған, ошондай үҙләштереү [[төркөт]] ханы [[Күлтәгингә арналған ташъяҙма]]ла нығытылған<ref>[https://web.archive.org/web/20121101145229/http://kronk.narod.ru/library/malov-se-1951-1-2.htm ''Малов С. Е.'' Памятники древнетюркской письменности. Тексты и исследования. М.-Л., 1951. 451 с.]</ref>, ул үҙе һәм үҙенең халҡын ҡытайҙың түгел, ә табғас ҡағанының (ханының) ''«ҡолы»'' (вассалы) тип әйткән<ref name="DrTurk" />. Ҡытай менән Даланы физик һәм мәҙәни тан императоры власы аҫтында берләштереү идеяһы быуаттар буйы дәүләттең эске һәм тышҡы сәйәсәтенең йүнәлешен билдәләгән<ref name="DrTurk" />. === Мәҙәниәт һәм иҡтисад === Илдә тыныслыҡ һәм тәртип урынлашыуы халыҡтың бөтә көсөн Ҡытай именлеге һәм файҙаһына булышлыҡ иткән. Ауыл хужалығы, ваҡ һөнәрселек һәм сауҙа гөрләп үҫешкән. Туҡыусылыҡ, буяу эше, көршәкселек, металлургия, караптар төҙөү технологиялары яңы уңыштар яулайҙар. Бөтә дәүләт ҡоро һәм һыу юлдары селтәре менән ҡаплана. Тай-цзун осоронда Ҡытай [[Япония]], Корея, [[Һиндостан]], [[Иран]], [[Ғәрәбстан]] һәм башҡа илдәр менән иҡтисади һәм мәҙәни бәйләнештәр төҙөй. Илдә фән һәм техника үҫеш ала. Беҙҙең эраның 725 йылында И Син һәм Лян Линцзань оҫталары менән тәүге анкер механизмлы механик сәғәт эшләнелә. [[Дары]] ҡоралы тарала: алда [[фейерверк]], [[ракета]]лар һәм флотта «ут йыландары» рәүешендә файҙаланылһа, һуңыраҡ снарядтар менән атыр өсөн ысын ҡорал кеүек файҙаланыла. Бөтә ил буйынса [[сәй]] эсеү киң тарала. Сәйгә үҙенсәлекле мөнәсәбәт формалаша: сәй сәнғәте (Ча И, 茶艺) арҡаһында, дарыу йәки аҙыҡ-түлектең береһе булып ҡулланылған эсемлек, ҡытай мәҙәниәтенең мөһим элементына әйләнә. Ҡытай классик әҙәбиәте Тан дәүеренең билдәле сәй танатанаһын үткәргән оҫталары — Лу Тун һәм Лу Юй исемдәрен мәңгеләштергән. === Сәйәси һәм административ ҡоролош === [[Файл:Sui Yangdi Tang.jpg|thumb|left|Император Суй Ян-диның 643 йылда Ли Шиминь идарылығы ваҡытында рәссам Янь Либэнь (600—673) менән төшөрөлгән һүрәт]] ==== Тәүге реформалар ==== Суй кодексына нигеҙләнеп Тан енәйәт кодексы баҫылып сыға, ул үҙгәртелгән рәүештә [[Вьетнам]]да, Кореяла һәм [[Япония]]ла ҡулланыла<ref name="ebrey 2006 91">Ebrey, Walthall & Palais 2006, p. 91.</ref>. 653 йылда енәйәт кодексы үҙенең билдәле формаһын ала: язалар һәм енәйәттәргә бүленгән ул 500 статьянан. Унда язалар 10 тапҡыр еңел таяҡ менән һуғыуҙан башланып 100 тапҡыр ауыр таяҡ менән һуғыуға, һөргөнгә һәм каторгаға ебәреүгә, үлем язаһына тиклем барып еткән<ref name="ebrey cambridge 111 112">{{Harvnb|Ebrey|1999|pp=111–112}}.</ref>. Кодекс социаль тигеҙһеҙлек урынлаштырған: язаның ауырлығы енәйәтсенең социаль һәм сәйәси торошона буйһонған. Мәҫәлән, әгәр ялсы үҙенең хужаһын үлтерһә — уға яза бик ауыр булған, һәм киреһенсә<ref name="ebrey cambridge 112">{{Harvnb|Ebrey|1999|p=112}}.</ref>. Тан кодексы үҙгәртеүҙәр менән һуңғараҡ 1397 йылдағы [[Мин империяһы]] (1368—1644) кодексында ла ҡулланылған<ref>{{Harvnb|Andrew|Rapp|2000|p=25}}.</ref>. Идаралыҡ менән өс (бөтәһе алты) «шэн» (省, ''shěng'') министырлыҡтары шөғәләнгән. Унан башҡа, анығараҡ мәсьәлә сисеүсе, алты идаралыҡ — «бу» (部, ''bù'') булған. Бу һәм шэн Тан системаһы бик уңайлы булған һәм ул ҙур үҙгәртеүҙәр кисереп 1912 йылда [[Цин династияһы]] ҡолағанына тиклем ғәмәлдә була<ref name="fairbank goldman 1992 78">{{Harvnb|Fairbank|Goldman|2006|p=78}}.</ref>. [[Файл:Gilt silver eared cup.jpg|thumb|Сәскә мотивтары менән биҙәлгән һәм алтын менән ялатылған тан көмөш һауыты]] Империяның сағыу баш ҡалаһы булып Чанъань ҡалаһы (хәҙергә Сиань) булған, унда император һарайы урынлашҡан. Һарайға килгән вәкилдәрҙе [[музыка]], [[спорт]] ярыштары, шиғриәт, һынлы һүрәт сәнғәте, театраль һәм акробатик сығыш яһауҙары менән ҡаршы алғандар. Бик күп хазина һәм байлыҡтарҙа бында һаҡланған. [[Файл:Dame Chine Guimet 291003.jpg|thumb|upright|Ҡатын-ҡыҙ статуэткаһы. VII—VIII быуаттар]] [[Файл:Plat à offrandes Chine Musée Guimet 2418 3.jpg|thumb|Тан осорондағы батмус. VIII быуат]] ==== Һалымдар һәм халыҡ иҫәбен алыу ==== Тан хөкүмәте һәр ваҡыт үҙенең халҡының һанын белергә ынтылған. Тәүге тан хөкүмәте һәр бер ғаиләгә иген менән еңел һалым индерә, был төбәк органдарҙа теркәлеүҙе файҙалы иткән<ref name="ebrey 2006 91"/>. 609 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса империяла 9 миллион йорт хужалығы йәки 50 миллион кеше булған<ref name="ebrey 2006 91"/>. 742 йылғы артабанғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса илдә 50 000 000 кеше барлығын һанаған<ref name="ebrey cambridge 141">Ebrey, Patricia Buckley (1999), The Cambridge Illustrated History of China, Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0-521-66991-X (paperback)</ref>. 754 йылда илдә 1859 ҡала, 321 префектура, 1538 округ иҫәпләнгән<ref name="benn 2002 45">{{Harvnb|Benn|2002|p=45}}.</ref>. Ҡалалар күп булыуына ҡарамаҫтан, ауыл халҡы дөйөм халыҡтың 80-90 % тәшкил иткән<ref name="Benn 2002 32">{{Harvnb|Benn|2002|p=32}}.</ref>. === Тарҡылыш === Тан династияһының тарҡылышы бик дөрөҫ итеп билдәләнмәгән, әммә VIII быуаттағы ихтилалдар серияһы һәм хәрби еңелеүҙәр үҙәк власының көсһөҙләнә башлауына килтерә. 740 йылдарға ҡарата [[Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге]]нең [[Хөрәсән]] провинцияһынан килгән [[ғәрәптәр]] Фирғәнә үҙәнендә һәм Согдианала нығынғандар. 751 йылда Талас һуғышы ваҡытында ҡытай ғәскәренең ялланған отрядтары алаш яланын ташлап китәләр, был ғәскәр башлығы Гао Сяньчжинды сигенергә мәжбүр итә. Һуңыраҡ ''Ань Лушань'' етәкселегендәге ихтилал (756—761 йй.) ҡабына, ул оҙаҡ йылдар буйы сәскә атҡан илде бөлгөнлөккә килтерә. Ихтилалдың тағы ла бер сәбәбе булып провинцияларҙың хәрби цзедуши-губернаторҙарының үҙәк властҡа ҡарата көнәркәшлеге үҫә. Ань Лушань 746—763 йылдарҙа булған ''Янь'' дәүләтен төҙөй, ул ике баш ҡаланы (Чанъань һәм Лоян) һәм бик ҙур территорияны үҙ эсенә алып торған. Янь дәүләтендә дүрт император алышына, әммә ихтилалды [[уйғырҙар]] менән берлектә лә баҫтырыу ауырға төшә. Тан Империяһы Урта Азия өҫтөндә контролен юғалта. [[Файл:Wild goose pagoda xian china.jpg|thumb|Сиандағы Тан архитектураһы: Ҡыр ҡаҙҙарының ҙур пагодаһы.]] 858 йылда Бөйөк канал районындағы ҡот отҡос һыу баҫыуы булған, ул Төньяҡ Ҡытайҙың киң тигеҙлектәрен баҫа һәм ун меңләп кешенең һәләк булыуына килтерә. Был ҡытайҙарҙың Тан династия алла менән ҡуйылғанына ышаныуҙы һелкетә. 873 йылда илдә иген бик ныҡ уңмай, ҡайһы бер райондарҙа ғәҙәти уңыштың яртыһында йыя алмайҙар, ун меңләп кеше астан үлеү сигендә ҡалалар. Тан династияһының тәүге осоронда бындай бәләләрҙән һаҡланыр өсөн күпләп иген йыйылған, әммә IX быуатта бындай ҡаза алдында булдыҡһыҙ булып сыға. Традицион тарих буйынса, династияның тарҡылышының бер факторҙары булып һарайҙа евнухтарҙың көсәйеүе булып тора. Улар махсус кәңәшсе органды ''шуми-юань'' (樞密院) төҙөгәндәр һәм IX быуатҡа ҡарай сәйәси ҡарарҙарға, ҡаҙна менән идара итергә һәм, фараз буйынса, хатта императорҙарҙы үлтерергә етерлек властары булған. ''Чжу Цы ихтилалынан'' (朱泚; 783—784) һуң, уларҙың ҡулы аҫтына Шэньцэ (神策軍) ғәскәре инә. 817 йылда Император Цзинцзун (唐敬宗) евнухтар менән үлтерелгәндән һуң, уның ҡустыһы — Император Вэньцзун (唐文宗; 809—840, тәхеттә: 827—840) евнухтарға ҡаршы әүҙем ҡаршылыҡ күрһәтә, ләкин бик ҙур уңышлыҡтар яулай алмай. === Династияның бөтөүе === Тан династияһының һуңғы осоронда үҙәк власының хәлһеҙләнеүе һәм провинцияларҙың хәрби губернаторҙарының көсәйеүе күҙәтелә. Императорҙарҙың компетентһыҙлығы һәм чиновниктарҙың коррупцияһы уңайһыҙ тәбиғи шарттар — ҡоролоҡтар һәм аслыҡтар менән бергә күп кенә ихтилалдар тоҡаныуына сәбәптәр булып торғандар. ''Хуан Чао'' һәм уның эйәреүселәре етәкселегендәге ихтилал һәм төрлө хакимлыҡ итеүсе синыфтар төркөмдәре араһындағы көрәш һуңғы тапҡыр династияның идаралығын бөтөрә. Баш күтәреүселәр ике баш ҡаланы ла — Чанъаньды һәм Лоянды баҫып алалар һәм талайҙар. Ихтилалды баҫытырыу ун йыл буйы дауам итә, әммә башҡаса династия ҡайтанан хакимлығын аяғына тора алмаған. 907 йылда Тан династияһының аҙаҡҡы императорын ''Ли Чжу''ны хәрби начальник ''Чжу Вэнь'' ҡолата, ул алда Хуан Чао яғында була һәм династия яғына күсә. Чжу Вэнь яңы династияны — ''Һуңғы Лян''ды нигеҙләй һәм үҙенә Тайцзу (太祖) ғибәҙәтхана иемен ала. Чжу Вэнь түңкәрелеше ''Биш династиялар һәм ун батшалыҡтар дәүере''нең (907—960) башланыуын билдәләй. == Тан династияһы императорҙары == {| border="1" width="100%" cellpadding="2" cellspacing="0" style="text-align: center;" |+ '''Тан династияһы (618—690, 705—907)''' |- !style="background:#efefef;"| Ғибәҙәтхана исеме !style="background:#efefef;"| Үҙ исеме !style="background:#efefef;"| Идаралыҡ итеү йылдары !style="background:#efefef;"| Йыл иҫәбенең девизы һәм йылдары |- |colspan="4"| '''Тан династияһы ''' (618—690) |- | Гао-цзу <br />高祖 Gāozǔ | Ли Юань <br />李淵 Lǐ Yuān | 618—626 |align="left"| * Удэ (武德 Wǔdé) 618—626 |- | Тай-цзун <br />太宗 Tàizōng | Ли Шиминь <br />李世民 Lǐ Shìmín | 627—649 |align="left"| * Чжэньгуань (貞觀 Zhēnguān) 627—649 |- | Гао-цзун <br />高宗 Gāozōng | Ли Чжи <br />李治 Lǐ Zhì | 650—683 |align="left"| * Юнхуэй (永徽 Yǒnghūi) 650—655 * Сяньцин (顯慶 Xiǎnqìng) 656—661 * Луншо (龍朔 Lóngshuò) 661—663 * Линьдэ (麟德 Líndé) 664—665 * Цяньфэн (乾封 Qiánfēng) 666—668 * Цзунчжан (總章 Zǒngzhāng) 668—670 * Сяньхэн (咸亨 Xiánhēng) 670—674 * Шанъюань (上元 Shàngyuán) 674—676 * Ифэн (儀鳳 Yífèng) 676—679 * Тяолу (調露 Tiáolù) 679—680 * Юнлун (永隆 Yǒnglóng) 680—681 * Кайяо (開耀 Kāiyào) 681—682 * Юнчунь (永淳 Yǒngchún) 682—683 * Хундао (弘道 Hóngdào) 683 |- | Чжун-цзун <br />中宗 Zhōngzōng | Ли Сянь <br />李顯 Lǐ Xiǎn <br />''или'' Ли Чжэ <br />李哲 Lǐ Zhé | 684<br />һәм 705—710 |align="left"| * Сышэн (嗣聖 Sìshèng) 684 |- | Жуй-цзун <br />睿宗 Rùizōng | Ли Дань <br />李旦 Lǐ Dàn | 684—690<br />һәм 710—712 |align="left"| * Вэньмин (文明 Wénmíng) 684 * Гуанчжай (光宅 Guāngzhái) 684 * Чуйгун (垂拱 Chúigǒng) 685—688 * Юнчан (永昌 Yǒngchāng) 689 * Цзайчу (載初 Zàichū) 690 |- |colspan="4"| '''Чжоу династияһы''' (690—705) |- | У Цзэтянь <br />武則天 Wǔ Zétiān <br />''(рәсми ғибәҙәтхана<br /> исеме булмаған)'' | У Хоу <br />聖神 Shèng Shén | 690—705 |align="left"| * Тяньшоу (天授 Tiānshòu) 690—692 * Жуи (如意 Rúyì) 692 * Чаншоу (長壽 Chángshòu) 692—694 * Яньцзай (延載 Yánzài) 694 * Чжэншэн (證聖 Zhèngshèng) 695 * Тяньцэваньсуй (天冊萬歲 Tiāncèwànsùi) 695—696 * Ваньсуйдэнфэн (萬歲登封 Wànsùidēngfēng) 696 * Ваньсуйтунтян (萬歲通天 Wànsùitōngtiān) 696—697 * Шэньгун (神功 Shéngōng) 697 * Шэнли (聖曆 Shènglì) 698—700 * Цзюши (久視 Jiǔshì) 700 * Дацзюй (大足 Dàjú) 701 * Чанъань (長安 Cháng'ān) 701—705 |- |colspan="4"| '''Тан династияһының дауамы''' (705—907) |- | Чжун-цзун (中宗)<br />(икенсе идаралығы) | Ли Сянь (李顯) <br />''йәки'' Ли Чжэ (李哲) | (һәм 684) <br />705—710 |align="left"| * Шэньлун (神龍Shénlóng) 705—707 * Цзинлун (景龍Jǐnglóng) 707—710 |- | Шао-ди <br />殤帝 Shàodì | Ли Чунмао <br />李重茂 Lǐ Chóngmào | 710 |align="left"| * Тайлун (唐隆 Tánglóng) 710 |- | Жуй-цзун <br />睿宗 Rùizōng | Ли Дань <br />李旦 Lǐ Dàn | (һәм 684—690),<br />710—712 |align="left"| * Цзинъюнь (景雲Jǐngyún) 710—711 * Тайцзи (太極Tàijí) 712 * Яньхэ (延和Yánhé) 712 |- | Сюань-цзун <br />玄宗 Xuánzōng | Ли Лунцзи <br />李隆基 Lǐ Lóngjī | 712—756 |align="left"| * Сяньтянь (先天 Xiāntiān) 712—713 * Кайюань (開元 Kāiyuán) 713—741 * Тяньбао (天寶 Tiānbǎo) 742—756 |- | Су-цзун<br />肅宗 Sùzōng | Ли Хэн <br />李亨 Lǐ Hēng | 756—762 |align="left"| * Чжидэ (至德 Zhìdé) 756—758 * Цяньюань (乾元 Qiányuán) 758—760 * Шанъюань (上元 Shàngyuán) 760—761 |- | Дай-цзун<br />代宗 Dàizōng | Ли Ю <br />李豫 Lǐ Yù | 762—779 |align="left"| * Баоин (寶應 Bǎoyìng) 762—763 * Гуандэ (廣德 Guǎngdé) 763—764 * Юнтай (永泰 Yǒngtài) 765—766 * Дали (大曆 Dàlì) 766—779 |- | Дэ-цзун<br />德宗 Dézōng | Ли Ко <br />李适 Lǐ Guā | 780—805 |align="left"| * Цзяньчжун (建中 Jiànzhōng) 780—783 * Синъюань (興元 Xīngyuán) 784 * Чжэньюань (貞元 Zhēnyuán) 785—805 |- | Шунь-цзун <br />順宗 Shùnzōng | Ли Сун <br />李誦 Lǐ Sòng | 805 |align="left"| * Юнчжэнь (永貞 Yǒngzhēn) 805 |- | Сянь-цзун <br />憲宗 Xiànzōng | Ли Чунь <br />李純 Lǐ Chún | 806—820 |align="left"| * Юаньхэ (元和 Yuánhé) 806—820 |- | Му-цзун <br />穆宗 Mùzōng | Ли Хэн <br />李恆 Lǐ Héng | 821—824 |align="left"| * Чанцин (長慶 Chángqìng) 821—824 |- | Цзин-цзун <br />敬宗 Jìngzōng | Ли Чжань <br />李湛 Lǐ Zhàn | 824—826 |align="left"| * Баоли (寶曆 Bǎolì) 824—826 |- | Вэнь-цзун <br />文宗 Wénzōng | Ли Ан <br />李昂 Lǐ Áng | 826—840 |align="left"| * Баоли (寶曆 Bǎolì) 826 * Дахэ (大和 Dàhé) ''или'' Тайхэ (Tàihé 太和) 827—835 * Кайчэн (開成 Kāichéng) 836—840 |- | У-цзун <br />武宗 Wǔzōng | Ли Янь <br />李炎 Lǐ Yán | 840—846 |align="left"| * Хуэйчан (會昌 Hùichāng) 841—846 |- | Сюань-цзун <br />宣宗 Xuānzōng | Ли Чэнь <br />李忱 Lǐ Chén | 846—859 |align="left"| * Дачун (大中 Dàchōng) 847—859 |- | И-цзун <br />懿宗 Yìzōng | Ли Цуй <br />李漼 Lǐ Cǔi | 859—873 |align="left"| * Дачун (大中 Dàchōng) 859 * Сяньтун (咸通 Xiántōng) 860—873 |- | Си-цзун <br />僖宗 Xīzōng | Ли Сюань <br />李儇 Lǐ Xuān | 873—888 |align="left"| * Сяньтун (咸通 Xiántōng) 873—874 * Цяньфу (乾符 Qiánfú) 874—879 * Гуанмин (廣明 Guǎngmíng) 880—881 * Чжунхэ (中和 Zhōnghé) 881—885 * Гуанци (光啟 Guāngqǐ) 885—888 * Вэньдэ (文德 Wéndé) 888 |- | Чжао-цзун <br />昭宗 Zhāozōng | Ли Е <br />李曄 Lǐ Yè | 888—904 |align="left"| * Лунцзи (龍紀 Lóngjì) 889 * Дашунь (大順 Dàshùn) 890—891 * Цзинфу (景福 Jǐngfú) 892—893 * Цяньнин (乾寧 Qiánníng) 894—898 * Гуанхуа (光化 Guānghuà) 898—901 * Тяньфу (天復 Tiānfù) 901—904 * Тянью (天佑 Tiānyòu) 904 |- | ''посмертное имя'' Ай-ди <br />哀帝 Āidì <br />''или'' Чжао Сюань-ди <br />昭宣帝 Zhāoxuāndì | Ли Чжу <br />李柷 Lǐ Zhù | 904—907 |align="left"| * Тянью (天佑 Tiānyòu) 904—907 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Викисклад|Tang dynasty|Тан династияһы}} == Әҙәбиәт == {{Hider|title = ''Әҙәбиәт''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = {{Refbegin}} * {{книга |автор = Ганиев Р. Т. |часть = |заглавие = Восточно-тюркское государство в VI — VIII вв |оригинал = |ссылка = |издание = |место = Екатеринбург |издательство = Издательство Уральского университета |год = 2006 |страницы = 152 |isbn = 5-7525-1611-0 }} * {{citation|last=Adshead|first=S. A. M.|title=T'ang China: The Rise of the East in World History|year=2004|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|location=New York|isbn=1-4039-3456-8}} * {{citation|last=Andrew|first=Anita N.|last2=Rapp|first2=John A.|title=Autocracy and Cina's Rebel Founding Emperors: Comparing Chairman Mao and Ming Taizu|year=2000 |publisher=Rowman & Littlefield|location=Lanham|isbn=0-8476-9580-8}} * {{citation|last=Bai|first=Shouyi|authorlink=Bai Shouyi|title=A History of Chinese Muslim (Vol. 2)|year=2003|publisher=Zhonghua Book Company|location=Beijing|isbn=7-101-02890-X}} * {{citation|last=Beckwith|first=Christopher I.|title=The Tibetan Empire in Central Asia|year=1987|publisher=[[Princeton University Press]]|location=Princeton|isbn=0-691-02469-3}} * {{citation|last=Benn|first=Charles|title=China's Golden Age: Everyday Life in the Tang dynasty|year=2002|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=0-19-517665-0}} * {{Citation|last=Bernhardt|first=Kathryn|date=July 1995|title=The Inheritance Right of Daughters: the Song Anomaly?|journal=Modern China|pages=269–309}} * {{citation|last=Bowman|first=John S.|title=Columbia Chronologies of Asian History and Culture|year=2000|publisher=Columbia University Press|location=New York}} * {{citation|last=Brook|first=Timothy |authorlink=Timothy Brook (historian)|title=The Confusions of Pleasure: Commerce and Culture in Ming China|year=1998|publisher=University of California Press|location=Berkeley|isbn=0-520-22154-0}} * {{citation|last=Chen|first=Yan|title=Maritime Silk Route and Chinese-Foreign Cultural Exchanges|year=2002|publisher=Peking University Press|location=Beijing|isbn=7-301-03029-0}} * {{citation|last=Cui|first=Mingde|title=The History of Chinese Heqin|year=2005|publisher=Renmin Chubanshe|location=Beijing|isbn=7-01-004828-2}} *{{cite book |accessdate=February 8, 2012|title=Tang China and the collapse of the Uighur Empire: a documentary history|author-first=Michael Robert|author-last=Drompp|editor=|quote=|url=http://books.google.com/books?id=NB6DEdAxLOsC|edition=illustrated|volume=Volume 13 of Brill's Inner Asian library|series=|year=2005|location= |publisher=BRILL|isbn=9004141294|page=126|pages= }} * {{citation|last=Eberhard|first=Wolfram|title=A History of China|year=2005|publisher=Cosimo|location=New York|isbn=1-59605-566-9}} * {{citation|last=Ebrey|first=Patricia Buckley|author-link=Patricia Buckley Ebrey|title=The Cambridge Illustrated History of China|year=1999|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=Cambridge|isbn=0-521-66991-X}} * {{citation|last=Ebrey|first=Patricia Buckley|last2=Walthall|first2=Anne|last3=Palais|first3=James B.|title=East Asia: A Cultural, Social, and Political History|year=2006 |publisher=Houghton Mifflin|location=Boston|isbn=0-618-13384-4}} * {{citation|last=Fairbank|first=John King|last2=Goldman|first2=Merle|title=China: A New History|edition=2nd enlarged|year=2006|origyear=1992|publisher=The Belknap Press of Harvard University Press|location=Cambridge: MA; London|isbn=0-674-01828-1}} * {{citation|last=Gascoigne|first=Bamber|last2=Gascoigne|first2=Christina|title=The Dynasties of China: A History|year=2003|publisher=Carroll and Graf Publishers, an imprint of Avalon Publishing Group|location=New York|isbn=0-7867-1219-8}} * {{citation|last=Gernet|first=Jacques|authorlink=Jacques Gernet|others=translated by H. M. Wright|title=Daily Life in China on the Eve of the Mongol Invasion, 1250–1276|year=1962|publisher=Stanford University Press|location=Stanford|isbn=0-8047-0720-0}} * {{citation|last=Gernet|first=Jacques|authormask=2|title=A History of Chinese Civilization|edition=2nd|year=1996|publisher=Cambridge University Press|location=New York |isbn=978-0-521-49781-7|doi=10.2277/0521497817}} * {{citation|last=Graff|first=David Andrew|editor-last=van de Ven|editor-first=Hans|chapter=Dou Jiande's dilemma: Logistics, strategy, and state|title=Warfare in Chinese History|year=2000|publisher=Koninklijke Brill|location=Leiden|isbn=90-04-11774-1|pages=77–105}} * {{citation|last=Graff|first=David Andrew|authormask=2|title=Medieval Chinese Warfare, 300–900|year=2002|publisher=[[Routledge]]|location=New York, London|isbn=0-415-23954-0}} * {{citation|last=Graff|first=David Andrew|authormask=2|editor-last=Wyatt|editor-first=Don J.|chapter=Provincial Autonomy and Frontier Defense in Late Tang: The Case of the Lulong Army|title=Battlefronts Real and Imagined: War, Border, and Identity in the Chinese Middle Period|year=2008|publisher=Palgrave MacMillan|location=New York|isbn=978-1-4039-6084-9|pages=43–58}} * {{Citation|last=Guo |first=Qinghua|year=1998 |title=[[Yingzao Fashi]]: Twelfth-Century Chinese Building Manual|journal=[[Architectural History]]: Journal of the [[Society of Architectural Historians of Great Britain]]|volume=41|pages=1–13 |doi=10.2307/1568644}} * {{citation|last=Harper|first=Damian|title=China|year=2005|publisher=[[Lonely Planet]]|location=Footscray, Victoria|isbn=1-74059-687-0}} * {{Citation|doi=10.1080/03085698808592642|last=Hsu|first=Mei-ling|year=1988|title=Chinese Marine Cartography: Sea Charts of Pre-Modern China|journal=Imago Mundi|volume=40|issue=1|pages=96–112}} * {{Citation|doi=10.1080/03085699308592766|last=Hsu|first=Mei-ling|authormask=2|year=1993|title=The Qin Maps: A Clue to Later Chinese Cartographic Development|journal=Imago Mundi|volume=45|issue=1|pages=90–100}} * {{Citation|last=Huters|first=Theodore|date=June 1987|title=From Writing to Literature: The Development of Late Qing Theories of Prose|journal=[[Harvard Journal of Asiatic Studies]]|pages=51–96}} * {{citation|last=Kang|first=Jae-eun|others=translated by Suzanne Lee|title=The Land of Scholars: Two Thousand Years of Korean Confucianism|year=2006|publisher=Homa & Sekey Books|location=Paramus|isbn=1-931907-37-4}} * {{citation|last=Kiang|first=Heng Chye|title=Cities of Aristocrats and Bureaucrats: The Development of Medieval Chinese Cityscapes|year=1999|publisher=Singapore University Press |location=Singapore|isbn=9971-69-223-6}} * {{citation|last=Kitagawa|first=Hiroshi|last2=Tsuchida|first2=Bruce T.|title=The Tale of the Heike|year=1975|publisher=[[University of Tokyo Press]]|location=Tokyo}} * {{cite book |accessdate=February 8, 2012|title=The Chinese: their history and culture, Volume 1|first=Kenneth Scott|last=Latourette|editor=|url=http://books.google.com/books?id=ultxAAAAMAAJ|edition=2|volume=|series= |year=1934|location= |publisher=Macmillan|isbn=|page=191|pages= }} * {{citation|last=Levathes|first=Louise|title=When China Ruled the Seas|year=1994|publisher=Simon & Schuster|location=New York|isbn=0-671-70158-4}} * {{Citation|last=Liu|first=Pean|year=1991|title=Viewing Chinese ancient navigation and shipbuilding through Zheng He's ocean expeditions|work=Proceedings of the International Sailing Ships Conference in Shanghai}} * {{citation|last=Liu|first=Zhaoxiang|others=''et al.''|title=History of Military Legal System|year=2000|publisher=Encyclopedia of China Publishing House|location=Beijing|isbn=7-5000-6303-2}} *{{cite book |accessdate=February 8, 2012|title=Hawai'i reader in traditional Chinese culture|author1-first=Victor H.|author1-last=Mair|author2-first=Nancy Shatzman|author2-last=Steinhardt|author3-first=Paul Rakita|author3-last=Goldin|editor=Victor H. Mair, Nancy Shatzman Steinhardt, Paul Rakita Goldin|quote=|url=http://books.google.com/books?id=XdouAQAAIAAJ&q=li+ling+kirghiz&dq=li+ling+kirghiz&hl=en&sa=X&ei=hAAvT-3QOeSE0QHuktzJCg&ved=0CEQQ6AEwBA|edition=illustrated|volume=|series= |year=2005|location= |publisher=University of Hawai'i Press|isbn=0824827856|page=376|pages= }} * {{citation|last=Needham|first=Joseph|authorlink=Joseph Needham |title=Science and Civilization in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth|year=1986a|publisher=Caves Books|location=Taipei}} * {{citation|last=Needham|first=Joseph|authormask=2|title=Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Engineering, Part 2, Mechanical Engineering|year=1986b|publisher=Caves Books|location=Taipei}} * {{citation|last=Needham|first=Joseph|authormask=2|title=Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 3, Civil Engineering and Nautics|year=1986c |publisher=Caves Books|location=Taipei}} * {{citation|last=Needham|first=Joseph|authormask=2|title=Science and Civilization in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 1, Paper and Printing|year=1986d|publisher=Caves Books|location=Taipei}} * {{citation|last=Needham|first=Joseph|authormask=2|title=Science and Civilization in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 4, Spagyrical Discovery and Invention: Apparatus, Theories and Gifts|year=1986e|publisher=Caves Books|location=Taipei}} * {{citation|last=Nishijima|first=Sadao|editor1-last=Twitchett|editor1-first=Denis|editor2-last=Loewe|editor2-first=Michael|chapter=The Economic and Social History of Former Han|title=Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220|year=1986|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0-521-24327-0|pages=545–607}} * {{Citation|doi=10.1007/BF02882611|last=Pan|first=Jixing|year=1997|title=On the Origin of Printing in the Light of New Archaeological Discoveries|journal=Chinese Science Bulletin|volume=42|issue=12|pages=976–981|issn=1001-6538}} * {{Citation|last=Reed|first=Carrie E.|date=January–March 2003|title=Motivation and Meaning of a 'Hodge-podge': Duan Chengshi's 'Youyang zazu'|journal=Journal of the American Oriental Society|pages=121–145}} * {{Citation|doi=10.2307/2718022|last=Reischauer|first=Edwin O.|year=1940|title=Notes on T'ang Dynasty Sea Routes|journal=Harvard Journal of Asiatic Studies|volume=5|issue=2|pages=142–164|jstor=2718022}} * {{citation|last=Richardson|first=H. E.|others=Royal Asiatic Society|title=A Corpus of Early Tibetan Inscriptions|year=1985|publisher=Stephen Austin and Sons|location=Hertford}} * {{citation|last=Schafer|first=Edward H.|edition=1st paperback|title=The Golden Peaches of Samarkand: A study of T’ang Exotics|origyear=1963|year=1985|publisher=University of California Press|location=Berkeley and Los Angeles|isbn=0-520-05462-8}} * {{citation|last=Sen|first=Tansen|title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400|year=2003|publisher=Asian Interactions and Comparisons, a joint publication of the University of Hawaii Press and the [[Association for Asian Studies]]|location=Manoa |isbn=0-8248-2593-4}} * {{citation|last=Shen|first=Fuwei|title=Cultural flow between China and the outside world|year=1996|publisher=Foreign Languages Press|location=Beijing|isbn=7-119-00431-X}} *{{cite book|last=Skaff|first=Jonathan Karem|editor=Nicola Di Cosmo|title=Military Culture in Imperial China|url=https://archive.org/details/militaryculturei0000unse|year=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-03109-8|ref=harv}} * {{citation|last=Song|first=Yingxing|authorlink=Song Yingxing |others=translated with preface by E-Tu Zen Sun and Shiou-Chuan Sun|title=T'ien-Kung K'ai-Wu: Chinese Technology in the Seventeenth Century|year=1966|publisher=Pennsylvania State University Press|location=University Park}} * {{citation |last=Stein|first=R. A.|edition=1st English|title=Tibetan Civilization|year=1972|origyear=1962|publisher=Stanford University Press|location=Stanford|isbn=0-8047-0806-1}} * {{Citation|doi=10.2307/3177416|last=Steinhardt|first=Nancy Shatzman|year=2004|title=The Tang Architectural Icon and the Politics of Chinese Architectural History|journal=The Art Bulletin|volume=86|issue=2|pages=228–254|jstor=3177416}} * {{citation|last=Studwell|first=Joe|title=The China Dream: The Quest for the Last Great Untapped Market on Earth|year=2003|publisher=Grove Press|location=New York|isbn=0-8021-3975-2}} * {{citation|last=Sun|first=Guangqi|title=History of Navigation in Ancient China|year=1989|publisher=Ocean Press|location=Beijing|isbn=7-5027-0532-5}} * {{Citation|last=Tang|first=Zhiba|year=1991|title=The influence of the sail on the development of the ancient navy|work=Proceedings of the International Sailing Ships Conference in Shanghai}} * {{citation|last=Temple|first=Robert|others=with a foreword by Joseph Needham|title=The Genius of China: 3,000 Years of Science, Discovery, and Invention|year=1986|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=0-671-62028-2}} * {{citation|last=Twitchett|first=Denis|editor-last=van de Ven|editor-first=Hans|chapter=Tibet in Tang's Grand Strategy|title=Warfare in Chinese History|year=2000|publisher=Koninklijke Brill|location=Leiden|isbn=90-04-11774-1|pages=106–179}} * {{citation|last=Wang|first=Yongxing|title=Draft Discussion of Early Tang Dynasty's Military Affairs History|year=2003|publisher=Kunlun Press|location=Beijing|isbn=7-80040-669-5}} * {{citation|last=Whitfield|first=Susan|title=The Silk Road: Trade, Travel, War and Faith|year=2004|publisher=Serindia|location=Chicago|isbn=978-1-932476-13-2}} * {{citation|last=Wood|first=Nigel|title=Chinese Glazes: Their Origins, Chemistry, and Recreation|year=1999|publisher=University of Pennsylvania Press|location=Philadelphia |isbn=0-8122-3476-6}} * {{citation|last=Woods|first=Frances|title=Did Marco Polo go to China?|year=1996|publisher=Westview Press|location=United States|isbn=0-8133-8999-2}} * {{Citation|doi=10.2307/598956|last=Wong|first=Timothy C.|year=1979|title=Self and Society in Tang Dynasty Love Tales|journal=Journal of the American Oriental Society |volume=99|issue=1|pages=95–100|jstor=598956}} * {{citation|last=Wright|first=Arthur F.|title=Buddhism in Chinese History|year=1959|publisher=Stanford University Press|location=Stanford}} * {{Citation|doi=10.1086/352793|last=Xi|first=Zezong|year=1981|title=Chinese Studies in the History of Astronomy, 1949–1979|journal=Isis|volume=72|issue=3|pages=456–470}} * {{citation|last=Xu|first=Daoxun|others=''et al.''|title=The Biography of Tang Xuanzong|year=1993|publisher=People's Press|location=Beijing|isbn=7-01-001210-5}} * {{citation|last=Xue|first=Zongzheng|authorlink=Xue Zongzheng|title=Turkic peoples (突厥史)|year=1992|publisher=中国社会科学出版社|location=Beijing|isbn=7-5004-0432-8}} * {{citation|last=Yu|first=Pauline|chapter=Charting the Landscape of Chinese Poetry|title=Chinese Literature: Essays, Articles, Reviews (CLEAR)|date=December 1998|pages=71–87}} {{Refend}} }} [[Категория:Ҡытай тарихында дәүләттәр]] [[Категория:Ҡытай нәҫелдәре]] [[Категория:Тан династияһы]] 5t8rwpi2t7ww0iwp42c1134orrnj20h Версаль тыныслыҡ килешеүе 0 79617 1302466 1212474 2026-08-11T18:13:34Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302466 wikitext text/x-wiki {{Яҡшы мәҡәлә}} {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+ <big>'''Версаль тыныслыҡ килешеүе'''</big> |- | ҡул ҡуйыу датаһы | 28 июнь 1919 |- | ҡул ҡуйыу урыны | Версаль һарайы, [[Франция]] |- | тулы көсөнә эйә булыу ваҡыты | 10 ғинуар 1920 |- | шарттары | [[Германия]] һәм дүрт төп союздаш державалар менән ратификациялау |- | ҡул ҡуйылған | {{флаг|Германия|1919}}[[Германия|Веймар республикаһы]], {{флаг|Великобритания}}[[Бөйөк Британия]], {{флаг|Италия|1861}}[[Италия]], {{флагификация|США|1912}}<small>(килешеүҙе ратификацияламаған)</small>, {{флаг|Франция}}[[Франция]], {{флаг|Япония}}[[Япония]], {{флагификация|Бельгия}}, {{флагификация|Боливия}}, {{флагификация|Бразилия|1889}}, {{флаг|Гаити}}[[Гаити Республикаһы|Гаити]], {{флагификация|Гватемала}}, {{флагификация|Гондурас}}, {{флагификация|Греция|1822}}, {{флаг|Китай|1912}}[[Ҡытай]], {{флаг|Югославия|королевство}} Сербтар, хорваттар һәм словендар короллеге, {{флагификация|Куба}}, {{флагификация|Либерия}}, {{флагификация|Никарагуа}}, {{флагификация|Панама}}, {{флагификация|Перу|1825}}, {{флагификация|Польша|1918}}, {{флагификация|Португалия}}, {{флагификация|Румыния}}, {{флаг|Таиланд}}[[Таиланд|Сиам]], {{флагификация|Уругвай}}, {{флаг|Хиджаз}}[[Сәғүд Ғәрәбстаны|Хиджаз]], {{флаг|Чехословакия|1918}}Чехословакия, {{флаг|Эквадор}}[[Эквадор]] |- | align="left" colspan="2" |<small class="editlink noprint"></small> |} [[File:The signing of the peace treaty of Versailles.webm|thumb|thumbtime=5|''The Signing of the Peace Treaty of Versailles'']] '''Версаль тыныслыҡ килешеүе''' — 1919 йылдың 28 июнендә Францияның Версаль һарайында ҡул ҡуйылған һәм [[Беренсе донъя һуғышы]]н рәсми тамамлаусы килешеү. Оҙайлы серле кәңәшмәләрҙән һуң, килешеүҙең шарттары 1919—1920 йылдарҙағы [[Париж]] тыныслыҡ конференцияһында килешеүҙең шарттары төҙөлә һәм тыныслыҡ килешеүенә еңеүсе-дәүләттәрҙең берәр вәкиле уға ҡул ҡуялар: бер яҡтан [[АҠШ]], [[Бөйөк Британия]], [[Франция]], [[Италия]] һәм [[Япония]], тағы ла [[Бельгия]], [[Боливия]], [[Бразилия]], [[Куба]], [[Эквадор]], [[Греция]], [[Гватемала]], [[Гаити Республикаһы|Гаити]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны|Хиджаз]], [[Гондурас]], [[Либерия]], [[Никарагуа]], [[Панама]], [[Перу]], [[Польша]], [[Португалия]], [[Румыния]], Сербтар, хорваттар һәм словендар короллеге, [[Таиланд|Сиам]], Чехословакия, [[Уругвай]] һәм икенсе яҡтан капитуляциялаған [[Германия|Веймар республикаһы]] була. [[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында Германия яғында булған илдәр менән Антанта бер аҙ һуңыраҡ тыныслыҡ килешеүҙәре төҙөй: 10 сентябрь 1919 йыл — [[Австрия]] менән (Сен Жермен килешеүе); 27 ноябрь 1919 йыл — [[Болгария]] менән (Нёйи килешеүе); 4 июнь 1920 йыл — [[Венгрия]] менән (Трианон килешеүе); 10 август 1920 йыл — [[Ғосман империяһы]] менән (Севр тыныслыҡ килешеүе)<ref>[[:en:Treaty of Saint-Germain-en-Laye (1919)|Treaty of Saint-Germain-en-Laye (1919)]] with Austria; [[:en:Treaty of Neuilly-sur-Seine|Treaty of Neuilly-sur-Seine]] with Bulgaria; [[:en:Treaty of Trianon|Treaty of Trianon]] with Hungary; [[:en:Treaty of Sèvres|Treaty of Sèvres]] with the Ottoman Empire; {{cite book|editor1-last=Davis|editor1-first =Robert T.|title=U.S. Foreign Policy and National Security: Chronology and Index for the 20th Century|publisher=Praeger Security International|location=Santa Barbara, California|volume=1|year= 2010|page=[http://books.google.co.uk/books?id=gsM1JiXAMJEC&pg=PA49 49]|isbn=978-0-313-38385-4}}</ref>. Аҙағыраҡ Севр тыныслыҡ килешеүе урынына Лозанна тыныслыҡ килешеүе менән алыштырыла, ул Лозанна конференцияһының (1922—1923) төп документтарының береһе була һәм уға 1923 йылдың 24 июлендә бер яҡтан [[Бөйөк Британия]], [[Франция]], [[Италия]], [[Япония]], [[Греция]], [[Румыния]], Сербтар, хорваттар һәм словендар короллеге илдәре менән, ә икенсе яҡтан — [[Төркиә]] менән ҡул ҡуйыла. 1920 йылдың 10 ғинуарынан алып, Германия һәм дүрт союздаш державалар — Бөйөк Британия, Франция, Италия һәм Япония ратификациялағандан һуң, Версаль тыныслыҡ килешеүе тулы көсөнә эйә башлай. Килешеүгә ҡул ҡуйып, әммә ратификацияламағандар араһында өс дәүләт — [[АҠШ]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны|Хиджаз]] һәм [[Эквадор]] була. Бөйөк Британия һәм Франция йоғонтоһо ҙур булған һәм уставы Версаль тыныслыҡ килешеүенең бер өлөшө булып торған Милләттәр Лигаһында АҠШ ҡатнашырға теләмәй һәм уның Сенаты килешеүҙе ратификацияламай. Һуңыраҡ 1921 йылдың авгусында АҠШ Гер мания менән махсус килешеү төҙөй, ул ғәмәлдә Версаль тыныслыҡ килешеүенән айырылмай, ләкин Милләттәр Лигаһы хаҡындағы статьялар унда булмай<ref name="БСЭ">[http://slovari.yandex.ru/%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%B4%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D0%B4%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%201919/ БСЭ: Версальский мирный договор 1919] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129042621/http://slovari.yandex.ru/%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%B4%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D0%B4%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%201919/ |date=2014-11-29 }}</ref>. == Килешеүҙең шарттары == [[Файл:Treaty of Versailles, English version.jpg|thumb|right|300px|Союздаш илдәр, берләшкән дәүләттәр һәм Германия араһындағы 1919 йылғы тыныслыҡ килешеүе]] [[File:Big Four cropped.png|thumb|right|300px|Версаль килешеүенә ҡул ҡуйыусы яҡтар (һулдан уңға): Д. Ллойд Джорж, В. Орландо, Ж. Клемансо һәм В. Вильсон. [[Париж]], [[1919 йыл]]]] 1918 йылдың 11 нояберендә Германия менән төҙөлгән ваҡытлыса килешеүҙең ғәмәлдә булыуына ҡарамаҫтан, һуғыштың фактик бөтөүө өсөн Париж тыныслыҡ конференцияһы сиктәрендә тағы ла алты ай дауамында барған һөйләшеүҙәр талап ителә. Союздаштар араһында һөйләшеүҙәр 1919 йылдың 18 ғинуарында Парижда Францияның Тышҡы эштәр министырлығында башлана. Тәүҙә һөйләшеүҙәрҙә 27 илдән 70 делегат ҡатнаша<ref>{{cite book|last=Lentin |first=Antony|title=Guilt at Versailles: Lloyd George and the Pre-history of Appeasement|url=https://archive.org/details/isbn_9780416411300 |year=1985| publisher=Routledge|location=|language=|isbn=978-0-416-41130-0|page=[https://archive.org/details/isbn_9780416411300/page/84 84]|origyear=1984}}</ref>. Һуғышта еңелгәндәң һуң Германия, Австрия һәм Венгрия вәкилдәрен һөйләшеүҙәрҙән сығаралар. Брест килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң, Рәсәй вәкилдәрен дә һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаштыртмайҙар. Аҙағыраҡ Париж тыныслыҡ конференцияһы сиктәрендә ҡарарҙар ҡабул итеүҙә тик дүрт дәүләт — Бөйөк Британия, Франция, Италия һәм АҠШ вәкилдәре ҡатнаша<ref>Alan Sharp, «The Versailles Settlement: Peacemaking in Paris, 1919», 1991.</ref>. Фиумдағы (хәҙерге Риека) территорияларҙы Италияға бирелмәгәс, уның премьер-министыры Витторио Орландо һөйләшеүҙәрҙе ташлап китә һәм яңынан уға тик 1919 йылдың июнендә килешеүгә ҡул ҡуйыр өсөн ҡайта. Һөҙөмтәлә тик өс дәүләт кенә килешеүҙең шарттары билдәләйҙәр — Бөйөк Британия премьер-министыры Дэвид Ллойд Джордж, Франция премьер-министыры Жорж Клемансо һәм АҠШ президенты Вудро Вильсон. Әммә күп кенә ҡаршылыҡтар арҡаһында бындай бәләкәй төркөмгә лә килешеүгә килеү бик ауырға төшә, шунлыҡтан ул «бәхетһеҙ компромисс» тигән исем алған<ref>Harold Nicolson, ''Diaries and Letters'', 1930-39, 250; quoted in Derek Drinkwater: [http://www.oup.co.uk/pdf/0-19-927385-5.pdf Sir Harold Nicolson and International Relations: The Practitioner as Theorist], p. 139.</ref>. Шулай итеп, оҙайлы серле кәңәшмәләрҙән һуң Версаль тыныслыҡ килешеүенең шарттары билдәләнә, 1919 йылдың 21 октяберендә Милләттәр Лигаһы Секретариатында уларға ҡул ҡуйыла һәм теркәлә. [[Германия|Веймар республикаһы]], Бөйөк Британия, Франция, Италия һәм Япония ратификациялағандан һуң, 1920 йылдың 10 ғинуарынан алып килешеү тулы көсөнә эйә була башлай. === Хоҡуҡи сикләүҙәр === Һуғыш ваҡытында зыян килтергән өсөн Германияға бөтә яуаплылыҡ һалына: * 227-се статья элекке Германия императорын Вильгельм II халыҡ-ара әхлаҡты боҙоуҙа ғәйепләй һәм хәрби енәйәтсе тип судҡа тарттырыуҙы талап итә. * 228—230 статьялар күп кенә башҡа [[немецтар]]ҙы хәрби енәйәтселәр тип иғлан итәләр. * 231 статья («War Guilt Clause») һуғыш өсөн бөтә яуаплылыҡты Германия һәм уның союздаштары өҫтөнә һала, улар башҡа илдәрҙең граждан халҡына килтергән зыянын ҡаплауҙы бөтә тулы яуаплылыҡты алырға тейеш була. === Германияға һалынған сикләүҙәр һәм уның территорияларын аннекциялау === [[Файл:German losses after WWI.svg|thumb|right|300px|Версаль килешеүенән һуң Германия: {{legend|#ddefd0|Милләттәр Лигаһы идаралығы аҫтындағы территориялар}} {{legend|#ffffcf|Күрше дәүләттәр менән аннекцияланған территориялар}} {{legend|#f6d3a9|Веймар республикаһы территорияһы}}]] Версаль тыныслыҡ килешеүе маҡсаты булып донъяны еңеүсе-дәүләттәр файҙаһына бүлеүҙе нығытыу булған. Килешеү шарттары буйынса Германия [[Франция]]ға Эльзас-Лотарингияны (1870 йылғы сиктәр буйынса) ҡайтара; [[Бельгия]]ға Эйпен-Мальмеди округтары, Морененың нейтраль һәм прусс өлөштәрен бирә; [[Польша]]ға — Позенды (Познаньды), Померанияның өлөшөн һәм Көнбайыш Пруссияның башҡа территорияларын тапшыра; [[Данциг]] (Гданьск) ҡалаһы һәм округы «ирекле ҡала» тип иғлан ителә; Мемель (Клайпеда) өлкәһе Милләттәр Лигаһы идаралығы аҫтына, ә 1923 йылдың февралендә — [[Литва]]ға бирелә. Шлезвигтың, Үрге Силезияның һәм Көнсығыш Пруссияның көньяҡ өлөшөнөң ниндәй дәүләт составында булыуы плебисцитта ҡаралырға тейеш була. Һөҙөмтәлә Шлезвигтың өлөшө 1920 йылда [[Дания]]ға, Үрге Силезияның өлөшө 1921 йылда [[Польша]]ға, Көнсығыш Пруссияның көньяҡ өлөшө Германия составында тороп ҡала, Силезияның бәләкәй генә өлөшө — Гюльчин округы Чехословакияға күсә. Одер йылғаһының уң яғындағы ерҙәр, Түбәнге Силезия, Үрге Силезияның күп өлөшө һәм башҡалар Германия составында ҡала. Саар өлкәһе 15 йылға Милләттәр Лигаһы идаралығы аҫтына бирелә, 15 йыл үткәндән был өлкәнең яҙмышы плебисцит формаһында ҡаралырға тейеш була. Саар таш күмер шахталары Францияның мөлкәте булып китә. Польшаның көнсығыш сиктәре Буг йылғаһы буйлап Брест һәм Гродно ҡалаларынан көнбайыштараҡ, Керзон исеме аҫтында билдәле һыҙыҡ буйынса үтә. Килешеү буйынса Германия [[Австрия]]ның, Польшаның һәм Чехословакияның тулы бойондороҡһоҙлығын танырға һәм һаҡларға тейеш була. Рейн йылғаһының һул яҡ ярындағы Германия ерҙәре һәм уң яҡ ярының 50 км киңлегендәге һыҙат демилитаризациялана. Килешеүҙең XIV өлөшөн гарантиялау өсөн, Рейн йылғаһы бассейны территоряһының өлөшөн союздаш ғәскәрҙәр менән 15 йыл дауамында окуппациялау шарт итеп ҡуйыла. === Германия колонияларын бүлеү === [[Файл:Kolonialbesitz blau.png|300px|right|thumb|1905 йылда Германияның колониялары (күк төҫ менән күрһәтелгән)]] Германия бөтә колонияларын юғалта, улар һуңғараҡ Милләттәр Лигаһының мандаттар системаһы нигеҙендә төп еңеүсе-державалар араһында бүленәләр. Германия колонияларын бүлеү артабандағыса булған. [[Африка]]лағы Танганьика мандаты [[Бөйөк Британия]]ға, Руанда-Урунди районы — [[Бельгия]]ға, «Кионг өсмөйөшө» (Көньяҡ-Көнсығыш Африка) — [[Португалия]]ға бирелгәндәр, [[Того]] һәм [[Камерун]] территориялары Бөйөк Британия һәм [[Франция]] араһында бүленгән, ә [[Көньяҡ Африка Республикаһы|Көньяҡ Африка Союзы]] Көньяҡ-Көнбайыш Африкаға мандат ала. [[Тымыҡ океан]]дағы Германияның [[экватор]]ҙан төньяҡтараҡ урынлашҡан утрауҙары [[Япония]]ға, ә Яңы Гвинея утрауындағы һәм уға яҡын булған утрауҙарҙағы территориялар [[Австралия|Австралия Союзына]], Көнбайыш Самоа утрауҙары [[Яңы Зеландия]]ға инәләр. Версаль тыныслыҡ килешеүе буйынса Германия [[Ҡытай]]ҙағы бөтә концессиялар һәм өҫтөнлөктәрҙән, [[Таиланд|Сиамдағы]] бөтә мөлкәтенән һәм консул юрисдикциянан, [[Либерия]] менән төҙөлгән бөтә килешеүҙәренән баш тарта, тағы ла [[Марокко]] өҫтөнән Францияның һәм [[Мысыр]] өҫтөнән Бөйөк Британияның протектораттарын таный. Германияның Цзяо-Чжоу һәм Шаньдун провицияларына хоҡуғы Японияға бирелә, шунлыҡтан Ҡытай Версаль килешеүенә ҡул ҡуймай. === Репарациялар һәм ҡораллы көстәргә сикләүҙәр === Килешеүгә ярашлы Германияның хәрби көстәрнең һаны 100 меңлек ҡоро ер ғәскәрҙәре менән сикләнергә тейеш була. Мотлаҡ хәрби хеҙмәт ғәмәлдән сыға. Һаҡланып ҡалған хәрби-диңгеҙ флотының төп өлөшө еңеүселәргә бирелергә тейеш була. Яңы хәрби караптар төҙөүгә ҡаты сикләүҙәр һалына. Германияға күп кенә яңы ҡоралды — хәрби авиацияны, бронетехниканы ҡулланыу тыйыла. Германия репарациялар формаһында Антантаның хөкүмәте һәм айырым граждандары кисергән сығымдарҙы ҡапларға тейеш була. Репарацияның үлсәмен махсус Репарация комиссияһы билдәләргә тейеш була. 2010 йылдың 3 октяберендә Германия 70 миллион [[евро]] суммаһындағы һуңғы транш менән Версаль килешеүе буйынса ҡуйылған репарациялар түләүен тамамлай (269 миллиард алтын маркалар — яҡынса 100 мең тонна [[алтын]] эквиваленты). Түләүҙәр нацистар властҡа килгәс туҡтатыла һәм яңынан 1953 йылда [[Лондон]] килешеүенән ҡайтарыла. === Рәсәйгә мөнәсәбәте === 116-сы статьяға ярашлы Германия 1914 йылдың 1 авгусында Рәсәй империяһы составында булып бойондороҡһоҙ алған бөтә территорияларҙы танырға, тағы ла 1918 йылғы Брест тыныслығын һәм большевиктар менән төҙөлгән башҡа килешеүҙәрҙе ғәмәлдән сығарырға мәжбүр була. 117-сы статьяға ярашлы, Германия Рәсәйҙәге большевик власының легитимлығын шиккә ҡуйырға, элекке Рәсәй империяһының территорияларында барлыҡҡа килгән йәки «барлыҡҡа киләсәк» дәүләттәр менән Антанта төҙөгән килешеүҙәрҙе танырға тейеш була. == Килешеүҙе тотоу == [[Файл:William Orpen - The Signing of Peace in the Hall of Mirrors, Versailles.jpg|250px|thumb|Уильям Орпен. 1919 йылдың 28 июнендә Версаль һарайының Көҙгө залында тынсылыҡҡа ҡул ҡуйыу. Империя хәрби музейы. [[Лондон]]]] Властҡа нацистар килгәндән һуң, Германияға һалынған сикләүҙәр Европа державалары менән контрольдә тотолмай йәки уларҙы боҙоу бер нисектә тыйылмай. Өлгө итеп Рейн өлкәһен ремилитаризациялау, [[Австрия]]ны ҡушыу, Чехословакиянан Судет өлкәһен тартып алыу һәм [[Чехия|Чехия һәм Моравияны]] оккупациялау була. == Версаль килешеүе буйынса Германиянан тартып алынған территориялар == {| class="standard" style="text-align:right" !align="left"|Алыусы-дәүләттәр ||Майҙан, км²||Халҡы, мең кеше |- |align="left"| [[Польша]] || 43 600 || 2950 |- |align="left"| [[Франция]] || 14 520 || 1820 |- |align="left"| [[Дания]] || 3900 || 160 |- |align="left"| [[Литва]] || 2400 || 140 |- |align="left"| Данциг ирекле ҡалаһы || 1966 || 325 |- |align="left"| [[Бельгия]] || 990 || 65 |- |align="left"| Чехословакия || 320 || 40 |- ! Бөтәһе || 67 696 || 5500 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Версальский мирный договор. пер. с франц., М., 1925. * История дипломатии. 2-е изд., т. 3, М., 1965. * ''Роберт Л. Хейлбронер.'' Философы от мира сего. — М.: КоЛибри, 2008. * Pierre Renouvin, Le traité de Versailles, Flammarion (réimpr. 1969) * Jacques Bainville, Les Conséquences politiques de la paix, Godefroy de Bouillon (réimpr. 1969) (1re éd. 1920) * Pierre Miquel, La Paix de Versailles et l'opinion publique française (Thèse d'État), Flammarion, coll. « Nouvelle Bibliothèque scientifique dirigée par Fernand Braudel » (réimpr. 1992) (1re éd. 1973), 611 p. (ISBN 978-2082101776) * Jean-Jacques Becker, Le traité de Versailles, Presses Universitaires de France - PUF, coll. « Que sais-je ? »,‎ 15 août 2002, 127 p. (ISBN 978-2130529668) * Margaret McMillan (trad. André Zavriew), Les artisans de la paix : Comment Lloyd George, Clemenceau et Wilson ont redessiné la carte du monde [« Peacemakers, Six months that changed the world. »], JC Lattès,‎ 20 septembre 2006, 660 p. (ISBN 978-2709628112) * Bruno Cabanes, « Le vrai échec du traité de Versailles », L’Histoire, no 343,‎ juin 2009, p. 82-87 (ISSN 01822411) * ''Bruce Kent.'' The Spoils of War. The Politics, Economics and Diplomacy of Reparations 1918–1932. Clarendon, Oxford 1989, ISBN 0-19-822738-8. * ''Eberhard Kolb.'' Der Frieden von Versailles. Verlag C.H. Beck, München 2005, ISBN 3-406-50875-8 * ''Jens Boysen.'' Die polnischen Optanten. Ein Beispiel für den Zusammenhang von Krieg und völkerrechtlicher Neuordnung. In: Bruno Thoß, Hans-Erich Volkmann (Hrsg.): Erster Weltkrieg – Zweiter Weltkrieg. Ein Vergleich. Krieg, Kriegserlebnis, Kriegserfahrung in Deutschland. Schöningh, Paderborn/ Wien 2002, ISBN 3-506-79161-3. * ''Hans-Christof Kraus.'' Versailles und die Folgen. Außenpolitik zwischen Revisionismus und Verständigung 1919–1933. be.bra Verlag, Berlin 2013, ISBN 978-3-89809-404-7. * ''Gerd Krumeich (Hrsg.)'' Versailles 1919. Ziele – Wirkung – Wahrnehmung. Klartext Verlag, Essen 2001, ISBN 3-88474-945-5. * ''Manfred F. Boemeke, Gerald D. Feldman, Elisabeth Glaser (Hrsg.)'' The Treaty of Versailles. A Reassessment after 75 Years. Cambridge University Press, New York 1998, ISBN 0-521-62132-1. * ''Peter Krüger.'' Versailles – Deutsche Außenpolitik zwischen Revisionismus und Friedenssicherung. Deutscher Taschenbuch-Verlag, München 1986, ISBN 3-423-04513-2 * ''Sophie Cœuré.'' La Mémoire spoliée — Les archives des Français, butin de guerre nazi, puis soviétique. Payot, Paris, 2007, ISBN 2-228-90148-2 == Һылтанмалар == {{commonscat-inline|Treaty of Versailles|Версаль тыныслыҡ килешеүе}} * [http://www.documentarchiv.de/wr/vv.html Килешеүҙең тулы тексты]{{ref-de}} * [http://on-island.net./History/VersPact/VerPact.djvu Килешеүҙең урыҫ телендәге тәржемәһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304080207/http://on-island.net/History/VersPact/VerPact.djvu |date=2016-03-04 }} (DjVu, 32 МБ) [[Категория:Тыныслыҡ килешеүҙәре]] [[Категория:Беренсе донъя һуғышы]] [[Категория:Халыҡ-ара килешеүҙәр]] [[Категория:28 июнь]] [[Категория:1919 йылдың ваҡиғалары]] cknwj385llu5eqxmhws1u5gbrg200py Һулыш алыу системаһы 0 82787 1302590 857472 2026-08-11T20:04:41Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302590 wikitext text/x-wiki [[Файл:Respiratory_system_complete_ru.svg|thumb|right|300 px|Кешенең һулыш алыу системаһы]] '''Һулыш алыу системаһы''' — кешелә һәм хайуандарҙа тышҡы мөхит менән газ алмашыныуын тәьмин итеүсе тән ағзалары системаһы. Уның аша организмға кислород килә һәм унан углекислый газ сығып китә<ref name="БРЭ">{{книга|часть=Дыхания органы|заглавие=Большая российская энциклопедия|год=2007|том=9|страницы=459—460|isbn=978-585270-339-2}}</ref>. Һулыш алыу процесында организм кислородты һауанан йәки һыуҙан (һыуҙа ирегән) ала<ref name="БСЭ">{{БСЭ3|заглавие=Дыхания органы|автор=А. Н. Дружинин}}</ref>. Һулыш алыу органдары [[Аэробтар|аэроб]] организмдарҙа ғына бар, [[Анаэробтар|анаэроб организмдарҙың]] ҙулыш алыу органы юҡ<ref name="БСЭ"/>. Кешенең һәм башҡа [[һөтимәрҙәр|һөтимәр]] хайуандарҙың һулыш алыу системаһы һулыш алыу юлы, [[үпкә]]ләр һәм махсус мускулдарҙын тора. [[Ер-һыу хайуандары]], [[балыҡтар]], [[ҡыҫала]] кеүек хайуандарҙа газ алышыныуҙа ''тире һулышы'' мөһим роль уйнай, кислород тире аша организмға үтеп инә. [[Эсәк ҡыуышлылар]]ҙа газ алышыныу эсәклектә башҡарыла<ref name="БСЭ"/>. [[Балыҡтар]] һәм башҡа һыуҙа йәшәүсе хайуандар айғолағтар (ҡан тамырҙары менән ҡапланған һулыш алыу өсөн махсус орган) аша башҡарыла. [[Бөжәктәр]]ҙең һулыш алыу органы бик ябай, һауа үткәрә торған ''трахеяла'' башҡарыла. Үҫемлектәрҙең дә һулыш алыу системаһы хайуандарҙыҡана ҡапма-ҡаршы<ref>{{cite book|last=Maton|first=Anthea|coauthors=Jean, Hopkins Susan, Johnson Charles William, McLaughlin Maryanna Quon Warner David, LaHart Wright, Jill|title=Human Biology and Health|url=https://archive.org/details/humanbiologyheal0000unse|publisher=Prentice Hall|year=2010 |location=Englewood Cliffs|pages= [https://archive.org/details/humanbiologyheal0000unse/page/108 108]–118|isbn=0134234359}}</ref><ref>{{cite book|last=West|first=John B.|title=Respiratory physiology-- the essentials|year=1995|url=https://archive.org/details/respiratoryphysi00west|publisher=Williams & Wilkins|location=Baltimore|pages=[https://archive.org/details/respiratoryphysi00west/page/1 1]–10|isbn=0-683-08937-4}}</ref>. == Дөйөм мәғлүмәт == [[Һулыш]] алыу системаһы ([[латин теле|латинса]] ''«systema respiratorium»'', [[урыҫ теле|урыҫсаға]] ''дыха́тельная систе́ма'' тип тәржемә ителә) [[кислород]]һыҙ йәшәүгә яраҡлашмаған тере [[организм]]дар иң кәрәкле өлөштәренең береһе. Кеше, мәҫәлән, һулыш алып, тышҡы мөхиттән кислород йота һәм кирегә ҡулланылған (углекислый) газ бүлеп сығара. Был организмдың бар ағзалары туҡымаһының һәр бер [[күҙәнәк|күҙәнәгенә]] энергия кәрәклек менән бәйле. Органик берләшмәләрҙең өҙлөкһөҙ тарҡалыуы һәм әселәнеүе (окисланыуы) организмда энергия сығанағы булып тора. Был әселәнеү процестарында мотлаҡ кислород ҡатнашҡанлыҡтан, күҙәнәктәр уның туҡтауһыҙ килеп тороуына мохтаж. Теләһә ниндәй органик матдәләрҙең окисланыуы һөҙөмтәһендә углекислый газ менән [[һыу]] барлыҡҡа килә, улар үҙ сиратында һулыш алыу системаһы ағзалары ярҙамында организмдан сығарыла. Күҙәнәктәрҙе кислород менән тәьмин итеүҙе һәм уларҙан углекислый газды алып китеүҙе [[ҡан]] башҡара. Уның менән [[һауа]] араһында газдар алмашыныуы һулыш алыу ағзалары эсендә бара. == Кешенең һулыш алыу системаһы == Күкрәк ҡыуышлығында урынлашҡан [[үпкә]] һәм һауа үткәреү юлдары: танау ҡыуышлығы, тамаҡ өҫтө, ҡурылдай, боғарлаҡ, — һулыш алыу системаһын тәшкил итә. Һауа үткәреү юлдары ''танау ҡыуышлығынан'' башлана. Ул һөйәк-кимерсәк бүлге менән уң һәм һул яртыларға бүленгән, уларҙағы бормалы юлдар танау ҡыуышлығының эске өлөшөн ҙурайта. Танау юлдарын ҡаплап тороусы лайлалы шекәрәлә бик күп керпексәләр, ҡан тамырҙары һәм лайла бүлеп сығарыусы биҙҙәр бар. Был лайла организм өсөн ҡиммәтле үҙенсәлектәргә эйә: ул микробтарҙы тотоп-тотҡарлап ҡына ҡалмай, уларҙы тулыһынса тиерлек зарарһыҙландыра ла. Үҙенә йәбешеп ҡалған өлөшсәләр менән бергә лайла танау ҡыуышлығынан даими сығарылып тора. Танау ҡыуышлығының үпкә эшмәкәрлеге өсөн тағы ла бер файҙалы эшмәкәрлеге — ул да булһа, тышҡы мөхиттең торошонан сығып, беҙ һулаған һауаны (башлыса) йылытыу һәм дымландырыу. Танау ҡыуышлығынан һауа ''тамаҡ өҫтөнә'', унан һуң ҡурылдайға үтә. ''Ҡурылдай'' көбө бер нисә кимерсәктән торған буранка рәүешендә. Һулыш алыуҙан айырмалы рәүештә аҙыҡ йотҡан ваҡытта ҡурылдайға инеү юлы кимерсәктән торған ''ҡурылдай ҡапҡасы'' менән ябыла. Ҡурылдай кимерсәктәре араһында лайлалы бөрмәләр — ''тауыш ярылары'' урынлашҡан. Улар араһындағы арауыҡ ''тауыш еге'' тип атала. Кеше һөйләшмәгәндә тауыш ярылары ике яҡҡа айырылып тора, һәм тауыш еге тигеҙ яҡлы [[өсмөйөш]] формаһын ала. Һөйләшкәндә йә йырлағанда тауыш яралары бер-береһенә тейеп тора. Һулап сығарылған һауа бөрмәләргә баҫа һәм улар тирбәлә башлай — шулай итеп өн (тауыш) барлыҡҡа килә. Уның юғарылығы тауыш яраларының оҙонлоғона бәйле. Тауыш ярылары ҡыҫҡараҡ булған һайын уларҙың тирбәлеүҙәре йышыраҡ булә һәм, нәтижәлә, тауыш та юғарыраҡ була. Ҡатын-ҡыҙҙарҙа тауыш ярылары ирҙәргә ҡарағанда ҡыҫҡараҡ, шуға ла уларҙың тауышы ла юғарыраҡ. Тауыш ярылары 1 секундҡа 80—дән алып 10 000—гә тиклем тирбәлеү яһай ала. Кеше телмәре өндәренең тамам формалашыуы ''тамаҡ'', ''тамаҡ өҫтө'', ''ауыҙ'' һәм ''танау ҡыуышлыҡтарында'', ''тел'', ''ирендәр'', ''аҫҡы яңаҡ'' торошо үҙгәргәндә хәсил була. Кеше тауышы ярҙамында үҙенең тойғоларын һәм кәйефен: шатланыуын һәм асыуланыуын, наҙлауын һәм янауын, мыҫҡыллауын һәм иркәләүен бирә ала. Ҡаты ҡысҡырыу тауыш ярылары өсөн зарарлы: улар ныҡ тартыла һәм, бер-береһенә яҡынайып, бәрелә һәм ышҡыла, һөҙәмтәлә улар үҙҙәренә үҙҙәре зыян яһай. Йыш ҡысҡырған кешенең тауышы ҡарлыға йәки бөтөнләй бөтә. Шыбырлап һөйләшкәндә, тауыш ярылары бер-береһенә тығыҙ тейеп тормай. Тауыш аппаратын һаҡларға кәрәк булғанда, табиптар тәү сиратта шыбырлап ҡына һөйләшергә тәҡдим итә. Эскә һулана торған һауа ҡурылдайҙан көпшә рәүешендәге ''боғарлаҡҡа'' ([[урыҫ теле|урыҫса]] — ''трахея'') үтә. Уның алғы көбө бәйләүестәр һәм мускулдар менән үҙ—ара тоташҡан кимерсәкле ярым дүңгәләктәрҙән тора. Боғарлаҡтың артҡы йомшаҡ көбө ''ҡыҙыл үңәскә'' тейеп тора һәм аҙыҡтың үтеүенә ҡамасауламай. Боғарлаҡ уң һәм һул үпкәгә инеүсе ике ''бронхыға'' айырыла. Үпкәлә бронхыларҙың һәр береһе [[ағас]] һымаҡ тармаҡлана, ә һауа үткәреү көпшәләренең диаметры аҡрынлап бәләкәйләнә бара. Иң ваҡ бронхы көпшәләренең остары эсенә һауа тулған йоҡа көплө ''үпкә ҡыуыҡсалары'' шәлкеме менән тамамлана. Уларҙың көпшәләре бер ҡатлы эпителиаль күҙәнәктәрҙән тора һәм капиллярҙар селтәре менән ҡуйы итеп сырмалған. Улар ҡыуыҡсаларҙың эске йөҙөн йоҡа ''яры'' рәүешендә ҡаплап торған биологик әүҙем матдәләр бүлеп сығара. Нәҡ ошо яры ҡыуыҡсаларҙың даими күләмен һаҡлай һәм уларға бер-береһенә ҡушылырға ирек бирмәй. Бынан тыш, ярының матдәләре үпкәгә һауа менән ингән төрлө микроорганизмдарҙы зараһыҙлай. «Эшкәртелгән» яры һауа үткәреү юлдары аша ''ҡаҡрыҡ'' рәүешендә сығарып ташлана йәки үпкә фагоциттары тарафынан «һеңдерелә». Һулыш алыу һәм һулап сығарыу, бер-береһен ритмик рәүештә алмаштырып, үпкә аша һауаның үтеүен һәм уларҙағы һауаның даими алмашыныуын тәьмин итә. Был эшмәкәрлек оҙонса мейелә урынлашҡан ''һулыш алыу үҙәге'' менән яйлана. Унда ритмик рәүештә тыуып торған импульстар, нервылар буйлап ҡабырға-ара мускулдарға һәм диафрагмаларға тапшырылып, уларҙың ҡыҫҡарыуын тыуҙыра. [[Ҡабырға]]лар күтәрелә һәм төшә, мускулдарҙың ҡыҫҡарыуы иҫәбенә диафрагма яҫы тиерлек булып китә. Күкрәк ҡыуышлығының күләме арта. Үпкә күкрәк ситлеге хәрәкәтен ҡабатлай. Был — ''һулыш] алыу'' була. Унан һуң ҡабырға-ара мускулдар һәм диафрагма мускулдары йомшара, күкрәк ҡыуышлығының күләме бәләкәйләнә, үпкә ҡыҫыла һәм һауа тышҡа сығарыла. Быныһы инде — ''һулап сығарыу'' була. == Сығанаҡтар == * Дыхания органы // Большая российская энциклопедия. — 2007. — Т. 9. — С. 459—460. — ISBN 978-585270-339-2. {{ref-ru}} * Пятин В. Ф. Глава 8. Дыхание // Физиология человека / В. М. Покровский, Г. Ф. Коротько. — М.: Медицина, 1998. — Т. 1. — С. 401—442. — 448 с. * Научно-познавательная коллекция «Маршалл Кавендиш». Универсальный иллюстрированный справочник для всей семьи. Организам человека / — М., Алмаз-пресс, 2002. — 162 с. — (Древо познания). ISSN 1684-582X {{ref-ru}} * Биологический энциклопедический словарь. Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Бабаев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — 2-е изд., исправл. — М.: Сов. Энциклопедия, 1986. {{ref-ru}} == Һылтанмалар == * Атлас анатомии человека. Издание на русском языке. / Перевод: к.м.н. В. В. Серов. / — М.: Белый город, 2005. — 103 с. с илл. ISBN 5-7793-0982-5 {{ref-ru}} * Цузмер А. М., Петришина О. Л. Кеше. Анатомия, физиология и гигиена. / С. В. Атнағолова тәржемәһе / — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1987. — 239 бит. * Советский энциклопедический словарь: — М.: Советская энциклопедия, 1980. — 1600 с. с илл. {{ref-ru}} * Ожегов С. И. Словарь русского языка. — М., 1968. {{ref-ru}} * Русско-башкирский словарь: В 2 т. / Под редакцией З. Г. Ураксина, Уфа: Башкирская энциклопедия, 2005. Т. 2. П — Я. — 2005. — 680 с. [[Категория:Анатомия]] [[Категория:Һулыш алыу системаһы]] rse811wq8mkkyawdbyy9gmk9hyo8vlm Азия финанс кризисы 0 83559 1302461 1299533 2026-08-11T18:10:20Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302461 wikitext text/x-wiki [[Файл:Asian Financial Crisis EN vector.svg|thumb|Азия кризисының географияһы]] '''1997—1998 йылдарҙағы Азия финанс кризисы''' — [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]]лағы иҡтисади көрсөк, 1997 йылдың июлендә башланып, 1990-сы йылдар аҙағында донъя иҡтисады өсөн етди тетрәнеү була. Уның төп сәбәбе — «Азия юлбарыҫтарының» үтә йылдам үҫеүе, сөнки ошо арҡала был илдәргә [[капитал]] ағымы көсәйә, дәүләт һәм корпоратив бурыс арта, иҡтисад үтә әүҙемләште һәм күсемһеҙ милек баҙары ҙур тиҙлек менән үҫә. == Тарихы == Көньяҡ-Көнсығыш һәм [[Көнсығыш Азия]] иҡтисадтарында көрсөк күренештәре үҫеше оҙаҡ йылдар буйы барҙы. [[Эске тулайым продукт|ЭТП]] менән ситтән бурысҡа алыу нисбәте йәһәтенән бөлгөнлөккә беренсе булып [[Таиланд]] төшәсәге күренде. 1997 й. майында тай баты халыҡ-ара алыпһатарҙарҙың көслө һөжүменә дусар булды. Был шарттарҙа Таиланд хөкүмәте 1997 йылдың 30 июнендә баттың [[девальвация]]һын иғлан итә, уның курсы [[АҠШ доллары]]на бәйле ине. Һөҙөмтәлә бат курсы — яртылаш, ә Таиландтың фонд баҙары дүрттән өскә төшә. Киләһе айҙа кризис [[Индонезия]], [[Малайзия]] һәм [[Корея Республикаһы|Көньяҡ Корея]] иҡтисадтарына күсә. [[Япония]], [[Гонконг]], [[Лаос]], [[Филиппин]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Һиндостан]] һәм [[Вьетнам]] кризистан әҙерәк зыян күрә. «Азия юлбарыҫтары» араһынан [[Сингапур]] менән [[Ҡытай Республикаһы (Тайвань)|Тайвань]] иһә кризисҡа бирешмәне тиерлек. Үрҙә аталған иҡтисадтарға 1997—1998 йылдарҙа [[Валюта|милли валюталар]] курсы төшөү (мәҫәлән, Таиланд валютаһы — бат — тәүҙә 48 %, ә 1997 йыл аҙағына 100 % тиерлек арзаная; Индонезия [[рупия]]һы 228 % төштө{{sfn| Кетти Лин |2012|с= 44}}), фонд индекстары кәмеү, [[инфляция]] үҫеше, корпоратив бурыс үҫеүе, корпорацияларҙың шау-шыулы бөлгөнлөктәре хас була. == Эҙемтәләре == Азия финанс кризисы Индонезия диктаторы Сухартоның отставкаға китеүе, [[Көнсығыш Тимор]]ҙың үҙаллылыҡ иғлан итеүе һәм Маһатһир Мөхәмәд хөкүмәтенең бүленеүе кеүек сәйәси эҙемтәләргә сәбәпсе булды. Донъя иҡтисады глобалләшеүе тураһындағы раҫлауҙарҙы дәлилләгәндәй, кризис эҙемтәләре бөтөн Ер шары буйлап йылдам таралды. Капиталдың ситкә ағыуы һәм сеймал тауарҙарының арзанайыуы 1998 йылғы [[Рәсәй]] иҡтисади кризисына сәбәпсе булды. 2001 йылғы [[Аргентина]]лағы [[дефолт]] кризистың һуңғы шаңдауы булып ҡалды. Айырым дәүләттәр тарафынан киләсәкте уйламайынса «Азия юлбарыҫтары» иҡтисадтарының үҫеүен дәртләндереүгә ҙур тырышлыҡ һалыуҙа ғәйепләнгән [[Халыҡ-ара валюта фонды]] уның эҙемтәләрен бөтөрөүгә 40 млрд доллар бүлде. Көньяҡ-Көнсығыш Азиялағы төп иҡтисадтарҙың һауығыу билдәләре 1999 йыл башында күренде. Милли иҡтисадтарҙың структураһын сәйәси һәм иҡтисади яҡтан үҙгәртеү 2001 йылғы кризис эҙемтәләрен еңеп сығырға һәм йылдам үҫеште яңыртырға мөмкинлек бирҙе. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Kaufman, GG., Krueger, TH., Hunter, WC. (1999) ''The Asian Financial Crisis: Origins, Implications and Solutions'' . Springer. ISBN 0-7923-8472-5 * {{cite book | last =Pettis | first =Michael | authorlink = | coauthors = | title =The Volatility Machine: Emerging Economies and the Threat of Financial Collapse | publisher =Oxford University Press |year=2001 | location = | pages = | url =https://archive.org/details/volatilitymachin0000pett| doi = | id = | isbn =0-19-514330-2 }} * {{cite book | last =Blustein | first =Paul | authorlink = | coauthors = | title =The Chastening: Inside the Crisis that Rocked the Global Financial System and Humbled the IMF | publisher =PublicAffairs |year=2001 | location = | pages = | url =https://archive.org/details/chasteninginside00blus| doi = | id = | isbn =1-891620-81-9 }} * {{книга|автор= Кетти Лин|заглавие= Дейтрейдинг на рынке Forex. Стратегии извлечения прибыли|оригинал= Day Trading the Currency Market: Technical and Fundamental Strategies to Profit from Market Swings|издательство= Альпина Паблишер|год= 2012|место = М.|страниц= 240|isbn= 978-5-9614-1326-7|ref= Кетти Лин}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20090119072359/http://www.expert.ru/printissues/expert/2009/01/pervuy_korporativnuy/ Марк Завадский. Первый корпоративный.] «Эксперт», № 1, 2009 * [http://offline.business-magazine.ru/2004/55/112943/page/all/ Сергей Голубицкий. Запах несвежего чизбургера.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090316054334/http://offline.business-magazine.ru/2004/55/112943/page/all/ |date=2009-03-16 }} «Бизнес-журнал» № 19 от 28.09.2004 г. * [https://web.archive.org/web/20120822160246/http://www.business-magazine.ru/mech_new/experience/pub285483 Сергей Голубицкий. Отсутствие воды в кране.] «Бизнес-журнал» № 12 от 19.06.2007 г. [[Категория:Иҡтисади кризистар]] [[Категория:Таиланд тарихы ]] [[Категория:Индонезия тарихы ]] [[Категория:Гонконг иҡтисады ]] [[Категория:1997 йыл иҡтисадта]] 3c8tmnginj55t0drqdt0yhrsb52jrdk Райан Эллис 0 87763 1302545 1298399 2026-08-11T19:27:42Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302545 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Райан Эллис |оригинал имени = Ryan Allis |имя при рождении = |изображение = Ryan-allis.jpg |ширина = |описание изображения = |дата рождения = 1984 |место рождения = [[Питтсбург]] |гражданство = {{Флаг|АҠШ}} [[АҠШ]] |дата смерти = |место смерти = |отец = |мать = |супруга = |дети = |род деятельности = [[Социаль эшҡыуарлыҡ|социаль эшҡыуар]] |награды и премии = |автограф = |сайт = }} '''Райан Эллис''' ({{lang-en|Ryan Allis}}; [[1984 йыл|1984]], [[Питтсбург]], [[АҠШ]]) — америка эшҡыуары. 2012 йылда «Vocus» компанияһына 169 миллион долларға һатылған бәләкәй һәм урта бизнестар өсөн email-маркетинг сервистарын эшләгән «iContact» компанияһының ойоштороусыһы һәм баш башҡарма директоры<ref>{{cite web|title=Vocus Acquires iContact for $169 Million|url=http://techcrunch.com/2012/02/28/vocus-buys-email-marketing-company-icontact-for-169-million/|publisher=TechCrunch|accessdate=27 September 2012|date=28 February 2012}}</ref>. Эллис «Connect»<ref>{{cite web|last=Gibson|first=Dale|title=Ryan Allis resurfaces with new startup in San Francisco|url=http://www.bizjournals.com/triangle/print-edition/2012/07/06/ryan-allis-resurfaces-with-new-startup.html?page=all|publisher=Triangle Business Journal|accessdate=27 September 2012}}</ref> һәм «Hive Global Leaders Program» компанияларының рәйесе һәм [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның Глобаль эшҡыуарҙар советы фондының ағзаһы<ref>{{cite web|title=United Nations Foundation - Ryan Allis|url=http://www.unfoundation.org/who-we-are/experts/global-entrepreneurs-council/ryan-allis.html|publisher=United Nations Foundation|accessdate=27 September 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120712010806/http://www.unfoundation.org/who-we-are/experts/global-entrepreneurs-council/ryan-allis.html |date=12 July 2012 }}</ref>. == Биографияһы == Райан Эллис [[1984 йыл]]да в [[Питтсбург]] ҡалаһында Эндрю Эллис һәм Полин Миддлтон Эллис ғаиләһендә тыуа. Ул [[Брейдентон]] ҡалаһындағы мәктәпкә уҡырға йөрөй, шунда уҡ Манати урта мәктәбен тамалай<ref>{{cite news|last=Kennedy|first=Sara|title=Whiz Kid Turns Big Kid|url=http://www.manatee.k12.fl.us/sites/highschool/manatee/news/20070616_article_ryan_allis_bradentonherald.pdf|accessdate=27 September 2012|newspaper=Bradenton Herald|date=16 June 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160203212658/http://www.manatee.k12.fl.us/sites/highschool/manatee/news/20070616_article_ryan_allis_bradentonherald.pdf |date=3 February 2016 }}</ref>. Эллис Чапел-Хилл ҡалаһындағы Төньяҡ Каролина университетында экономика өйрәнә<ref>{{cite web|last=Thorp|first=Holden|title=A Conversation With Ryan Allis|url=http://holden.unc.edu/2012/03/a-conversation-with-ryan-allis/|publisher=University of North Carolina at Chapel Hill|accessdate=27 September 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302212257/http://holden.unc.edu/2012/03/a-conversation-with-ryan-allis/ |date=2 March 2014 }}</ref> һәм Гарвард бизнес мәктәбендә МВА программаһының тәүге йылын тамамлай<ref>{{cite web|title=Week Three At HBS|url=http://www.ryanallis.com/what-i-learned-week-3-at-hbs/|publisher=Making a Difference|accessdate=27 September 2012}}</ref>. Эллис БМО глобаль эшҡыуарҙар советы ағзаһы<ref>{{cite web|title=UN Foundation - Ryan Allis|url=http://www.unfoundation.org/who-we-are/experts/global-entrepreneurs-council/ryan-allis.html|publisher=United Nations Foundation}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120712010806/http://www.unfoundation.org/who-we-are/experts/global-entrepreneurs-council/ryan-allis.html |date=2012-07-12 }}</ref>. 2012 йылдың май айында БМО фонды составында ул Кениялағы ҡасаҡтар лагерендә була<ref>{{cite web|title=Kakuma Refugee Camp|url=http://www.buzzkillfoundation.org/kakuma|publisher=BuzzKill Foundation|accessdate=27 September 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141104152526/http://www.buzzkillfoundation.org/kakuma |date=4 November 2014 }}</ref>. 2008-12 йылдарҙа Эллис коммерциялы булмаған «Nourish International» компанияһының халыҡ-ара үҫешеү буйынса директорҙар кәңәшенең рәйесе булды<ref>{{cite news|last=Smith|first=Rick|title=Nourishing Socially Responsible Entrepreneurship is Appetizing Goal for iContact CEO|url=http://wraltechwire.com/business/tech_wire/venture/story/4271547/|accessdate=27 September 2012|newspaper=WRAL Local Tech Wire|date=12 January 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130721065708/http://wraltechwire.com/business/tech_wire/venture/story/4271547/ |date=21 July 2013 }}</ref>. Райан Эллис Кения, Уганда, Танзиния һәм Америка Ҡушма Штаттары илдәрендә булған фирмаларға капитал һалған «Connect Ventures» инвестицион фондҡа нигеҙ һалыусыһы. Эллис основатель инвестиционного фонда «Connect Ventures», вкладывающего капитал в фирмы в Кении, Уганде, Танзании и Соединенных Штатах<ref>{{cite news|last=Smith|first=Rick|title=Transition Over, Ryan Allis Exits as Head of iContact|url=http://wraltechwire.com/business/tech_wire/opinion/blogpost/10884198/|accessdate=27 September 2012|newspaper=WRAL Local Tech Wire|date=21 March 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512221859/http://wraltechwire.com/business/tech_wire/opinion/blogpost/10884198/ |date=12 May 2014 }}</ref>. 2008 йылда Эллис «Нулдән миллионға тиклем» исеме аҫтында эшҡыуарлыҡ тураһында китап баҫтырып сығара({{lang-en|Zero to One Million}}) (McGraw-Hill, 2008)<ref>{{cite book|last=Allis|first=Ryan|title=Zero to One Million|url=https://archive.org/details/zerotoonemillion0000alli|year=2008|publisher=McGraw-Hill|location=New York|isbn=0071496661|page=[https://archive.org/details/zerotoonemillion0000alli/page/240 240]}}</ref>. == Наградалары == * 2008 «Ernst & Young» ойошмаһы буйынса йыл эшҡыуары<ref>{{cite web|title=Carolinas Program - 2008 Award Recipients|url=http://www.ey.com/US/en/About-us/Entrepreneurship/Entrepreneur-Of-The-Year/SEA_Carolinas_Article_2008_Award_Recipients|publisher=Ernst & Young|accessdate=27 September 2012}}{{dead link|date=August 2014}}</ref> * 2009 Американың йәштәр палатаһында иң бөйөк 10 йәш американ тип һанала<ref>{{cite web|title=TOYA Ryan Allis|url=http://www.youtube.com/watch?v=AG06c5rcMWQ|publisher=United States Junior Chamber|accessdate=27 September 2012}}</ref> * 2010 «Inc. Magazine» журналы буйынса 30 йәшкә еткәндәр һәм олораҡ кешеләр араһында 30 иң яҡшы эшҡыуарҙар исемлегенә инә<ref>{{cite news|last=Quinn|first=Matt|title=Ryan Allis and Aaron Houghton Founders of iContact|url=http://www.inc.com/30under30/2010/profile-ryan-allis-aaron-houghton-icontact.html|accessdate=27 September 2012|newspaper=INC Magazine|date=19 July 2010}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * [http://www.unfoundation.org/blog/ryan-allis.html Райан Эллистың профиле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303232010/http://www.unfoundation.org/blog/ryan-allis.html |date=2016-03-03 }} * [http://business.time.com/2011/11/18/from-dumpster-diving-to-running-a-50-million-company/ Time Magazine Article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316141918/http://business.time.com/2011/11/18/from-dumpster-diving-to-running-a-50-million-company/ |date=2015-03-16 }} * [http://holden.unc.edu/2012/03/a-conversation-with-ryan-allis/ Interview with UNC-CH Chancellor Holden Thorp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302212257/http://holden.unc.edu/2012/03/a-conversation-with-ryan-allis/ |date=2014-03-02 }} * [http://www.sramanamitra.com/2011/05/06/bootstrapping-to-1m-then-growing-to-40m-icontact-ceo-ryan-allis-chapel-hill-north-carolina-part-1/ Interview with Sramana Mitra] * [http://books.google.com/books/about/Zero_to_One_Million.html?id=6pchaYyOGf4C/ ''Нулдән миллионға тиклем'']{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Социаль эшҡыуарлыҡ]] [[Категория:Социаль эшҡыуарҙар]] ffkgugej4nwuaz6visla1qggmnugt1x Джон Кописки 0 88694 1302449 1276874 2026-08-11T17:53:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302449 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Джон Кописки |оригинал имени = {{lang-en|John Maxwell Kopiski}} |имя при рождении = |изображение = <!-- Брать только с commons или из ba-wiki, ссылки на другие сервера игнорируются --> |ширина = |описание изображения = <!-- Должно характеризовать портрет --> |род деятельности = фермер, эшҡыуар |дата рождения = 17.7.1949 |место рождения = {{ТУ|Лондон}}, [[Бөйөк Британия]] |гражданство = {{Рәсәй}} |дата смерти = |место смерти = |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = |награды и премии = |автограф = |сайт = |викисклад = }} '''Джон Максвелл Кописки''' ({{lang-en|John Maxwell Kopiski }}; [[17 июль]] [[1949 йыл]]) — Рәсәйҙең поляк-инглиз сығышлы эшҡыуары, фермер, «Богдарня» агрокультура туристик комплексына һәм «Рождество» һөт-ит копмлексына нигеҙ һалыусы. == Биография == Джон Кописки 1949 йылдың 17 июлендә [[Лондон]]да тыуған. Мәктәпте тамамлағас, ҡорос һатыусы Coutinho Caro & Co компанияһында тәжрибә туплай. 1972 йылдан [[Бангладеш]]тағы, ә һуңыраҡ [[Пакистан]]дағы һәм Көньяҡ Африкалағы компанияның филиалдары менән идара итә. 1982 йылда Balli Trading London күмер компанияһын етәкләй. 1991 йылда фирманың эштәре буйынса беренсе тапҡыр [[Рәсәй]]гә килә, бер үк ваҡыттта [[Тажикстан]]да баҙар асыу мөмкинлеген өйрәнә. Бер йылдан Мичуринскиҙа шахта һатып ала, үҙенең «Мичуринскуголь» күмер компанияһын аса һәм Рәсәйгә йәшәргә күсә. 1993 йылда Рәсәй гражданлығын ала. Ул [[Ким Филби]]нан ҡала, Рәсәй гражданлығы алған икенсе инглиз<ref name="LavkaLavka">{{cite news | title=Моя крыша – Господь Бог | publisher=LavkaLavka | url=http://lavkagazeta.com/fermery/u-menya-krysha-gospod-bog | lang=ru }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150419002429/http://lavkagazeta.com/fermery/u-menya-krysha-gospod-bog |date=2015-04-19 }}</ref>. Рәсәйгә күскәс, [[Владимир өлкәһе]]нең Петушинск районында «Богдарня» фермаһын һәм «Рождество» ит-һөт комплексын аса. Аграр бизнесын башлағанда, беренсе капиталы 500 мең доллар була<ref name="E. MAX"/> («Богдарня» фермаһы өсөн). Һуңыраҡ тағы ла 300 миллион һум «Рождество» МЖКһын төҙөүгә тотона. 2006 йылда 240 миллион һум льготалы кредит ала: яңы хужалыҡ агроетештереү комплексын үҫтереү милли проектында ҡатнаша. 2007 йылда «Вимм-Билль-Данн» компанияһы менән һөт менән тәҡмин итеү контракты төҙөй. Һуғыраҡ балаларға аҙыҡ етештереүсе «Агуша» компанияһына һәт һатыу тураһында контракт төҙөй<ref name="Петушки">{{cite news | title=Джон Кописки – русский патриот | publisher=Официальный сайт Петушинского района | url=http://www.petushki.info/index.php/home/arh-news/326-dgon.html | lang=ru }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924043626/http://www.petushki.info/index.php/home/arh-news/326-dgon.html |date=2016-09-24 }}</ref>. 2009 йылда фермер хужалығын үҫтереү өсөн, Владимир һәм Липецк өлкәләре бюджетынан 700 миллион һумлыҡ кредит ала<ref name="LIFENEWS">{{cite news | title=Россия выделила 25 миллионов долларов английскому фермеру |publisher= LifeNews |url= http://lifenews.ru/news/923 | lang=ru}}</ref>. 2015 йылда Рәсәй Президенты [[Путин Владимир Владимирович|В. Путин]] менән тура линияла ҡанташа<ref name="YouTube">{{cite news | title=Запись прямой линии |publisher= YouTube |url= http://www.youtube.com/watch?v=pIPMrgYelGM| lang=ru}}</ref>. == Социаль эшмәкәрлек == [[LavkaLavka]] фермер кооперативы ҡатнашыусыһы. Улар бергәләп ит фестивале үткәрә<ref name="LavkaLavka"/>. Джон Кописки Петушинск районы балалары өсөн балалар лагеры төҙөй. Унда балалар өсөн төрлө мастер-класстар һәм дәрестәр үткәрелә<ref name="LavkaLavka"/>. Экотуризмды үҫтерә. "Богдарни"ның базаһында мотоскейтта йөрөргә өйрәтәләр, парус спорты дәрестәре үткәрелә. Лапта һәм бура һуғыу уйыны популярлаштырыла. Бушлай туранан-тура бәйләнешле зоопарк эшләй<ref name="Богдарня">{{cite news | title=Контактный зоопарк | publisher=Официальный сайт АТК «Богдарня» | url=http://bogdarnya.ru/aktivnyj-otdykh/kontaktnyj-zoopark | lang=ru }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150421012526/http://bogdarnya.ru/aktivnyj-otdykh/kontaktnyj-zoopark |date=2015-04-21 }}</ref>. Ул шулай уҡ Петушинск районы уҡыусылары өсөн ижади конкурстар үткәрә. == Хужалыҡтың үҙенсәлектәре == Кописки малды һауыҡта бәйләмәй тотоу технологияһы менән аҫырай. Малды йыл буйы асыҡ урында тота. Ике айға тиклемге быҙыуҙарҙы әйләнә-тирәләге мөхиткә тиҙерәк өйрәнһендәр өсөн, махсус урында тота. Һуңынан уларҙы асыҡ урынға күсерәләр. Был технология тураһында ул [[Чехия]]ла өйрәнә. Шунан һуң ул үҙе Рәсәй мал ҡараусыларын өйрәтә башлай. Технологияны дөрөҫ ҡулланғанда Копински фермаһындағы [[һыйыр]]ҙар йылына ун мең литрға тиклем һөт бирә. Кописки бер фермаһында [[сыр]] эшләүҙе яйға һалған, унда унлаған төр сыр етештерелә. Төп сыр уйлап табыусы американлы Джей Роберт Клоуз, ул Рәсәйгә күсеп килгән. Копискиҙың фермаларында күпселек урындағы халыҡ эшләй. Әммә хужалыҡта сит ил кешеләре лә бар. Ферма эштәрен алып барыр өсөн Америка белгестәрен саҡырған. Кемдәрелер АҠШ-тан Рәсәйгә ғаиләһе менән күсеп килгән<ref name="E. MAX"/>. [[Башҡорт аты|Башҡорт]], дон, вятка, белорусс, ғәрәп, ахалкетин тоҡомло аттарын, орлор һәм рус юртаҡ аттарын, немец ганноверҙарын һәм француз першерондарын үрсетә. 2015 йылға ҡарата Копискиҙың хужалығында 3700 баш һыйыр иҫәпләнә<ref name="Комсомольская правда">{{cite news | title=Интервью |publisher= Комсомольская правда|url= http://www.kp.ru/daily/26368.4/3249442/| lang=ru}}</ref>. == Дингә ҡарашы == Рәсәйгә күскәс, [[Христианлыҡ|православиены]] ҡабул итә. Петушинск районындағы Воспушка ауылында емерелгән сиркәүҙе тергеҙә. Владимир өлкәһе Крутово ауылында өй һатып алғас, аграр бизнес менән шөғөлләнә башлай. Ауыл янында монастырь бар. Джон Кописки монастырҙың игуменьяһына емерелгән ферма урынында скит төҙөргә һәм фермалағы ҡалған һыйырҙарҙы монастырға һатып алырға тәҡдим итә. Игуменья килешмәй. Шунда Кописки үҙе һыйырҙар һатып алып ауыл хужалығы менән шөғөлләнергә булып китә<ref name="E. MAX">{{cite news | title=Рождение фермера | publisher=E. MAX | url=http://emax.ru/buslife/business/11767-rozhdenie-fermera.html | lang=ru }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304222013/http://emax.ru/buslife/business/11767-rozhdenie-fermera.html |date=2016-03-04 }}</ref>. == Шәхси тормошо һәм ҡыҙыҡһыныуҙары == Севастополдән рус милләтенән, Нина Валерьевна Копискиға өйләнгән. Биш бала үҫтерәләр. Музыка менән ҡыҙыҡһына. Ғаилә ансамбле төҙөй. Бергәләп компакт-дисктар яҙалар<ref name="альбом">[http://luckymangroup.ru/project/kopinski.html Lucky men group и Джон Кописки записали совместный альбом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150216061030/http://luckymangroup.ru/project/kopinski.html |date=2015-02-16 }}</ref>. Үҙен социал-демократ тип иҫәпләй<ref name="LavkaLavka"/>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.prodindustry.ru/archive/2005/april/0005.php Русский фермер — английский вариант] * [http://www.youtube.com/watch?v=pIPMrgYelGM Фермер Джон Кописки задаёт вопрос Путину] * [https://www.youtube.com/watch?v=r2zcBGTWupQ Сюжет на Russia Today] [[Категория:Рәсәй эшҡыуарҙары]] 2v4lgz7dpmkn3763lr0m1zpxjpy1wgn Телефон 0 90792 1302618 1288602 2026-08-11T20:25:23Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302618 wikitext text/x-wiki [[Файл:Alt_Telefon.jpg|thumb|1940 йылғы телевон аппараты]] [[Файл:1896_telephone.jpg|thumb|1896 йылғы Швеция телефоны[[Швеция|<nowiki/>]]]] [[Файл:ChampaignCountyHistoricalMuseum_20080301_4271.jpg|thumb|Магнето генераторы ҡул менән әйләндерә торған ағас телефон.]] [[Файл:TalAutoMusTelephoneCandlestick.jpg|thumb|Стенаға эленә торған аппарат[[Candlestick telephone|<nowiki/>]]]] [[Файл:HMNZS Te Kaha sound-powered telephone 20080702.jpg|thumb|Хәҙәерге заман ашығыс элемтә телефоны[[Sound-powered telephone|<nowiki/>]]]] [[Файл:Motorola L71 on the China Mobile network 20100521.jpg|thumb|Хәҙерге заман кеҫә телефоны]] '''Телефон''' ({{lang-grc|τῆλε}} «йыраҡ» һәм {{lang-grc2|φωνή}} «тауыш») — алыҫ арала урынлашҡан ике йәки бер нисә кешеге һөйләшеү өсөн [[тауыш]] тапшырыусы телекоммуникация сараһы. Телефон кеше тауышын [[кабель]], йәки башҡа электр сигналын тапшырыу сараһы аша йыраҡ араға тапшырыу өсөн, электр сигналына әйләндерә, икенсе ҡулланыусыла электр сигналын тауышҡа әйләндерә. 1876 йылда [[Александр Грэхем Белл]] беренсе тапҡыр тауыш тапшырыу ҡоролмаһына патент ала. Был инструмент һуңыраҡ күп тапҡыр камиллаша. Телефон тарихта бер-береһенән алыҫтағы кешеләргә туранан-тура һөйләшергә мөмкинлек биргән аппарат була. Бөгөн телефон бизнеста, дәүләт эшендә алыштырғыһыҙ һәм көнкүрештә күп ҡулланылған техника булып ҡала. Һөйләү өсөн [[микрофон]] <nowiki/>һәм алыҫта тауышты тыңлау өсөн наушниктар телефондың төп өлөштәре булып тора. Өҫтәмә рәүештә телефонда һөйләшергә теләүсе бар икәнен белдерә торған ҡыңғырау һәм икенсе аппараттың номерын йыйыу өсөн диск менәе йыһазландырыла.1970 йылдан һуң күпселек телефондарҙа әйләне торған диск ҡулланылмай, телефон трубкаһы1963 йылда DTMF эшләгән төмәле номер йыйыу йыһазы менән алыштырыла. Ғәҙәттә, микрофон һәм наушник телефон трубкаһына ҡуйыла. Номер йыйғыс телефон трубкаһына ҡуйыла, йәки база аппаратҡа ҡуйыла. Микрофон тауышты электр сигналына әйләндерә һәм телефон сымдары аша ҡабул итеүсе аппаратка тапшыра. Ҡабул итә торған аппараттын наушниктарында электр сигналдары ишетелә торған тауышҡа әйләндерелә. Стационар телефондарҙа электр сымдары ярҙамында бәйләнгән, [[кеҫә телефоны|кеҫә телефондары]] радиоэлемтә ярҙамында бәйләнеш булдыра. <span class="cx-segment" data-segmentid="63"></span> == Тарихы == Электр телефон аппаратына тиклем «телефон» термины башҡа уйлап табылған әйберҙәргә ҡарата ҡулланылған, һәм электр аппаратын уйлап табыусылар телефон тип атамаған. Елкәнле кәмәләр менән элемтә ҡоролмаһын 1844 йылда капитан Джон Тейлор уйлап сығара. Был ҡоролмала файҙаланылған дүрт борғо томанлы көндә суднолар<ref>Timbs, John; «Year Book of Facts in Science and Art», 1844 edition, p. 55.</ref> Һуңыраҡ, 1860 йылда Иоганн Филипп Рейс был терминда үҙенең Рейс телефоны өсөн ҡуллана, был тауышты электр сигналына әйләндерә торған беренсе аппарат була, телефон һүҙе күпселек телдәр лексикаһына инә.Грек телендә [[Грек теле|Greek]]:<span contenteditable="false"> </span><span lang="el" contenteditable="false">τῆλε</span>, ''tēle'', «йыраҡ» һәм φωνή, ''phōnē'', «тауыш» тигәнде аңлата, йәғни йыраҡтағы тауыш тигәнде аңлата. [[Файл:Alexander Graham Bell by E. J. Holmes, 1892, albumen silver print, from the National Portrait Gallery - NPG-NPG 2010 28GrahamBell-000001 (cropped).jpg|thumb|Белл Нью-Йорк һәм Чикаго араһында беренсе телефон бәйләнеше булдыра, 1892 йыл.]] <span class="cx-segment" data-segmentid="227"></span>Электр телефонын уйлап табыусыны билдәләү әленән-әле ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Радио, телевизор, лампочка һәм компьютер уйлап тапҡан кеүек, тауышты сым буйынса тапшырыуҙа ла бер нисә кеше эшләй, бер-береһенң идеяһын байырта һәм яңырта. Телефонды кем беренсе уйлап тапҡан тигән бәхәс яңырып тора. Чарльз Борсеур, Антонио Мауси, Иоганн Филипп Рейс, Александр Грэхем Белл, һәм Грей Елисей һәм башҡалар асышты үҙҙәренеке тип белдерә<ref>{{cite book|last = Coe|first = Lewis|title = The Telephone and It's Several Inventors: A History|url = https://archive.org/details/telephoneitsseve0000coel_y7q3|year = 1995|publisher = McFarland & Company, Inc.|location = Jefferson, NC|isbn = 978-0-7864-2609-6|page = [https://archive.org/details/telephoneitsseve0000coel_y7q3/page/5 5]}}</ref> Александр Грэхем Беллға 1876 йылда беренсе электр телефоны өсөн АҠШ тауар патенты бирелә.<ref name="Brown">{{cite book |last = Brown|first = Travis|title = Historical first patents: the first United States patent for many everyday things|publisher = Scarecrow Press|location = University of Michigan|year = 1994|edition = illustrated|page = 179|isbn = 978-0-8108-2898-8|url = http://books.google.ca/books?ei=WlVTSuiCE4e-yQS--PDiAg&id=V-NUAAAAMAAJ&dq}}</ref> Белл патенты көрәштә еңә һәм коммерцияла хәл иткес була. Белл алған патент беренсе төп патент була, бынан һуң телефон аппаратына патенттар күпләп бирелә .<ref>{{Patent|US|174465|Alexander Graham Bell: "Improvement in Telegraphy" filed on February 14, 1876, granted on March 7, 1876.}}</ref> Телефон уйлап табылғас, 1876 йылда венгр инженеры Тивэдэр Паскас телефон станциялары һәм селтәрҙәре төҙөү өсөн тоташтырғыс уйлап таба<ref>{{cite web |url = http://www.omikk.bme.hu/archivum/angol/htm/puskas_t.htm|title = Puskás, Tivadar|publisher = Omikk.bme.hu|date = |accessdate = 2010-05-23}}</ref> === Үҫеше === * 1844 — Инноченцо Манцетти тәүҙә «һөйләшә торған телеграф» йәки телефон. 'Һөйләшә торған телеграф' һәм 'тауышлы телеграф' яңы , 'телефон' исемен менән алыштырыла. * 1854 йылдың 26 августы — Чарльз Борсеул [[L'Illustration]] (Paris) журналында «Transmission électrique de la parole» (һөйләмде электр ярҙамында тапшырыу) тигән мәҡәләһен баҫып сығара, Йохан Райс аппаратына шылтыратыу тураһында яҙа. * 1861 йылдың 26 октябре — Йохан Райс (1834—1874) Франфурт физика йәмғиәте алдында үҙе эшләгән телефон аппаратын күрһәтә. * 1865 йылдың 22 августы, La Feuille d’Aoste гәзите хәбәр итеүенсә «Манцетти әфәнде һөйләгән һүҙҙе телеграф сымдары аша тапшырыу ысулын күрһәткән тигән хәбәр йөрөй, инглиз техниктары бер нисә шәхси телефон линияһы төҙөргә ҡарар иткән». Әммә Белл телефоны менән Англия 1876 йылға тиклем таныш булмай. * 1871 йыдың 28 декабре — Антонио Меуччи америка патент бюроһына протест ебәрә, ике кешегә һөйләшеү өсөн «тауышлы телеграф» булыуы турыһында хәбәр ителә. Был протест, киләсәктә асыш өсөн киҫәтеү итеп бирелгәне асыҡлана. * 1875 йылдың 6 апреле «Электр телеграфында шылтыратыуҙы тапшырыусы һәм ҡабул итеүсе ҡоролмалар» тигән патент Беллға бирелә. * 11876 йылдың 11 феврале — Грей шыйыҡ телефон тапшырғысы уйлап таба, әммә уны эшләп булмай. * 1876 йылдың 14 феврале — Элиша Грей телеграф схемаһы аша кеше тауышын тапшырыу асышы өсөн патент ала. * 1876 йыл — Александр Белл «Яҡшыртылған телеграф» өсөн патент һорай, яңы телефонда амплитуда модуляцияһы ҡулланыла. * 1876 йылдың 7 марты — Белл электр тогын тауыш тулҡыны кеүек тибрәлтеп йыр һәм башҡа тауышты тапшырыу өсөн «Яҡшыртылған телеграф» тигән патент ала. * 1876 йылдың 10 марты — тауыш беренсе тапҡыр уңышлы тапшырыла. Белл трубкаға «Ватсон әфәнде банда килегеҙ, һеҙҙе күрәһем килә» тип әйтә. Ватсон һәр һүҙҙе асыҡ ишетә. * 1877 йылың 30 ғинуары — даими магнит, тимер диафрагмалар, ҡыңғырыуы булған телефонға Белл патент ала. * 1877 йылдың 27 апреле — [[Эдисон Томас Алва|Эдисон]] углеродлы тапшырғыс өсөн патент ала. == Лицензия == Возмездный бәйләнеш буйынса хеҙмәттәр күрһәтеүгә лицензия нигеҙендә генә тормошҡа ашырғанда юридик берәмектәрҙең һәм шәхси эшҡыуарҙарҙың эшмәкәрлеге.<ref>[https://itsoft.ru/data-center/licence/when/ Ни лецензия бәйләнеш кәрәк.]</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Кеҫә телефоны]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Brooks, John. (1976) ''Telephone: The first hundred years'' (Harpercollins, 1976). [[Категория:Элемтә]] [[Категория:Офис техникаһы]] 9eazefhh0xu5ejr3s8ixluaeahuizl9 Миһримаһ Солтан мәсете 0 91795 1302591 1233878 2026-08-11T20:05:37Z InternetArchiveBot 31336 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302591 wikitext text/x-wiki {{Мечеть |Русское название = Миһримаһ Солтан мәсете |Оригинальное название = {{lang-tr|Mihrimah Sultan Camii}} |Изображение = Istanbul - Mesquita de Mihrimah.JPG |Подпись изображения = Миһримаһ Солтан мәсете |Ширина изображения = |Страна = Төркиә |Название местоположения = |Местоположение = Истанбул |Адрес = |lat_dir =N|lat_deg =41|lat_min =01|lat_sec =45 |lon_dir =E|lon_deg =28|lon_min =56|lon_sec =09 |region = TR |CoordScale = |Архитектор = [[Синан]] |Начало строительства = 1562 |Окончание строительства = 1565 |Состояние = эшләй |Количество куполов = 1 |Высота = |Высота купола = 37 м |Диаметр купола = 19 м |Количество минаретов = 1 }} '''Миһримаһ Солтан мәсете''' ({{lang-tr|''Mihrimah Sultan Camii''}}) — [[XVI быуат]]та төҙөлгән [[Истанбул]]дағы мәсет. Архитектор [[Синан]] проекты буйынса [[Сөләймән I]] ҡыҙы [[Миһримаһ]] өсөн төҙөлә. 1562 −1565 йылдарҙа төҙөлә. [[Файл:Mihrimah Sultan Mosque (Edirnekapı) Interior.jpg|thumb|left|Интерьеры]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite book | last = Faroqhi | first = Suraiyah | year = 2005 | title = Subjects of the Sultan: Culture and Daily Life in the Ottoman Empire | url = https://archive.org/details/subjectsofsultan0000faro | publisher = I B Tauris | location = | isbn = 1-85043-760-2 }} * {{cite book | last = Freely | first = John | year = 2000 | title = Blue Guide Istanbul | url = https://archive.org/details/istanbulcityguid0000free | publisher = W. W. Norton & Company | location = | isbn = 0-393-32014-6 }} * {{cite book | last = Rogers | first = J.M. | year = 2007 | title = Sinan: Makers of Islamic Civilization | url = https://archive.org/details/sinan0000roge | publisher = I B Tauris | location = | isbn = 1-84511-096-X }} {{Истанбул мәсеттәре}} [[Категория:Синан архитекторы проекттары]] [[Категория:Истанбул мәсеттәре]] 27lwtmkyj53lr31kpcagy5mr6z2hyqh Педро II 0 94378 1302594 1291956 2026-08-11T20:10:16Z InternetArchiveBot 31336 Add 9 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302594 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Педро II | оригинал имени = {{lang-pt|Pedro II}} | изображение = Pedro Américo - D. Pedro II na abertura da Assembléia Geral.jpg | описание изображения = | ширина = 280 |герб = Coat of arms of Brazil (1822–1853).svg | ширина герба = 90 | должность = [[Бразилия империяһы|Бразилия]] императоры | порядок = 2 | флаг = Flag_of_Empire_of_Brazil_(1847-1889).svg | периодначало = [[7 апрель]] [[1831]] | периодконец = [[16 ноябрь]] [[1889]] | предшественник = [[Педро I]] | преемник = титул бөтөрөлгән | коронация = [[18 июль]] [[1841]] | отречение = [[16 ноябрь]] [[1889]] | наследник = Изабелла Бразилиялы | регент1 = Изабелла Бразилиялы | регент1периодначало = [[1871 йыл]] | регент1периодконец = [[1872 йыл]] | регент2 = Изабелла Бразилиялы | регент2периодначало = [[1876 йыл]] | регент2периодконец = [[1877 йыл]] | регент3 = Изабелла Бразилиялы | регент3периодначало = [[1887 йыл]] | регент3периодконец = [[1889 йыл]] | вероисповедание = [[Католицизм]] | дата рождения = 2.12.1825 | место рождения = [[Рио-де-Жанейро]], [[Бразилия империяһы]] | дата смерти = 5.12.1891 | место смерти = {{МестоСмерти|Париж|Парижда}}, [[Франция]] | похоронен = Петрополис | род = Браганса | имя при рождении = | отец = [[Педро I]] | мать = Мария Леопольдина Австриялы | супруга =Тереза Кристина Бурбон-Сицилиялы | дети = '''улдары:''' Афонсо, Педро<br /> '''ҡыҙҙары:''' Изабелла, Леопольдина | награды ={{{!}} {{!}}{{!!}}<!-- {{Кавалер Бразильского ордена Розы}} --> {{!}}- {{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Южного Креста}}{{!!}}{{Орден Золотого руна}}{{!!}}{{Орден Спасителя}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер Большого Креста ордена Почётного легиона}}<!-- {{!!}}{{Кавалер Высшего ордена Святого Благовещения}} -->{{!!}}{{Кавалер Большого креста ордена Леопольда I}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер ордена Слона}}{{!!}}{{Орден Подвязки}}{{!!}}<!-- {{Кавалер Мальтийского ордена}} --> {{!}}- {{!}}{{Орден Серафимов}}{{!!}}{{Орден Полярной звезды (1748-1975, Швеция)}}<!-- {{!!}}{{Кавалер Большого креста ордена Нидерландского льва}} --> {{!}}- {{!}}<!-- {{Большой крест ордена Башни и Меча}}{{!!}} -->{{Орден Звезды Румынии}}<!-- {{!!}}{{Кавалер Большого креста Королевского венгерского ордена Святого Стефана}} --> {{!}}- {{!}}{{Орден Чёрного орла}}{{!!}}{{Орден Меджидие 1 степени}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Орден Андрея Первозванного}}{{!!}}{{Орден Святого Александра Невского}}{{!!}}{{Орден Белого орла (Российская империя)}}{{!!}}{{Орден Святой Анны 1 степени}} {{!}}- {{!}}{{Орден Святого Станислава 1 степени}} {{!}}} | автограф = Signature Pedro II.png | монограмма = Monogram of Peter II.svg }} '''Педро II''' ({{lang-pt|Pedro II}}, [[2 декабрь]] [[1825 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1891 йыл]]) — Браганса династияһынан [[1831]]—[[1889]] йылдарҙа хакимлыҡ иткән [[Бразилия империяһы|Бразилия императоры]]. == Биографияһы == Тыуғандағы исеме — Педро ди Алкантара Жуан Карлуш Леополдо Салвадор Бибиано Франсишко Шавьер ди Паула Леокадио Мигел Габриэл Рафаэл Гонзага ди Браганса һәм Аустрия ({{lang-pt|Pedro de Alcântara João Carlos Leopoldo Salvador Bibiano Francisco Xavier de Paula Leocádio Miguel Gabriel Rafael Gonzaga de Bragança e Áustria}}). Атаһы [[Педро I]] император булыуҙан баш тартҡас, Педро биш кенә йәшлек сағында империя тәхетенә ултыра. Бразилия парламенты [[1840 йыл]]ға тиклем дауам иткән регентлыҡ урынлаштыра. Педро үҙе баҫалҡы холоҡло булған, яҡшы белем алған (уның тәүге опекуны Бразилияның бөйөк дипломаты, ғалим, философ һәм шағир Жозе Бонифасиу ди Андрада һәм Силва булған). [[1843 йыл]]да ул Ике Сицилия короле Франциск I ҡыҙы Тереза Кристина Бурбон-Сицилиялыға ([[1822]]—[[1889]]) өйләнә, уларҙың ике ҡыҙы һәм ике улы тыуа: * Афонсо ([[1845]]—[[1847]]) * Изабелла ([[1846]]—[[1921]]), кронпринцесса, Бразилия регенты. Графа д’Э принц Гастон Орлеанлыға (1842—1922) кейәүгә сыға. * Леопольдина ([[1847]]—[[1871]]), принц Август Саксен-Кобург-Готлыға (1842—1922) кейәүгә сыға. * Педро ([[1848]]—[[1850]]). Педро II оҙайлы хакимлығы ауыр һәм аяуһыҙ һуғыштар сираты менән оҙатылған. 1865 йылда башланған Парагвай һуғышы бигерәктә ауыр булған. Был осорҙа император һәм уның подданыйҙары Бразилияның көсһөҙлөгөн һәм артта ҡалыуын һиҙгәндәр. Бразилия армияһына ҡорал, амуниция һәм аҡса етешмәгән, илдең барлыҡ тиерлек ирекле халҡы армияға саҡырылған. Бөтә алдынғы ҡарашлы кешеләр өсөн ҡоллоҡто юҡҡа сығарыу кәрәклеге билдәле булған. [[Файл:Imperial Palace of Brazil.jpg|thumb|350px|Император Педро II йәшәгән Кинта-да-Боа-Виста һарайы.]] Педро үҙе либераль ҡарашлы һәм мәрхәмәтле кеше булараҡ, аболиционизм идеяларын хуплаған, әммә ҡол биләүселәрҙең ҡаршылығынан ҡурҡҡан. Шулуҡ ваҡытта республикасы офицерҙар араһында Бразиляла республика урынлаштырыу һәм [[ҡоллоҡ]]то бөтөрөү маҡсатында заговор барлыҡҡа килә. 1888 йылда император Европала дауаланған ваҡытта, уның ҡыҙы — регент Изабелла ҡоллоҡто юҡҡа сығарыу тураһындағы ҡанунға ҡул ҡуя. Әммә был монархияны ҡотҡара алмай, һәм 1889 йылдың 15 ноябрендә республикасылар [[Рио-де-Жанейро]]ла ихтилал күтәреп Педроның тәхетенән ҡолауы хаҡында иғлан итәләр. 16 ноябрҙә Педро II тәхеттән баш тарта, һәм [[Португалия]]ға күсә. Педро 1891 йылдың 5 декабрендә [[Париж]]да вафат була. 1939 йылда императорҙың һәм уның ҡатынының мәйеттәре Бразилияла яңынан ерләнә. == Бүләктәре == Бразилия ордендары: * Христ ордены<ref name="Barman1999 p.11">Barman, Roderick J. Citizen Emperor: Pedro II and the Making of Brazil, 1825—1891. Stanford: Stanford University Press, 1999, p. 11. ISBN 0-8047-3510-7 {{ref-en}}</ref> * Изге Бенедикт Авислы ордены<ref name="Barman1999 p.11"/> * Сантьяго һәм ҡылыс ордены<ref name="Barman1999 p.11"/> * Көньяҡ тәре ордены<ref name="Barman1999 p.11"/> * Педро I ордены<ref name="Barman1999 p.11"/> * Рауза ордены<ref name="Barman1999 p.11"/> Башҡа дәүләттәр наградалары: * Изге апостол Андрей Первозванный ордены, Изге Александр Невский ордены, Аҡ бөркөт ордены, I дәрәжәләге Изге Анна ордены һәм I дәрәжәләге Изге Станислав ордены<ref name="Sauer1889 p.41" />. * Изге Стефан король венгр ордены<ref name="Sauer1889 p.41">Sauer, Arthur. Almanak Administrativo, Mercantil e Industrial (Almanaque Laemmert). Rio de Janeiro: Laemmert & C., 1889, p. 41 {{ref-pt}}</ref>. <!-- * Большой крест бельгийского [[Орден Леопольда I|ордена Леопольда I]]<ref name="Sauer1889 p.41"/>. * Большой крест румынского [[Орден Звезды Румынии|ордена Звезды Румынии]]<ref name="Sauer1889 p.41"/>. * Рыцарь датского [[Орден Слона|ордена Слона]]<ref name="Sauer1889 p.41"/>. * Большой крест [[Орден Святого Януария|ордена Святого Януария]] Королевства Обеих Сицилий<ref name="Sauer1889 p.41"/>. * Большой крест ордена Святого Фердинанда «За заслуги» Королевства Обеих Сицилий<ref name="Sauer1889 p.41"/>. * Большой крест французского [[Орден Почётного легиона|ордена Почётного легиона]]<ref name="Sauer1889 p.41"/>. * Большой крест греческого [[Орден Спасителя|ордена Спасителя]]<ref name="Sauer1889 p.41"/>. * Большой крест нидерландского [[Орден Нидерландского льва]]<ref name="Sauer1889 p.41"/>. * Большой крест испанского [[Орден Золотого руна|ордена Золотого руна]]<ref name="Sauer1889 p.41"/>. * Рыцарь британского [[Орден Подвязки|ордена Подвязки]]<ref>Begent, Peter J.; Hubert Chesshyre; eds. The Most Noble Order of the Garter: 650 Years. London: Spink & Son Ltd., 1999, p. 212 ISBN 1-902040-20-1 {{ref-en}}</ref>. * Большой крест [[Мальтийский орден|Мальтийского ордена]]<ref name="Sauer1889 p.41"/>. * Большой крест [[Орден Святого Гроба Господнего Иерусалимского|Ордена Святого Гроба Господня]]<ref name="Sauer1889 p.41"/>. * Большой крест Константиновского ордена святого Георгия<ref name="Sauer1889 p.41"/> * Большой крест португальского [[Орден Непорочного зачатия Девы Марии Вилла-Викозской|ордена Непорочного зачатия девы Марии Вилла-Викозской]]<ref name="Sauer1889 p.41"/>. * Большой крест португальского ордена [[Орден Башни и Меча|ордена Башни и Меча]].<ref name="Sauer1889 p.41"/> * Большой крест прусского [[Орден Чёрного орла|ордена Чёрного орла]]<ref name="Sauer1889 p.41"/> * Кавалер итальянского [[Высший орден Святого Благовещения (Италия)|Высшего ордена Святого Благовещения]]<ref name="Sauer1889 p.41"/>. * Большой крест шведского [[Орден Серафимов|ордена Серафимов]]<ref name="Sauer1889 p.41"/>. * Большой крест шведского [[Орден Полярной звезды|ордена Полярной звезды]].<ref name="Sauer1889 p.41"/> * Турецкий [[Меджидие (орден)|орден Меджидие]] I класса<ref name="Sauer1889 p.41"/>. --> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * {{cite book | last1 = Barman | first1 = Roderick J. | year = 1999 | title = Citizen Emperor: Pedro II and the Making of Brazil, 1825–1891 | publisher = Stanford University Press | location = Stanford | isbn = 978-0-8047-3510-0 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Benevides | first1 = José Marijeso de Alencar | year = 1979 | language = Portuguese | title = D. Pedro II, patrono da astronomia brasileira | publisher = Imprensa oficial do Ceará | location = Fortaleza | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Besouchet | first1 = Lídia | year = 1993 | language = Portuguese | title = Pedro II e o Século XIX | edition = 2nd | publisher = Nova Fronteira | location = Rio de Janeiro | isbn = 978-85-209-0494-7 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Bethell | first1 = Leslie | authorlink1 = Leslie Bethell | year = 1993 | title = Brazil: Empire and Republic, 1822–1930 | url = https://archive.org/details/brazilempirerepu0000unse | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge, United Kingdom | isbn = 978-0-521-36293-1 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Bueno | first1 = Eduardo | year = 2003 | language = Portuguese | title = Brasil: uma História | url = https://archive.org/details/brasilumahistori0000buen | publisher = Ática | location = São Paulo | isbn = 978-85-08-08952-9 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Calmon | first1 = Pedro | year = 1975 | language = Portuguese | title = História de D. Pedro II | volume = 1–5 | publisher = J. Olympio | location = Rio de Janeiro | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Calmon | first1 = Pedro | year = 2002 | language = Portuguese | title = História da Civilização Brasileira | publisher = Senado Federal | location = Brasília | oclc = 685131818 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Carvalho | first1 = José Murilo de | year = 2007 | language = Portuguese | title = D. Pedro II: ser ou não ser | publisher = Companhia das Letras | location = São Paulo | isbn = 978-85-359-0969-2 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Doratioto | first1 = Francisco | year = 2002 | language = Portuguese | title = Maldita Guerra: Nova história da Guerra do Paraguai | url = https://archive.org/details/malditaguerranov0000dora | publisher = Companhia das Letras | location = São Paulo | isbn = 978-85-359-0224-2 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Ermakoff | first1 = George | year = 2006 | language = Portuguese | title = Rio de Janeiro — 1840—1900 — Uma crônica fotográfica | publisher = G. Ermakoff Casa Editorial | location = Rio de Janeiro | isbn = 978-85-98815-05-3 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Graham | first1 = Richard | year = 1994 | title = Patronage and Politics in Nineteenth-Century Brazil | url = https://archive.org/details/patronagepolitic00unse | publisher = Stanford University Press | location = Stanford | isbn = 978-0-8047-2336-7 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Gray | first1 = Charlotte | authorlink1 = Charlotte Gray (author) | year = 2006 | title = Reluctant Genius: The Passionate Life and Inventive Mind of Alexander Graham Bell | url = https://archive.org/details/reluctantgeniusp0000gray | publisher = HarperCollins | location = Toronto | isbn = 978-0-00-200676-7 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Levine | first1 = Robert M. | year = 1999 | title = The History of Brazil | url = https://archive.org/details/historyofbrazilt00robe | publisher = Greenwood Press | location = Westport, Connecticut | isbn = 978-0-313-30390-6 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Lira | first1 = Heitor | year = 1977 | language = Portuguese | title = História de Dom Pedro II (1825—1891): Ascenção (1825–1870) | volume = 1 | publisher = Itatiaia | location = Belo Horizonte | ref = Lira_1977_Vol_1 }} * {{cite book | last1 = Lira | first1 = Heitor | year = 1977 | language = Portuguese | title = História de Dom Pedro II (1825—1891): Fastígio (1870—1880) | volume = 2 | publisher = Itatiaia | location = Belo Horizonte | ref = Lira_1977_Vol_2 }} * {{cite book | last1 = Lira | first1 = Heitor | year = 1977 | language = Portuguese | title = História de Dom Pedro II (1825—1891): Declínio (1880—1891) | volume = 3 | publisher = Itatiaia | location = Belo Horizonte | ref = Lira_1977_Vol_3 }} * {{cite book | last1 = Martins | first1 = Luís | year = 2008 | language = Portuguese | title = O patriarca e o bacharel | edition = 2nd | publisher = Alameda | location = São Paulo | isbn = 978-85-98325-68-2 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Mônaco Janotti | first1 = Maria de Lourdes | year = 1986 | language = Portuguese | title = Os Subversivos da República | publisher = Brasiliense | location = São Paulo | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Munro | first1 = Dana Gardner | year = 1942 | title = The Latin American Republics: A History | url = https://archive.org/details/latinamericanrep0000dana | publisher = D. Appleton | location = New York | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Olivieri | first1 = Antonio Carlos | year = 1999 | language = Portuguese | title = Dom Pedro II, Imperador do Brasil | publisher = Callis | location = São Paulo | isbn = 978-85-86797-19-4 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Rodrigues | first1 = José Carlos | year = 1863 | language = Portuguese | title = Constituição política do Império do Brasil | publisher = Typographia Universal de Laemmert | location = Rio de Janeiro | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Salles | first1 = Ricardo | year = 1996 | language = Portuguese | title = Nostalgia Imperial | publisher = Topbooks | location = Rio de Janeiro | oclc = 36598004 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Sauer | first1 = Arthur | year = 1889 | language = Portuguese | title = Almanak Administrativo, Mercantil e Industrial | publisher = Laemmert & C. | location = Rio de Janeiro | oclc = 36598004 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Schwarcz | first1 = Lilia Moritz | year = 1998 | language = Portuguese | title = As barbas do Imperador: D. Pedro II, um monarca nos trópicos | url = https://archive.org/details/asbarbasdoimpera00schw | edition = 2nd | publisher = Companhia das Letras | location = São Paulo | isbn = 978-85-7164-837-1 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Skidmore | first1 = Thomas E. | year = 2003 | language = Portuguese | title = Uma História do Brasil | publisher = Paz e Terra | location = São Paulo | isbn = 978-85-219-0313-0 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Topik | first1 = Steven C. | year = 2000 | title = Trade and Gunboats: The United States and Brazil in the Age of Empire | publisher = Stanford University Press | location = Stanford | isbn = 978-0-8047-4018-0 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Vainfas | first1 = Ronaldo | year = 2002 | language = Portuguese | title = Dicionário do Brasil Imperial | publisher = Objetiva | location = Rio de Janeiro | isbn = 978-85-7302-441-8 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Vasquez | first1 = Pedro Karp | year = 2003 | language = Portuguese | title = O Brasil na fotografia oitocentista | publisher = Metalivros | location = São Paulo | isbn = 978-85-85371-49-4 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Viana | first1 = Hélio | year = 1994 | language = Portuguese | title = História do Brasil: período colonial, monarquia e república | url = https://archive.org/details/historiadobrasil0000vian | edition = 15th | publisher = Melhoramentos | location = São Paulo | isbn = 978-85-06-01999-3 | ref = harv }} {{refend}} == Һылтанмалар == * {{Сотрудник РАН|51690|императора Педру II д'Алькантара}} [[Категория:Бразилия императорҙары]] [[Категория:Франция фәндәр академияһы ағзалары]] [[Категория:Төшөрөлгән монархтар]] sk6x73nltyperm4xq3bioj727qexwoa Тымыҡ океан һуғышы 0 95677 1302584 1282246 2026-08-11T20:01:11Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302584 wikitext text/x-wiki {{Вооружённый конфликт |конфликт = Тымыҡ океан һуғышы |часть = |изображение = [[Файл:Map of the War of the Pacific.en.svg|300px]] |заголовок = |дата = [[14 февраль]] [[1879]] — [[20 октябрь]] [[1883]] |место = [[Көньяҡ Америка]] |причина = [[Чили]] баҡыр мәғдәне ятҡылыҡтары булған [[Атакама]] сүле территорияһының [[Перу]] һәм [[Боливия]] өлөштәрен яулап алыу маҡсатында һуғышты башлай |итог = Чилиҙың еңеүе |изменения = Антофагаста провинцияһы [[Боливия]]нан [[Чили]]ға күсә. [[Тарапака]] һәм [[Арика (өлкә)|Арика]] провинциялары [[Перу]]нан [[Чили]]ға күсә. Такна ваҡытлыса ([[1929 йыл]]ға тиклем) [[Перу]]нан [[Чили]]ға күсә |противник1 = {{Флагификация|Чили}} |противник2 = {{Флагификация|Боливия}} <small>([[1880 йыл]]ға тиклем)</small><br /> {{Флагификация|Перу}} <small>([[1879 йыл]]дың апреленән)</small> |командир2 = [[Файл:Flag of Peru.svg|20px|border]] Мариано Игнасио Прадо (1876—1879)<br /> [[Файл:Flag of Peru.svg|20px|border]] Николас де Пиерола (1879—1881)<br /> [[Файл:Flag of Peru.svg|20px|border]] Франциско Гарсиа Калдерон (12.04.1881—28.09.1881)<br /> [[Файл:Flag of Peru.svg|20px|border]] Лизардо Монтеро (1881—1883)<br /> [[Файл:Flag of Peru.svg|20px|border]] Мигель Иглесиас (1882—1885)<br /> [[Файл:Flag of Bolivia.svg|20px|border]] Хиларион Даса (1876—1879)<br /> [[Файл:Flag of Bolivia.svg|20px|border]] Нарцисо Компейо Лерос (1879—1884)<br /> |командир1 = [[Файл:Flag of Chile.svg|20px|border]] Анибал Пинто Гармедиа (1876—1881)<br /> [[Файл:Flag of Chile.svg|20px|border]] Доминго Санта Мария Гонсалес (1881—1886)<br /> |силы1 = |силы2 = | casualties1 = һәләк булғандар:<br/>2425—2791<ref name="casualties2"/><br/>Яраланғандар:<br/>6247—7193<ref name="casualties2">{{harvnb|Sater|pp=348}} Table 22. The statistics on battlefield deaths are inaccurate because they do not provide follow up information on those who subsequently died of their wounds.</ref> | casualties2 = һәләк булғандар:<br/>12934—18213<ref name="casualties3"/><br/>Яраланғандар:<br/> 7891—7896<ref name="casualties3">{{harvnb|Sater|pp=349}} Table 23.</ref><br/>Һуғышта һәләк булғандар һәм яраланғандар:<br/>4367—10467<ref name="casualties3"/> }} '''Тымыҡ океан һуғышы (1879—1883)''' — [[Чили|Чилиҙың]] баҡыр мәғдәне ятҡылыҡтары булған территорияларҙы яулап алыу маҡсатында [[Перу]] һәм [[Боливия]]ға ҡаршы һуғышы. Диңгеҙҙә өҫтөнлөк итеп чилиҙар еңеү яулайҙар һәм баҡыр мәғдәне ятҡылыҡтары булған территорияларҙы баҫып алалар. == Сәбәптәре == [[Чили]] баҡыр мәғдәне ятҡылыҡтарына бай булған [[Атакама]] сүле территорияһының [[Перу]] һәм [[Боливия]] өлөштәрен яулап алыу маҡсатында һуғышты башлап ебәрә<ref name="БСЭ" />. == Һуғыш барышы == [[Файл:Gdp.ops.en.400.png|thumb|left|Чили ғәскәрҙәре һәм флотының хәрби операциялары.]] 1879 йылдың февралендә Чили ғәскәрҙәре Боливияға һөжүм итәләр. Боливия менән теләктәшлек килешеү төҙөгән Перу шул уҡ йылдың апрелендә һуғышҡа инә. Диңгеҙҙә хакимлыҡ итеп, чилиҙар йыл аҙағына ҡарай Боливия яр буйын һәм Перуның [[Тарапака]] провинцияһын баҫып алалар. Боливия фактик рәүештә һуғыштан сыға. 1880 йылдың апрелендә Чили флоты Перуның төп порты Кальяоны ҡамайҙар, ә 1881 йылдың ғинуарында илдең баш ҡалаһы [[Лима]]ны яулап алалар<ref name="БСЭ" />. Селитра сығарыу монополияһы алған [[Бөйөк Британия]] Чилиға булышлыҡ күрһәткән, ә [[АҠШ]] был төбәктә нығыныу маҡсатында Перу һәм Боливияға ярҙам итергә вәғәҙә бирә<ref name="БСЭ" />. == Һуғыштың тамамланыуы һәм уның эҙемтәләре == 1883 йылдың июлендә Чили ғәскәрҙәре тағы ла ике тапҡыр Перу ғәскәрҙәрен ҡыйраталар. Шул уҡ йылдың 12 июнендәге килешеүгә ярашлы Перу хөкүмәте Чилиға Тарапака провинцияһын ғүмерлеккә, ә Такна һәм Арика провинцияларын 10 йылға (ғәмәлдә тик Такна ғына 1929 йылда ҡайтарыла) тапшырырға мәжбүр була. 1884 йылдың 4 апрелендәге Валпараисо ҡалаһындағы Чили һәм Боливия араһындағы солохҡа ярашлы Боливия Антофагаста өлкәһен бирергә мәжбүр була һәм шуның менән ул диңгеҙгә сығыу юлынан мәхрүм ителә. Был торош 1904 йылғы Боливия һәм Чили араһында ҡул ҡуйылған тыныслыҡ килешеүендә нығытыла<ref name="БСЭ" >[http://bse.sci-lib.com/article110875.html Тихоокеанская война 1879—1883 // Большая советская энциклопедия: в 30 т. / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — Т. 25 : Струнино — Тихорецк. — 600 с.]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{cite book | last = Barros Arana | first = Diego | authorlink = Diego Barros Arana | title = Historia de la guerra del Pacífico (1879–1880) (History of the War of the Pacific (1879–1880)) | place = Santiago, Chile | publisher = Librería Central de Servat i C<sup>a</sup> <!-- "Esquina de Huérfanos i Ahumada" is an address, meaning "Corner of Huerfanos and Ahumada (streets)" --> | year = 1881a | volume = 1 | edition = | url = http://www.archive.org/details/historiadelague00arangoog | isbn = | ref = harv | language = Spanish }} * {{cite book | last = Barros Arana | first = Diego | authorlink = Diego Barros Arana | title = Historia de la guerra del Pacífico (1879–1880) (History of the War of the Pacific (1879–1880)) | place = Santiago, Chile | publisher = Librería Central de Servat i C<sup>a</sup> | year = 1881b | volume = 2 | edition = | url = http://www.archive.org/details/historiadelague01arangoog | isbn = | ref = harv | language = Spanish }} * {{cite book | last = Basadre | first = Jorge | authorlink = Jorge Basadre | title = Historia de la Republica del Peru, La guerra con Chile | location = Lima, Peru | publisher = Peruamerica S.A., | year = 1964 | edition = | url = http://www.unjbg.edu.pe/basadre/ | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071211081817/http://www.unjbg.edu.pe/basadre/ | archivedate = 11 December 2007 | isbn = | ref = harv | language = Spanish }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071211081817/http://www.unjbg.edu.pe/basadre/ |date=11 December 2007 }} * {{cite book | last = Bulnes | first = Gonzalo | title = Chile and Peru: the causes of the war of 1879 | place = Santiago, Chile | publisher = Imprenta Universitaria | year = 1920 | edition = | url = http://www.archive.org/details/chileperucauseso00bulnuoft | isbn = | ref = harv }} * {{cite book | last = Chilean government | title = Boletín de la Guerra del Pacífico (Bulletin of the War of the Pacific) | place = Santiago, Chile | publisher = Editorial Andres Bello | year = 1879–1881 | edition = | url = http://books.google.com/books?id=hH_BiSV-hYkC | isbn = | language = Spanish }} * {{cite book | last = Villalobos | first = Sergio | authorlink = Sergio Villalobos | title = Chile y Perú, la historia que nos une y nos separa, 1535-1883 | place = Chile | publisher = Editorial Universitaria | year = 2004 | accessdate= | edition = 2nd | url = | isbn = 9789561116016 | ref = harv | language = Spanish }} * {{cite book | last = De Varigny | first = Charles | title = La Guerra del Pacífico | place = Santiago de Chile | publisher = Imprenta Cervantes | year = 1922 | volume = 1 | edition = | url = http://www.archive.org/details/laguerradelpacif00vari | isbn = | language = Spanish }} * {{cite book | first=Adrian J. | last=English | title = Armed forces of Latin America: their histories, development, present strength, and military potential | url=https://archive.org/details/armedforcesoflat0000engl | year= 1985 | publisher=Jane's Information Group, Incorporated | isbn = 978-0-7106-0321-0 | ref = harv }} * {{cite book | last = Farcau | first = Bruce W. | title = The Ten Cents War, Chile, Peru and Bolivia in the War of the Pacific, 1879–1884 | place = Westport, Connecticut, London | publisher = Praeger Publishers | year = 2000 | accessdate=January 17, 2010 | edition = | url = http://books.google.com/?id=BsxISMTwsSUC | isbn = 978-0-275-96925-7 | ref = harv }} * {{cite journal | last = Jefferson Dennis | first = William | title = Documentary history of the Tacna-Arica dispute from University of Iowa studies in the social sciences | place = Iowa | publisher = University Iowa City | year = 1927 | volume = 8 | edition = | url = http://books.google.de/books?id=kL0JAAAAIAAJ | isbn = }} * {{cite book | last = Paz Soldan | first = Mariano Felipe | authorlink = Mariano Felipe Paz Soldán | title = Narracion Historica de la Guerra de Chile contra Peru y Bolivia (Historical narration of the Chile's War against Peru and Bolivia) | place = Buenos Aires, Argentina | publisher = Imprenta y Libreria de Mayo, calle Peru 115 | year = 1884 | edition = | url = http://www.archive.org/details/narracionhistri00soldgoog | isbn = | language = Spanish }} * {{cite book | last = Sater | first = William F. | title = Andean Tragedy: Fighting the War of the Pacific, 1879–1884 | place = Lincoln and London | publisher = University of Nebraska Press | year = 2007 | edition = | url = http://books.google.com/books?id=etT0iVZW73MC | isbn = 978-0-8032-4334-7 | ref = harv }} * {{cite book | last = Sater | first = William F. | title = Chile and the War of the Pacific | place = Lincoln and London | publisher = University of Nebraska Press | year = 1986 | edition = | url =https://archive.org/details/chilewarofpacifi0000sate | isbn = 978-0-8032-4155-8 | ref = harv }} * {{cite journal | last = Sater | first = William F. | authorlink = | title = Chile During the First Months of the War of the Pacific | place = Cambridge at the University Press | publisher = Journal of Latin American Studies | year = 1973 | volume = 5, 1 | edition = pages 133-138 | url = | isbn = }} * {{cite book | first=Robert L. | last=Scheina | title = Latin America's Wars: The age of the caudillo, 1791–1899 | url=http://books.google.com.pe/books?id=o-OVsN5SwPIC | year=2003 | publisher=Potomac Books, Inc. | ref = harv | isbn = 978-1-57488-450-0 }} * {{cite journal | last = O'Brien | first = Thomas F. | title = The Antofagasta Company: A Case Study of Peripheral Capitalism | place = Duke University Press | publisher = Hispanic American Historical Review | year = 1980 | volume = | edition = | url = | isbn = }} * {{cite book | last = Querejazu Calvo | first = Roberto | title = Guano, Salitre y Sangre | year = 1979 | publisher = Editorial los amigos del Libro | location = La Paz-Cochabamba, Bolivia | ref = harv }} * {{cite book | last = Querejazu Calvo | first = Roberto | title = Aclaraciones históricas sobre la Guerra del Pacífico | year = 1995 | publisher = Editorial los amigos del Libro | location = La Paz, Bolivia | ref = harv }} * {{cite journal | last = Kiernan | first = Victor | authorlink = | title = Foreign Interests in the War of the Pacific | place = Duke University Press | publisher = Hispanic American Historical Review | year = 1955 | volume = XXXV | edition = pages 14-36 }} * {{cite journal | last = Yrigoyen | first = Pedro | title = La alianza perú-boliviano-argentina y la declaratoria de guerra de Chile | place = Lima | publisher = San Marti & Cía. Impresores | year = 1921 | url = https://archive.org/details/laalianzaperbo00yrig | ref = harv }} == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Category:War of the Pacific}} * [http://bse.sci-lib.com/article110875.html Тихоокеанская война 1879—1883 // Большая советская энциклопедия: в 30 т. / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — Т. 25 : Струнино — Тихорецк. — 600 с.] * [http://shogi.ru/Bol/Bolivmar.htm ''Граньер Х. Г.'' Берег Боливии и США. 1997.]{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.boliviaweb.com/mar/map1.htm Боливия һәм Перуның 1833 йылғы картаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151007022026/http://www.boliviaweb.com/mar/map1.htm |date=2015-10-07 }} [[Категория:XIX быуат һуғыштары]] [[Категория:Чили тарихы]] [[Категория:Перу тарихы]] [[Категория:Боливия тарихы]] af1jecae8dyuyxec7ka1gt20pudtsdl Зевс 0 95707 1302469 1231756 2026-08-11T18:17:07Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302469 wikitext text/x-wiki {{Мифологический персонаж | Имя = Зевс | Род = ир | Мифология = Боронғо грек | Изображение = Statue of Zeus (Hermitage) - Статуя Юпитера.jpg | Размер изображения = 250px | Подпись = [[Эрмитаж]]да [[Юпитер (мифология)|Юпитер]] (Зевса) статуяһы | Описание = Кук, йәшен, ялағай илаһһы, Юғары илаһ | В иных культурах = Юпитер, [[Тор (мифология)|Тор]], [[Перун]], [[Тиния (илаһ)|Тиния]] | Отец = [[Кронос]] | Мать = [[Рея (мифология)|Рея]] | Супруга = [[Гера]] | Дети = [[Арес]], [[Афродита]], [[Аполлон]], [[Афина]], [[Гефест]], [[Артемида]], [[Гермес]], [[Персефона]], [[Дионис]] һ.б. }} '''Зевс''' — ({{lang-lat|Iuppiter or Jove}}; {{lang-grc|Ζεύς}}) илаһтар батшаһы, [[грек мифологияһы]]нда Олимп хакимы, ун ике Олимпия илаһһының береһе. Ул ата-әсәһе Титан хакиме Кронос һәм Реяның алтынсы балаһы була. Уның атаһы Кронос Реянан тыуған һәр баланы йотоп торған, сөнки күрәҙәселер һине балаларың Олимп хакимлегенән ҡолатып төшөрәсәк тип юраған. Зевс тыуғас, Рея Кроносҡа Зевс урынына йоторға таш бирә. Үҙе Зевсты йәшереп ҡуя. Зевс үҫеп еткәс Кроносты үҙенең союзниктары Циклоптар менән хакимлектән бәреп төшөрә. Был бәрелеш Титаномахия исеме менән билдәле. Улар үлемһеҙ булғанға, Зевс Кроносты тамуҡта төрмәгә ябып ҡуя, үҙе, күрәҙәселәр юрағанса, илаһтар батшаһы булып китә. Боронғо Грецияла ул ҙур баһа ала. Ул үҙенә ихтирам яулай. Ун ике Олимпия илаһтары араһында ул иң мөһим илаһ була. Зевс һауа торошо менән идара итә, Мойранан (яҙмыштан) башҡа һәр кемгә бойороҡ бирә ала. Асыуы килгәндә көслө йәшен йәшнәтәсәге тураһында һөйләгән. Ул һеңлеһе Гераға өйләнә, әммә башҡа алиһәләр һәм әжәлле ҡатындар менән бәйленеше һәм балалары күп була. Был Гераның асыуына тейә, ул үс алырға теләй. Посейдон һәм Аид уның ағалары була. Ул улар менән донъяны бүлешеп алырға килешә, һәм Зевс күкте, Посейдон диңгеҙҙе, Аид ер астын ала.<ref>{{cite book|title=The Complete Idiot's Guide to Classical Mythology|url=https://archive.org/details/completeidiotsgu0000osbo|author=Kevin Osborn, Dana Burgess|publisher=Alpha Books|date=1998|isbn=0028623851|page=[https://archive.org/details/completeidiotsgu0000osbo/page/72 72]}}</ref><ref name="Hamilton1942">{{Citation | last = Hamilton | first = Edith | year = 1942 | title = Mythology | pages = 467 | isbn = 978-0-316-34151-6 | publisher = Back Bay Books | location = Boston }}</ref> Олимпия уйындары уның хөрмәтенә үткәрелә. Зевстың һеңлеләре Гера, Деметра, Гестия исемле булалар. Икәүһе ун ике илаһ исемлегендә була.<ref name="Hamilton1942"></ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Зевс}} == Һылтанмалар == * [http://greekroman.ru/zeus.htm Энциклопедия античной мифологии: Зевс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061208230835/http://www.greekroman.ru/zeus.htm |date=2006-12-08 }} {{rq|wikify}} {{anc-greece-stub}} {{myth-stub}} [[Категория:Алфавит буйынса илаһтар]] [[Категория:Боронғо грек илаһтары]] [[Категория:Олимптың ун ике илаһһы]] [[Категория:Зевс]] [[Категория:Алфавит буйынса мифологик персонаждар]] eyjypwsurkyprxqfiuj6wjenjz56qef Ҡытайҙағы мәҙәни инҡилап 0 96356 1302513 1279210 2026-08-11T18:55:58Z InternetArchiveBot 31336 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302513 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ballet scene at the Great Hall of the People attended by President and Mrs. Nixon during their trip to Peking, China - NARA - 194416.tif|мини|справа|Мәҙәни инҡилап тураһында балеттан күренеш]] '''Ҡытайҙағы мәҙәни инҡилап''' ([[урыҫ теле|урыҫса]] ''Великая пролетарская культурная революция'', [[ҡытай теле|ҡытайса]] 無產階級文化大革命, ябай 无产阶级文化大革命, пиньин телендә: Wúchǎn Jiējí Wénhuà Dà Gémìng, палл.: Учань цзецзи вэньхуа да гэмин, ҡыҫҡаса文化大革命 Вэньхуа да гэмин йәки 文革 Вэньгэ) — 1966—1976 йылдарҙа [[Ҡытай]]ҙа Коммунистар партияһы (ҠКП) Рәйесе [[Мао Цзэдун]] йәйелдергән һәм шәхсән идара иткән идея-сәйәси кампаниялар йыйылмаһы. Ул [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]нда «капитализмдың яңынан тергеҙелеү» мөмкинлеге, «эске һәм тышҡы ревизионизм менән көрәшеү» һылтауы менән сәйәси оппозицияның абруйын төшөрөү һәм уны юҡ итеү, үҙенең шәхси хакимлеген урынлаштырыу маҡсаттарын ҡуя. «Мәҙәни инҡилап»тың төп сәбәптәре: 1) Мао Цзэдундың социалистик йәмғиәттә синфы көрәш әһәмиәтен абсолютлаштырыуы; 2) уның көсәйә барған шәхес культының нәҡ ошо осорҙа иң юғары кимәлгә етеүе; 3) Ҡытай Коммунистар партияһында лидерлыҡ өсөн көрәштә юғары етәкселәр, шул иҫәптән Линь Бяо, Кан Шэн, Цзян Цин (Маоның ҡатыны) һәм башҡалар тарафынан Мао Цзэдундың «һул» ҡараштарын, уның шәхес культын һәм идара итеүҙәге бер башлыҡлылыҡ стилен үҙ маҡсаттарында шәхси властарын көсәйтеү өсөн әүҙем файҙаланыуы.<ref>{{cite book |url=http://books.google.co.uk/books?id=GO5HrrJC_aMC&pg=PA62#v=onepage&q&f=false |title= Rhetoric of the Chinese Cultural Revolution: The Impact on Chinese Thought, Culture, and Communication |pages=61-64 |author= Xing Lu |publisher=University of South Carolina Press |year= 2004 |isbn=978-1570035432 }}{{lang-en|}}</ref> «Мәҙәни инҡилап» зыялыйҙарға ҡаршы киң масштаблы сәйәси золомға, Ҡытай коммунистар партияһының, йәмәғәт ойошмаларының (Ҡытай Коммунистик йәштәр союзының (КСМК), һөнәри союздарҙың, пионер ойошмаларының һәм башҡаларҙың) тарҡатылыуына, мәҙәниәт һәм мәғарифкә ғәйәт ҙур зыянға, феодаль ғөрөф-ғәҙәттәр һәм йолалар менән көрәш лозунгыһы аҫтында мәҙәни ҡомартҡыларҙың юҡ ителеүенә, тышҡы сәйәсәттең үҙгәреүенә һәм илдә [[Советтар Союзы]]на ҡарата ныҡ кире уй-ҡараштарҙың ҡырҡа көсәйеүенә алып килә. «Мәҙәни инҡилап» атамаһын тәү тапҡыр ағалы-энеле Гординдар үҙҙәренең «Анархизм манифесы»нда 1917 йылдың майында ҡуллана. Совет осорондағы сәйәси телмәргә ул [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Лениндың]] «Кооперация тураһында» исемле хеҙмәтенән 1923 йылда инеп китә: «Мәҙәни инҡилап — ул... ысын боролош, халыҡ массаларының мәҙәни үҫешендәге тотош осор».<ref>''Толстых В. И.'' [http://iph.ras.ru/elib/1579.html Культурная революция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110220911/http://iph.ras.ru/elib/1579.html |date=2013-11-10 }} // Новая философская энциклопедия: в 4 т. / Ин-т философии РАН; Нац. обществ.-науч. фонд; Предс. научно-ред. совета В. С. Стёпин. — М.: Мысль, 2000 — 2001. — ISBN 5-244-00961-3. 2-е изд., испр. и допол. — М.: Мысль, 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9. — [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_philosophy/4445/КУЛЬТУРНАЯ копия статьи]{{ref-ru}}</ref>. == «Мәҙәни инҡилап»тың сәбәптәре == === Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр торошо === [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] (ҠХР) һәм [[СССР]] араһында 1950-се йылдарҙа хәсил булып, 1980-се йылдар аҙағына тиклем дауам иткән дипломатик ҡапма-ҡаршылыҡтарҙың айырыуса киҫкенләшеүе 1969 йылға тура килә. Был көсөргәнешлек халыҡ-ара коммунистик хәрәкәттәге тарҡалыу һәм бүленеү менән аралашып бара. КПСС-тың XX съезында [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]] тәғлимәттәрен фашлау, тыныс һыйышып йәшәү сәйәсәте шарттарында [[Хрущёв Никита Сергеевич|Н. С. Хрущёвтың]] иҡтисадтағы әкренләп либераллаштырыу курсы Мао Цзэдундың ризаһыҙлығын тыуҙыра: ул был хәлдәрҙе коммунистик [[идеология]]ға ҡаршы килә һәм үҙенең ҠКП-лағы шәхси власына ҡурҡыныс тыуҙыра тип иҫәпләй. СССР-ҙың Мао сәйәсәте менән килешмәүе ҠХР-ҙа халыҡ-ара хеҙмәттәшлек программаһы буйынса эшләүсе барлыҡ совет белгестәрен кинәт кенә саҡырып ҡайтарыуҙа сағылыш таба. Уссури йылғаһының Даманск утрауындағы хәрби сик бәрелештәре һәм Джунгар ҡапҡаһы янындағы Жаланашколь күле эргәһендәге сик низағы ике илдең үҙ-ара ҡапма-ҡаршылығының иң юғары нөктәләре була. 1964 йылдың октябрендә Ҡытайҙа ядро ҡоралын һынау уңышлы үткәрелә. === Партияла бер генә етәксенең лидерлығы өсөн көрәш === «Мәҙәни инҡилап»ты тикшеренеүселәрҙең күпселеге билдәләүенсә, «Ҡытайҙа йәйелдерелгән был сәйәсәттең төп сәбәптәренең береһе — коммунистар партияһындағы бер генә етәксенең лидерлығы өсөн көрәш» тип танырға кәрәк. Быға тиклем Мао башланғысы менән үткәрелгән «ҙур һикереш»тең уңышһыҙлыҡҡа дусар булыуы етәксенең илдәге позицияһы һәм абруйының ҡаҡшауына килтерә. Шуға ла Мао Цзэдун «мәҙәни инҡилап» барышына үҙ алдына ике мөһим мәсьәләне хәл итеү бурысын ҡуя, һәм уларҙың икеһе лә ҠХР-ҙың сәйәси майҙанында уның лидерлығын нығытыуға йүнәлтелгән була: өлөшләтә баҙар ҡанундары индереп иҡтисадты үҙгәртеү хаҡында уйлай башлаған оппозицияны юҡ итеү һәм бер үк ваҡытта ярлылыҡтан яфа сиккән халыҡты ни менәндер албырғатыу. «Ҙур һикереш»тең уңышһыҙлығы өсөн бар ғәйепте эске оппозицияға һәм тышҡы дошмандарға (Хрущёв етәкләгән ревизионистик Советтар Союзы) япһарып, Мао бер ыңғайҙан был ике бурысты ла хәл итә: көнәркәштәренән (конкуренттарынан) ҡотола һәм халыҡтың ризаһыҙлыҡ белдереүенә юл аса. 1960 йылдар уртаһында оппозиция сафтарында Ҡытайҙың артабан үҫешенә үҙ ҡараштары булған Лю Шаоци һәм Дэн Сяопин кеүек лидерҙар танылыу ала. Шуға ла хакимлектән яҙыуынан ҡурҡҡан Мао террор ойоштора. Аяуһыҙ тәнҡит беренсе сиратта уның төп көнәркәштәренә йүнәлтелә. ҠХР Рәйесе Лю Шаоци, уның яҡын фекерҙәштәре Пэн Чжэнь, Ло Жуйцин, Лу Динъи, Ян Шанкунь һәм Дэн Сяопин башлыса «уңға тайпылыусылар», «ревизионистар», «капитализм агенттары» тип ғәйепләнә. 1966 йылдың 16 майында ҠКП Политбюроһы «буржуазия вәкилдәрен» һәм Маоның партиялағы, киң мәғлүмәт сараларындағы, ғилми һәм мәҙәни учреждениеларындағы дошмандарын юҡ итеүгә күрһәтмә биргән «16.05 директива»һын<ref>[http://history.dwnews.com/big5/news/2013-05-13/59173751-all.html 多維历史：《五·一六通知》全文] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512225502/http://history.dwnews.com/big5/news/2013-05-13/59173751-all.html |date=2014-05-12 }}</ref> иғлан итә. Уның төп авторҙары булып Цзян Цин, Кан Шэн, Чэнь Бода, Чжан Чуньцяо һәм Ци Бэньюй иҫәпләнә. 1966 йылдың 28 майында ҠКП Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы ''Мәҙәни инҡилап эштәре буйынса төркөм'' ойошторола. Ул формаль рәүештә ҠКП Үҙәк Комитеты Политбюроһының Даими комитетына, ғәмәлдә бары шәхсән Мао Цзэдунға бойһона. Етәксеһе итеп тә исем өсөн Чэнь Бода тәғәйенләнә, ысынында төркөмдө Маоның ҡатыны Цзян Цин етәкләй. Тора-бара партия һәм дәүләт власының юғары органына әйләнгән был төркөмгә «16.05 директива»һының бар авторҙары ла йәлеп ителә. «Мәҙәни инҡилап» башланыу менән Ҡытайҙа сираттағы ''«үҙ-үҙеңде тәнҡитләү»'' кампанияһы йәйелдерелә: партия ағзалары һәм башҡа кешеләр яҙма формала «ғонаһтарынан тәүбәгә килергә» һәм партия алдындағы ғәептәрен танырға тейеш була. Ошондай «үҙ-үҙен тәнҡитләүҙе» ҠХР Рәйесе Лю Шаоци ҙә яҙырға мәжбүр була. Уның ҡараштарын 1966 йылдың 24 июлендә Мао үҙе тәнҡитләп сыға. Уның ҡатыны Цзян Цин иһә: «Лю Шаоци! Һин ебәргән эшсән төркөмдәр мәҙәни инҡилаптың йәш генералдары менән рәхимһеҙ иҫәпләште! Был әйтеп бөтөргөһөҙ зыян китергән аяуһыҙ енәйәт! ҠКП Үҙәк Комитетының XI пленумында Лю Шаоци дәүләттәге икенсе кеше урынынан юғалта: «Ҡытай компартияһы уның хаталарының ниндәй икәнен билдәләгән» ваҡытҡа эшенән ситләтелә. Икенсе төрлө әйткәндә, ил етәкселәренең береһе ул осор өсөн ғәҙәтигә әйләнгән «ситкә ҡуйылыу»ға эләгә: партия ағзаһы рәсми тәртиптә үҙ посынан мәхрүм ителмәһә лә, ғәмәлдә эштән ситләтелеп, өй һағы аҫтына эләгә. Ситләтелгәнде был хәлдә тотоу йылдар буйы дауам итеүе лә мөмкин булған. Һөҙөмтәлә, Лю Шаоци ҡатыны һәм балалары менән күп кәмһетеүҙәргә һәм мыҫҡыллауҙарға дусар ителә. Аҙаҡтан ул төрмәгә ябыла һәм 1969 йыл башында унда үлеп ҡала. 1967 йылдың 22 июнендә эҙәрләүҙәр һөҙөмтәһендә ҠКП Үҙәк Комитетының Төньяҡ Ҡытай бюроһы секретары Ли Лисань үҙ-үҙенә ҡул һала (икенсе версия буйынса – уны ағыулайҙар). Мао, хәүеф-хәтәрҙән ҡурҡып, властың юғары ҡатламындағы таҙартыуҙар менән генә сикләнмәй. ''«Партия сафтарын яңыртыу»'' киң таралыу ала, һәм ул төрлө идеология кампаниялары аша тормошҡа ашырыла. Бындай таҙартыуҙарҙың 1940-сы йылдарҙан уҡ киң ҡулланылыуын да билдәләргә кәрәк. Мао нәҡ ошо ысулды яңынан тергеҙеп, ҠКП-лағы оппозиция көстәренә ҡаршы көрәш башлай, иҡтисадтың планлы нигеҙҙә үҫеүен һәм СССР менән хеҙмәттәшлек зарурлығын билдәләгән VIII съезд ҡарарҙарын яңынан ҡараға тотона. Ул был съезды «насар» тип атай һәм уның өсөн «партияны тәнҡитләргә» бөтә илде саҡыра. == «Мәҙәни инҡилап»тың осорҙары == === Беренсе осор — йәштәрҙең баш-баштаҡлыҡтары === Мао Цзэдун билдәләүенсә, «мәҙәни инҡилап» Яо Вэньюандең 1965 йылдың 10 ноябрендә баҫылған мәҡәләһенән башлана<ref>{{cite web|url=http://library.maoism.ru/albanian_military.htm|title=Мао Цзэдун. Беседа с албанской военной делегацией (1 мая 1967 г.)|accessdate=2010-10-31|archiveurl=http://www.webcitation.org/65JfkRJbK|archivedate=2012-02-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120318195641/http://library.maoism.ru/albanian_military.htm |date=2012-03-18 }}</ref>. 1966 йылдың 8 авгусында ҠКП Үҙәк комитетының XI пленумы «Бөйөк пролетар мәҙәни инҡилабы тураһында ҡарар» ҡабул итә<ref>{{cite web|url=http://library.maoism.ru/kpk8aug.htm|title=Постановление Центрального Комитета Коммунистической партии Китая о великой пролетарской культурной революции|accessdate=2010-10-31|archiveurl=http://www.webcitation.org/65Jfl2Ow0|archivedate=2012-02-09}}</ref>: {{Начало цитаты}}Буржазия ҡолатылһа ла, иҙеүсе иҫке идеология, иҫке мәҙәниәт, боронғо ғөрөф-ғәҙәт һәм йолалар ярҙамында ул бары-бер халыҡты тарҡатырға, кешеләрҙең йөрәктәрен яулап алырға, үҙенең маҡсатына —яңынан тегеҙелеүҙе ғәмәлгә ашырырға маташа.{{Конец цитаты}} ==== «феодаль мәҙәниәт» менән көрәш ==== 1960-сы йылдар башында тарихсы һәм драматург У Хань мәҡәләләрен һәм пьесаларын ҡырҡа тәнҡитләү башлана. Уның Миндәр династияһына ҡараған Хай Жуй исемле түрә хаҡындағы [[Шанхай]] театрында ҡуйылған сәхнә әҫәрендә юғары власть даирәләре кире яҡтан һүрәтләнә — был тамашасының юғары баһаһына лайыҡ була, әммә ил етәкселеге тарафынан ҡапма-ҡаршы юҫыҡта ҡабул ителә. 1962 йылда ҠКП Үҙәк Комитеты пленумы «хәҙерге заман ревизионистарына» ҡаршы көрәшкә һәм «яңыса социалистик тәрбиә биреү» кампанияһын йәйелдереүгә саҡыра. Мао Цзэдундың ҡатыны Цзян Цин етәкселегендәге «театрҙы яңыртыу» был кампанияның төп йүнәлешенә әйләнә. Уның ҡулы аҫтында «хәлдәр торошон төҙәтеү» — бығаса булған традицион репертуарҙы «эшкәртеү» һәм уны «заманға яраҡлаштырыу», йәғни сәхнә әҫәрҙәренең йөкмәтке асылын һәм бөтөнлөгөн юҡҡа сығарыу башлана. «Социализмдағы синфи көрәш» тезизы рухында «шәхси бәхет» темаһы «халыҡ массалары һәм инҡилап мәнфәғәттәренә яуап бирмәй» тип иғлан ителә һәм өлгөлө герой тураһындағы фекер әүҙем тәү урынға ҡуйыла. Уның үрнәге итеп Мао Цзэдун әҫәрҙәрен даими уҡыған һәм бары тик уның күрһәтмәләренә ярашлы эш иткән, тик бәхетһеҙ осраҡ арҡаһында һәләк булған Лэй Фэн исемле йәш һалдат иғлан ителә. Театрға артабанғы һөжүмгә Мао Цзэдундың 1963 һәм 1964 йылдарҙағы күрһәтмәләре этәргес бирә. Уның тәүгеһендә әҙәбиәт менән сәнғәттең дөйөм торошо тәнҡитләнә һәм театрға ҡарата айырым ризаһыҙлыҡ белдерелә. Икенсеһендә Рәйес ижади союздарҙы һәм уларҙың матбуғат баҫмаларын «етди үҙгәртергә» саҡыра. Пекин музыка драмаһы тамашаларының 1964 йылғы смотрында Цзян Цин театр репертуарын «социалистик иҡтисад нигеҙҙәрен яҡламай» тип билдәләй һәм ижадсыларҙы «тейешле синфи ҡараш һәм намыҫ юҡлыҡта» ғәйепләй. === Икенсе осор — 7 май кадрҙар мәктәбе, «Үргә тауҙарға, түбәнгә ауылдарға» === «Мәҙәни инҡилап»тың икенсе осоро 1969 йылдың майында башлана һәм 1971 йылдың сентябрендә тамамлана. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр икенсе осорҙоң башланыуын 1968 йылдың уртаһынан да иҫәпләй. ==== 7 май кадрҙар мәктәбе ==== Беренсе 7 май кадрҙар мәктәптәре 1968 йылдың аҙағында барлыҡҡа килә. Уларҙың атамаһы Мао Цзэдундың 1966 йылдың 7 майындағы «Иҫкәрмәләре»ндәге тәҡдименән алынған: «кадрҙар һәм интеллектуалдар файҙалы физик эш менән хеҙмәт тәрбиәһе алырлыҡ мәктәптәр ойошторорға». Юғары чиновниктар өсөн 18 провинцияла төҙөлгән 7 май кадрҙар мәктәптәренең һаны 106 була. Үҙәк хөкүмәттең 100 мең түрәһе, шул иҫәптән Дэн Сяопин да, уларҙың 30 мең ғаилә ағзалары шул мәктәптәргә ебәрелә. Түбәнерәк дәрәжәле етәкселәр өсөн тағы ла меңәрләгән кадрҙар мәктәбе булдырыла, һәм уларҙа шөғөлләнгән урта һәм ваҡ чиновниктарҙың иҫәп-хисабының осона ла сығырлыҡ түгел. Мәҫәлән, 1969 йылдың 10 ғинуарына Гуандун провинцияһында ғына ла 300 7 май кадрҙар мәктәбе төҙөлә һәм физик хеҙмәт менән шөғөлләнергә 100 меңдән ашыу хеҙмәткәр ебәрелә. Был мәктәптәр «өстән бер» системаһы менән эшләй: эш сәғәттәренең тәүге өстән бер өлөшөндә кисәге кадрҙар физик хеҙмәт менән мәшғүл була, икенсе өстән берендә —теория өйрәнә, ә һуңғыһын — производствоны ойоштороуға, уның менән идара итеүгә һәм яҙыү эштәренә арнай. 1970 —1971 йылдарҙа кадрҙарҙың үҙҙәре яғынан был мәктәптәрҙе тәнҡитләү башлана. ҠХР-ҙың Дәүләт Советы премьеры Чжоу Эньлай һәм уның яҡлылар үҙәк иҡтисад өҫтөнлөктәрен, шул иҫәптән дәүләт планлаштырыуын һәм көйләүен тәүге урынға ҡуйып сығыш яһай. «Ҡырҡа һул» ҡарашта торған Линь Бяо һәм уның фекерҙәштәрен еңгәндән һуң (1971 йылдың сентябрендә улар юҡ ителә) «мәҙәни инҡилап», иҡтисадтағы яңы башланғыстарҙан баш тартып, төп иғтибарын мәҙәниәт мәсьәләренә йүнәлтә. ==== «Үргә тауҙарға, түбәнгә ауылдарға» ==== Ошолай исемләнгән кампания студенттарҙың, эшселәрҙең һәм хәрбиҙәрҙең бер өлөшөн ҡалаларҙан Ҡытайҙың ауыл райондарына оҙатыуҙан ғибәрәт. Был осор репрессиялары ғәҙәттәгесә дәүләт именлек органдары тарафынан үткәрелә. 1968 йылдың февраленән майға тиклем, йәшерен дошманлыҡ эшмәкәрлегендә ғәйепләнеп, 346 мең кеше ҡулға алына, уларҙың өстән ике өлөшө — [[монгол теле|монголдар]]. Шаньси провинцияһы заводтарының береһендә 1968 йыл аҙағында йәнәһе «547 шымсы-шпиондан торған торған төркөм булған», уларға 1200 енәйәттәше ярҙам иткән. Юньнань провинцияһындағы аҙ һанлы милләттәр вәкилдәренең сыуалыштарынан һуң 14 мең кеше язалана. === Өсөнсө осор — прагматик саралар һәм сәйәси көрәш === «Мәҙәни инҡилап»тың өсөнсө осоро 1971 йылдың сентябренән 1976 йылдың октябренә, Мао Цзэдундың вафатына тиклем дауам итә. Ул иҡтисадта һәм сәйәсәттә «дүртәү төркөмө»нөң (Цзян Цин, Яо Вэньюань, Чжан Чуньцяо һәм Ван Хунвэнь) хакимлеге менән билдәләнә. == Эҙемтәләр == Сығанаҡтарҙың күпселеге 100 миллион зыян күреүселәр хаҡында һүҙ йөрөтә. Был һан тәүге тапҡыр 1979 йылдың 26 октябрендә 14 телдә (шул иҫәптән [[урыҫ теле|урыҫса ла]]) сыҡҡан һәм ҠКП-ның рәсми баҫмаһы булған ''«Жэньминь жибао»'' (''«Көндәлек халыҡ гәзите»'', урыҫса ''«Народная ежедневная газета»'') гәзитендә килтерелә. Ж.-Л. Марголен ([[француз теле|франц.]]) яҙыуынса, һәләк булыусылар миллион кеше булған. Бер Гуанси провинцияһында ғына ла «мәҙәни инҡилап» ваҡытында 67 меңдән артыҡ, Гуандун провинцияһында — 40 мең кеше һәләк була. «Мәҙәни инҡилап» барышында 5 миллионға яҡын партия ағзаһы золом ҡорбаны була һәм ҠКП-ның IX съезына уларҙың һаны 17 миллионға яҡын тәшкил итә. 1973 йылда уҙған X съезды инде 28 миллионға яҡын коммунист ҡаршылай, йәғни 1970—1973 йылдарҙа партия үҙенә 10—12 миллион яңы ағза ала. Шулай итеп, Мао партияның ниндәй булһа ла ризаһыҙлыҡ белдереүгә һәләтле ''«ҡарт»'' ағзаларын ''«яңыларға»'' — шәхес культының фанатиктарына алмаштыра. «Боласылар» һәм хунвэйбиндар ҡытай һәм ҠХР-ҙың башҡа халыҡтары мәҙәни мираҫының күпселек өлөшөн юҡ итә. Мәҫәлән, меңәрләгән боронғо ҡытай тарихи ҡомартҡылары, һарайҙар ҡыйратыла, китаптар һәм картиналар яндырыла. «Мәҙәни инҡилап» башланғанға тиклем Тибетта һаҡланып килгән ғибәҙәтханалар һәм монастырҙарҙың барыһы ла тиерлек юҡҡа сығарыла. {{Начало цитаты}}«Мәҙәни инҡилап» ниндәй генә мәғәнәлә лә инҡилап йәки социаль алға китеш булманы һәм була алмай... ул етәксе тарафынан өҫтән сығарылған һәм контрреволюцион төркөмдәр ҡулланған ығы-зығы һәм сыуалыш булды. Был бола һәм ҡотҡо таратыу партияға, дәүләткә һәм күп милләтле бөтә халыҡҡа етди афәт һәм бәлә-ҡаза алып килде. — ҠКП Үҙәк Комитеты ҡарарынан (1981){{Конец цитаты}} «Мәҙәни инҡилап» өсөн яуаплылыҡты бары тик Мао Цзэдунға һәм партиялағы «контрреволюцион» тип иғлан ителгән төркөмдәргә япһарып, ҠКП баҙар иҡтисады шарттарында үҙ власын законлаштыра. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Hider|title = ''Әҙәбиәт''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * {{книга|заглавие=Гнев рабов в Тибете|оригинал=Der Zorn der Leibeigenen in Tibet|ссылка=http://cccp-2.ru/ateism/424-2012-12-08-00-48-27|место=Peking|издательство=Verlag für fremdsprachige Literatur|год=1976|alleseiten=92}} * {{книга|автор=Кузьмин С. Л.|часть=Глава 9. Великая пролетарская культурная революция. Итоги периода Мао|заглавие=Скрытый Тибет. История независимости и оккупации|ссылка часть=http://savetibet.ru/2010/03/10/print:page,1,cultural_revolution.html|место=СПб.|издательство=издание А. Терентьева|год=2010|страниц=544|isbn=978-5-901941-23-2|тираж=1000}} * ''Желоховцев А.'' «Культурная революция» с близкого расстояния. — {{М.}}: Политиздат, 1973. — С. 265 * ''Усов В. Н.'' «Культурная революция в Китае». Китай: история в лицах и событиях. — {{М.}}, 1991. * ''Усов В. Н.'' КНР: от «большого скачка» к «культурной революции» (1960—1966 гг.). — {{М.}}: ИДВ РАН, 1998. — Часть 1, С. 221; Часть 2, С. 241 * ''Усов В. Н.'' [http://books.google.com/books?id=LYxNAAAAMAAJ&dq=isbn:5838100648&hl=ru КНР: от «культурной революции» к реформам и открытости (1976—1984 гг.)]. — {{М.}}: ИДВ РАН, 2003. — С. 190 — ISBN 5-8381-0064-8 * ''Dittmer, Lowell.'' China’s Continuous Revolution: The Post-Liberation Epoch, 1949—1981 * [http://www.asianews.it/news-en/Li-Peng,-the-%E2%80%9Cbutcher-of-Tiananmen,%E2%80%9D-was-%E2%80%9Cready-to-die%E2%80%9D-to-stop-the-student-turmoil-18592.html "Li Peng, the 'Butcher of Tiananmen,' was 'Ready to Die' to Stop the Student Turmoil"]. ''AsiaNews.it''. 2003. Retrieved August 21, 2011. *{{cite journal |last=ALLÈS |first=ÉLISABETH |last2=CHÉRIF-CHEBBI |first2= LEÏLA|last3=HALFON |first3= CONSTANCE-HÉLÈNE|others=Translated from the French by Anne Evans|year=2003|title=Chinese Islam: Unity and Fragmentation |url= http://www.biblicalstudies.org.uk/pdf/rss/31-1_007.pdf |journal= Archives de Sciences Sociales des Religions |publisher= Keston Institute |issn=0963-7494|volume= 31|issue= 1 |pages=7–35 |doi= 10.1080/0963749032000045837 |accessdate=9 June 2014}} * Barnouin, Barbara and Yu Changgen. [https://books.google.com/books?id=NztlWQeXf2IC&printsec=frontcover&dq=zhou+enlai&hl=en&ei=wBkuTdKyB4H_8AaJucigAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CCsQ6AEwAQ#v=onepage&q&f=false ''Zhou Enlai: A Political Life'']. Hong Kong: Chinese University of Hong Kong, 2006. ISBN 962-996-280-2. Retrieved on March 12, 2011. * Chan, A; ''Children of Mao: Personality Development and Political Activism in the Red Guard Generation''; University of Washington Press (1985) * {{cite book |title= Inside the Cultural Revolution |url= https://archive.org/details/bwb_P8-DHQ-224 |last= Chen, Jack |year= 1975 |publisher= Scribner |isbn= 0-02-524630-5 |nopp=|ref=Cha75}} * {{cite book |title= The Chinese Cultural Revolution: A History |last= Clark, Paul |year= 2008 |publisher= Cambridge University Press |location= Cambridge and New York |isbn= 978-0-521-87515-8 |nopp=|ref=Cla08}} * Ewing, Kent. (2011, June 4). "Mao's Army on the Attack". ''Asia Times Online''. Asia Times Online (Holdings). Retrieved at <http://www.atimes.com/atimes/China/MF04Ad01.html> on June 16, 2011. * Fong Tak-ho. (2006, May 19). "Cultural Revolution? What Revolution?" ''Asia Times Online''. Asia Times Online (Holdings). Retrieved at <http://www.atimes.com/atimes/China/HE19Ad01.html> on June 15, 2011. * {{cite book |title= The Battle for China's Past: Mao and the Cultural Revolution |last= Gao, Mobo |year= 2008 |publisher= Pluto Press |location= London |isbn= 978-0-7453-2780-8|nopp=|ref=Gao08}} * {{cite book |title= The Politics of the Chinese Cultural Revolution|last= Lee, Hong Yong |year= 1978 |publisher= University of California Press |location= Berkeley |isbn=0-520-03297-7 |nopp=|ref=Lee78}} * {{cite book |title= Art in Turmoil: The Chinese Cultural Revolution, 1966-76 |editor= Richard King |publisher=University of British Columbia Press |year=2010 |isbn=978-0774815437 }} * {{cite book |title= Mao's Last Revolution |url= https://archive.org/details/maoslastrevoluti00macf |last= MacFarquhar, Roderick and Schoenhals, Michael |year= 2006 |publisher= Harvard University Press |isbn= 978-0-674-02332-1 |nopp=|ref=Har08}} * {{cite book |title= Mao's Revolution and the Chinese Political Culture |last= Solomon, Richard H. |year= 1971 |publisher= University of California Press |location= Berkeley and Los Angeles |isbn= |nopp=|ref=Sol71}} * Spence, Jonathan D. (1999). ''The Search for Modern China'', New York: W.W. Norton and Company. ISBN 0-393-97351-4. * {{cite book |title= Enemies of the People: The Ordeal of Intellectuals in China's Great Cultural Revolution|url= https://archive.org/details/enemiesofpeopleo00thur|last= Thurston, Anne F. |year= 1988 |publisher= Harvard University Press |location= Cambridge |isbn= |nopp=|ref=Thu88}} * Teiwes, Frederick C. & Sun, Warren. (2004). "The First Tiananmen Incident Revisited: Elite Politics and Crisis Management at the End of the Maoist Era". ''Pacific Affairs''. Vol. 77, No. 2, Summer. 211–235. Retrieved from <http://www.jstor.org/stable/40022499> on March 11, 2011. * Zhao Ziyang. ''Prisoner of the State: The Secret Journal of Premier Zhao Ziyang''. Trans & Ed. Bao Pu, Renee Chiang, and Adi Ignatius. New York: Simon and Schuster. 2009. ISBN 1-4391-4938-0 * Hsü, Immanuel C. Y. The Rise of Modern China, 6.ª edición, Oxford University Press, Oxford, 1999 (ISBN 0-19-512504-5). Lecturas adicionales * Fairbank, John King. China, una nueva historia, Editorial Andrés Bello, Barcelona, 1997 (ISBN 84-89691-05-3). * Gray, Jack; Cavendish, Patrick. La Revolución Cultural y la crisis china. Barcelona: Ariel, 1970 (ISBN 84-344-0686-1). * Spence, Jonathan D. The Search for Modern China, W. W. Norton and Company, Nueva York, 1999 (ISBN 0-393-30780-8). * ''Sneath D.'' The Impact of the Cultural Revolution in China on the Mongolians of Inner Mongolia. — Modern Asian Studies, vol. 28, no. 2, 1994, p.&nbsp;409—430 * Richard King, ed. (2010). Art in Turmoil: The Chinese Cultural Revolution, 1966-76. University of British Columbia Press. ISBN 978-0774815437. * Andreas, Joel (2009). Rise of the Red Engineers: The Cultural Revolution and the Origins of China's New Class. Stanford: Stanford University Press. * Chan, Anita. 1985. Children of Mao: Personality Development and Political Activism in the Red Guard Generation. Seattle: University of Washington Press. * Leese, Daniel (2011). Mao Cult: Rhetoric and Ritual in the Cultural Revolution. Cambridge: Cambridge University Press. * Zheng Yi. Scarlet Memorial: Tales Of Cannibalism In Modern China. Westview Press, 1998. ISBN 0-8133-2616-8 * Yang, Guobin. 2000. China's Red Guard Generation: The Ritual Process of Identity Transformation, 1966–1999. PhD diss., New York University. * Fox Butterfield, China: Alive in the Bitter Sea, (1982, revised 2000), ISBN 0-553-34219-3, an oral history of some Chinese people's experience during the Cultural Revolution. * Chang, Jung and Halliday, Jon. Mao: The Unknown Story. Jonathan Cape, London, 2005. ISBN 0-224-07126-2 * Xing Lu (2004). Rhetoric of the Chinese Cultural Revolution: The Impact on Chinese Thought, Culture, and Communication. University of South Carolina Press. ISBN 978-1570035432. * Ross Terrill,The White-Boned Demon: A Biography of Madame Mao Zedong Stanford University Press, 1984 ISBN 0-8047-2922-0; rpr. New York: Simon & Schuster, 1992 ISBN 0-671-74484-4. * Wu, Yiching (2014). The Cultural Revolution at the Margins: Chinese Socialism in Crisis. Cambridge, MA: Harvard University Press. }} == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Category:Cultural Revolution}} * [http://www.maoism.ru/library/kpk8aug.htm Постановление Центрального Комитета Коммунистической партии Китая о великой пролетарской культурной революции (8 августа 1966 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716184022/http://www.maoism.ru/library/kpk8aug.htm |date=2011-07-16 }}{{ref-ru}} * [http://www.erudition.ru/referat/ref/id.48374_1.html «Культурная революция в Китае»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928042549/http://www.erudition.ru/referat/ref/id.48374_1.html |date=2007-09-28 }}{{ref-ru}} * {{cite web|url=http://www.konkurent.ru/print.php?id=3691|title=«Красный» Китай против советских ревизионистов|last=Уфимцев|first=Юрий|date=2012-12-12|publisher=Еженедельник «Конкурент» № 48|accessdate=2013-11-15}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} * {{cite web|url=http://www.vokrugsveta.ru/print/vs/article/2766/|title=Мао на войне с культурой|last=Дубровская|first=Динара|date=2006-08|publisher=журнал «Вокруг света» № 8 (2791)|accessdate=2013-11-15}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} * [http://www.geotar.com/israpart/Jonson/glava16.html Пол Джонсон. Современность. Глава шестнадцатая. Эксперимент над половиной человечества]{{ref-ru}} * {{книга|часть=Часть 4. Китай: великий поход в ночь|заглавие=Чёрная книга коммунизма|оригинал=Le Livre Noir du Communisme|ссылка часть=http://blackrotbook.narod.ru/pages/26.htm|издание=2-е изд|место=М.|издательство=«Три века истории»|год=2001|страниц=780|isbn=5-93453-037-2|тираж=100000}}{{ref-ru}} {{Һайланған мәҡәлә|тарих}} [[Категория:Ҡытай тарихы]] [[Категория:Ҡытай сәйәсәте]] [[Категория:Маоизм]] [[Категория:Коммунизм]] [[Категория:Социализм]] [[Категория:Марксизм]] [[Категория:Тоталитаризм]] [[Категория:1966 йыл]] [[Категория:1960-сы йылдар]] [[Категория:1970-се йылдар]] bd8ov8rpi6oa230cm0g62qotm9j36e9 Нью-Дели 0 96366 1302514 1298358 2026-08-11T18:56:31Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302514 wikitext text/x-wiki {{НП2 |статус = Ҡала |русское название = Нью-Дели |оригинальное название = {{lang-hi|नई दिल्ली}}<br />{{lang-pa|ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ}}<br />{{lang-ur|نئی دلی}} |изображение = Delhi Montage.jpg |подчинение = баш ҡала |страна = Һиндостан |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_deg = 28 |lat_min = 42 |lon_deg = 77 |lon_min = 12 |CoordAddon = type:city_region:IN |CoordScale = |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%2C%20%D0%9D%D1%8C%D1%8E-%D0%94%D0%B5%D0%BB%D0%B8&sll=77.196553%2C28.593226&sspn=11.249998%2C7.443292&ll=77.196553%2C28.593226&spn=10.755619%2C4.953867&l=map |размер карты страны = |размер карты региона = |размер карты района = |вид региона = |регион = |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |карта страны = <!-- альтернативная --> |карта региона = |карта района = <!-- альтернативная --> |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = 42,7 |вид высоты = |высота центра НП = 216 |климат = |официальный язык = [[Һинд теле|һинд]], [[Панджаб теле|панджаб]], [[Урду теле|урду]] |официальный язык-ref = |население = 295 000 |год переписи = 2011 |плотность = 3820,37 |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав= |этнохороним = |часовой пояс = +5:30 |DST = |телефонный код = +91 11 |почтовый индекс = 110 xxx |почтовые индексы = |автомобильный код = DL-0? |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = New Delhi |сайт = http://www.ndmc.gov.in |язык сайта = en }} [[Файл:Humanyu.JPG|thumb|right|250px|[[Һумаюн]] төрбәһе.]] '''Нью-Де́ли''' ({{lang-hi|नई दिल्ली}}, {{lang-pa|ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ}}, {{lang-ur|نئی دلی}}, {{lang-bn|নতুন দিল্লি}}, {{lang-en|New Delhi}}) — [[Һиндостан]]дың рәсми баш ҡалаһы, [[Дели]] ҡалаһының районы. Майҙаны — 42,7 км²<ref>{{cite web|url=http://www.ndmc.gov.in/AboutNDMC/NNDMCAct.aspx|title=NDMC Act|publisher=Ndmc.gov.in|accessdate=4 November 2008}}</ref>. Нью-Делиҙа Һиндостандың һәм Делиҙың хөкүмәттәре урынлашҡан. Ҡаланың проектын британ архитекторы Эдвин Лаченс һәм Һерберт Бэйкер төҙөгән. Нью-Дели үҙенең киң, ағастар ултыртылған бульварҙары менән дан ҡаҙана, бында күп кенә дәүләт учреждениелары урынлашҡан һәм бихисап иҫтәлекле урындар бар. == География == [[Файл:Delhi districts.svg|thumb|Нью-Дели ҡалаһы [[Дели]]ҙың үҙәгендә урынлашҡан.]] Нью-Дели Һиндостандың төньяғында, тулыһынса тиерлек [[Һинд-Ганг тигеҙлеге]]ндә урынлашҡан. Ҡала IV сейсмик әүҙем бүлкәтендә урынлашҡанға күрә<!-- Earthquake hazard zoning of India-->, бында ер тетрәүҙәре булыуы мөмкин<ref name=hazardprofile>{{cite web | url = http://www.undp.org.in/dmweb/hazardprofile.pdf | title = Hazard profiles of Indian districts | accessdate = 2006-08-23 | format = PDF | work = National Capacity Building Project in Disaster Management | publisher = UNDP | archiveurl = http://web.archive.org/web/20060519100611/http://www.undp.org.in/dmweb/hazardprofile.pdf | archivedate = 19 May 2006 }}</ref>. Диңгеҙ яр буйҙарынан һәм тау теҙмәләренән алыҫ арауыҡта урынлашҡас, Нью-Дели һәм уның тирәһендә континенталь климат асыҡ сағыла. Температура йәйен 40 градустан ҡышын 4 градусҡа тиклем үҙгәрә<ref>{{cite web | url = http://www.delhitourism.com/climate.html | title = Туризм в Дели - Климат | accessdate = 2007-03-10 | archiveurl = http://www.webcitation.org/68547bE3U | archivedate = 2012-06-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120519105811/http://www.delhitourism.com/climate.html |date=2012-05-19 }}</ref>. Йәйге һәм ҡышҡы температураларҙың ҙур айырмаһы менән Нью-Делиҙың климаты ярым арид булып тора. Йәй апрель башынан октябргә ҡәҙәр оҙаҡҡа һуҙыла, июль һәм август айҙарында [[муссон]]дар сезоны була. Ҡыш ноябрҙә башлана, уның пигы ғинуарҙа күҙәтелә. Йыллыҡ уртаса температура 25 °C тәшкил итә, айлыҡ уртаса температуралар 14 °C-тан 33 °C-ҡа тиклем үҙгәрә<ref name=weatherbase> {{cite web | publisher = Canty and Associates LLC | url = http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=28124&refer=&units=metric | title = Weatherbase entry for Delhi | accessdate = 2007-01-16 | archiveurl = http://www.webcitation.org/68548O1n6 | archivedate = 2012-06-01 }}</ref>. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме яҡынса 714 мм тәшкил итә, яуым-төшөмдөң күп өлөшө муссондар сезоны — июль һәм август айҙарына тура килә<ref name=ecosurv1>{{cite web | url = http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/1.pdf | title = Глава 1: Введение | accessdate = 2006-12-21 | format = PDF | work = Economic Survey of Delhi, 2005–2006 | publisher = Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi | pages = pp1–7 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161113174155/http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/1.pdf |date=2016-11-13 }}</ref>. == Тарих == [[Дели]] бер нисә боронғо империяның, [[урта быуаттар]]ҙа — [[Дели солтанлығы]]ның һәм [[Бөйөк Моголдар империяһы]]ның сәйәси һәм мәҙәни үҙәге булып торған. 1757 йылдан 1911 йылға ҡәҙәр [[Британ Һиндостаны]]ның баш ҡалаһы [[Калькутта]] булған. 1900-сы йылдар башында [[Британия империяһы|британ хакимиәте]] Һиндостандың баш ҡалаһын Калькуттанан Делиға күсерергә тәҡдим итә һәм быны 1911 йылдың 12 декабрендә король Георг V хуплап сыға<ref name="Hall">{{cite book |last=Hall |first=P |authorlink= |title=Cities of Tomorrow |url=https://archive.org/details/citiesoftomorrow03edhall |year=2002 |publisher= Blackwell Publishing |isbn=0631232524 |pages = pp.198-206}}</ref>. Нью-Дели Бөйөк Моголдар императоры [[Шах-и-Йыһан]] төҙөгән «Иҫке ҡаланан» көньяҡтараҡ урынлаша. Әммә элек Нью-Дели территорияһында 7 боронғо ҡала булғас, унда күп кенә тарихи урындар, шул иҫәптән Джантар-Мантар һәм Лоди баҡсалары бар. [[Файл:India Gate in New Delhi 03-2016.jpg|thumb|230px|[[Беренсе донъя һуғышы]]нда һәләк булған һалдаттар иҫтәлегенә ҡуйылған «Һиндостан ҡапҡалары»]] Нью-Дели проектының күп өлөшөн британ архитекторы Эдвин Лаченс төҙөй. Ҡаланы ҡайһы берҙә хатта «Лаченстың Делиһы» тип атайҙар<ref>[http://www.outlookindia.com/article.aspx?235665 Lutyens' Delhi|Aman Nath]</ref>. Ҡала үҙәгендә Раисин убаһында күркәм Раштрапати-Бхаван һарайы урынлашҡан. Раджпатх (шулай уҡ «батшалар юлы» булараҡ та билдәле) Һиндостан ҡапҡаларынан Раштрапати Бхаванға ҡәҙәр һуҙыла. Һиндостан хөкүмәтенең төрлө министрлыҡтары урынлашҡан секретариат бинаһы Раштрапати Бхавандың бер яҡ ситендә төҙөлгән. Һербер Бэйкер проектлаған Парламент йорто Раджпатхҡа параллель булған Сансад Маргта урынлашҡан. 1947 йылда Һиндостан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, Нью-Дели мэр менән идара ителеүсе сикле автономиялы район итеп үҙгәртелә. Мэрҙы Һиндостан хөкүмәте тәғәйенләгән. 1956 йылда Дели союздаш территорияларҙың береһе булып китә, һәм мэр вазифаһы лейтенант-губернаторға алыштырыла. 1991 йылда Һиндостан Конституцияһына индерелгән 69-сы төҙәтмәгә ярашлы, Дели союздаш территорияһының рәсми атамаһы «Дели дәүләт баш ҡала округы» итеп үҙгәртелә. Ике власлылыҡ урынлаштырыла<ref name=NCTact>{{cite web | url = http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend69.htm | title = Конституция (69-я поправка) Постановление, 1991 | work = THE CONSTITUTION (AMENDMENT) ACTS, THE CONSTITUTION OF INDIA | publisher = National Informatics Centre, Ministry of Communications and Information Technology, Government of India | archiveurl = http://www.webcitation.org/685474RjO | archivedate = 2012-06-01 }}</ref>. == Ҡоролош == Нью-Дели проектының күп өлөшөн британ архитекторы Эдвин Лаченс төҙөй. Ҡаланың административ үҙәге [[Бөйөк Британия]]ның империя традицияларын сағылдырырға тейеш булған. Нью-Дели ике үҙәк эспланада — Раджпатх һәм Джанпатх тирәләй урынлаша. Раджпатх, йәғни Батша юлы, Раштрапати-Бхавандан башланып Һиндостан ҡапҡаларына тиклем һуҙылған. Джанпатх, йәғни Халыҡ юлы (башта Королева юлы тип аталған), Коннот-Плейстан башланып тура мөйөш яһап Раджпатх аша үтә. Шантипатх буйлап 19 дәүләт илселектәре урынлашҡан, был ошо урамды Һиндостандың иң ҙур дипломатик анклавына әүерелдерә<ref>{{cite web|url=http://www.delhionline.in/City-Guide/Embassies-in-Delhi/ |title=Embassies in Delhi, Embassies Address, Contacts, E-Mail, Delhi Embassies |publisher=Delhionline.in |accessdate=4 November 2008}}</ref>. Раисин убаһындағы Раштрапати-Бхаван президент һарайы ҡаланың йөрәге булып тора. Уның тирәләй Секретариат урынлашҡан. Һербер Бэйкер проектлаған Парламент йорто Раджпатхҡа параллель булған Сансад Маргта урынлашҡан. [[Англия]]лағы Король ярым айы образы буйынса проектланған түңәрәк формалағы Коннот-Плейс (Коннот майҙаны) — ҡаланың финанс, сауҙа һәм эш үҙәге булып тора. Коннот-Плейстың тышҡы әйләнәһенән 12 юл сыға, уларҙың береһе Джанпатх булып тора. == Халҡы == 2003 йылда Нью-Делиҙың халҡы — 295 000 кеше тәшкил итә. Нью-Дели ҙа ингән Дели дәүләт баш ҡала округының дөйөм халыҡ һаны — 14,1 миллион кеше, был уны донъяла ҙурлығы буйынса мегаполистар араһында [[Мумбай]]ҙан һуң икенсе урынға ҡуя<ref name=unpopulation>{{cite web|author=|publisher=United Nations|url=http://www.un.org/esa/population/publications/wup2003/2003WUPHighlights.pdf|title=World Urbanization Prospects The 2003 Revision.|pages=p7|format=[PDF|archiveurl=http://www.webcitation.org/684Vx89M4|archivedate=2012-05-31}}</ref>. 1000 ир-егеткә 821 ҡатын-ҡыҙ тура килә. Грамоталылыҡ 81,82 % тәшкил итә<ref name=census01del/>. Ҡала халҡының 79,8 % — [[индуизм]], 12,9 % — [[ислам]], 5,4 % — [[сикхизм]], 1,1 % — [[джайнизм]] һәм 0,9 % [[Христианлыҡ|христиан]] диндәрен тота<ref name=census01del>http://www.censusindia.net/religiondata/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051201025837/http://www.censusindia.net/religiondata/ |date=2005-12-01 }} 2001 Indian Census Data</ref>. Шулай уҡ парстар, [[Буддизм|буддистар]] һәм [[Иудаизм|йәһүдтәр]] бар<ref name=Lonelyplanet>{{cite web|author=|publisher=Census of India 2001|url=http://www.censusindia.net/religiondata/index.html|title=Data on Religion|pages=1|accessdate=2006-05-16|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20061001190643/www.censusindia.net/religiondata/index.html|archivedate=2006-10-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061001190643/http://www.censusindia.net/religiondata/index.html |date=2006-10-01 }}</ref>. Ҡалала төп тел булып [[һинд теле]] иҫәпләнә. Башҡа таралған телдәр — [[Инглиз теле|инглиз]], [[Панджаб теле|панджаб]] һәм [[Урду теле|урду]]. <!-- Лингвистические группы всей Индии хорошо представлены в городе, среди них — [[майтхили]], [[каннада]], [[телугу (язык)|телугу]], [[бенгальский язык|бенгальский]], [[маратхи (язык)|маратхи]] и [[тамильский язык]]и. --> == Туғандаш ҡалалар == * {{Флаг США|20px}} [[Чикаго]] ({{lang-en|Chicago}}), [[Иллинойс]], [[АҠШ]] ([[2001]])<ref>[http://www.chicagosistercities.com/our.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606050131/http://www.chicagosistercities.com/our.php |date=2012-06-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606050131/http://www.chicagosistercities.com/our.php |date=2012-06-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606050131/http://www.chicagosistercities.com/our.php |date=2012-06-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606050131/http://www.chicagosistercities.com/our.php |date=2012-06-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606050131/http://www.chicagosistercities.com/our.php |date=2012-06-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606050131/http://www.chicagosistercities.com/our.php |date=2012-06-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606050131/http://www.chicagosistercities.com/our.php |date=2012-06-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606050131/http://www.chicagosistercities.com/our.php |date=2012-06-06 }} Chicago Sister Cities {{ref-en}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606050131/http://www.chicagosistercities.com/our.php |date=2012-06-06 }}</ref> * {{Флаг|США}} [[Файл:Flag of Washington, D.C.svg|20px]] '''[[Вашингтон]]''', [[АҠШ]] * [[Файл:Flag of Serbia.svg|20px|]] [[Файл:Flag of Belgrade.svg|20px]] '''[[Белград]]''', [[Сербия]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.newdelhi.net Нью-Дели хаҡында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241113211508/https://newdelhi.net/ |date=2024-11-13 }} * [http://www.ndmc.gov.in/ Нью-Дели хакимиәте сайты] * [http://www.mapunity.org/maps/delhi/ Делиҙың интерактив картаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070714212318/http://www.mapunity.org/maps/delhi/ |date=2007-07-14 }} {{Азия баш ҡалалары}} [[Категория:Дели]] liknc62c1km1tzwilqlkz1mhafq784j Афған һуғышы 0 96637 1302450 1300839 2026-08-11T17:58:31Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302450 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ғинуар 2016}} {{Вооружённый конфликт |конфликт = Афған һуғышы (1979—1989) |часть = Афғанстанда [[Граждандар һуғышы]] |изображение = [[Файл:RIAN archive 21225 On watch.jpg|300px]] |заголовок = Афғанстанда совет һалдаты, 1988 йыл |дата = 25 декабрь 1979 — <br /> 15 февраль 1989 |место = [[Афғанстан]] |причина = [[СССР]]-ҙың Афғанстандың халыҡ демократик партияһына ярҙам итергә һәм үҙенең көньяҡ сиктәрендә хәүефһеҙлекте тәьмин итергә ынтылыуы |изменения = |итог = [[СССР|Совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты]] мөжәһиттәр ҡаршылығын баҫтыра алмай; Женева килешеүҙәренә ҡул ҡуйыу (1988); совет ғәскәрҙәрен Афғанстандан сығарыу; Афғанстанда граждандар һуғышы дауам итә. |противник1 = {{Флаг|СССР|1955}} [[СССР]]<br /> ** <small>{{comment|ОКСВ|Афғанстанда совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты}}</small> ** <small>[[СССР-ҙың Дәүләт Именлеге комитеты|КГБ]]</small> {{Флаг|Афғанстан|1979}} {{comment|АДР|Афғанстан Демократик Республикаһы}}<br /> ** <small>{{comment|АДР ҠК|Афғанстан демократик республикаһының Ҡораллы көстәре}}</small> ** <small> ХАД</small> ''булышлыҡ итеүсе:''<br />{{флагификация|Индия}}<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE5D7153EF934A35750C0A96F948260 India to Provide Aid to Government in Afghanistan – NYTimes.com, March 7, 1989]</ref><ref>[https://books.google.ru/books?id=QgX0bQ3Enj4C&printsec=frontcover&hl=de#v=onepage&q&f=false Ruud van Dijk,William Glenn Gray,Svetlana Savranskaya,Jeremi Suri,Qiang Zhai, Encyclopedia of the Cold War, p. 433]</ref> |противник2 = {{Флаг|Джихад}} Афған мөжәһиттәре: ** [[:ru:Пешаварская семёрка|«Пешәүәр етеһе»]] *** <small>{{comment|«ИПА»|Афғанстан ислам партияһы}}</small> *** <small>{{comment|«ИОА»|Афғанстан ислам йәмғиәте}}</small> *** <small>{{comment|«ИСОА»|Афғанстанды азат итеү ислам союзы}}</small> *** <small>{{comment|«НИФА»|Афғанстан милли ислам фронты}}</small> *** <small>{{comment|«ДИРА»|Афғанстан ислам инҡилабы хәрәкәте}}</small> *** <small>{{comment|«ИПА(ЮХ)»|Ю. Халестың Афғанстан ислам партияһы}}</small> *** <small>{{comment|«НФСА»|Афғанстанды ҡотҡарыу милли фронты}}</small> ** ''Сит ил боевиктары:'' *** <small>Мысыр ислам джихады </small> *** <small>[[:en:Maktab al-Khidamat|«Мактаб-аль-Хидамат»]]</small> *** <small>[[Аль-Каида]]</small> ''булышлыҡ итеүсе:''<br /> {{Флагификация|Пакистан}}<ref name=autogenerated10>в т.ч. учебные лагеря для боевиков</ref><br /> {{Флагификация|Саудовская Аравия}}<br /> {{Флагификация|АҠШ}}<ref name=autogenerated10 /><br /> {{Флагификация|Бөйөк Британия}}<ref name=autogenerated10 /><br /> {{Флагификация|Ҡытай}}<ref name=autogenerated10 /><br /> {{Флаг|Египет|1972}} [[Мысыр]]<br /> {{Флагификация|ФРГ}}<ref>[http://www.focus.de/politik/ausland/afghanistan/operation-sommerregen-bnd-war-im-afghanistan-krieg-der-sowjets-aktiv_aid_1121585.html „Operation Sommerregen“: BND-Agenten waren im Afghanistan-Krieg gegen die Sowjets aktiv - Afghanistan - FOCUS Online - Nachrichten<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924184116/http://www.focus.de/politik/ausland/afghanistan/operation-sommerregen-bnd-war-im-afghanistan-krieg-der-sowjets-aktiv_aid_1121585.html |date=2015-09-24 }}</ref> ---- {{Флаг|Джихад}} Шиғый мөжәһиттәре: ** [[:ru:Шиитская восьмерка|«Шиғый һигеҙе»]] *** <small>«Хезбе Алла»</small> *** <small>«Наср»</small> *** <small>{{comment|«КСИРА»|Афғанстанда ислам инҡилабы һаҡсылары корпусы}}</small> *** <small>Башҡалар</small> ''булышлыҡ итеүсе:''<br /> {{Флаг|Иран|1964}} [[Иран]]<br /><ref name=autogenerated10 /> ---- {{Красный флаг}} Маоистик ихтилалсылар: ** <small>[[:en:Afghanistan Liberation Organization|ALO]]</small> ** <small>[[:en:Liberation Organization of the People of Afghanistan|SAMA]]</small> ** <small>[[:en:Afghanistan Mujahedin Freedom Fighters Front|AMFFF]]</small> |командир1 = {{Флаг СССР}} '''[[Брежнев Леонид Ильич|Л. И. Брежнев]]'''<br /> {{Флаг СССР}} '''[[Андропов, Юрий Владимирович|Ю. В. Андропов]]'''<br /> {{Флаг СССР}} '''[[Черненко, Константин Устинович|К. У. Черненко]]'''<br /> {{Флаг СССР}} '''[[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачёв]]'''<br /> {{Флаг СССР}} С. Л. Соколов<br /> {{Флаг СССР}}В. И. Варенников<br /> {{Флаг СССР}} Ю. В. Тухаринов<br /> {{Флаг СССР}} Б. И. Ткач<br /> {{Флаг СССР}} В. Ф. Ермаков<br /> {{Флаг СССР}} Л. Е. Генералов<br /> {{Флаг СССР}} И. Н. Родионов<br /> {{Флаг СССР}} В. П. Дубынин<br /> {{Флаг СССР}} Б. В. Громов<br /> {{Флаг Афганистана (1979-1987)}} '''Бабрак Кармаль'''<br /> {{Флаг Афганистана (1979-1987)}} '''Мөхәммәт Нәжибулла'''<br /> {{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Мөхәммәт Рафи<br /> {{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Әбделҡадир<br /> {{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Назар Мөхәммәт<br /> {{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Шахнаваз Танай<br /> {{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Әбделрәшит Дустум |командир2 = {{Флаг|Джихад}} Г. Хекматияр,<br /> {{Флаг|Джихад}} Б. Раббани,<br /> {{Флаг|Джихад}} Әхмәт Шаһ Мәсғүт,<br /> {{Флаг|Джихад}} Исмәғил хан,<br /> {{Флаг|Джихад}} Юныс Халес,<br /> {{Флаг|Джихад}} Й. Хаккани,<br /> {{Флаг|Джихад}} Сәйет Мансур,<br /> {{Флаг|Джихад}} Әбделғәли Мазари,<br /> {{Флаг|Джихад}} М. Нәби,<br /> {{Флаг|Джихад}} С. Моджаддеди,<br /> {{Флаг|Джихад}} Ғабдулхаҡ,<br /> {{Флаг|Джихад}} Ғәбделрәхим Вардак,<br /> {{Флаг|Джихад}} Ғәбделрәсүл Сайяф,<br /> {{Флаг|Джихад}} Сәйет Гайлани<br /> |силы1 = {{Флаг СССР|22px}} 80—104 мең хәрби хеҙмәткәр<ref name=hro>[https://web.archive.org/web/20010519210510/http://www.hro.org/editions/karta/nr24-25/victim.htm Официальные данные о советских потерях в Афганистане]</ref>,<br />{{Флаг Афганистана (1979-1987)|22px}} 50—130 мең хәрби хеҙмәткәр<ref name=borba>[http://www.1917.com/International/Iran/1104263867.html Классовая борьба в афганском обществе во 2-й пол. XX века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926221902/http://www.1917.com/International/Iran/1104263867.html |date=2007-09-26 }}</ref> «НВО» мәғлүмәттәре буйынса, 300 меңдән артмай<ref>40-я армия, численность которой в различное время колебалась от 100 до 120 тыс. солдат и офицеров. Всего же советские и афганские вооружённые силы (с учётом войсковых подразделений всех силовых структур) не превышали 300 тыс. См. [http://nvo.ng.ru/spforces/2000-09-22/7_kaskader.html ''Валентин Ютов.'' Каскадёры // «НВО», 22.09.2000].</ref> |силы2 = {{Флаг|Джихад}} Совет мәғлүмәттәре буйынса: 25 меңдән ([[1980]]) <br /> 140 меңгә тиклем ([[1988]])<ref>''Никитенко Е. Г.'' Афганистан: От войны 80-х до прогноза новых войн. — М.: Астрель; АСТ, 2004. — ISBN 5-17-018154-X, 5-271-07363-7 — С. 94, 110.</ref>; Д. Крайл буйынса: 400 меңгә тиклем<ref>[http://www.afghanistan.ru/doc/14905.html] Потери в войне 1979—1989 гг.</ref> |потери1 = {{Флаг СССР|22px}} 15&nbsp;052 һәләк булған, <br /> 53&nbsp;753 яралаған, <br /> 417 хәбәрһеҙ юғалған,<br />{{Флаг Афганистана (1979-1987)|22px}} от 18&nbsp;000 до 243&nbsp;900 һәләк булған, <br /> 77&nbsp;000 яраланған. |потери2 = {{Флаг|Джихад}} 75&nbsp;000 алып 90&nbsp;000 тиклем һәләк булған, 75&nbsp;000 ашыу яраланған<ref>{{книга|url=http://books.google.com/?id=Hz5NzJtg48kC&pg=PA115&dq=soviet+afghan+war+safronov#v=onepage&q=soviet%20afghan%20war%20safronov&f=false|заглавие=War, politics and society in Afghanistan, 1978–1992|автор=Antonio Giustozzi|издательство=Hurst|год=2000|isbn=1-85065-396-8}} {{oq|en|A tentative estimate for total mujahideen losses in 1980-02 may be in the 150–180,000 range, with maybe half of them killed.}}</ref>. |общие потери = 670 меңдән 2 млн тиклем һәләк булған | Викисклад = Category:Soviet–Afghan War }} '''Афған һуғышы (1979—1989)''' — [[Афғанстан|Афғанстан Демократик Республикаһы]] (1978 йылдан Афғанстан Республикаһы) территорияһындағы бер яҡтан Афғанстан хөкүмәте көстәре һәм [[СССР|Совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты]], икенсе яҡтан [[НАТО]]-ның алдынғы дәүләттәренең сәйәси, финанс, матди, хәрби һәм консерватив ислам донъяһының ярҙамын алған күп һанлы афған мөжәһиттәренең ҡораллы формированиелары («дошмандар») араһында барған хәрби низағ<ref name="Oily">{{cite news|title=The Oily Americans|date=May 13, 2003|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,450997-92,00.html|work=[[Time (magazine)|Time]]|accessdate=2008-07-08|first1=Donald L.|last1=Barlett|first2=James B.|last2=Steele}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150504163915/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,450997-92,00.html |date=2015-05-04 }}</ref><ref name="Brzezinski">{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/coldwar/interviews/episode-17/brzezinski1.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20000829032721/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/coldwar/interviews/episode-17/brzezinski1.html|archivedate=2000-08-29|title=Interview with Dr. Zbigniew Brzezinski-(13/6/97).|publisher=|accessdate=October 2, 2014}}</ref><ref name="Wilson">{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/obituaries/charlie-wilson-congressman-whose-support-for-the-mujahideen-helped-force-the-soviet-union-out-of-afghanistan-1898180.html|title=Charlie Wilson: Congressman whose support for the mujahideen helped force the Soviet Union out of Afghanistan|work=The Independent|accessdate=October 2, 2014|location=London|first=Rupert|last=Cornwell|date=February 13, 2010}}</ref><ref name=kepel-143>{{cite book|last=Kepel |first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam|url=https://archive.org/details/jihadtrailofpoli0000kepe |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |year=2002 |pages=[https://archive.org/details/jihadtrailofpoli0000kepe/page/143 143]|quote=By 1982 the jihad was receiving $600 million in U.S. aid per year, with a matching amount coming from the Gulf states.}}</ref><ref>Total aid from the CIA is estimated at $3 billion. The precise figures as well as a description of the mechanics of the aid process are given in Barnett R. Rubin, ''The Fragmentation of Afghanistan.'' Yale University Press, 2002</ref><ref>According to Milton Bearden, former CIA chief in charge of the Afghan department, "The Saudi dollar-for-dollar match with the US taxpayer was fundamental to the success [of the ten-year engagement in Afghanistan]" (from [http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/binladen/interviews/bearden.html Milton Bearden] Interview. PBS Frontline.)</ref><ref name=shichor>{{cite book|url=http://books.google.co.il/books?id=GXj4a3gss8wC&pg=PA157&redir_esc=y#v=onepage&q&f=true|title=Shichor. pp157–158|publisher=|accessdate=October 2, 2014}}</ref><ref name="unholy">Kinsella, Warren. "Unholy Alliances", Lester Publishing, 1992</ref>. «Афған һуғышы» — [[Советтар Союзы]]ның [[Афғанстан]]дағы ҡораллы низағта ҡатнашҡан осорон совет һәм постсовет осорондағы әҙәбиәттә һәм киң мәғлүмәт сараларында билдәләү өсөн ҡулланылған термин. Афғанстанда низағ, 1979 йылға тиклем башланып, бөгөнгәсә дауам итә ([[2015 йыл]]). Көнбайыш әҙәбиәтендә «советтарҙың баҫып алыуы» тигән һүҙбәйләнеш йыш ҡулланыла. [[СССР]] Афғанстанға хәрби контингентты 1979 йылдың 25 декабрендә индерә. Тиҙҙән [[БMO-ның Именлек Советы|БМО-ның Именлек Советы]] үҙенең ултырышында [[АҠШ]] әҙерләгән һәм Советтар Союзына ҡаршы булған резолюцияны ҡабул итә. СССР вето һала, уны Советтың биш ағза-дәүләте хуплай. СССР үҙенең ғәмәлдәрен Афғанстан хөкүмәтенең үтенесе һәм 1978 йылдың 5 декабрендәге Дуҫлыҡ, күршеләрсә мөнәсәбәт һәм хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүгә ярашлы индерелде, тип дәлилләй. 1980 йылдың 14 ғинуарында [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы]] үҙенең Ғәҙәттән тыш сессияһында «тәрән үкенес» һәм ҡасаҡтарҙың хәле буйынса борсолоу белдергән резолюция ҡабул итеп, «барлыҡ сит ил ғәскәрҙәрен» илдән сығарырға саҡыра, әммә резолюция мәжбүри көскә эйә булмай. Уның өсөн 108 — ыңғай, 14 кире тауыш бирелә<ref>{{Cite web|url = http://www.un.org/ru/ga/sessions/emergency.shtml|title = Чрезвычайные сессии Генеральной ассамблеи ООН (см. 15 января 1980 года)|author = ООН|work = |date = |publisher = }}{{Cite web|url = http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=S/PV.2189(OR)|title = Отчёт о заседании Совета Безопасности ООН 7 января 1980 года|author = ООН|work = |date = |publisher = }}</ref>. == Тарих башы == === «Ҙур уйын» === Афғанстандың Евразияның ҡап уртаһындағы геосәйәси урыны уны быуаттар дауамында донъяның барлыҡ алдынғы державаларының милли мәнфәғәттәре киҫешкән бөтөн Үҙәк Азия төбәгендәге хәрби-сәйәси хәл-тороштоң тотороҡлолоғон тәьмин итеүсе мөһим төбәктәр рәтенә ҡуя. XIX быуаттан башлап [[Рәсәй Империяһы|Рәсәй]] һәм [[Британия империяһы|Британия империялары]] араһында Афғанстанды контролдә тотоу өсөн «Ҙур уйын» ({{lang-en|The Great Game}}) атамаһы алған көрәш бара. === Инглиз-афған һуғыштары === [[Британия империяһы|Британдар]] 1893 йылдың ғинуарында күрше [[Британ Һиндостаны]]нан үҙ ғәскәрҙәрен ебәреп, көс ҡулланып Афғанстан өҫтөнән хакимлыҡ итергә тырыша. Беренсе инглиз-афған һуғышы шулай башлана. Тәүҙә инглиздәргә уңыш юлдаш була, улар әмир Дост-Мөхәммәтте ҡолатып, тәхеткә Шуджа-ханды ултырта. Әммә Шуджа-хандың хакимлығы оҙаҡҡа һуҙылмай, 1842 йылда уны алып ташлайҙар. Афғанстан Британия менән тыныслыҡ килешеүе төҙөй һәм үҙенең бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡала. Шул уҡ ваҡытта Рәсәй империяһы көньяҡҡа әүҙем үтеп инә башлай. 1860—1880 йылдарҙа нигеҙҙә Урта Азияның Рәсәйгә ҡушылыуы тамамлана. 1878 йылда Рәсәй ғәскәрҙәренең Афғанстан сигенә тиҙ темптар менән яҡынлашыуынан хәүефләнгән британдар Икенсе англо-афған һуғышын башлай. Киҫкен көрәш ике йыл даум итә, һәм 1880 йылда британдар илде ташлап китергә мәжбүр була, әммә тәхеттә лояль ҡарашлы әмир Абдул-Рахманды ҡалдыра һәм шулай итеп ил өҫтөнән контроллек итә. 1880—1890 йылдарҙа Рәсәй һәм Британияның берлектәге килешеүҙәре һөҙөмтәһендә Афғанстандың хәҙергәсә үҙгәрешһеҙ ҡалған сиктәре билдәләнә. === Афғанстандың бойондороҡһоҙлоғо === 1919 йылда Аманулла-хан Афғанстандың [[Бөйөк Британия]]нан бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. Шулай итеп Өсөнсө инглиз-афған һуғышы башлана. Бойондороҡһоҙлоҡто таныусы беренсе ил [[СССР|Совет]] [[Рәсәй]]е була, ул Афғанстанға иҡтисади һәм хәрби ярҙам күрһәтә. 1929 йылда СССР Афғанстандың тәхетенән ҡолатылған короле Аманулла-ханға ярҙам йөҙөнән хәрби акция ойоштора. 1930 йылда баҫмасылар базаһына ҡаршы операция башлай. XX быуат башында Афғанстан бөтөнләй сәнәғәтһеҙ, халҡының яртыһынан күберәген наҙандар һәм ярлылар тәшкил иткән артта ҡалған аграр ил була. === Дауд республикаһы === 1973 йылда Афғанстан короле Заһир-шаһтың [[Италия]]ға визиты ваҡытында илдә дәүләт түңкәрелеше яһала. Власты Заһир-шаһтың туғаны Мөхәммәт Дауд үҙ ҡулына ала һәм Афғанстанда беренсе республика иғлан итә. Дауд авторитар диктатура урынлаштырып, реформалар үткәрергә тырыша, әммә уларҙың күпселеге уңышһыҙлыҡҡа осрай. Шул уҡ ваҡытта илдә ҡатын-ҡыҙҙарҙың — 96,3, ир-аттарҙың яынса 90,5 проценты наҙан була. Ғәмәлдә Афғанстанда ырыу-ҡәбилә общинаһы һәм феодализм эпохаһына хас тәртиптәр өҫтөнлөк итә. Афғанстан тарихының беренсе республика осоро көслө сәйәси тотороҡһоҙлоҡ, прокоммунистик һәм исламист төркөмдәр араһындағы көнәркәшлек менән ҡылыҡһырлана. Исламистар бер нисә тапҡыр ихтилалға күтәрелә, әммә улар барыһы ла хөкүмәт ғәскәрҙәре тарафынан баҫтырыла. Даудтың идара итеүе 1978 йылда Саур революцияһы һәм президентты, уның барлыҡ ғаилә ағзаларын язалау менән тамамлана. === Саур революцияһы === 1978 йылдың 27 апрелендә Афғанстанда Апрель (Саур) революцияһы башлана һәм һөҙөмтәлә власҡа Афғанстандың Халыҡ-демократик партияһы (АХДР — НДПА) килеп, илде Афғанстан демократик республикаһы (АДР — ДРА) тип иғлан итә. Етәкселектең Афғанстандың артта ҡалыуын еңеп сығыу мөмкинлеге бирәсәк яңы реформалар үткәрергә тырышыуы ислам оппозицияһының ҡаршылығына осрай. 1978 йылда илдә [[Граждандар һуғышы]] башлана. == Ваҡиғалар == [[Файл:Day after Saur revolution.JPG|thumb|right|Ҡабул урамдары революцияның икенсе көнөндә, 1978 йылдың 28 апреле.]] === Совет ғәскәрҙәрен индереү тураһында ҡарар ҡабул итеү === 1979 йылдың мартында Герат ҡалаһындағы фетнә ваҡытында афған етәкселеге совет ғәскәрҙәрен индереүҙе һорап, беренсе үтенесен белдерә. Һуңынан был үтенестәр һаны 20-гә етә. Әммә КПСС Үҙәк комитетының 1978 йылда уҡ ойошторолған Афғанстан буйынса комиссияһы Политбюроға бындай ҡыҫылыштың буласаҡ эҙемтәләре тураһында белдерә һәм үтенес кире ҡағыла. Әммә Герат фетнәһе совет-афған сигендә совет ғәсәкрҙәрен көсәйтеүгә мәжбүр итә һәм оборона министры Д. Ф. Устиновтың бойороғона ярашлы, Афғанстанға 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһының ултырыу ихтималлығына әҙерлек башлана. Афғанстанда ҡапыл совет советниктарының һаны арттырыла: ғинуарҙа улар 409 булһа, июнь һуңына 4500-гә етә<ref>[http://www.artofwar.net.ru/profiles/korolev_aleksei_n/view_book/voorujennye_sily__afganistana_v__g Королев А. Н. Вооруженные силы Афганистана в 1979 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116210823/http://www.artofwar.net.ru/profiles/korolev_aleksei_n/view_book/voorujennye_sily__afganistana_v__g |date=2014-01-16 }}</ref>. ЦРУ-ның элекке директоры Роберт Гейтстың мемуарҙарына ярашлы, 1979 йылдың 3 июлендә Америка президенты [[Джимми Картер]] Афғанстанда хөкүмәткә ҡаршы көстәрҙе финанслауға рөхсәт биргән йәшерен указға ҡул ҡуя<ref name="gates">{{книга |автор=Gates, Robert |заглавие=From the Shadows: The Ultimate Insider's Story of Five Presidents and How They Won the Cold War |ссылка=http://books.google.com/?id=N_hfPrIMYuEC|издательство=Simon & Schuster |год=2007 |pages=146 |allpages=604 |isbn=9781416543367}}</ref>. ЦРУ-ның күҙәтеүе аҫтында хөкүмәткә ҡаршы ҡораллы формированиелар өсөн ҡорал килтерелә. Пакистандағы афған ҡасаҡтары лагерында ҡораллы төркөмдәр әҙерләү өсөн махсус үҙәктәр ойошторола. Уларҙың программаһы афғандарҙың ҡаршылыҡ күрһәтеүсе көстәрен финанслау, ҡорал менән тәьмин итеү һәм өйрәтеү өсөн Пакистан разведкаһына (ISI) аралашсы сифатында файҙаланыуға нигеҙләнә<ref name="pildat">[http://www.millat.com/democracy/Foreign%20Policy/Briefing_Paper_english_11.pdf Pakistan’s Foreign Policy: an Overview 1974—2004.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623023124/http://www.millat.com/democracy/Foreign%20Policy/Briefing_Paper_english_11.pdf |date=2012-06-23 }} PILDAT briefing paper for Pakistani parliamentarians by Hasan-Askari Rizvi, 2004. pp19-20. {{en icon}}</ref>. Афғанстандағы хәл-торош артабан шундай үҫеш ала — Ислам оппозицияһының ҡораллы сығыштары, армиялағы фетнәләр, партия эсендәге көрәш, бигерәк тә НДПА лидеры Нур Мөхәммәт Тараки ҡулға алынып һуңынан уны властан ситләткән Хафизулла Әмин бойороғо буйынса үлтерелгән 1979 йылдың сентябрендәге ваҡиғалар — совет еткәселеген хафаланырға мәжбүр итә. Ул Әминдең амбицияларын, шәхси маҡсаттарына өлгәшеү өсөн көрәшкәндә ҡанһыҙлығын белә һәм уның Афғанстанға етәкселек итеүен хәүефләнеп күҙәтә. Әмин ваҡытында илдә исламистарға ҡаршы ғына түгел, Тараки яҡлы булған НДПА ағзаларына ҡаршы террор башлана. Золом НДПА-ның төп терәге булған армияға ла ҡағыла һәм был уның былай ҙа саҡ торған түбән хәрби рухын төшөрә, дезертирлыҡҡа һәм фетнәләргә килтерә. Совет етәкселеге Афғанстандағы хәлдәрҙең артабан киҫкенләшеүе НДПА режимының ҡолауына килтерер һәм власҡа СССР-ға ҡаршы көстәрҙең ултырыуын тәьмин итер, тип хәүефләнә. Был ғына ла түгел, КГБ линияһы буйынса Әминдең 1960 йылдарҙа ЦРУ менән бәйлнеше булыуы һәм уның эмиссарҙарының Тараки үлтерелгәндән һуң Американың рәсми вәкилдәре менән йәшерен бәйләнештәре булыуы тураһында мәғлүмәт килә. Һөҙөмтәлә Әминде ҡолатыу һәм уның урынына СССР-ға лояль ҡарашта булған лидерҙы ултыртыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Шундай лидер сифатында кандидатураһын КГБ рәйесе Ю. В. Андропов хуплаған Бабрак Кармаль ҡарала. Әминде ҡолатыу буйынса операцияны әҙерләгәндә Әминдең үҙенең советтарҙан хәрби ярҙам һорауын файҙаланырға булалар. 1979 йылдың сентябренән декабргә тиклем шундай 7 мөрәжәғәт була. 1979 йылдың декабре башында Баграмға «мосолман батальоны» — ГРК-ның махсус тәғәйенләнештәге отряды — 1979 йылдың йәйендә Таракиҙы һаҡлау һәм Афғанстанда махсус бурыстарҙы үтәү өсөн Урта Азиянан булған хәрби хеҙмәткәрҙәрҙән тупланған совет хәрбиҙәре ебәрелә<ref name="autogenerated2">[http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=412 А.Волков. Ввод советских войск в Афганистан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110920105057/http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=412 |date=2011-09-20 }}</ref>. 1979 йылдың декабренең беренсе көндәрендә СССР оборона министры Д. Ф. Устинов юғары хәрби етәкселектәге вазифалы тар диарә кешеләренә тиҙҙән Афғанстанға совет ғәскёрҙәрен индереү тураһында ҡарар ҡабул ителеү ихтималлығы хаҡында белдерә<ref>[http://gazeta.aif.ru/online/aif/1100/11_01?print Р. Пихоя, С. Кондрашов, С. Осипов. Как началась «наша» афганская война // «Аргументы и Факты», № 47 (1100) от 21.11.2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121215060600/http://gazeta.aif.ru/online/aif/1100/11_01?print |date=2012-12-15 }}</ref>. 10 декабрҙән башлап Д. Ф. Устиновтың шәхси бойороғо буйынса Төркөстан һәм Урта Азия хәрби округтарындағы частарҙы һәм берләшмәләрҙе мобилизациялау башлана. «Сбор» сигналы буйынса 103-сө Витебск гвардия һауа-десант дивизияһы күтәрелә һәм уларға алда торған ваҡиғаларҙа төп һөжүм итеү бурысы йөкмәтелә<ref name="autogenerated2" />. Шулай ҙа Генераль штаб начальнигы Н. В. Огарков ғәскәр индереүгә ҡаршы була<ref name="autogenerated3">[http://www.mysteriouscountry.ru/wiki/index.php/Варенников_Валентин_Иванович/Неповторимое/Книга_4/Часть_6/Глава_3#.D0.9D.D0.B0.D0.BA.D0.B0.D0.BB_.D0.BE.D1.81.D0.B8_.D0.A3.D1.81.D1.82.D0.B8.D0.BD.D0.BE.D0.B2_.E2.80.94_.D0.9E.D0.B3.D0.B0.D1.80.D0.BA.D0.BE.D0.B2 В. Варенников. «Неповторимо» Книга 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103170408/http://www.mysteriouscountry.ru/wiki/index.php/%D0%92%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B5/%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0_4/%D0%A7%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C_6/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_3#.D0.9D.D0.B0.D0.BA.D0.B0.D0.BB_.D0.BE.D1.81.D0.B8_.D0.A3.D1.81.D1.82.D0.B8.D0.BD.D0.BE.D0.B2_.E2.80.94_.D0.9E.D0.B3.D0.B0.D1.80.D0.BA.D0.BE.D0.B2 |date=2012-11-03 }}</ref>. 1979 йылдың 12 декабрендә Политбюро ултырышында ғәскәр индереү тураһында ҡарар ҡабул ителә. В. И. Варенников күрһәтмәләре буйынса, 1979 йылда Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереү тураһындағы ҡарарҙы хупламаусы берҙән-бер Политбюро ағзаһы А. Н. Косыгин була һәм ошо мәлдән алып уның Брежнев һәм уның диарәһе менән юлдары бөтөнләйгә айырыла<ref name="autogenerated3" />. Генштаб начальнигы Николай Огарков ғәскәр индереүгә ҡәтғи ҡаршы була һәм ошо нигеҙҙә КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзаһы, СССР оборона министры Д. Ф. Устинов менән бәхәскә инә. === Әҙерлек === 1979 йылдың 13 декабренән Оборона министрлығының Афғанстан буйынса Оператив төркөмө ойошторола. Уның еткәсеһе итеп Генераль штаб начальнигының беренсе урынбаҫары, армия генералы С. Ф. Ахромеев тәғәйенләнә. Ул 14 декабрҙә Төркөстан хәрби округында эш башлай. 1979 йылдың 14 декабрендә Баграм ҡалаһына 1979 йылдың 7 июленән Баграмда совет хәрби-транспорт самолеттарын һәм вертолеттарын һаҡлаған 105-се гвардия һауа-десант дивизияһының 11-се гвардия парашют-десант полкының батальонын көсәйтеү өсөн 345-се гвардия айырым парашют-десант полкы батальоны ебәрелә. Бер үк ваҡытта Кармаль һәм уның бер нисә арҡаҙашы 1979 йылдың 14 декабрендә Афғанстанға йәшерен рәүештә килтерелеп, Баграмда, совет хәрбиҙәре араһында йәшәтелә. 1979 йылдың 16 декабрендә Х. Әминде үлтереү ынтылышы була, әммә ул иҫән ҡала һәм Кармалде ашығыс рәүештә ҡабат СССР-ға оҙаталар. 1979 йылдың 20 декабрендә Баграмдан Ҡабулға «мосолман батальоны» ташлана һәм ул Әмин һарайының һаҡ бригадаһына инеп, һарайҙы штурмлауға әҙерлекте еңеләйтә. Был операцияны тормошҡа ашырыу өсөн декабрь урталарында Афғанстанға шулай уҡ СССР КГБ-һының 2 махсус төркөмө килә. 1979 йылдың 25 декабренә тиклем Төркөстан хәрби округында Афғанстанға индереү өсөн 40-сы дөйөм ғәскәр армияһының ялан идаралығы, 2 мотоуҡсылар дивизияһы, армия артиллерия бригадаһы, зенит-ракета бригадаһы, десант-штурмлау бригадаһы, хәрби һәм тыл тәьминәте частары, ә Урта Азия хәрби округында — 2 мотоуҡсылар полкы, ҡатнаш авиакорпус идаралығы, 2 истребитель-бомбардировщик авиаполкы, 1 истребитель авиаполкы, 2 вертолет полкы, авиация-техник һәм аэродром тәтминәте частары әҙерләнә. Резерв сифатында ике округта ла тағы ла өс дивизия туплана. Частарҙы тулыландырыуға Урта Азия республикаларынан һәм Ҡаҙағстандан запастағы 50 меңдән ашыу кеше саҡыртыла, ауыл хужалығынан 8 мең автомобиль һәм башҡа техника тапшырыла. Был Совет Армияһының 1945 йылдан һуң ҙур мобилизация йәйелдереүе була. Бынан тыш, 14 декабрҙә үк Төрөкстан хәрби округы аэродромдарына килтерелгән Белоруссиянан 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы Афғанстанға индереү өсөн әҙерләнә. 1979 йылдың 23 декабре кисенә ғәскәрҙәрҙең Афғанстанға инергә әҙер булыуы тураһында рапорт бирелә. 24 декабрҙә Д. Ф. Устинов № 312/12/001 директиваһына ҡул ҡуя. [[Файл:SovietInvasionAfghanistanMap.png|thumb|300px|Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереү, 1979 йылдың декабре.]] Совет ғәскәрҙәренең Афғанстан территорияһында хәрби хәрәкәттәре директива тарафынан ҡаралмай, хатта үҙеңде һаҡлау маҡсатында ла ҡорал ҡулланыу тәртибе билдәләнмәй. Хәйер, 27 декабрҙә Д. Ф. Устиновтың һөжүм иткән осраҡта фетнәселәрҙең ҡаршылығын баҫтырыу тураһында бойороғо донъя күрә. Совет ғәкәрҙәренең гарнизондар булдырып, мөһим сәнәғәт һәм башҡа объекттарҙы һаҡ аҫтына алыуы, шулай итеп афған армияһы частарын оппозиция отрядтарына һәм эске ҡыҫылыу ихтималлығына ҡаршы тороу өсөн бушатыуы күҙаллана. Афғанстан сиген 1979 йылдың 27 декабрендә Мәскәү ваҡыты менән сәғәт өстә (Ҡабул ваҡыты менән сәғәт 5-тә) сығырға бойороҡ була. 1979 йылдың 25 декабрендә АДР территорияһына беренселәрҙән булып 108-се мотоуҡсылар дивизияһының 781-се айырым разведка батальоны сығарыла. Уның артынса 56-сы айырым десант-штурм бригадаһының 4-се десант-штурм батальоны (4-се дшб) сығарыла, уға Саланг артылышын һаҡлау бурысы йөкмәтелә. Шул уҡ көндө Ҡабул һәм Баграм аэродромдарына 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы частары ташлана. Ҡабул аэродромына беренселәрҙән булып подполковник Г. И. Шпако командалығында 350-се гвардия парашют-десант полкы десантсылары ултыра. Ултырған ваҡытта десантсылар ултырған бер самолет ҡолай. Ҡабулда 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы частары 27 декабрҙең көн үҙәгендә ултырып бөтә һәм афған авиацияһын һәм ПВО батареяларын ҡамап, аэропорт эшмәкәрлеген үҙ контроленә ала. Дивизияның башҡа бүлексәләре Ҡабулдың башҡа райондарында тупланып, төп хөкүмәт учреждениеларын, афған хәрби частарын һәм штабтарын, ҡаланың һәм уның тирә-яғындағы башҡа мөһим объекттарҙы ҡамау бурысын ала. Афған хәрби хеҙмәткәрҙәре менән бәрелештән һуң Баграм аэродромында 103-сө дивизияның 357-се гвардия парашют-десант полкы һәм 345-се гвардия парашют-десант полкы контроллек итә башлай. Улар шулай уҡ 23 декабрҙә ҡабаттан үҙенең арҡаҙаштары менән Ҡабулға килтерелгән Б. Кармалде һаҡлай<ref name="autogenerated2" />. СССР КГБ-һының Йәшерен разведкаһы идаралығының элекке начальнигы генерал-майор Ю. И. Дроздов, Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереү объектив ихтыяж булды, сөнки илдә АҠШ (улар Ҡытай менән Афғанстан буйынса килешеү төҙөп, үҙҙәренең техник күҙәтеү постарын СССР-ҙың көньяҡ сиктәренә яҡынайта) эшмәкәрлеген әүҙемләштерә башлағайны, тип билдәләй. Бынан тыш, СССР элек тә бер нисә тапҡыр Афғанстанға ошондай уҡ миссия менән ғәскәр индерә һәм унда оҙаҡ тотҡарланырға уйламай. Дроздов һүҙҙәренсә, уның армия генералы С. Ф. Ахромеев менән берлектә әҙерләгән 1980 йылда Афғанстандан совет ғәскәрҙәрен сығарыу планы ла була. Был документ һуңынан СССР КГБ-һы Рәйесе В. А. Крючков ҡушыуы буйынса юҡ ителә<ref name="Дроздов">[http://www.fontanka.ru/2011/03/05/042/ Л. Сирин. Юрий Дроздов: Россия для США — не поверженный противник // Фонтанка. RU от 05.03.2011]</ref>. === Әмин һарайын штурмлау һәм икенсе пландағы объекттарҙы баҫып алыу === [[Файл:Дворец со стороны правого крыла 27 12 79.jpg|300px|thumb|Штурмдан һуң һарайҙың уң яҡ өлөшө.]] 27 декабрь кисендә совет махсус подразделениелары Әмин һарайын штрумлай, операция 40 минут дауам итә, уның барышында Әмин үлтерелә. «Правда» гәзитендә баҫылған рәсми версия буйынса, «асыулы халыҡ хәрәкәте һөҙөмтәһендә Әмин үҙенең ҡуштандары менән ғәҙел халыҡ суды алдына баҫты һәм язаланды»<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_4093000/4093515.stm Андрей Остальский. Афганский симптом] {{V|19|10|2012}}</ref>. Төп объекттан башҡа 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы һәм 345-се айырым парашют-десант полкы бүлексәләре Ҡабул гарнизонының хәрби частарын, радио-телеүҙәкте, Хәүефһеҙлек һәм Эске эштәр министрлыҡтарын ҡамап, уларға контроллек итә башлай һәм шуның менән махсус подразделениелар алдына ҡуйылған бурысты үтәүҙе тәьмин итә. Әһәмиәте буйынса икенсе урында торған объектты — Афған армияһының генераль штабы бинаһы комплексын 250-се гвардия парашют-десант полкының 7-се парашют-десант ротаһы штурм менән ҡулға төшөрә. Афған армияһының генераль штабын Әминдең тоғро туғаны, Рязань һауа-десант команда училищеһын тамамлаусы Мөхәммәт Яҡуп етәкләй. Операция уңышлы үтһен өсөн уны нейтралләштереү талап ителә, сөнки ул афған армияһына ҡораллы ҡаршылыҡ күрһәтергә бойороҡ биреүе ихтимал була. Яҡубты нейтралләштереү 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы командиры генерал Иван Рябченкоға йөкмәтелә. Был бурыс шәхсән оборона министры маршал Устинов һәм КГБ рәйесе Андропов тарафынан ҡуйыла. «Шторм-333» операцияһы башланыр алдынан генерал Рябченко махсус һайлап алынған офицерҙар — бер туған Логовскийҙар менән Яҡубҡа, йәнәһе лә совет армияһы подразделениеларының урынлашыу урынын асыҡлар өсөн бара. Операция башлауға сигнал булып торған элемтә соҡоронда шартлау яңғырау менән Яҡуб барыһын да аңлай, ә генерал Рябченко етәкселегендәге офицерҙар төркөмө һаҡсыларҙы ҡыҫырыҡлап, Яҡупты нейтралләштерә һәм уға афған армияһы менән бәйләнешкә сығыу мөмкинлеген бирмәй. Әммә уның эш өҫтәлендә афған частары менән тура бәйләнештә эшләгән радиостанция тора. Генерал Рябченконың төркөмө үҙе Яҡуп бүлмәһендә ҡамауҙа ҡала. 350-се гвардия парашют-десант полкының 7-се парашют-десант ротаһы ҡараңғы, таныш булмаған ҡалала аҙашып, 40 минутҡа һуңлай. Ул килеп еткәс кенә беренсе ҡаттағы һаҡты алып алып ташлап, генштаб коридорҙарын үҙ контроле аҫтында тотҡан махсус подразделение составынан ойошторолған бәләкәй төркөм иркен тын ала. Уның составында ике кеше яраланып өлгөргән була. Улар десантсыларҙы: «Егеттәр, командирығыҙҙы ҡотҡарығыҙ! Ул Яҡуп бүлмәһендә ҡамауҙа», — тип ҡаршылай. Бер сәғәт тә үтмәй, бина тулыһынса десантсылар ҡулына күсә. 27 февралдән 28-енә ҡарай төндә Баграмдан Ҡабулға Б. Кармаль килә. Ҡабул радиоһы уның афған халҡына «революцияның икенсе этабы» иғлан ителгән мөрәжәғәтен тапшыра<ref name="autogenerated2" />. == Төп ваҡиғалар == СССР Оборона министрлығының Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәр тәжрибәһен дөйөмләштереү менән шөғөлләнгән офицерҙар төркөмө унда совет ғәскәрҙәренең булыу осорон дүрт этапҡа бүлә: * 1979 йылдың декабренән 1980 йылдың февраленә тиклем — Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереү һәм уларҙы гарнизондарға урынлаштырыу; * 1980 йылдың мартынан 1985 йылдың апреленә тиклем — актив, шул иҫәптән киң масштаблы хәрби хәрәкәттәр алып барыу, АДР-ҙың Ҡораллы көстәрен үҙгәртеп ҡороу һәм нығытыу; * 1985 йылдың апреленән 1987 йылдың ғинуарына тиклем — актив хәрәкәттәрҙән афған ғәскәрҙәренә совет авиацияһы, артиллерия һәм сапер подразделениелары менән ярҙам итеүгә күсеү. Был ваҡытта махсус тәғәйенләнештәге подразделениелар сит илдән ҡорал һәм һуғыш кәрәк-яраҡтары индереүҙе иҫкәртеү буйынса көрәш алып бара. Ошо осорҙа совет ғәскәрҙәренең бер өлөшө Афғанстандан сығарыла; * 1987 йылдың ғинуарынан 1989 йылдың февраленә тиклем — совет ғәскәрҙәренең афған ғәскәрҙәренең хәрби эшмәкәрлегенә ярҙам итеү менән бер рәттән милли ярашыу сәйәсәтен үткәреүҙә ҡатнашыуы. Совет ғәсәкәрҙәрен сығарырға әҙерләү һәм уларҙың тулыһынса Афғанстандан сығыуы.<ref>М.Гареев. Моя последняя война. (Афганистан без советских войск)</ref> == 1979 йыл == * Июлдә Баграмға 105-се һауа-десант дивизияһының 111-се гвардия парашют-десант полкының батальоны килә. 1979 йылдың көҙөндә ул таратылғандан һуң 345-се гвардия парашют-десант полкына ҡарай<ref name="Afgan">[http://www.combat345.ru/afgan.php 345 Гв. ОПДП | 345 ОПДП | 345 гвардейский отдельный парашютно-десантный полк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201055524/http://www.combat345.ru/afgan.php |date=2009-02-01 }} 345''опдп'' в боевом охранении [[Баграм|Баграмской авиабазы]] в [[1979 год]]у.</ref>. Афғанстанда Совет Армияһының беренсе подразделениеһы була ул. * 27 ноябрь — Афғанстанға Гостомель аэродромынан Ан-22 самолеттарында АДР Хәрби көстәре дивизиялары ҡарамағындағы хәрби советниктарҙың Ҡабулда булдырыласаҡ совет ғәскәрҙәре командованиеһы менән бәйләнеш булдырырға тейешле личный составтағы 120 кеше килә. Уларҙы ебәреү менән СССР Ҡораллы Көстәре генераль штабының 10-сы Идаралығы шөғөлләнә. Ахырғаса личный состав үҙҙәренең ҡайҙа ебәреләсәген дә белмәй. Уларҙың барыһы ла совет илендә тегелмәгән граждандар кейемендә була. Гостомелдән оҙатыу ваҡытында Киев хәрби округы командующийы армия генералы И. А. Герасимов үҙе ҡатнаша һәм самолеттарға ултырыр алдынан булған теҙелеүҙә: «Ватан һеҙгә иң ҡатмарлы бурыс йөкмәтә, һеҙ был хәрби бурысығыҙҙы ахырғаса үтәргә тейешһегеҙ», — тип белдерә. Самолетҡа ултырыр алдынан һәр кемгә йыл ярымға Афғанстанға виза булған СССР гражданинының сит ил паспорты тапшырыла. Улар Афғанстандың 10 провинцияһында 12 кешенән торған элемтә үҙәктәре ойоштора. Элемтә үҙәге начальниктан (прапорщик йәки офицер), ЗАС-та ике кешенән (офицер һәм прапорщик) һәм ваҡытлы хеҙмәттәге 9 һалдаттан тора. Һәр үҙәктә өс: КУНГ кузовлы аппаратлы ике (радиостанция һәм ЗАС) һәм кәрәкле урынға йөрөү өсөн тент менән көпләнгән ГАЗ-66 армия йөк машинаһы була. Барлыҡ һалдаттар ҙа Афғанстанда булғанда граждан кейемендә йөрөй. Элемтә үҙәктәренең дислокацияһы: # Ҡабул провинцияһы, Ҡабул ҡалаһы, Төп үҙәк; # Нангархар провинцияһы, Джелалабад ҡалаһы, дөрөҫөрәге — Самархель ҡасабаһы, афғандарҙың 25-се тау-пехота дивизияһы ҡарамағында; # Ҡондоҙ провинцияһы, Ҡондоҙ ҡалаһы; # Бадахшан провинцияһы, Файзабад ҡалаһы; # Балх провинцияһы, Мазари-Шәриф; # Газни провинцияһы, Газни ҡалаһы; # Баглан провинцияһы, Пули-Хумри ҡалаһы. * 9-12 декабрь — Афғанстанға беренсе «мосолман батальоны» — 15-се махсус тәғәйенләнештәге айырым бригаданың 154-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряды килә. * 14 декабрь — Баграмға тағы бер айырым батальон — 345-се парашют-десант полкы килә. * 25 декабрь — Төркөстан хәрби округының 40-сы армияһы колонналары Аму-Дарья йылғаһы аша Тажикстандың ғәскәри бурыслы кешеләрен йәнәһе лә күнекмәләргә тип туплап төҙөлгән хәрәкәтте тәьмин итеү ротаһы (201-се МСД САВО) төҙөгән понтон күпер аша Афғанстан сиген үтә. Х. Әмин СССР етәкселегенә рәхмәт белдерә һәм АДР Ҡораллы көстәренең Генераль штабына индерелгән ғәскәргә ярҙам күрһәтеү тураһында күрһәтмә бирә<ref name="drozdov">Дроздов Ю. И. В тот же день началась переброска подразделений [[103-я гвардейская воздушно-десантная дивизия|103 ВДД]] на аэродромы Кабула и Баграма. [http://www.lib.ru/MEMUARY/DROZDOW/nelegal.txt Записки начальника нелегальной разведки] Олма-Пресс, 2000, 416 с. ISBN 5-224-00755-0</ref>. * 27 декабрь — кисен «Шторм» — Әмин һарайын штурмлау<ref name="ivanov">Иванов Н. Ф. [http://militera.lib.ru/prose/russian/ivanov_nf/pre.html Операцию «Шторм» начать раньше… М.: Воениздат, 1993]</ref>. операцияһы була. * 29 декабрь — 201-се МСД САВО составындағы хәрәкәтте тәьмин итеү отрядының айырым ротаһы Мазари-Шәриф ҡалаһынан 5 км алыҫлыҡта база лагеры ойоштора һәм юл менән артылышты контролгә ала. == 1980 йыл == * 7 ғинуар — СССР КГБ-һы сик буйы ғәсәкәрҙәренең Пяндж йыйылма хәрби отряды (6 БТР-ы булған 204 кеше) вертолеттарҙа һәм йөҙөү ҡорамалдарында Пяндж йылғаһы аша сыға һәм Нусай ҡышлағында гарнизон ойоштороп, Калаи-Хумб совет район үҙәген һәм Дүшәнбе — Хорог сик буйы юлын һаҡлап тора. Һуңынан ул Шерхан афған йылға портына десантланып, уны фетнәселәрҙең баҫып алыу хәүефенән аралай. Тиҙҙән Афғанстан территорияһына сик буйы ғәскәрҙәренең башҡа йыйылма хәрби отрядтары ла килеп төпләнә. Совет-афған сик буйының һәр участкаһында 100—120 кеше булған өсәр йыйылма хәрби отряд ҡуйыла<ref>М. Жирохов, В. Иванов. [http://www.vertopedia.ru/articles/show/24 Афганская эпопея «зеленых фуражек»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823155647/http://www.vertopedia.ru/articles/show/24 |date=2011-08-23 }} // «Авиамастер», № 4, 2006</ref>. * 9-11 ғинуар — 108-се мотоуҡсылар дивизияһының 186-сы мотоуҡсылар полкы подразделениелары (2-се батальон, көсәйтелгән танк ротаһы, танк взводы булған 1-се батальондың 2-се ротаһы, миномёт батареяһы, артиллерия дивизионы, вертолет ярҙамы) 4-се афған артиллерия полкы Баглан провинцияһының фетнә күтәргән Нархин ҡышлағын ала. Фетнә ваҡытында барлыҡ совет советниктары үлтерлә. Фетнәселәрҙең юғалтыуы 100 кеше, 7 орудие һәм 5 автомобиль тәшкил итә. Совет ғәскәрҙәре ихтилалды баҫтырғанда ике кешеһен юғалта, икәү яралана һәм бер БМП-1 сафтан сыға. * 10-11 ғинуар — 20-се афған дивизияһының артполктары Ҡабулдағы хөкүмәткә ҡаршы фетнә ойошторорға тырыша. Алыш ваҡытында фетнәселәрҙең 100 самаһы кешеһе үлә. Совет ғәсәкәрҙәрендә ике кеше үлә, икеһе яралана. Шунда уҡ оборона министры Д. Устиновтың хәрби хәрәкәттәр башлауҙы планлаштырыу һәм башлау — Афғанстандың советтар менән сиктәш төньяҡ райондарында көсәйтелгән фетнәселәр отрядтарының ҡаршылығын<ref name="autogenerated2" /> баҫтырыу өсөн көсәйтелгән батальон көстәре ярҙамында рейдтар үткәреү тураһында директиваһы донъя күрә. * 14 февраль — СССР Оборона министрлығының 1980 йылдың 21 ғинуарындағы № 314/1/00160 директиваһына ярашлы, яңы штатҡа күсерелгән һәм Төркөстан хәрби округының 40-сы армияһы составына индерелгән 201-се Гатчина мотоуҡсылар дивизияһы яңыртылған составта СССР-ҙың Дәүләт сиген Хайратон һәм Айваджа райондарында понтон күперҙәр аша үтеп, «Хайратон — Ҡондоҙ» маршын яһай һәм даими дислокация урынында нығына башлай. 201-се мотоуҡсылар дивизияһының яуаплылыҡ зонаһына Афғанстандың төньяҡ-көнсығыш өлөшө инә (Каттаган провинцияһының тарихи өлөшө: Ҡондоҙ, Балх, Саманган, Баглан, Таһар һәм Бадаһшан провинцияһының айырым өлөшө). * 20-24 февраль — Ҡабулда Хөкүмәткә ҡаршы ихтилал (иң актив фазаһы — 22—23 февраль). Ихтилал барышында совет илселеге утҡа тотола, бер нисә совет гражданы һәләк була. * 23 февраль — Саланг артылышындағы тоннелдәге фажиғә. Уны үткән саҡта комендант хеҙмәтенең булмауы һәм юл-транспорт ваҡиғаһы һөҙөмтәһендә тығын барлыҡҡа килә. Һөҙөмтәлә 2-се зенит-ракета бригадаһының 16 хәрби хеҙмәткәре тонсоғоп үлә. Афған һалдаттары буйынса мәғлүмәттәр юҡ. * 29 февраль — 12 март — Кунар һөжүме — Совет армияһының өс батальонының Кунар провинцияһындағы рейды. Шигал ҡышлағы эргәһендәге алыш — Афған һуғышы тарихында Һауа-десант ғәскәрҙәренең беренсе тапҡыр мөжәһиттәр менән бәрелеше. Һөҙөмтәлә 37 совет яугиры һәләк була, 1 хәбәрһеҙ юғала, 26 кеше яралана. Рейд барышында дөйөм алғанда 52 кеше һәләк була һәм 43-ө яралана. * Апрель, көҙ — Панджшер тарлауығында 1-се һәм 2-се хәрби операциялар. * 20-24 апрель — Ҡабулдағы Хөкүмәткә ҡаршы демонстрациялар реактив самолеттарҙың түбән осошо ярҙамында таратыла. * Май — Кунар провинцияһындағы 2-се дөйөм ғәскәри операция. * 11 май — Кунар провиницяһының Хара ҡышлағы эргәһендә 66-сы айырым мотоуҡсылар бригадаһының (Джелалабад) 1-се мотоуҡсылар ротаһы һәләкәте. * 19 июнь — КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы Афғанстандан ҡайһы бер танк, ракета һәм зенит-ракета частарын сығарыу тураһында ҡарар ҡабул итә. * 3 август — Шаеста ҡышлағы эргәһендә 783-сө разведка батальоны һәм 201-се Гатчина мотоуҡсылар дивизияһының 149-сы гвардия мотоуҡсылар полкының 3-сө мотоуҡсылар батальонының миномёт батареяһы Бадаһшан провинцияһы Кишим өйәҙендәге Машһад тарлауығында мөжәһиттәрҙең күп һанлы формированиеһы менән бәрелешә. 201-се мотоуҡсылар дивизияһының подразделениелары хәрби бурыстарын үтәгәндә дошмандың ут боҫҡанына эләгә һәм оборона алышында юғалтыуҙар кисерә — 49 кеше һәләк була, шуларҙың 37-һе — 783-сө айырым разведка батальоны разведчиктары һәм 149-сы гвардия мотоуҡсылар полкының 12 гвардеецы. Яраланыусыларҙың дөйөм һаны 48-гә етә. Был Афған һуғышы (1979—1989) тарихындағы иң ҡан ҡойошло эпизодтарҙың береһе. * 12 август — илгә СССР КГБ-һының «Карпаты»<ref name="razvedka">Марковский В. Ю., Мильяченко В. В. ''Афганистан: война разведчиков'', М., ООО «Издательский центр Экспринт», 2001, 72 с.: ил. 4 цвет., ISBN 5-94038-014-X Фотоальбом с подробными текстами.</ref> махсус подразделениеһы килә. * 23 сентябрь — 40-сы армия командующийы итеп генерал-лейтенант Борис Ткач тәғәйенләнә. * 14 ноябрь — 5 декабрь — «Центр» зонаһында (Ҡабул, Парван һәм Бамиан провинцияларында) «Удар» («Удар-1») шартлы атамаһы аҫтында операция уҙғарыла. Унда 16 меңгәсә совет һәм афған яугиры, 600 танк һәм бронетранспортер, 300-ҙән ашыу орудие һәм миномёт, 100 тирәһе самолет һәм вертолет ҡатнаша. Совет мәғлүмәттәре буйынса, мөжәһиттәрҙең 500 кешеһе һәләк була, 736-һы яралана. Операция барышында 861 берәмек ҡорал һәм 25 мең боеприпас ҡулға төшөрөлә. == 1981 йыл == * Апрель — Панджшер операцияһы. * Май — Әхмәд Шаһ Масуд отрядтарының хәрәкәте һөҙөмтәһендә Ҡабул тирәләй хәл-торош киҫкенләшә. * 18-19 июнь — Нангархар провинцияһында, Джелалабадтан көньяҡҡараҡ 85-се километрҙа Афған-Пакистан сиге районында советтарҙың 66-сы мотоуҡсылар бригадаһы менән афғандарҙың 11-се Джелалабад пехота дивизияһы мөжәһиттәрҙең Тора-Боралағы нығытма районын штурм менән ала. * Август — 1-се Мармоль операцияһы. Балх провинцияһында Мазари-Шәрифтән 30 км көньяҡтараҡ фетнәселәрҙең база райондарын тар-мар итеү. * Август-сентябрь — 4-се Панджшер операцияһы. * Сентябрь — Фарах провинцияһының Луркох тауындағы алыш. * 5 сентябрь — генерал-майор Хахалов<ref name="xaxalov">[http://www.pandjsher.ru/PAMYAT/StranPogibshich/Chachalov.htm «ПАНДЖШЕР»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928222328/http://www.pandjsher.ru/PAMYAT/StranPogibshich/Chachalov.htm |date=2007-09-28 }}</ref> һәләк була. * 29 октябрь — майор Керимбаев («Ҡара-майор») <ref name="autogenerated20131125-1">Б. Керимбаев. [http://www.veterans.kz/modules/editor/editor/wysiwygpro/site_files/hist/Kaphagajskij_batalqon.rar Капчагайский батальон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913064301/http://www.veterans.kz/modules/editor/editor/wysiwygpro/site_files/hist/Kaphagajskij_batalqon.rar |date=2011-09-13 }}</ref> командалығында икенсе «мосолман батальонын» (117-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд) индерелә. Декабрь — совет һәм афған ғәскәрҙәре генерал-майор Н. Г. Тер-Григоряндың дөйөм етәкселегендә оппозицияның Джакзджан провинцияһының Дарзаб тарлауығында урынлашҡан база пунктын ҡыйрата. == 1982 йыл == * Ғинуар-февраль — Кандагар, Парван, Камиса провинцияларында актив хәрби хәрәкәттәр. Бигерәк тә Парван провинцияһының Панджшерск тарлауығы эргәһендә урынлашҡан Джабаль-ус-Сирадж ауылы тирәһендә алыш ҡаты була. * 10 февраль — Гератта губернатор резиденцияһында шартлау һөҙөмтәһендә бер нисә совет белгесе һәләк була. * 5 апрель — Афғанстандың көнбайышындағы хәрби операция барышында совет ғәскәрҙәре яңылышлыҡ менән Иран территорияһына барып инә. Ирандың хәрби авиацияһы ергә ултырған вертолеттарға һөжүм итә. Экипаж, машиналар ирандар ҡулына эләкмәһен өсөн, уларҙы юҡ итергә ҡарар ҡыла<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=609517 Как теряли ориентацию] // «Коммерсантъ», № 174 (3258) от 16 сентября 2005</ref><ref>[http://www.skywar.ru/Poteri1982 Потери авиационной техники в 1982 году]</ref>. * Апрель — Нимроз провинцияһында ғәскәри операция. * Май-июнь — 5-се ҙур масштаблы Панджшер операцияһы үткәрелә, уның барышында Афғанстанға күпләп десант төшөрөлә: тәүге өс көндә генә вертолеттарҙан 4 мең хәрби десантлана. Барлығы был операцияла төрлө ғәскәрҙәрҙән 12 мең совет ғәскәре ҡатнаша. Операция бер юлы тарлауыҡтың 120 км арауығында бара. Һөҙөмтәлә Панджшер яулана. Панджшер тарлауығын өлөшләтә контролдә тотоу өсөн Руха ҡышлағына 12 июндә 500 хәрби тупланған 177-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд индерелә һәм шунда ҡалдырыла. Уға ярҙамға 177-се мотоуҡсылар полкының 108-се мотоуҡсылар дивизияһы, шулай уҡ 108-се мотоуҡсылар дивизияһының артиллерия подразделениелары, йәмғеһе 1000-гә яҡын кеше ярҙамға ҡалдырыла. Операцияла ҡатнашҡан башҡа совет ғәскәрҙәре частары тралауыҡты ҡалдыра. Рухалағы йыйылма төркөм 1983 йылдың мартында<ref name="hronika">[http://www.bvvaul.ru/content/history/museum/afgan.php Хроника Афганской войны] Сайт выпускников БВВАУЛ им. В. П. Чкалова.</ref>. сығарыла. * Август-сентябрь — 6-сы Панджшер операцияһы: совет ғәскәрҙәре ҡабаттан тарлауыҡты ваҡытлыса контролгә ала. Декабрҙә операцияла ҡатнашыусы барлыҡ подразделениелар тарлауҡыты ҡалдырып китә. * 3 ноябрь — Саланг артылышында тоннелдән ситтә барлыҡҡа килгән тығын һөҙөмтәһендә тоннелдә 176 кеше, шул иҫәптән 64 совет хәрби хеҙмәткәре<ref name="hronika"/> һәләк була. * 15 ноябрь — Ю. Андропов менән Зия уль-Хак Мәскәүҙә осраша. * Афған хөкүмәтенең рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 1981 йыл менән сағыштырғанда, 1982 йыл дауамында дошмандар ҡуйған мина һәм фугастарҙың һаны 8 тапҡырға арта. Йыл дауамында дошман формированиелары Америкала, Пакистанда, Мысырҙа эшләнгән<ref name="autogenerated7">А. Ахмедзянов. Афганистан: факты о необъявленной войне // «Известия», № 86 (20432) от 27 марта 1983. стр.5</ref> миналарҙы әүҙем ҡуллана. == 1983 йыл == * 1 ғинуар — ТАСС-тың Афғанстан буйынса белдереүендә, «Совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты тыштан йоғонто туҡтаған осраҡта ғына сығарыласаҡ» һәм президент Р. Рейгандың СССР-ҙың Афғанстанда химик ҡорал ҡулланыуы тураһындағы раҫлауы ҡабат инҡар ителә. [[Файл:Reagan sitting with people from the Afghanistan-Pakistan region in February 1983.jpg|thumb|280px|АҠШ президенты Рональд Рейган 1983 йылда Аҡ йортта афған мөжәһиттәре делегацияһы менән осраша.]] * 2 ғинуар — Мазари-Шәрифтә мөжәһиттәр 16 совет граждан белгесенән торған төркөмдө урлай. * 2 февраль — Мазари-Шәрифтә урланған һәм Вахшак ҡышлағында (Мазари-Шәрифтән 98 км көньяҡҡараҡ, Балх провинцияһы) тотолған аманаттар азат ителә, әммә операция барышында 6-һы һәләк була. Ҡышлаҡты штрумлағанда 10 совет һәм 22 афған һалдаты һәләк була, 3 вертолет һәм 4 бронеторанспортер юҡ ителә<ref name="autogenerated1">Дроздов Ю. И. [http://www.lib.ru/MEMUARY/DROZDOW/nelegal.txt Записки начальника нелегальной разведки] Олма-Пресс, 2000, 416 с ISBN 5-224-00755-0</ref>. Аманаттар һәм һалдаттар өсөн үс алыу һөҙөмтәһендә Вашхак ҡышлағы күләмле шартлау бомбалары менән юҡ ителә. * Март — 2-се Мармоль операцияһы. * 8 март — 40-сы армия етәкселеге һәм Әхмәд Шаһ Масуд менән ваҡытлыса тыныслыҡ килешеүе төҙөлә, уның һөҙөмтәһендә 177-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд һәм уға бирелгән подразделениелар Руха ҡышлағын ҡалдыра. Дөйөм алғанда 177-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд Панджшер тарлауығында Әхмәд Шаһ Масуд<ref name="autogenerated20131125-1" /> төркөмдәренә 8 ай актив ҡаршылыҡта тора. * 28 март — БМО-ның Перес де Куэльяр һәм Д. Кордовес етәкселегендәге делегацияһы Ю. В. Андропов менән осраша. * Апрель  ** Нимроз провинцияһында совет ғәскәрҙәре Рабати-Джали мөжәһиттәренең бер үк ваҡытта наркотиктар етештереү һәм тейәү буйынса база булып торған нығытма районын баҫып алып тар-мар итә. ** Каписа провинцияһының Ниджраб тарлауығында оппозиция отрядтарын тар-мар итеү буйынса дөйөм ғәскәри операция. Совет подразделениелары 14 кешеһен юғалта, 63 кеше яралана<ref name="Хроника Афганской войны. 1983 год">[http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=173 Хроника Афганской войны. 1983 год.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928120109/http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=173 |date=2007-09-28 }}</ref>. * 16 май — Сирканай районы Кунар провинцияһының Ганджагал тарлауығында алыш: мөжәһиттәр 66-сы айырым мотоуҡсылар бригадаһының (ППД Асадабад) 3-сө мотоуҡсылар батальоны 7-се мотоуҡсылар ротаһының 2-се взводын ҡамауға алып, ҙур зыян килтерә — алыш барышында 17 хәрбиҙең 16-һы, шул иҫәптән взвод командиры лейтенант Г. А. Демченко (СССР Геройы), 7-се рота замполиты дейтенант С. А. Амосов (РФ Геройы), рядовой Н. О. Гаджиев (РФ Геройы) һәләк була. * 19 май — Пакистандағы совет илсеһе В. С. Смирнов СССР-ҙың һәм Афғанстандың "совет ғәсәкәрҙәре контингентын сығарыу ваҡытын билдәләү"гә<ref name="Хроника Афганской войны. 1983 год" /> ынтылышын рәсми раҫлай. * Июль — мөжәһиттәр Хостҡа һөжүм итә. Ҡаланы ҡамауға алыу ынтылышы уңышһыҙ тамамлана. * 10 июль — Бадахшан провинцияһының Коран-о-Мунджан ауылы эргәһендә уңышһыҙ тамамланған операция һөҙөмтәһендә 860-сы айырым мотоуҡсылар полкының 1-се мотоуҡсылар батальоны бер алышта ғына 12 хәрби хеҙмәткәрен, шул иҫәптән полктың инженер хеҙмәте начальнигын юғалта. Тауға киткәндә ул яғыулыҡһыҙ ҡалған хәрби техниканы шартлатырға мәжбүр була<ref>[http://www.litmir.net/bd/?b=109060 «Лев Рохлин: Жизнь и смерть генерала». Антипов Андрей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141014185441/http://www.litmir.net/bd/?b=109060 |date=2014-10-14 }}</ref>. * Август — Д. Кордовестың Афған проблемаһын тыныс юл менән көйләү буйынса килешеү әҙерләү миссияһы тамамлана тиерлек: илдән ғәскәр сығарыуҙың 8 айлыҡ программаһы әҙерләнә, әммә Андроповтың ауырыуынан һуң Политбюро ултырышының көн тәртибенән низағ тураһындағы мәсьәлә алып ташлана. Хәҙер һүҙ бары тик «БМО менән диалог» тураһында ғына бара. * Август — 16 ғинуар (1984) — Пактика провинцияһының Ургун ҡалаһын мөжәһиттәр ҡамауға ала. Мөжәһиттәр зенит артиллерияһын һәм ПЗРК ҡулланыуы һөҙөмтәһендә ҡамауҙа ҡалыусыларға һауанан ярҙам итеү мөмкинлеге булмай. Блокаданы өҙөү өсөн совет һәм афған хөкүмәте ғәскәрҙәренең ҙур көстәре ташлана. * 2 октябрь — Ҡабулдың көньяҡ биҫтәһендә шартлау: 13 совет белгесе һәләк була, 12-һе яралана. * Ҡыш — Ҡабул провинцияһының Суроби районында һәм Джелалабад үҙәнендә (сводкаларҙа бик йыш Лагман провинцияһы иҫкә алына) хәрби хәрәкәттәр әүҙемләшә. Оппозицияның ҡораллы отрядтары беренсе тапҡыр Афғанстан территорияһында тулыһынса ҡышҡы осорға ҡала. Илдә нығытма райондары һәм ҡаршылыҡ базалары төҙөлә башлай<ref name="hro.org">[https://web.archive.org/web/20010224024347/http://www.hro.org/editions/karta/nr24-25/afg1.htm Краткая хронология событий. Карта № 24-25]</ref>. == 1984 йыл == [[Файл:Jaji 1984 Muja.jpg|thumb|300px|Пактия провинцияһы, Даджи районы, 1984 йыл.]] [[Файл:August 1984 - captured field guns in Jaji, Paktia.jpg|thumb|300px|Мөжәһиттәр хөкүмәт ғәскәрҙәренән Пактия провинцияһының Даджи районында СССР-ҙа эшләнгән танктарға ҡаршы ЗИС-2 57 миллиметрлы пушкалар менән, август 1984 йыл.]] * Йыл башында 40-сы армия командованиеһы шартлы рәүештә «Завеса» тип аталған план әҙерләй, уға ярашлы, мөжәһиттәрҙең каруан маршруттарын ябыу һәм уларҙы даими ҡорал һәм боеприпас сығанағынан мәхрүм итеү күҙаллана. Был эшкә 11 мотоуҡсылар батальоны, 3 разведка батальоны, ГРУ-ның 3 (1985 йылдың мартынан — 8) батальоны һәм махсус тәғәйенләнештәге ротаһы, 11 разведка ротаһы һәм 60 разведка взводы йәлеп ителә. Улар бер үк ваҡытта 180 боҫҡон (засада) ҡуя ала. Ғәмәлдә иһә көнөнә 30-40 самаһы боҫҡон ҡуйыла. Һәр бер спецназ батальонына 8 вертолет, саперҙар взводы, сигнал средстволары ротаһының бүлексәһе беркетелә. Хәрби хәрәкәттәр киңлеге — 100—300, оҙонлоғо 1000 километрғаса етә. 15 километр радиусында артиллерия подразделениелары бүленә. Әммә, барлыҡ сараларға ҡарамаҫтан, каруан юлдарын һөҙөмтәле ябыу мөмкин булмай: каруандарҙың ни бары 12-15 проценты ғына эләктерелә. * 16 ғинуар — мөжәһиттәр «Стрела-2М» ПЗРК-һынан Су-25 самолетын бәреп төшөрә. Был Афғанстанда ПРЗК ҡулланыуҙың беренсе уңышлы осрағы[49]. * 16 ғинуар — март — Ҡабул, Парван, Лагман һәм Каписа провинцияларында операциялар үтә. * Ғинуар — февраль — 3-сө Мармоль операцияһы. * 2 март — Ҡабул провинцияһының Суроби ауылы эргәһендә үткәрелгән ҙур операциянан һуң 40-сы армияның Хәрби-һауа көстәре вертолеттары кискеһен совет подразделениеларын эвакуациялай. Вертолет экипажының эвакуация сираты тәртибендә хаталаныуы һәм эвакуацияны планлаштырғандағы етешһеҙлектәр һөҙөмтәһендә 191-се айырым мотоуҡсылар полкының 13 хәрби хеҙмәткәре төп көстәрҙән айырылып, дошман ҡамауында ҡала. 3 март таңында эҙләү-ҡотҡарыу командаһы уларҙы үлтерелгән килеш таба (4 офицер, 9 һалдат) <ref>[http://artofwar.ru/r/rudenko_w_g/text_0540.shtml Командир и его солдаты. Руденко Виктор Григорьевич]</ref>. * 21 март — Ҡабулдың Собор мәсетендә шартлау: был ваҡытта мәсеттә һалдаттар булмай, тыныс халыҡ араһында үлеүселәр була. * 11 апрель  ** хөкүмәт тарафынан Ҡабулдағы АҠШ илселеге хеҙмәткәре Ричард С. Вандайвер[51] «нон грант» персонаһы тип иғлан ителеп, 12 апрелдә илдән һөрөлә. ** Ҡабул провинцияһының Суроби ауылы эргәһендә 66-сы айырым мотоуҡсылар бригадаһының 3-сө мотоуҡсылар батальонының (ППД Джелалабад) 7-се мотоуҡсылар ротаһының личный составы засадаға эләгеп, юғалтыуҙар кисерә. 15 хәрби хеҙмәткәр һәләк була, шуларҙың 11-е СССР Оборона министрының шул йылдың 26 мартындағы бойороғо буйынса демобилизацияланған була. * 19 апрель — 5 май — 7-се киң масштаблы дөйөм ғәскәри Панджшер операцияһы. * 30 апрель — Панджшер провинцияһының Панджшер тарлауығында киң масштаблы планлы дөйөм ғәскәри операция барышында Хазара тарлауығында 108-се Невельск мотоуҡсылар дивизияһының 682-се полкының 1-се батальоны боҫҡонға эләгеп, ҙур юғалтыуҙар кисерә. * 3 май — Панжшер тарлауығындағы киң масштаблы дөйөм ғәскәри операция барышында Арзу тарлауығында 201-се мотоуҡсылар дивизияһының 783-сө айырым разведка батальонының 3-сө разведка-десант ротаһы боҫҡонға эләгә. Ҡамауҙа ҡалып, рота ҡаты алыша, һөҙөмтәлә 13 совет хәрби хеҙмәткәре, шул иҫәптән 3 офицер һәләк була. * 3 июнь — Ҡабул уртаһында пассажирҙар менән автобус шартлатыла. * 31 август — мөжәһиттәр Ҡабул аэропортына һөжүм итә. * 17 сентябрь — Регистан сүллегендә ГРУ спецназының 173-сө отряды ике «Datsun» джибынан торған һәм Пакистан территорияһынан Афғанстанға үтеп инергә маташҡан автоколлонаны юҡ итә. Атыш һөҙөмтәһендә өс совет һалдаты яралана, машинала булған Франция гражданины Жак-Мишель Абушар (Jaques Abouchar)<ref name="autogenerated9">Рустэм Галиуллин. ЦРУ против Азии: тайные операции против Индии и Афганистана. М., «Прогресс», 1988. стр.128</ref> — Antenne 2 телеканалы журналисы ҡулға алына. Афған суды уны 18 йылға иркенән мәхрүм итергә ҡарар сығара, әммә * * 25 октябрҙә, Француз хөкүмәтенең СССР-ға үтенесе буйынса, азат ителә. * 27 октябрь — мөжәһиттәр Ҡабул өҫтөндә «Стрела-2М» ПЗРК-һы менән Ил-76<ref name="markovskij">''Марковский В. Ю.'' [http://www.lib.ru/MEMUARY/AFGAN/nebo.txt Жаркое небо Афганистана]. — М.: Техника-Молодёжи, 2000. — 100 с. — {{ISBN с опечаткой|номер_по_стандарту=5-93848-001-9|номер_с_опечаткой=93848-001-9}}</ref> транспорт самолетын бәреп төшөрә. * Декабрь — генерал-майор Г. П. Касперович командалығындағы 5-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы Фарах провинцияһындағы Луркох тауында мөжәһиттәрҙең нығытма районын ҡыйрата. == 1985 йыл == [[Файл:August 1985 Muja.jpg|thumb|300px|Кунар провинцияһы, август, 1985 йыл.]] [[Файл:Afghanistan insurgency 1985.png|thumb|300px|ЦРУ мәғлүмәттәре буйынса, 1985 йылдың сентябрендә Афғанстанда оппозиция көстәре.]] [[File:Приграничная зона Завеса.png|thumb|300px|<center>«Завеса» сик буйы зонаһын булдырыуҙа ҡатнашҡан махсус тәғәйенләнештәге формированиеларҙың дислокацияһы һәм ғәскәр составы.]] * 7 март — Гераттың көнбайыш провинцияһына Балтика буйы хәрби округынан 5-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы составына 12-се гвардия мотоуҡсылар полкы индерелә. * 21-29 март — СССР Оборона министрлығы Генераль штабы (ГШ МО СССР) ГРУ-һының махсус тәғәйенләнештәге 15-се һәм 22-се айырым бригадаларын Нангархар (Джелалабад) һәм Гильменд (Лашкаргах) провинцияларына индереү һәм урынлаштырыу. Уларға буйһонған махсус тәғәйенләнештәге отрядтарҙы Пакистан һәм Иран сигендәге (15-се махсус тәғәйенләнештәге айырым бригада (154-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Джелалабад, 177-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Газни, 334-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Асадабад (Кунар провинцияһы), 668-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Бараки-Барак (Логар провинцияһы)), 22-я махсус тәғәйенләнештәге айырым бригада (173-сө махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Кандагар, 186-сы махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Шахджой (Забуль провинцияһы), 370-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Лашкаргах, 411-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Фарах)) каруан юлдарына һәм дошмандарҙың тупланыу урындарына йүнәлтеү. Афғанстанда ГРУ спецназының дөйөм һаны 4 мең кешенән артып китә. * Май-июнь — Кунар операцияһы. * 21 апрель — Кунар провинцияһында ГРУ-ның 15-се махсус тәғәйенләнештәге бригадаһының 334-се отрядының (334-й махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд) Маравар ротаһы һәләк була. * 26 апрель — Пакистанда, Пешаварҙан 10 км көньяҡтараҡ һәм Афғанстан сигенән 24 километр алыҫлыҡта урынлашҡан Бадабер лагерында совет һәм афған хәрби әсирҙәре баш күтәрә. * 25 май — Кунар провинцияһының Асадабад ҡалаһы эргәһендә Печдара тарлауығында киң масштбалы дөйөм ғәскәри Кунар операцияһы барышында Коньяк ҡышлағы эргәһендә 149-сы гвардия мотоуҡсылар полкының 4-се ротаһы ҡаты һуғыштар алып бара. 4-се мотоуҡсылар ротаһы, 2-се мототуҡсылар батальонының гранатомет һәм миномёт взводы гвардиясылары билдәләнгән рубежға сыҡҡанда үҙҙәренән күпкә артығыраҡ мөжәһиттәр формированиелары һәм Пакистандың «Черный аист» ялланма һалдаттарының боҫҡонона эләгә. Дошман һөжүмен кире ҡаҡҡанда совет хәрбиҙәре юғалтыуҙар кисерә — 23 кеше һәләк була, 28-е яралана. * Май-июль, көҙ — Панджшер тарлауығында 8-се һәм 9-сы киң масштаблы дөйөм ғәскәри операция. * 11 июндән 12-һенә ҡараған төн — Герат провинцияһының Шинданде авиабазаһында диверсия: АДР Хәрби-һауа көстәренең 19 самолеты (13 — Миг-21, алты Су-17) ҡыйратыла һәм 13 самолет зыян күрә. * 13 июль — 29 август — Хост эргәһендә алыш (Хост операцияһы). АДР Ҡораллы көстәре Генштабының мәғлүмәттәре буйынса, операция барышында 2,4 мең самаһы мөжәһит юҡ ителгән. * Йәй — КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһының «Афған проблемаһын» сәйәси хәл итеү буйынса яңы курсы. * Сентябрь — 4-се Мармоль операцияһы. 201-се Гатчина мототуҡсылар дивизияһы частары һәм КСАПО сик буйы ғәскәрҙәре мөжәһиттәрҙең ялан командирҙары Забиулло һәм Мөхәммәт Атта Нур етәкселегендә Балх провинцияһының Мазари-Шәрифтән көньяҡтараҡ һәм көньяҡ-көнбайыштараҡ булған Тангимармоль һәм Шадиан тарлауыҡтарындағы ҡеүәтле нығытма райондарын (Альбрус, Агарсай, Шорча, Байрамшаһ) ҡулға төшөрә. * Октябрь — Баглан провинцияһы Хинджан районының Вальян һәм Баджга тарлауыҡтарында ялан командиры Сәид Мансур етәкселегендә ИПА-ның күп һанлы ҡораллы формированиеларына ҡаршы уңышлы ғәскәри операция. Уның һөҙөмтәһе булып күп һанлы ҡорал, боеприпас һәм разведка документтарын ҡулға төшөрөү тора. * 16-17 октябрь — Шутуль фажиғәһе: 16 октябрҙә Панджшер тарлауығында Руха ҡышлағына табан юлда 108-се мотоуҡсылар дивизияһының 682-се полкының төркөмө боҫҡонға эләгә. Тиҙ тамамланған алышта 3 кеше һәләк була, 10-ы яралана, 5 БМП һәм 6 йөк машинаһы яндырыла. Шул уҡ көндөң кисендә 682-се полктың икенсе төркөмө Шутуль тарлауығының боҙлоғона етә, әммә билдәләнгән арауыҡтың яртыһын да үтмәгәс, кире боролмай, шунда төн уҙғарырға була. Һөҙөмтәлә 17 кеше туңып үлә, 30-ҙан ашыуы төрлө дәрәжәлә туңа<ref name="shutur">[http://glory.rin.ru/cgi-bin/article.pl?id=59 Шутульская трагедия. Ущелье Панджшер.]</ref>. * 40-сы армияның төп бурысы булып СССР-ҙың көньяҡ сиген һаҡлап тороу була һәм бының өсөн яңы мотоуҡсылар подразделениелары килтерелә. * Илдең барып етеүе ауыр булған райондарында нығытмалар төҙөү башлана. * 22 декабрь — бурыстарын үтәгәндә СССР КГБ-һының Көнсығыш сик буйы округының Панфилов сик буйы отрядының мотоманеврҙар төркөмө (ММГ) заставаһы боҫҡонға эләгә. Бадаһшан провинцияһының Зардевск тарлауығының Афридж ҡышлағы эргәһендәге алышта 19 сик буйы һаҡсыһы һәләк була. 1979—1989 йылғы Афған һуғышында был - бер һуғышта ғына сик буйы һалдаттарының иң ҙур юғалтыуы. == 1986 йыл == [[Файл:Afgan1986Kabul 40ArmyShtab.jpg|thumb|250px|Афғандарҙың Оброна министрлығын һәм Генштабты урынлаштырыу өсөн файҙаланылған «Дар уль-Аман» һарайы эргәһендә торған "Волга"лар (ГАЗ-24), фото автомобиль китеп барған ыңғайы төшөрөлгән. 1986 йыл.]] [[Файл:RIAN archive 12070 Najibullah giving decorations.jpg|thumb|right|250px|НДПА Генераль секретаре Нәжибулла (һулда) совет һалдатына АДР наградаһын тапшыра, 1 октябрь, 1986 йыл.]] [[Файл:RIAN archive 24609 Troop withdrawal from Afghanistan.jpg|thumb|right|250px|Совет һалдаттары Афғанстандан Тыуған илгә ҡайта, 15 октябрь, 1986 йыл.]] * Февраль — КПСС-тың XXVII съезында М. С. Горбачев ғәскәрҙәрҙе этаплы сығарыу планы эшләнә башлауы хаҡында белдерә. *29 март — ГРУ спецназының 15-се бригадаһының хәрби хәрәкәттәре барышында 154-се Джелалабад батальоны 334-се Асадабад батальоны ярҙамы менән мөжәһиттәрҙең ҙур «Карера» базаһын (Кунар провинцияһы, Асадабадтан 20 км көньяҡҡараҡ)<ref>[http://azh.kz/2010/02/11/jetot-bojj-progremel-na-ves-mir.html Этот бой прогремел на весь мир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227070326/http://azh.kz/2010/02/11/jetot-bojj-progremel-na-ves-mir.html |date=2010-02-27 }}</ref> тар-мар итә. * Апрель — ялан командиры Исмаил-хандың күп һанлы отрядтары Герат тирәләй «хәүефһеҙлек зона»һын өҙөргә уңышһыҙ ынтылыштар яһай. Ҡондоҙ һәм Балх провинцияларында СССР КГБ-һының сик буйы ғәскәрҙәре планлы операция үткәрә. *4-20 апрель — Джавар базаһын ҡыйратыу буйынса операция: мөжәһиттәрҙең ҙур еңелеүе. *15 апрель — Рустака районында дошмандарҙың сигенеүсе төркөмөн ҡамау сигенә ҡыҫырыҡлағанда фугаста 117-се Мәскәү погранотрядының 4-се мотоманевр төркөмө БТР-ы фугасҡа эләгеп шартлай. Һөҙөмтәлә 8 сик буйы һаҡсыһы һәләк була. *17 апрель — 13 июнь — Пактия провинцияһының Даджи районындағы операция. *4 май — НДПА Үҙәк комитетының XVIII пленумында Б. Кармаль урынына генераль секретарь итеп элек ХАД афған контрразведкаһын етәкләгән М. Нәжибулла һайлана. Пленум Афғанстан проблемаларын сәйәси ысулдар менән хәл итеүҙе иғлан итә. Июнь — Ҡондоҙ, Таһар, Бадаһшан провинцияларында «Маневр» киң масштаблы дөйөм ғәскәри операция үтә. *17-18 июнь — Джарав тарлауығында 201-се мотоуҡсылар дивизияһының 783-сө айырым разведка батальоны Яфсадж тауында оҙайлы һуғыш алып бара. Уның барышында 18 яугир һәләк була, 22-һе яралана. Был — Ҡондоҙ разведбатының ҙур юғалтыуҙар кисергән икенсе алышы. *28 июль — Владивостокта М. С. Горбачев Афғанстандан тиҙҙән 40-сы армияның 6 полкын сығарыу (7 мең самаһы кеше) тураһында белдерә. Һуңғараҡ хәрбиҙәрҙе сығарыу ваҡыты кисектерелә. Мәскәүҙә, ғәскәрҙе тулыһынса сығарырғамы-юҡмы, тигән бәхәстәр бара. Август — Масуд Таһар провинцияһының Фахрар өйәҙендә хөкүмәт ғәскәрҙәренең базаһын ҡыйрата. *18-26 август — армия генералы В. И. Варенников командалығында «Западная» киң масштаблы дөйөм ғәсәкри операция. Афғанстандың көнбайышындағы стратегик әһәмиәтле — ялан командиры Исмаил-хандың Герат провинцияһындағы нығытма районын һәм «Кокари-Шаршари» базаһы ҡыйратыла. *25 сентябрь — «Стингер» ПЗРК-һы беренсе тапҡыр ҡулланыла. Джелалабад районында ике (совет мәғлүмәттәре буйынса<ref>[http://skywar.ru/Poteri1986_2.html Потери авиационной техники, 1986]</ref>, Ми-8 и Ми-24) йәки өс (мөжәһиттәр мәғлүмәте буйынса)<ref>[http://artofwar.ru/i/izchuzhogookopa/text_0010.shtml Юсуф Мохаммад. «Стингеры» против авиации]</ref> совет вертолеты бәреп төшөрөлә. * Көҙ — 22-се махсус тәғәйенләнештәге айырым бригаданың 173-сө махсус тәғәйенләнештәге айырым отрядының майор Белов етәкләгән разведка төркөмө Кандагар<ref>[http://biblioteka.org.ua/book.php?id=1120000546&p=10 Виктор Марковский. Жаркое небо Афганистана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160222011103/http://biblioteka.org.ua/book.php?id=1120000546&p=10 |date=2016-02-22 }}</ref> районында тәүге өс «Стингер»ҙы ҡулға төшөрә. *15-31 октябрь — [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачевтың]] 28 июлдәге белдереүенә ярашлы, 40-сы армия өлөшләтә ҡыҫҡартыла. Ғәмәлдә белдереү пропаганда характерына эйә була, сөнки сығарылған полктар хәрби хәрәкәттәрҙә актив ҡатнашҡан формированиелар булып тормай, ғәскәрҙәрҙе лә һаҡламай, ә артыҡ була. Мәҫәлән, 5-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһынан 220-се мотоуҡсылар гвардия полкы, 24-се гвардия танк полкы, 1122-се зенит-ракета полкы, 201-се мотоуҡсылар дивизияһынан — 620-се мотоуҡсылар полкы һәм 990-сы зенит артиллерия полкы, 108-се мотоуҡсылар дивизияһы составынан — 1415-се зенит ракета полкы сығарыла. 5-се гвардия һәм 201-се мотоуҡсылар дивизияларынна сығарылған мотоуҡсылар полктары сит дәүләттәрҙең полктарҙы сығарыуҙы яҡтыртҡан киң мәғлүмәт сараларын алдауға ҡорола. Мәҫәлән, 620-се мотоуҡсылар полкы Ҡондоҙ ҡалаһы гарнизоны хәрби частарының ваҡытлы хеҙмәткә саҡырылған һәм запасҡа ебәрелергә тейешле хәрби хеҙмәткәрҙәрҙән, ә 342-се Инженер эштәре идаралығының (40-сы армия составында хәрби-төҙөлөш ғәсәкәрҙәре берләшмәһе) 1630-сы айырым хәрби-төҙөлөш батальоны (45951-се хәрби часть) яугирҙарынан ойошторола. 1986 йылдың сентябренә тиклем 201-се мотоуҡсылар дивизияһы составында — 620-се мотоуҡсылар полкы (65290-сы хәрби часть), 5-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһында 220-се мотоуҡсылар полкы (73938-се хәрби часть) булмай<ref name="Бешкарёв">[http://artofwar.ru/b/beshkarew_a_i/perechenx.shtml Бешкарев Александр Иванович. Перечень советских воинских частей (40-я Армия)]</ref><ref>[http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=63 А. Волков — 40-я Армия: история создания, состав, изменение структуры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141025233134/http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=63 |date=2014-10-25 }}</ref>. *13 ноябрь — КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы ултырышында Михаил Горбачев: «Афғанстанда алты йыл һуғышабыҙ. Әгәр алымдарҙы үҙгәртмәһәк, тағы ла 20-30 йыл һуғышасаҡбыҙ», — ти. Генштаб начальнигы маршал С. Ф. Ахромеев: «Алға ҡуйылған һәр хәрби бурыс үтәлә, ә һөҙөмтә юҡ. … Беҙ Ҡабулды һәм провинция үҙәктәрен контролдә тотабыҙ, әммә яуланған территорияла власть урынлаштыра алмайбыҙ. Беҙ афған халҡы өсөн көрәштә еңелдек» <ref>[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 Ю. Рубцов: Уроки «Афгана». СССР проиграл борьбу за афганский народ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160731023853/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 |date=2016-07-31 }}</ref>. Ошо уҡ ултырышта ике йыл эсендә Афғанстандан барлыҡ ғәсәкәрҙәрҙе сығарыу бурысы ҡуйыла. *30-31 декабрь — НДПА Үҙәк комитетының ғәҙәттән тыш киңәйтелгән XXI пленумы милли татыулыҡ сәйәсәтен һәм туған-ара үлтерешеү һуғышын тиҙ арала туҡтатыу курсын иғлан итә. == 1987 йыл == [[Файл:Mortar attack on Shigal Tarna garrison, Kunar Province, 87.jpg|thumb|200px|Кунар провинцияһы, 1987.]] [[Файл:Afgan1987 Gardez UAZ469.jpg|thumb|250px|Гардезда дислокацияланған десант-штурм бригадаһы яугирҙары.]] [[Файл:October 87 - Khalis-loyal Muja.jpg|thumb|200px|Афғанстандың Ислам партияһы мөжәһиттәре, 1987 йыл.]] * 2 ғинуар — Ҡабулға СССР Хәрби көстәре Генштабы начальнигының беренсе урынбаҫары етәкселегендә СССР Оборона министрлығының оператив төркөмө ебәрелә. * 4 февраль — 11 март — «Шквал» эре дөйөм ғәскәри операция, Кандагар провинцияһы. * 16-21 февраль — «Удар» ("Удар-2) операцияһы, Ҡондоҙ провинцияһы. * 26-27 февраль — Афғанстан Хәрби-һауа көстәре самолеттары бер нисә тапҡыр Пакистандың һауа киңлегенә үтеп инә һәм ике ауылды һәм ҡасаҡтарҙың ике лагерын утҡа тота. Һөҙөмтәлә 66 кеше һәләк була, 250 кеше яралана<ref>Afghan Bombers Strike Pakistan Again; 31 Die. // Los Angeles Times, February 28, 1987.</ref>. * Яҙ — 40-сы армия командующийы генерал-лейтенант В. П. Дубинин «Барьер» планын эшләй: уға ярашлы Пакистан менән Иран сигендәге айырым участкалар тотош боҫҡон сылбыры менән ҡаплана һәм уларға каруандарҙы юлда булғанда түгел, ә уларҙың хәрәкәт итеүенә һәм йөк тейәү базаларында йөк туплауына юл ҡуймау, артабан авиация һөжүме менән юҡ итеү бурысы ҡуйыла. * 2-21 март — «Гроза» операцияһы, Газни провинцияһы. * 8 март — Таджик ССР-ының Пяндж ҡалаһын мөжәһиттәр утҡа тота. * 8 — 21 март — «Круг» операцияһы, Ҡабул һәм Логар провинциялары. * 8-9 апрель төнө — «инженер Башир» етәкселегендәге 50-60 кешенән торған дошман отряды 11-се һәм 12-се застава сигенә ҡуйылған 117-се сик буйы һаҡсылары отрядын ҡамауға алып һөжүм итергә тырышып ҡарай. Совет территорияһына Мир Әхмәд һәм Нур Али командалығында ике төркөм боевик сыға, өсөнсө төркөм пулемёттар менән йылға уртаһындағы утрауҙа урынлаша һәм һөжүмгә күтәрелеүселәргә ярҙам итеү өсөн ут нөктәләре булдыра. Ике сәғәт алышҡандан һуң дошмандар афған территорияһына сигенергә мәжбүр була. Улар 20 кешеһен юғалта, берәү (Мөхәммәт Аюз) әсирлеккә алына. Шулай уҡ ике сик буйы һаҡсыһы — рядовойҙар А. С. Артамонов менән А. П. Куркин һәләк була<ref>А. Карпов, Д. Мещанинов. На границе вступили в бой с бандой душманов советские воины // «Известия», № 112 (21919) от 24 апреля 1987. стр.6</ref>. * 11-21 апрель — Герат провинцияһында дөйөм ғәскәри операция. * 12 апрель — Милов фетнәселәре базаһы тар-мар ителә, Нангархар провинцияһы. * 12-24 апрель — «Весна» операцияһы, Ҡабул провинцияһы. * 20 май — август — «Залп» дөйөм ғәскәри операция, Логар, Пактия, Ҡабул провинциялары. * 21 май — сентябрь — «Юг-87» дөйөм ғәскәри операция, Кандагар провинцияһы. * 31 октябрь — Забуль провинцияһының Дадури ҡышлағы янында 22-се айырым махсус тәғәйенләнештәге бригаданың «Каспий-724» разведка төркөмө тар-мар ителә. * 23 ноябрь — 10 ғинуар (1988) — Хост ҡалаһын ҡамауҙан азат итеү буйынса «Магистраль» дөйөм ғәскәри операция. == 1988 йыл == [[Файл:Evstafiev-spetsnaz-prepare-for-mission.jpg|thumb|right|250px|Махсус тәғәйенләнештәге совет төркөмө заданиеға сығыр алдынан. Афғанстан, 1988.]] [[Файл:Mujahid-MANPAD.JPEG|thumb|250px|Афған мөжәһите Стрела-2 күсмә зенит-ракета комплексы менән, 1988 йылдың 26 авгусы. * 7-8 ғинуар — 3234 бейеклегендәге алыш.]] * 7 апрель — [[Ташкент]]та КПСС Үҙәк комитеты Генераль секретары М. С. Горбачев менән Афғанстан Президенты М. Нәжибулла осрашып, Женева килешеүенә ҡул ҡуйыу мөмкинлеге бирәсәк һәм Афғанстандан совет ғәскәрҙәрен сығара башлау тураһында ҡарарҙар ҡабул итә. * 14 апрель — [[БМО]] ҡатнашлығында Швейцарияла Афғанстан һәм Пакистан сит ил эштәре министрҙары осрашып, АДР тирәләй килеп тыуған хәл-торошто сәйәси көйләү тураһында Женева килешеүенә ҡул ҡуя. Килешеү гаранттары булып СССР һәм АҠШ сығыш яһай. СССР 15 майҙан алып 9 ай эсендә үҙенең контингентын сығарып бөтөү йөкләмәһен ала; АҠШ менән Пакистан, үҙ сираттарында, мөжәһиттәргә ярҙам итеүҙе туҡтатырға тейеш була<ref name="soldat">[http://www.soldat.ru/book/afganistan/chronic.html Хроника Афганской войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071216140617/http://www.soldat.ru/book/afganistan/chronic.html |date=2007-12-16 }} @ soldat.ru</ref>.. * 13 май — Мармоль ҡышлағы районында (Балх провинцияһындағы Мазари-Шәрифтән 18 км көньяҡҡараҡ), 81-се Термез погранотрядының («База» нөктәһе) «Мармоль» 1-се мотоманевр төркөмө (ММГ-1) колоннаһын 1534-се нөктәгә күсергәндә 8 саперҙан торған төркөм боҫҡонға эләгә һәм алышта «Мармоль» ММГ-1 пограничниктарынан 6 сапер һәләк була. * 15 май — 15 август — Афғанстандан совет ғәскәоҙәрен сығарыуҙың беренсе этабы. * 25 май — Панджшер тарлауығынан 108-се мотоуҡслар дивизияһының 682-се мотоуҡсылар полкы һәм 345-се айырым гвардия парашют-десант полкының 2-се парашют-десант батальоны сығарыла. Улар Панджшерҙа дөйөм алғанда 4 йыл була. * 24 июнь — оппозиция отрядтары Вардак провинцияһының үҙәге — Майданшахр ҡалаһын баҫып ала. Сентябрҙә совет ғәскәрҙәре Майданшахр эргәһендә Хуркабуль база районын тар-мар итеү буйынса операция үткәрә. Июль — мөжәһиттәрҙең Забуль провинцияһының административ үҙәге Калатты ҡулға төшөрөргә тырышыуы уңышһыҙлыҡҡа осрай. * 4 август — Паҡстандың F-16 истрибителе Су-25 совет штурмовигын бәреп төшөрә. Уның пилоты, Хәрби-һауа көстәренең 40-сы армияһы командующийы урынбаҫары Александр Руцкойҙы мөжәһиттәр әсирлеккә ала. * 7 — 8 август — мөжәһиттәр һуғышһыҙ ғына Ҡондоҙ, Ханабад (Ҡондоҙ провинцияһы), Талукан (Тахар провинцияһы) ҡалаларын ала. * 10 август — Пули-Хумриҙа артиллерия складтары шартлай. * 15 август — Афғанстандан совет ғәсәкәрҙәрен сығарыуҙың 1-се этабы таммалана. СССР-ға 50,2 мең кеше — ОКСВ-ның шәхси составының 50 проценты ҡайта. Составында 50,1 мең кеше булған Совет ғәскәрҙәре Ҡабул, Герат, Парван, Саманган, Балх, Баглан провинцияларында, бынан тыш Афғанстанда Хәрби-һауа көстәренең 40-сы армияһының 55 проценты ҡала. * 28-се сентябрь — МиГ-23МЛД совет истрибителдәре Афғанстан өҫтөнән Ирандың ике AH-1J «Кобра»[65] хәрби вертолетын бәреп төшөрә. * 29 октябрь — Луна-М ТРК-һы менән ҡоралланған 47-се айырым ракета дивизионы (47-се ордн) афған мөжәһиттәренең позицияларын утҡа тотоу буйынса хәрби эшмәкәрлек башлай. Был — СССР Ҡораллы көстәре тарихында тактик ракеталарҙы хәрби ҡулланыу буйынса берҙән-бер прецедент. Совет ғәсәкәрҙәре сығарылып бөткәнгә тиклем өс ай эсендә шундай 92 ракета ҡулланыла[59][66]. Ноябрь — КГБ, ГРУ, 40-сы армия штабы һәм ХАД мәғлүмәттәре буйынса, Бамиан, Пактика, Кунар провинциялары тулыһынса мөжәһиттәр ҡулына күсә. Нәжибулла хөкүмәте 30191 ҡышлаҡтың 8,5 мең самаһын (28 процент), 27 провинция үҙҫгенең — 22-һен, Хост ҡалаһын, 39 районды һәм 290 район үҙәгенең 91-ен генә контролдә тота. * 15 ноябрь — 15 февраль (1989) — Афғанстандан совет ғәсәкәрҙәрен сығарыуҙың икенсе, йомғаҡлау этабы. == 1989 йыл == 23- 26 ғинуар — Парван, Баглан, Ҡондоҙ провинцияларында «Тайфун» операцияһы. Афғанстанда Совет армияһының һуңғы ғәскәри операцияһы. * 13 февраль — Совет Армияһының һуңғы подразделениеһы Ҡабулды ҡалдыра. * 15 февраль — Афғанстандан совет ғәсәкәрҙәре тулыһынса сығарыла. 40-сы армия ғәсәкрҙәрен сығарыу менән Сикләнгән хәрби контингенттың һуңғы командующийы генерал-лейтенант Б. В. Громов еткәселек итә. Рәсми версия буйынса, ул Амударья (Термез ҡалаһы)<ref>[http://interpretive.ru/dictionary/408/word/%C0%D4%C3%C0%CD%D1%CA%C0%DF+%C2%CE%C9%CD%C0++%281979-1989+%E3%EE%E4%FB%29/ Афганская война в Национальной исторической энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> сик буйы йылғаһын иң һуңғы булып үтә һәм: «Минең артымда бер генә совет һалдаты ла ҡалманы», — тип белдерә. Был раҫлау ысынбарлыҡҡа тура килмәй, сөнки Афғанстанда мөжәһиттәргә әсирлеккә эләккән совет яугирҙары, шулай уҡ ғәскәрҙәрҙең сығыуын тәьмин итеүсе һәм СССР территорияһына бары тик 15 февралдең икенсе яртыһында ғына сыҡҡан сик буйы һаҡсылары подразделениелары ҡала. СССР КГБ-һының сик буйы ғәсәкәрҙәре совет-афған сиген һаҡлау буйынса бурысын айырым подразделениеларға бүленеп, 1989 йылдың апреленә<ref>[http://greenzone3000.narod.ru/pressa/zavsyu.htm В. Филин. За всю войну — ни одного дезертира] {{V|18|2|2010}}</ref><ref>[http://www.stapravda.ru/20090228/afganistan_god_1989y_khayraton_36130.html С. Скрипаль. Год 1989-й. Хайратон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100408115344/http://www.stapravda.ru/20090228/afganistan_god_1989y_khayraton_36130.html |date=2010-04-08 }} {{V|18|2|2010}}</ref><ref>[http://smi.liga.net/articles/IT090729.html М. Будилов, А. Чаленко. Томенко в Афганистане толкал «налево» горючее] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212224447/http://smi.liga.net/articles/IT090729.html |date=2009-02-12 }} {{V|18|2|2010}}</ref> тиклем дауам итә. Бынан тыш, айырым совет яугирҙары мөжәһиттәр яғына сығып, үҙ теләктәре менән Афғанстанда ҡала<ref name="autogenerated5">[http://podrobnosti.ua/accidents/warandterror/2005/06/20/221157.html Советские солдаты-дезертиры до сих пор скрываются в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111107080050/http://podrobnosti.ua/accidents/warandterror/2005/06/20/221157.html |date=2011-11-07 }}</ref>. == Һөҙөмтәләр == 40-сы армияның һуңғы командующийы генерал-полковник Б. В. Громов үҙенең «Ограниченный контингент» китабында Совет Армияһының Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәре йомғаҡтары тураһында былай тип яҙа<ref>[http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/limited_contingent/5.shtml?part=17 Победа или поражение?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071209034541/http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/limited_contingent/5.shtml?part=17 |date=2007-12-09 }}</ref>: <blockquote> «Я глубоко убежден: не существует оснований для утверждения о том, что 40-я армия потерпела поражение, равно как и о том, что мы одержали военную победу в Афганистане. Советские войска в конце 1979 года беспрепятственно вошли в страну, выполнили — в отличие от американцев во Вьетнаме — свои задачи и организованно вернулись на Родину. Если в качестве основного противника Ограниченного контингента рассматривать вооруженные отряды оппозиции, то различие между нами заключается в том, что 40-я армия делала то, что считала нужным, а душманы — лишь то, что могли». </blockquote> Совет ғәсәкәрҙәрен 1988 йылдың майында сығара башлағанға тиклем мөжәһиттәр бер генә ҙур операция үткәрә, бер генә ҙур ҡаланы баҫып ала алмай. Шул уҡ ваҡытта Громовтың, 40-сы армия алдына хәрби еңеү бурысы ҡуйылманы, тиеүе ҡайһы бер башҡа авторҙарҙың баһаһы менән тап килмәй. Атап әйткәндә, 1985—1987 йылдарҙа 40-сы армия штабының оператив бүлеге начальнигы урынбаҫары булған генерал-майор Евгений Никитенко, бөтә һуғыш дауамында СССР бер маҡсатты — ҡораллы оппозиция ҡаршылығын еңеүҙе һәм афған хөкүмәте власын нығытыуҙы<ref>Никитенко Е. Г. Афганистан: От войны 80-х до прогноза новых войн. — М.: Астрель; АСТ, 2004. — С. 278.</ref> күҙалланы, ти. Барлыҡ тырышлыҡҡа ҡарамаҫтан, оппозиция формированиеларының һаны йылдан-йыл арта барып<ref>Оценки численности оппозиции см: Никитенко Е. Г. Афганистан: От войны 80-х до прогноза новых войн. — М.: Астрель; АСТ, 2004. — С. 94—110.</ref>, 1986 йылда (совет хәрбиҙәре буған осорҙа) мөжәһиттәр Афғанстандың 70 процент территорияһын контролдә тота<ref>Никитенко Е. Г. Афганистан: От войны 80-х до прогноза новых войн. — М.: Астрель; АСТ, 2004. — С. 105.</ref>. Афғанстан демократик республикаһында СССР Оборона министрлығының Оператив төркөмө начальнигы урынбаҫары булған генерал-полковник Виктор Меримскийҙың фекеренсә, Афғанстан етәкселеге үҙ халҡы өсөн мөжәһиттәр менән көрәштә еңелде, 300 меңлек хәрби формированиеларға (армия, милиция, именлек хеҙмәте)<ref>В. А. Меримский. Загадки Афганской войны. — М.: Вече, 2006. — С. 341.</ref> эйә булып та, илдә хәл-торошто тотороҡландыра алманы. == Артабанғы ваҡиғалар == Афғанстандан совет ғәскәрҙәре сыҡҡандан һуң совет-афған сигендәге хәл-торош ҡатмарлаша: СССР территорияһын утҡа тотоу, СССР территорияһына үтеп инергә тырышыу осраҡтары күҙәтелә (1989 йылда ғына шундай 250 осраҡ теркәлә), совет сик буйы һаҡсыларына һөжүм яһала, совет территорияһы миналана (1990 йылдың 9 майына тиклем сик буйы һаҡсылары 17 мина: инглиздәрҙең Mk.3, американдарҙың M-19, итальяндарҙың TS-2,5 и TS-6,0 зарарһыҙландыра)<ref>капитан В. Филин. Стой, кто идёт? Уже больше года, как наши войска ушли из Афганистана. Но на советско-афганской границе по-прежнему неспокойно // «Комсомольская правда» от 9 мая 1990. стр.3</ref>.. == Юғалтыуҙар == === Афғанстан яғынан юғалтыуҙар === 1988 йылдың 7 июнендә БМО генераль Ассамблеяһы ултырышындағы сығышында Афғанстан президенты Нәжибулла, 1978 йылда башланған хәрби хәрәкәттәрҙән алып әлегә тиклем» (йәғни 1988 йылдың 7 июленә тиклем) илдә хөкүмәт ғәскәрҙәренән, именлек хеҙмәтенән, дәүләт хеҙмәткәрҙәренән, тыныс халыҡтан 243,9 мең кеше һәләк булды, шул иҫәптән 208,2 мең ир-ат, 35,7 мең ҡатын-ҡыҙ, 20,7 мең 10 йәшкә тиклемге бала; 77 мең кеше, шул иҫәптән 17,1 мең ҡатын-ҡыҙ, 10 йәшкә тиклемге 900 бала яралана[78], тип белдерә. Икенсе мәғлүмәттәр буйынса 18 мең хәрби хеҙмәткәр һәләк була<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=k86jifnA3oYC&pg=PA5&dq=osprey+russia+afghanistan#v=onepage&q&f=false|title=Russia's War in Afghanistan|author=David C. Isby|publisher=Books.google.es|accessdate=February 15, 2012|isbn=978-0-85045-691-2|date=1986-06-15}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Һуғышта һәләк булған афғандарҙың аныҡ һаны билдәһеҙ. Йыш ҡына 1 миллион тигән һан осрай; баһалар 670 мең ябай халыҡтан алып дөйөм һан 2 миллионға тиклем тирбәлә<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat2.htm#Afghanistan Death Tolls for the Major Wars and Atrocities of the Twentieth Century]</ref>. АҠШ-тың афған һуғышын өйрәнеүсе профессоры М. Крамерҙың тикшеренеүҙәре буйынса, 9 йыл барған һуғышта 2,7 миллион афған һәләк булған йәки ғәрипләнгән, нигеҙҙә улар ябай халыҡ, миллиондарса кеше ҡасаҡтар рәтен тулыландырған, күптәре илен ташлап киткән<ref>Mark Kramer. «The Soviets Nearly Won Afghan War». 26.12.2004, N.Y.</ref>. Ҡорбандарҙы хөкүмәт армияһы һалдаттарына, мөжәһиттәргә һәм ябай халыҡҡа аныҡ ҡына бүлеү юҡ. Әхмәд Шаһ Масуд Афғанстандағы совет илсеһе Ю. Воронцовҡа 1989 йылдың 2 сентябрендәге хатында, Советтар Союзының НДПА-ға ярҙамы 1,5 миллион афғандың үлеменә килтерҙе, 5 миллион кеше ҡасаҡҡа әүерелде[82], тип яҙа. БМО-ның 1980 йылдан 1990 йылға тиклем Афғанстандың демографик хәл-торошо тураһындағы статистика мәғлүмәттәренә ярашлы, илдең дөйөм үлем күрһәткесе 614000 кеше тәшкил иткән. Шул уҡ ваҡытта был осорҙа Афғанстанда халыҡтың вафат булыуы башҡа йылдар менән сағыштырғанда кәмегән<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/index.htm World Population Prospects: The 2010 Revision]</ref>. {| class="wikitable" |- ! width="80pt"|Осор ! width="80pt"|Үлем күрһәткесе |- | 1950—1955 | align="right" | 313 000 |- | 1955—1960 | align="right" | 322 000 |- | 1960—1965 | align="right" | 333 000 |- | 1965—1970 | align="right" | 343 000 |- | 1970—1975 | align="right" | 356 000 |- | 1975—1980 | align="right" | 354 000 |- | '''1980—1985''' | align="right" | '''323 000''' |- | '''1985—1990''' | align="right" | '''291 000''' |- | 1990—1995 | align="right" | 352 000 |- | 1995—2000 | align="right" | 429 000 |- | 2000—2005 | align="right" | 463 000 |- | 2005—2010 | align="right" | 496 000 |- |} 1978—1990 йылдарҙағы хәрби хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә афған ҡасаҡтары Иранға һәм Пакистанға ағыла. 1985 йылда National Geographic журналының тышлығына Шарбат Гулының «Афған ҡыҙы» атамаһы аҫтында баҫтырылған фотоһы бөтөн донъяла афған низағы һәм ҡасаҡтар проблемалары символы булып тора. 1979—1989 йылдарҙа Афғанстан демократик республикаһы армияһы хәрби техникала 362 танк, 804 бронетранспортер һәм пехотаның хәрби машинаһын, 120 самолет, 169 вертолет юғалта<ref>А. Ляховский. Трагедия и доблесть Афгана. Приложение № 14. Таблица основных показателей безвозвратных санитарных потерь личного состава и техники советских и афганских войск в Республике Афганистан в период с 25 декабря 1979 года по 15 февраля 1989 года.</ref>. === СССР-ҙың юғалтыуҙары === Һуғыш бөткәндән һуң СССР-ҙа йылдар буйынса һәләк булған совет һалдаттарының һаны баҫыла: {|class="standard" |1979 йыл || 86 кеше |- |1980 йыл || 1484 кеше |- |1981 йыл || 1298 кеше |- |1982 йыл || 1948 кеше |- |1983 йыл || 1448 кеше |- |1984 йыл || 2343 кеше |- |1985 йыл || 1868 кеше |- |1986 йыл || 1333 кеше |- |1987 йыл || 1215 кеше |- |1988 йыл || 759 кеше |- |1989 йыл || 53 кеше |} * Йәмғеһе — 13835 кеше Был мәғлүмәттәр «Правда» гәзитендә 1989 йылдың 17 авгусында донъя күрә. Һуңынан был һан бер ни тиклем арта. 1999 йылдың 1 ғинуарына ҡарата афған һуғышында һәләк булыусылар, яраларҙан, ауырыуҙарҙан һ.б. вафат булыусылар, хәбәрһеҙ юғалыусылар түбәндәгесә баһалана<ref>Россия и СССР в войнах XX века. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2001. — С. 537.</ref>: # Совет Армияһы — 14427 # КГБ — 576 (шул иҫәптән сик буйы ғәсәкрҙәренең 514 хәрби хеҙмәткәре[86]) # МВД — 28 * Йәмғеһе — 15031 кеше. Санитар юғалтыуҙар — 53753 яралы, контузия алыусы, травмаланыусы; 415932 ауырыусы<ref>[http://army.lv/ru/Obshchie-lyudskie-poteri-i-poteri-tehniki-v-Afganistane/91/3588 Общие людские потери и потери техники в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100418173034/http://army.lv/ru/Obshchie-lyudskie-poteri-i-poteri-tehniki-v-Afganistane/91/3588 |date=2010-04-18 }}</ref>. Ауырыусыларҙан — йоғошло гепатит менән — 115 308 кеше, ҡорһаҡ тифы — 31080, башҡа йоғошло сирҙәр менән 140665 кеше. Сәләмәтлек торошо буйынса хәрби хеҙмәттән азат ителеүсе 11294 кешенең 10751-е инвалид булып ҡала, шуларҙың 672-һе — беренсе, 4216-һы — икенсе, 5863-ө өсөнсө төркөм инвалиды<ref>Книга Памяти РФ. М., 1999. Т. 10.</ref>. Санкт-Петербургтың Хәрби-медицина академияһы профессоры Владимир Сидельников мәғлүмәттәре буйынса, йомғаҡлау мәғлүмәттәрендә СССР территорияһында яраларҙан һәм ауырыуҙарған госпиталдәрҙә вафат булған хәрби хеҙмәткәрҙәр иҫәпкә алынмаған<ref>[http://nw.rian.ru/society/20070215/81524476.html Статистика потерь Советской Армии в Афганистане не включает умерших от ранений в госпиталях в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023161914/http://nw.rian.ru/society/20070215/81524476.html |date=2008-10-23 }}</ref>. Профессор Валентин Рунов<ref>Рунов В. А. Афганская война. Боевые операции. — Яуза, Эксмо, 2008. — С. 92.</ref> етәкселегендә Генераль штаб офицерҙары үткәргән тикшеренеүҙә һәләк булыусылар һаны, яуҙа үлеүселәр, яраларҙан һәм ауырыуҙан вафат булыусылар, бәхетһеҙ осраҡ ҡорбаны булыусыларҙы ла индереп, 26 мең типкүрһәтелә. Йылдар буйынса улар түбәндәгесә бирелә: {| class="wikitable" |- | йыл || яҡынса йәмғеһе || шул иҫәптән офицерҙар |- | 1979 йыл ||150-гә тиклем ||15-кә тиклем |- | 1980 йыл ||2800 самаһы ||320 самаһы |- | 1981 йыл ||2400 самаһы ||300 самаһы |- | 1982 йыл ||3650 самаһы ||400 самаһы |- | 1983 йыл ||2800 самаһы ||350 самаһы |- | 1984 йыл ||4400 ||500-гә тиклем |- | 1985 йыл ||3500 самаһы ||380 самаһы |- | 1986 йыл ||2500 самаһы ||300-гә тиклем |- | 1987 йыл ||2300 самаһы ||280-гә тиклем |- | 1988 йыл ||1400 самаһы ||130 самаһы |- | 1989 йыл ||100-гә тиклем ||15-кә тиклем |- | Йәмғеһе |||26 000 ||2990 |} Рәсми статистика буйынса, Афғанстан территорияһында хәрби хәрәкәттәр барған ваҡытта 417 кеше әсирлеккә эләгә һәм хәбәрһеҙ юғала (шуларҙың 130-ы совет ғәсәкрҙәре сығарылғанға тиклем азат ителә). 1988 йылғы Женева килешеүендә совет әсирҙәрен азат итеү шарттары теркәлмәй<ref>[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 Ю. Рубцов. Уроки «Афгана». СССР проиграл борьбу за афганский народ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160731023853/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 |date=2016-07-31 }} // информагентство «ЦентрАзия» от 16 февраля 2009 {{V|3|5|2012}}</ref>. Афғанстандан совет ғәскәрҙәрен сығарғандан һуң совет әсирҙәрен азат итеү тураһында АДР һәм Пакистан хөкүмәттәре аралашлығында дауам итә: * 1989 йылдың 28 ноябрендә Пакистан территорияһында, Пешавар ҡалаһында СССР вәкилдәренә ике совет һалдаты — Андрей Лопух менән Валерий Прокопчук тапшырыла<ref>Вернулись домой // «Известия», № 334 (22872) от 30 ноября 1989. стр.4</ref>. Уларға алмашҡа АДР хөкүмәте элек ҡулға алынған 8 боевикты (5 афған, Сәғүд Ғәрәбстанының 2 гражданы, 1 фәләстан) һәм Афғанстан территорияһында ҡулға алынған Пакистандың 25 граджданын иреккә сығара<ref>Двое на родине. Вернутся ли остальные? // «Известия», № 336 (22874) от 2 декабря 1989. стр.7</ref>. Әсирлеккә эләгеүселәрҙең яҙмышы төрлөсә: 8 кеше дошман яғына сыға, 21-е илгә ҡайтыуҙан баш тарта, 100-ҙән ашыуы һәләк була<ref>М. Елисеева. Разыскиваются… // «Красная звезда», № 26 (26486) от 14-20 января 2014. стр.11</ref>. 1983 йылда АҠШ-та рус эмигранттары тырышлығы менән Афғанстандағы Совет әсирҙәрен ҡотҡарыу комитеты ойошторола. Комитет вәкилдәренә афған оппозицияһы менән осрашырға һәм уларҙың ҡайһы берҙәрен, бигерәк тә Көнбайышта ҡалырға теләүселәрҙе (СССР Сит ил эштәре министрлығы мәғлүмәттәре буйынса 30 самаһы кеше) азат итергә күндереү мөмкин була. Шуларҙың өсәүһе, СССР генераль прокуроры, элекке әсирҙәр енәйәти эҙәрлекләүҙәргә думар булмаясаҡ, тигән белдереүенән һуң Советтар Союзына ҡайта<ref>[http://www.bbratstvo.com/magazine/archive/2008/02/213 Александр Окороков. Неизвестные судьбы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120807183520/http://www.bbratstvo.com/magazine/archive/2008/02/213 |date=2012-08-07 }}</ref>. Совет һалдаттарының үҙҙәре теләп мөжәһиттәр яғына сығыу һәм һуңынан Совет Армияһына ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыу осраҡтары ла билдәле<ref>[http://www.newsru.ru/world/20jun2005/partisans.html Советские солдаты-дезертиры, воевавшие на стороне моджахедов, до сих пор скрываются в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013034/http://newsru.ru/world/20jun2005/partisans.html |date=2016-03-05 }}</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/life/newsid_4180000/4180392.stm В Афганистане живут бывшие советские солдаты]</ref>. 1992 йылдың мартында хәрби әсирҙәр һәм хәбәрһеҙ юғалыусыларҙың эштәре буйынса Рәсәй-Америка берлектәге комиссияһы ойошторола. Уның эше барышында АҠШ Рәсәйгә Афғанстанда хәбәрһеҙ юғалған 163 Рәсәй гражданы тураһында мәғлүмәт бирә<ref>[http://www.nhat-nam.ru/vietnamwar/poisk4.html Российско-американская совместная комиссия по делам военнопленных и пропавших без вести]</ref>.. '''Һәләк булған совет генералдары''' һаны матбуғат сараларында дүртәү тип бирелһә, ҡайһы берҙә уларҙы бишәү тиҙәр. {|class="wikitable sortable" |- ! Исем-шәрифе !! Ғәскәр төрө!! Дәрәжәһе, вазифаһы !! Урыны !!class="unsortable"|Дата !!class="unsortable"|Шарттары |- |1. Вадим Николаевич Хахалов||Хәрби-һауа көстәре||генерал-майор, Төркөстан Хәрби округының Хәрби-һауа көстәре командующийы урынбаҫары||Луркох тарлауығы||5 сентябрь 1981||Мөжәһиттәр бәреп төшөргән вертолетта һәләк була |- |2. Пётр Иванович Шкидченко||Ҡоро ер ғәскәрҙәре||генерал-лейтенант, Афғанстан Оборона министры ҡарамағындағы хәрби хәрәкәттәр идаралығы төркөмө начальнигы||Пактия провинцияһы||19 ғинуар 1982||Бәреп төшөрөлгән вертолетта һәләк була. Үлгәндән һуң [[Рәсәй Федерацияһы]] Геройы исеме бирелә (4.07.2000) |- |3. Анатолий Андреевич Драгун||Ҡоро ер ғәскәрҙәре ||генерал-лейтенант, [[СССР]] Ҡораллы Көстәре Генераль штабының идаралыҡ начальнигы||ДРА, Ҡабул-?||10 ғинуар 1984||Афғанстанға командировкаһы ваҡытында кинәттән вафат була |- |4. Николай Васильевич Власов||Хәрби-һауа көстәре||генерал-майор, Афғанстан Хәрби Һауа Көстәре командующийы советнигы||АДР, Шинданд провинцияһы||12 ноябрь 1985||МиГ-21 самолетында осҡанда ПРЗК атып төшөрә |- |5. Леонид Кириллович Цуканов||Ҡоро ер ғәскәрҙәре||генерал-майор, Афғанстан Хәрби Көстәре артиллерияһы командующийы советнигы||АДР, Ҡабул||2 июнь 1988||Ауырыуҙан вафат була |} Киң таралған рәсми мәғлүмәттәр буйынса, техникала юғалтыуҙар 147 танк, 1314 бронялы машиналар (БТР, БМП, БМД, БРДМ-2), 510 инженер машинаһы, 11369 йөк машинаһы һәм бензовоз, 433 артсистема, 118 самолет, 333 вертолет тәшкил итә<ref name="hro" /> (бында 40-сы армияның ғына вертолеттары иҫәпләнә, сик буйы ғәскәрҙәренең һәм Урта Азия хәрби округының<ref>[http://www.skywar.ru/afghstatloss.html Статистика потерь в Афганистане], см. комментарий к таблице г)</ref> вертолеттарын иҫәпләмәй). Шул уҡ ваҡытта был һандар- атап әйткәндә авиацияның хәрби һәм хәрби булмаған юғалтыуҙары, самолеттар һәм вертолеттарҙың төрҙәре буйынса юғалтыуҙар һ.б. буйынса бер нисек тә аныҡланмай. Бында шуны ла билдәләп китергә кәрәк, 40-сы армияның ҡоралланыу буйынса командующийҙың элекке урынбаҫары генерал-лейтенант В. С. Королев техника юғалтыуҙары буйынса икенсерәк, күберәк һандар килтерә. Уның мәғлүмәттәре буйынса, 1980—1989 йылдарҙа совет ғәскәрҙәре 285 танкыһын, 2530 берәмек БТР, БРДМ, БМП, БДМ-ын юғалта (һандар түңәрәкләнеп алынды)<ref>В. С. Королёв. Техническое обеспечение ОКСВ при подготовке и выводе войск из Афганистана. // Техника и вооружение. — 2007. — № 7. — С. 11.</ref>. ==== СССР-ҙың сығымдары ==== [[Файл:Воин-интернационалист СССР гос.нагр.знак.jpg|thumb|170px|«СССР-ҙың яугир-интернационалисы» билдәһе]] Ҡабул хөкүмәтенә ярҙамға СССР хөкүмәте бюджетынан йыл һайын 800 миллион АҠШ доллары <ref name="start">[http://www.start.crimea.ua/news/news_print.php?news_id=99504 Живите без войны, ребята] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111173459/http://www.start.crimea.ua/news/news_print.php?news_id=99504 |date=2012-01-11 }} источник: Крым.ру</ref>, 40-сы армияны тотоуға һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыуға йылына 3 миллиондан 8,2 миллионғаса АҠШ доллары тотонола<ref name="start" /><ref>Spencer C. Tucker. The Encyclopedia of Middle East Wars. ABC-CLIO, 2010, с. 26.</ref>. СССР Министрҙар советы Рәйесе Н. Рыжков төрлө министерство һәм ведомстволар белгестәре менән берлектә Советтар Союзы өсөн был һуғыштың күпмегә төшөүен иҫәпләү өсөн иҡтисадсылар төркөмөн ойоштора. Был комиссияның эш һөҙөмтәләре билдәле. Генерал Борис Громовтың фекеренсә, «Күрәһең, хатта тулы булмаған статистика ла иҫ киткес булғандыр, хатта уны халыҡҡа еткерегә лә йөрьәт итмәнеләр. Әлеге ваҡытта бер кем дә Советтар Союзының Афған революцияһын тотоуға киткән сығымдарын аныҡ әйтә алмайҙыр»<ref>[http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=10949893@cmsArticle Борис Громов. Ограниченный контингент людей чести и долга] {{V|19|5|2012}}</ref>. === Башҡа дәүләттәрҙең юғалтыуҙары === Пакистан Хәрби-һауа көстәре һауа һуғышында бер самолетын юғалта. Шулай уҡ Пакистан властары мәғлүмәте буйынса, 1987 йылдың тәүге дүрт айында афған авиацияһының Пакистан территорияһына һөжүме һөҙөмтәһендә 300-ҙән ашыу ябай халыҡ һәләк була<ref>Steven Weisman. [http://www.nytimes.com/1987/05/02/world/afghans-down-a-pakistani-f-16-saying-fighter-jet-crossed-border.html?pagewanted=1 AFGHANS DOWN A PAKISTANI F-16, SAYING FIGHTER JET CROSSED BORDER] // «The New York Times»</ref>. Иран Хәрби-һауа көстәре һауа һуғышында ике хәрби вертолетын юғалта<ref>{{cite web|url=http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&task=view&id=53&Itemid=47|title=Soviet Air-to-Air Victories of the Cold War|publisher=|accessdate=October 2, 2014}}</ref>. == Афған мөжәһиттәренә сит илдәрҙең ярҙамы == Һуғыш осоронда АҠШ һәм Бөйөк Британия СССР-ға ҡаршы «Фарадей» атамаһы аҫтында йәшерен операцияһы алып бара. Был эш ошо илдәрҙең Оборона министрлыҡтары етәкелегендә Британияның SAS махсус подразделениеһы һәм АҠШ ОМ-ның разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре тарафынан тормошҡа ашырыла. Операцияның маҡсаты күнекмә лагерҙары ойоштороу (шул иҫәптән Пакистан һәм Шотландия территорияларында ла); Кандагар — Баграм — Ҡабул райондарында разведка үткәреү өсөн махсус тәғәйенләнештәге частарҙан Америка һәм британ диверсанттарын ебәреү; ҡорал, боеприпастар, мина-шартлатыу средстволары индереүҙе ойоштороу; афған мөжәһиттәренә диверсия эшмәкәрлеге тактикаһы буйынса инструктаж<ref>Об участии западных спецслужб в войне в Афганистане // «Зарубежное военное обозрение», № 8 (653), 2001, стр. 63</ref> үткәреү була. «The New York Times» Америка гәзите хәбәр итеүенсә, 1982 йылдың декабрендә АҠШ ЦРУ-һы АҠШ хөкүмәтенән мөжәһиттәрҙе ауыр ҡоралланыу, шул иҫәптән атҡандан һуң кире типмәүсе ҡоралдар, миномёттар һәм танкыларға ҡаршы гранатометтар<ref name="autogenerated8">США уже не скрывают // «Известия», № 126 (20472) от 6 мая 1983. стр.1</ref> менән тәьмин итеү тураһында күрһәтмә ала. Афғанстанда совет ғәсәкрҙәренә ҡаршы йыһат иғлан ителә. Һуғышҡа күп һанлы ғәрәп ялланып һуғышыусылары ла ҡушыла[108]. Ярҙам халыҡ-ара ислам ойошмалары аша инә. Улар иҫәбендә 1984 йылда Пешавар ҡалаһында (Пакистан) Абдулла Аззам һәм Усама бен Ладен тарафынан ойошторолған «Мактаб-аль-Хидамат»[109] айырым урын биләй. Мәғлүмәт-психологик һуғышын алып барыу һәм пропаганда өсөн Пакистан территорияһында, Пакистан-афған сигенән алыҫ түгел "Азат Ҡабул радиоһы"ның<ref>Об участии западных спецслужб в войне в Афганистане // «Зарубежное военное обозрение», № 8 (653), 2001, стр. 63</ref>. 11 радиотапшырғысы ҡуйыла. Бынан тыш, Пакистан хөкүмәте ярҙамы менән Пакистан территорияһында: * «Эйдженси Афган Пресс» мәғлүмәт агентлығы ойошторола. Уның директоры -Пакистан гражданины Мөхтәр Хәсән, Шабир Хуссейн, Әхтәр Рашид, А. Х. Ризви һ.б. Пакистан журналистары хеҙмәткәрҙәр була. * «Афғанстан документтар үҙәге»<ref>Л. Басик, В. Кротов. Дезинформаторы // «Известия», № 125 (20471) от 5 мая 1983. стр.5</ref>. 1985 йылда Америка сенаторы Гордон Хамфри инициативаһы буйынса Мюнхенда АҠШ хөкүмәте структуралары тарафынан финансланған «Азат Афғанстан» радиостанцияһы ойошторола. Тәүҙә ул аҙнаһына 6 сәғәт дари телендә бара; 1987 йылдың сентябренән эфир ваҡытын ике тапҡырға арттырып, аҙнаһына 6 сәғәт пушту телендә лә эшләй башлай<ref>Ю. Штыканов. Двойная клевета // «Известия», 248 (22055) от 5 сентября 1987. стр.4</ref>. 1983 йыл башында, Афғанстан территорияһында операцияның бер-нисә ҡатнашыусыһын ҡулға алғандан һуң, Афғанстанға ЦРУ ойошторған ҡорал индереү каналы мәғлүм була: Бөйөк Британия территорияһында ойошторолған «Интерармз компани оф Манчестер» фирмаһы Манчестерҙан Карачиға, артабан Пакистан-афған сигендәге Пешеварҙағы һәм Парачинарҙағы<ref name="autogenerated8"/> йөк тейәп ебәреү пункттарына ҡорал һәм хәрби припастар оҙатыу менән шөғөлләнә. 1983 йылдың 5 майында АҠШ Дәүләт департаменты вәкиле мөжәһиттәргә ярҙам күрһәтелеүен рәсми таный<ref name="autogenerated8"/>. 1983 йылдың 16 сентябрендә Афғанстан хөкүмәте Ҡабулдағы АҠШ вәкиллегенең ике хеҙмәткәрен: вәкиллектең икенсе секретары Тэрнер Хейг Джефферсонды һәм атташе Блэкборн Роберт Кинлиҙы<ref name="autogenerated8" /> дипломат статусына тап килмәгән эшмәкәрлегенә бәйле «нон грант» персонаһы тип иғлан итә. Матбуғат конференцияһында американдарҙың Афғанстан һәм Пакистан граждандары ҡатнашлығында разведка мәғлүмәттәре йыйыуға, хөкүмәткә ҡаршы эшмәкәрлек алып барыусыларҙы финанслауҙа һәм хөкүмәткә ҡаршы листовкалар таратыуҙа ҡатнашлығы булыуына дәлилләүсе материалдар күрһәтелә<ref name="autogenerated8" />. 1986 йылдың июнендә АҠШ армияһының махсус тәғәйенләнештәге ғәскәрҙәренең отставкалағы подполковнигы Джеймс «Бо» Грайд афған мөжәһиттәре төркөмөн АҠШ-та, Невада штатында уҡытыуҙы ойоштора. «Махсус хәрби әҙерлек» программаһы бер ай дауам итә һәм разведка алып барыуға, шартлатыу эшенә һәм элемтә средстволарын, төнөн күрһәтеүсе приборҙарҙы ҡулланырға өйрәтеүҙе үҙ эсенә ала<ref>В. Кикило. США: готовят душманов на своей территории // «Известия», № 231 (22038) от 19 августа 1987. стр.1</ref>. АҠШ оборона министрлығы эксперттары мәғлүмәттәре буйынса, АҠШ ЦРУ-һы мөжәһиттәрҙе 1000 «Стингер» ракетаһы менән тәьмин итә, шул иҫәптән афған һуғышы барышында 350 самаһы файҙаланыла. Һуғыш тамамланғас, АҠШ конгресы ПЗРК һәм ракеталарға түләп алыуға 65 миллион доллар бүлә, уларҙың күпмелер өлөшө алына, әммә 400 «Стингер» Афғанстанда ҡала[115]. 1981 йылдың башында Американың «Солдат удачи» («Soldier of Fortune») журналы мөжәһиттәрҙең лидерҙары менән интервьюлар серияһын баҫтырып сығара, унда улар «бөтөн донъя ирекмәндәрен» үҙәренә ҡушылырға саҡыра. Был журналдарҙа һуғышта ҡатнашырға теләүселәр өсөн адрестар һәм бәйләнештәр бирелгән «шәхси иғландар» ҙа донъя күрә. Һуңынан, АДР-ҙың Именлек хеҙмәте органдары, 1981 йылдың ғинуары һуңында Афғанстанда Лихтенштейнда теркәлгән «Monte Franco Scandinabia Est.» фирмаһының филиалы асылыуын һәм уның аша Пакистанға АҠШ-тан һәм Бөйөк Британиянан мөжәһиттәрҙе хәрби әҙерләүҙә туранан-тура ҡатнашҡан кәм тигәндә 5 инструкторҙың килеүен белдерә<ref>Афганистан // «Зарубежное военное обозрение», № 5, 1994. стр.61</ref>. Афған һуғышы барышында АДР территорияһында НАТО һәм Пакистан илдәренең граждандары булыуы, уларҙың хөкүмәткә ҡаршы көстәр хәрәкәтендә ҡатнашыуы (шул иҫәптән хөкүмәт армияһына һәм совет ғәсәкрҙәренә ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә турана-тура ҡатнашыуы) осраҡтары теркәлә. Уларҙың ҡайһы берҙәре ҡулға алына: Һуғыштың башланған осоронда Мысырҙан Зия эд-дин Махмуд[117] ҡулға алына; * 1980 йылдың 25 мартында Гераттан төньяҡ-көнбайышҡа 1,086 бейеклегендә 27 боевиктан торған төркөм ҡыйратыла (24-е үлтерелә, 3-һө әсирлеккә алына). Әсирҙәрҙең береһе сит ил гражданины Махди Бахрам Али Наджад була<ref>''В. Ф. Изгаршев.'' По долгу интернационалистов (из афганского дневника военного журналиста). — М., Воениздат, 1981. — с. 16</ref>; * Бер ни тиклем һуңыраҡ Иран гражданы Мохсен Резаи ҡулға алына. Матбуғат конференцияһында ул, Иран территорияһында Кахреманшаре мосолман үҙәгендә вербовкаланыуы, унан Мешхед ҡалаһына килеүе, Пакистан территорияһында Кветта әҙерлек үткәндән һуң «джамаате исламие» отряды составында Ҡабул һәм Гератты<ref>''В. Ф. Изгаршев.'' По долгу интернационалистов (из афганского дневника военного журналиста). — М., Воениздат, 1981. — с. 20</ref> ҡорал менән тәьмин итеүе хаҡында белдерә. * 1981 йылда Мехтарлама район үҙәгендә Афған армияһы һалдаттары афған милли кейемендә булған, «джамаате исламие» төркөмө оҙатыусыһы менән бергә Пакистан менән Афғанстан сиген рөхсәтһеҙ үткән Франция гражданины Жан-Поль Сильвты (Француз армияһының парашют-десант частарының элекке хәрби хеҙмәткәре) ҡулға ала. Ж.-П. Сильв сикте рөхсәтһеҙ үткәне өсөн 5 йылға иркенән мәхрүм ителә, әммә 9 айҙан һуң иреккә сығарыла<ref>М. Ростарчук. Пошел по шерсть… (о том, как не состоялась сенсация) // «Известия», № 17 (19998) от 17.01.1982. стр.5</ref>. * 1982 йылдың авгусы һуңында Афғанстан территорияһында Кветтағы хәрби-десант училищеһын тамалаусы, Лахорҙағы[121] курстарҙа өҫтәмә рәүештә тел, илде өйрәнеү һәм махсус әҙерлек буйынса белем алған Пакистан армияһы офицеры Саид Мөхәммәт Али ҡулға алына. Али Пакистандан Афғанстандың Нимруз провинцияһында хәрәкәт иткән Алауддин отрядын тәьмин итеү менән шөғөлләнгән. Ҡабулдағы матбуғат конференцияһында ул шулай уҡ АДР хәрби ҡеүәте, ҡоралланыуы, афған армияһы частарының дислокацияһы тураһында разведка мәғлүмәте йыйыу бурысын да үтәүен белдерә. Шул уҡ сарала АДР Сит ил эштәре министрлығы вәкилдәре Пакистан территорияһында диверсанттар һәм террорсылар әҙерләү буйынса 80 үҙәк, мәктәп һәм лагерь эшләүен белдерә<ref>''А. Ахмедзянов.'' Ставка на наёмников. // «Известия», № 278 (20259) от 05.10.1982. стр. 5</ref>. * 1983 йылдың июлендә Параван провинцияһының Баграм өйәҙендә мөжәһиттәрҙең бер төркөмөн ҡыйратҡандан һуң, һуғыш урынында Бөйөк Британия гражданины Стюарт Боудмен (Stuart Bodman) исеменә документтары, шулай уҡ уның совет һәм афған ғәскәрҙәренең дислокацияһы<ref>''А. Асеевский.'' ЦРУ: шпионаж, терроризм, зловещие планы. — М., Политиздат, 1985. — с. 265—266</ref> тураһында мәғлүмәттәр тупланған документтары, ҡағыҙҙары һәм фотоматериалдары булған Европа кешеһенең мәйете табыла. Бер ни тиклем һуңыраҡ, «Санди таймс» инглиз гәзите үҙенең тикшеренеүен үткәреп[124], ысын Стюарт Боудмендың иҫәнлеген, Бөйөк Британияла йәшәүен һәм кладовщик булып эшләүен асыҡлай<ref>см. «The Sunday Times» от 9 и 16 октября 1983</ref>. * 1984 йыл башында АДР Сит ил эштәре министрлығы 1983 йылдың декабрендә ил территорияһында француз гражданины «хөкүмәткә ҡаршы емереү эштәрендә туранан-тура ҡатнашҡан»<ref>Путём диверсий и провокаций // «Известия», № 18 (20729) от 18 января 1984. стр. 4</ref> Филипа Огайяра (Phillippe Agouyarde) ҡулға алыныуға бәйле Францияға протест ебәрә. 1984 йылдың октябрендә Ҡабулда матбуғат конференцияһында сит ил журналистар алдына Афғанстан территорияһында тотолған Пакистан армияһы капитаны Зульфикар Хайдар (Zulficar Khaider)<ref>А. Иванов. В позорной роли. Пакистан принимает активное участие в необъявленной войне против против Афганистана // «Красная звезда», № 273 (18560) от 28 ноября 1984. стр. 3</ref> баҫа. * 1985 йылдың ғинуарында Нангархар провинцияһында Пакистан хәрби разведкаһы хеҙмәткәре, Пешаварҙағы разведка үҙәген тамамлаусы һәм 9 айлыҡ әҙерлек үткәндән һуң үҙәкте тамамлаусы ике кеше менән Афғанстанға сығарылған Джамиль ҡулға алына. Ул афған армияһы подразделениеларының ҡоралланыуы, һаны һәм дислокацияһы тураһында мәғлүмәт йыйыу менән шөғөлләнә<ref>[Афганистан] Признания диверсанта // «Известия», № 20 (21097) от 20 января 1985. стр. 4</ref>. * 1985 йылдың 19-нан 20-һенә ҡараған төндә Кандагар провинцияһының Шаһваликот өйәҙендә бер нисә джиптан торған мөжәһиттәр колоннаһы спецназ боҫҡонона эләгә һәм тар-мар ителә. Тикшереү ваҡытында машиналарҙың береһендә АҠШ гражданины Чарльз Торнтондың мәйете, уның мөжәһиттәр менән бәйләнешен раҫлаусы документтар, ҡағыҙҙар һәм фотоматериалдар табыла[129][130]. * 1985 йылдың 23 февралендә Барикот районында Пакистан армияһының 400 самаһы кешенән торған подразделениеһы АДР армияһы подразделениеһын утҡа тота, афған хәрби хеҙмәткәрҙәренең 5-е һәләк була, 4-е яралана<ref>[Афганистан] Решительное осуждение // «Известия», № 62 (21139) от 3 марта 1985. стр. 4</ref>. * 1986 йылдың апрелендә Кандагар районында хөкүмәткә ҡаршы көрәшеүҙәрен туҡтатырға ҡарар иткән боевиктар төркөмө тарафынан АДР-ның именлек хеҙмәте органдарына ГФР хәрби контрразведкаһы агенты, сығышы менән Төркиәнән булған Осман Демир тапшырыла. Ул 1983 йылдан ГФР гражданины булыуын, 1986 йылдың мартынан Пакистан территорияһынан Афғанстанға ебәрелгәнгә тиклем шымсы полицейский булыуын белдерә<ref>''Д. Мещанинов.'' Вмешательство продолжается // «Известия», № 364 (22171) от 30 декабря 1987. стр. 1,4</ref>.. 1987 йылдың ноябрендә Фарьяб провинцияһында хөкүмәткә ҡаршы көрәшеүҙәрен туҡтатырға ҡарар иткән боевиктар төркөмө АДР-ның Именлек хеҙмәте органдарына үҙҙәренең отрядында булған һәм разведка мәғлүмәте йыйыу менән шөғөлләнгән Франция гражданины Ален Гийоны тапшыра<ref>''Д. Мещанинов.'' С чёрного хода… // «Известия», № 333 (22140) от 29 ноября 1987. стр. 5</ref>. * 1987 йылдың декабрендә Хоста районында Афғанстандың хөкүмәт армияһы менән дошмандар алышы барышында бер европалы үлтерелә, әсирлеккә алынған боевиктар уны «Американың хәрби инструкторы» булараҡ таный. Пентагон вәкиле уның Американың хәрби советнигы булыуы тураһындағы мәғлүмәтте кире ҡаға; АҠШ дәүләт департаментының рәсми вәкиле Ф. Оукли, һәләк булыусы АҠШ гражданины булыуы мөмкин, әммә Американың хәрби советнигы түгел — Афғанстан территорияһында ул «үҙ аллы, шәхси кеше булараҡ йөрөгән», тип белдерә[134]. * Бынан тыш, Афғанстан территорияһында Turgit Uzala исемле Төркиә һәм Abdus Ali<ref name="autogenerated9" /> исемле Мысыр гражданы ҡулға алыныуы тураһында иҫкә алыуҙар бар. Дөйөм алғанда, контрразведканың тырышлығы һөҙөмтәһендә, АҠШ-тың, Пакистандың, Францияның һәм башҡа илдәрҙең махсус хеҙмәттәренең 44 агенты асыҡлана. Афғанстандағы совет ғәскәрҙәренә ҡаршы пропаганда алып барыу менән Халыҡ-хеҙмәт союзы, ОУН, «Халыҡтарҙың большевиктарға ҡаршы блогы» һәм башҡа ойошмалар шөғөлләнә. Францияла Красная звезда гәзитенең ялған һаны миллион тираж менән баҫыла һәм һуңынан Афғанстанда таратыла. Мөжәһиттәрҙең ҡайһы бер отрядтары Ирандан -атап әйткәндә, Герат районында хәрәкәт иткән «һыңар ҡуллы Кари» («Кяри-якдаста») отрядынан һәм Мешхедтың тирә-йүнендә хәрәкәт иткән Туран Исмаил отрядынан ярҙам ала<ref>''А. Ахмедзянов.'' Страж революции // «Известия», № 147 (20493) от 27 мая 1983. стр. 4</ref>. == Хәрби енәйәттәр == Совет хәрби хеҙмәткәрҙәрен совет хәрби трибуналдары афғандарҙы үлтергән, афған ҡатын-ҡыҙҙарын көсләгән өсөн төрлө язаға, шул иҫәптән үлем язаһына ла хөкөм итеү осраҡтары була<ref>[http://afgan-war-soldiers.narod.ru/crime-098.html История одного ЧП]</ref><ref name="autogenerated6">[http://blog.zaotechestvo.ru/2010/01/16/%d0%b2%d0%be%d0%b5%d0%bd%d0%bd%d1%8b%d0%b9-%d1%81%d0%bb%d0%b5%d0%b4%d0%be%d0%b2%d0%b0%d1%82%d0%b5%d0%bb%d1%8c-%d1%83-%d0%b2%d0%be%d0%b9%d0%bd%d1%8b-%d0%b2%d0%be%d0%be%d0%b1%d1%89%d0%b5-%d0%bd%d0%b5/#more-301 Военный следователь. У войны вообще нет лица]</ref>. 1989 йылдың ноябрендә СССР Юғары Советы Афғанстанда совет хәрби хеҙмәткәрҙәре ҡылған барлыҡ енәйәттәр буйынса ла амнистия иғлан итә<ref>[http://lawru.info/base19/part1/d19ru1470.htm Постановление ВС СССР от 28 ноября 1989 г. N 842-1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103094248/http://lawru.info/base19/part1/d19ru1470.htm |date=2012-11-03 }}</ref>. Хәрби прокуратура мәғлүмәттәре буйынса, 1979 йылдың декабренән 1989 йылдың февраленә тиклем АДР-да 40-сы армия составынан 4307 кеше енәйәти яуаплылыҡҡа тарттырыла. СССР Юғары Советының ҡарары көсөнә ингәндә 420 элекке яугир-интернацилоналист иректән мәхрүм итеү урындарында була<ref>{{cite web|date=13 февраля 2004|url=http://nvo.ng.ru/wars/2004-02-13/7_afgan.html|title=Прокляты и забыты?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2012-11-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CIVTYjKI|archivedate=2012-11-19}}</ref>.. АҠШ властарының 1982 йылдың мартында совет ғәскәрҙәре тарафынан Афғанстанда химик ҡорал ҡулланыуы тураһындғы белдереүе<ref>Mauroni A. America’s Struggle with Chemical-biological Warfare. Р. 82.</ref>, так и не были документально подтверждены<ref>См. по теме дискуссию: Гай Д., Снегирев В. Вторжение. Неизвестные страницы необъявленной войны. С. 185—187.</ref> документтар менән раҫланмай. Афған мөжәһиттәре ҡулға алынған совет хәрби хеҙмәткәрҙәрен<ref name="autogenerated5" /> һәм НДПА активистарын язалай, үлтерә. == Совет киң матбуғат сараларының һуғышты яҡтыртыуы һәм совет йәмғиәтенең мөнәсәбәте == Һуғышҡа ҡаршы совет диссиденттары сығыш яһай. 1980 йылда академик А. Д. Сахаров асыҡтан-асыҡ һуғышҡа ҡаршы белдереүе өсөн һөргөнгә оҙатыла. 1987 йылға тиклем һәләк булыусыларҙың мәйеттәре һалынған цинк табуттарҙы ярым йәшерен рәүештә ерләйҙәр, ә урынлаштырылған һәйкәлдәргә һалдаттың Афғанстанда һәләк булыуы<ref name="autogenerated4">[http://his.1september.ru/articlef.php?ID=199904303 Сенявская Е.Войны ХХ столетия: социальная роль, идеология, психология] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204063815/http://his.1september.ru/articlef.php?ID=199904303 |date=2013-12-04 }}</ref> тураһында мәғлүмәт яҙыу тыйыла. Совет киң мәғлүмәт сараларына башта бары тик бер взвод ҡатнашлығындағы хәрби хәрәкәттәрҙе яҡтыртырға, бары тик рядовойҙарҙың ғына фамилияларын атарға, ә һәләк булыусылар тураһында — берәм-бөртөк осраҡта ғына яҙырға рөхсәт ителә. 1985 йылдың 19 июнендә В.Варенников менән В. Кирпиченко ҡултамғаһы аҫтында «АДР территорияһында совет ғәсәкрҙәренең сикләнгән контингентының хәрәкәттәренә ҡағылышлы, асыҡтан-асыҡ нәешр итергә рөхсәт ителгән мәғлүмәттәр исемлеге» донъя күрә. 1989 йылға тиклем «яугир-интернационалистарҙың» образын ҡаһарманлаштырыу өҫтөнлөк итә һәм һуғыштың үҙен үк ыңғай яҡтан күҙалларға тырышыу бара. Асыҡлыҡ сәйәсәтенә бәйле совет матбуғатында был һуғышта советтарҙың ҡатнашыуын тәнҡитләгән мәҡәләләр күренә башлай<ref name="autogenerated4" />. 1989 йылдың декабрендә СССР Халыҡ депутаттарының икенсе съезында Афғанстанға совет ғәсәкәрҙәрен индереү тураһында ҡарар ҡабул итеүҙе сәйәси баһалау тураһында ҡарар ҡабул ителә. Унда Афғанстанға инеү сәйәси һәм әхлаҡи ғәйепләүгә хаҡлы булыуы тураһында билдәләнә<ref>[http://magazines.russ.ru/nlo/2007/84/pr2.html Пролог. События конца 1989 года]</ref>. 1989 йылдың декабрендә үткәрелгән социологик һорау алыу мәғлүмәттәре буйынса (унда 15 мең самаһы кеше ҡатнаша, шуларҙың яртыһы — Афғанды үтеүеселәр), «афғандарҙың» 35 проценты һәм һуғышта булмаған респонденттарҙың 10 проценты совет хәрбиҙәренең сик буйындағы илгә инеүен «интернациональ бурыс» үтәү, тип баһалай. Уны «Интернациональ бурыс төшөнсәһен дискредитациялау» тип «афғандарҙың» 19 проценты һәм башҡаларҙың 30 проценты белдерә. 17 процент «афған» һәм 46 процент башҡа респонденттар «беҙҙең ғәрлек» тип баһалаһа, 17 процент «афған» һәм башҡа яуап биреүселәрҙең 6 проценты «Ғорурланам!», тип белдерә. 1991 йылда СССР тарҡалғандан, социаль-иҡтисади система алышынғандан һуң килеп тыуған иҡтисади көрсөк һөҙөмтәһендә тамамланған һуғышҡа ҡыҙыҡһыныу яйлап кәмей<ref name="autogenerated4" />. 1992 йылдың апрелендә советтарҙың ярҙамы туҡталыуы арҡаһында Мөхәммәт Наджибулла режимы ҡолатыла һәм Афғанстанда Граждандар һуғышының яңы этабы башлана — хәҙер инде унда еңеү яулаған мөжәһиттәр төркөмдәре үҙ-ара һуғыша. == «Афған синдромы» == 1979 йылдың 25 декабренән 1989 йылдың 15 февраленә тиклем Афғанстан территорияһындағы ғәскәрҙәрҙә 620 мең кеше хәрби хеҙмәт үтә, шул иҫәптән Совет Армияһы частарында — 525 мең, СССР КГБ-һының сик буйы ғәскәрҙәрендә һәм башҡа частарында — 90 мең, СССР Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәрендә — 5 мең. Бынан тыш, совет ғәскәрҙәрендә эшсе һәм хеҙмәткәр вазифаларында 21 мең кеше иҫәпләнә. Совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингент составындағы һаны 80 меңдән 104 мең хәрби хеҙмәткәр һәм 5 — 7 мең эшсе һәм хеҙмәткәр (ялланған хеҙмәткәр) була. Башҡа сығанаҡтар Афған аша миллион самаһы кеше үткән, тип белдерә<ref>[http://www.redstar.ru/2011/09/14_09/4_02.html «Красная звезда», 14.09.2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112043500/http://www.redstar.ru/2011/09/14_09/4_02.html |date=2012-01-12 }} [http://nvo.ng.ru/wars/2004-02-13/7_afgan.html «НВО»]</ref>. Цензура сәйәсәте арҡаһында һуғыш башында Афғанстанға ебәрелгән һалдаттар һәм кесе офицерҙар унда нимә булғанын да — хәрби хәрәкәттәр, һәләк булыусылар, яралылар хаҡында бер нәмә лә белмәй. {{начало цитаты}}Бары тик бик һирәктәр генә алда нимә көткәнен аныҡ күҙаллай. Ҡаһарманлыҡ, һуғыш, үҙеңде «ысын ир-егет» итеп күрһәтеү теләге лә була. «Әгәр йәш егетәр эргәһендә өлкәнерәк берәйһе булһа, был файҙаға ғына булыр ине, — тип иҫләй батальон командиры М. М. Пашкевич. — Ул ваҡытта йәшлек ынтылышы һәм энергияһы тормош аҡылы һәм тыныслыҡ менән компенсацияланыр ине. Әммә һалдатҡа — 18-20, взвод командирына — 21-23, рота командирына — 23-25, ә батальон командирына иң яҡшы осраҡта 30-33 йәш. Барыһы ла йәш, барыһы ла ҡаһарманлыҡ һәм дан көҫәй. Һәм был кешелек сифаттары ҡайһы бер ваҡытта юғалтыуҙарға ла килтерҙе» {{конец цитаты|источник=<ref>[http://militera.lib.ru/research/senyavskaya1/07.html Сенявская Е. С. Психология войны в XX веке: исторический опыт России. — М.: РОССПЭН, 1999]</ref>}}. Һалдаттар афған халҡына ышанмай. Совет спецназы тәжрибәһе күрһәтеүенсә, әгәр ниндәйҙер операция барышында ҡулға алынған афғанды иреккә ебәрһәң, ул, ғәҙәттә, партизан отряды менән килә. Спецназдың күпселеге афған халҡы теге йәки был дәрәжәлә мөжәһиттәргә ярҙам итте, тип иҫәпләй. Шундай миҫал да килтерелә. Спецназ еңелеү кисергән бер алыштан һуң, эргәләге ҡышлаҡтың ҡарттары һәм үҫмерҙәре тирә-яҡты ентекләп ҡарап сығып, яралы спецназсыларҙы тәпке һәм көрәктәр менән бәргеләп үлтереп ҡуялар. Урындағы халыҡ совет һалдаттарына ялған мәғлүмәт бирә, уларҙы боҫҡонға индерә<ref>Чикишев А. В. Спецназ в Афганистане. — М.: Олма-Пресс, 2004. — С. 275—278.</ref>. Афғанстанда совет частарындағы тәртип кимәле бик йыш түбән була. Уларҙа «олатайлыҡ» сәскә ата. Күп һалдаттар һәм офицерҙар алкоголь һәм наркотик ҡуллана<ref>[http://afganistana.net/cms/top-secret.php Секреты войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111119025438/http://afganistana.net/cms/top-secret.php |date=2011-11-19 }}</ref><ref>[http://www.nasledie.ru/voenpol/14_14/article.php?art=9 ''А.Васильев, В. Сальников, С. Степашин''. Наркотизм в Вооружённых Силах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110123145601/http://www.nasledie.ru/voenpol/14_14/article.php?art=9 |date=2011-01-23 }}</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/12/091225_tajik_afghan.shtml А.Саркорова. Таджики в афганской войне: неожиданный марш-бросок]</ref><ref>[http://www.proza.ru/2010/11/26/808 Афганская тема]</ref>. Элекке спецназ офицеры Алексей Чикишев раҫлауынса, айырым роталарҙа һәм батареяларҙа рядовой составтың 90 проценты чарас (гашиштың бер төрө) тарта<ref>Чикишев А. В. Спецназ в Афганистане. — М.: Олма-Пресс, 2004. — С. 304.</ref>. Төрлө сәйәси көстәр йәш ветерандарҙы халыҡтың социаль актив ҡатламы булараҡ, үҙ мәнфәғәтендә файҙаланырға тырыша. Дошманлашыусы яҡтар барлыҡ милләт-ара низағтарҙа үҙ сафтарына боевиктарҙы вербовкаларға тырыша. Уларҙың күптәре ойошҡан енәйәти төркөмдәргә инә. 1989 йылдың ноябренә ҡарата, афған һуғышының 3700 ветераны иректән мәхрүм итеү урындарында була, «афғандарҙың» ғаиләләрендә киҫкен ғаилә низағтары һәм айырылышыуҙар 75 процентҡа етә; ветерандарҙың 2/3 өлөшө эше менән ҡәнәғәтһеҙлек белдерә һәм килеп тыуған низағтар арҡаһында эш урынын йыш алмаштыра, студент-«афғандар» ҙың 90 процентының академик бурысы була йәки улар насар өлгәшә, 60 проценты алкоголизм һәм наркоманиянан интегә. 1989 йылда «афғандарҙың» кәйефен уларҙың бер вәкиленең "Комсомольская правда"ла баҫылып сыҡҡан түбәндәге хат асыҡ сағылдыра: {{начало цитаты}} «Беләһегеҙме, әгәр хәҙер Союз буйынса : „Теләүселәр! Кире Афғанға!“- тигән оран ташлаһалар, мин китер инем… Бында йәшәп ошо бөтөн бысраҡлыҡты, кабинет ҡомаҡтарының май баҫҡан йөҙҙәрен, кешеләрҙең уҫаллығын, бөтөн нәмәне күрә алмауын, бер кемгә лә кәрәкмәгән лозунгыларҙы күргәнсе, кире китер инем! Унда барыһы ла ябай ғына» {{конец цитаты}}. 1990 йылдар башында уҙғарылған тест тикшереүе афған һуғышында ҡатнашыусыларҙың кәм тигәндә 35-40 проценты профессиональ психологтар ярҙамына мохтаж булыуын күрһәтә<ref>[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 Ю. Рубцов. Уроки «Афгана». СССР проиграл борьбу за афганский народ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160731023853/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 |date=2016-07-31 }}</ref>. == Хәтер == Элекке Советтар Союзының күпселек ҡалаларында [[Вильнюс]]та, [[Киев]]та, [[Одесса]]ла, Ульяновскиҙа, Нежинда, Запорожьела, Хабаровскиҙа, Краснотурьинскта, Пермдә, Орелда, Екатеринбургта<ref>[http://www.afisha.ru/ekaterinburg/other/996/ «Чёрный тюльпан»]</ref>, Норильскиҙа, Вологдала, Тирасполдә, Сыктывкарҙа, Волгоградта, Читала һ.б. афған яугирҙарына һәйкәлдәр бар. <center><gallery perrow="4" widths="200" heights="200" caption="Һуғышта ҡатнашыусы яугирҙарға һәйкәлдәр"> Файл:Minsk.Ostrov Slez.JPG|Йәш уртауы — афған һуғышы яугирҙарына һәйкәл, [[Минск]] Файл:RIAN archive 746401 Laying wreaths to Afghan war veterans.jpg|Һәләк булған яугир-интернационалистарға обелиск, <br /> Красногорск Файл:Герои-Афганцы-Тольятти.jpg|Афған һуғышында һәләк булыусыларға һәйкәл, Тольятти Файл:Сынам отечества - войнам Афганской войны - Донор.jpg|Афған яугирҙарына һәйкәл, Тирасполь Файл:Памятник воинам-афганцам в Ильичевске 1.jpg|Афған яугирҙарына һәйкәл, Ильичёвск Файл:Памятник погибшим воинам-афганцам (Усть-Каменогорск).jpg|Яугир-интернационалистар иҫтәлегенә монумент, Усть-Каменогорск File:Һәйкәл1.jpg|[[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]] [[Лағыр|Лағыр ауылы]]нда яугир-интернационалистарға һәм чечендарға ҡуйылған һәйкәл File:Һәйкәл.jpg|[[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]] [[Лағыр|Лағыр ауылы]]нда яугир-интернационалистарға һәм чечендарға ҡуйылған һәйкәлдәге исемлек </gallery></center> == Мәҙәниәт һәм сәнғәт әҫәрҙәрендә == Афған һуғышы һәм уға бәйле ваҡиғалар монументаль һәм һынлы сәнғәттә, шиғриәттә, кинофильмдарҙа, нәфис әҙәбиәттә, публицистика әҫәрҙәрендә, шулай уҡ филателияла ла сағылыш таба. [[Файл:2009. Stamp of Belarus 02-2009-01-16-m.jpg|150 px|right|thumb| [[Беларус]]тәге [[почта маркаһы]], [[2009 йыл]]]] === Нәфис әҙәбиәттә === * Хәлил Һөйөндөков. Тау тотҡоно. — Өфө: «Шоңҡар». — ??? * Эдуард Тополь. Красная площадь (1983) * Эдуард Тополь. Русская Семёрка. — М.: Молодая гвардия, 1992. — ISBN 5-235-02027-8 * Фридрих Незнанский. Операция «Фауст». — Смоленск: Полиграмма, 1994. — ISBN 5-87264-029-3 * Николай Иванов. Операцию «Шторм» начать раньше. — М.: Эксмо, 1996. * Андрей Дышев. Разведрота. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-14711-X * Дышев Сергей. Потерянный взвод. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-15709-3 * Михаил Евстафьев. В двух шагах от рая. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-18424-4 * Николай Прокудин. Рейдовый батальон. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-18904-1 * Сергей Скрипаль, Геннадий Рытченко. Обречённый контингент. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-16949-0 * Глеб Бобров. Солдатская сага. — M.: Эксмо, 2007. — ISBN 978-5-699-20879-1 * Александр Проханов. Дерево в центре Кабула. — М.: Советский писатель, 1982. — 240 с. * [[Светлана Алексиевич]]. Цинковые мальчики. — M.: Время, 2007. — ISBN 978-5-9691-0189-3 (ошибоч.) * Фролов И. А. Прогулки с борттехником. Вертолётчик. — M.: ЭКСМО, 2007. — ISBN 978-5-699-21881-3 * Виктор Николаев. Живый в помощи. Записки «афганца». — M.: Софт Издат, 2006. — ISBN 5-93876-026-7 * Павел Андреев. Двенадцать рассказов. «Афганская война 1979—1989 гг.», 1998—2002. * Александр Сегень. Заблудившийся БТР. — М.: Армада-Пресс, 2001. — 224 с. — ISBN 5-309-00098-4 * Олег Ермаков. Афганские рассказы. Знак зверя. * Игорь Моисеенко. Сектор обстрела. — М.: Эксмо, 2008. ISBN * Андрей Волос. Победитель.-Аст,2008 * Олег Ермаков. Арифметика войны.- Аст,2011 * Андрей Константинов, Борис Подопригора. Если кто меня слышит. Легенда крепости Бадабер.- Астрель-Спб, 2013, сетевая публикация- «Фонтанка.ру» * Миргазиян Динмухаметов. Верность воинской присяге (тат. Хэрби антка тугрылык). — М.: Азн, 2014 * Анджей Сапковский. Змея — роман Анджея Сапковского в жанре военной фэнтези. Действие произведения происходит вовремя войны в Афганистане. * Алексей Иванов. Ненастье. — М.: АСТ, 2015. ISBN 978-5-17-089923-4 === Кинематографта === * «Жаркое лето в Кабуле» (1983, ДРА — СССР) — фильм режиссёров Али Хамраева и Вали Латифи[155]; * «Человек, который брал интервью» (1987, СССР) — фильм режиссёра Юрия Марухина[156]; * «Рэмбо 3» (1988, США) — фильм режиссёра Питера МакДональда; * «Зверь войны» (также: «Зверь») (1988, США) — фильм режиссёра Кевина Рейнольдса; * «За всё заплачено» (1988, СССР) — фильм режиссёра Алексея Салтыкова; * «Шурави» (1988, СССР) — фильм режиссёра Сергея Нилова; * «Сержант» (1988, СССР) — фильм режиссёра Станислава Гайдука (киноальманах «Мостик»); * «Груз 300» (1989, СССР) — фильм режиссёра Георгия Кузнецова; * «Опалённые Кандагаром» (1989, СССР) * «Мы» (1989, СССР, Великобритания) — документальный фильм режиссёра Юриса Подниекса. * «Два шага до тишины» (1991, СССР) — фильм режиссёра Юрия Тупицкого; * «Ущелье духов» (1991, СССР, Туркменистан) — фильм режиссёра Сергея Нилова; * «Афганский излом» (1991, СССР, Италия) — фильм режиссёра Владимира Бортко; * «Нога» (1991, СССР) — фильм режиссёра Никиты Тягунова; * «Караван смерти» (1991, СССР) — фильм режиссёра Ивана Соловова; * «Афганец» (1991, Украина) — фильм режиссёра Владимира Мазура; * «Тридцатого уничтожить!» (1992, Россия) — фильм режиссёра Виктора Доценко; * «Чёрная акула» (1993, Россия) — фильм режиссёра Виталия Лукина * «Афганец 2» (1994, Украина) — фильм режиссёра Владимира Мазура; * «Пешаварский вальс» («Побег из Афганистана») (1994, Россия) — фильм режиссёров Т. Бекмамбетова и Г. Каюмова; * «Мусульманин» (1995, Россия) — фильм режиссёра Владимира Хотиненко; * «Дезертир» («Русский Рэмбо») (1996, Молдова-Болгария-Россия) — фильм режиссёра Юрия Музыки; * «Рикошет» (1997, Молдова-Россия) — фильм режиссёра Игоря Талпы; * «Господа офицеры» (2004, Россия) — 8-серийный фильм режиссёра Андрея Кравчука * «Сармат» (2004, Россия) — 12-серийный фильм режиссёра Игоря Талпы; * «9 рота» (2005, Россия-Украина-Финляндия) — фильм режиссёра Фёдора Бондарчука; * «Звезда солдата» (2006, Франция, Германия, Афганистан) — фильм режиссёра Кристофа де Понфилли; * «Война Чарли Уилсона» (2007, США) — фильм режиссёра Майка Николса; * «Афганский призрак» (2008, Россия) — 8-серийный фильм режиссёров Павла Малькова и Олега Фомина; * «Афганская война» (2009, Россия) — документальный фильм режиссёров Алексея и Татьяны Крол; * «Охотники за караванами» (2010, Россия-Украина) — 4-серийный фильм режиссёра Сергея Чекалова. * «Возвращение в „А“» (2011, Казахстан-Россия) — фильм режиссёра Егора Кончаловского * «Афган» (2014, Россия) — документальный фильм Андрея Кондрашова === Музыкала === * Группа «Алиса» (Константин Кинчев) «Завтра может быть поздно» (альбом «Нервная ночь», 1984) * Группа ДДТ (Юрий Шевчук) Не стреляй, Война бывает детская * Группа Наутилус Помпилиус «Мой брат Каин» (альбом «Раскол», 1988) * Группа «Ария»: Бой Продолжается * «Голубые береты»: Наш Афган, Афганский излом, Серебристый самолёт, Война не прогулка, Границы * «Ростов» Синева, Память * «Каскад»: Кукушка, Мы выходим на рассвете, На Баграмской дороге, Я вернусь, Мы уходим, Воинам-автомобилистам, Кому нужна была эта война? * «Контингент»: Кукушка, Пленным, Метр на два * «Эхо Афгана»: Я убит под Кандагаром, Дым сигареты * «Любэ»: За тебя * «Инструкция по выживанию»: «Афганский синдром» (Конфронтация в Москве, 1988) * Игорь Тальков: Баллада об афганце * Максим Трошин: Афганистан * Валерий Леонтьев. Афганский ветер (И. Николаев — Н. Зиновьев) * Александр Розенбаум. Монолог пилота «Чёрного тюльпана», Караван, В горах Афгани, На перевале дождь, Мы вернёмся * Группа «Кино» (Виктор Цой) Группа крови, (1986) * Н. Анисимов. Последний монолог Ми-8, Песня бортстрелка вертолёта * М. Бессонов. До боли сжимается сердце * И. Бурляев. Памяти вертолётчиков Афганистана * В. Верстаков. Аллах Акбар * В. Верстаков. Джелалабад * А. Дорошенко. Афган * В. Горский. Афганец * С. Кузнецов. Случай в дороге * И. Морозов. Конвой Талукан-Файзабад, Полночный тост, Вертолётчикам * А. Смирнов. Водителям КамАЗов * И. Баранов. Случай в бою, В горах под Пешаваром * Спринт. Афганистан * Несмеяна. «Шуба из Афгана», «Бутылочка», «Лифт любви» * Сборник афганских песен «Время выбрало нас», 1988 * Глеб Самойлоff & The Matrixx «Афганец», 2013 * Константин Силко «Алый трассер» === Компьютер уйындарында === * Squad Battles: Soviet-Afghan War * Rambo III * 9 рота * Правда о девятой роте * Линия фронта. Афганистан’82 * Call of Duty: Black Ops II * Medal of Honor * Metal Gear Solid V: The Phantom Pain === Филателияла === 2014 йылдың 15 февралендә «Днестр буйы маркаһы» предприятиеһы Афғанстандан [[СССР|Совет ғәскәрҙөре]] сығарылыуҙың 25 йыллығына арнап маркалар серияһын баҫтырып тарата. Почта блогында [[Амударъя]] аша һалынған күперҙән совет бронетехникаһы үтеүе, шулай уҡ Тирасполдәге яугир-интернационалист һәйкәле һәм Бендералағы «Ҡара ләлә» монументы һүрәтләнгән маркалар бар. Тиражы — 8000 дана<ref>{{cite news|url=http://novostipmr.com/ru/news/14-02-15/pochta-pridnestrovya-vypustila-marki-posvyashchyonnye-25-letiyu|title=Почта Приднестровья выпустила марки, посвящённые 25-летию вывода советских войск из Афганистана|date=2014-02-15|accessdate=2014-02-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221064932/http://novostipmr.com/ru/news/14-02-15/pochta-pridnestrovya-vypustila-marki-posvyashchyonnye-25-letiyu |date=2014-02-21 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://tv.pgtrk.ru/news/20140217/16490|title=К 25-летию вывода войск из Афганистана Почта Приднестровья выпустила специальную марку|date=2014-02-17|accessdate=2014-02-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222165131/http://tv.pgtrk.ru/news/20140217/16490 |date=2014-02-22 }}</ref>.. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Афған һуғышында һәләк булған башҡорттар исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * White Book. Pakistan’s subversive activities against Afghan revolution. Kabul, DRA Ministry of Foreign Affairs, Information and Press Department. 1984 — 63 pages * ''Philip Bonosky.'' Washington’s secret war against Afghanistan. New York, 1985. * ''Ляховский А. А., Забродин В. М.'' Тайны афганской войны. — М.: Планета, 1991. — 272 с., ил. — ISBN 5-85250-486-6 * Mohammad Yousaf, Mark Adkin: Afghanistan — The Bear Trap: The Defeat of a Superpower. Casemate, 2001, ISBN 0-9711709-2-4. (deutsche Übersetzung: Die Bärenfalle. Der Kampf der Mudschaheddin gegen die Rote Armee — ISBN 3-924753-50-4 bzw. ISBN 3-89555-482-0). * Lester W.Grau, Michael A.Gress.The Russian General Staff: The soviet-afghan war: How a superpower fought and lost, 2002 by the University of Kansas. * Steve Coll: ''Ghost Wars: The Secret History of the CIA, Afghanistan, and Bin Laden, from the Soviet Invasion to September 10, 2001.'' Penguin Books, London 2005, ISBN 978-0-14-193579-9. * ''Грешнов А. Б.'' [http://www.artofwar.net.ru/profiles/greshnov_andrei_b/view_book/afganistan_zalojniki_vremeni «Афганистан: заложники времени»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2006. — ISBN 5-87317-318-4 * ''Костыря А. А.'' Историография, источниковедение, библиография спецоперации СССР в Афганистане (1979 − 1989 гг.): монография. — 2-е изд., доп. и испр. — Донецк: Промінь, 2009. — 600 с. * ''Сергей Бояркин.'' [http://afgan-war-soldiers.narod.ru/index.html#ogl Солдаты Афганской войны.] * ''Брейтвейт, Родрик'' {{cite book|title=Afgantsy: The Russians in Afghanistan, 1979–89|year=2011|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=9780199832651|pages=417}} * Corera, Gordon (2011). MI6: Life and Death in the British Secret Service. London: Phoenix. ISBN 978-0-7538-2833-5 * {{книга |автор = Родрик Брейтвейт |часть = |ссылка часть = |заглавие = Афган |оригинал = Afgantsy: The Russians in Afghanistan 1979-1989 |ссылка = http://www.ozon.ru/context/detail/id/20231010/ |викитека = |ответственный = Переводчик: Антон Шириков |издание = |место = |издательство = Corpus |год = 2013 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 496 |серия = |isbn = 978-5-17-077823-2 |тираж = }} ; Мемуарҙар * [http://iona-andronov.narod.ru/index/0-4 ''Андронов И. И.'' «Под огнем от Афгана до Москвы. Мемуары» («Моя война») (1999), ООО «Деловой мир 2000», 416 с. —] ISBN 5-93681-001-1 * ''Громов Б. В.'' [http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/limited_contingent/index.shtml «Ограниченный контингент».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070125143141/http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/limited_contingent/index.shtml |date=2007-01-25 }} — М.: Прогресс, Культура, 1994. — 352 с. В книге последнего командующего 40-й армии приведены многие документы, раскрывающие причины ввода войск, описаны многие события войны. * ''Ляховский А. А.'' [http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/afgan_tragedy_and_glory/index.shtml Трагедия и доблесть Афгана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070427064114/http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/afgan_tragedy_and_glory/index.shtml |date=2007-04-27 }} — М.: Искона, 1995. — 720 с. — ISBN 5-85844-047-9 Большие фрагменты текста совпадают с книгой Громова Б. В. * ''Лебедь А. И.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/lebed_ai/index.html За державу обидно.] — М.: Редакция газеты «Московская правда», 1995. — 464 с. Доп. тираж 15 000 экз. — ISBN 5-7482-0006-6 Часть книги посвящена воспоминаниям о службе в Афганистане в 1981—1982 гг. в составе 345-го отдельного парашютно-десантного полка. * ''Майоров А. М.'' Правда об Афганской войне. Свидетельства главного военного советника. — М.: Права Человека, 1996. — ISBN 5-7712-0032-8 * ''Гордиенко А. Н.'' Войны второй половины XX века. — Минск: Литература, 1999. — ISBN 985-437-507-2 Большой раздел книги посвящён предпосылкам и ходу боевых действий в Афганистане * ''Подушков Д. Л.'' Исповедь самому себе (об участии в боевых действиях в Афганистане). — Вышний Волочёк, 2002. — 48 с. * {{книга |часть = Афганистан. Советская победа |автор = Дэвид С. Инсби. |заглавие = Пламя «холодной войны»: Победы, которых не было |оригинал = Cold War Hot:Alternative Decisuicions of the Cold War |ссылка = |ответственный = под ред. [[:en:Peter Tsouras|Питера Цуроса]], пер. Ю. Яблокова |место = М. |издательство = АСТ, Люкс |год = 2004 |страницы = 353-398 |страниц = 480 |серия = Великие противостояния |isbn = 5-17-024051-1 |тираж = 5000 }} (альтернативная история войны) * ''Аблазов В. И.'' Афганистан. Четвёртая война. — Киев, 2002.; Над всем Афганистаном безоблачное небо. — Киев, 2005.; Долгий путь из афганского плена и безвестия. — Киев, 2005. * ''Нешумов Ю. А.'' Границы Афганистана: Трагедия и уроки. — М.; Жуковский: Граница; Кучково поле, 2006. — ISBN 5-901679-21-0 * ''Бондаренко И. Н.'' Как мы строили в Афганистане. — М., 2009. * ''Марченко В. Г.'' [http://kupolos.jimdo.com/ Афган: разведка ВДВ в действии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630053505/http://kupolos.jimdo.com/ |date=2015-06-30 }} — Минск: Минское кн. изд., 2009. * ''Кожухов М. Ю.'' Над Кабулом чужие звёзды. — М.: Олимп; Эксмо, 2010. — 352 с. — ISBN 978-5-699-39744-0 == Һылтанмалар == * [https://www.msk.kp.ru/daily/26942/3993121/?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com ВИКТОР БАРАНЕЦ. Генерал-полковник Борис Громов: Приказывая вывести войска из Афгана, маршалы извинялись. 15 февраля 2019 года исполняется 30 лет со дня вывода гигантской группировки Советской армии из Афганистана. «Комсомольская правда», официальный сайт. 2019, 15 февраля]{{ref-ru}}{{V|16|02|2019}} {{Навигация |Тема = Афганская война |Портал = |Портал2 = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник= Афганская война |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = Category:Soviet Army in Afghanistan |Метавики = }} * [http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?cid=11 Һуғыш тарихы буйынса мәҡәләләр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004122904/http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?cid=11 |date=2011-10-04 }} * [http://www.historycommons.org/context.jsp?item=a86operationcyclone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080912195929/http://www.historycommons.org/context.jsp?item=a86operationcyclone |date=2008-09-12 }} Как ЦРУ планировала вооруженные нападения на территорию СССР * [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_4093000/4093515.stm ''А. Остальский.'' Афганский симптом] * [http://rsva-ural.ru/library/?id=857 ''Стодеревский И. Ю.'' Автобиография (Записки офицера спецназа ГРУ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415162040/http://rsva-ural.ru/library/?id=857 |date=2009-04-15 }} * [http://artofwar.ru/s/sukonkin_a_s/text_0130-1.shtml 1979 — 1989 йылдар: а 40-сы армия (Афғанстан Республикаһында совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты) составына инеүсе частар һәм берләшмәләр.] * [http://psi.ece.jhu.edu/~kaplan/IRUSS/BUK/GBARC/pdfs/afgh/afgh-rus.html Оригиналы секретных документов Политбюро и ЦК КПСС, связанные с вводом советских войск и военными действиями в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070426153057/http://psi.ece.jhu.edu/%7ekaplan/IRUSS/BUK/GBARC/pdfs/afgh/afgh-rus.html |date=2007-04-26 }} * [http://www.vrazvedka.ru/main/learning/last-confl/afgan.shtml Особенности разведывательно-боевой деятельности частей и подразделений специальной разведки в условиях Афганистана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133556/http://www.vrazvedka.ru/main/learning/last-confl/afgan.shtml |date=2016-03-04 }} * [http://www.vrazvedka.ru/main/learning/last-confl/dra-01.shtml Некоторый опыт ведения боевых действий разведывательными подразделениями ВДВ с контрреволюционными формированиями на территории ДРА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304075450/http://www.vrazvedka.ru/main/learning/last-confl/dra-01.shtml |date=2016-03-04 }} * [http://artofwar.ru/ Art of War — Творчество ветеранов последних войн] * [http://www.zharov.com/afgan/ssylki.html «Русские вернулись». Путеводитель по Афганистану для рождённых в СССР] * [http://beta.rsva.ru/biblio/prose_af/ Подборка литературы про войну в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100201181229/http://beta.rsva.ru/biblio/prose_af/ |date=2010-02-01 }} * [http://ogorin.ru/ Кандагарский десантно-штурмовой батальон 70 ОМСБр] * [http://kolizey.net.ua/load/afganistan_khozhdenie_po_krugu_2010/25-1-0-4386 Афганистан: хождение по кругу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150922112302/http://kolizey.net.ua/load/afganistan_khozhdenie_po_krugu_2010/25-1-0-4386 |date=2015-09-22 }} (видео, 2010) * [http://afgan-war-soldiers.narod.ru/ Документальное свидетельство участника ввода войск в Афганистан, воспоминания о жестоких нравах, царивших в солдатской среде воздушно-десантных войск] [http://www.simvolika.org/project01_83.htm Памятный знак «25 лет вывода советских войск из Афганистана»] * [http://modernarmy.ru/article/42 Партизанская война в Афганистане 1979—1989] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921201339/http://www.modernarmy.ru/article/42 |date=2013-09-21 }} * [http://rcrp-saratov.livejournal.com/1083.html И вновь об Афганской войне] * ''Густерин П. В.'' [http://topwar.ru/57934-kak-vyrozhdaetsya-taliban.html Как вырождается «Талибан»] * [http://док.история.рф/20/postanovlenie-politbyuro-tsk-kpss-p176-125-k-polozheniyu-v-afganistane/ Постановление Политбюро ЦК КПСС № П176/125 «К положению в Афганистане»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002204134/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/postanovlenie-politbyuro-tsk-kpss-p176-125-k-polozheniyu-v-afganistane/ |date=2015-10-02 }}. 12.12.1979. Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории». {{Һайланған мәҡәлә|Тарих}} [[Категория:Афған һуғышы]] nu1xqnq6nf8c2azkm59oi5seolm8mde Нанкин 0 96692 1302502 1070681 2026-08-11T18:48:04Z InternetArchiveBot 31336 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302502 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Нанкин |оригинальное название = [[ҡытай теле|ҡытайса]] 南京 |изображение = Nanjing montage.png |подчинение = |страна = Ҡытай |герб = |флаг = <!--Don't add file here because the flag and seal are no more used.--> |ширина герба = |ширина флага = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 3 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 118 |lon_min = 46 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city(7588900)_region:CN |CoordScale = |размер карты страны = |размер карты региона = |размер карты района = |вид региона = Провинция |регион = Цзянсу |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |карта страны = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> |карта региона = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> |карта района = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> |внутреннее деление = |вид главы = Мэр |глава = Ян Вэйцзэ |дата основания = б.э.т. 495 йыл |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = 6 596<ref name="GeoHive">http://www.geohive.com/cntry/cn-32.aspx</ref> |вид высоты = |высота центра НП = 15 |климат = |официальный язык = |население = 8 118 мең |год переписи = 2013 |плотность = 1 213,6 |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав= |этнохороним = |часовой пояс = +8 |DST = |телефонный код = 25 |почтовый индекс = '''2100'''00 - '''2113'''00 |почтовые индексы = |автомобильный код = 苏A |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = Nanjing |сайт = http://www.nanjing.gov.cn |язык сайта = zh |язык сайта 2 = |язык сайта 3 = |язык сайта 4 = |язык сайта 5 = |add1n = Нанкин Цзянси провинцияһы</br> картаһында |add1 = [[Файл:Nanjing locator map in Jiangsu.svg|170px]] |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Нанки́н''' ([[ҡытай теле|ҡытайса]] 南京, пиньин телендә: Nánjīng, палл.: Наньцзин, һүҙмә-һүҙ — «көньяҡ баш ҡала») — [[Ҡытай]]ҙың элекке баш ҡалаһы, [[Янцзы]] йылғаһының түбәнге ағымындағы порт, Цзянсу провинцияһының административ үҙәге. Илдең көнсығыш өлөшөндә, [[Шанхай]] ҡалаһынан 260 саҡрым төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Ҙур иҡтисади һәм мәҙәни үҙәк, майҙаны 6 596 кв.км<ref name="GeoHive"/>. 2013 йыл мәғлүмәттәре буйынса, халҡы 8 118 000 кеше. == Тарихы == Нанкин (Наньцзин) б.э.т. 472 йылда нигеҙләнгән. Ҡаланың исеме бер нисә тапҡыр алмаштырылған. XIV быуат уртаһында ул монголдарҙың [[Юань династияһы]]на ҡаршы күтәрелгән ихтилал үҙәге, артабан фетнәселәр башлыҡтарының береһе ''Чжу Юаньчжан''дың баш ҡалаһы була. Ул 1368 йылда нәҡ бында яңы [[Мин династияһы]] хакимлеге башланыуын, ә үҙен [[Мин империяһы]]ның беренсе императоры итеп иғлан итә (хакимлек ораны (девизы) «Хунъу» — «Һуғышсанлыҡ ташҡыны»). Шулай итеп, ҡала 1368—1421 йылдарҙа Хунъуҙың һәм уға алмашҡа килгән Цзяньвэнь менән Юнлэҙең баш ҡалаһы була. Хунъу хакимлеге осоронда Нанкин ҡеүәтле нығытма менән уратып алына. Ҡаланан көнсығышындағы «Цзыцзиньшань» тауы ([[урыҫ теле|урыҫса]] «Гора пурпурного золота», [[башҡорт теле|башҡортса]] «Ҡуйы ҡыҙыл алтын тауы») итәгендә император өсөн мөһабәт «Сяолин» мавзолей комплексы һалына. 1403 йылда, Юнлэ хакимлегенең башында уҡ, [[Янцзы]] йылғаһына ҡойған Циньхуайҙың (秦淮) тамағынан йыраҡ түгел ерҙә, Нанкин диуарының аҫтында ғына урынлашҡан ''Лунцзян'' («Драконовая река» — «Аждаһа йылға») судоверфендә [[Чжэн Хэ]] [[Һинд океаны]]на яһаясаҡ экспедициялар өсөн ҙур караптар эшләү башлана<ref>{{harvnb|Levathes|1994|p=75}}</ref>. [[Файл:Stone Sifangcheng.jpg|thumb|left|upright|Сяолин мавзолей комплексының Сыфанчэн павильонындағы стелла. Уны мавзолейҙа ерләнгән атаһы Чжу Юаньчжан (Хунъу) хөрмәтенә император Чжу Ди (Юнлэ) ҡуйған.]] 1421 йылда Мин династияһының өсөнсө императоры Юнлэ баш ҡаланы төньяҡҡа, яңынан төҙөлгән Бэйпинға («Мир на севере», «Төньяҡтағы донъя» — Хунъу заманында монголдарҙы тар-мар итеү айҡанлы аталған) күсерә һәм уның исемен «[[Пекин]]» («Бэйцзин» — «төньяҡ баш ҡала») итеп үҙгәртә. Шулай ҙа [[Мин империяһы|Мин дәүеренең]] аҙағына тиклем Нанкин (Наньцзин) рәсми нигеҙҙә империяның «ярҙамсыл баш ҡалаһы» булып иҫәпләнә һәм үҙенең һүҙмә-һүҙ тәржемәләге «көньяҡ баш ҡала» исемен һаҡлап ҡала. 1644 йылда император ''Чунчжэнь'' (Чжу Юцзянь) үлгәндән һәм Пекинды башта ''Ли Цзычэн'' баш күтәреүселәре, аҙаҡтан манжурҙар баҫып алғандан һуң, Нанкин ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа тағы ла Көньяҡ Мин императорының баш ҡалаһы булып ала. Әммә император Хунгуан (Чжу Юцзянь) манжурға тейешле ҡаршылыҡ ойоштора алмай һәм, 1645 йылда улар Нанкинға яҡынлашҡас, ҡаланы ташлап ҡаса. Бынан алдараҡ үҙҙәре бойһондорған Янчжоуҙан айырмалы, манжурҙар көньяҡ баш ҡалала оло үлтереш-киҫелеш һәм ҙур емереүҙәргә бармай, шулай ҙа император һарайын туҙҙыра һәм үҙ базалары өсөн бер нисә кварталды баҫа, урындағы байтаҡ ҡатын-ҡыҙҙы ҡулға төшөрә. Уларҙың күпселеген тиҙҙән ғаиләләре кирегә һатып алһа ла, бер нисә йөҙөн [[Пекин]]ға алып китәләр<ref name=nanjing>{{harvnb|Struve|1993|p=55-66}}</ref>. Нанкиндең («Южная столица»—«Көньяҡ баш ҡала») үҙенең исеме яңы Цин хакимдәре тарафынан Цзяннин («Речной покой» — «Йылға тынлығы») итеп үҙгәртелә<ref name=sm>{{harvnb|Struve|1988|p=661}}</ref>. 1842 йылда Нанкиндә [[Беренсе опиум һуғышы]]ның тамамланыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйыла. 1853—1864 йылдарҙа ул — Фарфор башняһын һәм күп кенә башҡа тарихи ҡомартҡыларҙы юҡ иткән [[тайпиндәр ихтилалы]]ның үҙәге була. Император хөкүмәте, Нанкинде ''«бола һәм башбаштаҡлыҡ сығанағы»'' тип һанап, уға шик менән ҡарай. Нәҡ ошо сәбәп арҡаһында [[Сунь Ятсен]] уны үҙенең баш ҡалаһы итеп һайлай ҙа инде. Бында уның мавзолейы урынлашҡан. [[Файл:Woman is selling rabbits in the street.jpg|thumb|Йорт ҡуяндары һатыу]] 1927—1937 йылдарҙа һәм 1946 йылдан Нанкин президент һарайы — [[Ҡытай Республикаһы]] хөкүмәтенең эш урыны (1949 йылдан — формаль рәүештә; ғәмәлдә хөкүмәт [[Тайвань|Тайвандәге]] [[Тайбэй]]ҙә урынлашҡан). 1937 йылдың декабрендә Нанкинды япондар баҫып ала һәм 300 000 яҡын кешене юҡ итә. Гоминьдан хөкүмәте Чунцинға күсенә, ә япондар 1940 йылда Нанкинда Ҡытайҙың үҙҙәре баҫып алған биләмәләре менән идара итеү өсөн Ван Цзинвэй етәкселегендә марионетка хөкүмәте төҙөй. Японияны еңгәндән һуң бер нисә ай үткәс (1946 йылдың 5 майында), Ҡытай Республикаһы хөкүмәте Чунциндан Нанкинға кире ҡайта, әммә 1949 йылдың 23 апрелендә Нанкинды Ҡытайҙың халыҡ-азатлыҡ армияһы үҙ ҡулына ала. == Иҡтисады == [[Файл:Ganjiaxiang - industrial panorama - P1070643.JPG|thumb|left|Цися районындағы Ганьцзясян сәнәғәт зонаһы]] Станоктар, турбиналар, электрорадиоаппаратура, йөк һәм ауыл хужалығы машиналары етештереү, метал эшкәртеү, химия (бигерәк тә ашламалар һәм синтетик сүс ептәр), цемент, туҡыу һәмаҙыҡ-тлек сәнәғәте. == Транспорт == Мөһим транспорт үҙәге; диңгеҙ суднолары инә алырлыҡ йылға порты; Нанкин биләмәләрендә Янцзы йылғаһы аша һалынған биш күпер бар: бер ике ҡатлы (яруслы) тимер һәм автомобиль юлдары өсөн, бер айырым тимер юлы һәм өс автомобиль күпере, шулай уҡ Янцзы аҫтынан туннель һалынған. 2014 йылдың авгусына биш йүнәлеше (линияһы) булған метрополитен эшләп килә<ref>{{cite web |url=http://finance.gucheng.com/201408/2789884.shtml |title=南京变身“地铁城” |author= |date= |work= |publisher=finance.gucheng.com |accessdate=2015-03-08 |lang=zh }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402140114/http://finance.gucheng.com/201408/2789884.shtml |date=2015-04-02 }}</ref>. 2030 йылға уның йүнәлешәтре һанын 17 тиклем еткереү күҙаллана. == Административ-территориаль бүленеше == {|class="wikitable" style="font-size:85%;" |- ! align=left| Карта ! align=left| [[Урыҫ теле|Урыҫса]] исеме ! align=right| [[ҡытай теле|Ҡытайса]] исеме ! align=right| Майҙаны (км²)<ref name="GeoHive">http://www.geohive.com/cntry/cn-32.aspx</ref> ! align=right| Халҡы (2010)<ref name="GeoHive"/> ! align=left| ! align=left| [[Урыҫ теле|Урыҫса]] исеме ! align=right|[[ҡытай теле|Ҡытайса]] исеме ! align=right| Майҙаны (км²)<ref name="GeoHive"/> ! align=right| Халҡы (2010)<ref name="GeoHive"/> |- ! rowspan=9 style="background:#FFFFFF"| [[Файл:Subdivisions of Nanjing-China.png|300x300px]] |- |Colspan=4 align=center| ''Ҡаланың үҙәк өлөшө'' |rowspan=8| |Colspan=4 align=center| ''Ҡаланың үҙәктән ситтәге өлөшө'' |- | align=left|<big><font color=#1AA9CB>■</font></big> Сюаньу районы | align=right|玄武区 | align=right|81 | align=right|651 957 | align=left|<big><font color=#006342>■</font></big> Пукоу районы | align=right|浦口区 | align=right|900 | align=right|710 298 |- | align=left|<big><font color=#97EAA5>■</font></big> Байся районы | align=right|白下区 | align=right|28 | align=right|602 031 | align=left|<big><font color=#B399FF>■</font></big> Лухэ районы | align=right|六合区 | align=right|1 486 | align=right|915 845 |- | align=left|<big><font color=#FC0014>■</font></big> Циньхуай районы | align=right|秦淮区 | align=right|22 | align=right|405 891 | align=left|<big><font color=#FBB4CE>■</font></big> Цися районы | align=right|栖霞区 | align=right|340 | align=right|644 503 |- | align=left|<big><font color=#FF007F>■</font></big> Юйхуатай районы | align=right|雨花台区 | align=right|132 | align=right|391 285 | align=left|<big><font color=#67B3D3>■</font></big> Цзянье районы | align=right|建邺区 | align=right|82 | align=right|426 999 |- | align=left|<big><font color=#FE4C10>■</font></big> Сягуань районы | align=right|下关区 | align=right|31 | align=right|445 117 | align=left|<big><font color=#FFE600>■</font></big> Цзяннин районы | align=right|江宁区 | align=right|1 600 | align=right|1 145 628 |- | align=left|<big><font color=#FF9900>■</font></big> Гулоу районы | align=right|鼓楼区 | align=right|25 | align=right|826 074 | align=left|<big><font color=#EAA397>■</font></big> Лишуй өйәҙе | align=right|溧水县 | align=right|1 067 | align=right|421 323 |- | colspan=4| | align=left|<big><font color=#33A34D>■</font></big> Гаочунь өйәҙе | align=right|高淳县 | align=right|802 | align=right|417 729 |} == Мәҙәниәт == === Иҫтәлекле урындары === [[Файл:Nanjing-Drum-Tower-Kangxi-stele-3042.jpg|thumb|left|1684 йылда ҡалаға император Канси килеү хөрмәтенә Барабан башняһында ҡуйылған стелланы тотоп тороусы ҡолаҡлы гөбөргәйел (биси)]] Көньяҡ династиялар дәүерендә Нанкиндың яҡын тирә-яғында һәм унан 100 саҡрым көнсығыштағы Даньянда император һәм был династияларҙың император йорттары ағзаларының кәшәнәләре (гробница) эргәләрендә ҡуйылған 30-ға яҡын скульптур төркөмдәре беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған. Йола буйынса уларҙың һәр ҡайһыһы бесәйҙәр тоҡомон хәтерләткән мөһабәт фантастик парлы заттарҙы, стелла тотҡан бе-ике гөбөргәйелде (ташбаҡаны) һәм аждаһаға оҡшаш затар уратҡан колонналы постаменттарҙы үҙ эсенә алып төҙөлә. Нанкин [[Мин династияһы]] хакимлек иткән тәүге йылдар һәйкәлдәренә бай. Улар араһында мин императоры һарайы емереклектәре һәм беренсе Мин императоры Хунъуның сағыштырмаса яҡшы һаҡланған Сяолин мавзолейы айырым иғтибарҙы алып тора. Нанкиндың Мин дәүерендә һалынған ҡала диуарының байтаҡ ҡына өлөшө — бөгөн бөтә Ҡытайҙа ҡалғандың иң оҙоно — шулай уҡ беҙҙең көндәргә яҡшы һаҡланған килеш килеп еткән, Пекиндағы быға оҡшаш диуар XX быуаттың икенсе яртыһында емереп ташлана. Нәҡ ошо заман иҫтәлеге булып тағы ла алдараҡ хәкимлек иткән башҡа Мин эшмәкәрҙәренең кәшәнәләрендәге скульптура ансамблдәре рәте лә һаҡланып ҡалынған. Улар араһында алашар (евнух) дипломат һәм диңгеҙҙсе Чжэн Хэ ҡәберҙәре бар. Мин мавзолейы Сяолиндан көнсығыштараҡ Ҡытай Республикаһы осорона ҡағылышлы күп кенә һәйкәл һәм тарихи ҡомартҡылар бар. Улар араһында иң мөһимдәре булып Сунь Ятсен мавзолейы һәм уға, шулай уҡ 1927 йылғы Төньяҡ поход барышында һәм 1932 йылда Шанхайҙы япондарҙан һаҡлап һәләк булған республика яугирҙәренә бағышланған мемориалдар иҫәпләнә. Был иҫтәлекле урындарҙың үҙәге [[Буддизм|будда динен тотоусыларҙың]] ''Лингу'' ғибәҙәт йорто (пагода Лингу). Тағы ла бер иҫтәлекле урын булып ''Цинляншань тауы'' һаналып йөрөй. ==== Архитектура ==== [[Файл:Nanjing Yangtze Bridge Statue1.jpg|thumb|left|Янцзы аша һалынған күперҙәге скульптура төркөмө]] [[Файл:Nanjing Zifeng Tower.jpg|right|120px|thumbnail|Күп ҡатлы Наньцзин-Гринлэнд финанс үҙәге]] Нанкин дөйөм алғанда ирекле планлаштырылған биләмә. Уның көнсығыш өлөшөндәге «Император ҡалаһы» ғына 14—15 быуаттарҙа даими планлаштырылған булған, 1400 йылда ҡәлғә диауры менән уратып алынған. Боронғо һәйкәлдәр һәм тарихиҡомартҡылар: Цисясы монастырының Шэлита таш ғибәҙәт йорто (10 быуат); Лингу ғибәҙәтханаһындағы «уляндянь» (кирбестән матсаларһыҙ һалынған һарай, 1398); мин дәүеренән һаҡланып ҡалған ҡала диуарының бер өлөшө (14—17 быуаттар); Лян династияһы (502—557 йылдар) императорҙарының фантастик хайуандарҙың таш һындары ҡуйылған һәм тағы ла чиновниктарҙың, яугирҙәрҙең, хайуандарҙың таш һындары урынлаштырылған Чжу Юаньчжан (XIV быуат) ҡәберлектәре; Сунь Ятсен мавзолейы (1926—29). Бөгөнгө көндәрҙә ҡала төҙөлөштөң иҫ китерлек үҫешен кисерә. Бында һалынған 89 ҡатлы ''Наньцзин-Гринлэнд финанс үҙәге'' небоскрёбы Ҡытайҙа иң бейектәрҙең береһе булып һанала. == Спорт == [[Файл:Nanjing Youth Olympics 2014.svg|мини|справа]] Нанкинда 2014 йылдың 19—28 авгусында [[Олимпия уйындары|Үҫмерҙәрҙең йәйге Олимпиадаһы]] (14—18 йәштәге үҫмер спортсыларҙың икенсе йәйге [[Олимпия уйындары]]) үткәрелде. Был спорт байрамын үҙендә ойоштороу хоҡуғына ҡала [[Мексика]]ның Гвадалахара һәм [[Польша]]лағы Познань араһынан Халыҡ-ара Олимпия комитетының [[Ванкувер (Вашингтон)|Ванкуверҙа]] булған 112 сессияһы ҡарары менән лайыҡ булды. Барлыҡ Олимпия уйындарына кеүек үк үҫмерҙәрҙекенә лә үҙ талисманы булдырылды<ref>{{cite web|url=http://www.js.xinhuanet.com/xin_wen_zhong_xin/2011-05/19/content_22811479.htm|title=（体坛热点）青春南京——南京青奥会会徽解读|language=Chinese|publisher=xinhuanet.com|date=2011-05|accessdate=2014-02-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524020529/http://www.js.xinhuanet.com/xin_wen_zhong_xin/2011-05/19/content_22811479.htm |date=2013-05-24 }}</ref> — «Нанкинлеле» исемендәге төрлө төҫтәге ташсыҡтарҙан төҙөлгән «НАНКИН» яҙыуы һәм төрлө төҫтәр үҫмерҙәрҙең дәртле рухын сағылдырыусы булды. 201 илдән килгән 3600 йәш спортсы 222 комплект бүләктәр өсөн түбәндәге спорт төрҙәре буйынса ярышты: {{кол}} # Академик ишеү # Бадминтон # Баскетбол (урам баскетболы) # Бокс # Велосипед спорты (комбинация ВМХ, маунтинбайка и шоссе) # Волейбол (пляж волейболы) # Ирекле көрәш # Гандбол # Гольф # Байдарка һәм каноэларҙа ишеү # Ишеү слаломы # Греко-римская көрәше # Дзюдо # Ат спорты (конкур) # Еңел атлетика # Өҫтәл теннисы # Парус спорты # Йөҙөү # Һыуға һикереү # Батутта һикереү # Атыу # Регби (регби-7) # Заман бишалышы # Спорт гимнастикаһы # Уҡтан атышыу # Теннис # Триатлон # Тхэквондо # Ауыр атлетика # Фехтование # Футбол # Үлән хоккейы # Художестволы гимнастика {{конец кол}} == Мәғариф == [[Нанкин университеты|Нанкин (Наньцзин) университеты]] — Ҡытайҙың иң боронғо һәм абруйлы юғары уҡыу йорттарының береһе. Бөтә донъя рейтигтары буйынса, ул илдең биш иң яҡшы университеты иҫәбенә инә, һәм был үҙе генә лә лайыҡлы уҡытыу кимәленең ныҡлы нигеҙе булып хеҙмәт итә. Үҙенең 100 йылдан күберәк эшмәкәрлеге дауамында уҡыу йорто, бихисап күренекле һәм данлы белгестәр әҙерләп сығарып, илдең үҫеүе һәм сәскә атыуы өсөн ҙур өлөш индергән. Атаҡлы һәм донъяла танылған ғалимдарҙың күбеһе нәҡ был университетта тамамлаусылар йә унда эшләүселәр. == Туғанлашҡан ҡалалар == Нанкин төрлө дәүләттәрҙең түбәндәге 14 ҡалаһы менән күрһәтелгән ваҡытта бәйләнештәр урынлаштырған.<ref>http://www.njfao.gov.cn/www/njwb/yhcs.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120502063401/http://www.njfao.gov.cn/www/njwb/yhcs.htm |date=2012-05-02 }} 友好城市</ref>: {{кол}} * {{Флаг|Япония}} Нагоя, [[Япония]] ([[21 декабрь]] [[1978]]) * {{Флаг|США}} Сент-Луис, [[АҠШ]] ([[2 ноябрь]] [[1978]] — АҠШ менән ҠХР-ҙың беренсе туғанлашҡан ҡалалары) * {{Флаг|Италия}} Флоренция, [[Италия]] ([[22 февраль]] [[1980]]) * {{Флаг|Нидерландов}} Эйндховен, [[Нидерланд]] ([[9 октябрь]] [[1985]]) * {{Флаг|Германия}} [[Лейпциг]], [[Германия]] ([[21 май]] [[1988]]) * {{Флаг|Мексика}} Мехикали, [[Мексика]] ([[14 октябрь]] [[1991]]) * {{Флаг|Кипр}} Лимасол, [[Кипр Республикаһы]] ([[24 сентябрь]] [[1992]]) * {{Флаг|Южная Корея}} Тэджон, [[Көньяҡ Корея]] ([[14 ноябрь]] [[1994]]) * {{Флаг|Канада}} Лондон (Онтарио), [[Канада]] ([[7 май]] [[1997]]) * {{Флаг|Австралия}} Перт, [[Австралия]] ([[15 май]] [[1998]]) * {{Флаг|ЮАР}} Блумфонтейн, [[Көньяҡ Африка Республикаһы]] ([[22 март]] [[2000]]) * {{Флаг|Колумбия}} Барранкилья, [[Колумбия]] ([[4 июнь]] [[2001]]) * {{Флаг|Малайзия}} Малакка, [[Малайзия]] ([[31 октябрь]] [[2008]]) * {{Флаг|Брунея}} Бандар-Сери-Бегаван, [[Бруней]] ([[21 ноябрь]] [[2011]]) {{конец кол}} == Ҡала күренештәре == [[Файл:南京全景.jpg|thumb|center|955px]] <gallery perrow=5 widths="180px" heights="140px"> South_Nanjing_Station_2011.JPG| Jouheki.JPG|Ҡала диуары (стенаһы) Nanjing_library_new1.jpg|Китапхана Fuzimiaonight.JPG| NanjingGulouGuangChang.JPG| </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Cite book | author=Cotterell, Arthur. | title=The Imperial Capitals of China - An Inside View of the Celestial Empire| location=London | publisher=Pimlico | year=2007 | isbn=978-1-84595-009-5 | pages = 304 pages.}} * {{Cite book | author=Danielson, Eric N. | title=Nanjing and the Lower Yangzi River | location=Singapore | publisher=Marshall Cavendish/Times Editions | year=2004 | isbn=981-232-598-0}} * {{Cite book | author=Eigner, Julius | title="The Rise and Fall of Nanking" in National Geographic Vol. LXXIII No.2 | location=Washington, D.C. | publisher=National Geographic | date=February 1938}} * {{Cite book | author=Farmer, Edward L. | title=Early Ming Government: The Evolution of Dual Capitals | url=https://archive.org/details/earlyminggovernm0000farm | location=Cambridge, Mass. | publisher=Harvard University Press | year=1976}} * {{Cite book | author=Hobart, Alice Tisdale | title=Within the Walls of Nanking | location=New York | publisher=MacMillan | year=1927}} * {{Cite book | author=Jiang, Zanchu | title=Nanjing shi hua | location=Nanjing | publisher=Nanjing chu ban she | year=1995 | isbn=7-80614-159-6}} * {{Cite book | author=Lutz, Jessie Gregory | title=China and the Christian Colleges, 1850-1950 | url=https://archive.org/details/chinachristianco00lutz | location=Ithaca | publisher=Cornell University Press | year=1971}} * {{Cite book | author=Ma, Chao Chun (Ma Chaojun) | title=Nanking's Development, 1927-1937 | location=Nanking | publisher=Municipality of Nanking | year=1937 }} * {{Cite book | author=Michael, Franz | title=The Taiping Rebellion: History and Documents (3 vols.)| url=https://archive.org/details/taipingrebellion0003mich_s5r3 | location=Seattle | publisher=University of Washington Press | year=1972}} * {{Cite book | author=Mote, Frederick W. | title="The Transformation of Nanking, 1350–1400," in The City in Late Imperial China, ed. by G. William Skinner | location=Stanford | publisher=Stanford University Press | year=1977}} * {{Cite book | author=Mote, Frederick W., and Twitchett, Denis, ed. | title=The Cambridge History of China Vol. 7, The Ming Dynasty, 1368-1644 | location=Cambridge | publisher=Cambridge University Press | year=1988}} * {{Cite book | author=Musgrove, Charles D. |title="Constructing a National Capital in Nanjing, 1927–1937," in Remaking the Chinese City, 1900–1950, ed. by Joseph W. Esherick | location=Honolulu | publisher=University of Hawaii Press | year=2000}} * {{Cite book | author=Nanking Women's Club | title=Sketches of Nanking | location=Nanking | publisher=Nanking Women's Club | year=1933}} * {{Cite book | author=Ouchterlony, John | title=The Chinese War: An Account of All the Operations of the British Forces from the Commencement to the Treaty of Nanking | url=https://archive.org/details/chinesewaraccoun00ouchrich | location=London | publisher=Saunders and Otley | year=1844}} * {{Cite book | author=Prip-Moller, Johannes | title="The Hall of Lin Ku Ssu (Ling Gu Si) Nanking," in Artes Monuments Vol. III | location=Copenhagen | publisher=Artes Monuments | year=1935}} * {{Cite book | author=Smalley, Martha L. | title=Guide to the Archives of the United Board for Christian Higher Education in Asia (Record Group 11) | location=New Haven | publisher=Yale University Divinity Library Special Collections | year=1982}} * {{citation|last=Struve|first=Lynn|year=1988|chapter=The Southern Ming|chapter-url=https://books.google.com/books?pg=PA641&lpg=PP3&id=tyhT9SZRLS8C#PPA641,M1|title=Cambridge History of China, Volume 7, The Ming Dynasty, 1368–1644|editor-last=Frederic W. Mote, Denis Twitchett, and John King Fairbank (eds.)|pages=641–725|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press}}. * {{Cite book | author=Struve, Lynn A.| title =Voices from the Ming-Qing Cataclysm: China in Tigers' Jaws| publisher=Yale University Press|year= 1998| isbn=0-300-07553-7}} (Chapter 4: ''«The emperor really has left»: Nanjing changes hands'', pp. 55-72.) * {{Cite book | author=Teng, Ssu Yu | title=Chang Hsi (Zhang Xi) and the Treaty of Nanking, 1842 | location=Chicago | publisher=Chicago University Press | year=1944}} * {{Cite book | author=Thurston, Mrs. Lawrence (Matilda)| title=Ginling College | location=New York | publisher=United Board for Christian Colleges in China | year=1955}} * {{Cite book | author=Till, Barry |title=In Search of Old Nanking | location=Hong Kong | publisher=Hong Kong and Shanghai Joint Publishing Company | year=1982}} * {{Cite book | author=Tyau, T.Z. | title=Two Years of Nationalist China | url=https://archive.org/details/twoyearsofnation0000unse | location=Shanghai | publisher=Kelly and Walsh | year=1930}} * {{Cite book | author=Uchiyama, Kiyoshi | title=Guide to Nanking | location=Shanghai | publisher=China Commercial Press | year=1910}} * {{citation|last=Wakeman|first=Frederic, Jr.|author-link=|title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China|year=1985|publisher=University of California Press|location=Berkeley and Los Angeles|isbn=0-520-04804-0}}. * {{Cite book | author=Wang, Nengwei | title=Nanjing Jiu Ying (Old Photos of Nanjing) | publisher=People's Fine Arts Publishing House | year=1998 |location=Nanjing}} * {{Cite book | author=Ye, Zhaoyan | title=Lao Nanjing: Jiu Ying Qinhuai (Old Nanjing: Reflections of Scenes on the Qinhuai River) | location=Nanjing | publisher=Zhongguo Di Er Lishi Dang An Guan (China Second National Archives)| year=1998}} * {{cite book|title=Nanjing Ming-Qing Jianzhu (Ming and Qing architecture of Nanjing)|last=Yang|first= Xinhua |last2= Lu|first2= Haiming |publisher=Nanjing Daxue Chubanshe (Nanjing University Press)|year=2001|isbn=7-305-03669-2 |ref=harv}} * {{citation |first=Edward L. |last=Dreyer|publisher=Pearson Longman |year=2007|isbn=0321084438 |title=Zheng He: China and the oceans in the early Ming dynasty, 1405-1433|series=The library of world biography}} * {{citation|last=Levathes|first= Louise |year=1994|title=When China Ruled the Seas: The Treasure Fleet of the Dragon Throne, 1405–1433|publisher= Oxford University Press|isbn=0-19-511207-5}} * {{citation|title=Voices from the Ming-Qing Cataclysm: China in Tigers' Jaws|last= Struve|first=Lynn A. (translator and editor)|publisher=Yale University Press|year= 1993|isbn=0300075537}} * {{citation|contribution=Southern Ming|last=Struve|first=Lynn A. |editor1-first=Frederick W. |editor1-last=Mote|editor2-first= Denis |editor2-last=Twitchett|first3= John King |last3=Fairbank |publisher=Cambridge University Press |year=1988|isbn=0521243327 |title=The Cambridge history of China: The Ming dynasty, 1368-1644, Part 1|series=Volume 7 of The Cambridge History of China |url= http://books.google.com/books?id=tyhT9SZRLS8C&pg=PA641|pages=641 sq.}} == Һылтанмалар == {{commonscat-inline|Nanjing}} {{Һайланған мәҡәлә|ҡала}} [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:Ҡытай ҡалалары]] [[Категория:Ҡытайҙың миллионлы ҡалалары]] ffq7rm3tt3ehlxnboo1x2fgk7ufkm0w Ғосман империяһы 0 96883 1302608 1301466 2026-08-11T20:20:17Z InternetArchiveBot 31336 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302608 wikitext text/x-wiki {{Историческое государство |название = Ғоҫман империяһы |самоназвание = <big>دوله عثمانیه عالیه </big><br />Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye |статус = Империя |гимн = {{не переведено 5|Ғосман империяһы гимны||en|Imperial anthems of the Ottoman Empire}} |флаг = Ottoman flag alternative 2.svg |описание_флага = Ғосман империяһы байрағы |герб = Osmanli armasi.svg |описание_герба = Ғосман империяһы гербы |карта = OttomanEmpireIn1683.png |размер = |описание = Ғосман империяһы [[1683 йыл]]да |p1 = Румия солтанлығы |flag_p1 = |p2 = Византия империяһы |flag_p2 = |p3 = Серб деспотияһы |flag_p3 = |образовано = 1299 |ликвидировано = 1922 |s1 =Төркиә |flag_s1 = Flag of Turkey.svg |s2 = Мысыр солтанаты |flag_s2 = Egypt flag 1882.svg |s3 =Хижаз (короллек) |flag_s3 = Flag of Hejaz (1917).svg |s4 =Әсир (әмирлек) |flag_s4 = Sa asir1.png |s5 = Йәмән короллеге |flag_s5 = Flag of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen.svg |s6 = Сүриә ғәрәп короллеге |flag_s6 = Flag of Kingdom of Syria (1920-03-08 to 1920-07-24).svg |s7 =Месопотамия |flag_s7 = Flag of Iraq (1924–1959).svg |s8 = Көнбайыш Әрмәнстан администрацияһы |flag_s8 = Flag of Administration of Western Armenia.svg |s9 = Понт (республика) |flag_s9 = Flag of Pontus (2).svg |s10 = Фәләстиндә британ мандаты |flag_s10 = Palestine-Mandate-Ensign-1927-1948.svg |девиз = {{lang-ota3|دولت ابد مدت|Devlet-i Ebed-müddet}}<br /> «Мәңгелек дәүләт»<ref>{{cite web|url=http://www.osmanlilar.gen.tr/makale.asp?id=27|title=Devlet-i ebed müddet|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=|accessdate=2013-10-19|lang=tr|description=|deadlink=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6E76weO4i|archivedate=2013-02-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131008080725/http://www.osmanlilar.gen.tr/makale.asp?id=27 |date=2013-10-08 }}</ref> |столица = Сүйет (1299—1329) <br />Борса (1329—1365) <br />Әдирнә, [[Әдирнә (провинция)]] (1365—1453) <br />[[Истанбул]] (1453—1922) |города = |язык = ғосман теле һ.б. |площадь = 5 200 000<ref>{{книга |автор= Peter Turchin, Jonathan M. Adams, Thomas D. Hall.|часть= |ссылка часть= |заглавие= |оригинал= East-West Orientation of Historical Empires and Modern States. In: Journal of World-Systems Research, Vol. XII, N. II, 2006, P.218–239; P.223.|ссылка= http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf|викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство= |год= |volume= |pages= |allpages= |серия= |isbn= |тираж=}}</ref> км² (1683 год) |население = 35 350 000 кеше (1856 йыл)<br /> (донъя халҡының 2,6 %) |валюта = аҡса, куруш, ғосман лираһы |форма_правления = [[абсолют монархия]] (1908 йылға тиклем) [[дуалистик монархия]] (1908 йылдан) |династия = Ғосмандар |титул_правителей = солтан |правитель1 = |год_правителя1 = |титул_правителей2 = |правитель2 = |год_правителя2 = |титул_правителей3 = |правитель3 = |год_правителя3 = |титул_правителей4 = |правитель4 = |год_правителя4 = |титул_правителей5 = |правитель5 = |год_правителя5 = |титул_правителей6 = |правитель6 = |год_правителя6 = | религия = [[ислам]] |дополнительный_параметр1 = |содержимое_параметра1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |Этап7 = |Дата7 = |Год7 = |Этап8 = |Дата8 = |Год8 = |Этап9 = |Дата9 = |Год9 = |Этап10 = |Дата10 = |Год10 = |Этап11 = |Дата11 = |Год11 = |дополнительный_параметр2 = |содержимое_параметра2 = |до = Конья солтанлығы |после = Төркиә |прим = }} '''Ғосман империяһы''' ({{lang-ota3|دولت عالیه عثمانیه|Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye}}<ref name="twareekh.com">{{cite web|url=http://www.twareekh.com/images/upload/aboutus/ottmani10liras1334F-.jpg|title=Ottoman banknote with Arabic script|accessdate=2013-10-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/6D7306i4x|archivedate=2012-12-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170328141013/http://www.twareekh.com/images/upload/aboutus/ottmani10liras1334F-.jpg |date=2017-03-28 }}</ref>, Дәүләте Ғәлиәэ Ғосмания), шулай уҡ '''Оттома́н империяһы''', '''Оттома́н По́ртаһы''' йәки '''По́рта'''<ref>{{БСЭ3 | статья=Порта (Османская империя)|alt=|автор=|том=|страницы=ref=}}</ref>  — 1299 йылда Ғосман I етәкселегендә [[Төрки халыҡтар|төрки ҡәбиләләр]] тарафынан төньяҡ-көнбайыш Анатолияла ойошторолған дәүләт<ref>Encyclopedia Britannica — [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/434996/Ottoman-Empire Ottoman Empire, empire created by Turkish tribes in Anatolia]</ref>. 1453 йылда [[Константинополь]] ҡолатылғандан һуң Ғосман дәүләте империя тип йөрөтөлә башлай. Константинополдең ҡолауы төрөк дәүләтселеген үҫтереүҙә мөһим ваҡиға була, сөнки 1453 йылғы еңеүҙән һуң Ғосман империяһы [[Европа]]ла нығына. Ғосман династияһының хакимлығы 623 йыл, 1299 йылдың 27 июленән<ref>{{cite web|url=http://www.archive.org/stream/grammarofturkish00davirich#page/xxvi/mode/2up|title=A grammar of the Turkish language |publisher=Archive.org|accessdate=2013-10-19 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6D730acpu|archivedate=2012-12-23}}</ref><ref group="прим.">по данным английского историка Эдварда Гиббона «27 июля 1299 года от Рождества Христова Осман I вторгся на территорию Никомедии…» ({{cite book|last=Gibbon|first=Edward|title=The History of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=http://books.google.it/books?id=yy4MAAAAYAAJ&pg=PA185}}). Поэтому эта дата считается датой основания Османской империи</ref> 1922 йылдың 1 ноябренә тиклем, монархия юҡҡа сығарылғансы дауам итә. XVI—XVII быуаттарҙа Ғосман империяһы айырыуса [[Күркәм Сөләймән]] дәүерендә ҡеүәтлегә әйләнә. Ул осорҙа Ғосман империяһы [[Изге Рим империяһы]]ның көньяҡ сигенән төньяҡта Речь Посполитағаса, көньяҡта [[Йәмән]]гә һәм [[Эритрея]]ға, көнбайышта [[Алжир]]ға, көнсығышта [[Каспий диңгеҙе]]нә тиклем йәйрәп ятҡан күп милләтле, күп телле көслө дәүләт була<ref>Stephen Turnbull, The Ottoman Empire 1326—1699, Essential histories, vol. 62, Essential histories, 2003. [from article of the back cover]</ref>. Көньяҡ-Көнсығыш Европаның ҙур өлөшө, Көнбайыш Азия һәм Төньяҡ Африка уның хакимлығы аҫтында була<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41&_pos=3 From the article on the Ottoman Empire in Oxford Islamic Studies Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525072847/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41&_pos=3 |date=2012-05-25 }}.&#x20; </span></ref>. XVII быуат башында империя 32 провинциянан һәм күп һанлы вассал дәүләттәрҙән тора, уларҙың ҡайһылары һуңынан буйһондорола, ҡайһыларына автономия бирелә<ref group="прим.">Некоторое время Османская империя владела далёкими от неё территориями посредством договоров о верности Османскому Султану и Халифу (например, после экспедиции в Ачех) или временным захватом (Например, островом Лансароте в 1585 году).</ref><ref>{{cite web|url= http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/AtlantikteTurkDenizciligi.php|title= Turkish Navy Official Website: «Atlantik’te Türk Denizciliği»|publisher= dzkk.tsk.tr|accessdate= 2013-10-19|lang= tr|deadlink= circular-redirect|archiveurl= |archivedate= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100329023319/http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/AtlantikteTurkDenizciligi.php |date=2010-03-29 }}</ref>. Империяның баш ҡалаһы [[Константинополь]] (хәҙерге [[Истанбул]]) була. Империя [[Урта диңгеҙ]] бассейнын үҙ ҡарамағында тота. Ғосман империяһы 6 быуат буйы Европа менән Шәреҡ илдәрен бәйләүсе булып тора. Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе халыҡ-ара танылыу алғас, 1923 йылдың 29 октябрендә Лозанна солох договорына (1923 й., 24 июль) ҡул ҡуйғандан һуң, Ғосман империяһының вариҫы булған Төркиә Республикаһы иғлан ителә. 1924 йылдың 3 мартында Осман хәлифәте тулыһынса юҡ ителә. Уның вәкәләттәре һәм бурыстары [[Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе]]нә тапшырыла<ref>{{cite web|url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |title=Full text of the Treaty of Lausanne (1923)|publisher=Wwi.lib.byu.edu|accessdate=2013-10-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/6D731o1AA|archivedate=2012-12-23}}</ref>. == Атамаһының килеп сығышы == Ғосман телендәге атамаһы — ''Devlet-i ʿAliyye-yi ʿOsmâniyye''<ref name="twareekh.com"/>(''دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه''), йә — ''Osmanlı Devleti'' (''عثمانلى دولتى'')<ref group="прим.">Начиная с XIX века, для обозначения Османского государства использовалось ''Osmanlı Devleti''.</ref>. Көнбайышта «Ғосман» һәм «Төркиә» атамалары империя осоронда тиң ҡулланылышта йөрөй. 1920—1923 йылдарҙа Төркиәнең берҙәм рәсми атамаһы барлыҡҡа килгәс, «Ғосман» атамаһы яңы Төркиә өсөн ҡулланылыуҙан туҡтай. == Тарихы == === Ғосман империяһы барлыҡҡа килеү (1299—1453) === Сәлжүктәрҙең (ғосмандарҙың ата-бабаһы) Кония (Рум) солтанлығы тарҡалғандан һуң, 1300-сө йылдарҙа Анатолия бер нисә бейлеккә бүленә. 1300 йылға көсһөҙләнгән [[Византия империяһы]] Анатолиялағы ерҙәренең күбеһен (10 бейлек биләмәһен) юғалта. Бер бейлек Әртуғрулдың улы [[Ғосман I]] (1258<ref name="Osmanli700"><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.theottomans.org/english/family/osman.asp The Sultans: Osman Gazi].&#x20; </span></ref>—1326) идараһы аҫтында була, көнбайыш Анатолиялағы Эскишәһәр ҡалаһы уның баш ҡалаһы була. Ғосман I бейлегенең биләмәләрен киңәйтә башлай, яйлап ҡына Византия империяһы сиктәренә шыла. Ғосман хөкүмәте ойошторола. Империяны киңәйтеү өсөн был бик мөһим була. Хөкүмәт ҡулланған социаль-сәйәси ҡоролошта дини һәм этник әҙселектәр үҙәк властан тулы бойондороҡһоҙлоҡта була. Дини түҙемселлектәре арҡаһында төрөктәр яңы биләмәләр яулағанда ҙур ҡаршылыҡтарға осрамай<ref>http://www.theotheristanbul.com/who-are-the-ottomans/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121228025139/http://www.theotheristanbul.com/who-are-the-ottomans/ |date=2012-12-28 }} {{ref-ja}}</ref>. Ғосман I үҙенең маҡсаттарын тормошҡа ашырыусыларҙың бөтәһенә лә ыңғай мөнәсәбәт күрһәтә. Ғосман I-нең вафатынан һуң Ғосман империяһының хакимлығы Көнсығыш Урта диңгеҙ буйына һәм [[Балҡан ярымутрауы|Балҡанға]] тарала. 1324 йылда Ғосман I-нең улы Орхан Бурсаны яулап ала һәм уны Ғосман дәүләтенең баш ҡалаһы итә. Бурсанан яҙыу Византияның Төньяҡ-Көнбайыш Анатолия өҫтөнән контролде юғалтыуын аңлата. 1352 йылда ғосмандар, [[Дарданелла]] аша сығып, беренсе тапҡыр [[Европа]] еренә үҙ аллы аяҡ баҫа, стратегик яҡтан әһәмиәтле Цимпа ҡәлғәһен ала. Христиан дәүләттәре, берләшә һалып, төрөктәрҙе Европанан ҡыуып сығарырлыҡ мәлде ҡулдан ысҡындыра, ә бер нисә тиҫтә йылдан, Византиялағы үҙ-ара ыҙғыштарҙан, Болгар батшалығының тарҡаулығынан файҙаланып, ғосмандар Фракияның ҙур өлөшөн ҡулға төшөрә. 1387 йылда, ҡамап тороп, төрөктәр Константинополдән генә ҡалышып, империялағы иң ҙур ҡала һаналған Салоникиҙы ала. Ғосмандарҙың 1389 йылда Косово эргәһендәге алышта еңеүе был төбәктә сербтарҙың хакимлығына нөктә ҡуя һәм Европаға артабан үтеп инеү мөмкинлеген нығыта. 1396 йылда Никополь эргәһендәге яу [[Урта быуаттар]]ҙа ғосман төрөктәренең Европаға инеүен туҡтата алмаған иң һуңғы ҙур тәре походы булып тора. Балҡанда ғосман биләмәләрен киңәйтеү менән бергә, төрөктәр өсөн Константинополде яулау иң мөһим бурысҡа әйләнә. Ғосман империяһы йөҙҙәрсә километр һуҙымында элекке Византия ерҙәрен контролдә тота. Азия төпкөлөнән тағы бер Урта Азия хакимы [[Аҡһаҡ Тимер]]ҙең бәреп инеүе һәм 1402 йылда Ангор яуында еңеүе генә көсөргәнеште бер аҙ кәметә. Ул солтан ''Баязит I''-нең үҙен әсир ала. Төрөк солтанының әсирлеккә эләгеүе ғосман ғәскәренең тарҡалыуына килтерә. Ғосман Төркиәһендә 1402 йылдан 1413 йылға тиклем хакимһыҙлыҡ хөкөм һөрә. Был уңайлы мәл дә ысҡындырыла — Византия, Болгар батшалығы һәм таралып барған Серб короллеге араһында үҙ-ара ыҙғыштар туҡтамай. Хакимһыҙлыҡ дәүере солтан ''Мәхмәт I''-нең тәхеткә ултырыуы менән тамамлана. Балҡандағы ғосман биләмәләренең бер өлөшө 1402 йылдан һуң юғалтыла (Салоники, Македония, Косово һ. б.), ләкин 1430—1450 йылдарҙа ''Морат II'' тарафынан ҡайтанан алына. 1444 йылдың 10 ноябрендә Морат II, һан буйынса өҫтөнлөгөнән файҙаланып, Варна эргәһендәге һуғышта Владислав III-нөң, Янош Хуньядиҙың берләшкән венгр, поляк һәм валах ғәскәрҙәрен ҡыйрата<ref>Bodnar, Edward W. ''Ciriaco d’Ancona e la crociata di Varna, nuove prospettive''.</ref><ref>Halecki, Oscar, ''The Crusade of Varna''.</ref>. Дүрт йылдан, 1448 йылда Косово яланында булған икенсе алышта, Морат II Янош Хуньядиҙың серб-венгр-валах ғәскәрен тар-мар итә. === Ғосман империяһының үҫеше (1453—1683) === ==== Яулап алыуҙар һәм апогей (1453—1566) ==== [[Файл:Moldovita_murals_2010_41.jpg|left|thumb|Ғосман ғәскәре 1453 йылда Константинополде алғанға тиклем, Молдовица монастыры]] Морат II-нең улы Мәхмәт II төрөк дәүләтен һәм ғәскәрен үҙгәртеп ҡора. Оҙайлы әҙерлектән һәм ике айлыҡ ҡамауҙан һуң 1423 йылдың 29 майында солтан [[Византия]]ның баш ҡалаһы Константинополде ала. Мәхмәт II күп йыллыҡ православие үҙәген юҡ итә. XV—XVI быуаттар Ғосман империяһының үҫеш йылдары була. Империя солтандарҙың аҡыллы сәйәси һәм иҡтисади идараһы аҫтында уңышлы үҫә. Иҡтисад алға китә, сөнки ғосмандар Европа менән Азия араһындағы төп ҡоро ер һәм диңгеҙ сауҙа юлдарына хужа була<ref>{{cite book |author=Karpat, Kemal H.|title=The Ottoman state and its place in world history|publisher=Brill|location=Leiden|year=1974|page=111|isbn=90-04-03945-7|oclc=}}</ref><ref group="прим.">Поиски морского торгового пути из Европой в Азию были главной задачей Изабеллы I, поэтому она финансировала плавание Христофора Колумба, и, в целом, морских стран Европы, но они искали альтернативные торговые пути в Азию. (к примеру, K. D. Madan, Life and travels of Vasco Da Gama (1998), 9; I. Stavans, Imagining Columbus: the literary voyage (2001), 5; W.B. Wheeler and S. Becker, Discovering the American Past. A Look at the Evidence: to 1877 (2006), 105). ''Эта точка зрения необоснованно подверглась критике во влиятельной книге А. Либера («The Ottoman Turks and the Routes of Oriental Trade», English Historical Review, 120 (1915), 577—588), который считал рост Османской империи и начало поисков португальцами и испанцами морского пути в Азию совершенно не связанными между собой событиями. Его точка зрения не была общепринята.'' (см. K.M. Setton, The Papacy and the Levant (1204—1571), Vol. 2: The Fifteenth Century (Memoirs of the American Philosophical Society, Vol. 127) (1978), 335).</ref>. Солтан [[Сәлим I]], 1514 йылда Чалдыран яуында [[Сәфәүиҙәр]]ҙе еңеп, Ғосман империяһы биләмәләрен көнсығышҡа һәм көньяҡҡа ҡарай үҫтерә<ref>{{cite journal |last=Savory |first=R. M.|title = The Principal Offices of the Ṣafawid State during the Reign of Ismā'īl I (907-30/1501-24)|journal = Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|volume = 23 |issue=1 |pages=91–105 |year=1960|doi = 10.1017/S0041977X00149006 |jstor=609888 |ref=harv}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Savory|first=R. M.|title=|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|volume=23|issue=1|pages=91–105|year=1960|doi=10.1017/S0041977X00149006 |jstor=609888 |ref=harv}}</ref>. Сәлим I мәмлүктәрҙе еңә һәм [[Мысыр]]ҙы яулай. Ошо мәлдән империяның хәрби диңгеҙ флоты Ҡыҙыл диңгеҙгә сыға. Төрөктәр Мысырҙы алғандан һуң Португал һәм Ғосман империялары араһында был төбәктә өҫтөнлөк итеү өсөн ярыш башлана. [[Файл:1526_-_Battle_of_Mohács.jpg|thumb|249x249px|Мохач янындағы яу, 1526]] 1521 йылда [[Күркәм Сөләймән]] [[Белград]]ты ала һәм ғосман-венгр һуғыштары барышында көньяҡ һәм үҙәк [[Венгрия]]ны үҙенә ҡуша<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/276730/Hungary/214181/History#ref=ref411152 |title=Encyclopaedia Britannica |publisher=Britannica.com |archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWAmnSb|archivedate=2012-12-25}}</ref><ref>{{cite web |url=http://cache-media.britannica.com/eb-media/47/20547-004-D655EA04.gif |title=Encyclopaedia Britannica |accessdate=2013-10-19 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWD20YU |archivedate=2012-12-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426084941/http://cache-media.britannica.com/eb-media/47/20547-004-D655EA04.gif |date=2012-04-26 }}</ref>. 1526 йылғы Мохач яуынан һуң ул бөтә Венгрияны ''Көнсығыш Венгрия Короллеге'' менән ''Көнбайыш Венгрия Короллегенә'' бүлә. Ул шулай уҡ Европалағы биләмәләргә солтан вәкилдәрен ҡуя. 1529 йылда Венаға һөжүм итеп, ныҡлы ҡаршылыҡҡа осрай<ref>{{cite book|last=Imber|first=Colin|title=The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power|url=https://archive.org/details/ottomanempire1300000imbe|year=2002|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=0-333-61386-4|page=[https://archive.org/details/ottomanempire1300000imbe/page/50 50]}}</ref>. 1532 йылда [[Вена]]ны тағы ҡамай, ләкин Кёсег өсөн алышта ҡыйратыла<ref name="Wheatcroft59">{{Cite book|last=Wheatcroft first=Andrew|title=The Enemy at the Gate: Habsburgs, Ottomans, and the Battle for Europe|publisher=Basic Books|location=| year=2009|page=59|isbn=0-465-01374-0, 9780465013746}}</ref><ref name="Thompson442">{{cite book|last=Thompson|first=Bard|title=Humanists and Reformers: A History of the Renaissance and Reformation|url=https://archive.org/details/humanistsreforme0000thom_w6j1|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|location=|page=[https://archive.org/details/humanistsreforme0000thom_w6j1/page/442 442]|year=1996|isbn=0-8028-6348-5, 9780802863485}}</ref><ref name="Ágoston and Alan Masters583">{{Cite book|last=Ágoston and Alan Masters|first=Gábor and Bruce|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire|publisher=Infobase Publishing|page=583|location=| year=2009 | isbn=0-8160-6259-5, 9780816062591}}</ref>. [[Трансильвания]], Валахия һәм өлөшләтә [[Молдавия]] вассал кенәзлектәр булып ҡала. Көнсығышта төрөктәр 1535 йылда [[Бағдад]]ты ала, [[Месопотамия]]ны һәм [[Фарсы ҡултығы]]на сығыу юлын буйһондора. [[Франция]] һәм Ғосман империяһы [[Габсбургтар]]ға ҡарата дошмансыллыҡ нигеҙендә союздашҡа әйләнә. 1543 йылда француз-ғосман ғәскәре Хәйр-әд-дин Барбаросса менән Турғут рәйес етәкселегендә Ниццаны еңә, 1553 йылда Корсикаға бәреп инә һәм бер нисә йылдан яулай<ref>{{cite book|last=Imber|first=Colin|title=The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power|url=https://archive.org/details/ottomanempire1300000imbe|year=2002|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=0-333-61386-4|page=[https://archive.org/details/ottomanempire1300000imbe/page/53 53]}}</ref>. Бындай еңеүҙәрҙән һуң [[Фердинанд I (Изге Рим империяһы императоры)|Габсбургтар короле Фердинанд I]] 1547 йылда ғосман төрөктәренең Венгрия өҫтөнән власын танырға мәжбүр була. Сөләймән I-нең ғүмер һуңында Ғосман империяһы халҡы 15 000 000 кеше иҫәпләнә{{sfn|Kinross|1979|p=206}}. Ғосман флоты Урта диңгеҙҙең ҙур өлөшөн үҙ контролендә тота<ref>Mansel, 61</ref>. Был ваҡытҡа Ғосман империяһы дәүләт ҡоролошонда ҙур уңышҡа өлгәшә, Көнбайыш Европала уны хатта [[Рим империяһы]] менән сағыштыралар. ==== Фетнәләр һәм яңырыу (1566—1683) ==== [[Файл:Szigetvar_1566.jpg|thumb|250x250px|Сигетвар яуында Ғосман ғәскәрҙәрен һәм ҡырым татарҙарының алғы отрядын һүрәтләгән ғосман миниатюраһы]] [[Файл:Ottoman_small_animation.gif|left|thumb|Ғосман империяһы, 1299—1683]] Үткән быуаттың көслө хәрби һәм бюрократик структуралары ихтыярһыҙ солтандар хакимлығы осоронда йомшара. Төрөктәр яйлап хәрби эштә европалыларҙан ҡалыша бара. Шулай ҙа Ғосман империяһы 1863 йылда Вена өсөн алышта ҡыйратылғанға тиклем төп баҫып алыусы держава булып ҡалыуын дауам итә. [[Азия]]ға яңы диңгеҙ юлдарын асыу европалыларға Ғосман империяһы монополияһынан ҡотолорға ярҙам итә. 1488 йылда португалдар Изге Өмөт моронон асҡас, XV быуат буйына [[Һинд океаны]]нда ғосман-португал бәрелештәре булғылап тора. Яңы Донъянан испандарҙың көмөштө күпләп ташыуы Ғосман империяһы валютаһының арзанайыуына һәм йүгәнһеҙ инфляцияға килтерә. [[Иван Грозный|Яуыз Иван]] осоронда [[Мәскәү]] батшалығы [[Волга]] буйын баҫып ала һәм [[Каспий диңгеҙе]]ндә нығына. 1571 йылда [[Ҡырым ханлығы|Ҡырым ханы]] Дәүләт I Гәрәй Ғосман империяһы ярҙамы менән [[:ru:Крымский поход на Москву (1571)|Мәскәүҙе яндыра]]<ref>Davies (2007). Warfare, State and Society on the Black Sea Steppe,1500-1700. p.16.</ref>. Ләкин 1572 йылда [[ҡырым татарҙары]] Молоди ауылы эргәһендәге яуҙа еңелә. Ҡырым ханлығы, татар-монголдарҙың урыҫ ерҙәренә барымталарына ҡушылып, Русҡа һөжүмдәрен дауам итә {{sfn|Kinross|1979|p=272}} һәм Көнсығыш Европа XVII быуат аҙағына тиклем ҡырым татарҙары йоғонтоһо аҫтында була<ref>[http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf «The Crimean Tatars and their Russian-Captive Slaves»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115170654/http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf |date=2013-01-15 }}.</ref>. 1571 йылда Изге лига ғәскәрҙәре Лепанто янындағы диңгеҙ алышында төрөктәрҙе еңә. Төрөктәр күп кешеһен юғалта, флотына ла бер аҙ зыян килә<ref>Kunt & Woodhead (Ed.) «Suleyman The Magnificent and his Age, The Ottoman Empire in the Early Modern World», Longman 1995, ISBD 0-582-03827-8, p. 53</ref>. Ғосман флотының ҡеүәте аяҡҡа баҫтырыла, 1573 йылда Порта [[Венеция]]ны солох килешеүенә ҡул ҡуйырға күндерә{{sfn|Itzkowitz|1980|p=67}}. Ошо сәбәпле төрөктәр Төньяҡ Африкала нығына{{sfn|Itzkowitz|1980|p=67}}. [[Файл:Vienna_Battle_1683.jpg|thumb|Венаны икенсе тапҡыр ҡамау, 1683.]] [[Габсбургтар]] Габсбург монархияһын төрөктәрҙән һаҡлау өсөн Хәрби Краина төҙөй{{sfn|Itzkowitz|1980|p=71}}. Ғосман империяһында кадрҙар сәйәсәтенең көсһөҙләнеүе Ун өс йыллыҡ һуғышта армияла ҡорал етмәүгә, тәртип йомшарыуға һәм бойороҡтарҙы һанға һуҡмауға килтерә{{sfn|Itzkowitz|1980|pp=90–92}}. 1585—1610 йылдарҙа [[Анатолия]]ла жәләлиҙәр ихтилалы тоҡана<ref group="прим.">местные войска на жалованье у правителей эялетов и санджаков.</ref><ref name="Inalcik, Halil 1969 pg236"/> 1600 йылға империя халҡы 30 000 000-ға етә, был тиклем халыҡҡа ер етмәү Портаға баҫымды көсәйтә{{sfn|Kinross|1979|p=281}}. 1635 йылда ''Морат IV'' ҡыҫҡа ваҡытҡа [[Ереван]]ды, 1639 йылда Бағдадты ала{{sfn|Itzkowitz|1980|p=73}}. Ҡатын-ҡыҙҙар солтанлығы осоронда империяға улдары исеменән солтандарҙың әсәләре идара итә. Айырыуса йоғонтоло ҡатындар булып Көсем Солтан менән уның килене Турхан Хәтижә һанала, уларҙың сәйәси көндәшлеге 1651 йылда беренсеһенең үлтерелеүе менән тамамлана. Көпрүлү дәүерендә албандарҙың Көпрүлү ырыуы вәкилдәре бөйөк вәзир була. Улар Ғосман империяһы өҫтөнән туранан-тура контролде бойомға ашыра. Көпрүлү вәзирҙәре булышлығы менән төрөктәр Трансильванияны үҙҙәренә ҡайтара, 1669 йылда Критты, 1676 йылда Подольены ала{{sfn|Itzkowitz|1980|pp=80–81}}. 1683 йылдың майында ҙур төрөк ғәскәре Ҡара Мостафа паша етәкселеге аҫтында Венаны ҡамай{{sfn|Itzkowitz|1980|pp=81–82}}>. Төрөктәр хәл иткес һөжүм менән мыштырлай һәм шул уҡ йылдың сентябрендә Вена алышында [[Габсбургтар]], немецтар һәм поляктар ғәскәрҙәре тарафынан еңелә{{sfn|Itzkowitz|1980|pp=81–82}}. Был еңелеү төрөктәрҙе 1699 йылдың 26 ғинуарында Изге Лига менән Карловица солохона ҡул ҡуйырға мәжбүр итә, һәм Бөйөк Төрөк һуғышы тамамлана{{sfn|Kinross|1979|p=357}}. Төрөктәр Лигаға күп территорияларҙы ҡалдыра{{sfn|Itzkowitz|1980|p=84}}. 1695 йылдан ғосмандар Венгрияла контрһөжүмгә күсә, ул 1697 йылдың 11 сентябрендә Зента янында тулыһынса тар-мар ителеү менән тамамлана{{sfn|Itzkowitz|1980|pp=83–84}}. === Үҫештән туҡталыу һәм аяҡҡа баҫыу (1683—1827) === [[Файл:OttomanEmpire1801.jpg|left|thumb|Ғосман империяһы 1801 йылда]] [[Файл:Ottoman Sultan Selim III (1789).jpg|thumb|Сәлим III [[Топҡапы|Топҡапы һарайының]] «Сәғәҙәт ҡапҡаһы» алдында идара әһелдәрен ҡабул итә.]] Был осорҙа урыҫтар Ғосман империяһы өсөн ҙур хәүеф сығанағы була{{sfn|Kinross|1979|p=371}}. Ошо сәбәпле 1709 йылда Полтава яуында еңелгәндән һуң Карл XII төрөктәрҙең союздашы булып китә{{sfn|Kinross|1979|p=371}}. Карл XII ғосман солтаны Әхмәт III-нө Рәсәйгә һуғыш иғлан итергә күндерә. 1711 йылда ғосман ғәскәрҙәре [[Прут (йылға)|Прут]] йылғаһы буйында урыҫтарҙы ҡыйрата{{sfn|Kinross|1979|p=371}}. 1718 йылдың 21 июлендә [[Австрия]] һәм Венеция менән Ғосман империяһы араһында Пожаревац солохо төҙөлә, бының һөҙөмтәһендә Төркиәнең һуғыштары бер аҙға туҡтала. Ләкин Төркиә былай ҙа Европаны яуларлыҡ хәлдә булмай{{sfn|Kinross|1979|p=376}}. [[Файл:January_Suchodolski_-_Ochakiv_siege.jpg|thumb|1788 йылда Очаковты штурмлағанда ғосман ғәскәрҙәре урыҫтарҙы туҡтатырға тырыша]] Австрия менән берлектә [[Рәсәй империяһы]] 1735—1739 йылғы Урыҫ-төрөк һуғышында ҡатнаша. Һуғыш 1739 йылда Белград солох договорын төҙөү менән тамамлана. Уның шарттары буйынса Австрия Ғосман империяһына [[Сербия]] менән Валахияны ҡалдыра, ә Аҙау Рәсәй империяһына тапшырыла. Был тыныс осорҙа Ғосман империяһында мәғариф һәм технологик реформалар үткәрелә, юғары уҡыу йорттары төҙөлә{{sfn|Kinross|1979|p=392}}. 1734 йылда Төркиәлә артиллерия училищеһы асыла, унда Франциянан килгән инструкторҙар уҡыта. Ләкин Европа илдәре менән яҡынлашыу халыҡҡа оҡшаһа ла, быны мосолман руханиәте хупламай<ref name="ReferenceC">Stone, Norman «Turkey in the Russian Mirror» pages 86-100 from ''Russia War, Peace and Diplomacy'' edited by Mark & Ljubica Erickson, Weidenfeld & Nicolson: London, 2004 page 97</ref>. 1754 йылдан училище йәшерен эшләй башлай<ref name="ReferenceC"/>. 1726 йылда Ибраһим Мөтәфәрриҡә солтан Әхмәт III-гә дингә ҡаршы әҙәбиәт баҫыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә<ref name="katip celebi">[http://vitrine.library.uu.nl/wwwroot/en/texts/Rarqu54.htm Presentation of Katip Çelebi, ''Kitâb-i Cihân-nümâ li-Kâtib Çelebi''](недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://vitrine.library.uu.nl/wwwroot/en/texts/Rarqu54.htm ''история''], [//web.archive.org/web/20070808024848/http://vitrine.library.uu.nl/wwwroot/en/texts/Rarqu54.htm ''копия''])</ref>. 1729 йылдан 1743 йылғаса Ғосман империяһында уның 17 хеҙмәте 23 томда нәшер ителә, һәр томдың тиражы 500—1000 дана тәшкил итә<ref name="katip celebi"/><ref name="watson">William J. Watson, «Ibrahim Muteferrika and Turkish Incunabula», in ''Journal of the American Oriental Society'', Vol. 88, No. 3 (1968), p. 435.</ref>. Ҡасаҡ поляк революционерын эҙәрләү һылтауы менән урыҫ армияһы Балтаға — Рәсәй сигендәге ғосман форпосына инә, халыҡты ҡыра, ҡәлғәне яндыра{{sfn|Kinross|1979|p=396}}. Ошо ваҡиға Ғосман империяһының 1768—1774 йылғы урыҫ-төрөк һуғышын башлауына сәбәпсе була. 1774 йылда ғосмандар һәм урыҫтар араһында Көсөк-Ҡайнаржа солох договоры төҙөлә һәм һуғыш тамамлана{{sfn|Kinross|1979|p=405}}. Договорға ярашлы, Валахия һәм Молдавия христиандарын дини иҙеү бөтөрөлә{{sfn|Kinross|1979|p=405}}. [[Файл:Jean_Baptiste_Vanmour_Prozession_des_Sultans_in_Istanbul.jpg|left|thumb|Истанбулда Солтандың сәфәре, Жан Батист ван Мур]] XVIII—XIX быуаттарҙа Ғосман империяһы менән Рәсәй араһында бер нисә һуғыш була. XVIII быуат аҙағында Төркиә Рәсәйҙән ҡат-ҡат еңелә. Төрөктәр Ғосман ғәскәрен яңыртырға ҡарар итә<ref name="ReferenceC"/>. 1789—1807 ''Сәлим III'' хәрби реформа үткәрә. Уның һөҙөмтәһендә [[Яңысарҙар|яңысарҙарҙың]] реакцион йоғонтоһо кәметелә. Ләкин 1804 һәм 1807 йылдарҙа улар реформаларға ҡаршы баш күтәрә. 1807 йылда Сәлим заговорсылар тарафынан һаҡ аҫтына ултыртыла, ә 1808 йылда үлтерелә. 1826 йылда Мәхмүт II яңысарҙар корпусын тарата. 1804—1815 йылдарҙағы серб инҡилабы Балҡанда романтик милләтселек дәүеренә башланғыс һала. Балҡан илдәре Көнсығыш мәсьәләһен күтәрә. 1830 йылда Ғосман империяһы де-юре Сербия суверенитетын таный<ref>{{cite web|url=http://www.njegos.org/past/liunion.htm|title=Liberation, Independence and Union |publisher=Njegos.org|accessdate=2013-10-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DR8gFts3 |archivedate=2013-01-05}}</ref><ref>Berend, Tibor Iván, ''History derailed: Central and Eastern Europe in the long nineteenth century'', ([[University of California Press]] Ltd, 2003), 127.</ref>. 1821 йылда гректар Портаға ҡаршы ихтилал күтәрә. Пелопоннестағы грек ихтилалы артынса Молдавияла ихтилал тоҡана, ул 1829 йылда уның де-юре бойондороҡһоҙлоғо менән тамамлана. 1860—1870 йылдарҙа османдарҙың сюзерендары — [[Сербия]], Валахия, [[Молдова|Молдавия]] һәм [[Черногория]] кенәзлектәре тулы бойондороҡһоҙлоҡ ала. === Яңырыу реформалары === [[Танзимат]] дәүерендә ([[1839 йыл|1839]]—[[1876 йыл|1876]]) Порта реформалар үткәрә, улар һөҙөмтәһендә армия хеҙмәткә саҡырыу буйынса тулыландырыла, банк системаһы үҙгәртелә, шәриғәт донъяуи ҡануниәт менән алмаштырыла, заводтар урынына гильдиялар барлыҡҡа килә. 1840 йылда Истанбулда Ғосман империяһының почта элемтәһе министрлығы асыла<ref name="PTT">{{cite web|url=http://www.ptt.gov.tr/tr/kurumsal/tarihce.html|title=PTT Chronology|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=|lang=tr|description=|deadlink=http://web.archive.org/web/20060507073002/http://www.ptt.gov.tr/tr/kurumsal/tarihce.html|accessdate=2013-10-19|archiveurl=http://web.archive.org/20060507073002/www.ptt.gov.tr/tr/kurumsal/tarihce.html|archivedate=2006-05-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913233443/http://www.ptt.gov.tr/tr/kurumsal/tarihce.html |date=2008-09-13 }}</ref><ref name="PTT2">{{cite web|url=http://www.ptt.gov.tr/index.snet?wapp=histor_en&open=1|title=History of the Turkish Postal Service|publisher=Ptt.gov.tr|accessdate=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DR8gnTKz|archivedate=2013-01-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130401082752/http://www.ptt.gov.tr/index.snet?wapp=histor_en&open=1 |date=2013-04-01 }}</ref>. 1847 йылда [[Сэмюэл Морзе]] Солтан Әбдел-Мәжит I-нән телеграфҡа патент ала<ref>{{cite web|url=http://www.istanbulcityguide.com/history/body_mansions_palaces.htm|title=Istanbul City Guide: Beylerbeyi Palace|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=|accessdate=|lang=en|description=|deadlink=http://wayback.archive.org/web/20000501000000*/http://www.istanbulcityguide.com/history/body_mansions_palaces.htm|archiveurl=http://web.archive.org/20010307022948/www.istanbulcityguide.com/history/body_mansions_palaces.htm|archivedate=2001-03-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071010112702/http://www.istanbulcityguide.com/history/body_mansions_palaces.htm |date=2007-10-10 }}</ref>. Телеграфты һынау уңышлы үтә, һәм 1847 йылдың 9 авгусында<ref name="telekomhistory">[http://www.turktelekom.com.tr/webtech/eng_default.asp?sayfa_id=30 Türk Telekom: History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928000000/http://www.turktelekom.com.tr/webtech/eng_default.asp?sayfa_id=30 |date=2007-09-28 }}</ref> төрөктәр тәүге Истанбул — Әдирнә — Шумен телеграф линияһын төҙөй башлай<ref name="NTVtarih2">[http://www.ntvtarih.com.tr/ NTV Tarih] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130212143841/http://www.ntvtarih.com.tr/ |date=2013-02-12 }} history magazine, issue of July 2011.</ref>. 1876 йылда Ғосман империяһында конституция ҡабул ителә. Төркиәлә парламент барлыҡҡа килә, уны солтан 1878 йылда юҡҡа сығара. [[Ҡырым һуғышы|1853—1856 йй. Ҡырым һуғышы]] эре-эре Европа державаларының Ғосман империяһы ерҙәре өсөн оҙайлы дәғүәләшеүенең дауамы булып тора. 1854 йылдың 4 авгусында<ref name="Ottomandebthistory"><span class="citation" contenteditable="false">[http://gberis.e-monsite.com/categorie,osmanli-borclanma-tarihi-ottoman-debt-history,3219214.html History of the Ottoman public debt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120724135149/http://gberis.e-monsite.com/pages/osmanli-borclanma-tarihi-ottoman-debt-history/ |date=2012-07-24 }}.&#x20; </span></ref> Ҡырым һуғышы ваҡытында<ref>Douglas Arthur Howard: «The History of Turkey», page 71.</ref> Ғосман империяһы тәүге кредитын ала. Һуғыш арҡаһында [[ҡырым татарҙары]] күпләп СССР-ҙан китә башлай — 200 000-ләп кеше эмиграциялай<ref>{{cite web|url=http://monderusse.revues.org/docannexe1800.html|title=«''Hijra'' and Forced Migration from Nineteenth-Century Russia to the Ottoman Empire»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2013-10-19|lang=en|deadlink=http://wayback.archive.org/web/20071015000000*/http://monderusse.revues.org/docannexe1800.html|archiveurl=http://web.archive.org/20070611035541/monderusse.revues.org/docannexe1800.html|archivedate=2007-06-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070611035541/https:/// |date=2007-06-11 }}</ref>. Кавказ һуғышы аҙағына иһә [[черкестар]]ҙың 90%-ы, Кавказды ташлап, Ғосман империяһында төпләнә<ref>Memoirs of Miliutin, «the plan of action decided upon for 1860 was to cleanse [ochistit'] the mountain zone of its indigenous population», per Richmond, W. <u>The Northwest Caucasus: Past, Present and Future</u>.</ref>. XIX быуатта Ғосман империяһында йәшәгән күп халыҡтарҙы милләтселек күтәрелеше солғай. Милли үҙаң һәм этник милләтселек Ғосман империяһының төп проблемаһы була. Төрөктәр үҙ илендә генә түгел, унан ситтә лә милләтселек менән осраша. Инҡилап фирҡәләре һаны арта. Ғосман империяһына XIX быуатта инҡилаптар хәүефе янай, XX быуат башында Портаның сәйәсәте быны иҫәпкә ала. [[Файл:Opening_ceremony_of_the_First_Ottoman_Parliament_at_the_Dolmabahce_Palace_in_1876.jpg|left|thumb|[[Долмабахче һарайы|Долмабахче һарайы]]нда 1876 йылда ғосман парламенты бинаһын асыу тантанаһы.]] 1877—1878 йылдарҙағы Урыҫ-төрөк һуғышы [[Рәсәй империяһы]]ның еңеүе менән тамамлана. Һөҙөмтәлә төрөктәрҙең Европалағы оборонаһы көсһөҙләнә; [[Болгария]], [[Румыния]], [[Сербия]] бойондороҡһоҙлоҡ ала. 1878 йылда Австро-Венгрия ғосман провинцияларынан Босния вилайәте менән Яңы Пазар санжагын аннексиялай, ләкин төрөктәр уларҙы нисек тә ҡайтарып алырға тырыша. Үҙ сиратында 1878 йылғы Берлин конгресынан һуң [[Британ империяһы]] төрөктәргә Балҡандағы территорияларын ҡайтарып биреү тураһында пропаганда башлай<ref name="Taylor">A. J. P. Taylor, ''The Struggle for Mastery in Europe: 1848—1918'' (1954) pp 228-54</ref>. 878 йылда<ref name="Taylor"/> инглиздәргә Кипр менән идара итеү тапшырыла. 1882 йылда британ ғәскәрҙәре Араб паша фетнәһен баҫтырыу һылтауы менән [[Мысыр]]ға бәреп инә һәм баҫып ала. 1894—1896 йылдарҙа Ғосман империяһында әрмәндәрҙе күпләп ҡыралар, һөҙөмтәлә 100 000-дән 300 000-гә тиклем кеше үлтерелә<ref name="Akcam, Taner">Akcam, Taner.</ref>. === Ғосман империяһының тарҡалыуы (1908—1922) === {{шуҡ|Ғосман солтанлығын бөтөрөү}} [[Файл:Declaration of the 1908 Revolution in Ottoman Empire.png|left|thumb|Милләт лидерҙары тарафынан Йәш төрөк хөкүмәтен иғлан итеү.]] Ғосман империяһы 1914 йылға Европалағы һәм Төньяҡ Африкалағы бөтә ерҙәрен тиерлек юғалтып бөтә. Был ваҡытҡа Ғосман империяһында 28 000 000 кеше йәшәй (17 000 000 — Анатолияла, 3 000 000 — [[Сүриә]]лә, [[Ливан]]да һәм [[Фәләстин]]дә, 2 500 000 — [[Ираҡ]]та, ҡалған 5 500 000 — [[Ғәрәбстан ярымутрауы]]нда)<ref>Şevket Pamuk, «The Ottoman Economy in World War I» in Stephen Broadberry and Mark Harrison, eds.</ref>. Йәш төрөк инҡилабынан һуң 1908 йылдың 3 июленән Ғосман империяһында икенсе конституция дәүере башлана. Солтан 1876 йылғы конституцияның яңынан ғәмәлгә инеүен иғлан итә, ҡабат Парламентты саҡыра. Ғосман империяһының тарҡалыуы башлана. Халыҡ араһындағы сыуалыштарҙан файҙаланып, [[Австро-Венгрия]] [[Босния һәм Герцеговина]]ға ғәскәр кертә. 1911—1912 йылғы итальян-төрөк һуғышы барышында Ғосман империяһы [[Ливия]]нан ҡолаҡ ҡаға, һәм Балҡан союзы уға һуғыш иғлан итә. Империя [[Балҡан һуғыштары]] барғанда Көнсығыш Фракия менән Андрианополдән башҡа бөтә биләмәләрен юғалта. 400 000 балҡан мосолманы, гректарҙан, сербтарҙан һәм болгарҙарҙан ҡурҡып, ғосман армияһы менән бергә сигенә<ref>{{Cite journal|place=NL|format=PDF|url=http://tulp.leidenuniv.nl/content_docs/wap/ejz18.pdf|title=Greek and Turkish refugees and deportees 1912–1924|publisher=[[Лейденский университет|Universiteit Leiden]]|ref=harv}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070716155929/http://tulp.leidenuniv.nl/content_docs/wap/ejz18.pdf |date=2007-07-16 }}</ref>. Немецтар Ираҡта тимер юл төҙөргә тәҡдим итә. Ул өлөшләтә төҙөлә. 1914 йылда Британ империяһы был тимер юлды һатып ала һәм төҙөлөштө дауам итә. Тимер юл Беренсе донъя һуғышы башланыуында айырым роль уйнай. [[Файл:Sultanvahideddin.jpg|thumb|Ғосман империяһының һуңғы солтаны Мәхмәт VI Истанбулдан китә, 1922.]] 1914 йылдың ноябрендә Ғосман империяһы [[Беренсе донъя һуғышы]]на Үҙәк державалар яғында ҡушыла, [[Яҡын Көнсығыш]]тағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Бер нисә еңеүгә өлгәшә (мәҫәлән, Дарданелла операцияһы, Әл-Ҡутты ҡамау), етди еңелеүҙәргә лә дусар була (мәҫәлән, Кавказ фронтында). Сәлжүк төрөктәре һөжүм иткәнгә тиклем хәҙерге Төркиә территорияһында ромейҙарҙың һәм әрмәндәрҙең христиан дәүләттәре урынлашҡан була, төрөктәр грек һәм әрмән ерҙәрен тартып алғас та әле 18 быуатта гректар менән әрмәндәр — ерле халыҡтың 2/3 өлөшөн, 19 быуатта яртыһын алып тора, ХХ быуат башында халыҡтың 50—60 проценты ерле христиандар була. Беренсе донъя һуғышы аҙағында барыһы ла үҙгәрә, төрөк армияһы ҡурд, черкес, төркүмән һәм төрөк милицияһы менән берлектә гректар, ассирийҙар, әрмәндәр һәм езид ҡурдтарын ҡыра<ref>[http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/205450/ Геноцид армян]</ref>. 1915 йылда урыҫ ғәскәрҙәре Көнсығыш Анатолияға һөжүмде дауам итә<ref name="ArmenianMassacresBritannica">{{cite web|author=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35323/Armenian-massacres|title=''Encyclopædia Britannica'': Armenian massacres (Turkish-Armenian history)|publisher=Britannica.com|accessdate=2013-10-19 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6DR8jE0ev|archivedate=2013-01-05}}</ref>, ошоноң менән әрмәндәрҙе ҡырып бөтөрөлөүҙән ҡотҡара<ref>[[Peter Balakian|Balakian, Peter]]. ''The Burning Tigris: The Armenian Genocide and America’s Response''. New York: Perennial, 2003. ISBN 0-06-019840-0</ref><ref>{{cite journal|last1=Walker|first1=Christopher J|authorlink=Christopher J. Walker| title = World War I and the Armenian Genocide|url=|journal=The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=II|pages=239–273|ref=harv}}</ref><ref>Akcam. ''A Shameful Act'', pp. 109—204.</ref>. 1916 йылда Яҡын Көнсығышта Ғәрәп инҡилабы ҡуба, ул ваҡиғалар ағышын Антанта файҙаһына үҙгәртә. 1918 йылдың 30 октябрендә Мудрос солохо төҙөлә, ул [[Беренсе донъя һуғышы]]н туҡтата. Уның артынса Константинополь оккупациялана һәм Ғосман империяһы бүлгеләнә. Севр солох килешеүе шарттарына ярашлы, Ғосман империяһының бүлгеләнгән территорияһы Антанта державаларына беркетелә. Былар һөҙөмтәһендә төрөк милли хәрәкәте көсәйә. 1919—1922 йылдарҙағы Төркиә бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш төрөктәрҙең [[Мостафа Кәмал Ататөрк]] етәкселегендә еңеүе менән тамамлана. 1922 йылдың 1 ноябрендә солтанлыҡ юҡ ителә, ә 1922 йылдың 17 ноябрендә Ғосман империяһының һуңғы солтаны Мәхмәт VI илдән сығып китә. 1923 йылдың 29 октябрендә [[Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе]] [[Төркиә|Төркиә Республикаһы]]н иғлан итә. 1924 йылдың 3 мартында хәлифәлек бөтөрөлә. == Идара итеү формаһы == [[Файл:Jean_Baptiste_Vanmour_-_Dinner_at_the_Palace_in_Honour_of_an_Ambassador_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|200x200px|Топҡапы һарайында илселәр.]] Ғосман империяһының дәүләт ҡоролошо бик ябай була. Уның төп йүнәлештәрен хәрби һәм гражданлыҡ хакимиәте тәшкил итә. Солтан иң юғарғы вазифа була. Дәүләт руханиәтте контролдә тота (Византия империяһындағы кеүек). Империяны һаҡлау һәм киңәйтеү дәүләттең төп бурысы була<ref name="Kapucu">Naim Kapucu,Hamit Palabıyık «''Turkish public administration: from tradition to the modern age''», p 77</ref>. Мосолман донъяһында ғосмандар династияһы власта иң оҙаҡ торған династия һанала<ref>Bernard Lewis, ''Istanbul and the civilization of the Ottoman Empire'', p. 151</ref>. Был династия төрөк сығышлы була. Ғосман династияһын ике тапҡыр ҡолатырға тырышалар, икеһе лә уңышһыҙ тамамлана<ref name="Kapucu"/>. Ғосман солтаны (йәки ''падишаһ'') империяның берҙән-бер идарасыһы була. Элекке солтан улдарының береһе яңы солтан булып китә. Һарай мәктәбе солтан булырға яраҡһыҙ вариҫтарҙы юҡ итә һәм лайыҡлыға булышлыҡ итә. Буласаҡ дәүләт чиновниктары уҡый торған һарай мәктәптәре айырымлыҡта көн итмәй. Мәҙрәсәлә мосолмандар уҡый, ғалимдар һәм дәүләт чиновниктары уҡыта. [[Ваҡыф]]тар матди ярҙам күрһәтә, шунлыҡтан ярлы ғаиләләрҙән сыҡҡан балалар ҙа белем ала ала.<ref>{{cite web | url = http://tamu.academia.edu/SencerCorlu/Papers/471488/The_Ottoman_Palace_School_Enderun_and_the_Man_with_Multiple_Talents_Matrakci_Nasuh | title = Enderun and Matraki |accessdate = 2013-10-19 | archiveurl = http://www.webcitation.org/6DR8ldJHl | archivedate = 2013-01-05 }}</ref> Христиандар [[Әндәрүн]]дә уҡый<ref>Kemal H Karpat, ''Social Change and Politics in Turkey: A Structural-Historical Analysis'', p. 204</ref>, унда йыл да 8—12 йәшлек 3 000 христиан малайы алына. [[Файл:Enterance to Divan - Thomas Allom (165186748).jpg|left|thumb|Төрөк Портаһының Ҡапҡаһы (''Bâb-ı Âlî'')]] Солтан юғарғы монарх булһа ла, дәүләт һәм башҡарма власть сәйәсмәндәргә йөкмәтелә. Үҙидара органында (диван, XVII быуаттан Порта тип атала) кәңәшселәр һәм вәзирҙәр араһында даими сәйәси алыш бара. Бейлек дәүерендә диван аҡһаҡалдарҙан тора. Һуңғары улар урынын армия офицерҙары һәм аҡһөйәктәр биләй. 1320 йылдан бөйөк вәзир солтандың ҡайһы бер вазифаларын башҡара. Ул солтандың мираҫы менән тулыһынса үҙаллы эш итә, теләһә кемде отставкаға ебәрә ала һәм бөтә өлкәләрҙе контролдә тота. XVI быуат аҙағынан солтан дәүләттең сәйәси тормошонда ҡатнашыуҙан туҡтай, бөйөк вәзир ''де-факто'' Ғосман империяһының идарасыһына әйләнә<ref name="Black p199">Antony Black (2001), «The state of the House of Osman (devlet-ı al-ı Osman)» in ''The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present'', p. 199</ref>. [[Файл:Tughra_Suleiman.jpg|thumb|[[Күркәм Сөләймән]]дең туғраһы (1520)]] Йәш төрөк инҡилабынан һуң Ғосман империяһы конституциялы монархия булып китә. Солтан властан ҡолаҡ ҡаға. Бөтә провинцияларҙан делегаттар ингән парламент ойошторола. Улар империя хөкүмәтен хасил итә. Империяға белемле, тәжрибәле һәм тоғро кешеләр (албандар, фанариоттар, әрмәндәр, сербтар, венгрҙар һ. б.) идара итә. Христиандар, мосолмандар һәм йәһүҙиҙәр Ғосман империяһында идара итеү системаһын тулыһынса үҙгәртә<ref name="Inalcik, Halil 1969 pg236">Inalcik, Halil.</ref>. === Ҡанун === [[Файл:1879-Ottoman_Court-from-NYL.png|thumb|Ғосман империяһында суд бара, 1877]] [[Файл:Tott-33-Cadi_leskier.jpg|left|thumb|224x224px|Ҡадиғәскәр, йәғни юғарғы судья, [[XVIII быуат|XVIII]] быуат.]] Ғосман хоҡуҡ системаһы дини хоҡуҡиәткә нигеҙләнә<ref name="Benton 109-110">Lauren A. Benton, ''Law and Colonial Cultures: Legal Regimes in World History, 1400—1900", pp 109—110''</ref>. Ғосман империяһында 3 суд системаһы була: беренсеһе — мосолмандар өсөн, икенсеһе — мосолман булмағандар өсөн (был система башында йәһүдтәр һәм христиандар тора) һәм өсөнсөһө — «сауҙа судтары» системаһы. Танзимат осоро реформалары Ғосман империяһының хоҡуҡи торошона көслө йоғонто яһай. 1877 йылда шәхсиәт хоҡуҡиәте тәртипкә килтерелә. Һуңыраҡ сауҙа хоҡуҡиәте, енәйәт хоҡуҡиәте, гражданлыҡ процесы тәртипкә һалына. === Армия === [[Файл:Battle_of_Vienna.SultanMurads_with_janissaries.jpg|left|thumb|244x244px|Солтан Морат IV-нең гофмейстеры яңысарҙар менән.]] [[Файл:Ottoman_Navy_at_the_Golden_Horn.jpg|thumb|Ғосман караптары төшөрөлгән герман асылмаһы. Һулда өҫтә солтан Мәхмәт V портреты.]] Ғосман армияһының беренсе хәрби часы [[XIII быуат]] аҙағында Ғосман I тарафынан Көнбайыш Анатолияла йәшәгән ҡәбиләләр вәкилдәренән төҙөлә. Ғосман империяһының тәүге йылдарында хәрби система ҡатмарлы төҙөлөшлөгә әйләнә. Ғосман ғәскәренең вербовкалау һәм феодаль оборона буйынса комплекслы системаһы була. Төп ғәскәр төрҙәре: [[яңысарҙар]], [[сипаһтар]], [[аҡынсы]]лар һәм яңысарҙар орукестры. Ғосман армияһы беренсе булып мушкеттар һәм артиллерия орудиелары ҡуллана башлай. XVII быуат уртаһында осман ғәскәрҙәре көсһөҙләнә. [[XIX быуат]]та ғосман армияһында һәм тотош илдә яңыртыу бара. 1826 йылда солтан Мәхмүт II яңысарҙар корпусын тарҡата һәм заманса ғосман армияһын төҙөй. Беренсе булып сит ил инструкторҙары яллана, офицерҙар Көнбайыш Европаға уҡырға ебәрелә. Был офицерҙар уҡып тыуған иленә ҡайта башлағас, Ғосман империяһында йәш төрөк хәрәкәте тоҡана. [[Файл:Battle_of_Vienna.Sipahis.jpg|left|thumb|239x239px|Ғосман сипаһтары — аҡһөйәк кавалеристар ғәскәре.]] [[Файл:BALKANHARBINDEHARLANTAYYAREMIZ-1912.jpg|thumb|<span class="iw" data-title="Военно-воздушные силы Османской империи" contenteditable="false">Османские лётчики<sup class="noprint">[[:en:Ottoman Air Force|[en]]]</sup></span><span class="iw" data-title="Военно-воздушные силы Османской империи" contenteditable="false"></span> 1912—1913 йй. Балҡан һуғыштары осоронда.]] Европаны буйһондороуҙа ғосман флоты ла ҡатнаша. Флот ярҙамында Төньяҡ Африка алына. Төрөктәрҙең 1821 йылда Грецияны һәм 1830 йылда Алжирҙы юғалтыуы ғосман флотының ҡеүәте юғала башлауын аңлата. Солтан Абдул-Азиз, донъялағы иң ҙур флоттарҙың береһенә әйләндереп (Бөйөк Британия менән Франциянан ҡала 3-сө урын), ҡеүәтте ҡайтарырға тырыша. 1886 йылда Бөйөк Британияла Барроу верфендә Ғосман империяһы хәрби диңгеҙ флотының беренсе һыу аҫты кәмәһе төҙөлә<ref name="first submarine at shipyard"><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.ellesmereportstandard.co.uk/latest-north-west-news/Petition-created-for-submarine-name.4001190.jp The standard — Petition created for submarine name — Ellesmerereportstandard.co.uk] (англ.)(недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://www.ellesmereportstandard.co.uk/latest-north-west-news/Petition-created-for-submarine-name.4001190.jp ''история'']).&#x20;Проверено 19 октября 2013.&#x20;[http://web.archive.org/20080423225019/www.ellesmereportstandard.co.uk/latest-north-west-news/Petition-created-for-submarine-name.4001190.jp Архивировано из первоисточника 23 апреля 2008].</span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref>. Ләкин көсһөҙләнә барған иҡтисад флотты аҫрауҙы тәьмин итә алмай. Солтан [[Ғәбделхәмит II]], реформатор Миҙхәт паша яғына сыҡҡан төрөк адмиралдарына ышанмауы сәбәпле, ҙур флоттың ҡиммәткә үтә төшөүен һәм 1877—1878 йылдарҙа урыҫ-төрөк һуғышында еңеүенә шикләнеүен белдерә. Ул бөтә төрөк караптарын Алтын Мөгөҙ боғаҙына оҙата, улар шунда 30 йыл буйы сереп ултыра. 1908 йылғы Йәш төрөк инҡилабынан һуң «Берләшеү һәм прогресс» партияһы флотты аяҡҡа баҫтырырға тырыша. 1910 йылда йәш төрөктәр яңы караптар алыуға хәйриә аҡсаһы йыя башлай. Ғосман империяһының хәрби һауа көстәре тарихы 1909 йылда башлана<ref name="ReferenceA"><span class="citation" contenteditable="false">''Hv. K. K. Mebs.''&#x20;</span></ref><ref name="ReferenceA"/>. '' ''Беренсе осоу училищеһы 1912 йылда Истанбулда асыла. Хәрби авиация үҫеш ала. 1913 йылда Ғосман империяһында летчиктарҙы разведчик самолеттарға идара итеүгә өйрәтә торған донъялағы беренсе авиация училищеһы асыла, айырым разведка подразделениеһы булдырыла. 1914 йылда Төркиәлә хәрби-диңгеҙ авиацияһы мәктәбе нигеҙләнә. Беренсе донъя һуғышы башланыу менән Ғосман империяһындағы яңырыуҙар ҡырҡа туҡтала. == Ғосман империяһының административ бүленеше == Осман империяһының административ бүленеше дәүләт субъекттарына идара иткән хәрби хакимиәткә нигеҙләнә. Вассал һәм яһаҡ түләй торған дәүләттәр был системаға индерелмәй. == Иҡтисады == [[Файл:OTTOMAN_EMPIRE_Banknotes,_20_Kurush_ND(1852).jpg|thumb|276x276px| 1852 йылғы 20 ҡурушлыҡ аҡса.]] Ғосман империяһы эре сауҙа һәм сәнәғәт үҙәктәре булараҡ Бурсаны, Адрианополде һәм Константинополде үҫтерә. Был ҡалалар төрлө ваҡытта илдең баш ҡалаһы була<ref name="inalcikstudies209">Halil İnalcık, Studies in the economic history of the Middle East : from the rise of Islam to the present day / edited by M. A. Cook.</ref>. [[Мәхмәт II]] менән уның вариҫы Баязит II һөнәрсе һәм сауҙагәр йәһүдтәрҙең Истанбулға һәм башҡа эре порттарға күсеп килеүен дәртләндерә. Ә Европала йәһүдтәрҙе христиандар һыйҙырмай. Шунлыҡтан йәһүдтәр күпләп Ғосман империяһына күсә. Ғосман империяһында иҡтисадты нығытыу власты көсәйтеү һәм биләмәләрҙе киңәйтеү иҫәбенә бара. Һөҙөмтәлә империяның килемдәре арта, ул сәскә ата. Ғосман империяһында ҡаҙнасылыҡ һәм кәнсәләр структураһы башҡа ислам дәүләттәрендәгегә ҡарағанда яҡшыраҡ үҫкән була. Был структура чиновник кәтиптәр тарафынан төҙөлә. Улар юғары квалификациялы дини белгестәр булараҡ һөнәри ойошма булып үҫеп етә. Дәүләт иҡтисады структураһы уның геосәйәси ҡоролошона бәйле була. Көнбайыш һәм Ғәрәп донъяһы араһында урынлашҡан Ғосман империяһы көнсығышҡа барған юлдарҙы ҡамап ята. Шул сәбәпле португалдар һәм испандар Шәреҡ илдәренә яңы юлдар эҙләй. Ғосман империяһы тәмләткестәр юлын үҙ буйһоноуында тота. 1498 йылда португалдар, Африканы урап үтеп, Һиндостан менән сауҙа башлай. 1492 йылда Христофор Колумб Багам утрауҙарын аса. Был ваҡытҡа Ғосман империяһы сәскә атыу баҫҡысына күтәрелә — солтан власы өс ҡитғаға тарала. Хәҙерге тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Ғосман империяһы менән Үҙәк Европа мөнәсәбәттәре яңы диңгеҙ юлдары асылыу арҡаһында боҙолған. 1849 йылда Балталиман договорына ҡул ҡуйыла. Һөҙөмтәлә инглиз һәм француз баҙарҙары ғосмандыҡы менән тиңләшеүгә өлгәшә. == Демография == {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:10px;" ! Йыл ! Халыҡ һаны |- | 1520 | 11,692,480<ref name="Kabadayı">M. Kabadayı, [http://www.iisg.nl/research/labourcollab/turkey.pdf Inventory for the Ottoman Empire / Turkish Republic 1500—2000]</ref> |- | 1566 | 15,000,000<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94206_30-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94206_30-1">[[#cite_note-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94206-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[26]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94206_30-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94206_30-1"></span> |- | 1683 | 30,000,000<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281_44-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281_44-1">[[#cite_note-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281-44|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[39]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281_44-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281_44-1"></span> |- | 1831 | 7,230,660<ref name="Kabadayı"/> |- | 1856 | 35,350,000<ref name="Kabadayı"/> |- | 1881 | 17,388,604<ref name="Kabadayı"/> |- | 1906 | 20,884,000<ref name="Kabadayı"/> |- | 1914 | 18,520,000 |- | 1919 | 14,629,000 |} Ғосман империяһында беренсе халыҡ иҫәбе алыу [[XIX быуат]] башында үтә. Рәсми һөҙөмтәләр нәшер ителә, ләкин бөтә халыҡ та иҫәпкә кертелмәй. Айырым ҡатламдарҙа ғына йәниҫәп алына. Мәҫәлән, 1831 йылда ир заттары ғына һанала<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281_44-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281_44-2">[[#cite_note-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281-44|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[39]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281_44-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281_44-2"></span><ref name="Kabadayı"/>. Ғосман империяһында 1800 йылда 25 000 000 — 32 000 000 кеше иҫәпләнә, 10 000 000-ы Европала, 11 000 000-ы — Азияла һәм 3 000 000-ы — Африкала. 1914 йылда дәүләттәге халыҡ һаны 18 500 000 кеше тәшкил итә. Был ваҡытҡа биләмәләр өс тапҡырға кәмей. Империяның ахырында уртаса ғүмер оҙонлоғо 49 йәш була, ә [[XIX быуат]]та ғына был күрһәткес ни бары 20-25 йәш була<ref>Ibid, p. 113</ref>. XIX быуатта кешеләрҙең иртә үлеү сәбәбе эпидемияларға һәм аслыҡҡа бәйле була. 1785 йылда Ғосман Мысырында халыҡтың алтынан бер өлөшө тағундан (чума) үлә. [[XVIII быуат]]та Алеппо халҡы 20 %-ҡа кәмей. 1687—[[1731 йыл]]дарҙа Мысыр халҡы 6 тапҡыр аслыҡҡа дусар була. Ғосман империяһындағы һуңғы аслыҡ 1770-се йылдарҙа Анатолияла була<ref>Ibid, p. 114; Pamuk, S, «The Ottoman Empire and the World Economy: The Nineteenth Century», International Journal of Middle East Studies, Cambridge University Press, Vol. 23, No. 3, Aug. 1991</ref>. Һуңғары санитар шарттар яҡшырыу, һаулыҡ һаҡлау тармағының алға китеүе һәм ҡалаларға аҙыҡ-түлек ташыуҙы юлға һалыу арҡаһында халыҡтың ҡырылыуы туҡтала. Халыҡ портлы ҡалаларға күсенә башлай, пароходсылыҡ һәм тимер юл үҫеше быға ыңғай шарттар тыуҙыра. [[1700 йыл|1700]]—[[1922 йыл]]дарҙа Ғосман империяһында ҡалалар йылдам үҫә. Һаулыҡ һаҡлау һәм санитар шарттар яҡшырғанлыҡтан Ғосман империяһындағы ҡалаларҙа йәшәү кимәле күтәрелә. Бигерәк тә портлы ҡалалар етеҙ үҫә. Мәҫәлән, Салоникта халыҡ һаны 1800 йылдағы 55 000-дән 1912 йылға 160 000-гә, Измирҙә — 1800 й. 150 000-дән 1914 йылға 300 000-гә етә<ref>Ibid, p. 114</ref>. Ҡайһы бер төбәктәргә халыҡ һаны кәмей. Мәҫәлән, Белград халҡы 25 000-дән 8 000-гә ҡала, ҡалала власть өсөн көрәш быға сәбәпсе була<ref>Ibid, p. 115</ref>. Шулай итеп, төрлө төбәктә халыҡ һаны төрлөсә була. Иҡтисади һәм сәйәси миграция империяға кире йоғонто яһай. Әйтәйек, урыҫтарҙың һәм габсбургтарҙың Ҡырым менән Балҡанды аннексиялауы ул территорияларҙан мосолмандарҙың күпләп ҡасыуына килтерә — 200 000-ләгән ҡырым татары Добруджаға күсеп китә. 1783—1913 йылдарҙа Ғосман империяһына 5 000 000 — 7 000 000 кеше иммиграциялай, уларҙың 3 800 000-ө Рәсәйҙән була. Миграция империяның төрлө өлөшөндә сәйәси көсөргәнешкә төрлөсә тәьҫир итә, шунлыҡтан халыҡтың төрлө ҡатламдары араһындағы айырма кәмей. Һөнәрселәр, сауҙагәрҙәр, сәнәғәтселәр һәм ер эшкәртеүселәр аҙая. XIX быуаттан алып Ғосман империяһына Балҡандағы бөтә мосолмандар күсенә башлай. Ғосман империяһының ахырына, 1922 йылға, дәүләттә йәшәгән мосолмандарҙың күпселеге Рәсәй империяһынан килгән эмигранттар була. === Телдәр === Ғосман империяһында ғосман теле рәсми тел була. Ул [[Фарсы теле|фарсы]] һәм [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] телдәренең көслө йоғонтоһон кисерә. Илдең азиат өлөшөндәге иң киң таралған телдәр: ғосман (Анадолу һәм Балҡан халҡы, Албания менән Босниянан башҡаһы, шул телдә һөйләшә), фарсы (аҡһөйәктәр һөйләшә торған тел<ref name="Bertold Spuler page 69">Persian historiography and geography, Bertold Spuler,M. Ismail Marcinkowski, page 69, 2003</ref>) һәм ғәрәп (Ғәрәбстан, Төньяҡ Африка, Ираҡ, Кувейт һәм Левант халҡы һөйләшә), азиат өлөшөндә шулай уҡ ҡурт, әрмән, яңы арами, понти һәм каппадокия гректары теле; европа өлөшөндә — албан, [[Грек теле|грек]], серб, [[Болгар теле|болгар]] һәм арумин телдәре. Империя ахырының һуңғы ике быуатында фарсы һәм ғәрәп телдәре халыҡ тарафынан ҡулланылмай: фарсы әҙәбиәт теленә әйләнә, ғәрәп теле дини йолалар ваҡытында файҙаланыла. Халыҡ араһында наҙанлыҡ көслө булғанлыҡтан ябай халыҡтың хөкүмәткә шикәйәттәрен яҙыу өсөн махсус кешеләр тотола<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://collections.vam.ac.uk/item/O106609/tile/ Tile — Victoria & Albert Museum — Search the Collections].&#x20; </span></ref>. Милли әҙселектәр үҙ телендә һөйләшә (мәхәллә). Мегаполистарҙа йәшәүселәр араһында ғосман телен белмәгәндәр ҙә була. === Диндәр === ==== Ислам ==== [[Файл:Tile_with_Calligraphy.JPG|thumb|Каллиграфик яҙма менән Алланың, Мөхәммәттең, беренсе хәлифәләрҙең исемдәре төшөрөлгән фритта фарфоры. 1727 йыл тирәһе, Ислам Яҡын Көнсығыш Галереяһы, Виктория менән Альберт музейы<ref>George C. Kohn (2007.</ref>.]] [[Ислам]]<nowiki/>ды ҡабул иткәнгә тиклем төркиҙәр мәжүси була. Ислам 751 йылда Талас һуғышында Ғәббәсиҙәр еңгәндән һуң ғына тарала башлай. VIII быуаттың икенсе яртыһында уғыҙҙарҙың (сәлжүктәр һәм төрөктәрҙең ата-бабалары) күп өлөшө ислам ҡабул итә. XI быуатта уғыҙҙар Анатолияла төпләнә һәм был динде тарата. 1514 йылда солтан Сәлим I Анатолияла йәшәгән шиғиҙарҙы кафыр тип күпләп ҡырҙыра, 40 000 самаһы кеше үлтерелә<ref name="Akcam, Taner"/>. ==== Христианлыҡ һәм иудаизм ==== [[Файл:Gennadios_II_and_Mehmed_II.jpg|left|thumb|Мәхмәт II менән Константинополь Патриархы Геннадий Схоларий.]] Ғосман империяһында йәшәгән христиандарҙың ирке сикле була, сөнки төрөктәр уларға «икенсе сортлы граждандар» тип ҡарай. Христиандар менән йәһүҙиҙәрҙең хоҡуҡтары төрөктәрҙекенә ҡарағанда кәмерәк була: судта христиандарҙың төрөктәргә ҡаршы шаһитлыҡтары ҡабул ителмәй. Уларға ҡорал йөрөтөү, һыбай йөрөү тыйыла, йорттары мосолмандарҙыҡынан бейегерәк була алмай һәм башҡа сикләүҙәр хөкөм һөрә<ref>Shaw and Shaw.</ref>. Ғосман империяһының бөтә дәүерендә мосолман булмағандарҙан [[дәвширмә]] тигән һалым түләтелә. Ваҡыты-ваҡыты менән Ғосман империяһында христиан малайҙарын йыялар һәм мосолман итеп тәрбиәләйҙәр<ref>«[http://www.loyno.edu/history/journal/1998-9/Krummerich.htm The Divinely-Protected, Well-Flourishing Domain: The Establishment of the Ottoman System in the Balkan Peninsula](недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://www.loyno.edu/history/journal/1998-9/Krummerich.htm ''история''], [//web.archive.org/web/20060908041548/http://www.loyno.edu/history/journal/1998-9/Krummerich.htm ''копия''])», Sean Krummerich, Loyola University New Orleans, ''The Student Historical Journal'', volume 30 (1998-99)</ref>. Был малайҙар дәүләткә идара итергә өйрәтелә, хакимлыҡ иткән синыфты, элита ғәскәрҙәрен ([[яңысарҙар]]) булдырыуға йәлеп ителә. Милләт системаһына ярашлы, мосолман булмағандар империя граждандары булһа ла, мосолмандар менән тиң ҡоҡуҡлы булмай. Православие милләте системһы Юстиниан I осоронда уҡ барлыҡҡа килә һәм Византия империяһында ҡулланыла. Христиандар, иң күп һанлы мосолман булмаған төркөм булараҡ, сәйәсәттә һәм сауҙала айырым өҫтөнлөктәргә эйә була, шуға һалымды ла мосолмандарға ҡарағанда күберәк түләй<ref name="Turkish Toleration">[http://www.globaled.org/nyworld/materials/ottoman/turkish.html Turkish Toleration], The American Forum for Global Education</ref><ref name="Turkish Toleration"/>. 1453 йылда Константинополь ҡолағандан һуң Мәхмәт II ҡала христиандарын ҡырмай, киреһенсә, уларҙың институцияларын (мәҫәлән, Константинополь православие сиркәүен) һаҡлап ҡалдыра. 1461 й. Мәхмәт II Константинополдең Әрмән патриархатын ойоштора. Византия империяһы осоронда иһә әрмәндәр кафыр тип һанала, шунлыҡтан ҡалала сиркәүҙәр төҙөй алмай. 1492 йылда Испан инквизицияһы ваҡытына Баязит II төрөк флотын Испанияға мосолмандар менән сфарадтарҙы ҡотҡарырға ебәрә, тиҙҙән улар Ғосман империяһында төпләнә. Портаның Константинополь православие сиркәүе менән аралары тыныс була, репрессиялар бик һирәк ойошторола. Ләкин сиркәү структураһы төрөктәр контролендә ҡала. XIX быуатта милләтсел яңы ғосмандар идараға килгәс, Ғосман империяһы сәйәсәте милләтселек һәм ғосмансылыҡ һыҙаттары ала. Болгар православие сиркәүе таратыла. == Мәҙәниәте == [[Файл:Flickr - …trialsanderrors - Yeni Cami and Eminönü bazaar, Constantinople, Turkey, ca. 1895.jpg|thumb|Истанбулдың Эминөнү районында яңы мәсет һәм мысыр баҙары, 1895 йыл тирәһе.]] Ғосман империяһына ингән территориялар нигеҙҙә Урта һәм Ҡара диңгеҙҙәрҙең яр буйҙарында ята. Шунлыҡтан был төбәктәрҙең мәҙәниәте лә ерле халыҡ йолаларына нигеҙләнә. Европала яңы ерҙәр баҫып алғас, төрөктәр ул төбәктәрҙең ҡайһы бер мәҙәни йолаларын үҙләштерә (архитектура стилдәре, аш-һыу, музыка, ял, идара итеү формаһы). Мәҙәниәт-ара никахтар ҙа ғосман элитаһы формалашыуына йоғонто яһай. Ғосман империяһы биләмәләрендә йәшәгән халыҡтарҙың мәҙәниәттәре бер-береһенеке менән ҡатнашып, буталып бөтә. === Әҙәбиәт === Ғосман әҙәбиәтенең төп йүнәлештәрен [[шиғриәт]] һәм [[проза]] тәшкил итә. Шулай ҙа шиғриәт өҫтөнлөклөрәк була. XIX быуат башынаса Ғосман империяһында фәнтәзи хикәйәләр яҙылмай. Роман, хикәйә жанрҙары ла булмай. == Комментарийҙар == {{Иҫкәрмәләр|group=прим.}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Norman Itzkowitz|заглавие=Ottoman Empire and Islamic Tradition|издательство=University of Chicago Press|год=1980|страниц=|isbn=0-226-38806-9|ref=Itzkowitz}} * {{книга|автор=Patrick Balfour Kinross|заглавие=The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire|издательство=William Morrow|год=1979|страниц=|ref=Kinross}} == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Турция}} * [http://courses.washington.edu/otap/ Ottoman Text Archive Project — University of Washington] * [http://www.umich.edu/~turkish/ottemp.html The Ottoman Empire: Resources — University of Michigan] * [http://www.turizm.net/turkey/history/ottoman.html The Ottoman Empire: A Chronological Outline] * [http://www.theottomans.org/ Information about Ottomans] * [http://www.wdl.org/ru/item/11770/ Турция в Азии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906211940/http://www.wdl.org/ru/item/11770/ |date=2015-09-06 }} {{Һайланған мәҡәлә|тарих}} [[Категория:Абсолют монархиялар]] [[Категория:Урта диңгеҙ буйы тарихы]] [[Категория:Конституциялы монархиялар]] [[Категория:Ғосман империяһы]] [[Категория:Төрки империялар]] ajbff1ktu4klrwtyn0u0brjsm84wbr0 Би-би-си 0 97143 1302484 1151238 2026-08-11T18:32:27Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302484 wikitext text/x-wiki {{Радиостанция |название_радиостанции = «Би-би-си» |полное_название = Тапшырыу мөмкинлеге киң булған Британия корпорацияһы |логотип = [[Файл:BBC Logo 2021.svg|200px|Лого BBC]] |подпись = 1927 йылдан бирле ҡулланылған логитип |страна = {{GB}} |частота = |зона_вещания = {{Флагификация|Мир}} |создан = 1922 |основатель = |владелец = |сайт = [http://www.bbc.com/ bbc.com] |on-line_трансляция = [http://www.bbc.com/ ғәмәлдә] }} '''«Би-би-си»''' ({{lang-en|British Broadcasting Corporation}}, ҡыҫҡаса '''BBC''') — [[Бөйөк Британия]]ның тапшырыу мөмкинлеге киң булған корпорацияһы, милли ижтимағи радиотапшырыуҙар ойошмаһы. == Тарихы == BBC иң беренсе радиотапшырыу станцияларының береһе<ref name="historicalbroadcaster">{{cite news |title=BBC History – The BBC takes to the Airwaves|url=http://news.bbc.co.uk/aboutbbcnews/spl/hi/history/html/default.stm |accessdate=19 July 2007|publisher=BBC News }}</ref>. [[1922 йыл]]да нигеҙләнә<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/historyofthebbc/innovation/20s_printable.shtml|title=1920s|work=The BBC Story|publisher=BBC|lang=en|accessdate=2012-07-31|archiveurl=http://www.webcitation.org/69ghZDjZO|archivedate=2012-08-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120702141457/http://www.bbc.co.uk/historyofthebbc/innovation/20s_printable.shtml |date=2012-07-02 }}</ref>. Шул уҡ йылдың 14 ноябрендә Бөйөк Британияла дөйөм милли радиоканал оҙон тулҡындарҙа тапшыра башлай һәм төбәк радиоселтәрҙәрен төҙөй. 1930 йылдың 9 мартында Би-би-си (BBC National Programme и BBC Regional Programme) исемен ала. 1932 йылда BBC Empire Service халаҡ-ара радиоканалы эшләй башлай<ref name="bbc_80">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/programmes/2012/02/120215_about_29_feb.shtml|title=Bush House Inside Out: Celebrating our 80th birthday live on air|publisher=BBC|date=1 March, 2012|lang=en|accessdate=2015-05-30}}</ref>. [[Файл:Alexandra Palace 047.jpg|thumb|слева|200px|[[Лондон]]да Би-би-си телевышкаһы. 1936 йылдан файҙаланыла]] [[Файл:BBC logo (1997-2021).svg|200px|thumb|Лого BBC (1997-2021)]] 1929 йылдан [[Лондон]]дағы радиотапшырғыс файҙаланыла. 1932 йылдың 2 августынан телевизион тапшырыуҙар эшләү башлана. 1934 йылда телевизион тапшырыуҙар сикләнгән булыуға ҡарамаҫтан даими эфирға сыға<ref>{{cite book |author=Norman, Bruce |title =Here's Looking at You: The Story of British Television 1908–1939 |url=https://archive.org/details/hereslookingatyo0000norm |year=1984 |page=[https://archive.org/details/hereslookingatyo0000norm/page/99 99] |isbn=978-0-563-20102-1}}</ref>. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында тапшырыуҙар әҙерләү туҡтап тора. Был ваҡытта каналдың аудиторияһы 25-40 мең йорт иҫәпләнә. Бомба ташлаусы самолеттар өсөн УКВ-тапшырғыс пеленг булып тора һәм станцияны хеҙмәтләндереүсе инженер һәм техниктар һуҡышта кәрәк була, радиоканалды туҡтатыу ошо сәбәптәр менән бәйле. 1945 йылда ''BBC Light Programme'' каналы эшләй башлай. Телевизион тапшырыуҙар 1946 йылда тергеҙелә. Радиокомитеттың 1962 йылғы докладында Би-би-си ыңғай баһалама алыуы билдәләп үтелә, ә конкурент ITV программалары тәнҡит ителә<ref>{{cite web | title = Committees of Enquiry: Pilkington Committee | url = http://www.bbc.co.uk/heritage/more/pdfs/committees_of_enquiry.pdf | page = 4 | date = 1 June 1962| format = PDF | accessdate =30 September 2006 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20061012060952/http://www.bbc.co.uk/heritage/more/pdfs/committees_of_enquiry.pdf <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate = 12 October 2006}}</ref>. == Ҡыҙыҡлы факттар == * 1930 йылдың 18 апрелендә ВВС радиоһы дикторы «Бөгөн һөйләрлек яңылыҡтар бөтөнләй юҡ» тигән белдереү яһай. Яңылыҡтар урынана радионан көнөн буйы фортепиано музыкаһы тапшырыла<ref>http://oblako-media.ru/novosti/interesnye-fakty-o-smi/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011310/http://oblako-media.ru/novosti/interesnye-fakty-o-smi/ |date=2016-03-05 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{official|www.bbc.co.uk|}}{{ref-en}} * [http://web.archive.org/web/*/http://www.news.bbc.co.uk/hi/russian/world/default.htm Old BBC Russian website] // web.archive.org * [http://www.bbcwatch.com/reports.html The BBCWATCH Reports] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141022181832/http://www.bbcwatch.com/reports.html |date=2014-10-22 }} {{әҙерләмә}} [[Категория:Халыҡ-ара радиостанциялар]] 7cvwxii13u91ixm57nu7ywbuq3q1zlb Ашока 0 97197 1302453 1269793 2026-08-11T18:01:49Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302453 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель |имя = Ашока |оригинал имени = अशोक |порядок = |описание изображения = |должность = [[Маурийҙар империяһы]] хакимы |флаг = |периодначало = б.э.т. 273 йыл |периодконец = б.э.т. 232 йыл |предшественник = Биндусара |преемник = дәүләттең тарҡалыуы |род = Маурийҙар |дата рождения = -304 |место рождения = Патна (хәҙерге {{ТУ|Һиндостан}}) |дата смерти = -232 |место смерти = Патна (хәҙерге {{ВБУ|Һиндостан}}) |в браке = |дети = |похоронен = |вероисповедание = [[джайнизм]], [[буддизм]]ға күсә |отец = Биндусара |мать = Субхадранги |награды = }} '''Ашока''' ({{lang-sa|अशोक}}, {{IAST|Aśoka}}, «бөркәнсектә тыуыусы») — б.э тиклемге 273 йылдан алып 232 йылға тиклем [[Маурийҙар империяһы]] хакимы. Бер-бер артлы ҡабатланған хәрби уңыштарынан һуң Ашока Көньяҡ Азияның хәҙерге Афғанстандан Бенгалияға һәм унан тағы ла көньяҡҡараҡ Майсурға тиклем ҙур ғына өлөшөн үҙенә буйһондора. Ашока [[буддизм]]дың бөйөк ҡурсалаусыһы булараҡ танылыу яулаған. Заман тикшеренеүселәре фекеренсә, буддизмдың донъя диненә әүерелеүенә ул ҙур көс һала<ref>https://books.google.com/books?id=4o_URem5WMcC&pg=PA46</ref>. == Мәғлүмәт сығанаҡтары == Ашока хаҡындағы библиографик мәғлүмәттәр ул үлгәндән һуң йөҙәр йылдар үткәс төҙөлгән будда әҙәбиәтенән алынған. Шуға ла уларҙың ысынбарлығын бер кем дә дәлилләй алмай. Был авторҙар «хаҡ дингә» килгәнгә тиклем Ашоканы ныҡ ҡанһыҙ булған тип һүрәтләргә тырыша. Йәғни, Ашока [[Будда]]ның юлын ҡабатлай — ул гонаһлы тормоштан үҙ-аллы аң аныҡлығына килеп, рухи юғарылыҡҡа күтәрелә. Уның ҡарары менән дәүләттең төрлө төбәктәрендә эшләнгән 33 яҙыу (уларҙы Ашока эдиктары тип атап йөрөтәләр) Ашока тураһында күберәк мәғлүмәт бирә. Тик уларҙа Ашока исеме бөтөнләй телгә алынмай. Бары тик [[XIX быуат]]та ғына ғалимдар эдиктарҙы нәшер итеүсе һәм буддистар яҙмалары буйынса билдәле бөйөк батша Ашоканың бер үк кеше булыуын асыҡлай. == Тыуған мәле, бала сағы == Ашока — Чандрагуптаның ейәне һәм Биндусараның улы. Ашоканың әсәһе Субхадранги — Чампаканагар атлы ярлы браминдың ҡыҙы була. Легенда буйынса, атаһы ҡыҙының улы бөйөк хаким буласаҡ, тигән юрауға ышанып, ҡыҙын һәрәмгә бирә. Һәрәмдә Ашоканың дәрәжәһе юғары булмай, сөнки уның батшаның билдәле ҡатындарынан тыуған ағалары, шулай уҡ бер туған ағаһы була. Бала сағында бик йылғыр, тиктормаҫ булғанлыҡтан, артыҡ берәү менән дә уртаҡ тел таба алмай. Күңеленә һунарсы шөғөлә ята һәм тиҙҙән ул оҫта һунарсы булып китә. Ашока төҫкә сибәр булмай. Әммә бер генә принц та уны ҡыйыулыҡта, ҡаһарманлыҡта, мажаралар яратыуҙа, идара итеүҙәге оҫталыҡта уҙа алмаған. Ашоканы бар чиновниктар ҙа, ябай халыҡ та ошо сифаттары өсөн ихтирам иткән. Биндусара идаралыҡ итеү һәләтен күреп, йәш булыуына ҡарамаҫтан Ашоканы Авантиҙың идара башлығы итеп тәғәйенләй<ref>https://books.google.ru/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA142</ref>. == Власҡа килеүе == Авантиҙың баш ҡалаһы Уддажайнда Ашока үҙен яҡшы хаким итеп таныта. Ул Шакья Кумари исемле ҡыҙға өйләнә, уның атаһы бай сауҙагәр була. Ҡатыны уға Махендра менән Сангхамитра исемле балалар таба. Таксила граждандары Магадха хакимлығына ҡаршы баш күтәрә. Биндусараның өлкән улы Сусима халыҡты тынысландыра алмай. Биндусара ихтилалды һүндереү өсөн Ашоканы ебәрә. Бының өсөн етерлек көсө булмаһа ла, ул ҡыйыу рәүештә ҡаланы ала. Таксила граждандары Ашокаға ҡаршы килмәй, киреһенсә, уның хөрмәтенә ҙур табын ойоштора. Таксилалағы ихтилал Сусиманың ил менән идара итә алмауын күрһәтә. Кәңәшселәр советында Сусима батша була ҡалһа, империяла ғәҙеллек булмаясаҡ, шуның һөҙөмтәһендә тоҡанған ихтилалдар дәүләтте ҡаҡшатасаҡ, тигән фекергә киләләр. Шуға ла Ашокаға атаһының үлем түшәгендә ятыуын хәбәр итәләр һәм тиҙ арала уға ҡайтып етергә кәңәш бирәләр. Император Биндусара б.э тиклем 272 йылда үлә. Хөкүмәт башлығы Ранхагупт үтенесе буйынса Удджайндан Паталипутраға килгән Ашока атаһының үлеменән һуң Магадханың батшаһы итеп иғлан ителә. Ваҡиғалар артабан нисек үҫешеүе аныҡ билдәле түгел, сөнки сығанаҡтар бер-береһенә ҡаршы килгән мәғлүмәт бирә. Сусима атаһының үлеме тураһында белеп ҡалғандан һуң, Ашоканың батша итеп тәғәйенләнеү мөмкинлеген дә аңлауы ихтимал. Ул ҡалаға һөжүм итергә маташҡанда үлтерелә. Цейлон йылъяҙмалары белдереүенсә, улар араһындағы был үҙенсәлекле ярыш Ашока тәхетте көс менән баҫып алғандан һуң да дауам итә. Һөҙөмтәлә Ашоканы рәсми рәүештә тәхеткә ултыртыу ул тәхетте баҫып алғандан һуң дүрт йыл үткәс кенә була. Легендала һөйләнеүенсә, Ашока империя өҫтөнән власҡа эйә булыу өсөн үҙенең бар ағаларын үлтерә, икенсе яҡтан, был мәғлүмәттәрҙе раҫлаусы бер генә дәлил дә юҡ. Уның ҡарары буйынса ташҡа яҙылған яҙмаларҙа ул ағаларын йылы тойғолар менән телгә ала. Б.э тиклем 268 йылдың джустамас айының бишенсе көнөндә Ашоканы тәхеткә ултыртыу тантанаһы үтә. == Калига == [[Файл:Indian_relief_from_Amaravati,_Guntur._Preserved_in_Guimet_Museum.jpg|thumb|Чакравартинлы уҡ]] Батшалыҡ итә башлауына һигеҙ йыл үткәс, Ашока Калинга (Орисса) дәүләтенә һуғыш иғлан итә. Ашока үҙенең эдиктында билдәүенсә, был яу мәлендә 150 мең кеше әсиргә алынған, 100 меңдән ашыуы үлтерелгән. Һуғыш һәм сауҙа алып барыу йәһәтенән бик мөһим өлкә булараҡ, Калинганы ҡушыу империяны ныҡ көсәйтә. Калинга Ашокаға хәленән килгәнсә ҡаршы тора. Был өлкә Нанды хакимлығына ҡарай, һуңынан ул үҙаллылыҡ яулай. Калинганы яулап алыуға бағышланған махсус эдиктта Ашока Маурий властарына баш эйергә теләмәгән ябай халыҡты ла, аҡһөйәктәрҙе лә ҡаты язаларға тура килеүен таный. Яуланған өлкәләге хәлде бер аҙ йомшартыу маҡсатынан хатта айырып сарала күрергә тура килә. Калингаға үҙ аллы йәшәргә мөмкинлек бирелә, тик император үҙе урындағы чиновниктарҙы даими күҙәтеп тора. Үлтерелгән кәүҙәләрҙе, кешеләргә килтерелгән ҡайғы-ғазаптарҙы, емереклектәрҙе күргәс, Ашока ныҡ ҡайғыра. Был ваҡиға уның [[буддизм]]ды ҡабул итеүенә һәм иманының нығыныуына килтерә. == Эске сәйәсәт == Эдикттарҙан күренеүенсә, Ашока башҡа хакимдар кеүек һунарға йөрөп күңел асыуға ҡарағанда буддизм өсөн изге урындарға ғибәҙәт ҡылыуҙы һәм дәүләт буйлап сәйәхәттә ҡылып, үҙенең ҡулы аҫтындағыларҙың хәлен яҙып алыуҙы өҫтөнәрәк ҡуя<ref>https://books.google.com/books?id=uXyftdtE1ygC&pg=PA26</ref>. Ашоканың эдикттары шуныһы менән айырыла, уларҙа монах башҡаса уйлағандарҙы үҙенең яғына ауҙарыу хаҡында түгел, ә уларҙың йәшәйешен яҡшыртыу, ярҙам итеү тураһында күберәк яҙа<ref name="bbc">[http://www.bbc.co.uk/programmes/b0511tm1 BBC Radio 4 — In Our Time, Ashoka the Great]</ref>. Бер яҙмаһында Ашока һәр динде ихтирам итергә саҡыра. Ашока көсләп эшләтеүҙе тыя. Айырыуса һаҡланырға тейешле йәнлектәр исемлеге төҙөлә, ҡомар тойғоһона бирелеп һунар итеү, бушҡа урмандарҙы үртәү тыйыла. [[Медицина]] ғына түгел, ветеринария өсөн сырье етештереү, уны ситтән һатып алыу юлға һалына, медицина учреждениелары селтәре төҙөлә. Ғибәҙәт ҡылыу, бүләктәр таратыу, ябай кешеләр менән аралашыуҙы бар нәмәнән өҫтөн күрә. Тотош империялар мөһим социаль объекттар — түләүһеҙ ҡунаҡханалар, һыу каналдары, һуғарғыстар һ.б. төҙөлә. Шулай уҡ юлдар системаһы яңыртыла. Әммә үҙенең иң ҙур эше тип Ашока халыҡ араһында ғөрөф-ғәҙәттәрҙе үҙгәртеүгә йүнәлтелгәндәрен иҫәпләй: {{cquote|…Күләгәһе һалҡынлыҡ бирһен тип юл ситтәренә баньян ағасы сәстем, манго баҡсалары ултырттым. Һәр һигеҙ кроса һайын ҡоҙоҡтар һәм ҡунаҡханалар, төрлө ерҙәргә кешеләр һәм йәнлектәр һыу эсә алһын өсөн улаҡтар төҙөттөм. Әммә бындай эштәрҙе миңә тиклемге батшалар ҙа башҡарған. Мин быларҙы кешеләр дхарма буйынса йәшәһен өсөн эшләнем.}} {{cquote|…Дхарма ике ысул менән киңәйә: дхармаға нигеҙләнгән бойороҡтар һәм кешеләрҙең фекерен үҙгәртеү юлы. Уларҙың тәүгеһе артыҡ һөҙөмтә бирмәй, мин дхармаға нигеҙләнеп, хайуандарҙы яҡларға бойорҙом. Әммә кешеләрҙең үҙ фекерен үҙгәртеүе арҡаһында тере йәндәрҙе үлтермә һәм уларға зыян итмә тигән дхарма халыҡ араһында күберәк нығынды.}}[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html Дели-Топра, эдикт 7, б.э тиклем 242 й.] Ашока хатта хоҡуҡ һаҡлаусылар институтына оҡшаш ойошма төҙөй. Бының өсөн ул юғары дәүләт чиновниктары (махаматрҙар) составын киңәйтә, улар «дхарма махаматры» тип атала. Йәғни, улар хәҙер дхарма практикаһында вәғәздәр бирергә, шулай уҡ империяның һәр төбәгендә, шул иҫәптән төрмәләрҙә ғәҙеллек булыуын күҙәтергә тейеш була. == Мамурҙар империяһы сиктәрен киңәйтеү == Ашока Калинга сугышыннан соң көч кулланудан баш тарткан бөек сугышчы иде. [[Файл:Samrat Ashoka Samrajya or Emperor Ashoka Empire Map.jpg|thumb|Б.э.т. 250 йылда Маурийҙар империяһы]] Маурийҙар империяһы ҙур территорияны алып тора. Берҙәм дәүләт белем биреү системаһы сиктәрендә төрлө диндәр, йолалар тотҡан, этник, лингвистик һәм мәҙәни яҡтан төрлө булған халыҡтар һәм ҡәбиләләр берләштерелә. Ашока яҙмаларына, шулай уҡ «Артхашастра»ға ҡарағанда, был осорға «хакимлығы көньяҡ океандан алып Гималайҙар башына тиклем еткән хаким» етәкселегендәге ҙур территориялы дәүләт төшөнсәһе барлыҡҡа килгән була. Сәйәси трактаттар авторҙары тарафынан дәүләттең сиктәре, уның алыҫ һәм яҡын күршеләре менән мөнәсәбәттәре тураһында ентекле тәғлимәт төҙөлә. Ашока мәлендәге Маурийҙар империяһының сиктәрен билдәләү өсөн императорҙың эдикттары нигеҙ булып тора. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр Чандрагупта дәүере тураһында һөйләгән антик авторҙарҙың эштәрендә һаҡланған. Ҡытай сәйәхәтселәренең эпиграфик һәм археологик материалдар менән раҫланған мәғлүмәттәре айырыуса ҡиммәткә эйә. Ашока эдикттарында илдең көнбайышында йәшәгән йондар һәм камбоджиҙар бер нисә тапҡыр иҫкә алына. Йондар тигәндә гректар күҙ уңында тотола. Уларҙың йәшәгән урыны Аоахосияла була. Грек халҡы өсөн Ашока эдикттарын грек телендә яҙа. Ҡайһы бер тикшерене үселәр раҫлауынса, Ашока дәүерендәге йондар был ерҙәрҙә Александр Македонский ваҡытында нигеҙләнгән грек күскенселәре була. Ашока эдикты Лампакала ла (хәҙерге Джелалабада эргәһендә) табыла, был Паропамистың Маурийҙар империяһында булыуы фактын раҫлай. «Раджатарангини» йылъяҙмаһының аҙаҡҡы осорға ҡараған өлөштәренән, ҡытай пилигримдары көндәлектәренән күренеүенсә, Ашока империяһына Кашмирҙың бер өлөшө лә ингән булырға тейеш. Ашока мәлендә Кашмирҙың төп ҡалаһы — Шринагар төҙөлә. Шулай уҡ Непалдың ҡайһы бер өлкәләре инә. Шулай уҡ ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса хәҙерге Бенгалияның территорияһы ла империя составында булған. [[Файл:AsokaKandahar.jpg|thumb|250px|[[Кандагар]]ҙа батша Ашоканың грек һәм арамей телдәрендә яҙылған эдикт. Ҡабул музейы.]] Көньяҡ Һиндостанда табылған эдикттар империяның көньяҡ сиктәрен билдәләргә булышлыҡ итә. Шартлы рәүештә ул хәҙерге Читалдруг округынан көньяҡҡа үткән булырға тейеш. Көньяҡта империя Чола, Кералапутра һәм Сатьяпутра дәүләттәре менән сикләшә, эдикттарҙа улар Ашока дәүләтенә инмәгән, тиелә. Әммә маурийҙар улар менән тығыҙ бәйләнештә йәшәй. Унда будда ступалары төҙөлә, дин таратыусылар ебәрелә. Күп илдәр, шул иҫәптән Көньбайыштың эллинистик дәүләттәре, Цейлон, Үҙәк Азияның ҡайһы бер өлкәләре менән дипломатик мөнәсәбәттәр булдырыла. Ашоканың эдикттарында селевкидтар батшаһы Антиох (Антиох II Теос — Селевктың ейәне), Мысырҙың хакимы Птоломей (Птоломей II Филадельф), Македонияның батшаһы Антигон II Гонат, Киренаның батшаһы Маг, Эпирҙың батшаһы Александр телгә алына. Төрлө илдәргә буддизмды таратыусы маурий илселәре ебәрелә. Цейлон менән бәйләнештәр тығыҙ була, Ашока унда үҙенең улы Махендра етәкселегендә махсус миссия ебәрә. Быға яуап итеп Цейлон батшаһы Тисса Ашока хөрмәтенә уның «Хоҙайҙың яратҡаны» титулын ҡабул итә һәм Паталипутраға үҙенең илселеген ебәрә. == Буддизмды ҡабул итеү == Маурий осоронда Һиндостанда [[буддизм]] киң тарала. Маурийҙар дәүеренә күсеп йөрөгән монахтар булдырған буддизм б.э тиклем III быуатҡа боронғо һинд дәүләтенең рухи тормошонда иң төп ағымға әүерелә. Был мәлгә сангха — берләштерелән будда общинаһы төҙөлгән, төп дини ҡанундар яҙылған була. Төрлө мәғлүмәттәргә ҡарағанда, Ашока буддизмды шунла уҡ ҡабул итмәй. Атаһының һарайында ул төрлө мәктәптәрҙең ғалимдары менән шөғөлләнә. Һуңынан ул [[Будда]] тәғлимәттәре нигеҙҙәрен өйрәнә һәм упасака — буддизмдың донъяуи, йәғни дини булмаған эйәреүсеһенә әйләнә. Эдикттарында ул үҙенең ҡараштарының нисек үҙгәреүен һүрәтләй. Тәүге мәлдә император будда общинаһына иғтибар ҙа итмәй, әммә һуңғараҡ баш ҡалалағы буддистарҙың тормошо менән яҡындан танышҡас, общинаға ярҙам итә башлай. Будда тәғлимәте менән ҡыҙыҡһыныуы Калинга менән һуғыштан һуң арта. Буддист булараҡ, идара иткән осоронда тыныслыҡ яҡлы була һәм идара итеүҙе ҡулынан ысҡындырмай. Ашока аҙаҡҡа табан будда монастыренә киткән тигән фекер дөрөҫ түгел. Ашока мәлендә буддизм дәүләт дине булған тигән фекер ҙә хата. Будда общинаһын үҙ ҡанаты аҫтына алһа ла, Ашока уны дәүләт диненә әүерелдермәй. Уның дини сәйәсәтенең төп асылы булып дин иреген таныу тора. Эдикттарында Ашока дини төркөмдәрҙе берләштереү яҡлы сығыш яһай, әммә бының көс көс ҡулланырға түгел, ә тәғлимәттең төп принциптарын үҫтереү кәрәклеген билдәләй. Эдикттарҙан күренеүенсә, Ашока буддистарҙың төп көнәкәше адживикаларға мәерйәләр бүләк итә. Джайндар һәм брахмандарҙа ла үҙенең вәкилдәрен ебәргән. Уның бөтөн диндәргә лә тигеҙ ҡарауы тыныслыҡтың нигеҙе булып тора, шул уҡ ваҡытта, ошо юл менән ул буддизмды нығыта. Идара итеүенең аҙаҡҡы йылдарында ул был сәйәси ҡарашынан баш тартып, буддизмды ғына алға этәрә башлай һәм был хакимдың үҙен һәм власын ауыр эҙемтәләргә алып килә. Будда общинаһы менән тығыҙ бәйләнеш башланғас, ул башҡа йүнәләштәрҙе тотҡандарҙы ҡыуа башлай. Шуға ла был осорҙа буддистарҙың башҡа дин вәкилдәре менән араһы ныҡ ҡатмарлаша. Буддистарҙың үҙҙәре араһында ла ауырлыҡтар була: сығанаҡтар буддизмдың төрлө ағымдарының бәрелеше хаҡында һөйләй. Шуға ла император будда общинаһының бөтөнлөгөн үҙе күҙәтә. Сангха берлеген боҙған монахтарға ҡаршы ҡарар сығара. Уларҙы общинанан ҡыуырға тейеш булалар. Шул уҡ ваҡытта Ашока будда монахтарына будда текстарын ентекләп өйрәнергә ҡуша. Ашока идара иткән мөлдә Паталипутрала Өсөнсө будда соборы үтә. Ашока Һиндостандың империяны нығытыуҙа буддизмдың мөһимлеген аңлаған беренсе хаким була. Эдикттарының ҙур өлөшө монахтарға түгел, ә ябай кешеләргә яҙылған. Шуға ла уның яҙмаларында нирвана, дүрт хәҡиҡәт кеүек махсус төшөнсәләр телгә алынмай. Иң мөһиме — яҙмаларҙың парктик йүнәләшә, император уларҙы «дхарма тураһындағы эдикттар» тип атай. == Империя яҙмышы == Аҙаҡҡы осорға ҡараған будда яҙмаларына ышанһаҡ, идара итеүенең аҙағына Ашока Будда тәғлимәте сәскә атһын өсөн будда общинаһына бай ю-ләктәр яһап, дәүләт ҡаҙнаһын бөлгөнлөккә төшөрә. Был мәлдә тәхет Ашоканың ейәне Сампадиға (Самирати, Сампрати) күсә. Батша ярҙамсылары уға императорҙың мул бүләктәре тураһында әйтә һәм уларҙы кире ҡайтарыуҙы талап итә. Сампади ҡарары менән, Ашоканың бүләктәре общинаға барып етмәй. Власть фактик рәүештә Сампади ҡулына күсә. Ашока быны бик ауыр кисерә, батша булып ҡалһа ла, уның ҡарарҙары хәҙер үҙ көсөн юғалтыуын ул яҡшы аңлай. Сампади джайнизм юлынан барыусы, абруйлы сановниктар уның яҡлы була. Илгә ауыр мәл килә, ихтилалдар ҡабынып тора. Шундай эре бер баш күтәреүҙәр Таксилала теркәлә, дәүләт менән риза булмаусыларҙың төркөмөн урындағы батша етәкләй. Батшаға ҡаршы заговорҙа буддизмға ҡаршы булған Тишьяракшита батшабикә лә ҡатнаша. Иң ҡыҙығы, эдикттарҙың иң аҙаҡҡыларының береһендә ҡарар Ашока тарафынан түгел, ә ошо батшабикә тарафынан бирелә. Ҡарар төрлө бүләктәр хаҡында бара, йәғни, батша менән уның эргә-тирәһендәге чиновниктарҙың араһында конфликт башланған мәсьәләгә ҡағыла. Ашоканың вариҫтары империяның берҙәмлеген һаҡлап ҡала алмай. Сығанаҡтарға ҡарағанда, империя ике — Паталипутралағы үҙәге менән көнсығыш һәм Такислалағы үҙәге менән көнбайыш өлөшкә бүленә. Ашоканың вариҫтары тураһында ла мәғлүмәттәр төрлөсә, шулай ҙа Паталипутрала Сампади йәки Дашаратха батша булған тиергә нигеҙ бар. Дашаратханы ҡайһы бер пурандар (санскрит яҙмаһындағы боронғо һинд әҙәбиәте) Ашоканың улы һәм вариҫы тип иҫәпләй. Ашока кеүек, Дашаратха «Хоҙайҙың яратҡаны» титулын йөрөтә, адживиктарға ярҙам итә, был хаҡта уларға мәмерйәләр бүләк итеүе хаҡындағы эдикттар һөйләй. == Мираҫ == [[Файл:Stupa 1, Sanchi 01.jpg|thumb|Беренсе киле (Санчи)]] Ашока мәрхүм булғандан һуң Маурийҙар империяһы яйлап көсһөҙләнә һәм батшаға ҡаршы эшләү һөҙөмтәһендә б.э тиклем 180 йылда тарҡала. Браминдарға Һиндостандың беренсе берләштереүсеһе, ярым утрауҙы инглиздәр колонизациялай башлағанға тиклем үҙенең ҡулы аҫтына һинд ерҙәренең күпселек өлөшөн йыя алыусы хаҡындағы хәтерҙе юйыу өсөн бер нисә быуат етә. Браминдарҙың дошманлығы шунан ғибәрәт: Ашока аэдикттарында касталар системаһы менән иҫәпләшмәй, индуиз өсөн традицион булған ҡорбан килтетеүҙәрҙе тыя, уның бар идеологияһы брахманизмдың позицияларының абруйын төшөрөүгә йүнәлтелгән. Ашоканың фигураһын 1837 йылда Джеймс Принсеп тарихҡа кире яҙып ҡуя: тап ул колонналарҙағы эдикттарҙы уҡый ала һәм уларҙың авторы тип Ашоканы таный. Хәҙерге заман дәреслектәрендә бөйөк хаким өҫтән генә телгә алына<ref name="bbc"/>, шулай ҙа [[Джавахарлал Неру]] Һиндостандың гербында Сернатрхтағы Ашока колонналарының үрге өлөшөн һүрәтләнеүенә өлгәшә ала. Буддизм динендәге Ҡытай, Цейлон, Камбоджа монархтары Ашоканы үҙҙәре өсөн өлгө тип иҫәпләй. Будда традицияһында ул буддизмдың тәүге баҫҡыстарын төҙөгән һәм Будда диненең изгеләренә ғибәҙәт ҡылыуҙы булдырыусы монарх булараҡ ҡарала. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{refbegin}} * {{citation|last=Singh|first=Upinder|authorlink=|title=A history of ancient and early medieval India : from the Stone Age to the 12th century|date=2008|publisher=Pearson Education|location=New Delhi|isbn=978-81-317-1120-0|url=https://books.google.co.in/books?id=GW5Gx0HSXKUC|ref={{sfnref|Upinder Singh|2008}}}} * {{cite book|last=Ahir|first=D. C.|title=Aśoka the Great|year=1995|publisher=B. R. Publishing|location=Delhi}} * {{cite book|last=Bhandarkar|first=D.R.|title=Aśoka|year=1969|publisher=Calcutta University Press|location=Calcutta|edition=4th}} * Bongard-Levin, G. M. ''Mauryan India'' (Stosius Inc/Advent Books Division May 1986) ISBN 0-86590-826-5 * Chauhan, Gian Chand (2004). ''Origin and Growth of Feudalism in Early India: From the Mauryas to AD 650.'' Munshiram Manoharlal, Delhi. ISBN 978-81-215-1028-8 * {{cite book|last=Durant|first=Will|title=Our Oriental Heritage|url=https://archive.org/details/ourorientalherit0007will|year=1935|publisher=Simon and Schuster|location=New York}} * Falk, Harry. ''Aśokan Sites and Artefacts — A Source-book with Bibliography'' (Mainz : Philipp von Zabern, [2006]) ISBN 978-3-8053-3712-0 * Gokhale, Balkrishna Govind (1996). ''Aśoka Maurya'' (Twayne Publishers) ISBN 978-0-8290-1735-9 * Hultzsch, Eugene (1914). ''The Date of Aśoka,'' The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland (Oct. 1914), pp. 943–951. [http://www.jstor.org/stable/25189238 Article stable URL. ] * Keay, John. ''India: A History'' (Grove Press; 1 Grove Pr edition 10 May 2001) ISBN 0-8021-3797-0 * Li Rongxi, trans. (1993). The biographical scripture of King Aśoka / transl. from the Chinese of Saṃghapāla, Berkeley, CA: Numata Center for Buddhist Translation and Research, ISBN 0-9625618-4-3. * {{cite book|last=Mookerji|first=Radhakumud|title=Aśoka|year=1962|publisher=Motilal Banarsidas|location=Delhi|edition=3rd|url=https://archive.org/details/asokagaekwadlectradh}} * {{cite book|last1=Nikam|first1=N. A.|first2=Richard |last2=McKeon|title=The Edicts of Aśoka|year=1959|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago}} * Sastri, K. A. Nilakanta (1967). ''Age of the Nandas and Mauryas.'' Reprint: 1996, Motilal Banarsidass, Delhi. ISBN 978-81-208-0466-1 * Seneviratna, Anuradha (ed.), Gombrich, Richard; Guruge, Ananda (1994). [https://web.archive.org/web/20120923053250/http://www.buddhanet.net/pdf_file/king_asoka.pdf King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary studies], Kandy: Sri Lanka; Buddhist Publication Society, 1st edition, ISBN 9552400651 * {{cite journal |last=Singh |first=Upinder |date=2012 |title=Governing the State and the Self: Political Philosophy and Practice in the Edicts of Aśoka |journal=South Asian Studies |publisher=University of Delh |volume=28 |issue=2 |pages=131–145 |doi=10.1080/02666030.2012.725581}} * Swearer, Donald. ''Buddhism and Society in Southeast Asia'' (Chambersburg, Pennsylvania: Anima Books, 1981) ISBN 0-89012-023-4 * Thapar, Romila. (1973). ''Aśoka and the decline of the Mauryas. 2nd Edition.'' Oxford University Press, Reprint, 1980. SBN 19-660379 6. * von Hinüber, Oskar. (2010). «Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka?» Journal of the American Oriental Society, 130:2 (Freiburg: 2010), pp. 261–266. * MacPhail, James Merry: «Aśoka», Calcutta: The Associative Press ; London: Oxford University Press 1918 [http://ia700300.us.archive.org/22/items/asokaheritage00macpiala/asokaheritage00macpiala.pdf PDF] (5.9 MB) * {{cite book|last=Rice|first=B. Lewis|title=Inscriptions at Sravana Belgola : a chief seat of the Jains|date=1889|publisher=Mysore Govt. Central Press|url=https://archive.org/details/inscriptionsatsr00rice|location=Bangalore|isbn=|ref=harv}} {{refend}} == Һылтанмалар == * {{ВТ-НЭС|Ашока}} * [http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000015/st008.shtml Маурийская империя при Ашоке — История Индии (Антонова К. А., Бонгард-Левин Г. М., Котовский Г. Г.)] * ''Моханачанд Киранаги.'' [http://dhamma.ru/lib/ashoka/05ashoka.htm Ашока] {{start box}} {{succession box |before=Биндусара |title=[[Маурийҙар империяһы|Маурийҙар хакимдары]] |years=б. э. т. 273—232 |after=Дашаратха}} {{end box}} {{Һайланған мәҡәлә|Дәүләт эшмәкәре}} [[Категория:Шәхестәр:Боронғо Һиндостан]] [[Категория:Маурийҙар]] [[Категория:Непал шәхестәре]] [[Категория:Шәхестәр:Буддизм]] lxiu072k9qoase8hdpsabj9qorciei4 Хип-хоп (музыка жанры) 0 97510 1302582 1206156 2026-08-11T20:00:13Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302582 wikitext text/x-wiki {{Музыкальный жанр | Название = Хип-хоп | Направление = [[популяр музыка]] | Цвет = darkblue | Истоки = фанк, [[диско]], соул, [[регги]], spoken word, [[блюз]] | Возникновение = 1973 йыл, [[Нью-Йорк]] | Расцвет = 1970-се йылдарҙан хәҙергә тиклем | Поджанры = | Производные = [[R&B]], нью-джек-свинг, рэпкор, рэп-метал, ню-метал, кранккор, реггетон, электрохоп, майами-басс, хип-хаус, евродэнс, трип-хоп, тустеп-гэридж, абстракт хип-хоп }} '''Хип-хоп музыкаһы'''<ref>{{cite web| url= http://gramota.ru/slovari/dic/?word=хип-хоп-музыка&all=x|title=Правописание словосочетания «Хип-хоп-музыка» на сайте Грамота.ру| website=gramota.ru |accessdate=2021-02-19}}</ref><ref>{{cite web| url= https://www.intermedia.ru/news/336295|title=Филипп Киркоров победил на «Муз-ТВ 2019» с разными «Цветами настроения» (08.06.19)| website=intermedia.ru |accessdate=2021-02-19}}</ref><ref>{{cite web| url= https://www.kommersant.ru/doc/3249763|title=Рэп под запись. Приложение BattleMe — для любителей хип-хоп-культуры ("Коммерсантъ FM" от 23.08.2017, 00:00)| website=[[Коммерсантъ]] |accessdate=2021-02-19}}</ref> ({{lang-en|hip hop music}}), шулай уҡ рэп музыкаһы ({{lang-en|rap music}})<ref>{{Cite journal |last=Trapp |first=Erin |date=July 1, 2005 |title=The Push and Pull of Hip-Hop: A Social Movement Analysis |journal=[[American Behavioral Scientist]] |volume=48 |issue=11 |doi=10.1177/0002764205277427 |quote=Much scholarly effort has been devoted to hip-hop (also known as rap) music in the past two decades... |page=1482 |s2cid=146340783}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last=Leach |first=Andrew |date=2008 |url=https://www.jstor.org/stable/30163606 |title="One Day It'll All Make Sense": Hip-Hop and Rap Resources for Music Librarians |journal=Notes |volume=65 |issue=1 |pages=9–37 |doi=10.1353/not.0.0039 |issn=0027-4380 |jstor=30163606 |s2cid=144572911}}</ref> булараҡ билдәле — 1970-се йылдарҙа Нью-Йоркта Бронкстың ярлы райондарында йәшәгән афроамерикандар һәм латиндар тарафынан АҠШ-та барлыҡҡа килгән популяр музыка жанры<ref>{{Cite web |url=https://remezcla.com/culture/npr-recognizes-weve-been-here-since-day-1-in-a-latino-history-of-hip-hop/ |title=NPR Recognizes We've Been Here Since Day 1 in ''A Latino History of Hip Hop'' |website=Remezcla |date=April 2, 2015 |author=Andrew S. Vargas |access-date=25 May 2019}}</ref> . Хип-хоп тамырҙарын фанкта эҙләр кәрәк. Әммә үҫешенә башҡа жанрҙар ҙа — [[ритм-н-блюз]], [[соул]], [[джаз]], [[регги]] — йоғонто яһаған.<div>Хип-хоп термины ике һүҙҙән тора — «hip» (ура) һәм «hop» (һикереш).</div> Хип-хоп, музыкаль жанр һәм мәҙәниәт булараҡ, 1970-се йылдарҙа, [[Нью-Йорк]] ҡалаһында, бигерәк тә Бронкста йәшәгән афроамерикан йәштәре араһында, киске уйындар популярлыҡ яулағандан һуң, формалаша. Район киске уйындарында диджейҙар ике проигрыватель һәм диджей микшеры ярҙамында (һуҡма ҡоралдарҙағы соло) популяр йырҙарҙың «брейктарын» уйнайҙар, быны улар «брейктарҙы» бер үк яҙманың ике күсермәһен уйнатыу өсөн эшләйҙәр, уларҙы сиратлап уйнаталар<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/music/2010/jan/11/hey-whats-that-sound-turntablism |title=Hey, what's that sound: Turntablism |first=David |last=McNamee |website=www.theguardian.com |date=January 11, 2010 |publisher=The Guardian |access-date=March 22, 2017}}</ref>. «Брейктар» менән бер рәттән, скретчинг һәм битматчинг кеүек, тёрнтейблизм ысулдары эшләнә, ә биттарҙың өҫтөнән ямай көйҙәре ҡулланыла. Рэп башҡарыу вокаль стиль булараҡ үҫешә, унда артист инструменталь йәки синтезланған һуғыу ярҙамында һүҙҙәрҙе йырланған ритмик ысул менән һөйләй йәки әйтә. 1979 йылға тиклем рэп рәсми рәүештә радио йәки телевидение өсөн яҙҙырылмай, сөнки жанр барлыҡҡа килгән саҡта хип-хопты башҡарыусылар бик ярлы була һәм гетто район сиктәренән тыш уларҙы бер кем белмәй<ref name="Dyson 2007, p. 6">[[Michael Eric Dyson|Dyson, Michael Eric]], 2007, ''Know What I Mean?: Reflections on Hip-Hop'', Basic Civitas Books, p. 6.</ref>. [[Олдскул хип-хоп]] әлеге жанрҙа — тәүге мейнстрим тулҡыны, ул [[диско]] һәм киске уйын текстары йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килә. 1980-се йылдарҙа хип-хоп жанры диверсификация кисерә, уның стиле ныҡлап үсеш ала һәм бөтә донъяға тарала. [[Ньюскул хип-хоп]] был жанрҙың икенсе тулҡынын тәшкил итә, был этап электр тауышы менән байытыла һәм 1980-се йылдарҙың урталарынан алып 1990-сы йылдарҙың урталарына тиклемге осор хип-хоптың алтын дәүере булып һанала. Ошо ваҡытта [[гангста-рэп]] жанры төрө популярлыҡ яулай, ул афроамерикан йәштәренең ярлы ҡала райондарындағы шарттарҙы кәүҙәләндерә. 1990-сы йылдарҙың башында һәм уртаһында Көнсығыш яры хип-хопында [[джи-фанк]] өҫтөнлөк ала, ошо уҡ ваҡытта Көнсығыш яры хип-хопында [[джаз-рэп]], [[альтернатив хип-хоп]] һәм [[хардкор-рэп]] өҫтөнлөклө булалар. Был осорҙа хип-хоп, көньяҡ рэпы һәм Атланта хип-хопы кеүек, башҡа төбәк стилдәре барлыҡҡа килеү сәбәпле диверсификация кисерә. 1990-сы йылдар уртаһында хип-хоп иң табышлы жанр, 1999 йылға ҡарата хип-хоп иң күп һатылған музыкаль жанр булып китә. Хип-хоп жанры 1990-сы йылдар аҙағына — 2000-се йылдар уртаһына популярлыҡ яулай. Ул башҡа популяр жанрҙарға ([[неосоул]], [[ню-метал]] һәм [[заманса ритм-н-блюз|R&B]]) йоғонто яһай. АҠШ-та шулай уҡ [[кранк]], көньяҡ жанры һәм альтернатив хип-хоп кеүек төбәк стилдәре уңыш ҡаҙана, уның башҡарыусыларының уңышы арҡаһында улар мейнстримда нығына башлайҙар. 2000-се аҙағында һәм 2010-се йылдар башында («блогтар дәүере») рэперҙар үҙ музыкаһын онлайн-ысулдар аша тарата һәм социаль селтәрҙәрҙә һәм блогтарҙа популярлыҡ яулауға өлгәшәләр. Гангст-рэп юҡҡа сыҡҡандан һуң, хип-хоп мейнстримы аһәнле, яғымлы йүнәлеш ала. [[Трэп]] һәм [[мамбл-рэп]] жанр төрҙәре 2010-се йылдар уртаһынан алып 2020 йылдар башына тиклем иң популр хип-хоп формаһы булып ҡала. 2017 йылда АҠШ-та хип-хоп иң популяр жанр тип таныла. == Этимологияһы == [[Файл:Afrika Bambaataa and DJ Yutaka (2004).jpg|thumb|left|Afrika Bambaataa DJ Yutaka менән 2004 йылда]] «Хип» һәм «хоп» һүҙҙәре бергә ҡулланылғанға тиклем үк күп йыллыҡ тарихҡа эйә. 1950-се йылдарҙа оло йәштәгеләр үҫмерҙәрҙең йортта үткәрелгән кис уйындарын «хиппит-хоп» тип атай. ({{lang-en|hippity hops}})<ref name="Chang">{{Cite web |lang=en |url=https://medium.com/cuepoint/how-hip-hop-got-its-name-a3529fa4fbf1 |title=How Hip-Hop Got Its Name |first=Jeff |last=Chang |website=Medium |date=2016-04-10 |access-date=2020-12-01}}</ref>. «Хип-хоп» терминын йыш ҡына Grandmaster Flash and the Furious Five төркөмө рэперы Кейт Ковбой ({{lang-en|Keith Cowboy}}) менән бәйләйҙәр<ref name="furious5">{{Cite web |url=http://www.furious5.net/cowboy.htm |title=Keith Cowboy – The Real Mc Coy |date=March 17, 2006 |access-date=January 12, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060317071002/http://www.furious5.net/cowboy.htm |archive-date=March 17, 2006}}</ref>. Әммә Ловбуг Старски, Кит Ковбой һәм диджей Голливуд был терминды музыка «диско-рэп» булараҡ билдәле булған саҡта ҡуллана<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=rGsfXdMRS4c |title=Afrika Bambaataa talks about the roots of Hip Hop}}</ref>. Ковбой был терминды АҠШ армияһына яңы ғына килгән дуҫын мыҫҡыллап, «хип/хоп/хип/хоп» һүҙҙәрен һалдаттарҙың марш ритмына оҡшатырлыҡ итеп йырлағанда барлыҡҡа килгән тип иҫәпләнә<ref name="furious5" />. Һуңынан Ковбой «хип-хоп» каденцияһын үҙенең сәхнә сығыштарына индерә башлай. Мәҫәлән, ул былай тип әйтә алған: «Мин хип-хоп, хиббит, хибби-дибби, хибби-дибби, хип-хип-хоп тип әйттем, ә һин дә туҡтама» ({{lang-en|I said a hip-hop, a hibbit, hibby-dibby, hip-hip-hop and you don't stop}})<ref name="Chang" />. Быны бик тиҙ арала [[The Sugarhill Gang]] «Rapper’s Delight» йырында ҡуллана башлай<ref name="furious5" />. Universal Zulu Nation-ға нигеҙ һалыусы Afrika Bambaataa әлеге терминды беренсе булып субкультураны тасуирлау өсөн ҡуллана<ref>[https://web.archive.org/web/20130719102946/http://www.zulunation.com/hip_hop_history_2.htm Zulunation.com] (cached)</ref>. Әлеге термин музыканы билдәләү өсөн матбуғатта тәүге тапҡыр Кесе Роберт Флиппинго тарафынан ''The New Pittsburgh Courier'' гәзитендә 1979 йылдың февралендә ҡулланыла<ref>{{Cite news|last=Flipping|first=Robert Jr.|date=February 24, 1979|title=If You Funk Us, We'll Funk You|work=New Pittsburgh Courier}}</ref><ref>«hip-hop, n.» OED Online. Oxford University Press, September 2020. Web. 17 September 2020.</ref>, мәҙәниәтте билдәләү өсөн Майкл Холман тарафынан Afrika Bambaataa менән интервьюла ''East Village Eye'' журналы өсөн 1982 йылдың ғинуарында телгә алына<ref>{{Cite book|last=Lawrence|first=Tim|title=Life and Death on the New York Dance Floor, 1980–1983|url=https://archive.org/details/lifedeathonnewyo0000lawr|publisher=Duke University Press|year=2016|isbn=9780822361862|location=Durham, North Carolina|pages=Chapter 21}}</ref>. Артабан терминды шул уҡ йылдың сентябрендә Bambaataa ''The Village Voice''гәзитендәге башҡа интервьюһында ҡуллана<ref>Hagar, Steven. "Afrika Bambaataa’s Hip-Hop, " ''The Village Voice''</ref>, был интервьюны унан, һуңынан, 1984 йылда, хип-хоп тураһында китап яҙған, Стивен Хагер ала<ref>Hager, Steven. Hip Hop: The Illustrated History of [[Break Dancing]], Rap Music, and [[Graffiti]]. St Martins Press, 1984 (out of print).</ref>. «Хип-хоп» һәм «рэп» терминын синоним рәүештә ҡулланырға мөмкинме тигән бәхәстәр бар. Хатта иң белемле яҙыусылар, башҡарыусылар, тыңлаусылар араһында ла яңылышыуҙар булыуы мөмкин<ref name=":1" />. Хип-хоп — 1970-се йылдарҙа Нью-Йорк ҡалаһының Көньяҡ Бронкс ҡалаһында барлыҡҡа килгән мәҙәни хәрәкәт, шул уҡ ваҡытта рэп башҡарыу — төп дүрт элементтың береһе, тигән ҡараш киң таралған<ref name=":1" />. Граффити сәнғәте, брейк-данс һәм диджеинг хип-хоптың башҡа өс мөһим элементтары булып тора. Башлыса күмәк аудитория өсөн баҙарҙа еңелерәк һатылған өсөн рэп музыкаһы хип-хоп мәҙәниәтенең иң билдәле сағылышы тип иҫәпләнә<ref name=":1" />. == Тарихы == === 1970-се йылдар === [[Файл:Kool_Herc.jpg|right|thumb|224x224px|Кул Херк —хип-хопҡа нигеҙ һалыусыларҙың береһе ]] Хип-хоп мәҙәниәте 1973 йылда Бронкстың афроамерикан һәм Латин Америка кварталдарында барлыҡҡа килә.<ref name="toop">David Toop (1984/1991). </ref> Хип-хоп [[Нью-Йорк]] урамдарында дүрт нигеҙҙән торған — MC, диджей, граффити, [[бейеү]]. «Хип-хоп» жанрының килеп сығыуын 1979 йылда,The Sugarhill Gang төркөмөнөң тарихта тәү тапҡыр «Rapper’s Delight» хип-хоп композицияһы сыҡҡас, билдәләйҙәр. === Хип-хоптың үҫеше === 1986—1993 йылдарҙы «хип-хоптың алтын ваҡыты»<ref>[http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=77:12014 Golden Age на] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140405122159/http://www.allmusic.com/explore/style/d12014 |date=2014-04-05 }} Allmusic</ref> тип атайҙар. Хип-хоптың музыкаль йүнәлеш булараҡ үҫеш, эсендә башҡа жанрҙар килеп сыҡҡан ваҡыт. Йырсылар ижадында афроцентризм, сәйәси әүҙемлек һыҙаттары күренә, төрлө стилдәр ҡушыла<ref>[https://archive.is/20120718210444/www.alternet.org/mediaculture/21943.htm ''Scott Till''.]</ref>. Музыканттар джаз, роктың сэмплдарын ҡуллана. == Рәсәйҙәге хип-хоп == Хип-хоп музыка СССР-ға 1980-се йылдарҙа үтеп инә. Беренсе булып «Мальчишник» төркөмө сығыш яһай. Уларҙан һуң [[Bad Balance]], White Hot Ice, DMJ һ.б. төркөмдәр барлыҡҡа килә. Хип-хоп фестивалдәр ойошторола. Рәсәй хип-хоп башҡарыусылары «[[Каста]]», [[Децл]], [[Лигалайз]] ҙур танылыу яулай. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://rapz.ru/stats/5998-hip-hop-v-rossii.html Хип-хоп в России]{{ref-ru}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=Kermit Ernest Campbell |заглавие=Gettin' Our Groove on: Rhetoric, Language, and Literacy for the Hip Hop Generation |язык=en |ссылка=https://books.google.com/books?id=gjsjb0QGCJIC |место= |издательство=Wayne State University Press |год=2005 |pages= |allpages=195 |серия=African American life series |isbn=081432925X |isbn2=9780814329252 |ref=Campbell }} * {{Cite book|title=Can't Stop Won't Stop: A History of the Hip-Hop Generation|год=2005|ссылка=https://archive.org/details/cantstopwontstop00chan|last=Chang|first=Jeff |ref=Chang}} * {{cite book| title = In Search of Africa| last = Diawara| first = Manthia| publisher = [[Harvard University Press]]| year = 1998| isbn = 978-0-674-44611-3| location = Cambridge, Massachusetts| author-link = Manthia Diawara| url = https://archive.org/details/insearchofafrica00diaw |ref=Diawara}} [[Категория:Музыка жанрҙары]] m7t0y48nwrppt84gfn6l11xvi89ftiz Пирамида (архитектура) 0 99271 1302501 1223497 2026-08-11T18:45:31Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302501 wikitext text/x-wiki {{Яҡшы мәҡәлә}} '''Пирамида''' (боронғо Мысыр aahu-t, офоҡ; [[Грек теле|грек.]] πυραμις — pyramis, pyramidos пирамида, πυρα — pyra ут + μιδες — mides урта)<ref>{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/пирамида/Словарь%20изобразительного%20искусства/Пирамиды/|title=Пирамиды|description=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства|accessdate=2012-03-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/68Alqy3yg|archivedate=2012-06-04}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/68Alqy3yg?url=http://slovari.yandex.ru/%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0/%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C%20%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%25 |date=2012-06-04 }}</ref>) — пирамида кеүек архитектура ҡоролмаһының киң таралған формаһы, бик һирәк утилитар функцияға эйә. [[Боронғо донъя]]ның төрлө мәҙәниәттәре тарафынан ҡорамдар йәки монументтар сифатында төҙөлгән бик күп пирамидалар билдәле. Иң ҙур пирамидаларға Мысыр пирамидалары (иң бейектәре) һәм Латин Америкаһының ([[ацтектар]], [[Майя (цивилизация)|Майя]], Теучитлан традицияһы) Колумбҡа тиклемге цивилизация пирамидалары инә. 1997 йылда Андаларҙа табылған Норте-Чико мәҙәниәте пирамидалары, күрәһең, Боронғо Мысырҙыҡына ҡарағанда йәшерәктер<ref name="Dating">{{cite journal | last = Haas | first = Jonathan | coauthors = Winifred Creamer, Alvaro Ruiz | date = 23 December 2004 | title = Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru | journal = Nature | volume = 432 | issue = | pages = 1020-1023 | doi = 10.1038/nature03146 | accessdate = 2007-01-31}}</ref>. Дәүмәле буйынса бәләкәйерәк һәм аҙ билдәле пирамидалар [[Нубия]]ла (Мероэ) һәм [[Рим]]да (Цестий пирамидаһы) һаҡланған. Норвегия тикшеренеүсеһе [[Тур Хейердал]] Тенерифе утрауындағы (Гуимар пирамидалары) һәм [[Мальдив утрауҙары]]ндағы аҙ габаритлы ҡоролмаларҙы пирамида тип атай. Күптән түгел төҙөлгән пирамидаларҙан [[Париж]]да [[Лувр|Лувр пирамида]]һы, [[Астана]]ла [[Тыныслыҡ һәм татыулыҡ һарайы|Тыныслыҡ пирамидаһы]] һәм Рәсәйҙә Аслыҡ пирамидаһы. == Боронғо пирамидалар == === Месопотамия === Зиккура́т (вавилон һүҙе ''sigguratu'' — «түбә», шул иҫәптән «тау түбәһе») — Боронғо [[Месопотамия]]ла шумер, ассирия, вавилон һәм эламск архитектураһы өсөн хас булған күп баҫҡыслы ғибәҙәт йорто. Тәүратты өйрәнеүсе ғалимдарҙың ҡайһылары Вавилон башняһын төҙөү тураһындағы легендала Месопотамияла зиккурат тип аталған бейек ҡорам-башнялар төҙөү араһында бәйләнеш күҙәтә<ref>William W. Hallo. ''Origins: The Ancient Near Eastern Background of Some Modern Western Institutions''. Brill Academic Publishers, 1996. Page 279.</ref>. === Мысыр === [[Файл:Gizeh Cheops BW 1.jpg|[[Хеопс пирамидаһы]] |thumb]] [[Мысыр]] пирамидалары — [[Боронғо Мысыр]]ҙың бөйөк [[архитектура]] һәйкәлдәре. Улар араһында [[донъяның ете мөғжизәһе|«донъяның ете мөғжизәһе»]]нең береһе булған — [[Хеопс пирамидаһы]] һәм "донъяның яңы ете мөғжизәһе"нә лайыҡлы кандидат — Гиза пирамидаһы бар. Пирамидалар пирамидаль формалағы ҙур таш ҡоролманы тәшкил итә. Улар Боронғо Мысыр фараондары өсөн кәшәнә булып тора. Грек теленән алынған «пирамида» һүҙе күп ҡырлы тигәнде аңлата. Ҡайһы бер тикшеренеүселәрҙең фекеренсә, бойҙайҙың ҙур өйөмө пирамиданың прообразы булып тора. икенселәрҙең фекеренсә, был һүҙ пирамида формаһындағы иҫкә алыу бәлешенең атамаһынан килеп сыҡҡан. Мысырҙа барлығы 118 пирамида табылған<ref>[http://dsc.discovery.com/news/2008/11/11/pyramid-egypt.html Discovery News: New Pyramid Found in Egypt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090806092414/http://dsc.discovery.com/news/2008/11/11/pyramid-egypt.html |date=2009-08-06 }} (11 ноября 2008 г.)</ref> (на ноябрь 2008 года). Мысыр пирамидалары араһында Джосер пирамидаһы менән Һыныҡ пирамидаһы айырылып тора: Джосера пирамидаһының баҫҡыстары күп булһа, һыныҡ пирамида, легенда буйынса, фараон Снофруҙың вафатынан һуң, төҙөлөштө тиҙерәк тамамлау өсөн, махсус рәүештә шулай төҙөлә. Сөнки ул быуаттарҙағы технологиялар менән бик ҙур булмаған пирамидаларҙы төҙөү ҙә бер нисә тиҫтә йылға һуҙылған. [[Хеопс пирамидаһы]] өс мең йылдан ашыу донъяның иң бейек ҡоролмаһы титулын һаҡлап килә, сөнки техника камил булмағанлыҡтан, башҡа илдәрҙә төҙөлгән пирамидалар бары тик билдәле бер бейеклеккә генә еткән, беренсенән, таш әҙ булған, икенсенән, был илдәрҙә йәшәүселәр физика буйынса аҙыраҡ белгән, өсөнсөнән, төҙөлөш майҙаны сифатында ҡом булмаған, ә ғалимдар иҫәпләүенсә, ҡомһоҙ майҙанда пирамида төҙөүе бөтөнләй мөмкин түгел. === Судан === [[Судан]]да (боронғо Нубия) батшаларҙың һәм батшабикәләрҙең кәшәнәһе булып хеҙмәт иткән 220 самаһы пирамида булған<ref>{{cite book | title = Nubian Pharaohs and Meroitic Kings: The Kingdom of Kush | author = Necia Desiree Harkless | publisher = AuthorHouse | year = 2006 | isbn = 1425944965 | url = http://books.google.com/?id=6PrmTAKiy0QC&pg=PA153&dq=nubian+pyramids+kings++tomb }}</ref>. === Нигерия === [[Нигерия]]ла иң бейектә йәшәй тип һаналған Ала (''Ala/Uto'') Аллаһы хөрмәтенә балсыҡ пирамидалар төҙөлгән. Улар даими реконструкция талап итә<ref>Basden, G. S(1966). Among the Ibos of Nigeria, 1912. Psychology Press: p. 109, ISBN 0-7146-1633-8</ref>. === Греция === [[Греция]] пирамидалары — Арголидала табылған бер нисә структура. Уларҙың тәғәйенләнеше тураһында бер нисә күҙаллау йәшәй<ref>Louis E. Lord, Watchtowers and Fortresses in Argolis, American Journal of Archaeology, Vol. 43, No. 1 (January — March, 1939), pp. 78-84 [http://links.jstor.org/sici?sici=0002-9114%28193901%2F03%2943%3A1%3C78%3AWAFIA%3E2.0.CO%3B2-D&size=LARGE]</ref>. Есть упоминание пирамиды II быуат пирамидаһы — һалдаттарҙың ҡәберлеге тураһында иҫкә алынған сығанаҡ бар<ref>{{cite book|title=Archaeological Fantasies: How Pseudoarchaeology Misrepresents the Past and Misleads the Public|url=https://archive.org/details/archaeologicalfa0000unse_e5v3|year=2006|publisher=Routledge|isbn=978-0415305938|author=Mary Lefkowitz|authorlink=Mary Lefkowitz|editor=Garrett G. Fagan|page=[https://archive.org/details/archaeologicalfa0000unse_e5v3/page/188 188]|chapter=Archaeology and the politics of origins}}</ref>. === Испания === [[Файл:Güímar BW 3.JPG|thumb|Гуимар пирамидалары]] Гуи́мар пирами́далары ({{lang-es|Pirámides de Güímar}}) — [[Канар утрауҙары]]на ингән Тенерифе утрауының көньяҡ-көнсығыш ярында урынлашҡан Гуимар ҡалаһындағы алты баҫҡыслы пирамида. Ғалимдар фекеренсә, был ҡоролмалар урындағы [[фермер]]ҙар тарафынан өйөлә, йәғни улар ер һөргәндә килеп сыҡҡан таштарҙы баҫыу ситенә һалып барған. Был Канар утрауҙарында, бигерәк тә [[XIX быуат]]тың икенсе яртыһында киң таралған тәжрибә була. Урындағы халыҡ әйтеүенсә һәм боронғо рәсемдәрҙә һүрәтләнеүенсә, бындай пирамидалар утрауҙың күп урындарында булған, әммә бер файҙаһыҙ булғанлыҡтан юҡ ителгән йәки арзан төҙөлөш материалы булараҡ файҙаланылған. Гуимарҙа туғыҙ пирамида булған, шуларҙың алтыһы ғына һаҡланған. [[1991 йыл]]да үҙенең бәхәсле теориялары менән билдәлелек алған сәйәхәтсе [[Тур Хейердал]] пирамидаларҙы өйрәнеп, уларҙың ябай таш булмағанлығын белдерә. Мәҫәлән, пирамидаларҙың мөйөштәрендәге таштарҙы эшкәртеү эҙҙәре, шулай уҡ пирамидалар аҫтындағы ерҙең тигеҙләнеүе быны раҫлай. Материал да урындағы баҫыуҙарҙа табылған түңәрәк һарыҡташ түгел, ә лава киҫәктәре. Хейердал шулай уҡ пирамидаларҙың астрономик йүнәлеше тураһындағы фекере менән дә сығыш яһай. Ул Канар утрауҙары борон Америка менән Урта диңгеҙ буйы араһындағы туҡталыу урыны булыуы тураһындағы теорияны тәҡдим итә. Ысынлап та, ошо ике ҡитға араһындағы иң тиҙ маршрут тап Канар утрауҙары аша үтә — был юлды [[Христофор Колумб]] та файҙалана. [[1970 йыл]]да Хейердал Төньяҡ Африка менән [[Кариб диңгеҙе]] араһында суднолар йөрөүе мөмкин булыуын раҫлап, Марокконан [[Барбадос]]ҡаса боронғо ысул менән — папирус кәмәләрҙә йөҙөп үтә<ref>Juan Francisco Navarro Mederos: ''Arqueología de las Islas Canarias", in: Espacio, Tiempo y Forma, Serie I, Prehistoria y Arqueología, Bd. 10, 1997, S. 467.''</ref><ref>Antonio Aparicio Juan/César Esteban López, ''Las Pirámides de Güímar: mito y realidad''. Centro de la Cultura Popular Canaria, La Laguna 2005, ISBN 978-84-7926-510-6, p. 35-52.</ref><ref>Antonio Aparicio Juan/César Esteban López, ''Las Pirámides de Güímar: mito y realidad''. Centro de la Cultura Popular Canaria, La Laguna 2005, ISBN 978-84-7926-510-6, p. 30-31.</ref>. === Ҡытай === Боронғо [[Ҡытай]]ҙың ҡурғандары — Чжоу, Чжао, Цинь, [[Хань (династия)|Хань]], [[Суй династияһы|Суй]], [[Тан династияһы|Тан династияларының]] һәм [[Мин империяһы]]ның беҙҙең эраға тиклем V быуаттан алып беҙҙең эраның [[XVII быуат]]ына тиклем хакимлек итеүселәренең һәм башҡа арҙаҡлы вәкилдәренең ҡәберлектәре. Ҡытай императоры [[Цинь Шихуанди]]ҙың хәҙерге [[Сиань]] ҡалаһынан алыҫ булмаған ерҙә урынлашҡан ғәйәт ҙур кәшәнәһе пирамида формаһына эйә. Боронғо Ҡытай тарихын өйрәнеүсе [[Сыма Цянь]]дың был ҡоролманы ентекләп ҡылыҡһырлауы һаҡланған. Ул периметры 2,5 километр булған<ref>Всеобщая история архитектуры, Том 1. «Архитектура Древнего мира». Москва, 1970 год. с.427, 451</ref> бейеклеге 166 метрға еткән убаны хасил итә. [[Файл:Xi'an location.png|280px|thumb|<center>Сиань ҡалаһының карталағы күренеше</center>]] [[XXI быуат]] башына яҡынса йөҙгә яҡын ошондай ҡомартҡы билдәле. Уларҙың күпселеге Шэньси провинцияһының [[Сиань]] ҡалаһынан 100 километр радиуста табылған. Сиань боронғо замандарҙа [[Чанъань]] исемен йөрөткән, [[Хань (династия)|Көнбайыш Хань]], Суй һәм Тан династиялары ваҡытында империяның [[баш ҡала]]һы булған. Популяр баҫмаларҙа һәм телевизион фильмдарҙа был ҡоролмалар йола буйынса «пирамида» тип йөрөтөлә. Ҡытайҙа табылған бындай ҡоролмаларҙың тәүгеләре хуншаньдарҙың неолит мәҙәниәтенә [[Хуншань (культура)|хуншань]] йәғни беҙҙең эраға тиклем 4700—2900 йылдарға ҡарай. Улар Пекин ҡалаһынан төньяҡта, Эске Монголия автономлы районында (Аохан-Ци округы) һәм [[Ляонин]] провинцияһында урынлашҡан. Улар ҡәберҙәр өҫтөндәге түңәрәк йәки квадрат формалағы таш ҡоролмалар, икенсе төрлө әйткәндә, ябай таш өйөмдәре. Шул уҡ ваҡытта төҙөлөштәре йәһәтенән ҡатмарлыраҡ таш ҡоролмаларҙың булыуы ла билдәле, улары инде тағы ла һуңыраҡ барлыҡҡа килгән приамидалы кәшәнәләрҙең алдағы өлгөләре([[:en:Niuheliang#Pyramidal structure|''Pyramidal structure'']]). Бар яҡтан да яҡшы ғына һаҡланып ҡалған пирамида табылыуы хаҡында ҡытай матбуғаты [[2001 йыл]]да хәбәр итә. Ул Аохань-Ци округына ҡараған Сиджази ҡалаһынан бер километр алыҫлыҡтағы тауҙа урынлашҡан. Трапецияға оҡшаш өс баҫҡыслы ҡоролманың бейеклеге 30 метрға яҡын булһа, нигеҙендәге киңлеге 15 метрға тиң.<ref>''Коппенс Ф.'' Новая эра пирамид / Пер. с англ. — Смоленск: Русич, 2010. — С. 197, 198. — (Историческая библиотека). — ISBN 978-1-84694-046-0 {{ref-en}}, ISBN 978-5-8138-0958-3 {{ref-ru}}.</ref> [[Файл:Tomb of Emperor Qin Shi Huang.jpg|280px|thumb|<center>[[Цинь Шихуанди]] ҡәберендәге ҡурған</center>]] Сиань ҡалаһы янындағы пирамидаларға килгәндә инде, [[Европа]]ла улар хаҡында [[сәйәхәт]]селәрҙең юлъяҙмаларынан билдәле була: 1667 йыл — иезуит Афанасий Кирхерҙың ''China monumentis Illustrata'' исемле [[китап|китабы]] донъя күрә; [[1908 йыл]] — Артур де Карл Соуэрби менән Роберт Стирлинг Кларк был тарафтарға махсус экспедиция ойоштора; [[1912 йыл]] — [[Австралия]] сауҙагәрҙәре Фрэд Мейер Шродер менән Оскар Мэман Ҡытайҙың ошо төбәгенә барып ҡайта; [[1913 йыл]] — [[Франция|француз]] табибы, этнограф, археолог, яҙыусы һәм шағир Виктор Сегален телгә алынған ҡомартҡыларҙы күрергә сәйәхәт ҡыла. Һүҙ ыңғайына Ҡытайҙың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан Синьцзян-Уйғур автономлы районындағы кирбестән һалынған эре кәшәнәләр булғанлығы тураһында ла әйтеп китергә кәрәк, тик улар пирамида формаһында түгел. Был серле объекттар тураһында [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң тағы ла хәбәрҙәр ҡуйыра. Уларҙың тәүгеһе [[1947 йыл]]да баҫылып сыға һәм [[АҠШ|АҠШ Хәрби-Һауа Көстәре]] полковнигы һәм «Транс Уорд Эйрлайн» компанияһының Алыҫ Көнсығыш бүлеге директоры ''Морис Шихан'' докладына бәйле була. Ул Сиань ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә яҡынса 65 километр алыҫлыҡта ятҡан Цинблин һырты итәктәрендәге үҙәндә ғәйәт ҙур «Аҡ пирамида», шулай уҡ тағы ла бәләкәйерәк пирамидалар һәм ҡалҡыулыҡтар табыуы тураһында хәбәр итә. Быға тиклем билдәле булған кәшәнәләрҙең күптәре Сиань ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш йүнәлештәре менән сикләнгән секторҙа, тик аҙҙары ғына башҡа тарафтарҙа урынлашҡан була. Приамидаларҙы төрлө фантастик нескәлектәр менән һүрәтләп, Морис Шихан уларҙың [[Мысыр]] приамидаларынан күпкә бәләкәйерәк икәнлеген билдәләй һәм яҡынса бейеклеген 1000 фут, нигеҙҙәре оҙонлоғон 1500 фут тип әйтә, һуңыраҡ хаталаныуына һылтанып, бейеклекте 500 футҡа төшөрә. Йәнәһе был пирамида тип шул уҡ 1947 йылда баҫылған икенсе фотоһүрәттә ғәмәлдә быға тиклем билдәле «Маолин мавзолейы» булып сыға. ''Брюс Кейси'' үҙенең һуңыраҡ нәшер иткән китабында пирамидаларҙы тәүге асҡан осоусыны «Джеймс Гауссман» тип атауы бөтә был тарихты тағы ла ҡатмарландыра. [[Файл:Han Yang Ling 04.JPG|280px|thumb|<center>Янлин мавзолейы —император Цзин-ди кәшәнәһе</center>]] «Һалҡын һуғыш» йылдарында [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] көнбайыш сәйәхәтселәре өсөн ғәмәлдә ябыҡ була. [[1978 йыл]]да [[Яңы Зеландия]] авторы Брюс Кейси<ref>В 1983 г. выпустил книгу на эту тему «Мост в бесконечность» (''The Bridge to Infinity'').</ref> Ҡытай властарынан пирамидалар хаҡындағы һорауына уларҙың «пирамида түгел, ә ҡәберле ҡалҡыулыҡтар йә [[Хань (династия)|Көнбайыш Хань]] династияһы императорҙарының кәшәнәләре, һәм улар әлегә бик аҙ тикшерелгән» тигән рәсми яуап алыуға өлгәшә. Бынан тыш улар [[йыһан]]дан Американың шпион спутниктарына бик асыҡ күренгән була. 1994 йылда Германия операторы һәм яҙыусыһы Хартвиг Хаусдорф<ref>Автор книги «Белая пирамида» (''Die Weisse Pyramide'').</ref> Европа вәкилдәренән беренсе булып Ҡытай пирамидаларын барып күреүгә өлгәшә. Быға ҡәҙәр ул бары тик тейешле фотоһүрәттәр күрһәтеп кенә Ҡытай ғалимдарының пирамидалар юҡлығын раҫлауын еңә ала<ref>''Коппенс Ф.'' Новая эра пирамид / Пер. с англ. — Смоленск: Русич, 2010. — С. 169—175. — (Историческая библиотека). — ISBN 978-1-84694-046-0 {{ref-en}}, ISBN 978-5-8138-0958-3 {{ref-ru}}.</ref><ref>[http://www.philipcoppens.com/china_pyr.html China’s Great Pyramids Controversy, Philip Coppens, 26. Juni 2008].</ref> === Корея === [[Корея ярымутрауы]] территорияһындағы боронғо пирамида өлгөһө булып полководец Чангун "Чангунчхон"дың 412 йыл менән билдәләнгән кәшәнәһе тора. Мавзолей дөйөм бейеклеге 11,3 метр тәшкил иткән ете баҫҡыстан тора. Пирамиданың нигеҙе дәүмәле — 29,3 метрға 29,3 метр<ref>Всеобщая история архитектуры, Том 1. «Архитектура Древнего мира». Москва, 1970 год. с.427, 441</ref> === Үҙәк Америка === Мезоамерикан пирамидалары — ҡағиҙә булараҡ, Боронғо Мысыр пирамидаларына ҡарағанда Месопотамияның зиккураттарына оҡшағаныраҡ, түбәһендә ҡорамы булған баҫҡыслы структура. Үғәк Американың иң ҙур пирамидаһы — Бөйөк Чолулы пирамидаһы күләме буйынса донъяла иң ҙурҙарҙан иҫәпләнә. [[Мексика]] пирамидалары бик йыш кешеләрҙе ҡорбанға килтереү урыны сифатында файҙаланылған. [[Ацтектар]]ҙың мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 1487 йылда Теночтитлан Бөйөк пирамидаһын ҡабаттан изгеләндереү өсөн дүрт көн эсендә 80400 кеше ҡорбанға килтерелә<ref>«[http://www.latinamericanstudies.org/aztecs/sacrifice.htm The Enigma of Aztec Sacrifice]». ''Natural History'', April 1977. Vol. 86, No. 4, pages 46-51.</ref>. Тағы ла боронғораҡ пирамидаларҙың береһе булып Мехико үҙәнендә урынлашҡан, йәше беҙҙең эраға тиклем 500 йыл менән билдәләнгән Куикуилько пирамидаһы иҫәпләнә. Тәүҙә ул түңәрәк ике баҫҡыстан тора. Аҫтағыһының дивметры 135 метрға етә. Һуңынан тағы ла ике баҫҡыс өҫтәлә һәм ҡоролманың бейеклеге 20 метрға етә. Пирамиданың түбәһендә миһрап урынлаштырыла, уға көнсығыштан һәм көнбайыштан ике баҫҡыс менә. Конструкцияһы яғынан пирамида балсыҡ менән нығытылған ҙур таштарҙан ғибәрәт. Теотиуакан ауылында ҡаланың ғибәҙәт үҙәге булдырыла һәм унда пирамидаларҙың тотош комплексы күтәрелә. Уларҙың иң ҙуры [[Ҡояш пирамидаһы]] була. Уның дәүмәле 210-ға 220 метр, дүрт һикәлтәһе бар, дөйөм бейеклеге 65 метр тирәһе. Пирамида адобдан төҙөлә һәм һарыҡташтар менән йөҙләнә. Ҡояш пирамидаһы ансамблдең тотош композицияһын билдәләй. Бик күп бәләкәй пирамидалар, шулай уҡ ике ҙур [[Ай пирамидаһы]] һәм Кетцалькоатль пирамидаһы төҙөлә. Һуңғы икәүһенең конструкцияһы Ҡояш пирамидаһыныҡы менән сағыштырғанда күпкә камиллаша, уларҙың үҙәге рәшәткәле система рәүешендәге туфтан күтәрелә, һуңынан ул бут ташы һәм балсыҡ иҙелмәүе менән тултырыла<ref>Всеобщая история архитектуры, Том 1. «Архитектура Древнего мира». Москва, 1970 год. с.450, 451</ref>. === Төньяҡ Америка === [[Файл:Chromesun kincaid site 01.jpg|thumb|Индеетарҙың пирамидалары]] Боронғо Төньяҡ Американың бик күп Колумбҡа тиклемге [[индеецтар]] йәмғиәте ҙур пирамидаль мтруктуралар төҙөгән. Улар араһында иң ҙуры һәм иң билдәлеһе — Монкс-Маунд, уның нигеҙе Гизалағы Бөйөк пирамиданыҡынан да ҙурыраҡ. Пирамидалар, күрәһең, халыҡтарҙың дини тормошонда мөһим роль уйнаған, уларҙың юлбашсыларҙың йорто, кәшәнәһе, бейеү майҙандары һ.б. маҡсатта файҙаланыуы документтар менән нығытылған<ref name="PLATFORM">{{cite journal|chapter=Higher Ground: The Archaeology of North American Platform Mounds|author1=Owen Lindauer|author2=John H. Blitz2|url=http://anthropology.ua.edu/reprints/18.pdf|accessdate=2011-11-02|journal=Journal of Archaeological Research|volume=5|number=2|year=1997}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415101152/http://anthropology.ua.edu/reprints/18.pdf |date=2012-04-15 }}</ref><ref name="HANDBOOK">{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=3JH-TPFjLk4C&pg=PA741&lpg=PA741&dq=construction+of+platform+mounds&source=bl&ots=Wb9w0LOPGS&sig=3_60xUNoYdS7E-pcIQQJTl0YwJM&hl=en&ei=892nTorRKOWvsQLtzamuDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CFIQ6AEwBjgK#v=onepage&q=construction%20of%20platform%20mounds&f=false|title=Handbook of North American Indians : Southeast |author=Raymond Fogelson|publisher=Smithsonian Institution|date=September 20, 2004|isbn=978-0160723001|page=741}}</ref><ref name="FLORIDAANTHRO">{{cite journal|journal=Florida Anthropologist|title=The Etowah Site, Mound C :Barlow County, Georgia|author1=Henry van der Schalie|author2=Paul W. Parmalee|volume=8|date=September 1960|pages=37–39|url=http://ufdc.ufl.edu/UF00027829/00135/1j}}</ref>. === Рим империяһы === Це́стий пирами́даһы ({{lang-it|''Piramide di Caio Cestio'' или ''Piramide Cestia''}}) — [[Рим]]дәге Сан-Паоло ҡапҡалары эргәһендә Авентиндағы дөрөҫ булмаған пирамида формаһындағы [[Боронғо Рим]] мавзолейы. Цестий пирамидаһы Римдә берҙән-бер генә түгел. Дәүмәле буйынса ҙурыраҡ ҡоролма XVI быуатҡа тиклем [[Ватикан]]да һаҡлана. Быуат уртаһында Цестий пирамидаһында — Рем, ә Ватикан пирамидаһында уның туғаны Ромул ерләнгән тигән фараз йәшәй. Был хаҡта [[Франческо Петрарка|Петрарка]] яҙа. Бары тик папа Александр VII бойороғо буйынса 1660 йылдарҙағы ҡаҙыныу эштәре барышында пирамидаға инеү блы асыла һәм статуялар нигеҙендә уларҙы күтәреү шарттарын раҫлаусы фрескалар һәм мәрмәр яҙыуҙар табыла. Рим эпохаһының тағы бер пирамидаһы Францияла, Фаликон<ref>Henri Broch (1976), [http://books.google.com/books?id=W0iSGQAACAAJ&dq=intitle:myst%C3%A9rieuse+intitle:pyramide&lr=&as_brr=0&ei=VcKjSKrAJ5H2sQOQqemdBQ ''La mystérieuse pyramide de Falicon''], Éditions France-Empire, ISBN B0000E80JW</ref> эргәһендә һаҡланып ҡала. === Урта быуат Европаһы === [[Файл:Oviedo-Catedral.JPG|thumb|right|250px|Овьедо соборы]] Пирамидалар биналарҙың архитектура элементы булараҡ [[Урта быуаттар|урта быуат]] [[Европа]] тарихында киң ҡулланыла (мәҫәлән, Овьедо соборында). === Көньяҡ Азия === [[Һиндостан]]да бик күп пирамидаль ҡорамдар төҙөлә (ҡарағыҙ гопура); уларҙың ҡайһы берҙәре, мәҫәлән, Махабодхи, ЮНЕСКО исемлегенә индерелгән. [[Индонезия]]ла Боробудур комплексы пирамида формаһына эйә. Уның өс кимәле өс сфера торған урынды символлаштыра — Камадхату (теләк сфераһы), Рупадхату (форма сфераһы) һәм Арупадхату (формаһыҙ сфера)<ref>Tartakov, Gary Michael. Lecture notes for Asian Art and Architecture: Art & Design 382/582. Iowa State University. Draws heavily from Sherman Lee’s ''History of Far Eastern Art, 5th d.''[http://www.public.iastate.edu/~tart/arth382/lecture17.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150131214521/http://www.public.iastate.edu/~tart/arth382/lecture17.html |date=2015-01-31 }} accessed 21 May 2006</ref>. === [[Перу]] === Карал пирамидалары ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/1269 Sacred City of Caral-Supe — UNESCO World Heritage Centre]</ref>. == Хәҙерге пирамидалар == Хәҙерге заманда ла пирамидалар төҙөү дауам ителә. Мәҫәлән, [[Лувр]] пирамидаһы, [[Тыныслыҡ һәм татыулыҡ һарайы]], [[Калифорния университеты]] стадионы, Мемфистағы спорт-күңел асыу комплексы, [[Лас-Вегас]]тағы «Луксор» ҡунаҡхана-казиноһы, шул иҫәптән Рәсәйҙә «Форум» Мәскәүҙәге «Экспоүҙәк» Үҙәк күргәҙмәләр комплексы һәм Ҡаҙандағы мәҙәни-күңел асыу комплексы һ.б. кеүек ҙур, шулай уҡ Трансамерика, Рюгён ҡунаҡханаһы һ.б. кеүек һуҙылған формалағы пирамидалар төҙөлгән. Пирамидалар[һәйкәл булараҡ та күтәрелә — мәҫәлән, Карлсруэ пирамидаһы, Ҡаҙан ҡамауҙа ҡалғанда башын һалыусыларға һәйкәл. [[Файл:Comparison of pyramids.svg|350px|thumb|Төрлө боронғо һәм хәҙерге донъяның эре пирамидаларын сағыштырыу]] [[Лувр|Луврға ингәндәге конструкциялар]]ҙа пирамида формаһын файҙаланыу отошло. Ҡоролма ҡорос каркастан эшләнгән һәм быяла менән тултырылған. Пирамида 21 мм ҡалынлығындағы 603 [[ромб]] һәм 70 [[өсмөйөш]] быяланан тора<ref>[http://www.glassonweb.com/articles/article/94 Данные о пирамиде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020112004520/http://www.glassonweb.com/articles/article/94/ |date=2002-01-12 }}</ref>. [[Хеопс пирамидаһы|Мысырҙың донъя мөғжизәһе]] формалары менән илһамланған америка архитекторы [[Бэй Юймин]] XX быуаттың 80-се йылдары башында [[Франция]] президенты [[Франсуа Миттеран]] тарафынан Луврҙы модернизациялауға бәйле ҡатмарлы мәсьәләне пирамида формаһы ярҙамында хәл итә. Пирамиданың дүрт яғы ер аҫты коридорҙары йүнәлешен символлаштыра, ә берегеү формаһы матдилыҡтан — рухиәткә, ерҙән йыһанғаса булған юлға ишара. Шул уҡ ваҡытта конструкцияларҙың еңеллеге Луврҙың архитектура ансамблен ҡатмарлаштырмай һәм үҙенә артыҡ иғтибар талап итмәй<ref>''Сартан М. Н., Сартан Я. Н.'' [http://www.travel-journals.ru/Paris/architecture/pyramide/pyramide.htm Прогулки по Парижу.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140113172248/http://www.travel-journals.ru/Paris/architecture/pyramide/pyramide.htm |date=2014-01-13 }} — Вокруг света, 2010 г. ISBN 978-5-98652-309-5</ref>. Замандың тағы бер ғәҙәти булмаған пирамидаль конструкцияһы булып [[Невада]] штатындағы Парадайз ҡунаҡханаһы һәм казиноһы тора. 1993 йылда асылған ҡунаҡхана үҙенең формаһы арҡаһында Лас-Вегас-Стрипта иң күренекле ҡоролмаларҙың береһе булып ҡала. Бина 30 ҡатлы, ҙур [[казино]]лы (11000 квадрат метр) отелде тәшкил итә. Пирамиданың бейеклеге 111 метр, нигеҙенең майҙаны 4,45 гектар. Ул "гибрид мөғжизәле архитектура"ның (Hybrid Fantasy Architecture)<ref>Shelly Errington. The Death of Authentic Primitive Art and Other Tales of Progress. University of California Press, 1998, стр. 191</ref> сағыу вәкиле булып тора. Был стилдең үҙенсәлеге — классик популяр һәм еңел танылған формаларҙы ҡулланыуҙа. Шул уҡ ваҡытта төҙөлгән ҡоролмалар бик ҙур һәм улар ҙур финанс сығымдары талап итә. Бөтөн донъяға билдәле булған пирамиданың формаһын файҙаланыу, атама (Луксор — Мысырҙа үҙенең иҫтәлекле урындары менән билдәле туристик мәккә) — былар барыһы ла пирамида эсендә урынлашҡан ҡунаҡхана, казино һәм коммерция предприятиеһын рекламалау маҡсатында талап ителгән башҡа урындарға иғтибар йәлеп итеүгә йүнәлтелгән. Америка Луксоры менән был планда [[Ҡазан]]дағы «Пирамида» мәҙәни-күңел асыу комплексы ла оҡшаш. 31,5 метр бейеклектәге һәм дөйөм майҙаны 14400 квадрат метр булған ете кимәлле был бина 2500 кешене һәм 500 хеҙмәткәрҙе һыйҙыра. Унда 1375 квадрат метр майҙанлы ике кимәлле төп концерт залы бар. «Пирамида» эргәһендә «Мираж» ҡунаҡханаһы урынлашҡан һәм улар ҡалала беренсе шәхси инвестицияның эре проекты булараҡ, «ТАИФ» холдингы тарафынан төҙөлгән. Пирамиданың боронғо формаһы хай-тек стилендә тормошҡа ашырылған, уның функциональ тәғәйенләнеше күп төрлө — комплекста ҡала, республика, Рәсәй һәм донъя кимәлендәге рәсми-дәүләт, мәҙәни-йәмғиәт һәм спорт ярыштары уҙа. <gallery> Файл:Walter Pyramid.jpg| [[Калифорния|Калифорния]]лағы волейбол-баскетбол стадионы Файл:Luxor Hotel.jpg|[[Лас-Вегас]]тағы «{{нп3|Луксор (Лас Вегас)|Луксор||Luxor Las Vegas}}» ҡунаҡханаһы Файл:Architektura kazan.JPG|[[Ҡаҙан]]дағы «Пирамида» мәҙәни-күңел асыу комплексы File:IMAX 3D Eilat.jpg|[[Эйлат]]тағы ([[Израиль]]) IMAX кинотеатры </gallery> == Пирамидалар башҡорт әҙәбиәтендә == Шағирә [[Гүзәл Ситдиҡова]]ның «Мәр» тигән поэмаһында боронғо архитектура ҡоролмалары — [[Мысыр]] пирамидалары һәм совет йәмғиәте үҫешендәге кинәйәле мәғәнәләге пирамидалар, Мавроди барлыҡҡа килтергән финанс пирамидалары образдары һүрәтләнгән. Мәр<ref>[https://bigenc.ru/archeology/text/3140242 Пирамида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727092711/https://bigenc.ru/archeology/text/3140242 |date=2020-07-27 }}</ref> — боронғо мысырса «пирамида» тигәнде аңлата<ref>Гүзәл Ситдиҡова. Ағып килә мәңгелек. «Мәр» (поэма) -Өфө, «Китап», 2019, 297—311 бб. — ISBN 978-5-295-07217-8</ref>/ == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''Коппенс Филип''. Новая эра пирамид — Смоленск: Русич, 2010. — 384 с. ISBN 978-5-8138-0958-3, 978-1-84694-046-0 * {{книга|автор=Ганс Райхард|заглавие=Пирамиды|место={{М.}}|издательство=Слово|год=1978|страниц=48}} == Һылтанмалар == * [Https://www.youtube.com/watch?v=ibvP3v_LFJU «Пирамиды в Китае: реальность или мистификация?»]— документальный ролик, сделаный каналом Современный Историк в 2015 г. {{commonscat-inline|Pyramids}} [[Категория:Археология объекттары]] [[Категория:Кәшәнәләр]] [[Категория:Пирамидалар]] 53qion3dxolnsg30gs81vojmxnmmwtz Дэвид Боуи 0 100258 1302630 1239999 2026-08-11T20:37:53Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302630 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Имя = Дэвид Боуи |Оригинал имени = David Bowie |Изображение = David-Bowie Chicago 2002-08-08 photoby Adam-Bielawski-cropped.jpg |Ширина = 250px |Описание изображения = |Полное имя = Дэвид Роберт Джонс |Дата рождения = 8.1.1947 |Место рождения = Брикстон, Ламбет, {{ТУ|Лондон}}, [[Англия]], [[Бөйөк Британия]] |Дата смерти = 10.1.2016 |Место смерти = Манхэттен, {{ВБУ|Нью-Йорк}}, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], [[Америка Ҡушма Штаттары]] |Годы активности = [[1964]]—[[2016]] |Страна = {{GBR}} |Певческий голос = Баритон<ref>{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE6DD163EF933A05752C1A967958260|title=Review/Rock; For Bowie, One More Change of Pace|last=Pareles|first=John|date=30 November 1991|publisher=The New York Times|accessdate=2 November 2008}}</ref> |Инструменты = гитара<br />саксофон<br />клавишалылар |Профессии = вокалист<br />{{композитор|Бөйөк Британия|XX быуат|XXI быуат}}<br />{{йырсы|Бөйөк Британияның|XX быуат|XXI быуат}}<br />рәссам<br />{{актёр|Бөйөк Британия|XX быуат|XXI быуат}}<br />продюсер<br />йырҙар авторы |Жанры = арт-рок<br />глэм-рок<br />эксперименталь рок<br/>поп-рок<br />психоделик поп<br />альтернатив рок<br />соул<br />яңы тулҡын<br />эмбиент<br />электрон музыка<br />авангард джазы |Псевдонимы = Дэвид Боуи |Коллективы = Tin Machine<br />The Spiders from Mars |Сотрудничество = Тони Висконти<br />Мик Джаггер<br />Мик Ронсон<br />Игги Поп<br />Лу Рид<br />[[Джон Леннон]]<br />Карлос Аломар<br />[[Элвис Пресли]]<br />Брайан Ино<br />[[Queen]]<br />[[Тина Тёрнер]]<br />Ривз Гэбрелс<br />Pet Shop Boys<br />Трент Резнор<br />Placebo |Лейблы = RCA ([[1972]]—[[1985]])<br />EMI<br />Virgin Records<br />ISO<br />Columbia Records |Награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Британской империи|гражданский|CBE}} {{!}}{{!}} {{Командор ордена искусств и литературы}} {{!}}} }} '''Девид Боуи''' ({{lang-en|David Bowie}} {{IPA|[ˈboʊ.i]}}<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/blogs/magazinemonitor/2007/01/how_to_say_bowie.shtml|title=How to say: Bowie|accessdate=22 November 2008|work=Magazine Monitor|publisher=BBC News|date=8 January 2008|archiveurl=http://www.webcitation.org/61DmISOS5|archivedate=2011-08-26}}</ref>; ысын исеме '''Дэ́вид Ро́берт Джонс''' ({{lang-en|David Robert Jones}}), [[8 ғинуар]] [[1947 йыл]] — [[10 ғинуар]] [[2016 йыл]]) — Бөйөк Британия рок йырсыһы, йырҙар авторы һәм продюсер, тауыш режиссёры, рәссам һәм актёр. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Cite book|last=Buckley,| first=David|year=2000| origyear=First published 1999 |title=Strange Fascination&nbsp;— David Bowie: The Definitive Story |url=https://archive.org/details/strangefascinati0000davi|location=London |publisher=Virgin |isbn=075350457X | ref = CITEREFBuckley2000 }} * ''Buckley, David.'' David Bowie: Complete Guide to His Music. — Omnibus, 2004. * {{Cite book|last=Charles Shaar Murray, |first=Roy Carr, |authorlink=Roy Carr; Charles Shaar Murray | year=1981| title=Bowie: An Illustrated Record |location=New York| publisher=Avon|isbn=0380779668}} * {{Cite book|last=Pegg, |first=Nicholas |authorlink=Nicholas Pegg |year=2004| origyear=First published 2000 |title=The Complete David Bowie |url=https://archive.org/details/completedavidbow0000pegg_h5l4 |location=London |publisher= Reynolds & Hearn |isbn=1903111730}} * ''Picaud, Loïc.'' David Bowie et le rock dandy. — Hors-Collection, 2007. * ''Robin, Pierre.'' David Bowie: Du provocateur au séducteur ultramoderne. — Paris: B. Giovanangeli, 2005. — 252 p. — ISBN 2-909034-76-3. * ''Sanford, Christopher.'' Bowie: Loving the Alien. — Da Capo Press, 1998. * ''Seabrook, Thomas Jerome.'' Bowie in Berlin: A New Career in a New Town. — Jawbone Press, 2008. * ''Soligny, Jerome.'' — David Bowie. * ''Spitz, Marc.'' Bowie: A Biography. — Crown Publishers, 2009. * ''Thompson, Dave.'' — Hallo Spaceboy: The Rebirth of David Bowie. — Ecw Press, 2006. * ''Tremlett, George.'' — David Bowie: Living on the Brink. — Carroll and Graf, 1997. * ''Ungemuth, Nicolas.'' — David Bowie. — Librio, 1999. * ''Waldrep, Shelton.'' Phenomenology of Performance // The Aesthetics of Self-Invention: Oscar Wilde to David Bowie. — University of Minnesota Press, 2004. * ''Welch, Chris.'' David Bowie: We Could Be Heroes: The Stories Behind Every David Bowie Song. — Da Capo Press, 1999. * ''Wilcken, Hugo.'' 33⅓: David Bowie’s. — Low, Continuum, 2005. * Moonage Daydream: the life and times of Ziggy Stardust; photos by Mick Rock — textes by David Bowie. — Genesis Publications, 2002. {{Stub}} == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Category:David Bowie}} * [http://www.davidbowie.com/ Рәсми сайт] * {{facebook|davidbowie|Дэвида Боуи}} * {{myspace|davidbowie|Дэвида Боуи}} * {{twitter|DavidBowieReal|David Bowie Official}} * {{imdb name|name=David Bowie|id=0000309}} * {{allmusic|name=David Bowie|id=11:jq6jtr49kl6x}} * {{Last.fm|David Bowie|Дэвида Боуи}} * [http://www.charlierose.com/view/interview/5019 ''Charlie Rose'' interview (1998)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100131070925/http://www.charlierose.com/view/interview/5019 |date=2010-01-31 }} * [http://chewbakka.com/brains/bowieburroughs Интервью Дэвида Боуи и Уилльяма Берроуза] * [http://www.gq.ru/people/article/10106/ Статья о Дэвиде Боуи в журнале ''GQ'']{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bowie-singles.co.uk/ Сайт посвящённый синглам Дэвида Боуи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110612151829/http://www.bowie-singles.co.uk/ |date=2011-06-12 }} * [http://fla-master.ru/exchange/outside/outside_title.htm «Дневники Натана Адлера» (перевод Дмитрия Борца)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212045118/http://fla-master.ru/exchange/outside/outside_title.htm |date=2008-02-12 }} * [http://colodez.spb.ru/kladovaya/rings/bowie.html «12 жизней Дэвида Боуи»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120529171420/http://colodez.spb.ru/kladovaya/rings/bowie.html |date=2012-05-29 }} — краткий путеводитель по творчеству * [http://esquire.ru/wil/david-bowie Правила жизни.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161019001937/https://esquire.ru/wil/david-bowie |date=2016-10-19 }} Цитаты разных лет, из интервью журналу ''[[Esquire]]'' [[Категория:Бөйөк Британия музыканттары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Бауыр яман шешенән үлгәндәр]] qod0htr8kiva6zvel3f0zy38zzs1gj6 Миссури (йылға) 0 100632 1302451 1291458 2026-08-11T18:00:15Z InternetArchiveBot 31336 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302451 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Миссури |Национальное название = en/Missouri |Изображение =Missouri River basin map.png | Подпись изображения = Йылға бассейны |Длина = 3767 |Площадь бассейна = 1371010 |Бассейн = |Расход воды = 2250 |Место измерения = |Исток = [[Джефферсон (йылға)|Джефферсон]], [[Галлатин (йылға)|Галлатин]] һәм [[Мадисон (йылға)|Мадисон]] йылғалары ҡушылған урында. |Местоположение истока = {{en|Centennial Mountains}} <br />{{en|Brower's Spring}} |Высота истока = 2752 |Координаты истока = 45.9275/0/0/N/111.508056/0/0/W | Устье = Миссисипи (йылға) |Местоположение устья = ''[[:en:Spanish Lake, Missouri|Спэниш-Лэйк]]'' |Высота устья = 123 |Координаты устья = 38/48/49/N/90/7/11/W |Уклон реки = 0,6979 |Страна = АҠШ |Регион = |Район = }} {{БМ|Миссури}} '''Миссу́ри''' ({{lang-en|Missouri}}, <small>МФА:</small> {{IPA|[mɨˈzɝi]}}) — [[АҠШ]] йылғаһы, [[Миссисипи (йылға)|Миссисипи]] йылғаһының иң ҙур ҡушылдығы<ref>[https://geosfera.info/north-america/missouri-river/ Крупнейший приток реки Миссисипи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103191408/https://geosfera.info/north-america/missouri-river/ |date=2011-11-03 }}</ref>. == География == Йылға оҙонлоғо 3767 км тәшкил итә<ref>[http://infolink.cr.usgs.gov/Science/MoREAP/moreap_brief.htm Missouri River Environmental Assessment Program<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527125158/http://infolink.cr.usgs.gov/Science/MoREAP/moreap_brief.htm |date=2010-05-27 }}</ref>. Миссури йылғаһы [[Ҡаялы тауҙар]]ҙа башлана. Башлыса көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш йүнәлешендә аға. [[Сент-Луис]] ҡалаһы янында [[Миссисипи (йылға)|Миссисипи]] йылғаһына ҡушыла. Бассейн майҙаны 1 300 000 км² ашыу тәшкил итә һәм 10 [[АҠШ]] штаты һәм 2 [[Канада]] провинцияһы территорияларының өлөштәрен үҙ эсенә ала. Миссури үҙәнендә тәүге кешеләр 12 мең йыл элек килгән. Йылға буйында 10-дан ашыу төрлө индеец ҡәбиләләре йәшәгәнү. XIX быуатта йылға күскенселәрҙең көнбайышҡа үтеүендә һәм АҠШ территорияһының киңәйеүендә мөһим юл булып торған. Миссурила суднолар йөрөшө 1830-сы йылдарҙан алып бик тиҙ үҫешә һәм был үҫешенең иң юғары нөктәһе 1850-се йылдар аҙағына тура килә, ә хәҙерге ваҡытта тарҡалаш кисерә. XX быуаттың беренсе яртыһында йылғала күп кенә дамбаларһәм башҡа ирригацион ҡоролмалар төҙөлә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * {{cite book |last=Baldridge |first=W. Scott |title=Geology of the American Southwest: a journey through two billion years of plate-tectonic history |url=https://archive.org/details/geologyofsouthwe0000bald |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=0-52101-666-5}} * {{cite book |last1=Benke |first1=Arthur C. |last2=Cushing |first2=Colbert E. |title=Rivers of North America |url=https://archive.org/details/riversofnorthame0000unse_o8f5 |publisher=Academic Press |year=2005 |isbn=0-12088-253-1}} * {{cite book |last=Demoth |first=I. MacDonald |title=The History of Pettis County, Missouri |url=https://archive.org/details/cu31924028846612 |publisher= |year=1882}} * {{cite book |last=Greene |first=Jerome A. |title=Battles and Skirmishes of the Great Sioux War, 1876–1877: The Military View |publisher=University of Oklahoma Press |year=2003 |isbn=0-80612-669-8}} * {{cite book |last=King |first=Philip B. |title=The Evolution of North America |publisher=Princeton University Press |edition=Revised |year=1971 |isbn=}} * {{cite book |last=Mulvaney |first=Tom |title=Helena |publisher=Arcadia Publishing |year=2008 |isbn=0-73855-977-6}} * {{cite book |last=Roberts |first=David C. |last1=Hodsdon |first1=W. Grant |title= A Field Guide to Geology: Eastern North America |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2001 |isbn=0-61816-438-3}} * {{cite book |last=Sunder |first=John E. |title=The Fur Trade on the Upper Missouri, 1840–1865 |publisher=University of Oklahoma Press |year=1993 |isbn=0-80612-566-7}} * {{cite book |last=Thornbury |first=W. |title=Regional geomorphology of the United States |url=https://archive.org/details/regionalgeomorph0000will |publisher=John Wiley and Sons |year=1965|isbn=0-47186-200-2}} {{US-geo-stub}} [[Категория:АҠШ йылғалары]] [[Категория:Миссисипи ҡушылдыҡтары]] [[Категория:Миссури (йылға)]] t0rq6dagtge7yarrks2vtqsubtd9zu1 Колорадо (йылға) 0 100749 1302551 1066764 2026-08-11T19:32:49Z InternetArchiveBot 31336 Add 17 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302551 wikitext text/x-wiki {{БМ|Колорадо (мәғәнәләр)}} {{Река |Название = Колорадо |Национальное название = en/Colorado River |Изображение = Colorado_River_basin_map.png |Подпись изображения = Колорадо йылғаһы бассейны |Длина = 2334 |Площадь бассейна = 637137 |Бассейн = Тымыҡ океан |Расход воды = 640 |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = Ла-Пудр үткәүеле,<br /> [[Ҡаялы тауҙар]] |Высота истока = 3104 |Координаты истока = 40.4722056/0/0/N/105.8261216/0/0/W |Устье = Калифорния ҡултығы |Местоположение устья = |Высота устья = 0 |Координаты устья = 31.815438/0/0/N/114.804039/0/0/W |Уклон реки = |Страна = АҠШ |Регион = |Район = }} '''Колора́до''' ({{lang-en|Colorado River}}, {{lang-es|Río Colorado}}) — [[АҠШ]]-тың көньяҡ-көнбайышындағы һәм [[Мексика]]ның төньяҡ-көнбайышындағы ҙур йылға. == География == Оҙонлоғо — 2334 км. Бассейн майҙаны — 637 137 км². [[АҠШ]]-тың [[Колорадо]] штатында, [[Ҡаялы тауҙар]]ҙа башлана һәм башлыса көньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә аға. Йылғала [[Аризона]] һәм [[Невада]] штаттарының сигендә урынлашҡан Мид һыуһаҡлағысынан һуң, йүнәлешен ҡырҡа көньяҡҡа табан үҙгәртә. Артабан [[Мексика]] сиген үтеп Колорадо йылғаһы киң дельта барлыҡҡа килтерепе [[Тымыҡ океан]]дың [[Калифорния ҡултығы]]на ҡоя. Әммә һуңғы 20 йыл эсендә йылға һыуҙары тик биш мәртәбә генә — көслө һыу ташҡындары осорондпа ғына — Калифорния ҡултығына барып еткән. 1998 йылғы һыу ташҡыны ваҡытында Колорадо һуңғы тапҡыр үҙ һыуҙарын диңгеҙгә ҡоя<ref name="Flows"> {{cite web | title = Река КОЛОРАДО больше не впадает в Тихий океан | work = газета "География" № 26/2004 | url = http://geo.1september.ru/view_article.php?id=200402613 | date = 2004 | accessdate = 2012-09-25 | archiveurl = http://www.webcitation.org/6BSJD4MhY | archivedate = 2012-10-16 }} </ref>. Үҙенең тәрән каньондары менән билдәле булған Колорадо йылғаһы шулай уҡ АҠШ-тың киң көньяҡ-көнбайыш территорияһында ауыл хужалығы һәм ҡалалар халҡы мохтажлығы өсөн үтә кәрәкле һыу сығанағы булып тора. Йылға һәм уның ҡушылдыҡтарының ағымы кеше тарафынан ҡоролған бихисап быуалар, һыуһаҡлағыстар һәм деривацион каналдар ярҙамында контролдә тотола<ref name="PM">{{cite news |author=Milstein, Michael |title=6 Radical Solutions for U.S. Southwest's Peak Water Problem |work=Popular Mechanics |url=http://www.popularmechanics.com/science/environment/4287425 |date=2009-10-01 |accessdate=2012-07-04}}</ref>. Йылға электроэнергия етештереү өсөн әүҙем файҙаланыла<ref>{{cite web | author = Diaz, Henry F.; Anderson, Craig A. | url = http://geochange.er.usgs.gov/sw/changes/natural/diaz/ | title = Precipitation Trends and Water Consumption in the Southwestern United States | publisher = U.S. Geological Survey | work = Impact of Climate Change and Land Use in the Southwestern United States | date = 2003-11-28 | accessdate = 2012-07-04 | archiveurl = http://www.webcitation.org/68hTKIZg9 | archivedate = 2012-06-26 }}</ref><ref>{{cite news |author=Zimmerman, Janet |url=http://www.pe.com/local-news/topics/topics-environment-headlines/20101006-region-colorado-river-drought-threatens-power-production.ece |title=Colorado River drought threatens power production |work=The Press-Enterprise |date=2010-10-06 |accessdate=2012-07-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130120034136/http://www.pe.com/local-news/topics/topics-environment-headlines/20101006-region-colorado-river-drought-threatens-power-production.ece |date=2013-01-20 }}</ref><ref>{{cite news |author=Stark, Mike |url=http://www.usatoday.com/weather/drought/2009-04-21-colorado-river-shortages_N.htm |title=Study: Shortages likely on Colorado River by 2050 |work=USA Today |date=2009-04-21 |accessdate=2012-07-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425152602/http://www.usatoday.com/weather/drought/2009-04-21-colorado-river-shortages_N.htm |date=2009-04-25 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{refbegin|2}} * {{cite book |author=Annerino, John |title=Canyoneering: How to Explore the Canyons of the Great Southwest |url=https://archive.org/details/canyoneeringhowt0000anne |publisher=Stackpole Books |year=1999 |isbn=0-8117-2700-9}} * {{cite book |author=Armstead, Lloyd Dean |title=Whitewater Rafting in North America: More than 100 River Adventures in the United States and Canada |url=https://archive.org/details/whitewaterraftin0000arms_b8f4 |publisher=Globe Pequot |year=1997 |ISBN=0-7627-0083-1}} * {{cite book |authors=Axelrod, Alan; Phillips, Charles |title=What Every American Should Know About American History: 225 Events That Shaped The Nation |url=https://archive.org/details/whateveryamerica0000axel |publisher=Adams Media |year=2008 |isbn=1-59869-428-6}} * {{cite book |author=Barnes, Will Croft |title=Arizona Place Names |url=https://archive.org/details/arizonaplacename0000barn |publisher=University of Arizona Press |year=1988 |isbn=0-8165-1074-1}} * {{cite book |last1=Benke |first1=Arthur C. |last2=Cushing |first2=Colbert E. |title=Rivers of North America |url=https://archive.org/details/riversofnorthame0000unse_o8f5 |publisher=Academic Press |year=2005 |isbn=0-12-088253-1}} * {{cite book |author=Casey, Robert L. |title=Journey to the High Southwest: A Traveler's Guide to Santa Fe and the Four Corners of Arizona, Colorado, New Mexico, and Utah |url=https://archive.org/details/journeytohighsou00robe_0 |publisher=Globe Pequot |year=2007 |isbn=0-7627-4064-7}} * {{cite book |author=Dellenbaugh, Frederick Samuel |title=The Romance of the Colorado River: The Story of its Discovery in 1540, With an Account of the Later Explorations, and with Special Reference to the Voyages of Powell Through The Line of the Great Canyons |url=https://archive.org/details/romanceofcolora00dell |publisher=G.P. Putnam's Sons |year=1909}} * {{cite book |author=Dolnick, Edward |title=Down the Great Unknown: John Wesley Powell's Journey of Discovery and Tragedy Through the Grand Canyon |url=https://archive.org/details/downgreatunknown0000doln |publisher=HarperCollins |year=2002 |isbn=0-06-095586-4}} * {{cite book |authors=Glass, Mary Ellen; Glass, Al |title=Touring Nevada: A Historic and Scenic Guide |url=https://archive.org/details/touringnevadahis00glas |publisher=University of Nevada Press |year=1983 |isbn=0-87417-074-5}} * Gudde, Erwin G.; Bright, William (2004). ''California Place Names: The Origin and Etymology of Current Geographical Names.'' University of California Press. ISBN 0-520-24217-3. * {{cite book |author=Gupta, Avijit |title=Large Rivers: Geomorphology and Management |publisher=John Wiley and Sons |year=2007 |isbn=0-470-84987-8}} * {{cite book |authors=Kessel, William B.; Wooster, Robert |title=Encyclopedia Of Native American Wars And Warfare |url=https://archive.org/details/encyclopediaofna0000unse_e3j5 |publisher=Infobase Publishing |year=2005 |isbn=0-81603-337-4}} * {{cite book |author=Lankford, Andrea |title=Ranger Confidential: Living, Working, and Dying in the National Parks |url=https://archive.org/details/rangerconfidenti0000lank |publisher=Globe Pequot |year=2010 |isbn=0-7627-5263-7}} * {{cite book |author=Lindberg, Eric |title=Colorado Off the Beaten Path: A Guide to Unique Places |url=https://archive.org/details/coloradooffbeate0000lind |publisher=Globe Pequot |year=2009 |isbn=0-7627-5024-3}} * {{cite book |author=Lingenfelter, Richard E. |title=Steamboats on the Colorado River, 1852–1916 |url=https://archive.org/details/steamboatsoncolo0000ling |publisher=University of Arizona Press |year=1978 |isbn=0-8165-0650-7}} * {{cite book |author=Logan, Michael F. |title=Desert Cities: The Environmental History of Phoenix and Tucson |url=https://archive.org/details/desertcitiesenvi0000loga |publisher=University of Pittsburgh Press |year=2006 |isbn=0-82294-294-1}} * {{cite book |author=Nobles, Gregory H. |title=American Frontiers: Cultural Encounters and Continental Conquest |publisher=Macmillan |year=1998 |isbn=0-80901-602-8}} * {{cite book |author=Prisciantelli, Tom |title=Spirit of the American Southwest: Geology, Ancient Eras and Prehistoric People, Hiking Through Time |publisher=Sunstone Press |year=2002 |isbn=0-86534-354-3}} * {{cite book |author=Pritzker, Barry |title=Native Americans: An Encyclopedia of History, Culture, and Peoples |publisher=ABC-CLIO |volume=1 |year=1998 |isbn=0-87436-836-7}} * {{cite book |author=Rolle, Andrew |title=John Charles Fremont: Character As Destiny |url=https://archive.org/details/johncharlesfremo0000andr |publisher=University of Oklahoma Press |year=1999 |isbn=0-8061-3135-7}} * {{cite book |author=Schmidt, Jeremy |title=Grand Canyon National Park: A Natural History Guide |url=https://archive.org/details/grandcanyonnatio00schm |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=1993 |isbn=0-395-59932-6}} * {{cite book |authors=Young, Richard A.; Spamer, Earle E. |title=The Colorado River: Origin and Evolution |url=https://archive.org/details/coloradoriverori0000unse |publisher=Grand Canyon Association |year=2001 |isbn=0-938216-79-1 |accessdate=2012-02-19}} {{refend}} {{US-geo-stub}} [[Категория:Мексика йылғалары]] [[Категория:АҠШ йылғалары]] [[Категория:Тымыҡ океанға ҡойоусы Төньяҡ Америка йылғалары]] [[Категория:Көньяҡ-көнбайыш АҠШ]] obrajnu6ixsyscal15z87vzc8814rlx Скопье 0 103033 1302595 1146240 2026-08-11T20:10:48Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302595 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Скопье |оригинальное название = {{lang-mk|Скопје}} |страна = Төньяҡ Македония Республикаһы |изображение = Skopje landmarks.jpg |герб = Coat of arms of Skopje.svg |флаг = Flag of Skopje, North Macedonia.svg |ширина герба = |ширина флага = 60 |описание герба = Скопье гербы |описание флага = Скопье флагы |lat_deg= 41|lat_min= 59|lat_sec= |lon_deg= 21|lon_min= 26|lon_sec= |CoordAddon = type:city |CoordScale = |размер карты страны = 200 |размер карты региона = 0 |размер карты района = |вид региона = |регион = |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = Скупи, Ускюб, Скопле |статус с = |площадь = 571,5 |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = |официальный язык-ref = |население = яҡынса 670 000 |плотность = |национальный состав = 65 % македондар, 27% албандар, 8% - сербтар, төрөктәр, болгарҙар, бәшнәктәр, хорваттар, черногорҙар һ.б. |конфессиональный состав = православиелылар, мосолмандар, католиктар |этнохороним = скопьяне, скопьянин, скопьянка |часовой пояс = +1 |DST = бар |телефонный код = +389 02 |почтовый индекс =1000 |автомобильный код = SK |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = Skopje |сайт = http://www.skopje.gov.mk |язык сайта = mk |язык сайта 2 = en |язык сайта 3 = sq |язык сайта 4 = |язык сайта 5 = }} '''Ско́пье''' ({{lang-mk|Скопје}} {{IPA|[ˈskɔpjɛ]}}, {{lang-sr|Скопље}}, {{lang-bg|Скопие}}) йәки Өскөп ({{lang-tr|Üsküp}}, {{lang-ota|وسکوب}}) — [[Төньяҡ Македония|Төньяҡ Македония Республикаһы]]ның баш ҡалаһы. 10 райондан торған илдең айырым административ берәмеген барлыҡҡа килтерә. Халҡы — яҡынса 670 мең кеше. Милли составы — 65 % македондар, 27 % [[албандар]], шулай уҡ ҡалала [[сербтар]], бошнактар, хорваттар, [[болғарҙар]] һәм башҡалар йәшәй. Македонияның иң төньяғында [[Сербия]] сигенән бер нисә километр алыҫлыҡта, Вардар йылғаһы буйында урынлашҡан. VI быуатта ер тетрәүенән һуң юҡҡа сыҡҡан антик ҡалаһы Скупи эргәһендә Скопье ҡалаһы барлыҡҡа килә. [[Антика]] һәм [[Ғосман империяһы]] осорҙарында төҙөлгән биналар бар. 1963 йылғы ер тетрәүе һөҙөмтәһендә ҡала бик ныҡ емерелә, артабан япон архитекторы Тангэ Кэндзо етәкселегендә тергеҙеү эштәре башҡарыла. 2010 йылдан ҡала үҙәген яңыртыу буйынса «Скопье-2014» дәүләт проекты ғәмәлгә ашырыла<ref>{{cite web| author=| date=| url=http://rus.azattyq.org/content/scopje-kitsch-renewal-statues/25187999.html| title=Реконструкция или китч? «Скопье-2014» вызывает споры| publisher=// rus.azattyq.org| accessdate=2014-2-24}}</ref>. IX быуаттан [[Беренсе Болгар батшалығы]], XIII быуаттан — [[Сербия]] составында була. XIV быуатта — Стефан Душан дәүләтенең баш ҡалаһы, XIV быуат аҙағынан 1912 йылға ҡәҙәр ''Ускюб'' төрөк атамаһы менән [[Ғосман империяһы]] составында була. 1913 йылда Сербия составына керә. 1944 йылдан — Македония Республикаһының баш ҡалаһы. == Тарих == [[Файл:Scupi, Republic of Macedonia (7453334776) (3).jpg|thumb|left|240px|Скупи антик ҡалаһы харабаһы]] Скопье тәүге тапҡыр [[Клавдий Птолемей]] тарафынан «Скупи» антик исеме аҫтында телгә алына. Б.э.т. III быуатта ойоша башлай, ә б.э.т. 164 йылда [[Боронғо Рим]] составына керә һәм ''Мёзия'' рим провинцияһының үҙәгенә әүерелә. Б.э. 84 йәки 85 йылда рим императоры ''Домициа''н бында ''Флавиа Аэлиа Скупи'' колонияһын нигеҙләй, аҙаҡ ул ҙур ҡалаға әйләнә. VI быуатта славяндар килгәс, ҡаланы брсяц ҡәбиләһе баҫып ала, улар уға «Скопье» тип исем бирәләр. Болгар батшаһы ''Самуил'' осоронда Скопь ҡыҫҡа ваҡытҡа [[Беренсе Болгар батшалығы|Болгар батшалығының]] баш ҡалаһы була. Артабан ҡала алмашлап [[Византия империяһы|Византия]] һәм [[Сербия]] хакимлығы аҫтында була. 1345—1371 йылдарҙа Сербия короллегенең баш ҡалаһы була. 1392 йылдың 19 ғинуарында ҡала ''Эвренос'' етәкселегендәге [[Ғосман империяһы|ғосмандар]] тарафынан баҫып алына һәм ''«Ускюб» (Üsküp)'' исемен ала<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Скопье}}</ref>. 1689 йылдың 25—26 октябренә ҡала [[Австрия]] генералы ''Энгельберто д’Уго Пиколомини'' яулап ала, ул [[ваба]] эпидемияһы таралыуы арҡаһында Скопьены яндырырға мәжбүр була. Ҡала ике көн дауамында яна һәм тиҙҙән тулыһынса тиерлек юҡ ителә. XIX быуатта Скопье йәнә эре ҡала булып китә. 1912 йылдың 25 октябрендә ғосмандар ҡаланы ҡалдыралар, ә 1913 йылда [[Икенсе Балҡан һуғышы]]нан һуң ул Сербия составына керә һәм ''Скопле'' серб атамаһын ала. [[Беренсе донъя һуғышы]] осоронда Скопье ҡалаһы [[Болгария]] һәм [[Австро-Венгрия]] ғәскәрҙәре оккупацияһы аҫтында була. Һуғыш тамамланғас, ''Сербтар, хорваттар һәм словендар короллеге'' составына керә. [[Югославия]] короллеге осоронда 1929 йылдан 1941 йылға ҡәҙәр Скопье ҡалаһы ''Вардар бановина''һының административ үҙәге булып тора. [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда [[Өсөнсө Рейх|Германияның]] союздашы булған Болгария тарафынан йәнә оккупациялана. 1944 йылдың 13 ноябрендә ҡала азат ителә<ref>{{cite web| author=| date=| url=http://www.skopje.gov.mk/EN/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=46| title=A brief highlight of the history of Skopje| publisher=// skopje.gov.mk| accessdate=2014-1-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090512232543/http://www.skopje.gov.mk/EN/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=46 |date=2009-05-12 }}</ref>. 1944 йылдан һуң ҡала тиҙ үҫешә башлай һәм [[Югославия|Югославия Социалистик Федератив Республикаһы]] составындағы ''Македония Социалистик Республикаһы''ның административ, индустриаль һәм мәҙәни үҙәгенә әйләнә. 1963 йылдың 26 июнендә 5:17 төбәк ваҡыты буйынса Скопье ер тетрәүе (Рихтер шкалаһы буйынса 6,9 балл) һөҙөмтәһендә емерелә, ҡаланың 1070 кешеһе һәләк була һәм 20 меңдән ашыуы торлаҡһыҙ ҡала. Һуңынан Скопье япон архитекторы Кэндзо Тангэ планы буйынса тергеҙелә. [[Косово]]лағы низағтан һуң, ҡалаға башлыса албандарҙан торған ҡасаҡтар килә. == Климат == {{Климат города | Город_род = Скопье | Источник = [http://www.worldweather.org/090/c00199.htm worldweather.org] | Янв_ср= | Янв_ср_осад=36 | Фев_ср= | Фев_ср_осад=36 | Мар_ср= | Мар_ср_осад=40 | Апр_ср= | Апр_ср_осад=40 | Май_ср= | Май_ср_осад=60 | Июн_ср= | Июн_ср_осад=46 | Июл_ср= | Июл_ср_осад=34 | Авг_ср= | Авг_ср_осад=27 | Сен_ср= | Сен_ср_осад=36 | Окт_ср= | Окт_ср_осад=42 | Ноя_ср= | Ноя_ср_осад=56 | Дек_ср= | Дек_ср_осад=51 | Год_ср= | Год_ср_осад=504 | Янв_ср_мин=-3.6 | Янв_ср_макс=4.0 | Фев_ср_мин=-1.3 | Фев_ср_макс=8.4 | Мар_ср_мин=1.9 | Мар_ср_макс=13.6 | Апр_ср_мин=5.4 | Апр_ср_макс=18.6 | Май_ср_мин=10.0 | Май_ср_макс=23.9 | Июн_ср_мин=13.0 | Июн_ср_макс=27.4 | Июл_ср_мин=14.8 | Июл_ср_макс=29.8 | Авг_ср_мин=14.6 | Авг_ср_макс=30.0 | Сен_ср_мин=11.4 | Сен_ср_макс=26.1 | Окт_ср_мин=6.3 | Окт_ср_макс=19.5 | Ноя_ср_мин=1.4 | Ноя_ср_макс=11.2 | Дек_ср_мин=-2.2 | Дек_ср_макс=5.3 | Год_ср_мин=6.0 | Год_ср_макс=18.2 | Янв_а_макс= | Янв_а_мин= | Фев_а_макс= | Фев_а_мин= | Мар_а_макс= | Мар_а_мин= | Апр_а_макс= | Апр_а_мин= | Май_а_макс= | Май_а_мин= | Июн_а_макс= | Июн_а_мин= | Июл_а_макс= | Июл_а_мин= | Авг_а_макс= | Авг_а_мин= | Сен_а_макс= | Сен_а_мин= | Окт_а_макс= | Окт_а_мин= | Ноя_а_макс= | Ноя_а_мин= | Дек_а_макс= | Дек_а_мин= | Год_а_макс= | Год_а_мин= |}} == Территориаль бүленеш == Скопье ҡалаһы 10 общинанан тора. Уларҙан халыҡ һаны буйынса иң ҙурыһы — Гази-Баба (72 617 кеше), иң бәләкәйе — Шуто-Оризари (20 800 кеше). Майҙаны буйынса иң ҙурыһы — Сарай (229 км²), иң бәләкәйе — Чаир (3,5 км²). Шуто-Оризари общинаһының халҡы башлыса сиғандар булып тора. [[Файл:Skopje administrative division numbered1.png|right|280px|Скопье общиналары]] {| cellpadding="5" |- valign="top" | # [[Файл:Coat of arms of Centar Municipality, Macedonia.svg|20px]] Центар # [[Файл:Coat of arms of Gazi Baba Municipality.svg|20px]] Гази-Баба # [[Файл:Coat of arms of Aerodrom Municipality, 2012-present.svg|20px]] Аэродром # [[Файл:Coat of arms of Čair Municipality.svg|20px]] Чаир # [[Файл:Coat of arms of Kisela Voda Municipality (2015).svg|20px]] Кисела-Вода # [[Файл:Coat of arms of Butel Municipality.svg|20px]] Бутел # [[Файл:Coat of arms of Šuto Orizari Municipality.svg|20px]] Шуто-Оризари # [[Файл:Coat of arms of Karpoš Municipality.svg|20px]] Карпош # [[Файл:Coat of arms of Ǵorče Petrov Municipality.svg|20px]] Гьорче-Петров # [[Файл:Coat of arms of Saraj Municipality.svg|20px]] Сарай |} == Архитектура == * Ҡаланың символы булып торған Вардар аша таш күпер XV быуатта төҙөлгән. * ''Скопско кале'' ҡәлғәһе Вардар йылғаһының һул яҡ яр буйында урынлашҡан. * Изге Спас православие сиркәүе XIX быуатта төҙөлгән. Сиркәү ихатаһында XX быуат македон революционеры Гоце Делчевтың ҡәбере урынлашҡан. * Дауыт-паша мунсаһы XV быуатта төҙөлгән. * Изге Климент Охридский ҡорамы 1990 йылда асылған. * Мең йыллыҡ тәреһе (Милениумски крст) {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:Жежок ден во Скопје.jpg|center|220px]] |width="25%"|[[Файл:National Artgallery of Republic of Macedonia (Skopje).JPG|center|220px]] |width="25%"|[[Файл:Skopje X41.JPG|center|245px]] |width="25%"|[[Файл:KaleFortress-Skopje2.JPG|center|220px]] |- |Таш күпер |Иҫке Чаршияла төрөк мунсалары |Македония майҙаны |Скопье ҡәлғәһе |} == Туғандаш ҡалалар == Скопье донъяның 17 ҡалаһы менән туғандашлыҡ мөнәсәбәттәре урынлаштырған<ref>{{cite web| author=| date=| url=http://www.skopje.gov.mk/EN/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=69| title=Skopje Sister cities| publisher=// skopje.gov.mk| accessdate=2014-1-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225153206/http://www.skopje.gov.mk/EN/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=69 |date=2018-12-25 }}</ref>: {| |-valign="top" | * {{Великобритания}} Брадфорд, [[Бөйөк Британия]], 1961 йылдан * {{Франция}} Дижон, [[Франция]], 1961 йылдан * {{Германия}} [[Дрезден]], [[Германия]], 1967 йылдан * {{АҠШ}} Темпе, [[АҠШ]], 1971 йылдан * {{Франция}} Рубе, [[Франция]], 1973 йылдан | * {{Бельгия}} Варем, [[Бельгия]], 1974 йылдан * {{Германия}} [[Нюрнберг]], [[Германия]], 1982 йылдан * {{ҠХР}} Наньчан, [[Ҡытай]], 1985 йылдан * {{Төркиә}} Маниса, [[Төркиә]], 1985 йылдан | * {{Мысыр}} Суэц, [[Мысыр]], 1985 йылдан * {{АҠШ}} Питтсбург, [[АҠШ]], 2001 йылдан * {{Төркиә}} [[Истанбул]], [[Төркиә]], 2003 йылдан * {{Словения}} [[Любляна]], [[Словения]], 2007 йылдан | * {{Черногория}} [[Подгорица]], [[Черногория]], 2008 йылдан * {{Испания}} Сарагоса, [[Испания]], 2008 йылдан * {{Хорватия}} [[Загреб]], [[Хорватия]], 2011 йылдан * {{Сербия}} [[Белград]], [[Сербия]], 2012 йылдан |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Скопье}} * {{Cite book|author=Benjamin Langer and Julia Lechler|title=Reading the City: Urban Space and Memory in Skopje|publisher=Univerlagtuberlin|year=2010|isbn=9783798321298}} * {{Cite book|author=Ilká Thiessen|title=Waiting for Macedonia: Identity in a Changing World|url=https://archive.org/details/waitingformacedo0000thie|publisher=University of Toronto Press|year=2007|isbn=9781551117195}} * {{Cite book|title=Skopje between the past and the future|author=Ivan Tomovski|publisher=Macedonian Review Editions|year=1978}} * {{Cite book|title=This Was Skopje|author=Jovan Šćekić|publisher=Yugoslav Federal Secretariat for Information|year=1963}} * {{Cite book|title=100 години модерна архитектура|author=M. Tokarev|publisher=Pridonesot na Makedonija i Jugoslavija|year=2006}} * {{Cite book|title=Чај од јужните мориња|author=Danilo Kocevski|publisher=Маgor|year=2008|isbn=9789989183447}} * {{Cite book|title=Скопје од турското освојување до крајот на XVIII vek|author=D. Gjorgiev|publisher=Institut za nacionalna istorija|year=1997}} * {{Cite book|title=Üsküp’te osmanlı mimarî eserleri|author=L. Kumbaracı-Bogoyeviç|publisher=ENKA|year=2008}} == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Category:Skopje}} * [http://www.skopje.gov.mk/ Скопье ҡалаһының рәсми сайты] {{Европа башҡалалары}} [[Категория:Төньяҡ Македония ҡалалары]] rtjn5feky14rqh9lssynefbviaa9not Өсөнсө рейх 0 103049 1302510 1292176 2026-08-11T18:54:18Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302510 wikitext text/x-wiki {{Историческое государство |название = Германия империяһы<br>Бөйөк Германия империяһы |самоназвание = {{lang-de|Deutsches Reich}} <small>(1933—1943)</small><br>{{lang-de|Großdeutsches Reich}} <small>(1943—1945)</small> |статус = Диктатура |флаг = Flag of German Reich (1935–1945).svg |описание_флага = Өсөнсө рейх Флагы |герб = Reichsadler.svg |описание_герба = Өсөнсө рейх Гербы |карта = German Reich 1942.svg |описание = {{Legend|#008000|Германия{{ref+|name=также аннексированные территории|К|}}}} {{Legend|#55c255|<small>Рейхскомиссариаттар</small>}} {{Legend|#a5dfa5|<small>Хәрби администрациялар</small>}} |type_before = Элек булған һәм баҫып алынған дәүләттәр<ref>Чехословакия, Франция, Югославия, Черногория короллеге (1941—1944)), СССР тулыһынса баҫып алынмай</ref> |p1 = Веймар республикаһы |flag_p1 = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg |p2 = Саар (Милләттәр Лигаһы) |flag_p2 = Flag of Saar 1920-1935.svg |p3 = Беренсе Австрия Республикаһы |flag_p3 = Flag of Austria.svg |p4 = Чехословакия |flag_p4 = Flag of Czechoslovakia.svg |p5 = Клайпеда крайы |flag_p5 = Flag of Lithuania.svg |p6 = Ирекле Данциг ҡалаһы |flag_p6 = Flag of the Free City of Danzig.svg |p7 = Поляк Республикаһы (1918—1939) |flag_p7 = Flag of Poland.svg |p8 = Дания |flag_p8 = Flag of Denmark.svg |p9 = Норвегия |flag_p9 = Flag of Norway.svg |p10 = Люксембург |flag_p10 = Flag of Luxembourg.svg |p11 = Нидерланды |flag_p11 = Flag of the Netherlands.svg |p12 = Бельгия |flag_p12 = Flag of Belgium (civil).svg |p13 = Өсөнсө Француз республикаһы |flag_p13 = Flag of France.svg |p14 = Югославия короллеге |flag_p14 = Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg |p15 = СССР |flag_p15 = Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg |образовано = 1933 йылдың 24 марты |ликвидировано = 1945 йылдың 23 майы |s1 = Оккупацияланған Германияның Совет зонаһы |flag_s1 = Flag of the Soviet Union 1923.svg |s2 = Оккупацияланған Германияның Америка зонаһы |flag_s2 = US flag 48 stars.svg |s3 = Оккупацияланған Германияның Британия зонаһы |flag_s3 = Flag of the United Kingdom.svg |s4 = Оккупацияланған Германияның Франция зонаһы |flag_s4 = Flag of France.svg |s5 = Чехословакия |flag_s5 = Flag of Czechoslovakia.svg |s6 = Польша Халыҡ Республикаһы |flag_s6 = Flag of Poland.svg |s7 = Люксембург |flag_s7 = Flag of Luxembourg.svg |s8 = Югославия Федератив Халыҡ Республикаһы |flag_s8 = Flag of SFR Yugoslavia.svg |s9 = Австрияның оккупация зоналары |flag_s9 = Flag_of_Austria.svg |девиз = {{lang-de|Ein Volk, ein Reich, ein Führer}}<br />(«Бер халыҡ, бер империя, бер башлыҡ») |столица = Берлин |города = Берлин, Вена, Һамбург, Мюнхен |язык = нимес теле |форма_правления = ''де-юре'': президент-парламент республикаһы<ref>Согласно «Веймарской конституции» Германии, формально действовавшей в стране в период 1933—1945 гг.</ref> ''де-факто'': автократия<ref>[http://sovencyclopedia.ru/?aid=544 Автократия]</ref><ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/gosudarstvo-i-politika/avtokratiya АВТОКРАТИЯ|Энциклопедия Кругосвет]</ref> |валюта = ''рейхсмарка'' |дополнительный_параметр = Гимн |содержимое_параметра = «Немецтар йыры» |площадь = 633.786 км² (1938 й.)<br />696.265 км² (1941 й.) |население= 90 млн. (1941 йылға Ер халҡының 4 проценты) |титул_правителей = Фюрер |правитель1 = Адольф Һитлер |год_правителя1 = 1934—1945 |титул_правителей2 = Рейхспрезидент |правитель2 = Пауль фон Һинденбург |год_правителя2 = 1925—1934 |титул_правителей3 = |правитель3 = Карл Дёниц |год_правителя3 = 1945 |титул_правителей4 = Рейхсканцлер |правитель4 = Адольф Һитлер |год_правителя4 = 1933—1945 |титул_правителей5 = |правитель5 = Йозеф Һеббельс |год_правителя5 = 1945 |титул_правителей6 = |правитель6 = Иоганн фон Крозиг |год_правителя6 = 1945 |религия = донъяуи дәүләт<ref>формаль эшләгән 1933—1945 йй. Веймар конституцияһының ст. 137 статьяһы</ref> |дополнительный_параметр1 = |содержимое_параметра1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дополнительный_параметр2 = |содержимое_параметра2 = |до = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |после = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = }} '''Өсөнсө рейх''' ({{lang-de|Drittes Reich}}, ''Өсөнсө империя, Өсөнсө держава''; {{lang-ru|Тре́тий рейх, Третья империя, Третья держава}}) — [[1933 йыл]]дың [[24 март]]ынан [[1945 йыл]]дың [[23 май]]ына тиклемге осорҙа Германия империяһының рәсми булмаған исеме<ref>[http://www.nazireich.net/forum/viewtopic.php?t=4116&sid=8bc8d649c69ac977ef80bd859b5a272b [[Адольф Гитлер]]гә ғәҙәттән тыш вәкәләттәр һәм бер ни менән сикләнмәгән власть (диктатура) урынлаштырыу өсөн нигеҙ биргән «Ғәҙәттән тыш вәкәләттәр тураһында» (тулыһынса «Халыҡтың һәм дәүләттең ауыр хәлен еңеп сығыу тураһында») Законын (1933) ҡабул итеү] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514081612/http://www.nazireich.net/forum/viewtopic.php?t=4116&sid=8bc8d649c69ac977ef80bd859b5a272b |date=2013-05-14 }}</ref><ref>Дата шартлы алынған. [http://www.hrono.ru/organ/3reich.html Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Өсөнсө рейхтың ойошторолоу көнө итеп шулай уҡ 1933 йылдың 30 ғинуары ла күрһәтелә]</ref>. [[Германия|Немец дәүләтенең]] [[1871 йыл]]дың [[18 ғинуар]]ынан [[1943 йыл]]дың [[26 июнь|26 июненә]] тиклемге рәсми атамаһы — Германия империяһы ({{langi|de|Deutsches Reich}}), ә [[1943 йыл]]дың [[26 июнь|26 июненән]] [[1945 йыл]]дың [[23 май]]ына тиклем — ''Бөйөк Германия империяһы'' ({{langi|de|Großdeutsches Reich}}). Немец телендә бер власҡа буйһонған ерҙәрҙе аңлатҡан «рейх» һүҙе ғәҙәттә «империя» тип, ә ҡайһы саҡта, текстағы мәғәнәнән сығып, батшалыҡ («царство») йәки «держава» тип тә [[тәржемә]] ителә. Әҙәбиәттә һәм тарихнамәлә йыш ҡына националь-социалистик Германия һәм фашист Германияһы (фашистик Германия) тигән һүҙ бәйләнештәр ҙә ҡулланыла. Германия был осорҙа бер партиялы система һәм милли социализм идеологияһы өҫтөнлөк иткән тоталитар<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_philosophy/794/%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B Национал-социализм]</ref> дәүләт була. [[Йәмғиәт]]тең бөтә яҡтары ла контролдә тотола. Өсөнсө рейх Милли-социалистик немец эшселәр партияһын етәкләгән һәм үҙенең 1945 йылдың 30 апрелендәге үлеменә ҡәҙәр алмашһыҙ дәүләт башлығы булған (рәсми титулы — «фюрер һәм рейхсканцлер») [[Адольф Гитлер]]ҙың власы менән туранан-тура бәйле. Үҙенең аяуһыҙлығы йәһәтенән Гитлер режимы бөтә тоталитар режимдарҙы, шул иҫәптән [[Португалия]]лағы Антониу ди Оливейр Салазарҙың һәм [[Испания]]лағы Франциско Франконың уң диктатураларын да, [[СССР]]-ҙағы [[Сталин]]дың һул диктатор режимын да уҙып китә. 1938 йылдан Өсөнсө рейхтың тышҡы сәйәсәте территориаль-сәйәси экспанцияға ынтылыш менән билдәләнә: [[1938 йыл]]дың мартында ''Беренсе Австрия Республикаһы'' баҫып алына<ref>[http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NEWHIST/AUSTRIA.HTM VIVOS VOCO: А. О. Наумов, «АНШЛЮС АВСТРИИ В 1938 ГОДУ КАК КРИЗИС ВЕРСАЛЬСКОЙ СИСТЕМЫ»]</ref>, [[1938]] йылдың сентябре — [[1939]] йылдың мартында Германия [[Чехия]]ны һәм Клайпеда крайын үҙенә ҡуша<ref>''1938 йылғы Мюнхен килешеүе''</ref>, вермахтың 1939 йылғы Польшаға хәрби кампанияһы нәтижәһендә ''Ирекле Данциг ҡалаһы'' һәм ''Польша биләмәләренең бер өлөшө'' Германияға ҡушылдырыла<ref name="Eberhardt">{{китап|автор=Piotr Eberhardt|заглавие=Political Migrations in Poland, 1939–1948|год=2006|pages=24}}</ref>, 1941 йылда [[Люксембург]] Германия тарафынан көсләп үҙенә ҡушылдырыуға (аннексия)ға дусар ителә. Төрлө сит биләмәләрҙе көсләп берләштереү аҙаҡтан да дауам итә. [[Икенсе донъя һуғышы]]ның тәүге йылдары Германия өсөн үтә уңышлы була. 1942 йылға ул континенталь [[Европа]]ның күп өлөшөндә ([[Испания]], [[Португалия]], [[Швейцария]] һәм [[Швеция]]нан башҡа) контроль урынлаштыра: биләмәләрҙең бер өлөшө баҫып алынған булһа, ҡайһылары де-факто бойондороҡло дәүләт берәмектәренә әйләнә (мәҫәлән, быға тиклем үҙ аллы булған Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте). Хатта Германияның союздаштары һаналған [[Болгария]] менән [[Финляндия]] ла бары тик өлөшләтә генә үҙ аллы сәйәсәт алып бара<ref>Baryshnikov 2003; Juutilainen 2005, p. 670; Ekman, P-O: Tysk-italiensk gästspel på Ladoga 1942, Tidskrift i Sjöväsendet 1973 Jan.-Feb., pp. 5-46.</ref>. Әммә 1943 йылда һуғыш барышында Гитлерға ҡаршы коалиция файҙаһына һынылыш була, ә 1945 йылдың ғинуарынан хәрби хәрәкәттәр Германияның һуғышҡа тиклемге биләмәләренә күсә. 1945 йылдың 23 майында союзниктар тарафынан ''рейхспрезидент Карл Дёниц етәкләгән Фленсбург хөкүмәте'' таратылғандан һуң Өсөнсө рейх йәшәүҙән тулыһынса туҡтай. == Термин == === Килеп сығышы === [[Файл:28 Nazi Germany 1940.jpg|thumb|right|250px|СССР-ҙа 1940 йылда сығарылған Донъя атласында нацистик Германия картаһы. Өсөнсө рейх (Генерал-губернаторство) «Германияның дәүләт мәнфәғәттәре өлкәһе» («Область государственных интересов Германии») тип билдәләнгән.]] Немец телендәге ''«рейх»'' һүҙен ({{lang-de|Das Reich}}) ''«дәүләт»'' йәки ''«империя»'' (урыҫса «государство» йәки «империя») тип тәржемә итеп була, әммә мәғәнә яғынан ул «держава» атамаһына күпкә яҡыныраҡ. [[Немец теле|немецсә]] ул шулай уҡ мистик ерлектә «батшалыҡ» (урыҫса «царство») аңлатмаһын да бирә: «''Dein Reich komme''» — «Pater noster» ({{lang-ru|Да придет Царствие Твое}})<ref name="autogenerated1">[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Linguist/Klemp/18.php В.Клемперер. LTI: язык Третьего Рейха. Записная книжка филолога]</ref>. Тәү башта германдар (алмандар) тарафынан был атама [[Рим Империяһы]]на бирелгән булһа, аҙаҡтан ул "[[Герман милләтенең Изге Рим империяһы]]"на (урыҫса «Священная Римская Империя германской нации]]» тағыла. Артабан ''«рейх»'' һүҙе немец ерҙәрен берләштергән дөйөм герман дәүләте атамаһы булараҡ ҡулланыла башлай ҙа инде (нәҡ шул сәбәптән Веймар Республикаһы ла рәсми рәүештә «Рейх» тип исемләнә. Ҡасандыр бары тик мистик юҫыҡта ғына ҡулланылған «Өсөнсө рейх» («Третье царство») һүҙ бәйләнешенә сәйәсәтсәйәси мәғәнәне тәүге тапҡыр [[милләтселек]] ҡараштарында торған немец [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]] һәм [[тәржемә]]сеһе Артур Мёллер ван ден Брук һала: [[1923 йыл]]да нәшер ителгән китабын ул шулай атай. Уның раҫлауҙарынса, 962—[[1806]] йылдарҙа йәшәгән «[[Герман милләтенең Изге Рим империяһы]]» — Беренсе рейх, ә [[1871]] йылда иғлан ителеп, [[1918]] йылда ҡолатылған Германия империяһы — Икенсе рейх була. Мёллер ван ден Брук фекеренсә, Өсөнсө рейх — идеаль пангерман дәүләте, һәм ул көсһөҙ [[Веймар республикаһы]]на алмашҡа килергә тейеш. Һитлер нәҡ ошо идеяны үҙенә ҡулланыуға ала ла инде. Уның авторы, әлбиттә Һитлер хаҡында әллә ни юғары ҡараш-фекерҙә булмай һәм 1925 йылда үҙ-үҙенә ҡул һала<ref>{{мәҡәлә |автор = Мазарчук Д.В. |заглавие = Консервативные революционеры Веймарской Германии о государственности и праве |ссылка = http://law-news.ru/up/u16/page_30.html |издание = Право и политика |год = 2005 |номер = 6 }}</ref>. == Тарихы == 1929—1930 йылдарҙағы донъя иҡтисади {{comment|кризисы|көрсөгө}} Веймар республикаһы аҙағының башы була. 1932 йәйенә үк эшһеҙҙәр һаны 6 миллионға етә. Илдәге сәйәси хәл-торош киҫкен радикаллаша. Германия Коммунистар партияһы яҡлылар һаны үҫә — 1932 йылғы һайлауҙарҙа компартия үҙ тарихында тәүге тапҡыр иң ҙур һөҙөмтәгә (1919 й. — 1933 й.) — 16,9 % тауыш — өлгәшә. Шул уҡ ваҡытта компартияның роле күтәрелеү эре капиталдың мәнфәғәттәренә ҡаршы килә. Әммә {{comment|Национал-социалистик немец эшселәр партияһының|НСДАП}} да популярлығы арта. 1932 йылдың июлендә национал-социалистар күберәк — 37 % тауыш йыя. Ләкин хөкүмәт төҙөү өсөн был да етмәй. Шуның өсөн 1932 йылдың ноябренә яңы һайлауҙар тәғәйенләнә, һәм унда НСДАП тағы ла кәмерәк — 34 % тауыш ала. 1932 йыл дауамында президент Пауль фон һинденбург [[Гитлер|Һитлер]]ға бер нисә тапҡыр хөкүмәт составына инеүҙе, шул иҫәптән вице-канцлер посын тәҡдим итә. Ләкин ул фәҡәт рейхсканцлер вазифаһына ғына ризалаша, шулай уҡ бер НСДАП ағзаһына эске эштәр рейхсминистры һәм үҙенә хөкүмәт башлығы булараҡ ғәҙәттән тыш вәкәләттәр талап итә. Фәҡәт 1933 йылдың ғинуар аҙағында ғына Һинденбург Һитлерҙың шарттарына ризалаша. [[1933 йыл]]дың [[30 ғинуар]]ында [[Адольф Һитлер]] рейхсканцлер була. === Федератив ҡоролошто {{comment|юҡҡа сығарыу|ликвидация}} === Веймар конституцияһы Германияла федератив ҡоролош урынлаштырған, ил территорияһы үҙҙәренең [[конституция]]лары һәм власть органдары булған ике өлкәгә (ергә) бүленгән. [[1933 йыл]]дың 7 апрелендә үк «Ерҙәрҙе рейх менән {{comment|унификациялау|бер төргә килтереү}}» ({{lang-de|Zweites Gesetz zur Gleichschaltung der Länder mit dem Reich}}) тигән Икенсе закон ҡабул ителгән, уның буйынса Германия ерҙәрендә империя {{comment|наместниктары|урындағы идара башлыҡтары}}" — (рейхсштатгальтер, {{lang-de2|Reichsstatthalter}}) институты индерелгән. Наместниктарҙың бурысы булып, ғәҙәттән тыш вәкәләттәр (шуның иҫәбендә ландтагты, министр-президент етәкләгән ер хөкүмәтен таратыу һәм формалаштырыу хоҡуғы ла) биреп, урындағы власть органдарында етәкселек итеү торған. [[1934 йыл]]дың [[30 ғинуар]]ында ҡабул итегән «Рейхтың яңынан ҡоролошо тураһында» Законы буйынса ({{lang-de2|Gesetz über den Neuaufbau des Reichs}}) ерҙәрҙең суверенитеты юҡҡа сығарылған, бөтөн ерҙәрҙә лә ландтагтар таратылған. Германия унитар дәүләткә әйләнгән. 1935 йылдың ғинуарында империя наместниктары илдең ерҙәрендә хөкүмәттең даими вәкилдәре булып торған. 1937 йылдың 1 апрелендә Любек ирекле ҡала статусын юғалтҡан һәм Шлезвиг-Гольштейн составына индерелгән. Рейхсраттар (герман парламентының юғары палатаһы, Веймар конституцияһы буйынса ерҙәрҙең вәкилдәр органы) тәүҙәрәк тулыһынса тиерлек вәкәләтһеҙ тороп ҡалған, 1934 йылдың февралендә {{comment|юҡҡа сыҡҡан|ликвидирован}}«. Ошо уҡ йылда крейстагтар һәм гемайндераттар юҡҡа сығарылған. === {{comment|Германия коммунистар партияһын|ГКП}} һәм {{comment|Германия социал-демократик партияһын|СДПГ}} тыйыу === 1933 йылдың февралендә компартия тыйылған (1933 йылдың 27 февлалендә рейхстагты яндырыуҙа коммунистарҙы ғәйепләгәндәр), ә уның активистарына ҡаршы репрессиялар башланған. 1933 йылдың 3 мартында ГКП председателе Эрнст Тельман ҡулға алынған. 300 мең ГКП ағзаһының (1933 йыл башына) яртыһы тиерлеге эҙәрлекләүҙәргә дусар ителгән, зиндандарға һәм концлагерҙарға ябылған, унар меңләгәне үлтерелгән. Коммунистар социал-демократтар менән {{comment|подпольела|йәшерен}} эшләгәндә, антинацистик {{comment|Ҡаршы тороу хәрәкәте|Движение Сопротивления}}» сиктәрендә нацистик хөкүмәткә көрәш алып барғандар. 1943 йылдың июлендә Германия Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты инициативаһы буйынса СССР территорияһында «Азат Германия» милли комитеты барлыҡҡа килгән. [[1933 йыл]]дың 1 февралендә Веймар республикаһы рейхстагы таратылған. [[1933 йыл]]дың 4 февралендә ҡабул ителгән ''«Немец халҡын яҡлау тураһында»'' рейхспрезидент Декреты оппозицион гәзиттәрҙе һәм {{comment|күмәк халыҡ алдында асыҡ сығыштарҙы|публичные выступления}} тыйыуға нигеҙ булып торған. Сәбәп сифатында 27 февралдә Рейхстагты яндырыуҙы файҙаланып, Һитлер күмәк халыҡты ҡулға алыуҙы ойошторған. Төрмәләрҙә урын етмәгәнлектән, концентрацион лагерҙар ойошторолған. Яңынан һайлауҙар тәғәйенләнгән. 1933 йылдың 5 мартында рейхстагҡа һайлауҙарҙа НСДАП еңеү яулаған. Коммунистар өсөн бирелгән тауыштар {{comment|ғәмәлдән сығарылған|были аннулированы}}. Яңы рейхстаг үҙенең [[23 март]]тағы беренсе ултырышында {{comment|үткән число менән|задним числом}} Һитлерҙың ғәҙәттән тыш вәкәләттәрен хуплаған. === Нацификация === Интеллигенцияның бер өлөшө сит илдәргә ҡасҡан. 1933 йылдың 14 июлендә ҡабул ителгән закон буйынса<ref>[http://www.verfassungen.de/de/de33-45/parteien33.htm Gesetz gegen die Neubildung von Parteien] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081221214838/http://www.verfassungen.de/de/de33-45/parteien33.htm |date=2008-12-21 }} {{Ref-de}} — «In Deutschland besteht als einzige politische Partei die Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei»</ref> нацист партияһынан тыш, ҡалған бөтөн партиялар тыйылған. Әммә, уң партиялар активистары ҡулға алыныу түгел, хатта НСДАП составына ингәндәр. Профсоюздар таратылған һәм тыйылған. Улар урынына Һитлерҙың бер көрәштәше рейхсляйтер Роберт Лей башында торған Герман хеҙмәт фронты барлыҡҡа килгән. {{comment|Забастовкалар|эш ташлауҙар}} тыйылған. [[1934 йыл]]дың июнь аҙағында Һитлер социалистик рухлы «икенсе революция» һәм «халыҡ армияһы» төҙөүҙе талап иткән башында штаб начальнигы Эрнст Рём торған СА Штурм отрядтарының юғары етәкселеген {{comment|юҡҡа сығарған|ликвидировал}}. Һитлер СА етәкселеген тыуған илгә хыянатта ғәйепләгән һәм уларҙы дәүләт дошманы тип иғлан иткән. «Оҙон бысаҡтар төнө» тип аталған ошо ваҡиғаларҙа СА-ға һәм уның етәкселегенә бер мөнәсәбәте лә булмаған нацистарға ярамаған бик күп кешеләр юҡ ителгән. Шулай итеп элекке рейхсканцлер Курт фон Шлейхер һәм Һитлерҙың партия буйынса элекке урынбаҫары Грегор Штрассер үлтерелгән. Бөйөк депрессия тамамланғанлыҡтан, барлыҡ оппозицияны һәм {{comment|критиканы|тәнҡитләүселәрҙе}} юҡҡа сығарғанлыҡтан, эшһеҙлекте бөтөргәнлектән, милли тойғоларҙа уйнаусы пропаганда арҡаһында, ә һуңғараҡ — территориялар яулағанлыҡтан, Һитлер үҙенең популярлығын арттырған. Бынан тыш, ул иҡтисадта ҙур уңыштарға өлгәшкән. Айырым алғанда, Һитлер осоронда Германия ҡорос һәм алюминий етештереү буйынса донъяла беренсе урынға сыҡҡан. [[1936 йыл]]да Германия һәм Япон империяһы араһында Антикоминтерн пакты төҙөлгән. [[1937 йыл]]да уға [[Италия]], [[1939 йыл]]да — [[Венгрия]] һәм [[Испания]] ҡушылған. [[1938 йыл]]дың 9 ноябрендә «Гәлсәр төн» тигән атама менән билдәле Йәһүдтәрҙе ҡырыу ойошторолған. Был ваҡыттан бирле йәһүдтәрҙе күпләп әсир итеү һәм юҡ итеү башланған<ref name="Euronews">[http://ru.euronews.com/2013/11/09/germany-marks-75-years-since-beginning-of-holocaust-at-kristallnacht/ Euronews: «Хрустальная ночь» длиной в несколько лет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815084538/https://ru.euronews.com/2013/11/09/germany-marks-75-years-since-beginning-of-holocaust-at-kristallnacht |date=2020-08-15 }}</ref>. 1938 йылда рейх составына [[Австрия]] (ҡара: Аншлюс), 1938 йылдың октябендә — Судет, ә 1939 йылдың мартында — [[Чехословакия]] (ҡара: 1938 йылғы Мюнхен килешеүе) ингән. 1939 йылда Германия һәм Советтар Союзы араһында бер-береһенә һөжүм итмәү тураһында килешеү совет-герман һәм Дуҫлыҡ һәм сиктәр буйынса герман-совет килешеүе төҙөлгән. Молотов — Риббентроп Пакты йоғонтоһо йылдарындағы Совет-герман сәйәси мөнәсәбәттәре шулай уҡ 1939 йылғы Герман-совет сауҙа һәм хәрби-техник сферала килешеүе менән үҫтерелгән. 1940 йылдың сентябрендә Германия Япония һәм Италия менән 1940 йылда килешеп төҙөгән {{comment|Берлин пакты|Тройственный пакты}}на, «Үҙәк» илдәре һәм уларҙың союздаш ағзалары сифатында, яңы илдәр һәм марионетка дәүләттәре ҡушылған. 1940 йылдың ноябрендә Германия Советтар Союзына «Үҙәк» державалар араһына инергә тәҡдим яһаған. Совет хөкүмәте, СССР мәнфәғәттәре сфераһына [[Румыния]], [[Болгария]] һәм [[Төркиә]]не индереү шарты менән, ризалыҡ биргән<ref>[http://militera.lib.ru/docs/0/1941-1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110105071235/http://militera.lib.ru/docs/0/1941-1.html |date=2011-01-05 }} {{недоступная ссылка|число=23|месяц=05|год=2013|url=http://militera.lib.ru/docs/0/1941-1.html|id=20120201}} № 172. Беседа председателя Совнаркома, наркома иностранных дел СССР В. М. Молотова с рейхсканцлером Германии А. Гитлером в Берлине 12 ноября 1940 г.</ref>, әммә бындай талаптар германдар яғынан кире ҡағылған. === Һуғышҡа саҡлы һәм һуғыш ваҡытында Өсөнсө рейх иҡтисады === {{Main|Экономика Третьего рейха}} Идара итеүҙең тәүге йылдарында нацистарҙың уңышы [[Адольф Һитлер]]ҙың тышҡы сәйәсәттәге ҡаҙанышына, артыҡ ҡан ҡоймай яулап алыуҙарына ғына түгел, Германияның иҡтисади яңынан үҫешенә, таянған. Партия әйләнәһендә лә һәм ҡайһы бер сит ил иҡтисадсылары яғынан да был уңыштар мөғжизә кеүек баһаланған. Эшһеҙлек, һуғыштан һуңғы Германияны ҡәһәрләү 1932 йылдағы 6 миллион кешенән дүрт йыл үтеүгә тулы булмаған миллионға саҡлы аҙайған. 1932 йылдан 1937 йылға саҡлы сәнәғәт етештереүе 102 %-ҡа үҫкән, табыш ике тапҡырға артҡан. Сәнәғәт һаман шәберәк үҫешкән. Нацистар идара итеүҙең тәүге йылы дауамында иҡтисади сәйәсәтте билдәләүҙә Ялмар Шахт мөһим роль уйнаған (Адольф Һитлер ғәмәлдә бөтөнләй ҡыҫылмаған), ул бөтөн йәмәғәт эштәре фронтын киҫкен арттырыу һәм хосуси эшҡыуарлыҡты {{comment|ҡыҙыҡһындырыу|стимуллаштырыу}} юлы менән эшһеҙҙәрҙе эшле иткән. Эшһеҙҙәргә махсус вексель ярҙамында дәүләт кредиты бирелгән. Компанияларҙың һалымдар шаҡтай кәмегәнлектән, уларҙың капитал һалыуҙарҙары киңәйгән һәм мәшғүллектең стабиль үҫеше тәьмин ителгән. Германияның яңынан үҫешенең ысын нигеҙе булып, 1934 йылдан нацист режимының, эшҡыуарҙар һәм эшселәрҙең тырышлығын хәрбиҙәрҙең көсөргәнешенә тура килтереп, өр-яңынан ҡоралландырылыуы торған. Нацистар «хәрби иҡтисад» тип атаған Германия иҡтисады маҡсатлы рәүештә һуғыш ваҡытында ла һәм тыныс тормошта ла һуғышҡа йүнәлтелеп ҡоролған булған. Ялмар Шахттың финанс эштәрен ҡора белеү оҫталығы Германияны һуғышҡа әҙерләүҙе аҡсалата тәьмин итеүгә йүнәлтелгән. Банкноталар баҫтырыу уның хәйләһенең бер төрө генә булған. Шахт валюта менән шундай махинациялар бороп ебәргән, сит ил иҡтисадсылары иҫәпләп сығарғанса, немец маркаһы бер ваҡытта 237 төрлө курсҡа эйә булған. Ул Өсөнсө рейх өсөн иҫ китмәле отошло булған унлаған ил менән тауар әйләнеше буйынса килешеү төҙөй алған, һәм, хатта ортодоксаль иҡтисадсылар ғәжәпләнерлек нимәне: ниндәйҙер илгә ни тиклем күп бурыслыһың, шул тиклем уның менән бизнес йәйелдерергә мөмкин тигәнде, уңышлы күһәткән. 1935 йылдан 1938 йылға саҡлы Шахт яңынан тыуҙырған иҡтисад бары тик яңынан ҡоралландырыуҙы финанслау маҡсатында файҙаланылған һәм 12 миллиард марка менән баһаланған. 1936 йылда дүртйыллыҡ планды эшләүҙе һәм тапшырыуҙы Шахт урынына иҡтисад «диктаторы» булып киткән, был өлкәлә Һитлер нисек бер нимә лә аңламаған, шул дәрәжәлә наҙан булған Вильгельм Герман Герингтың ҡәтғи контроленә биреү айҡанлы, Германия тоталь хәрби иҡтисад системаһына күскән. Дүртйыллыҡ пландың маҡсаты булып 4 йыл дауамында Германияны, һуғыш була ҡалһа, үҙен тулыһынса тәьмин итә алған һәм хәрби блокада быуа алмаған илгә әйләндереү торған. Импорт минимумға саҡлы ҡыҫҡартылған, хаҡтарға һәм эш хаҡына ҡаты контроль урынлаштырылған, дивидендтар йыллыҡ 6 %-ҡа саҡлы сикләнгән, үҙ сеймалынан синтетик каучук, туҡыма, яғыулыҡ һәм башҡа продукция етештереү буйынса ҙур заводтар төҙөлгән. Герман Герингтың фәҡәт үҙ мәғдәненән генә ҡорос эшләп сығарған гигант заводтары ҡалҡып сыҡҡан. Немец иҡтисады тулыһынса һуғыш мәнфәғәттәренә мобилизацияланған, ә килемдәре ҡапыл юғары күтәрелгән сәнәғәтселәр хәрби машина механизмына әүерелгәндәр. Шахттың эшмәкәрлеге сикләүҙәр һәм ҙур {{comment|отчёттар|иҫәп-хисап ҡағыҙҙары}} төҙөү менән тотҡарланған. 1937 йылда Ялмар Шахтты, башта иҡтисад министры, ә 1939 йылда Рейхсбанк президенты постарында Вальтер Функ алмаштырған. Дөйөм һәм тулайым алғанда, Икенсе бөтөн донъя һуғышында Германия үҙ иҡтисадын тулы пар менән ҡыуған, шуға ҡарамаҫтан Өсөнсө рейх оҙаҡҡа һуҙылған хәрби хәрәкәттәр алып барырға әҙер булмаған. Сеймал менән тәьмин итеү бик ныҡ сикләнгән булған. Хәрби етештереү дәүмәле лә {{comment|бик бәләкәй|минималь}} булған. Эшсе көстәр яғынан хәле лә бөтөн һуғыш дауамында һан яғынан да, сифат яғынан да ҡәнәғәтләнерлек булмаған. Ләкин барса проблемаларға ҡарамай, немец ойошҡанлығы һәм дәүләт аппаратының тоталь контроле аҫтында, иҡтисадты кәрәк рельсҡа ҡуя алғандар. Һуғыштың бөтөн йылдары дауамында, 1945 йылға саҡлы, хәрби етештереү өҙлөкһөҙ үҫкән. Шулай уҡ йылдар үтеү менән хәрби сәнәғәт өлөшө лә үҫкән, 1940 йылда валовый продукцияның 15 % кәмерәге, 1941 йылда — 19 %, 1942 йылда — 26 %, 1943 йылда — 38 %, 1944 йылда — 50 %<ref name="павлов" />. Техник яҡтан ҡоралланыуҙы финанслау Германияла бик юғары кимәлгә еткерелгән. Иҡтисад менән идара итеүгә һәм ойоштороуға, һәм шулай уҡ валюта сәйәсәтен тормошҡа ашырыуға ҡағылғанда, бик күп хата ебәрелгән булған. Беренсе донъя һуғышына ҡарағанда дөйөм хәрби сығымдарҙы ҡаплау һалымдарының өлөшө ҙурыраҡ булһа ла, артыҡ дәрәжәлә һатып алыу һәләте проблемаһын хәл итеп булмаған. Вклад яһаусыны 90%-лыҡ дәүләт кредиторына әйләндергән кредитҡа биреү методы ҡыҫҡа сроклы бурыстың системалы рәүештә артыҡ үҫешенә, инфляция үҫешенә һәм финанслауҙың был системаһы нигеҙҙәренең емерелеүенә килтергән. Өсөнсө рейхтың иҡтисад системаһы эшмәкәрлеген йомғаҡлағанда, ҡыйыу рәүештә былай тип әйтергә мөмкин, 30-сы йылдарҙағы беренсе донъя һуғышынан һуңғы Германияның бындай иҡтисади үҫеше нигеҙҙә немец халҡы тормошоноң бөтөн аспекттарын тоталь контролгә алыу, аяуһыҙ закондар сығарыу һәм мәжбүри хеҙмәт арҡаһында ғына булыуы мөмкин булған<ref>Омельченко Всеобщая история государства и права</ref><ref>Имперская трудовая повинность в нацистской Германии (1933—1945) Ерин М. Е., Ермаков А. Е. ISBN 5-230-20568-7</ref>, ләкин «локомотивты тиҙләтеп, конструкторҙар тормозға баҫыу мөмкинлеген иҫәпкә алмаған». [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғанға саҡлы Германия менән СССР 1939 йылда төҙөлгән етди герман-совет сауҙа, иҡтисади һәм хәрби-техник хеҙмәттәшлеге тураһында килешеүенә ҡул ҡуйған булған. === Икенсе донъя һуғышы === {{Main|Икенсе донъя һуғышы}} [[1939 йыл]]дың 1 сентябрендә немец ғәскәрҙәре Польшаға баҫып ингән. Бөйөк Британия һәм Франция Германияға һуғыш иғлан иткән. 1939—1941 йылдар дауамында Германия Польшаны, Данияны, Норвегияны, Люксембургты, Нидерландыны, Бельгияны, Францияны, Грецияны, Югославияны тар-мар иткән. 1941 йылдың 22 июнендә Германия Советтар Союзы территорияһына баҫып ингән һәм уның күпмелер өлөшөн яулаған. Германияға эшселәр көсө етмәгән. Бөтөн оккупацияланған территорияларҙа ялланған {{comment|эшсе көстәрен|[[остарбайтерҙар]]}} вербовкалау башланған. Славян территорияларында эшкә яраҡлы күмәк халыҡты мәжбүри тейәп алып китеү ойошторолған. Францияла ла шулай уҡ эшселәрҙе мәжбүри алып китеү тормошҡа ашырылған, һәм уларҙың Германиялағы хәле ирекле ялланған һәм тотҡон аралығында торған. Шуға ҡарамаҫтан, немец ҡатын-ҡыҙҙары хеҙмәтен {{comment|производствола|етештереү өлкәһендә}} файҙаланмау тураһындағы күрһәтмә ғәмәлдә ҡалған, һәм бик һирәк осраҡта ғына уларҙың иғтибары йорт хужалығынан ситкә йүнәлтелгән. Шул уҡ ваҡытта {{comment|көсөргәнешле рәүештә|интенсивно}} ситтән килтерелгән эшселәр көсө файҙаланылған. [[1944 йыл]]дың авгусында уҡ Германияла хужалыҡтың төрлө өлкәләрендә 8 миллионға яҡын сит ил кешеһе хеҙмәт иткән. Сәнәғәттә улар дөйөм иҫәптең сиреген тәшкил иткән. Күпселеге (өсөнсө өлөшө)- 2,5 миллионы СССР гражданы булған, 1,7 миллионы — поляктар, 1,3 миллионы — француздар, 600 000 — итальяндар. эшселәрҙең 2 миллионы хәрби тотҡон һәм 650 000 — заключенными концентрацион лагерҙар тотҡоно, күпселектә — хәрби сәнәғәттә хеҙмәт иткән йәһүд булған. Советтар Союзынан һәм Польшанан килтерелгән эшселәрҙең яртыһына яҡыны уртаса йәше 20 йәш булған ҡатын-ҡыҙҙарҙан торған<ref name="MK">Martin Kitchen . The Cambridge Illustrated History of Germany:-Cambridge University Press 1996 ISBN 0-521-45341-0</ref>. Германия еңелгәндән һуң эшселәрҙең байтағы союзниктар администрацияһы тарафынан тыуған илдәренә, шул иҫәптән Советтар Союзына ҡайтарылған. Репатриацияны ойоштороуҙа, һуңынан Нюрнберг процесында ғәйепләүсе булып сығыш яһаған һәм Көнсығыш Европаның миллионлаған халҡын<ref name="NP">Der Nürnberger Hauptkriegsverbrecherprozess 18.Oktober 1945 −1.Oktober 1946 . 2 Auflage- Herausgeber: Stiftung Topographie des Terrors. Druck DMP Digital — & Offsetdruck GmbH. 2006 ISBN 3-9807205-2-7</ref> Советтар Союзына ҡайтарып ебәреүгә ярҙам иткән, инглиз юрисы [[Дин]] (Dean) ҙур роль уйнаған<ref name="DL">''Reinhard Pözorny(Hg)''Deutsches National-Lexikon- DSZ-Verlag. 1992. — ISBN 3-925924-09-4</ref>. Оккупацияланған территорияларҙа ҡурҡытыу режимы урынлаштырылған. Кисектермәҫтән йәһүдтәрҙе, ә ҡайһы бер райондарҙа (башлыса, СССР территорияһында) — партизан хәрәкәтен {{comment|булдырмау|профилактикалау}} маҡсатында урындағы йәһүд булмаған халыҡты ла күпләп ҡырыу башланған. Германия һәм башҡа оккупацияланған территорияларҙа концентрацион лагерҙар, үлем лагерҙары һәм хәрби тотҡондар лагерҙары һаны артҡан. Оккупацияланған территорияларҙа немец администрацияһы ҡулланған террор методы урындағы халыҡ менән хеҙмәттәшлек итеү мөмкинлеген бирмәгән, Польшала, Белоруссияла һәм Югославияла партизан хәрәкәте үҫеүенә килтергән. Яйлап партизан һуғышы СССР территорияһының һәм и славян илдәренең яуланған ерҙәрендә, һәм шулай уҡ Грецияла һәм Францияла киң йәйелдерелгән. Данияла, Норвегияла, Нидерландыла, Бельгияла, Люксембургта оккупацион режим йомшағыраҡ булған, шуның өсөндөр ҙә нацистарға ҡаршы сығыштар аҙыраҡ булған. Германияла һәм Австрияла шулай уҡ айырым {{comment|йәшерен ойошмалар|подпольные организации}} эш алып барған. 1944 йылдың 20 июлендә вермахтың бер төркөм генералдары тарафынан Һитлерҙы үлтереүҙе маҡсат итеп ҡуйған уңышһыҙ {{comment|нацизмға ҡаршы түңкәрелеш ойоштороуға тырышыуы|Заговор 20 июля}} йәки йәшерен һүҙ ҡуйышыуы билдәле. Был {{comment|йәшерен һүҙ ҡуйышыу|заговор}} һуңғараҡ «Генералдар һүҙ ҡуйышыуы» тип аталған. Күп офицерҙарҙы, хатта йәшерен һүҙ ҡуйышыуға туранан-тура мөнәсәбәте булмағандарын да, язалап үлтергәндәр. 1944 йылда сеймал етешмәүҙе немецтар ҙа тоя башлаған. Һитлерға ҡаршы коалиция илдәре авиацияһы ҡалаларҙы бомбаға тотҡан. Англия һәм АҠШ авиацияһы Гамбург һәм Дрезденды тулыһынса тиерлек емергән. Армияһының шәхсән составын күп юғалтыу арҡаһында 1944 йылдың октябрендә урындағы халыҡты, шул иҫәптән ҡарттарҙы һәм үҫмерҙәрҙе, мобилизациялау юлы менән фольксштурм отрядтары ойошторолған. Киләсәктә партизан-диверсия эшен йәйелдереү маҡсатына «Вервольф» ополчениеһы отрядтары булдырылған. [[1945 йыл]]дың [[7 май]]ында Реймста, икенсе көндө совет яғы [[Берлин]]да (Карлсһорст) {{comment|ҡабатлап хәбәр иткән|продублированный}} Германияның бер һүҙһеҙ капитуляцияһы хаҡында актҡа ҡул ҡуйылған. [[9 май]] хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатҡан көн тип иғлан ителгән<ref name="MK"/>. Артабан, [[23 май]]ҙа Фленсбургта, Өсөнсө рейх хөкүмәте ҡулға алынған. == Өсөнсө рейхтың административ-территориаль ҡоролошо == {{main|Административно-территориальное устройство Третьего рейха}} [[Файл:NS administrative Gliederung 1944.png|thumb|400px|<center>Рейхтың һәм бойондороҡло территорияларҙың 1944 йылғы административ бүленеше.]] Өсөнсө Рейх территорияһы 17 ергә (''Land'') (1937 й. — 16), ерҙәр райондарға (''Landkreis'') һәм ерҙәргә буйһонған ҡалаларға (''Stadtkreis''), райондар общиналарға (''Landgemeinde'') һәм ҡалаларға (''Stadtgemeinde'') бүленгән. Ерҙәр башында империя наместниктары (''Reichsstatthalter'') торған, ерҙәрҙең башҡарма органдары булып империя наместнигы тәғәйенләгән премьер-министрҙан (''Ministerpräsident'') һәм ер министрҙарынан (''Landesminister'') торған ер хөкүмәттәре (''Landesregierung'') торған, ауыл райондары менән империя наместниктары тәғәйенләгән ландраттар (''Landrat'') идара иткән, ҡала райондары һәм ҡала общиналары менән — ландраттар тәғәйенләгән бургомистрҙар (''Buergermeister''), ауыл общиналары менән — старосталар (''Gemeindevorsteher'') идара иткән. 1934 йылдың 30 ғинуарына саҡлы ерҙәрҙең закон сығарыу органдары — ер сеймдары (''Landtag''), 1935 йылдың 30 ғинуарына тиклем райондарҙың вәкәләтле органдары — район сеймдары (''Kreistag''), ҡалаларҙа — депутаттарҙың ҡала йыйылыштары (''Stadtverordnetenversammlung''), общиналарҙа — община вәкиллектәре (''Gemeindevertretung'') булған. Рейх составына Өсөнсө рейхтың территориаль-сәйәси экспансияһы барышында индерелгән һәм башлыса этник немецтар йәшәгән территориялар рейх составына рейхсгау — империя округтары статусында ингән. [[Австрия]] ете рейхсгауға бүленгән булған, Судет өлкәһе, Көнбайыш Пруссиялағы Данциг өлкәһе һәм Вартеланд (үҙәге Познанда булған польша өлкәһе) айырым рейхсгау булып торған. [[Чехия]] территорияһының ҙур өлөшөндә Богемия һәм Моравия протектораты ([[1939 йыл]]дан) бойондороҡло дәүләт ҡоролошо булған. Протекторат башында [[Адольф Һитлер]] үҙе тәғәйенләгән рейхспротектор торған. Польшаны оккупациялағандан һуң, уның территорияһында рейх составына инмәгән Өсөнсө рейхтың генерал-губернаторлығы барлыҡҡа килгән. Оккупацияланған территорияларҙың икенсе өлөшөндә башҡа типтағы бойондороҡло административ-территориаль ойоштормалар — рейхскомиссариаттар барлыҡҡа килгән. Барлығы 5 рейхскомиссариат булдрылған, тағы ла 4 булдырыу планлаштырылған. Ысынында барлыҡҡа килтерелгән рейхскомиссариаттар: * Нидерланды рейхскомиссариаты (1940—1945) * Норвегия рейхскомиссариаты (1940—1945) * Украина рейхскомиссариаты (1941—1944) * Остланд рейхскомиссариаты (1941—1944) * Бельгия-Төньяҡ Франция рейхскомиссариаты (1944) Планлаштырылған рейхскомиссариаттар: * Московия рейхскомиссариаты * Дон-Волга рейхскомиссариаты * Кавказ рейхскомиссариаты * Төркөстан рейхскомиссариаты == Дәүләт ҡоролошо == Дәүләт һәм хөкүмәт башлығы — герман халҡының Фюреры һәм рейхсканцлеры (''Führer und Reichskanzler des deutschen Volkes''), 1934 йылдың 2 авгусына саҡлы халыҡ һайлаған рейхспрезидент (''Reichspräsident'') вазифаһы булған, рейхсканцлер тәғәйенләгән башҡарма органы — рейхсканцлер һәм министрҙарҙан (''Reichsminister'') торған империя хөкүмәте (''Reichsregierung'') закондар сығара алған, закондар сығарыусы орган — Рейхстаг (''Reichstag'') һәм 1934 йылдың 14 февраленә саҡлы ер хөкүмәттәре тарафынан тәғәйенләнгән Рейхсрат (''Reichsrat'') альтернативаһыҙ һайлауҙарҙа (1933 йылда альтернативалы һайлауҙарҙа) халыҡ тарафынан һайланған. Берҙән-бер легаль партия — Национал-социалистик немец эшселәр партияһы (НСДАП), 1933 йылдың 14 июленә саҡлы шулай уҡ консерватив монархия — Германия милли халыҡ партияһы, либераль реваншист — Германия халыҡ партияһы, консерватив демократик — Германия үҙәк партияһы, либераль демократик — Радикаль-демократик партиялары булған. == Хоҡуҡ системаһы == {{see also|Концентрационные лагеря Третьего рейха}} Иң юғары суд инстанцияһы — Империя суды (''Reichsgericht''), апелляцион инстанция судтары — юғары ер судтары (''Oberlandesgericht''), беренсе инстанция судтары — ер судтары (''Landgericht''), низшее звено суд системаһының түбәнге {{comment|быуыны|звеноһы}} — участка судтары (''Amtsgericht''), административ юстицияһы юғары суд инстанцияһы — Империя административ суды (''Reichsverwaltungsgericht''), административ юстицияһы апелляция инстанцияһы суды — юғары ер административ судтары (''Oberlandesverwaltungsgericht''), административ юстицияһы беренсе инстанция суды — ер административ судтары (''Landesverwaltungsgericht''), хәрби юстицияһы юғары суд инстанцияһы — Империя хәрби суды (''Reichskriegsgericht''), административ юстицияһы апелляция инстанцияһы суды — юғары хәрби судтары (''Oberkriegsgericht''), административ юстицияһы беренсе инстанцияһы судтары — хәрби судтар (''Kriegsgericht''), сәйәси юстиция суды — халыҡ суды (''Volksgericht''). == Ҡораллы көстәре == {{main|Вермахт}} * Ҡоро ер ғәскәри көстәре — «Оборона көстәре» ({{lang-de|Heer}}) * Хәрби-диңгеҙ көстәре — {{comment|«Кригсмарине»|Хәрби флот}} ({{lang-de|Kriegsmarine}}) * Хәрби-һауа көстәре — {{comment|«Люфтваффе»|Һауа һаҡсылары}} ({{lang-de|Luftwaffe}}) Дөйөм хәрби бурыс нигеҙендә комплектланғандар. == Символикаһы == {{main|Нацистская символика|Фашистская символика|Униформа Третьего рейха}} Свастикалы империя бөркөттәре нацист власы символдары булған. * Өсөнсө рейх флагы * Өсөнсө рейх гербы * Өсөнсө рейх гимны * Нацист сәләмләүе * {{comment|Свастика|Баш-баштары тура мөйөштән һулға ҡаратып бөгөлгән тәре рәүешендәге билдә}} ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: Вермахт символикаһы''. {{TODO}} == Нацист идеологияһы == {{main|Национал-социализм}} * [[Расизм]], антисемитизм, реваншизм, аҡтыҡҡы милләтселек, нордицизм, раса гигиенаһы (евгеника); * Анти[[марксизм]], антикоммунизм, антибольшевизм, мистицизм, неприятие [[демократия]]ны танымау; * Тоталитаризм, Милитаризм, юлбашсылыҡ принцибы; * Башлыса хәрби экспансия иҫәбенә «Йәшәү биләмәләрен» киңәйтеү идеяһы һәм сәйәсәте («Көнсығышта йәшәү биләмәләре»); == Нацист пропагандаһы == {{main|Национал-социалистическая пропаганда}} [[Файл:Наглядная пропаганда в Германии.1938.jpg|thumb|275px|Германияла күргәҙмә пропаганда, 1938 й. (Нюрнберг, стеналағы фреска). 2010 йылғы фото.]] НСДАП, власть өсөн көрәшендә халыҡ яғынан таяныс табыу маҡсатында, пропаганданың мөһим ролен файҙаланған, әммә Өсөнсө рейх, 12 йыл йәшәү дәүерендә, фәҡәт пропагандаға ғына таянған тип әйтеп булмай. Нацист Германияһында, йыш ҡына шулай тиһәләр ҙә, ул ғына режимдың берҙән-бер таянысы булмаған. Нацист режимы пропагандаһы үҙен бағышлаған төп революцион {{comment|дәғүәле|претенциозлы}} бурысы булып, «халыҡ берләшмәһе» (Volksgemeinschaft) һәм синыфтарҙың ысын гармонияһын булдырыу торған. Шуға ҡарамаҫан, пропаганданың уңышын уның фәҡәт йәмғиәттең ҡарашын һәм мөнәсәбәтен радикаль рәүештә үҙгәртә алыу һәләте менән генә үлсәргә кәрәкмәй. Ул ҡайһы берҙә ҡараштарҙы {{comment|трансформациялап|күсереп}} ҡына ҡалмаған, әлегә саҡлы булғандарын нығытҡан. Һәм пропаганданың эффективлығы күберәк булһын өсөн ул, кемдең ҡараштары өлөшләтә боҙолған булған, шуларҙы бик һаҡ ҡына итеп үҙенә кәрәк ағымға йүнәлтеүҙә ҡулланған<ref>''Полякова А. А.'' [http://www.polyakova-arina.com/#!-/cnm7 Пропаганда войны в кинематографе Третьего Рейха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140304223352/http://www.polyakova-arina.com/#!-/cnm7 |date=2014-03-04 }}. Ирис Групп, М., 2010, с. 12</ref>. Синфи составы буйынса НСДАП хеҙмәтсәндәр партияһы булғанлыҡтан, ул шәхестең хеҙмәт ҡаҙаныштары һәм был шәхестең йәмғиәт вәкиле булараҡ танылыуы менән бәйләнгән бөгөнгө көндә лә дөйөм кешелек баһалаған ҡиммәттәргә таянған. Һәм шуны үҙенең пропаганда эшмәкәрлегендә файҙаланған. Был идеологияны төп таратыусылар интеллигенция (уҡытыусылар) булған. Нацист пропагандаһының йоғонтоһо тураһында түбәндәге мәғлүмәт һөйләй: бөтөн хеҙмәтсән халыҡ 46,3 % булһа, шулар араһынан эшсе НСДАП ағзалары — 5,1 %. Хеҙмәткәрҙәр — (Angestellte) тейешенсә 12 % һәм 12,5 %; уҡытыусылар (Lehrer) — 29,4 % һәм 0,9 %; чиновниктар (Beamte) — 18,7 % һәм 3,7 %; эшҡыуарҙар (Selbständige) — 14,9 % һәм 9,8 %; крәҫтиәндәр — 12 % һәм 6,6 %; башҡалар — 1,2 % һәм 20,2 %. Һөҙәмтәлә НСДАП ағзалары бөтөн хеҙмәтсәндәрҙән 7,3 %, ә бөтөн халыҡтан − 3,8 % тәшкил иткән. Партияның үҙенең ижтимағи составы бындай булған: унда эшселәр 30,3 % тәшкил иткән, йәғни, партияның атамаһына — Национал-Социалистик Немец Эшсе Партияһы — тап килгән иң вәкәләтле ижтимағи төркөм булған. Хеҙмәткәрҙәр проценты 19,4 % тәшкил иткән; уҡытыусылар — 3,4 %; чиновниктар партия составының 9 % тәшкил иткән; эшҡыуарҙар — 19 %; крәҫтиәндәр — 10,2 %; башҡалар — 3,2 %. Бөтөн партия ағзаларының дөйөм һанынан төрлө һөнәр хеҙмәтсәндәре 94,5 % тәшкил иткән, һәм [[1935 йыл]]дың 1 ғинуарына улар 2 495 000 кеше булған. НСДАП йәшәгән бөтөн ваҡыт эсендә бүтән шуға оҡшаған статистика баҫылмаған<ref name="HB">Heinz Bergschicker. Deutsche Chronik 1933—1945. Ein Zeitbild Faschistischen Diktatur. 3.Auflage. страница 52, Berlin :Verlag der Nation, 1981</ref>. == Нацизм осоронда фән һәм техника == {{main|Наука и техника Третьего рейха}} Германияла университеттар һәм юғары техник уҡыу йорттары системаһын үҙ эсенә алған бик ҙур фәнни сектор булған. Шулай уҡ "Кайзер Вильгельм йәмғиәте"нең фәнни-тикшеренеү институттары ла уға ҡараған. Бөтә был учреждениелар ойоштороу яғынан Фән, тәрбиә һәм мәғариф министрлығына ингән. Меңләгән ғалимды йәлеп иткән был селтәрҙә фәндең төрлө өлкәләре (физика, химия, тау һәм ҡорос-суйын ҡойоу эше, медицина һ. б.) вәкилдәрен үҙ эсенә алған фәнни-тикшеренеү советы булған. Фәнни советтың һәр бер ағзаһы берҙәм профилле ғалимдар төркөмөнә етәкселек иткән һәм үҙ төркөмөнөң эштәрен планлаштырырға һәм ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлегенә йүнәлеш бирергә тейеш булған. Шундай уҡыу ғилми-тикшеренеү ойошмаһы менән бер рәттән абсолют бойондороҡһоҙ сәнәғәт фәнни-тикшеренеү ойошмаһы, йәки «сектор» булған. Союздаш ғәскәрҙәр, 1945 йылда был фәнни-тикшеренеү эшмәкәрлегенең һөҙөмтәләрен үҙләштергәндән һуң ғына, уның оло әһәмиәтен асыҡлаған. Бында бик күп аҡсаға, үҙ заманындағы техник талаптарға яуап бирерлек юғары квалификациялы белгестәргә һәм аппаратураға эйә булған, йыш ҡына, фәнни эҙләнеүҙәрҙе тормошҡа ашырырлыҡ кәрәкле шарттары булмаған институт лабораторияларына ҡарағанда, күберәк етештереүсәнлек менән эшләгән предприятиелар лабораториялары, мәҫәлән IG Farben|«Фарбен», Carl Zeiss|«Цейсс», Siemens|«Сименс», Osram|«Осрам», AEG|«Телефункен» концерндары һәм күп башҡа предприятиелар ҡараған. Улай ғына ла түгел, нацистар власҡа килгәндән һуң, «донъяға ҡарашты тикшереү» программаһы һөҙөмтәһендә Германияның юғары уҡыу йорттарының 1500-ҙән артыҡ доценты эштән сығарылған. Был, немец ғалимдарының үҙҙәренең фекеренсә, дәүләт масштабында фәнни-тикшеренеү эшмәкәрлеген {{comment|яйға һалыу|координациялау}} эшенә фәҡәт зыян ғына килтергән. Юғары уҡыу йорттары тикшеренеү төркөмдәре менән сағыштырғанда, айырым {{comment|сәнәғәт|промышленные}} лабораториялары ҙур уңышҡа өлгәшһә лә, власҡа килгән нацистар элекке тәртиптәрҙе үҙгәрткән. Сәнәғәт фәнни-тикшеренеү ойошмаһы министрлыҡтар, дәүләт фәнни-тикшеренеү советы йәки контингенттар мәсьәләләре менән ҡыҙыҡһынған берәй төрлө ведомство ярҙамына мохтаж булмаған бойондороҡһоҙ структураға әйләндерелгән. Ойошма, ишектәре ябыҡ килеш, үҙе өсөн эшләгән. Бының эҙемтәһе булып, ниндәйҙер юғары уҡыу йорто тикшеренеүсе ғалимы сәнәғәт лабораторияларында алып барылған тикшеренеүҙәр, асыштар һәм камиллаштырыуҙар тураһында белеү генә түгел, хатта шундай эш алып барыла, тип уйлап та ҡарамаған. Концерндар, {{comment|көнәркәшлек|конкуренция}}те күҙ уңында тотоп, үҙ ғалимдары уйлап табыуҙарын һәм асыштарын йәшерен сер итеп һаҡлау отошло булғанлыҡтан, шулай эшләгән. Сәнәғәт тикшеренеү төркөмдәренән һәм юғары уҡыу йорттарының ғилми лабораторияларынан тыш, өсөнсө ҙур фәнни ойошма булып ҡораллы көстәрҙең фәнни-тикшеренеү аппараты торған. Ләкин был аппарат та берҙәм түгел, ә ҡораллы көстәрҙең төрлө төрҙәре буйынса тарҡалған булған. Һуғыш ваҡытында Альберт Шпеер министрлығы ҙур абруйға эйә булған. Һуғыш осоронда институттар һәм лабораторияларҙың сеймал, {{comment|белгестәр|кадрҙар}} һәм йыһаздар алыу мөмкинлеге ҡаты ҡыҫҡарғанлыҡтан, ил сәнәғәте бик күп ҡорал идаралыҡтары заказдарын көс-хәл менән ҡәнәғәтләндерә алған саҡта, был министрлыҡҡа ашығыс рәүештә, ниндәй кәрәкмәгән тип табылған тикшеренеү эштәрен туҡтатыу, ҡайһыларын «мөһим хәрби әһәмиәткә эйә», тип артабан дауам итеү, ә ҡайһыларына «һуғыш өсөн хәл иткес әһәмиәтле» булғанлыҡтан, өҫтөнлөк бирерлек вәкәләттәр тапшырылған. "Ҡоһор возмездие ҡоралы"нан һәм башҡа {{comment|яңы|новатор}} хәрби һәм фәнни асыштарҙан тыш, Өсөнсө рейх, һуғыштан һуң {{comment|көрсөккә|тупикка}} терәлгән {{comment|ядро ҡоралы|Немец ядро программаһы йәки Уран проекты}} булдырыу өҫтөндә эшләгән. Германия ғалимдарының бындай эш һөҙөмтәһе, ҡайһылыр дәрәжәлә, Һитлерға ҡаршы коалиция илдәренең был өлкәлә фәнни-тикшеренеү эшмәкәрлек башлауына этәргес биргән. == Дине == Диндарҙар — католиктар һәм протестанттар. Иң ҙур протестант деноминацияһы — Немец евангелие сиркәүе (''Deutsche Evangelische Kirche''). Эргәһендә империя сиркәү комитеты (''Reichskirchenausschuss'') һәм империя синоды (''Reichssynode'' эшләгән империя епискобы (''Reichsbischof'') тарафынан идара ителгән. Булдырылған ваҡытҡа ҡарата 30 (1934 йылдың аҙағында — 23-тән) {{comment|урындағы|поместный}} сиркәүҙән (''Landeskirche'') торған: * Иҫке Пуссия союзы евангелие {{comment|сиркәү|кирха}}е (''Evangelische Kirche der altpreußischen Union'') (Пруссия), 1934 йылға саҡлы уға: ** Ольденбург ярымкантоны Биркенфельд евангелие поместный сиркәүе (''Evangelische Landeskirche im oldenburgischen Landesteil Birkenfeld'') (Ольденбург, Биркенфельд ярымкантоны) ҡараған. * Мекленбург евангелие-лютеран поместный сиркәүе (''Evangelisch-Lutherischen Landeskirche Mecklenburgs'') (Мекленбург), 1934 йылға саҡлы уға: ** Мекленбург-Шверин евангелие-лютеран поместный сиркәүе (''Evangelisch-lutherische Kirche von Mecklenburg-Schwerin'') ** Мекленбург-Штрелиц евангелие-лютеран поместный сиркәүе (''Evangelisch-lutherische Kirche von Mecklenburg-Strelitz'') ҡараған. * Любек евангелие-лютеран сиркәүе (''Evangelisch-Lutherische Kirche in Lübeck'') (1937 йылға саҡлы — Любек дәүләтенең евангелие-лютеран сиркәүе (''Evangelisch-Lutherische Kirche im Lübeckischen Staate'')) (Любек) * Һамбург дәүләтенең евангелие-лютеран сиркәүе (''Evangelisch-Lutherische Kirche im Hamburgischen Staate'') (Һамбург) * Бремен евангелие сиркәүе (''Bremische Evangelische Kirche'') (Бремен) * Ольденбург евангелие-лютеран сиркәүе (''Evangelisch-Lutherische Kirche in Oldenburg'') (Ольденбург) * Ольденбург ярымкантоны Любек евангелие-лютеран поместный сиркәүе (''Evangelisch-Lutherische Landeskirche des oldenburgischen Landesteils Lübeck'') (Ольденбург, Любек ярымкантоны) * Анһальт евангелие сиркәүе (''Evangelische Landeskirche Anhalts'') (Анхальт) * Брауншвейг евангелие-лютеран поместный сиркәүе (''Braunschweigische evangelisch-lutherische Landeskirche'') (Брауншвейг) * Липпе поместный сиркәүе (''Lippische Landeskirche'') (Липпе) * Шаумбург-Липпе евангелие-лютеран поместный сиркәүе (''Evangelisch-Lutherische Landeskirche Schaumburg-Lippe'') (Шаумбург-Липпе) * Һессен-Нассау евангелие поместный сиркәүе (''Evangelischen Landeskirche Nassau-Hessen'') 1933 йылда түбәндәгеләрҙе берләштергән: ** Һессен евангелие поместный сиркәүе (''Evangelische Landeskirche in Hessen'') (Һессен) ** Нассау евангелие поместный сиркәүе (''Evangelische Landeskirche in Nassau'') (Пруссия, Һессен-Нассау провинцияһы, Висбаден административ округы) ** Майндағы Франкфурт евангелие поместный сиркәүе (''Evangelische Landeskirche Frankfurt am Main'') (Пруссия, Һессен-Нассау провинцияһы, Висбаден административ округы, Майндағы Франкфурт ҡала районы) * Кургессен-Вальдек евангелие сиркәүе (''Evangelischen Kirche von Kurhessen-Waldeck'') 1934 йылда түбәндәгеләрҙе берләштергән: ** Һессен-Кассель евангелие поместный сиркәүе (''Evangelische Landeskirche in Hessen-Kassel'') (Пруссия, Һессен-Нассау провинцияһы, Кассель административ округы) ** Вальдек евангелие поместный сиркәүе (''Evangelische Landeskirche in Waldeck'') * Һанновер евангелие-лютеран поместный сиркәүе (''Evangelisch-Lutherische Landeskirche Hannovers'') (Пруссия, Һанновер провинцияһы) * Шлезвиг-Һольштейн евангелие-лютеран поместный сиркәүе (''Evangelisch-Lutherische Landeskirche Schleswig-Holstein'') (Пруссия, Шлезвиг-Гольщтейн провинцияһы) * Тюрингия евангелие сиркәүе (''Thüringer evangelische Kirche'') (Тюрингия), 1934 йылда уға: ** Өлкән линиялы Рёйс евангелие-лютеран сиркәүе (''Evangelisch-lutherische Kirche in Reuß ältere Linie'') ингән. * Ирекле Саксония дәүләтенең евангелие-лютеран поместный сиркәүе (''Evangelisch-lutherische Landeskirche des Freistaats Sachsen'') (Саксония) * Баден берләшкән евангелие-протестант поместный сиркәүе (''Vereinigte evangelisch-protestantische Landeskirche Badens'') (Баден) * Вюртемберг евангелие поместный сиркәүе (''Evangelische Landeskirche in Württemberg'') (Вюртемберг) * Рейндың уң яғындағы Баварияла евангелие-лютеран сиркәүе (''Evangelisch-lutherische Kirche in Bayern rechts des Rheins'') (Бавария) * Бавария евангелие-реформат сиркәүе (''Evangelisch-reformierte Kirche in Bayern'') (Бавария) * Пфальц берләшкән протестант-евангелие-христиан сиркәүе (''Vereinigte Protestantisch-Evangelisch-Christliche Kirche der Pfalz'') (Бавария, Пфальц районы) == Өсөнсө рейхта спорт == === XI йәйге Олимпиада === {{main|Летние Олимпийские игры 1936}} Һитлер һәм нацистар власҡа килгәнсегә тиклем Германия баш ҡалаһы 1936 йылғы XI Олимпия уйындарын үткәреү урыны итеп һайланған булған. [[1933 йыл]]да нацист прессаһы, «йәһүдтәр тантана итәсәк фестиваль» тип атап, буласаҡ уйындарға {{comment|хыянатсыл|провокацион}} һөжүм ойошторған. Әммә Һитлер, [[Олимпия уйындары]] донъя йәмәғәтселеге аңында режимдың престижын {{comment|ысынлап|реаль}} күтәререн аңлап ҡалғанлыҡтан, бар төрлө тәнҡит туҡтатылған. Уйындарҙы уҙғарыу әҙерлеге киң йәйелдерелгән. Хөкүмәт, тиҫтәләгән спорт объекттары төҙөү маҡсатында, 25 млн рейхсмарка аҡса бүлгән. Бюджеттың төп өлөшө Берлинда ҙур Олимпия стадионын төҙөүгә тотонолған. Олимпиада алдынан, башҡа илдәр яғынан {{comment|уйындар үткәреүҙе туҡтатыу|бойкот}} булдырмау маҡсатында йәһүдтәргә түҙеп ҡарау мөнәсәбәтен күрһәтергә ҡарар ителгән.<ref>[[Васильченко, Андрей Вячеславович|Васильченко Андрей]]. Нордические олимпийцы. Спорт в Третьем рейхе</ref>. Олимпия уйындарын асыу церемонияһында 110 меңдән артыҡ кеше ҡатнашҡан. Тәүге көндә үк ныҡ ҡыуанған немецтар йәҙрә ташлауҙа беренсе юғары награданы яулаған Һанс Вёлькены сәләмләгәндәр. Был спортсы еңел атлетикала олимпия алтынын яулаған тарихтағы тәүге немец булған. Вёльке һәм өсөнсө урын яулаған Герхард Шток кисектермәйсә, фюрерҙың шәхси ҡотлауҙарын ҡабул итеү өсөн, кисектермәйсә Адольф Һитлер ложаһына саҡыртылған. Шул уҡ көндә һөңгө ырғытыу ярыштатында немка Тилли Флейшер алтын олимпия миҙалына лайыҡ булған. Көндөң икенсе яртыһында өс американлы, Корнелиус Джонсон, Дэйв Ольбриттон һәм Делос Турбер (һуңғы икәүһе ҡара тәнле булған) бейеклеккә һикереү ярыштарында еңгәндән һуң, Һитлер стадиондан киткән: Олимпия комитеты вәкилдәре Һитлерға, үҙенең ложаһында еңеүсе немец спортсыларына ғына түгел, айырмай, бар еңеүселәргә лә бындай хөрмәт күрһәтергә тейешлеген иҫкәрткәндәр. Бынан һуң Һитлер ложаһында еңеүселәрҙе хөрмәтләү бөтөнләй туҡтатылған. Һитлер шундай мөнәсәбәтен Огайолағы Уэслиан университеты еңел атлеты Джесси Оуэнсҡа ла — был ҡара тәнле американлы яулаған дүрт алтын миҙал уны Олимпиаданың ысын геройына әйләндергән — күрһәткән. Ярыштарҙың өсөнсө көнөнә Оуэнс 100 ''м'' (10,3 ''сек.'') араға йүгереүҙә олимпия рекордын ҡуйған, ә икенсе иртәгә оҙонлоҡҡа һикереүҙә, немец атлеты Луц Лонгты еңеп, икенсе юғары наградаға эйә булған. Тағы ла бер көн үтеүгә Оуэнс 200 ''метрҙы'' 20,7 ''секундта'' үтеп, яңы олимпия рекордын ҡуйған. Олимпия комитеты вәкилдәре Һитлерға һәр бер еңеүсене ҡотларға йә береһен дә ҡотламаҫҡа тигән киҫәтеү эшләгән булғандар: был моментта фюрер, трибунала торһа ла, американлыға өсөнсө алтын миҙалды бирер алдынан стадиондан сығып киткән. Рейхсканцлер береһен дә ҡотламауҙы артығыраҡ күргән<ref>Hyde Flippo, [http://german.about.com/library/blgermyth10.htm The 1936 Berlin Olympics: Hitler and Jesse Owens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513073947/http://german.about.com/library/blgermyth10.htm |date=2011-05-13 }}, German Myth 10, german.about.com</ref><ref>Rick Shenkman, [http://hnn.us/articles/571.html ''Adolf Hitler, Jesse Owens and the Olympics Myth of 1936''] February 13, 2002 from History News Network (article excerpted from Rick Shenkman’s ''Legends, Lies and Cherished Myths of American History'', William Morrow & Co, 1988 ISBN 0-688-06580-5)</ref>. Һуңғараҡ Оуэнс Һитлерҙың ҡыланышы түгел, ә президент Рузвельттың ҡотламауы уның күңелен киткәнен таныған: дүрт тапҡыр алтын миҙалға лайыҡ булған спортсыға АҠШ президенты хатта телеграмма ла ебәрмәгән (спортсы һуңғы алтын миҙалын 400 ''метрлыҡ'' эстафетала еңгәне өсөн алған); Рузвельт та, Трумен да Олимпиаданан һуң спортсыны Аҡ Йортта ҡабул итмәгән<ref>{{Cite book |first=Jeremy |last=Schaap |title=Triumph: The Untold Story of Jesse Owens and Hitler's Olympics |url=https://archive.org/details/triumphuntoldsto00jere |location=New York |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2007 |isbn=9780618688227 }}</ref>. Оуэнс һәм тиҫтәләгән ҡара тәнле америка спортсыларының уңышы Адольф Һитлерҙы ҡатмарлы хәлгә ҡуйған. Арий раса теорияһы буйынса, икенсе сортлы тип раҫланған кешеләр ярыш еңеүселәре булған. Уларҙың яҡын ата-бабалары джунглиҙарҙа тәүтормош ҡоролошонда йәшәгән тип иҫәпләнгән, әммә «цивилизациялы аҡ спортсылар» менән сағыштырғанда, улар физик яҡтан көслөрәк булып сыҡҡан. Һитлер ярыштар ғәҙел булманы, һәм ҡара тәнле спортсыларҙы артабанғы ярыштарға ҡушырға кәрәкмәҫ тигән рәсми булмаған фекер әйткән. Немец спортсылары уңышҡа өлгәшкән бөтөн ярыштарҙы ла ул ҙур күтәренкелек рухында, илһамланып һәм ләззәтләнеп күҙәткән. == Мәҙәниәте == Нацистар [[Германия]]ла власҡа килгәндән һуң, [[1933 йыл]]дың сентябрендә пропаганда һәм халыҡ мәғарифы министры Пауль Йозеф Һеббельс етәкләгән Империя мәҙәниәт палатаһы булдырылған. Национал-социализм мәнфәғәттәренә Германиялағы тормоштоң бөтөн сфераларын сәйәси буйһондороу концепцияһына ярашлы, был органдың төп бурысы булып «сәнғәт кешеләре» эшмәкәрлеген идеологик контролгә алыу торған. Палата составына мәҙәниәттең төрлө йүнәлештәре өсөн яуап биргән ете бүлексә (театр, кинематограф, әҙәбиәт, пресса, музыка, һынлы сәнғәт, радио тапшырыуҙары) ингән. Мәҙәниәт эшмәкәрҙәре был бүлексә ағзалары булып киткән, ағзалыҡ мотлаҡ булған. Нацист власы ҡолатылғандан һуң, немец сәнғәте [[идеология]] һәм цензура бығауҙарынан арына алмай оҙаҡ аҙапланған. === Байрамдары === * 30 ғинуар — Власҡа эйә булыу көнө; * 24 февраль — НСДАП-ҡа нигеҙ һалған көн; * 16 март — Батырҙарҙы иҫкә алыу көнө; * 20 апрель — Фюрерҙың тыуған көнө; * 1 май — Хеҙмәт милли көнө; * Майҙың икенсе йәкшәмбеһе — Әсә көнө; * 22 июнь — Йәйге ҡояш торошо көнө; * Көҙ (уңыш йыйыу тамамланғандан һуң) — Уңыш көнө; * 9 ноябрь — Һыра путчы йыллығын байрам итеү; * 22 декабрь — Ҡышҡы ҡояш торошо көнө<ref>Энциклопедия Третьего рейха. М., 1996</ref>. === Сәнғәте === {{comment|Тоталитар эстетика|Дегенератив сәнғәт}} Бөтөн тоталитар дәүләттәрҙең дә сәнғәтенең маҡсаты булып абстракт героиканы һынландырыу, ә әҫәрҙәре йыш ҡына күҙгә бәрелеп тороусы ҙур дәүмәлдәре менән айырылып тора. Гигантизм һәм яланғаслыҡ тоталитар дәүләттең кеше индивидуаллеген баҫа торған ҡөҙрәтен сағылдырыу сараһы булараҡ файҙаланылған<ref name="IdM">Inszenierung der Macht, Neue Gesellschaft für Bildende Kunst, Berlin. ISBN 3 88940 0108</ref>. ==== {{comment|Һынлы һүрәт сәнғәте|Живопись}} ==== [[Адольф Һитлер]], рәссам булараҡ, үҙен һынлы сәнғәтте нескә баһалаусы һәм белеүсе итеп һанағанлыҡтан, был палата һынлы сәнғәткә айырым иғтибар бүлгән. Адольф XX быуат һынлы һүрәт жанрҙарына: импрессионизмға, кубизмға һ.б. кире ҡарашта булған һәм бындай ижадты «дегенератив сәнғәт» тип атаған. Һитлер «Фёлькише» ({{lang-de|völkisch}} — халыҡсан) (Германияның ауыл тормошо ҡоролошон һәм көнкүрешен һүрәтләү, ауыл пасторалдәре) жанрына өҫтөнлөк биргән,{{comment|ысынбарлыҡ|реаль}} һәм героик жанрҙар, романтизм яҡлы булған. [[1936 йыл]]да музейҙарҙан күренекле рәссамдар [[Винсент Ван Гог]]тың, Поль Гогендың, Поль Сезанндың, [[Пабло Пикассо]]ның картиналары алынған, ә Германияла йәшәгән күренекле һәм билдәле рәссамдар Василий Васильевич Кандинский, Оскар Кокошка, Пауль Клее илдән китергә мәжбүр булған. ==== Скульптураһы ==== [[Файл:ArnoBrekerDiePartei.jpg|thumb|250px|right|Партия. НСДАП рухын һынландырған Арно Брекер статуяһы]] Өсөнсө рейх сәнғәтендә ҡатын-ҡыҙҙың яланғас тәнен һынландырыу пропаганда маҡсаттарына хеҙмәт иткән, һәм яланғаслыҡ тамашасыға тәьҫир итеүҙе көсәйтеү һәм дауамлы тәьҫир итеү өсөн ҡулланылған. Нацизм идеологияһы сиктәрендә яланғас ҡатын-ҡыҙ 1920-се йылдарҙағы көрсөктән аҙаҡ нацист диктатураһы урынлаштырған гармония һәм тыныслыҡ кәүҙәләнеше булараҡ ҡабул ителгән. Бынан тыш, бындай һүрәтләүҙәр Еңеү аллегорияһы ролендә файҙаланылған. Әммә, авторҙар артыҡ эксгибиционизмға тартылыуҙа ғәйепләүҙәрҙән ҡурҡҡанғалыр, ахыры, был һүрәтләнештәр анатомик күҙлектән ысынбарлыҡты боҙа<ref name="IdM" />. ==== Архитектураһы ==== {{основная статья|Архитектура эпохи национал-социализма в Германии}} [[Файл:Bundesarchiv Bild 146-1979-105-02, Berlin, Ehrenhof der Neuen Reichskanzlei.jpg|thumb|250px|Берлин. Рейхсканцелярияның яңы бинаһы.]] Архитектура сәнғәте лә нацист етәкселегенең өҫтөн күргән әйберҙәре — неоклассицизмдың грандиоз монументаль формалары — тәьҫирен үҙендә һынап ҡараған. Нацист архитекторҙарының идеологик күрһәтмәләренә фёлькише ({{lang-de|völkische Traditionen}} — халыҡ традицияларын һаҡлап) традицион немец материалдарынан (шымартылған таштан, граниттан, ағастан) төҙөргә һәм норд классицизмы традицияларын үҫтерергә — ҡаршы килгәнлектән, нацист необарокко архитектураһында {{comment|яңынан тыуыу|возрождение}} тураһында һөйләү кәрәкмәй. Миҫал сифатында «орден һарайҙары» Фогельзангты һәм Зонтгофенды, [[Мюнхен]]дағы һәләк булған яугирҙар мемориалын, Берлиндағы Олимпия стадионын, яңы рейхсканцелярия бинаһын, шулай уҡ Альберт Шпеерҙың тормошҡа ашмай ҡалған проектын килтерергә була. Бөтөн нацист биналарына уртаҡ һыҙаттар хас: улар традицион герман империя төҙөлөш материалдарынан — шымартылған таштан, граниттан, ағастан эшләнгән. Модернист тимер-бетон һәм быяла конструкциялары производство биналарын төҙөгәндә файҙаланылған. Бөтөн эре нацист биналарына тиерлек бик күп, тура мөйөшлө таш колонналар йәки сығынтылар күҙгә бәрелеп торған вертикаль һыҙыҡтар хас. Тәҙрә уйымдары ғәҙәттә периметр буйынса ҙур булмаған таш сығынты менән ҡаймаланған. Йыш ҡына осраҡтарҙа фасад яғында түшәмде һәм тәҙрәләрҙе {{comment|ауыр|массивный}} тура мөйөшлө таш аралыҡ айырған. Дөйөм алғанда, бөтөн рәсми нацист биналары тиерлек бер идея йөрөткән: киң һәм ауыр ҡыйыҡ аҫтында ҡеүәтле таш структурала бик күп кескәй (тәҙрәләр). Был дәүләттең етерлек аңлайышлы идеологияһын үҙ эсенә һыйҙырған: бер кеше ул ваҡ, ләкин ул — бөйөк һәм ҡөҙрәтле дәүләт бинаһының (ә дәүләт үҙенең ауыр ҡыйығы менән иҙә баҫыуы ла бар) бер өлөшө. Ғәҙәти торлаҡ йорттарының архитектураһы, киреһенсә, ябайлығы һәм тыйнаҡлығы менән айырылып торған. Өсөнсө рейх осоронда төҙөлгән торлаҡ йорттарҙың, ҡағиҙә булараҡ, тәҙрәләре тар (бер тәҙрә йә ике тәҙрә), диуарҙары шыма (ҡайһы берҙә декоратив паннолы), осло башлы ҡыйыҡтары черепица менән ябылған. Бар ерҙә лә арзан фатирлы (мәҫәлән, Лейпциг эргәһендәге Таух ҡаласығының үҙәк өлөшөн төҙөү) яңы торлаҡ райондары төҙөлгән. Хакимиәт биналары ла, торлаҡ йорттар бар булған нацист власы символдары — {{comment|тәреле|свастикалы}} империя ҡарағоштары һәм {{comment|үҙенсәлекле|специфичные}} скульптуралар менән биҙәлгән. === Әҙәбиәте === Нацист [[Германия]]һы осоронда сәнғәттең был йүнәлеше ҙур идеологик баҫым аҫтында булған. По приказу Пауль Йозеф Һеббельстың [[1933 йыл]]дың 10 май бойороғо менән герман ҡалалары урамдары һәм майҙандарында сығарып ташлап рәхимһеҙ рәүештә яндырылған сит ил һәм немец классиктарының әҫәрҙәренән усаҡтар дөрләгән. Германияла нацист власы осоронда дүрт әҙәби жанр: фронт проза, партия әҙәбиәте, раса прозаһы һәм патриотик проза йәшәү хоҡуғы алған. Бик ҡаты идеологик сикләүҙәр арҡаһында күренекле әҙәбиәт вәкилдәре, мәҫәлән Томас Манн һәм Һенрих Манндар, [[Эрих Мария Ремарк]], Лион Фейхтвангер, Арнольд Цвейг һ.б. Германиянан сит илдәргә күсеп киткәндәр эмигрировали, ә шулай ҙа тыуған илендә тороп ҡалғандары, мәҫәлән, Һауптман, Һанс Фаллада, Келлерман, барыбер, булған сиктәргә ҡушылып китә алмаған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында оккупацияланған СССР территорияларында Өсөнсө рейх тарафынан сығарылған матбуғат баҫмалары һәм шуға ярашлы әҙәбиәт, нигеҙҙә, Икенсе донъя һуғышында алып барылған пропагандистик эстәлекле булған. === Театры === Сәнғәттең был йүнәлешендә властарҙың иң тәүге саралары булып театрҙарҙан барса йәһүдтәрҙе ҡыуыу булған. Шулай, [[Берлин]]дағы Немец театрының етәксеһе режиссёр Рейнхардт Макс Германияла йәшәй алмаған һәм унан күсеп киткән. Шулай уҡ драматургтар Бертольт Брехт, Фридрих Август Вольф, Эрнст Толлер илдән {{comment|киткән|эмигрировали}}. Театрҙарҙа раса доктринаһы менән һуғарылған пьесалар ҡуйылған. === Кинематографы === {{main|Кинематограф Третьего рейха}} Әҙәбиәт һәм театрҙар кеүек, кино етештереү ҙә цензура һәм баҫым аҫтында торған. Немец режиссёры Фриц Ланг, һуңғараҡ Һолливуд йондоҙона әйләнгән немец актрисаһы [[Марлен Дитрих]] илдән ҡасып киткән. Был осорҙа Лени Рифеншталь — кинорежиссёр-документалист — Германия (немец) кинематографы тарихына ингән бер нисә кинотаҫма төшөргән: * 1935 йыл — «Ихтыяр триумфы» * 1938 йыл — «Олимпия» фильмы. Фильм 1936 йылда Берлинда уҙғарылған Йәйге Олимпия уйындарына бағышланған. Икенсе донъя һуғышы йылдарында Германияла {{comment|вермахтың|ҡораллы көстәрҙең}} һуғышсан рухын күтәргән фильмдар киң сығарылған. Улар, башҡа бөтөн кинотаҫмалар кеүек үк, ҡаты идеологик тикшереү үткән. === Музыкаһы === Нацистар власҡа килгән ваҡытта Германияла эшһеҙлек 30 %, ә музыканттар араһында 60 % тәшкил иткән. Бөтөн музыканттар араһында йәһүдтәр бары тик 5 % ҡына тәшкил итһә лә, ысынында иһә дирижёрҙар, импресарио араһында йәһүдтәр — немец кенә түгел, поляк, австрия, чех, венгр йәһүдтәре — байтаҡ булған. Тап ошоно яңы хөкүмәт бар яуызлыҡтың тамыры "йәһүд баҫып алыуы"нда тип аңлатҡан. Йәһүд сығышлы музыканттарҙы симфоник оркестрҙар составынан һәм опера труппаларынан ҡыуып сығарыу башланған. Берлин филармонияһы оркестры дирижёры Бруно Вальтер, Берлин операһы оркестры дирижёры һәм етәксеһе Отто Клемперер эмиграцияға китергә мәжбүр булған, Берлин Юғары музыка мәктәбе профессоры композитор Арнольд Шёнберг эштән киткән. Йәһүд булмаған немец музыканттары араһынан тик бер кеше — дирижёр Вильгельм Фуртвенглер генә {{comment|ҡаршы тороу|протест}} белдергән. Ул «Фоссише цайтунг» (1933 йылдың 11 апреле) гәзитендә Йозеф Геббельсҡа асыҡ хатын баҫтырып сығарған. Мэтью Бойден (Рихард Штраустың биографы) «Фуртвенглер үҙенең дирижёр подиумынан тыш әллә ниндәй батыр ҙа түгел һымаҡ, һәм был позицияһы уны тағы ла батырыраҡҡа әйләндерҙе» тип яҙған. Был хатта, атап әйткәндә, түбәндәгеләр яҙылған: {{цитата|Музыкала, икмәк менән картуфҡа ҡулланылған кеүек, квоталар мөмкин түгел. Әгәр концерттар бер нисек тә лайыҡ һәм бик шәп булмаһа — тамашасылар унда йөрөүҙән туҡтаясаҡ. Шул сәбәпле музыканың сифаты идеология менән билдәләнмәй. Был сәнғәттең һаҡланып ҡалыу сере.<br> Әгәр йәһүдтәр менән көрәш тирә-йүндәгеләргә насар тәьҫир иткән тамырҙары булмаған деструктив элементтарға йүнәлгән булһа, — шул саҡта ғына был көрәш ғәҙел. Ләкин әгәр был {{comment|һөжүм|атака}} ысын художниктарға ҡаршы йүнәлтелһә — был беҙҙең мәҙәниәт мәнфәғәтендә түгел. Ысын артист — һирәк күренеш, һәм бер ил дә, хәҙер Германияла үҙ профессияһы менән шөғөлләнә алмаған Бруно Вальтер, Отто Клемперер, Райнхард һ.б кеүек артистарҙан, баш тартыуҙы үҙенә рөхсәт итмәйәсәк.}} Һеббельс, шулай уҡ гәзит аша, кисектермәйсә, Фуртвенглер протесына ҡырҡа яуап биргән. {{цитата|Һуңғы 14 йыл дауамында Германия музыканттары үҙҙәренең йәһүд {{comment|көнәркәштәре|конкуренттары}} тарафынан өндәшмәүгә дусар ителделәр.}} Бының менән параллель рәүештә көтмәгәндә [[1933 йыл]]дың 28 майында раса ҡараштары буйынса берҙән-бер ҡабул итерлек донъя кимәлендәге сит ил дирижёры Артуро Тосканини Байройтҡа, йыл һайын ойошторолған шәхсән Адольф Һитлер патронатлыҡ иткән вагнер фестиваленә килеүҙән баш тартҡан. Был нацистар престижына ҡаты һуҡҡан, сөнки нацизмдың {{comment|юл асыусыһы|предтеча}} һаналған Вагнер музыкаһын башҡарыу «яңы германлылар» тәрбиәләү өсөн кәрәкле мөһим дәүләт бурысы тип иғлан ителгән. Киң йәйелдерелгән бәхәс һәм Германияның эре опера, театр һәм музыка коллективтарында кадрҙарҙы урындарынан күп һанлы {{comment|алмаштырып ҡуйыу|перестановка}} йомғағы булып Империя музыкаль палатаһы (Империя мәҙәниәте палатаһы бүлеге) Президенты посына күренекле композитор Рихард Штраустың (Байройтта Тосканиниҙы һәм Берлинда Вальтерҙы алмаштырған), ә вице-президент посына Вильгельм Фуртвенглерҙың тәғәйенләнелеүе ҡыҙыҡлы булған.<br /> Музыкаль палатаға бөтөн композиторҙар, артистар, концерт агентлыҡтары, һәүәҫкәр музыкаль йәмғиәттәр, нәшриәтселәр, һатыусылар һәм музыка ҡоралдары яһаусылар буйһонған. 1934 йылда, Берлин Шпорт Паласындағы митинг ваҡытында, Һеббельс, үҙе әйтмешләй, «йәһүд интеллектуаль принциптарын {{comment|йоҡторған|инфицирован}}» композитор Пауль Һиндемитҡа ябырылған. Һиндемиттың «Матис рәссам» операһы премьераһы тыйылған. Вильгельм Фуртвенглер, быға {{comment|ҡаршы булғанын күрһәтеп|в знак протеста}}, Империя музыкаль палатаһы вице-президенты һәм Берлин операһының баш дирижёры посынан {{comment|баш тартҡан|отставкаға сыҡҡан}}. 1935 йылда Дрезденда Рихард Штраустың «Аҙ һүҙле ҡатын» операһы премьераһы алдынан композитор {{comment|иғланда|афишала}} либреттист — йәһүд сығышлы австрия яҙыусыһы Стефан Цвейгтың исемен күрһәтеүҙе талап иткән. Цвейгҡа яҙған хатында Штраус национал-социалистарҙы тәнҡитләгән һәм уларҙың сәнғәттәге принциптарын ҡабул итмәүен асыҡ әйтеп биргән. Хат гестапоға эләккән. Штраус посынан төшөрөлгән.<br /> 1935 йылдан 1945 йылға саҡлы күренекле музыкаль эшмәкәр, тәнҡитсе, теоретик Петер Раабе Империя музыкаль палатаһының президенты булған. Шул саҡтан башлап Империя музыка палатаһы рейхта иң либераль булып һаналған. Петер Раабе, ижади сыҙамлығын хакимлыҡ иткән власҡа тулыһынса лояллеге менән яраштырып, рейхтың музыкаль тормошон етәкләгән. Өсөнсө рейх дәүерендә [[Адольф Һитлер]] яратҡан [[Рихард Вагнер]] музыкаһы иң популяр һәм рәсми танылған музыка булған. Шуның менән бергә башҡа күп илдәр, шул иҫәптән совет композиторҙарының әҫәрҙәре башҡарылған, замана немец композиторҙарына ла (Карл Орф, Рихард Штраус, Һанс Пфицнер, Һаас, Эгк, Вагнер-Регени һ.б.) етерлек иғтибар бүленгән. Шул уҡ ваҡытта немец йәһүд композиторҙары Джакомо Мейерберҙың һәм Феликс Мендельсондың музыкаль әҫәрҙәрен башҡарыу ҡәтғи тыйылған булған. Германияның музыкаль тормошон донъя кимәлендәге дирижёрҙарҙың иҫ киткес {{comment|сәсмәләре|россыпь}} биҙәгән. Һис шикһеҙ, иң сағыу һәм күренеклеһе Вильгельм Фуртвенглер (Берлиндағы күп кенә коллективтарҙан тыш, 1937 йылдан Байройт фестивален дә һәм 1930 йылдан 1945 йылға саҡлы Вена симфоник оркестрын да етәкләгән) булған. Унан башҡа тағы ла түбәндәгеләр: * Һерберт фон Караян — австрия дирижёры, нацист партияһы ағзаһы, Германияның әһәмиәте буйынса икенсе урында торған симфоник оркестрының — Берлин дәүләт капеллаһының етәксеһе булған. * Һанс Кнаппертсбуш — Мюнхендың генеральмузикдиректоры, Фуртвенглерҙың төп ижади көндәше. * Һерман Абендрот — Берлиндың генеральмузикдиректоры, национал-социалистар хакимлыҡ иткән бөтөн осорҙа донъяның иң һәйбәт оркестрҙарының береһе — "Гевандһаус Лейпциг оркестры"ның етәксеһе булған. * Һанс Шмидт-Иссерштедт — 1935 йылдан 1942 йылға саҡлы — Һамбург дәүләт операһының баш дирижёры, икенсе йылдан — Берлин Немец операһы директоры, артабан — Берлин генеральмузикдиректоры. * Ойген Йохум — 1942 йылға саҡлы Һамбург дәүләт операһының икенсе дирижёры, артабан баш дирижёр. * шулай уҡ Клеменс Краусс, Метью Шнайдер, Карл Бём, Һанс Росбауд, Һермс Ниль. Ошо данлыҡлы дирижёрҙар менән йәнәш Германияның опера йырсылары торған. Шулар араһында иң күренеклеләре: Элизабет Шварцкопф, И. Зеефрид, Маргарете Клозе, Анна фон Мильденбург, Марта Мёдль, Рудольф Бокельман, Элизабет Һрюммер, Х. Вильдебрун. Данлыҡлы инструменталистар ҙа лайыҡлы өлөш индергән: Һеорг Куленкампф (скрипка), Вальтер Гизекинг (фортепиано), Пауль Һрюммер (виолончель), Кристиан Дёберайнер (гамба), В. Штросс (скрипка), Х. Вальха (орган). === Наградалары === {{main|Награды Третьего рейха}} Бөтә наградалар дөйөм милләттеке булған (власҡа нацистар килгәнгә саҡлы, бөтә наградалар фәҡәт территориаль характерҙа булған — уларҙы ер хөкүмәттәре тапшырған). Традицион наградалар, яңы атрибутикаға ярашлы, үҙгәрештәргә дусар ителгән һәм яңы наградалар системаһы эшләнгән. Икенсе донъя һуғышы башланғанға саҡлы Һитлер шәхсән бөтөн төр наградаларҙы үҙе тәғәйенләгән һәм тапшырған, артабан был хоҡуҡ ғәскәрҙәргә, команда составтарының төрлө кимәлдәренә тапшырылған. Юғары командирҙар тейеш булғанлыҡтан, Рыцарь {{comment|тәреһе|крест}} кеүек награданы фюрер шәхсән үҙе тапшырған. === Радио тапшырыуҙары === * Оҙон тулҡынлы радиостанция — Deutschlandfunk/Deutschlandsender («Германия радиоһы») * Урта тулҡынлы радиостанция — Reichsprogramm («Имперская программа»), үҙ эсенә региональ {{comment|өҫтәмәләр| вставки}} ҙә индергән ** «Кёнигсберг империя радиоһы» Reichssender Königsberg (Көнсығыш Пруссия, Померанияның көнсығыш өлөшө) Калининград (телерадиокомпания) ** «Бреслау империя радиоһы» Radio Wrocław/Reichssender Breslau (Юғарғы Силезия, Түбәнге Силезия) ** «Берлин империя радиоһы» Rundfunk Berlin-Brandenburg/Reichssender Berlin (Бранденбург һәм Ҙур Берлин) ** «Лейпциг империя радиоһы» Mitteldeutscher Rundfunk/Reichssender Leipzig (Саксония, Тюрингия, Саксония провинцияһы, Анһальт) ** «Һамбург империя радиоһы» Norddeutscher Rundfunk/Reichssender Hamburg (Һанновер, Шлезвиг-Һольштейн, Һамбург, Бремен, Любек, Шаумбург-Липпе, Брауншвейг, Ольденбург, Мекленбург, Померанияның көнбайыш өлөшө) ** «Кёльн империя радиоһы» Westdeutscher Rundfunk/Reichssender Köln (Вестфалия, Липпе, Рейн провинцияһының төньяҡ өлөшө) ** «Франкфурт империя радиоһы» hr1/Reichssender Frankfurt (Һессен, Һессен-Нассау) ** «Мюнхен империя радиоһы» Bayern 1/Reichssender München (Бавария) ** «Саарбрюккен империя радиоһы» Saarländischer Rundfunk/Reichssender Saarbrücken (Саарланд) * Ҡыҫҡа тулҡынлы радиостанция — Deutsche Welle/Überseesender * Deutscher Fernsehfunk/Deutscher Fernseh-Rundfunk метрлы тулҡындарҙа телеканалы фәҡәт Берлинда ғына, көнөнә 2-шәр сәғәт күрһәткән == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Навигация |Портал = Нацистская Германия |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = |Тема = Третий рейх }} * Өсөнсө рейхтың административ-территориаль ҡоролошо * Германия донъя баш ҡалаһы * «Үҙәк» илдәре һәм уларҙың союздаштары * Фашист символикаһы * Өсөнсө рейхтың иҡтисады ** Остарбайтерҙар * Нацист Германияһында тәмәке тартыуға ҡаршы көрәш * Өсөнсө рейхта халыҡ мәғарифы * Ҡаршы тороу хәрәкәте (Германия) * Һитлер кабинеты * Үткәндәрҙең хаталарын {{comment|еңеп сығыу|преодоление}} * Дүртенсе рейх * Сигнал (журнал, 1940—1945) == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|2}} == Һылтанмалар һәм әҙәбиәт == * Полякова А. А. [http://www.polyakova-arina.com/#!-/cnm7 Пропаганда войны в кинематографе Третьего Рейха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140304223352/http://www.polyakova-arina.com/#!-/cnm7 |date=2014-03-04 }}. — М., 2013 — 2-ое изд. — 204 с. — ISBN 978-5-91146-829-3 * Зинченко В. П. Drittes Reich.— Киев: Издательский дом «Нева», 2004. — 480 с. — (Секретные материалы). — 3500 экз. — ISBN 5-7654-3707-9. * [http://www.katyn-books.ru/library/istoriya-fashizma-v-zapadnoy-evrope.html Г. Филатов. «История фашизма в Западной Европе»]. * [http://scepsis.ru/library/id_2735.html ''Галкин А. А.'' Германский фашизм / Отв. ред. Б. И. Коваль; АН СССР. — 2-е изд., доп. и перераб. — М.: Наука, 1989. — 352 с.] — ISBN 5-02-008986-9. * [http://www.lib.ru/POLITOLOG/okkultnac.txt Гудрик-Кларк Н. Оккультные корни нацизма]. М.: Евразия,1993. — {{ISBN с опечаткой|номер_с_опечаткой=5-85233-003-18}} * Дашичев В. И. Банкротство стратегии германского фашизма. — М.: Наука, 1973. ** Том 1 — [http://www.katyn-books.ru/foreign/dashichev-01.htm Подготовка и развертывание нацистской агрессии в Европе 1933—1941 гг]; ** Том 2 — [http://www.katyn-books.ru/foreign/dashichev-02.htm Агрессия против СССР. Падение «третьей империи»]. * [http://www.nazireich.net/index.php?option=com_content&task=section&id=49&Itemid=77 Лица Третьего рейха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091224180956/http://www.nazireich.net/index.php?option=com_content&task=section&id=49&Itemid=77 |date=2009-12-24 }} * [[Мадиевский, Самсон Абрамович|Мадиевский С.]] [http://scepsis.ru/library/id_932.html «Народное государство» Гитлера] * [http://www.drittereich.info Материалы о политике, войсках, лидерах, знаках различия, униформе и военных традициях армии Германии времен Третьего рейха] * [http://anenerebe.w.pw/ Аненербе: рассекреченные файлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108225824/http://anenerebe.w.pw/ |date=2014-01-08 }} / В. В. Цибулькин, И. П. Лысюк. — М.: [б. в.], 2010. — 288 с. — ISBN 2000070166833. * {{книга |автор = Пленков О.Ю. |заглавие = Третий Рейх. Нацистское государство |ссылка = | место = СПб |издательство = Издательский дом «Нева» |год = 2004 |страниц = 480 |серия = Секретные материалы |isbn = 5-7654-3707-9 |тираж = 3500}} * {{книга |автор = Пленков О.Ю. |заглавие = Третий Рейх. Арийская культура |ссылка = | место = СПб |издательство = Издательский дом «Нева» |год = 2005 |страниц = 480 |серия = Секретные материалы |isbn = 5-7654-4041-X |тираж = 4000}} * {{книга |автор = Пленков О.Ю. |заглавие = Третий Рейх. Социализм Гитлера : (Очерк истории и идеологии) |ссылка = | место = СПб |издательство = Издательский дом «Нева» |год = 2004 |страниц = 480 |серия = Секретные материалы |isbn = 5-7654-3523-8 |тираж = 4000}} * {{книга |автор = Пленков О.Ю. |заглавие = Третий Рейх. Война: до критической черты |ссылка = | место = СПб |издательство = Издательский дом «Нева» |год = 2005 |страниц = 384 |серия = Секретные материалы |isbn = 5-7654-4339-7 |тираж = 4000}} * {{книга |автор = Пленков О.Ю. |заглавие = Третий Рейх. Война: кризис и крах: Вермахт, война и немецкое общество |ссылка = | место = СПб |издательство = Издательский дом «Нева» |год = 2005 |страниц = 512 |серия = Секретные материалы |isbn = 5-7654-4347-8 |тираж = 4000}} * [http://www.weaponplace.ru/reih.php Оружие Третьего рейха] * [http://scepsis.ru/library/id_471.html Уолкер М. Наука при национал-социализме] * [http://www.trafoberlin.de/pdf-dateien/2010_06_16/Richard%20Breitman%20McDonald%20Papers.pdf Шваниц В. Г. Америка и Третий рейх =''America and the Third Reich''.]{{ref-en}} * ''Ширер,Уильям . Взлет и падение Третьего рейха. — <abbr>М.</abbr>, [[1991]]. — ISBN 5-203-00475-7. (The Rise and Fall of the Third Reich'' (1960)) * Мосякин А. Г. Ограбленная Европа. Вселенский круговорот сокровищ. — СПб.: Амфора, 2014. — 414 с. — ISBN 978-5-367-03200-0 {{Өсөнсө рейхтың административ-территориаль ҡоролошо|nocat=1}} {{Адольф Һитлер}} {{Германия тарихы}} [[Категория:Өсөнсө рейх]] == Әҙәбиәт һәм һылтанмалар == * Полякова А. А. [http://www.polyakova-arina.com/#!-/cnm7 Пропаганда войны в кинематографе Третьего Рейха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140304223352/http://www.polyakova-arina.com/#!-/cnm7 |date=2014-03-04 }}. — М., 2013 — 2-ое изд. — 204 с. — ISBN 978-5-91146-829-3 * Зинченко В. П. Drittes Reich.— Киев: Издательский дом «Нева», 2004. — 480 с. — (Секретные материалы). — 3500 экз. — ISBN 5-7654-3707-9. * [http://www.katyn-books.ru/library/istoriya-fashizma-v-zapadnoy-evrope.html Г. Филатов. «История фашизма в Западной Европе»]. * [http://scepsis.ru/library/id_2735.html ''Галкин А. А.'' Германский фашизм / Отв. ред. Б. И. Коваль; АН СССР. — 2-е изд., доп. и перераб. — М.: Наука, 1989. — 352 с.] — Служебная: BookSources/5020089869|ISBN 5-02-008986-9. * [http://www.lib.ru/POLITOLOG/okkultnac.txt Гудрик-Кларк Н. Оккультные корни нацизма]. М.: Евразия,1993. — ISBN (с опечаткой) = 5-85233-003-18 * Дашичев В. И. Банкротство стратегии германского фашизма. — М.: Наука, 1973. ** Том 1 — [http://www.katyn-books.ru/foreign/dashichev-01.htm Подготовка и развертывание нацистской агрессии в Европе 1933—1941 гг]; ** Том 2 — [http://www.katyn-books.ru/foreign/dashichev-02.htm Агрессия против СССР. Падение «третьей империи»]. * [http://www.nazireich.net/index.php?option=com_content&task=section&id=49&Itemid=77 Лица Третьего рейха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091224180956/http://www.nazireich.net/index.php?option=com_content&task=section&id=49&Itemid=77 |date=2009-12-24 }} * Мадиевский С. [http://scepsis.ru/library/id_932.html «Народное государство» Гитлера] * [http://www.drittereich.info Материалы о политике, войсках, лидерах, знаках различия, униформе и военных традициях армии Германии времен Третьего рейха] * [http://anenerebe.w.pw/ Аненербе: рассекреченные файлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108225824/http://anenerebe.w.pw/ |date=2014-01-08 }} / В. В. Цибулькин, И. П. Лысюк. — М.: [б. в.], 2010. — 288 с. — ISBN 2000070166833. * {{китап |автор = Пленков О. Ю. |заглавие = Третий Рейх. Нацистское государство |ссылка = | место = СПб |издательство = Издательский дом «Нева» |год = 2004 |страниц = 480 |серия = Секретные материалы |isbn = 5-7654-3707-9 |тираж = 3500}} * {{китап |автор = Пленков О. Ю. |заглавие = Третий Рейх. Арийская культура |ссылка = | место = СПб |издательство = Издательский дом «Нева» |год = 2005 |страниц = 480 |серия = Секретные материалы |isbn = 5-7654-4041-X |тираж = 4000}} * {{китап |автор = Пленков О. Ю. |заглавие = Третий Рейх. Социализм Гитлера : (Очерк истории и идеологии) |ссылка = | место = СПб |издательство = Издательский дом «Нева» |год = 2004 |страниц = 480 |серия = Секретные материалы |isbn = 5-7654-3523-8 |тираж = 4000}} * {{китап |автор = Пленков О. Ю. |заглавие = Третий Рейх. Война: до критической черты |ссылка = | место = СПб |издательство = Издательский дом «Нева» |год = 2005 |страниц = 384 |серия = Секретные материалы |isbn = 5-7654-4339-7 |тираж = 4000}} * {{китап |автор = Пленков О. Ю. |заглавие = Третий Рейх. Война: кризис и крах: Вермахт, война и немецкое общество |ссылка = | место = СПб |издательство = Издательский дом «Нева» |год = 2005 |страниц = 512 |серия = Секретные материалы |isbn = 5-7654-4347-8 |тираж = 4000}} * [http://www.weaponplace.ru/reih.php Оружие Третьего рейха] * [http://scepsis.ru/library/id_471.html Уолкер М. Наука при национал-социализме] * [http://www.trafoberlin.de/pdf-dateien/2010_06_16/Richard%20Breitman%20McDonald%20Papers.pdf Шваниц В. Г. Америка и Третий рейх =''America and the Third Reich''.]{{ref-en}} * Мосякин А. Г. Ограбленная Европа. Вселенский круговорот сокровищ. — СПб.: Амфора, 2014. — 414 с. — Special:BookSources/9785367032000|ISBN 978-5-367-03200-0 {{Өсөнсө рейхтың административ-территориаль ҡоролошо|nocat=1}} {{Адольф Һитлер}} {{Германия тарихы}} [[Категория:Өсөнсө рейх]] [[Категория:Германия тарихы]] [[Категория:Адольф Гитлер]] g3152euygwhnanicopsa71tym5yziz7 Элизабет Тейлор 0 103207 1302547 1285061 2026-08-11T19:29:19Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302547 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист |имя = Элизабет Тейлор |оригинал имени = Elizabeth Taylor |изображение = Studio publicity Elizabeth Taylor.jpg |ширина = 260px |описание изображения = |имя при рождении = Элизабет Роузмонд Тейлор |дата рождения = 27.2.1932 |место рождения = Хампстед, {{ТУ|Лондон}}, [[Бөйөк Британия]] |дата смерти = 23.3.2011 |место смерти = {{ВБУ|Лос-Анджелес}}, [[АҠШ]] |Место захоронения = {{МестоЗахоронения|Форест-Лаун}} |гражданство = {{GBR}}<br />{{USA}} |профессия = {{актриса|Бөйөк Британия|АҠШ кинематографы}} |годы активности = 1942—2001 |направление = |награды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Орден Британской империи|гражданский|DBE}}{{!!}}{{Командор ордена искусств и литературы}} {{!}}} «[[Оскар (премия)|Оскар]]» (1961, 1967, 1993) }} '''Эли́забет Ро́узмонд Тейлор''' ({{lang-en|Elizabeth Rosemond Taylor}}; [[27 февраль]] [[1932 йыл]], [[Лондон]] — [[23 март]] [[2011 йыл]], [[Лос-Анджелес]]) — Англия һәм Америка актёры, «Голливуд королеваһы» була. Өс тапҡыр «Оскар» (икәүһе — иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле, береһе — махсус) премияһын яулаған. Фильмда төшкәне өсөн миллион доллар алған тәүге артист. "Голливуд королеваһы"ның актерлыҡ эштәренән бигерәк уның шәхси тормошо (әлбиттә, Тейлорҙың һигеҙ тапҡыр никахта булыу ла) публиканың иғтибар үҙәгендә ҡала килә. == Шәхси тормошо == Ирҙәре: * Конрад (Никки) Хилтон (никахта: 6.05.1951-1.02.1952) * Майкл Уилдинг (никахта: 21.02.1952-1957). Балалары: ::Майкл Говард (1953) ::Кристофер Эдвард (1955) * Майкл Тодд (никахта: 1957—1958). Балалары: ::Элизабет Френсис (1957) * Эдди Фишер (никахта: 12.05.1959-1961) * актёр Ричард Бёртон (никахта: 1964—1974,1975-1976). Балалары: ::Мария (ҡыҙлыҡҡа алынған)(1961) * Джон Уильям Уорнер (никахта: 1977—1982) * Ларри Фортенски (никахта: 1991—1996) == Фильмография == {{ВФильмеВерх}} {{ВФильме|1942| Каждую минуту рождается человек | There’s One Born Every Minute | Глория Туайн }} {{ВФильме|1943| Лесси возвращается домой | [[:en:Lassie Come Home|Lassie Come Home]] | Присцилла }} {{ВФильме|1943| [[Джейн Эйр (фильм, 1943)|Джейн Эйр]] | Jane Eyre | Элен Бёрнс}} <!-- в титрах не указана--> {{ВФильме|1944| [[Белые скалы Дувра (фильм)|Белые скалы Дувра]] | [[:en:The White Cliffs of Dover (1944 film)|The White Cliffs of Dover]] | Бетси }} <!-- в титрах не указана--> {{ВФильме|1944| [[Национальный бархат]] | [[:en:National Velvet (film)|National Velvet]] | Вельвет Браун }} {{ВФильме|1946| [[Мужество Лесси]] | [[:en:Courage of Lassie|Courage of Lassie]] | Кэтрин Элеанор Меррик}} {{ВФильме|1947| [[Жизнь с отцом (фильм, 1947)|Жизнь с отцом]] | Life with Father | Мэри Скиннер}} {{ВФильме|1947| [[Синтия (фильм)|Синтия]] | [[:en:Cynthia (film)|Cynthia]] | Синтия Бишоп}} {{ВФильме|1948| [[Свидание с Джуди]] | [[:en:A Date with Judy (film)|A Date with Judy]] | Кэрол Прингл}} {{ВФильме|1948| [[Джулия плохо себя ведёт]] | [[:en:Julia Misbehaves|Julia Misbehaves]] | Сюзан Пэкетт}} {{ВФильме|1949| [[Маленькие женщины (фильм, 1949)|Маленькие женщины]] | [[:en:Little Women (1949 film)|Little Women]] | Эми}} {{ВФильме|1949| [[Конспиратор (фильм)|Конспиратор]] | [[:en:Conspirator (1949 film)|Conspirator]] | Мелинда Грейтон}} {{ВФильме|1950| [[Большое похмелье]] | The Big Hangover | Мэри Белни}} {{ВФильме|1950| [[Отец невесты (фильм, 1950)|Отец невесты]] | Father of the Bride | Кэй Бэнкс}} {{ВФильме|1951| [[Маленький дивиденд отца]] | [[:en:Father’s Little Dividend|Father’s Little Dividend]] | Кэй Данстан}} {{ВФильме|1951| [[Место под солнцем (фильм, 1951)|Место под солнцем]] | A Place in the Sun | Анджела Викерс}} {{ВФильме|1951| [[Камо грядеши (фильм, 1951)|Камо грядеши]] | Quo Vadis | христианская пленница на арене}} <!-- в титрах не указана--> {{ВФильме|1952| [[Любовь лучше, чем когда-либо]] | [[:en:Love Is Better Than Ever|Love Is Better Than Ever]] | Анастасия (Стэйси) Мэкабой}} {{ВФильме|1952| [[Айвенго (фильм, 1952)|Айвенго]] | Ivanhoe | Ревекка}} {{ВФильме|1953| [[Девушка, у которой было всё]] | [[:en:The Girl Who Had Everything|The Girl Who Had Everything]] | Джин Латимер}} {{ВФильме|1954| [[Бо Браммелл (фильм)|Бо Браммелл]] | [[:en:Beau Brummell|Beau Brummell]] | леди Патриция Белхэм}} {{ВФильме|1954| [[Последний раз, когда я видел Париж]] | [[:en:The Last Time I Saw Paris|The Last Time I Saw Paris]] | Хелен Эллсуорт / Уиллис}} {{ВФильме|1954| [[Рапсодия (фильм)|Рапсодия]] | [[:en:Rhapsody|Rhapsody]] |Луиза Дюрант}} {{ВФильме|1954| [[Слоновья тропа]] | [[:en:Elephant Walk|Elephant Walk]] | Рут Уайли}} {{ВФильме|1956| [[Гигант (фильм)|Гигант]] | [[:en:Giant|Giant]] | Лесли Линнтон Бенедикт}} {{ВФильме|1957| [[Округ Рейнтри]] | [[:en:Raintree County|Raintree County]] | {{abbr|Сюзанна Дрейк|номинация на лучшую женскую роль от Американской академии киноискусства|0}}}} {{ВФильме|1958| [[Кошка на раскалённой крыше (фильм)|Кошка на раскалённой крыше]] | [[:en:Cat on a Hot Tin Roof (film)|Cat on a Hot Tin Roof]] | {{abbr|«Кошка Мэгги»|номинация на лучшую женскую роль от Американской академии киноискусства|0}}}} {{ВФильме|1959| [[Внезапно, прошлым летом (фильм, 1959)|Внезапно, прошлым летом]] | [[:en:Suddenly Last Summer|Suddenly Last Summer]] | {{abbr|Кэтрин Холли|номинация на лучшую женскую роль от Американской академии киноискусства|0}}}} {{ВФильме|1960| [[Баттерфилд, 8]] | [[:en:Butterfield 8|Butterfield 8]] | {{abbr|Глория Вэндроуз|премия «Оскар» за лучшую женскую роль|0}}}} {{ВФильме|1960| [[Запах тайны]] | [[:en:Scent of Mystery|Scent of Mystery]] | {{abbr|настоящая Салли|в титрах не указана|0}}}} {{ВФильме|1963| [[Клеопатра (фильм, 1963)|Клеопатра]] | [[:en:Cleopatra (1963 film)|Cleopatra]] | [[Клеопатра]]}} {{ВФильме|1963| [[Очень важные персоны]] | [[:en:The V.I.P.s|The V.I.P.s]] | Фрэнсис Эндрос}} {{ВФильме|1965| [[Кулик (фильм)|Кулик]] | [[:en:The Sandpiper|Sandpiper]] | Лора Рейнольдс}} {{ВФильме|1966| [[Кто боится Вирджинии Вулф? (фильм, 1966)|Кто боится Вирджинии Вульф?]] | [[:en:Who's Afraid of Virginia Woolf?|Who’s Afraid of Virginia Woolf?]] | {{abbr|Марта|премия «Оскар» за лучшую женскую роль|0}}}} {{ВФильме|1967| [[Блики в золотом глазу (фильм)|Блики в золотом глазу]] | Reflection in a Golden Eye | Ленора Пендертон}} {{ВФильме|1967| [[Доктор Фауст (фильм)|Доктор Фауст]] | [[:en:Doctor Faustus|Doctor Faustus]] | [[Елена Прекрасная|Елена Троянская]]}} {{ВФильме|1967| [[Укрощение строптивой (фильм, 1967)|Укрощение строптивой]] | [[:en:The Taming of the Shrew|The Taming of the Shrew]] | Катарина}} {{ВФильме|1967| [[Комедианты (фильм, 1967)|Комедианты]] | [[:en:The Comedians|The Comedians]] | Марта Пинеда}} {{ВФильме|1968| [[Бум!]] | [[:en:Boom|Boom]] | Флора «Сисси» Гофорт}} {{ВФильме|1968| [[Тайная церемония]] | [[:en:Secret Ceremony|Secret Ceremony]] | Ленора}} {{ВФильме|1969| [[Анна на тысячу дней]] | [[:en:Anne of the Thousand Days|Anne of the Thousand Days]] | {{abbr|проститутка|в титрах не указана|0}}}} {{ВФильме|1970| [[Единственная забава в городке]] | [[:en:The Only Game in Town (film)|The Only Game in Town]] | Фрэн Уолкер}} {{ВФильме|1972| [[Зи и компания]] | Zee and Co. | Зи Блэйкли}} {{ВФильме|1972| [[Под сенью млечного леса]] | Under Milk Wood | Роузи Проберт}} {{ВФильме|1972| [[Хаммерсмит вышел на волю]] | Hammersmith Is Out | Джимми Джин Джексон}} {{ВФильме|1973| [[Бессоница (фильм)|Бессонница]] | [[:en:Night Watch (1973 film)|Night Watch]] | Эллен Уиллер}} {{ВФильме|1973| [[День покаяния (фильм)|День покаяния]] | [[:en:Ash Wednesday|Ash Wednesday]] | Барбара Сойер}} {{ВФильме|1973| [[Его развод — её развод]] | [[:en:Divorce His, Divorce Hers|Divorce His — Divorce Hers]] | Джейн Рейнольдс}} {{ВФильме|1974| [[Место водителя]] | [[:en:Identikit|Identikit]] | Лайз}} {{ВФильме|1976| [[Победа в Энтеббе]] | [[:en:Victory at Entebbe|Victory at Entebbe]] | Эдра Вилонфски}} {{ВФильме|1976| [[Синяя птица (фильм, 1976)|Синяя птица]] | The Blue Bird | Фея / Мать / Ведьма}} {{ВФильме|1977| [[Маленькая серенада (фильм)|Маленькая серенада]] | A Little Light Music | Десири Армфельдт}} {{ВФильме|1978| [[Разрыв помолвки]] | Return Engagement | доктор Эмили Лумис}} {{ВФильме|1979| [[Зимнее убийство]] | [[:en:Winter Kills|Winter Kills]] | Лола Команте}} <!-- в титрах не указана--> {{ВФильме|1980| [[Зеркало треснуло]] | [[:en:The Mirror Crack'd|The Mirror Crack’d]] | Марина Радд }} {{ВСериале|1981|1981| [[Главный госпиталь]] | [[:en:General Hospital|General Hospital]] | Хелена Кассадин}} {{ВФильме|1983| [[Между друзьями]] | Between Friends | Дебора Шапиро}} {{ВтФильме|1985| [[Происки в Стране чудес (фильм)|Происки в Стране чудес]] | Malice in Wonderland | Лауэлла Парсонс}} {{ВтФильме|1985| [[Север и Юг (мини-сериал)|Север и Юг]] | North and South | мадам Конти}} {{ВФильме|1986| [[Там обязательно должен быть пони]] | There Must Be a Pony | Маргарита Сидней}} {{ВФильме|1987| [[Покер Алиса]] | Poker Alice | Алиса Моффит}} {{ВФильме|1988| [[Молодой Тосканини]] | Young Toscanini | Надина Булишофф}} {{ВФильме|1989| [[Сладкоголосая птица юности (фильм, 1989)|Сладкоголосая птица юности]] | Sweet Bird of Youth | Александра Дель Лаго}} {{ВФильме|1994| [[Флинтстоуны (фильм)|Флинтстоуны]] | The Flintstones | Пирл Слэгхупл}} {{ВтФильме|2001| [[Старые клячи по-американски]] | [[:en:These Old Broads|These Old Broads]] | Бэрил Мэйсон}} {{ВФильмеНиз}} == Һылтанмалар == * [http://www.elizabethtayloraidsfoundation.org Elizabeth Taylor Aids Foundation (ETAF)] * [http://www.ginnydougary.co.uk/1999/10/10/elizabeth-the-first/ Интервью Элизабет Тейлор Джинни Дугари (1999)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070125083452/http://www.ginnydougary.co.uk/1999/10/10/elizabeth-the-first/ |date=2007-01-25 }} * [http://svadba-msk.ru/info/story/elizabet_tejlor_i_ee_vosem_muzhej/ Элизабет Тейлор и ее восемь мужей (http://svadba-msk.ru/info/story/elizabet_tejlor_i_ee_vosem_muzhej/)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160927125807/http://svadba-msk.ru/info/story/elizabet_tejlor_i_ee_vosem_muzhej/ |date=2016-09-27 }} == Әҙәбиәт == * {{cite book | last1 = Parish | first1 = James Robert | last2 = Mank | first2 = Gregory W. | last3 = Stanke | first3 = Don E. | title = The Hollywood beauties | url = https://archive.org/details/hollywoodbeautie00pari | year = 1978 | publisher=Arlington House Publishers | location = England | isbn = 0-87000-412-3 | page = [https://archive.org/details/hollywoodbeautie00pari/page/331 329]}} * ''Цыркун Н. А.'' Элизабет Тейлор: в кино и в жизни. {{М}}: Панорама, 1997. — 285 с.: ил. (серия «Мир кино») {{actor-stub}} [[Категория:АҠШ театры актрисалары]] [[Категория:«Оскар» премияһы лауреаттары]] [[Категория:BAFTA премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Алтын глобус» премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Оскар» почётлы премияһының лауреаттары]] [[Категория:Сесил Б. Де Милль премияһы лауреаттары]] [[Категория:АҠШ Киноактёрҙар гильдияһы премияһы лауреаттары]] [[Категория:GLAAD Media Awards лауреаттары]] [[Категория:Актёр балалар]] [[Категория:Голливудтың дан аллеяһы]] 23054xxos8r82i8x7aenm19104885ln Европа (мифология) 0 105723 1302542 1220040 2026-08-11T19:26:17Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302542 wikitext text/x-wiki [[Файл:Reni, Guido - Europa and the Bull - Google Art Project.jpg|справа|мини|200x200пкс|Рени Гвидо «Европа һәм үгеҙ», [[17 быуат]].]] [[Файл:Europe_serov.jpg|справа|мини|200x200пкс|В. Серов, «Европаны урлау», [[1910 йыл|1910]]. [[Мәскәү]], Третьяков галереяһы.]] [[Файл:Tizian_085.jpg|справа|мини|200x200пкс|Тициан, «Европаны урлау»]] '''Европа''' ({{lang-grc|Εὐρώπη}}) — боронғо грек мифологияһында<ref>Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.1. С.419-420, Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.1. С.565</ref> Финикия батшаһының ҡыҙы. Исеме финикий теленән «байыу»<ref>Тантлевский И. Р. История Израиля и Иудеи до разрушения Первого Храма. СПб, 2005. С.9</ref> ([[Көнбайыш]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Кадм, в мифологии}}</ref>) йәки боронғо грек телендә «киң», ευρύς — киң, όψις — күҙҙәр. == Европаның кемлеге == Барлыҡ версиялар буйынса, ул Ҡадманың апаһы, тик атаһы төрлөсә күрһәтелә. Бер версия буйынса, ул — Феникс ҡыҙы<ref>Гомер.</ref>, Агенора ейәнсәре; шағир Асий версияһы буйынса — Феникс һәм Перимеда ҡыҙы<ref>Павсаний.</ref><ref>Овидий.</ref><ref>Гигин. Мифы 178</ref><ref>Схолии к Платону. Тимей 24е // Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С.223, видимо, речь о другой Европе</ref>. === Европаны Зевстың урлауы === Легенда буйынса, Европа ап-аҡ тәнле, наҙлы ҡарашлы һылыу ҡыҙ була. [[Зевс]] уны күреп оҡшата. [[Зевс]] ун ике Олимпия аллалары араһында иң мөһим алла була. Зевс һауа торошо менән идара итә, Мойранан (яҙмыштан) башҡа һәр кемгә бойороҡ бирә ала. [[Посейдон]] һәм [[Аид]] уның ағалары була. Ул улар менән донъяны бүлешеп алырға килешә, һәм Зевс күкте, Посейдон диңгеҙҙе, Аид ер астын ала.<ref>{{cite book|title=The Complete Idiot's Guide to Classical Mythology|url=https://archive.org/details/completeidiotsgu0000osbo|author=Kevin Osborn, Dana Burgess|publisher=Alpha Books|date=1998|isbn=0028623851|page=[https://archive.org/details/completeidiotsgu0000osbo/page/72 72]}}</ref><ref name="Hamilton1942">{{Citation|last=Hamilton|first=Edith|year=1942|title=Mythology|pages=467|isbn=978-0-316-34151-6|publisher=Back Bay Books|location=Boston}}</ref> Асыуы килгәндә Зевс көслө йәшен йәшнәтәсәге тураһында һөйләгән. Ул һеңлеһе Гераға өйләнә, әммә башҡа алиһәләр һәм әжәлле ҡатындар менән бәйленеше һәм балалары күп була. Олимпия уйындары Зевс хөрмәтенә үткәрелә. Зевс Европа эргәһенә ҡаршылыҡ осратмайынса ғына барыр өсөн аҡ үгеҙгә әүерелә. Европа әхирәттәре менән сәскәләр йыйып, диңгеҙ ярында уйнағанда аҡ үгеҙ ҡиәфәтендә Зевс уға яҡынлаша ла ҡыҙҙы арҡаһына ултыртып алып ҡаса. Ул уны Крит утрауына алып килә. Крит утрауында Зевс сибәр егеткә әүерелеп, Европаға булған теләген тормошҡа ашыра. Улар платон ағасының күләгәһендә бергә булғандан һуң, был ағас бер ҡасан да япраҡтарын ҡоймай ти. Европа Зевстан өс бала тыуҙыра: [[Минос]], Радамант һәм Сарпедон<ref>Псевдо-Аполлодор.</ref>. Зевс Европаны мәмерйәлә йәшереп тота. Мөнәсәбәттәренең аҙағында Зевс Европаға иҫтәлеккә 3 бүләк бирә: үҙен һаҡлаһын өсөн бронзанан мөһабәт һын, бер ваҡытта ла сәптән яҙа китмәгән һөңгө, кейекте тотмай ҡалмаған һунар эте. Һуңынан Европа Крит батшаһы Астерионға кейәүгә сыға. Астериондың балалары булмай, шуға ла ул утрау менән хакимлыҡ итеүҙе Европаның Зевстан тапҡан улдарына ҡалдыра. [[Файл:The Abduction of Europa, Jean-François de Troy.jpg|thumb|«Европаны урлау». Жан-Франсуа де Труа,1716]] == Сәнғәттәге образы == [[Файл:Rape_of_Europa,_close_view.JPG|слева|мини|150x150пкс|Фонтан «Европаны урлау» Одессала]] * [[Мәскәү]]ҙә үткән Европа майҙанында Киев вокзалы янында «Европаны урлау» тигән фонтан ҡоролған: никель, хром һәм титан иретмәһенән ҡойолған торбаларҙың үрелеше йөҙөп барған үгеҙҙең мөгөҙҙәрен һынландыра. Йәки үгеҙ ([[Зевс]]) мөгөҙҙәренә уралған ҡыҙ һыны — Европа. : Скульптураны скульптор-авангардист Оливье Стребель эшләй һәм [[Бельгия]] уны Мәскәүгә бүләк итә<ref>Фонтаны Москвы#Фонтан «Похищение Европы»</ref>. * [[Одесса]]ла Оло фонтан юлында (Оло фонтандың 9 станцияһы) 1994 йылда ҡалаға 200 йыл тулыу айҡанлы «Европаны урлау» фонтаны ҡуйыла. Скульпторы Токарев А. П., архитекторы Чепелев В. Н.). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Европа, в греческой мифологии}} * http://www.new-euro-banknotes.eu/Europa-Series/The-Myth-of-Europa [[Категория:Шәхестәр:финикийҙар]] [[Категория:Боронғо грек мифологияһы персонаждары]] [[Категория:Крит мифтары]] [[Категория:Донья ҡитғалары буйынса эпонимдар]] hcvw68r2kraaqlttdr0tw9q503c30es Кәсерҙәр 0 107630 1302520 1279378 2026-08-11T19:01:24Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302520 wikitext text/x-wiki {| cellpadding=6 align=right style="margin-left: 20px" | align=right |8 |/&nbsp;13&nbsp;&nbsp;&nbsp; | rowspan=2 |&nbsp;&nbsp;&nbsp;<math>\frac{8}{13}</math> |<small>числитель</small> |- |<small>числитель</small> |<small>знаменатель</small> |<small>знаменатель</small> |- | colspan=4 align=center bgcolor=#FFFF99 |Бер кәсерҙең ике төрлө яҙылышы |} '''Кәсер''' [[математика]]ла — берәмектең бер йәки бер-нисә өлөшөнән торған [[һан]]<ref>{{книга |заглавие=Математик энциклопедия ( 5 томда) |место=М. |год=1982 |том=2 |һылтанма=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Vinogradov_MatEnc_t2.djvu |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская Энциклопедия]] }}</ref>. Кәсерҙәр [[Рациональное число|рациональ һандар]] [[Поле (алгебра)|яланының]] өлөшө булып торалар . Яҙыу ысулы буйынса кәсерҙәр ике форматҡа бүленәләр: <math>\pm \frac{m}{n}</math> күренешендәге [[Обыкновенная дробь|''ябай'']] һәм [[Десятичная дробь|''унарлы'']]. == Кәсерҙәрҙең төрҙәре == === Ябай кәсерҙәр === [[Файл:Cake quarters.svg|thumb|<center>Кәсерҙең асыҡ күренеп торған һүрәтләнеше <math>3 \over 4</math></center>]] ''Ғәҙәти'' (йәки ''ябай'') кәсер — [[Рациональное число|рациональ һандың]] <math>\pm \frac{m}{n}</math> йәки <math>\pm m/n,</math> бында <math>n \ne 0.</math> күренешендәге яҙылышы. Горизонталь йәки ҡыя һыҙыҡ бүлеү тамғаһын аңлата, һөҙөмтәлә бүлендек килеп сыға. [[Бүленеүсе]] кәсерҙең ''числителе'' тип, ә [[бүлеүсе]] — ''знаменателе'' тип атала. ==== Ябай кәсерҙәрҙең тамғаланышы ==== Ябай кәсерҙәрҙең бер нисә төрлө баҫма яҙылышы бар: * ½ * 1/2 йәки <math>{}^1/{}_2</math> ([[ҡыя һыҙыҡ]] «солидус»<ref>[http://www.paratype.ru/help/term/terms.asp?code=460 тип атала Кәсер һыҙығы (Fraction bar, Solidus) —Белешмә ПараТайп<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110104104506/http://www.paratype.ru/help/term/terms.asp?code=460 |date=2011-01-04 }}</ref>) * өҙөүсе формула: <math>\frac{1}{2}</math> (горизонталь һыҙыҡ {{Translation|:en:Vinculum (symbol)|Винкулум}})тип атала * юллы формула: <math>\tfrac{1}{2}</math> ==== Дөрөҫ һәм ҡатнаш кәсер ==== Числителенең [[абсолютная величина|модуле]] знаменателенең модуленән бәләкәйерәк булған кәсер ''дөрөҫ'' кәсер тип атала. Дөрөҫ булмаған кәсер ''ҡатнаш'' кәсер тип атала, һәм модуле буйынса бергә тигеҙ йәки ҙурыраҡ булған рациональ һанды сағылдыра. Мәҫәлән, <math>\frac{3}{5}</math>, <math>\frac{7}{8}</math> и <math>\frac{1}{2}</math> — дөрөҫ кәсерҙәр, ә <math>\frac{8}{3}</math>, <math>\frac{9}{5}</math>, <math>\frac{2}{1}</math> и <math>\frac{1}{1}</math> — ҡатнаш кәсерҙәр. Нулдән айырмалы булған һәр бөтөн һанды знаменателе 1 булған ҡатнаш кәсер рәүешендә күрһәтеп була. ==== Аралаш кәсерҙәр ==== Бөтөн һан һәм дөрөҫ кәсер күренешендә яҙылған кәсер ''аралаш кәсер'' тип атала һәм бөтөн һан менән кәсерҙең суммаһы тип һанала.Теләһә ниндәй рациональ һанды аралаш кәсер күренешендә яҙырға мөмкин. Аралаш кәсергә ҡапма-ҡаршы, тик числитель һәм знаменателдән генә торған кәсер ''ябай'' тип атала. Мәҫәлән, <math>2 \frac{3}{7} = 2 + \frac{3}{7} = \frac{14}{7} + \frac{3}{7} = \frac{17}{7}</math>. Ҡәтғи математик әҙәбиәттә, аралаш кәсер менән бөтөн һандың кәсергә ҡабатландығы оҡшаш булғанлыҡтан, ундай яҙыуҙы ҡулланмауҙы хуп күрәләр, шулай уҡ яҙыу ҙур күләмле һәм иҫәпләү уңайһыҙ булғанлыҡтан. ==== Кәсерҙең бейеклеге ==== ''Ябай кәсерҙең бейеклеге'' — был кәсерҙең числителе менән знаменателе суммаһының модуле. ''Рациональ һандың бейеклеге'' — был һанға ярашлы ябай ҡыҫҡармай торған кәсерҙең числителе менән знаменателе суммаһының модуле. Мәҫәлән, <math>-\frac{15}{6}</math> кәсеренең бейеклеге <math>15+6=21</math> тигеҙ. Ярашлы рациональ һандың бейеклеге <math>5+2=7</math> тигеҙ, Сөнки кәсер <math>3</math>-кә ҡыҫҡара. ==== Ҡушма кәсерҙәр ==== Күп этажлы, йәки ҡушма кәсер тип бер нисә горизонталь (йәки, һирәгерәк, ҡыя) һыҙығы булған аңлатма атала: : <math>\frac{1}{2}/\frac{1}{3}</math> йәки <math>\frac{1/2}{1/3}</math> йәки <math>\frac{12\frac{3}{4}}{26}</math> === Унарлы кәсерҙәр === {{main|Унарлы кәсерҙәр}} Унарлы кәсер тип кәсерҙең [[Позиционная система счисления|позицион]] яҙылышын атайҙар. Ул түбәндәге күренештә: : <math>\pm a_1 a_2 \dots a_n{,}b_1 b_2 \dots</math> Мәҫәлән: <math>3{,}1415926</math>. Яҙыуҙың позицион өтөргә тиклемге өлөшө һандың (кәсерҙең) [[Целая часть|бөтөн өлөшө]], ә өтөрҙән һуң торған өлөшө — [[Дробная часть|кәсер өлөшө]] була.Бөтә ябай кәсерҙе унарлы кәсергә әйләндереп була, унарлы кәсерҙең өтөрҙән һуң сикле һанда тамғалары була йәки ул сикһеҙ [[Десятичная дробь|периодлы кәсер була]]. Һандың позицион яҙылышы өсөн унарлы иҫәпләү системаһын ғына түгел, башҡа иҫәпләү системаларын да (шул иҫәптән, [[Фибоначчиева система счисления|фибоначчи]] кеүек үҙенсәлекле) ҡулланырға була. == Кәсерҙең ҡиммәте һәм кәсерҙең төп үҙсәнлеге == Кәсер ни бары һандың яҙылышы. Бер үк һанға төрлө кәсерҙәр, ябайы ла, шулай уҡ унарлыһы ла, ярашлы булырға мөмкин. Әгәр кәсерҙең числителен дә һәм знаменателен дә бер үк дәүмәлгә [[умножение|ҡабатлаһаң]]: : <math>\frac P R = \frac{C\cdot P}{C\cdot R}</math> кәсерҙәр төрлө булһа ла, кәсерҙең ҡиммәте элеккесә ҡала. Мәҫәлән: : <math>\frac 3 4 = \frac{9}{12} = \frac{12}{16}</math> Һәм киреһенсә, әгәр кәсерҙең числителе һәм знаменателенең [[уртаҡ бүлеүсеһе]] булһа, ике өлөшөн дә уртаҡ бүлеүсегә бүлергә мөмкин; бындай ғәмәл кәсерҙе ''ҡыҫҡартыу'' тип атала. Миҫал: : <math>~\frac {12}{16} = \frac{12 : 4}{16 : 4} = \frac{3}{4}</math> — бында кәсерҙең числителен һәм знаменателен уларҙың уртаҡ бүлеүсеһе 4-кә ҡыҫҡарттыҡ. Числителе һәм знаменателе [[Взаимно простые числа|үҙ-ара ябай]] булған кәсер ''ҡыҫҡармай торған'' кәсер тип атала, йәғни, <math>~\pm 1.</math>-ҙән башҡа уртаҡ бүлеүселәре юҡ. Унарлы кәсер өсөн яҙыу һәр ваҡыт тиерлек бер мәғәнәлә, ләкин ташламалар ҙа була. [[0,999…|Миҫал]]: : <math>0,999...=1</math> — ике төрлө кәсер бер үк һанға ярашлы. == Кәсерҙәр менән ғәмәлдәр == Был бүлектә ябай кәсерҙәр өҫтөндә ғәмәлдәр ҡарала. Унарлы кәсерҙәр өҫтөндә ғәмәлдәр тураһында ҡара [[Унарлы кәсер]] === Уртаҡ знаменателгә килтереү === Кәсерҙәрҙе сағыштырыу, ҡушыу, алыу өсөн уларҙы үҙгәртергә, бер үк знаменателгә (''килтерергә'') кәрәк. Ике <math>\frac{a}{b}</math> һәм <math>\frac{c}{d}</math> кәсерҙәре бирелһен, ти. Ғәмәлдәр тәртибе: * Знаменателдәрҙең [[иң бәләкәй уртаҡ бүленеүсеһен]] табабыҙ: <math>M=[b,d]</math>. * Беренсе кәсерҙең числителен һәм знаменателен <math>M/b</math> -ға ҡабатлайбыҙ. * Икенсе кәсерҙең числителен һәм знаменателен <math>M/d</math>-ға ҡабатлайбыҙ. Бынан һуң ике кәсерҙең дә знаменателдәре тап килә (''M''-ға тигеҙ). Иң бәләкәй уртаҡ бүленеүсе урынына ябайыраҡ осраҡта ''M'' урынына теләһә ниндәй уртаҡ бүленеүсене алырға була, мәҫәлән, знаменателдәрҙең ҡабатландығын. Миҫалды түбәндәрәк "Сағыштырыу" бүлегендә ҡара. === Сағыштырыу === Ике ябай кәсерҙе сағыштырыу өсөн, уларҙы уртаҡ знаменателгә килтерергә кәрәк һәм килеп сыҡҡан кәсерҙәрҙең числителдәрен сағыштырырға. Числителе ҙурыраҡ булған кәсер ҙурыраҡ була. Миҫал. <math>\frac{3}{4}</math> һәм <math>\frac{4}{5}</math> кәсерҙәрен сағыштырайыҡ. ИБУБ(4, 5) = 20. Кәсерҙәрҙе 20 знаменателенә килтерәбеҙ. : <math>\frac{3}{4} = \frac{15}{20}; \quad \frac{4}{5} = \frac{16}{20}</math> Тимәк, <math>\frac{3}{4} < \frac{4}{5}</math> === Ҡушыу һәм алыу === Ике ябай кәсерҙе ҡушыу өсөн, уларҙы уртаҡ знаменателгә килтерергә кәрәк. Аҙаҡ числителдәрен ҡушырға, ә знаменателдәрен шул килеш ҡалдырырға:<br />: <math>\frac{1}{2}</math> + <math>\frac{1}{3}</math> = <math>\frac{3}{6}</math> + <math>\frac{2}{6}</math> = <math>\frac{5}{6}</math> Знаменателдәрҙең (бында 2 һәм 3) [[иң бәләкәй уртаҡ бүленеүсеһе|ИБУБ]] 6-ға тигеҙ. <math>\frac{1}{2}</math> кәсерен 6 знаменатенә килтерәбеҙ, Бының өсөн числитель һәм знаменателде 3-кә ҡабатлайбыҙ. <br /> <math>\frac{3}{6}</math> килеп сыҡты. <math>\frac{1}{3}</math> кәсерен шул уҡ знаменателгә килтерәбеҙ, бының өсөн числитель һәм знаменателде 2-гә ҡабатлайбыҙ. <math>\frac{2}{6}</math>.<br /> килеп сыҡты. Кәсерҙәрҙең айырмаһын табыу өсөн, уларҙы шулай уҡ уртаҡ знаменателгә килтерергә кәрәк, ә аҙаҡ числителдәрен алырға, знаменателдәрен шул килеш ҡалдырырға кәрәк:<br /> : <math>\frac{1}{2}</math> — <math>\frac{1}{4}</math> = <math>\frac{2}{4}</math> — <math>\frac{1}{4}</math> = <math>\frac{1}{4}</math> Знаменателдәрҙең (бында 2 һәм 4)[[иң бәләкәй уртаҡ бүленеүсеһе|ИБУБ]] 4-кә тигеҙ. <math>~\frac{1}{2}</math> кәсерен 4 знаменателенә килтерәбеҙ, бының өсөн числитель һәм знаменателде 2-гә ҡабатлайбыҙ. <math>~\frac{2}{4}</math> килеп сыға. === Ҡабатлау һәм бүлеү === Ике ябай кәсерҙе ҡабатлау өсөн, уларҙың числителдәрен һәм знаменателдәрен ҡабатларға кәрәк: :<math>\frac{a}{b} \cdot \frac{c}{d} = \frac{ac}{bd}.</math> Айырым осраҡта, кәсерҙе натураль һанға ҡабатлау өсөн, числителде был һанға ҡабатларға, ә знаменателде шул уҡ ҡалдырырға кәрәк: :<math>\frac{2}{3} \cdot 3 = \frac{6}{3}= 2</math> Дөйөм осраҡта, һөҙөмтәләге кәсерҙең числителе һәм знаменателе үҙ-ара ябай булмаҫҡа мөмкин. Был осраҡта кәсерҙе ҡыҫҡартырға кәрәк була. Мәҫәлән: :<math>\frac{5}{8} \cdot \frac{2}{5} = \frac{10}{40} = \frac{1}{4}.</math> Бер ябай кәсерҙе икенсеһенә бүлеү өсөн, беренсе кәсерҙе икенсеһенә кире кәсергә ҡабатларға кәрәк: :<math>\frac{a}{b} : \frac{c}{d} = \frac{a}{b} \cdot \frac{d}{c} = \frac{ad}{bc},\quad c \ne 0.</math> Мәҫәлән, : <math>\frac{1}{2} : \frac{1}{3} = \frac{1}{2} \cdot \frac{3}{1} = \frac{3}{2}.</math> === Яҙыуҙың төрлө форматтары араһында үҙгәртеүҙәр === Ябай кәсерҙе унарлы кәсергә әйләндереү өсөн, числителде знаменателгә бүлергә кәрәк. Килеп сыҡҡан кәсерҙең сикле һандағы унарлы тамғалары булырға мөмкин, йәки сикһеҙ [[Периодическая дробь|периодлы кәсер]] килеп сығырға мөмкин. Миҫалдар: : <math>\frac{1}{2} = \frac{5}{10} = 0{,}5</math> : <math>\frac{1}{7} = 0{,}142857142857142857\dots = 0{,}(142857)</math> — сикһеҙ ҡабатланыусы периодты түңәрәк йәйәләр эсенә яҙыу ҡабул ителгән. Унарлы кәсерҙе ябай кәсергә әйләндереү өсөн, уның кәсер өлөшөн 10-дың ярашлы дәрәжәһенә бүленгән натураль һан итеп күрһәтергә кәрәк. Шунан һөҙөмтәгә тамғаһы менән бөтөн өлөшө өҫтәп яҙыла, аралаш кәсер килеп сыға.Миҫал: : <math>71{,}1475 = 71 + \frac{1475}{10000} = 71 \frac{1475}{10000} = 71 \frac{59}{400}</math> == Терминдың тарихы һәм этимологияһы == ''Кәсер'' термины, уның башҡа телдәрҙәге аналогы кеүек, {{lang-lat|fractura}} һүҙенән килеп сыға, был һүҙ ғәрәп теленән шул уҡ ''ватырға, ваҡларға'' мәғәнәле тәржемә. Ябай кәсерҙәр теорияһына нигеҙҙе [[Математика в Древней Греции|грек]] һәм [[История математики в Индии|һинд]] математиктары һалған. Ғәрәптәр аша термин, латын теленә тәржемәләнеп, Европаға күсә, ул [[Фибоначчиҙә]] (1202 йыл) телгә алына инде. ''Числитель'' һәм ''знаменатель'' терминдарын грек математигы [[Максим Плануд]] индерә. Тәүҙә европа математиктары тик ябай кәсерҙәр менән генә эш итәләр, ә астрономияла — [[Шестидесятеричная система счисления|алтмышарлы]] иҫәпләү системаһы менән. Ябай кәсерҙәрҙең хәҙерге тамғаланышы [[История Индии#Древняя Индия|Боронғо Һиндостандан]] килеп сыҡҡан — тәүҙә уны [[Арабская культура|ғәрәптәр үҙҙәренә үҙләштерәләр]], ә аҙаҡ [[XII век|XII]]-[[XVI быуаттарҙа]], — европалылар. Тәүҙә кәсерҙәрҙә кәсер һыҙығы ҡулланылмай: <math>\tfrac{1}{4}, 2\tfrac{1}{5}</math> һандары ошолай яҙылалар: <math>\begin{smallmatrix} 1 \\ 4 \end{smallmatrix}, \begin{smallmatrix} 2 \\ \mathrm{I} \\ 5 \end{smallmatrix}.</math> Кәсер һыҙығын тик 300 йыл элек кенә даими ҡуллана башлайҙар. Европала беренсе булып һинд иҫәпләү системаһын («ғәрәп цифры» булараҡ билдәле), шул иҫәптән кәсерҙе яҙыу ысулын индергән һәм таратҡан ғалим булып ҡала писарының улы, итальян купецы, сәйәхәтсе — [[Фибоначчи]] (Леонардо Пизанский)<ref name="дәреслек" />.<!-- 1997 йылда баҫылған китап мәғлүмәттәре --> тора. Ябай кәсерҙәр һәм улар өҫтөндә ғәмәлдәр тураһында тулы ҡиммәтле теория XVI быуатта барлыҡҡа килде ([[Тарталья, Никколо|Тарталья]], [[Клавиус, Христофор|Клавиус]]). Рәсәйҙә кәсерҙәрҙе ''өлөштәр'' тип атайҙар. Тәүге Рәсәй математика дәреслектәрендә — [[XVII быуатта]] — кәсерҙәр ''һыныҡ һандар''<ref name="учебник"><Математика: Учеб. для 5 кл. средн. шк. / Н. Я. Виленкин, В. И. Жохов, А. С. Чесноков, С. И. Шварцбурд. — 4-е изд. — Чебоксары: Чув. кн. изд-во, 1997. — 320 с.: ил. — С. 202—203, 230.</ref>. тип аталалар. ''Кәсер'' термины, латинса ''fractura'' һүҙенең аналогы булараҡ, [[Магницкий, Леонтий Филиппович|Магницкийҙың]] «Арифметика»һында (1703) ябай кәсерҙәр өсөн дә, унарлы кәсерҙәр өсөн дә ҡулланыла башлай. [[Десятичная дробь|Унарлы кәсерҙәр]] беренсе башлап Ҡытайҙа яҡынса б.э. [[III быуатында]] иҫәп-хисап таҡтаһында ([[суаньпань]]) иҫәпләүҙәрҙә осрай. Унарлы кәсерҙәрҙе яҙма сығанаҡтарҙа бер ни тиклем ваҡыт традицион (позицион булмаған) форматта яҙалар, ләкин яйлап позицион система традицион системаны ҡыҫырыҡлап сығара<ref>{{''Jean-Claude Martzloff''. A History of Chinese Mathematics. Springer. 1997. ISBN 3-540-33782-2}}.</ref>. Персия математигы һәм астрономы [[Ал-Каши|Джамшид Гияс-ад-дин ал-Каши]] (1380—1429) «Арифметика асҡысы» трактатында үҙен унарлы кәсерҙәрҙе уйлап табыусы тип иғлан итә, ләкин унарлы кәсерҙәр биш быуат элегерәк йәшәүсе [[Ал-Уклидиси]] хеҙмәттәрендә осрай<ref>{{cite book | first=J. Lennart | last=Berggren | title=The Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India, and Islam: A Sourcebook | url=https://archive.org/details/mathematicsofegy0000unse | chapter=Mathematics in Medieval Islam | publisher=Princeton University Press | year=2007 | isbn=978-0-691-11485-9 | page=[https://archive.org/details/mathematicsofegy0000unse/page/518 518] }}</ref>. Европала беренсе булып унарлы кәсерҙәрҙе [[Иммануил Бонфис]]яҡынса [[1350 йылда]] индерә, ләкин [[Стевин, Симон|Симон Стевиндың]] «Унынсы» (1585) мәҡәләһе донъя күргәндән һуң ғына киң танылыу ала. Стевин унарлы кәсерҙәрҙе ҡатмарлы ысул менән яҙа: мәҫәлән, 42,53 һанын ошолай яҙа: <sup><big><math>\overset{\underset{{0}}{}}{4}2~\overset{\underset{{1}}{}}{5}~\overset{\underset{{2}}{}}{3}</math></big></sup> йәки <big style="font-size: 150%;">42 </big><big style="font-size: 140%;">⓪ </big><big style="font-size: 150%;">5 ① 3 ②</big>, бында түңәрәк эсендәге йәки һыҙыҡ өҫтөндәге ''0'' бөтөн өлөштө, ''1'' — унынсы, ''2'' — йөҙөнсө, һәм башҡа аңлата. Бөтөн өлөштө айырыу өсөн өтөрҙө [[XVII быуатта]] ҡуллана башлайҙар<ref name="дәреслек"><Математика: Урта мәктәптең 5 кл. өсөн дәреслек / Н. Я. Виленкин, В. И. Жохов, А. С. Чесноков, С. И. Шварцбурд. — 4-е изд. — Чебоксары: Сыуаш китап нәшриәте, 1997. — 320 с.: ил. — С. 202—203, 230.</ref>. == Дөйөмләштереү == * [[Бүлендектәр балдағы]] * [[Рациональ функция]] — [[күпбыуындар]]ҙан төҙөлгән кәсер. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{wiktionary|:ru:дробь|кәсер}} * [[Юникодта кәсер]] * [[Сылбырлы кәсер]] == Әҙәбиәт == * {{книга |заглавие=Математик энциклопедия (5 томда) |урыны=М. |йыл=1982 |том=2 |һылтанма=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Vinogradov_MatEnc_t2.djvu |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (нәшриәт)|Совет Энциклопедияһы]] }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алгебра]] [[Категория:Арифметика]] [[Категория:Кәсерҙәр]] 57l78mb53asl14pyq8uapgxt8x3o2xg Глория Свенсон 0 107808 1302487 1182736 2026-08-11T18:33:43Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302487 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист |имя = Глория Свенсон |оригинал имени = Gloria Swanson |изображение = Gloria Swanson 1941.jpg |ширина = 240px |описание изображения = <small> 1940 йылдарҙағы студия фотографияһы</small> |имя при рождении = |дата рождения = 27.3.1899 |место рождения = {{МестоРождения|Чикаго}}, [[Иллинойс]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] |дата смерти = 4.4.1983 |место смерти = {{МестоСмерти|Нью-Йорк}}, АҠШ |профессия = {{актриса|АҠШ кинематографы|АҠШ тауышһыҙ киноһы|XX быуат}} |гражданство = {{US}} |годы активности = 1914—1981 |направление = |киностудия = |награды = }} '''Глория Свенсон''' (Суонсон; {{lang-en|Gloria Swanson}}, ҡыҙ исем-фамилияһы '''Глория Жозефина Мей Свенсон''' ({{lang-en|Gloria Josephine May Swanson}}); [[27 март]] [[1899 йыл]] — [[4 апрель]] [[1983 йыл]]) — [[АҠШ|Америка]] актёры, продюсер, тауышһыҙ киноның иң сағыу йондоҙҙарының береһе. Үҙ заманы тамашасыһына башлыса «Бульвар Сансет» классик нуарҙа башҡарған төп роле менән билдәле. == Биографияһы == Глория Свенсон кинола үҙенең карьераһын [[1915]] йылда хужаһы һәм художество етәксеһе Мак Сеннет булған «Кистоун» кинофирмаһында комик актриса сифатында башлай. Ул ваҡытта уға ун ете йәш була. Ул ҙур уңыш менән «Пульман вагонынан кәләш», «Уның ҡарары йәки Хәүефле ҡыҙыҡай» таҫмаларында, шулай уҡ [[Чарльз Чаплин]] менән «Уның яңы эше» фильмында уйнай. Һуңғараҡ, [[1924]] йылда, «Ир-егет менән идара ителеүсе ҡатын» комедияһында ул Чаплинды имитациялай. Әммә уның артист карьераһы башлыса режиссёр Сесиль де Милль ижады менән бәйле була. Глория Свенсон уның «Ирегеҙҙе алмаштырмағыҙ» ([[1919]]), «Ҡайғыла ла, шатлыҡта ла» (1919), «Арландар һәм орғастар», «Ниңә ҡатынды алмаштырырға» ([[1920]]), «Анатолдең эше» ([[1921]]) фильмдарында төшә. 20 йылдарҙың икенсе яртыһында Голливудтың күренекле актрисаларының береһе булып киткәс, Глория Свенсон [[1926]] йылда үҙ студияһын булдыра һәм «Сэди Томпсон» ([[1928]]) һәм «Тәртип боҙоусы ҡатын» ([[1929]]) фильмдарында төшә һәм ошо фильмдарҙа ҡатнашҡаны өсөн ике тапҡыр [[Оскар (кинопремия)|«Оскар»]]ға номинациялана. Ошо уҡ студияла Эрих фон Штрогейм «Королева Келли» исемле фильмда Глория Свенсонды төп ролдә төшөрә. Тауышлы кино барлыҡҡа килеү менән актриса кинола төшмәй башлай тиерлек: «Королева Келли»нан һуң, [[1934]] йылға тиклем, ул тик алты фильмда төшә; ете йылдан һуң экранда ул тағы ла бер мәртәбә [[1941]] йылда күренеп ҡала, әммә был килеп сығыуы иғтибарһыҙ ҡала. [[1950 йыл]]да, оҙайлы туҡталып тороуҙан һуң, Билли Уайлдер Глория Свенсонды ҡабаттан киноға ҡайтара һәм уға «Бульвар Сансет» фильмында аҡылдан яҙған тауышһыҙ кино йондоҙо Норма Десмонд ролен тәҡдим итә. «Оскар»ға номинацияланған ошо роль менән (премия Джуди Холидейға «Кисә тыуған» фильм өсөн бирелә) Глория Свенсон яңынан үҙенә XX быуаттың һоҡланғыс актрисаһы репутацияһын ҡайтара һәм икенсе тормошҡа ирешә — хәҙер инде тауышлы кинола. Уны ҡабаттан кинола төшөргә саҡыра башлайҙар, ул сәхнәлә лә уйнай һәм һәләтле телевидение актёрҙары рәтенә лә инә — бөтә өлкәләрҙә лә уға уңыш юлдаш була. Бынан тыш, ул үҙ бизнесы булған, бай, эшлекле ҡатын була. Глория Свенсон Нью - Йоркта [[1960]]—70 йылдарҙа үҙенең бренды аҫтында мода йорто аса. Глория Свенсондың [[йога]] менән мауығыуы билдәле. Йондоҙло актёрҙар Рамон Новарро, Дженифер Джонс, Грета Гарболар менән бергә ул [[1947]] йылда Голливудта Индра Деви асҡан йога мәктәбенең дәрестәренә йөрөй. «Американлылар өсөн йога» исемле китабын Индра нәҡ Глория Свенсонға бағышлай. [[1968]] йылда Глория Свенсон [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ға вегетарианлыҡты пропагандалау өсөн килеп китә. Һуңғы мәртәбә Глория кинола [[1974]] йылда бәләкәй генә ролдә «Аэропорт 1975» ([[1975]]) фильмында төшә. Свенсон тайпылмаҫ республика яҡлы кеше була һәм [[1964]] йылда Барри Голдуотерҙың президент кампанияһын, шулай уҡ үҙ ваҡытында, [[1940]]/[[1944]] йылдарҙа, кандидат булған Уэнделл Уилкины ла яҡлап сыға. Актриса [[1983]] йылдың 4 апрелендә 84 йәштә йөрәк сиренән [[Нью-Йорк]] ҡалаһының бер клиникаһында вафат була. Уның кәүҙәһе яндырыла һәм иң яҡын туғандары ғына булған хушлашыу тантанаһынан һуң Бишенсе авенюла урынлашҡан епископ сиркәүендә ерләнә<ref>{{Cite book|last=Donnelley|first=Paul|title=Fade to Black: A Book of Movie Obituaries|url=https://archive.org/details/fadetoblackbooko0000donn_b4o0|publisher=Omnibus|year=2003|pages=887|isbn=0-7119-9512-5}}</ref><ref>New York Times, April 6, 1983 from the AP</ref> Актрисаның вафатынан һуң уның шәхси әйберҙәре һәм йорт йыһаздары аукциондарҙа һатыла. Был аукциондар 1983 йылдың август-сентябрь айҙарында «Дойл Акцион Хаус»та үтә. == Фильмографияһы == * 1915 — Уның яңы эше — ''стенографист ҡатын'' * 1919 — Ҡайғыла ла, шатлыҡта ла — ''Сильвия Норкросс'' * 1929 — Королева Келли — ''Патриция Келли'' * Голливуд (телесериал) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://wfpp.cdrs.columbia.edu/pioneer/ccp-gloria-swanson/ Глория Свенсон Programmatically Film Pioneers Project сайтында {{Ref-en}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221131937/https://wfpp.cdrs.columbia.edu/pioneer/ccp-gloria-swanson/ |date=2016-12-21 }} {{Викиһаҡлағыс|Category:Gloria Swanson}} [[Категория:АҠШ театры актрисалары]] [[Категория:«Алтын глобус» премияһы лауреаттары]] [[Категория:АҠШ Республика партияһы ағзалары]] lnekdmt8akeg51k8ew9d98qlfpcdz7d Кабул 0 108158 1302506 1283263 2026-08-11T18:51:33Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302506 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Кабул |оригинальное название = {{lang2|ps|prs|کابل}} |изображение = Kabul Skyline.jpg |страна = Афғанстан |размер карты страны = 250 |герб = |lat_deg=34 |lat_min=31|lat_sec=58 |lon_deg=69 |lon_min=9 |lon_sec=57 |CoordAddon = type:city(3043589)_region:AF |CoordScale = |вид региона = |регион = |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |внутреннее деление = 18 район |вид главы = мэр |глава = Мөхәммәт Юныс Науандиш |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = 275 |вид высоты = высота НУМ |высота центра НП = 1800 |климат = |население = (агломерация) 3 071 400 |год переписи = 2011 |плотность = |агломерация = |часовой пояс = +4:30 |DST = |телефонный код = +93-20 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = Kabul }} [[Файл:Mountains of Kabul.jpg|thumb|right|205px|Ҡала күренеше]] '''Кабу́л''' ({{lang2|ps|prs|کابل}} — ''Кабуль''<ref>Инструкция по русской передаче географических названий Афганистана. — М., 1984. — С. 47.</ref>) — [[Афғанстан]]дың [[баш ҡала]]һы һәм илдең иң ҙур ҡалаһы. Кабул йылғаһы ярында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән 1800 метр бейеклектә. Газни, [[Ҡандағар]], [[Герат]] һәм [[Мазари-Шәриф]] ҡалалары менән автотрасса тоташтыра. Кабулда туҡыма, [[мебель]], [[шәкәр]] һәм һуғыш кәрәк-яраҡтары етештерелә. Ҡала халҡы — 615 900 кеше ([[2006 йыл]], иҫәп)<ref>[http://www.nps.edu/programs/CCS/Docs/Executive%20Summaries/Kabul_Executive_Summary.pdf Lost redirect<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, агломерации — 3 071 400 кеше ([[2011 йыл]], иҫәп)<ref>[https://web.archive.org/web/20090703075428/http://www.mrrd.gov.af/nabdp/Provincial%20Profiles/Kabul%20PDP%20Provincial%20profile.pdf Ministry of Rural Rehabilitation and Development<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. == Ҡаланың тарихы == === Антиклыҡ === Ҡала боронғо замандарҙа Кубха исеме аҫтында һинд дини йыйынтығы [[Ригведа]]ла һәм [[зороастризм]]дың изге китабы [[Авеста]]ла телгә алына<ref name=Dupree-name>{{cite web |url=http://www.aisk.org/aisk/NHDAHGTK05.php |title=An Historical Guide to Kabul&nbsp;– The Name |author=Nancy Hatch Dupree / Aḥmad ʻAlī Kuhzād |publisher=American International School of Kabul |year=1972 |accessdate=2010-09-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100830031416/http://www.aisk.org/aisk/NHDAHGTK05.php |date=2010-08-30 }}</ref>. Ригведа ҡаланы тауҙарҙа йәшәү өсөн идеаль урын булараҡ маҡтай<ref name="BBC-Kabul">{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1651814.stm|title=Kabul: City of lost glories|publisher=BBC News|date=November 12, 2001|accessdate=2010-09-18}}</ref>. Ҡала ахеменидтар тарафынан баҫып алынғансы [[мидеецтар]] ҡулы аҫтында була. Сығанаҡтарҙан күренеүенсә, ҡала ул осорҙа «Ҡабура» тип атала башлаған була. Был һүҙҙе грек астрологы [[Клавдий Птолемей]] ҡуллана<ref name=Dupree-name/>. Ҡала [[зороастризм]]дың, [[буддизм]]дың һәм [[индуизм]]дың мәҙәни үҙәгенә әйләнә. Ҡаланы һүрәтләүҙең тағы ла бер сығанағы булып, баҫып алғандан һуң уйһыулыҡты тикшергән [[Искәндәр Зөлҡәрнәй|Бөйөк Александрҙың]] яҙмалары тора. Ләкин яҙманы ышаныслы тип иҫәпләп булмай, сөнки Александр яҡында урынлашҡан ҙур булмаған ҡаланы һүрәтләгән булырға мөмкин. Аҙағыраҡ регион [[Селевкидтар империяһы]]ның өлөшө булып китә, ә һуңынан һинд [[Маурҙар империяһы]]<ref name=Dupree-name/> составына инә. Беҙҙең эраға тиклем II быуатта Кабул Һиндостандан грек-бактриестар тарафынан яулап алына, б.э.т. I быуат урталарында ҡаланы [[Һинд-скиф батшалығы]] баҫып ала. Дөрөҫөрәге, регион «[[Хоу Ханьшу]]» ҡытай йылъяҙмаһында Гаофу (高附) тип телгә алына. Был ҙур кенәзлек була, халыҡ һиндостанлыларға оҡшаш, һуғышсан түгел, яҡшы сауҙагәрҙәр. Улар йә һиндостанлылар, йә бактрийцы, йә парфи бойондороҡлоғона эләгәләр. Шулай ҙа 100 йыл үткәс ҡала император [[Куджула Кадфиз]] идара иткән [[Кушанское царство|Кушан батшалығы]] власы аҫтына эләгә һәм беҙҙең эраның III быуатына тиклем уларҙың ҡул аҫтында ҡала<ref name="Houtsma">{{Cite book|title=E.J. Brill's first encyclopaedia of Islam, 1913-1936|last1=Houtsma|first1=Martijn Theodoor|authorlink=|volume=2|year=1987|publisher=BRILL|location=|isbn=90-04-08265-4|page=159|url=http://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&lpg=PP1&pg=PA159#v=onepage&q&f=false |accessdate=2010-08-23}}</ref>. Б.э. 230 йылында кушандар [[Сәсәниҙәр дәүләте|Сәсәниҙәр империяһынан]] еңеләләр һәм бойондороҡло дәүләт булып ҡалалар, Кабул ҡалаһын үҙ ирке менән баҫҡынсыларға тапшыралар<ref name=Dupree-name/>. Б.э. 420 йылында Сәсәниҙәр [[Кидариты|Кидариттар]] ҡәбиләһе тарафынан ҡыуылалар, ә уларҙы үҙ сиратында 460-сы йылдарҙа [[эфталиттар]] ҡыуа. Ҡала [[Ашина]] төрөк ҡағанатының бер өлөшө булып китә<ref name="Elliot">{{cite web|url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&ct=98|title=A.—The Hindu Kings of Kábul|work=Sir H. M. Elliot|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|location=London|date=1867–1877|accessdate=2010-09-18}}</ref>. Ҡала менән 60 быуын дауамында төрөк кенәздәре идара итә. Ҡала беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған ҡурғаулау стеналары төҙөй<ref name="Elliot"/>. Ҡайһы бер тарихсылар Кабулға [[Камбоджа]] тигән санскрит исем тағалар һәм короллектең исеме тап ҡала исеменән килеп сыҡҡан тип фараз ҡылалар<ref>{{Cite book|title=Pre-Aryan and pre-Dravidian in India|last1=Levi|first1=P.|authorlink=|author2=Jules Bloch |author3=Jean Przyluski |volume=|edition=|quote=''...they apply to a population of the north-western frontier of India designated by the nickname of "shaved heads," and especially to the Kamboja of the country of Kabul.''|year=1993|publisher=Asian Educational Services|location=|isbn=81-206-0772-4|page=87|url=http://books.google.com/books?id=dx5dzJGGBg0C&lpg=PP1&pg=PA87#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-09-18}}</ref><ref>{{Cite book|title=The people of India: a series of photographic illustrations, with descriptive letterpress, of the races and tribes of Hindustan|last1=Watson|first1=John Forbes|authorlink=|author2=Sir John William Kaye|volume=1|edition=|quote=''The Sanskrit name of Cabul is Kamboj, and a slight transition of sound renders this name so similar to Kumboh.''|year=2007|publisher=Pagoda Tree Press|location=|isbn=1-904289-44-4|page=276|url=http://books.google.com/?id=ciESAQAAIAAJ |accessdate=2010-09-18}}</ref>. Башҡа әҫәрҙәрҙә ҡала «Кофес» йәки «Кофене» тип телгә алына. Ҡытай монахы [[Сюаньцзан]] ҡаланы «Каофу» тип телгә ала<ref>{{Cite book|title=Chandragupta Maurya and his times|last1=Mookerji|first1=Radhakumud |authorlink=|volume=|edition=4|year=1966|publisher=Motilal Banarsidass Publ|location=|isbn=81-208-0405-8|page=173|url=http://books.google.com/books?id=i-y6ZUheQH8C&lpg=PP1&pg=PA173#v=onepage&q&f=false |accessdate=2010-09-18}}</ref>. Беҙҙең эраның I быуатында Кабул уйһыулығына күпләп [[Юэчжи]] халҡы, йәғни көнсығыш сарматтар күсенә, шулай уҡ христиан дине үтеп инә башлай<ref name="Elliot-2">{{cite web|url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&ct=99|title=A.—The Hindu Kings of Kábul (p.2)|work=Sir H. M. Elliot|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|location=London|date=1867–1877|accessdate=2010-09-18}}</ref>. === Ислам һәм монгол яулауҙары === Исламдың баҫып инеүе Афғанистанға б.э. 642 йылында, Кабул бойондороҡһоҙ саҡта килеп етә. Ғәрәп баҫҡынсылары тәүҙә бөтә регионды ла исламға бойһондора алмай, полководец Абдур Рахман бин Саманға 600-сө йылдар аҙағында, ҡаланы ташлап китер алдынан, урындағы тик 12000 кешене генә исламға йәлеп итеү мөмкин була<ref>{{Cite book|title=Ariana antiqua: a descriptive account of the antiquities and coins of |last1=Wilson |first1=Horace Hayman |authorlink=|volume=|year=1998|publisher=Asian Educational Services |location=|isbn=81-206-1189-6|page=133|url=http://books.google.com/books?id=s_K_gcxHz5YC&lpg=PP1&pg=PA133#v=onepage&q&f=false |accessdate=2010-09-18}}</ref>. 870 йылда ғәрәптәр Кабулды [[Якуб ибн Лейс|Яҡуп ибн Лейс]] етәкселегендә ҡабаттан баҫып алғансы мосолмандар аҙсылыҡты тәшкил итәләр. Яҡуп ибн Лейс регионда беренсе мосолман династияһын булдыра. Шулай итеп мосолмандар ҡалала һәм регионда элитаны тәшкил итәләр. {{цитатаның башы}} Кабулда үҙенең көсө менән билдәле булған нығытма урынлашҡан. Уға бер генә юл илтә. Унда мосолмандар йәшәй, ә ҡалала Һиндостандың ҡафырҙары урынлашҡан. {{цитатаның аҙағы|источник=Истахри, 921 год<ref name="Elliot-3">{{cite web|url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&ct=100|title=A.—The Hindu Kings of Kábul (p.3)|work=Sir H. M. Elliot|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|location=London|date=1867–1877|accessdate=2010-09-18}}</ref>}} Артабанғы йөҙйыллыҡтар дауамында ҡала [[Сәмәниҙәр дәүләте|Саманидтар]], [[Ғәзнәүиҙәр дәүләте|Ғәзнәүиҙәр]], [[Гуридтар]] һәм [[Хорезмшаһтар дәүләте|Хорезмшаһтар]] дәүләттәре ҡарамағына аҫтына күсә. 1200-се йылдарҙа [[монголдар]] яуы үтә, орда үҙенең юлында бөтә нәмәне яндыра, юҡ итә һәм Кабулды бөлгөнлөккә төшөрә. Күп сығанаҡтар, [[Сыңғыҙхан]]дың ейәнен үлтереүгә үс итеп, монголдарҙың урындағы халыҡ араһында күпләп һуйыш ойоштороуы тураһында телгә ала. Монголдарҙың баҫып алыуынан һуң яңы дәүләттәр барлыҡҡа килә, ә Кабул [[Сағатай улусы]] составына инә. Монгол-татар яуы мәлендә Афғанстандың күп халҡы, исламдың йоғонтоһон таратып, Һиндостанға ҡаса, ә һуңғараҡ [[Дели солтанлығы]]н булдыра. [[Бабур]] осоронда Кабул ваҡытлыса [[Бөйөк Моголдар дәүләте]]нең баш ҡалаһы була. Бабур Кабулда ерләнгән. [[Марокко]]нан ғәрәп ғалимы Кабулды ошолай һүрәтләй: {{цитатаның башы}}Артабан беҙ Кабулға киттек; ҡасандыр ул ҙур ҡала булған, ә хәҙер афғансылар тип аталыусы фарсылар ҡәүеме йәшәгән ауыл. Улар ҡалалар һәм артылыштарға хужа булып торалар һәм ҙур көскә эйәләр. Афғансыларҙың күбеһе юлбаҫар. Уларҙың иң ҙур тауы Кух-и Сөләймән тип атала. {{цитатаның аҙағы|источник=Ибн Баттута (1304–1369)<ref>{{Cite book|title=Travels in Asia and Africa, 1325-1354|last1=Ibn Battuta|first1=|authorlink=|volume=|edition=reprint, illustrated|year=2004|publisher=Routledge|location= |isbn=0-415-34473-5|page=180|url=http://books.google.com/books?id=zKqn_CWTxYEC&lpg=PP1&pg=PA180#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-09-10}}</ref><ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Battuta/text1.phtml Ибн Баттута — Хорезмға сәйәхәт]</ref>}} === Тимуридтар һәм Моголдар дәүере === [[Файл:Humayun (left) with his father Babur (right), painted circa 1640 (Late Shah Jahan Album).jpg|200px|мини|слева|Бабур һәм уның улы Хумаюн]] XIV быуатта Кабул [[Аҡһаҡ Тимер]] батшалығының эре сауҙа үҙәгенә әйләнә. 1504 йылда ҡала Һиндостандың [[Тимериҙәр]] хакимы — [[Бабур]]ҙың штаб-фатиры була, һуңғараҡ [[Бөйөк Моголдар империяһы]]ның мөһим үҙәктәренең береһе булып китә. 1525 йылда Бабур ҡаланы һәм уның эргә-тирәһен шулай һүрәтләй: {{цитатаның башы}}Кабул өлкәһендә төрлө ҡәүемдәр йәшәй. Үҙәндәрҙә һәм тигеҙлектәрҙә [[Чараймаки|аймаҡтар]], төрөктәр һәм ғәрәптәр йәшәй; ҡалала һәм ҡайһы бер ауылдарҙа [[һарттар]], башҡа ауыл һәм өлкәләрҙә [[Пашаи (народ)|Пашаи]] ҡәүеме, Параджалар, Таджиктар, Бирктар һәм Афғандар көн күрә. Газни тауҙарында [[Хазарейцы|Хазар]] һәм Никудери ҡәүемдәре йәшәй. Хазарейсылар һәм никудерийсыларҙың ҡайһы берҙәре могол телендә һөйләшә. Төньяҡ-көнсығыш тауҙарҙа [[Кафиристан (тарихи регион)|кафирҙар ауылдары]] урынлашҡан, мәҫәлән, Ҡатур һәм Гибрик; көньяҡта — афғансылар ауылдары . Кабул өлкәһендә ун бер- ун ике телдә һөйләшәләр: ғәрәп, фарсы, төрөк, могол, һинд, [[Пушту|афған]], [[пашаи]], параджа, гибри, бирки, ламгани.{{цитатаның аҙағы|источник=[[Бабур-наме]] (1525)<ref>{{cite web|url=http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92|title=Events Of The Year 910|accessdate=2010-08-22|author=[[Babur|Zahir ud-Din Mohammad Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs of Babur]]|publisher=Packard Humanities Institute|year=1525}}</ref><ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Babur/frametext5.htm Бабур-наме. События года девятьсот десятого]</ref>}} Ҡалала шул уҡ осорҙа булған Һиндостан шағиры [[Мирза Мөхәммәт Хәйҙәр]]яҙа: «Кабулда ашағыҙ һәм эсегеҙ — был тау, сүллек, ҡала, йылға һәм башҡа бик күп нәмә»{{нет АИ|8|10|2015}}. Тап шунан Бабур 1526 йылда Һиндостандың төньяғын яулай башлай, ә яуланған өлкәләр ислам диненә ылыҡтырылалар һәм бөгөнгө көндә [[Пакистан]] булараҡ билдәле. Бабур, Кабулда 20 йыл йәшәп, ҡаланы бик ярата һәм ошо ҡалала ерләүҙәрен теләй. Ҡәберендәге яҙыуҙа билдәле булып киткән куплет бар: اگرفردوس روی زمین است همین است و همین است و همین است (Әгәр ерҙә ожмах бар икән, тимәк ул тап бында, тап бында, тап бында)<ref>{{Cite book|title=War Against the Taliban: Why It All Went Wrong in Afghanistan|last1=Gall|first1=Sandy|authorlink=|volume=|year=2012|publisher=Bloomsbury Publishing|location=|isbn=14-08-80905-2|page=165|url=http://books.google.com/books?id=qhZ-f1A-QtgC&lpg=PP1&pg=PA165#v=onepage&q&f=false |accessdate=2013-09-30}}</ref>. === Афған державаһы һәм британдарҙың баҫып инеүе === [[Файл:1843 Cabul a fulloodeh stall by Haghe.jpeg|250px|мини|справа|Кабулдың тирә-яғы, XIX быуат уртаһы]] [[1737 йыл]]да ҡала иран хакимы [[Надир-шах Афшар|Нәҙир-шахом Афшар]] тарафынан баҫып алына. Әммә 9 йыл үткәс ул үҙенең офицерҙары тарафынан үлтерелә, ә 1747 йылда власҡа [[Әхмәт-шах Дуррани]] килә. Ул [[Дурранийская империя|Дуррани]] исеме алған империяны киңәйтә башлай. Тап ошо осорҙа сиктәре хәҙерге сигенә яҡын булған Афғанстан барлыҡҡа килә. Әхмәттең улы [[Тимур-Шах Дуррани]] баш ҡаланы [[Ҡандағар]]ҙан Кабулға күсерә. Тимур-шах 1793 йылда үлә, һәм уны улы Заман-шах Дуррани алмаштыра<ref name="Brit-Kabul">{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/309320/Kabul |title=Kabul |publisher=Online [[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=2010-09-18}}</ref>. Шул осорҙа ҡалала инглиз Джордж Фостер булып китә, ул Кабулды Көньяҡ Азияла иң таҙа ҡала тип атай<ref name="BBC-Kabul"/>. Был мәлдә Рәсәй империяһы Афғанстандан төньяҡта ятҡан ислам бойондороҡһоҙ дәүләттәрен ҡыҙыу рәүештә баҫып ала башлай. Британия империяһы Афғанстанды баҫып алмаһын өсөн уның өҫтөнән контроль урынлаштырырға маташа. 1826 йылда ҡалала [[Дост Мөхәммәт]] хакимлыҡ итә, ләкин 1839 йылда түңкәрелеш һөҙөмтәһендә власҡа [[Шуджа-Шах Дуррани]] килә. Ул власҡа Британия империяһы ярҙамында килә һәм ысынында уның ҡурайына бейеүсе була. Әммә яңы шах оҙаҡ хакимлыҡ итмәй, 1841 йылда ҡала боласылары тарафынан үлтерелә. Бынан һуң инглиздәр бер-нисә тапҡыр илгә баҫып инергә маташалар. Шулай, 1842 йылда улар Кабулды баҫып алалар, әммә [[Аҡбар-хан]] етәкселегендәге солғаныш мәлендә тағы ла көньяҡҡа алып ташланалар<ref name="Brit-Kabul" />. Икенсе ынтылғанда [[1878 йыл]]да инглиз ғәскәре Кабулды баҫып ала. [[Гандамак договор]]ы төҙөлә, уға ярашлы ингиздәр Афғанстанда нығына. Әммә афғандар инглиз баҫҡынсыларына ҡаршы тағы ла баш күтәрәләр, һуғыш барышында инглиздәр [[Бала-Хиссар]] тарихи нығытмаһын өлөшләтә емерәләр<ref name="Brit-Kabul" />. === XX быуат === 1926 йылда власҡа король [[Аманулла-хан]] килә. Ул хакимлыҡ иткән осорҙа Кабулда башлап электр үткәрелә һәм ҡыҙҙар өсөн уҡыу ойошторола. Король ҡала буйлап британия автомобиле [[Rolls-Royce Limited]]тә йөрөргә ярата һәм данлыҡлы [[Дворец «Дар уль-Аман»|Дар уль-Аман һарай]]ында йәшәй. Өсөнсө инглиз-афған һуғышынан һуң Аманнула [[Ид-Гах]] мәсетендә бойондороҡһоҙлоҡ тураһында иғлан итә. 1929 йылда король [[Хабибулла бачаи-и сакао|Хибибулла бачаи]] тарафынан ойошторолған урындағы баш күтәреү һөҙөмтәһендә Кабулды ташлап китергә мәжбүр була. Әммә 9 ай хакимлыҡ иткәндән һуң яңы король [[Мухаммад Надир-шах|Нәҙир-хан]] тарафынан төрмәгә ултыртыла. 1933 йылда яңы король Кабулдағы мәктәптә бүләкләү тантанаһы ваҡытында студент Абдул Халиҡ тарафынан үлтерелә. Тронды уның 19-йәшлек улы [[Заһир-шах]] Кабул итеп ала, ул бер-нисә тиҫтә йыл дауамында хакимлыҡ итә. [[Файл:Afghan women in 1926.jpg|200px|мини|слева|20-се йылдар башында Кабулдың юғары ҡатлам ҡатын-ҡыҙҙары]] Һуғыштан алдағы осорҙа Франция һәм Германия илде үҫтереүгә булышлыҡ иттеләр, илдең юғары ҡатламы араһында сифатлы белем алыуға булышлыҡ итеү өсөн яңы лицейҙар, мәктәптәр астылар. Шулай, 1932 йылда Кабулда [[Кабул университеты]] асыла; уҡыусылар көнбайыш өлгөһөндә белем алһалар ҙа, күпселек уҡытыусылар Көнбайышта белем алған<ref name="Hyman, 305">Hyman, 305.</ref> афғанлылар була<ref>Anthony Hyman, «Nationalism in Afghanistan» in ''International Journal of Middle East Studies'', 34:2 (Cambridge: Cambridge University Press, 2002) 305.</ref>. 1960-сы йылдарҙа күпселек университет преподавателдәре көнбайыш университеттарының дипломын алған була<ref name="Hyman, 305"/> [[Файл:Kabul downtown.jpg|мини|Кабул урамдарының береһе, 70-се йылдар]] Заһир-шах власҡа килгәндә, Кабулда тик 10 км оҙонлоҡта тимер юл төҙөлгән, илдә бер-нисә эске телеграф , телефон линияһы һәм юлдар була. Заһир немец, итальян һәм япон инженерҙарына илдә яңы транспорт инфраструктураһы һәм коммуникацион селтәрҙәр төҙөргә ярҙам һорап мөрәжәғәт итә<ref>Nick Cullather, «Damming Afghanistan: Modernization in a Buffer State» in ''The Journal of American History'' 89:2 (Indiana: Organization of American Historians, 2002) 518.</ref>. Шулай, 1937 йылда Кабулда, яҡында ятҡан ауылдар менән бәйләнеш булдырырға мөмкинлек биреүсе беренсе радиобашня төҙөлә<ref>Cullather, 518.</ref>. Экономиканы үҫтереү өсөн банктар һәм милли картелдәр асыла<ref name="Cullather, 519">Cullather, 519.</ref>. Кабулда, ҡаланы тулыһынса тәьмин итә алырлыҡ, яңы туҡыу фабрикалары, электростанциялар һәм мебель фабрикалары асыла<ref name="Cullather, 519"/>. 1955 йылдан башлап инфраструктураны үҫтереү менән Советтәр Союзы шөғөлләнә, ул илдә йәмәғәт транспорт системаһын, аэропорттар, цемент заводы, икмәк заводы, биш яңы шоссе һәм плотина төҙөй. Ҡала күпләп көнбайыш туристарын йәлеп итә башлай. 1960 йылда Кабулда немец зоологтары эшләгән [[Кабул зоопаркы|зоопарк]] асыла. Король либераль сәйәсәт үткәрә башлай, мәҫәлән, ҡатын-ҡыҙҙың [[Паранджа|пәрәнжә]]һеҙ йөрөй алыуын законлаштыра һәм шәхестәрҙең хоҡуҡтарын арттыра. Был күп студенттәрҙең сәйәси тормошта актив ҡатнаша башлауына булышлыҡ итте<ref name="Cullather, 534">Cullather, 534.</ref>. Кабулда либерал, социалистик һәм маоистик фракциялар барлыҡҡа килде, параллель рәүештә ислам консерваторҙары власты, күп ҡасабалар хәйерселектә йәшәй тип тәнҡитләй башланылар<ref name="Cullather, 534"/>. 1969 йылда [[Пул-е Хишти]] мәсетенә яҡын урында, Советтәр Союзының йоғонтоһона, диндең йомшарыуына һәм либераль сәйәсәткә протест белдереп һәм ҡаты шәриәт закондарын кире ҡайтарыуҙы талап итеп, религиоз баш күтәреү башланды. Демонстрация ҡыуыла, ә уның лидеры Мөхәммәт Файзани ҡулға алына. 70-се йылдар башында ҡабул радиоһы [[пушту теле]]нән башҡа, үҙҙәрен айырымланған итеп хис итмәһендәр өсөн, икенсе милли аҙсылыҡ тәшкил иткән халыҡтар телендә лә һөйләй башлай. 1973 йылда Заһир Шах визит менән Европала булған мәлдә, уның ике туған ағаһы һәм бер үк ваҡытта илдең премьер-министры [[Мөхәммәт Дауыт]] дәүләт түңкәрелеше ойоштора, власты ҡулына ала<ref>Hyman, «Nationalism in Afghanistan», 307.</ref>. Уны марксисттар партияһы [[Афғанстандың халыҡ-демократик партияһы|НДПА]] хуплай. Дауыт үҙен илдең президенты тип иғлан итә һәм сәйәси реформалар үткәрә башлай. Яңы власть илдә советтар сәйәсәтен үткәрә<ref>John E. Haynes, «Keeping Cool About Kabul» in World Affairs, 145:4 (Washington, D.C.: Heldref Publications, 1983), 371.</ref>. 1975 йылда йәш [[Әхмәт Шах Масуд]] һәм уның эйәрсендәре ихтилал ойошторорға маташалар, ләкин күрше Пакстанға ҡасырға мәжбүр булалар. Унда улар Пакстандың премьер-министры [[Зульфикар Али Бхутто]] яғынан ярҙам алалар, ул баш күтәреүселәргә Афғанстанда артабан да боланы дауам итер өсөн финанс ярҙамы күрһәтә. Пакистан Афғанстандың төньяғында бола күтәрергә тейеш булған йәш исламистарҙы вербовать итә башлай,улар араһында аҙаҡ Афғанстандың премьер-министры булып китәсәк Гульбеддин Хекматияр ҙа була. Ысынында, Пакистан киләсәктә Афғанстанда исламизмды барлыҡҡа килтереүсе булып тора, сөнки уның буласаҡ күп лидерҙары хәрби әҙерлекте Пакстанда үтәләр. 1978 йылда Афғанстанда апрель революцияһы була, һөҙөмтәлә власты коммунистар ҡулға ала<ref name="Bowersox">{{cite book |title=The Gem Hunter: The Adventures of an American in Afghanistan |last1=Bowersox |first1=Gary W. |authorlink= |year=2004 |publisher=GeoVision, Inc., |location=United States |isbn=0-9747-3231-1 |page=100 |url=http://books.google.com/books?id=WVAN9pjnRzMC&lpg=PP1&pg=PA100#v=onepage&q&f=false |accessdate=2010-08-22}}</ref>. 1922 йылдан 1978 йылға тиклемге арауыҡ Афғанстанда тыныс сәскә атыу осоро булды, төрлө этник төркөмдәр бер-береһе менән тыныс һыйышып йәшәне, илде актив индустриялаштырыу барҙы, тип һанала<ref name="BBC-Kabul"/>. === Совет баҫып инеүе === 1978 йылдың 28 апрелендә президент Дауыт һәм уның ғаиләһе күп һанлы үҙенең яҡлылары менән бергә Кабулда үлтереләләр. Власҡа [[Хафизулла Әмин]] килә, ул радикаль реформалар үткәрә башлай<ref name="Haynes, 372">Haynes, 372.</ref>. Бөтә предприятиеләр ҙә совет өлгөһөндә национализацияланды<ref name="Haynes, 373">Haynes, 373.</ref>. Белем биреү ҙә совет моделе буйынса үҙгәртелә, марксизм-ленинизмды өйрәнеү индерелә<ref name="Haynes, 373"/>. Ә марксистик идеология динде инҡар иткәнлектән, уға ҡаршы халыҡтың күп өлөшө ҡаршы сыға. Күптәр армиянан ҡасып моджахедтар сафына ҡушыла<ref name="Haynes, 373"/>. 1979 йылда властарға боласыларға ҡаршы көрәштә ярҙам итеү һылтауы менән Афғанстанға СССР баҫып инә<ref name="Jang Publishers, 1991"/>. Пакистан моджахедтарға актив ярҙам күрһәтә, исламистарҙы ҡоралландыра, хатта Афғанстан территорияһында йәшерен операциялар ҙа алып бара. Оҙаҡламай Пакстанға ярҙамға АҠШ ҡушыла, улар теләһә ниндәй ысул менән, шулай уҡ яңы моджахедтар һәм исламистарҙы вербовкалап, Советтәр Союзының йоғонтоһон юҡҡа сығарырға тырышалар<ref name="Jang Publishers, 1991"/><ref name="Jang Publishers, 1991">{{cite book|last=Yousaf, PA|first=Brigadier General (retired) Mohammad|title=Silent soldier: the man behind the Afghan jehad General Akhtar Abdur Rahman|year=1991|publisher=Jang Publishers, 1991|location=Karachi, Sindh|page=106|url=http://books.google.com/books?id=cAoNAAAAIAAJ&q=Silent+soldier:&dq=Silent+soldier:&hl=en&sa=X&ei=PuHsUKXTIqGG4ATA7YCoDA&ved=0CDMQ6wEwAA}}</ref><ref name="Kakar">{{cite book |title=Afghanistan: The Soviet Invasion and the Afghan Response, 1979-1982 |last1=Kakar |first1=Hassan M. |authorlink= |coauthors= |volume= |year=1997 |publisher=University of California Press |location= |isbn=0-5202-0893-5 |page=291 |url=http://books.google.com/books?id=QyTmFj5tUGsC&lpg=PP1&pg=PA291#v=onepage&q&f=false |accessdate=2013-01-08}}</ref>. [[Файл:Вадим Чуприна-Кабул VADIM CHUPRINA © Kabul 1982.jpg|centre|thumb|1044x1044px|Кабул, 1982 йыл]] Был осорҙа Кабулда сағыштырмаса тыныс була, сөнки хәрби хәрәкәттәр башлыса ауыл ерҙәренә ҡағыла. Әммә ҡалала террористик акттар ҡурҡынысы ҙур була, шуға күрә һәр йәмәғәт бинаһы эргәһендә тиерлек хәрбиҙәр һәм ҡораллы һаҡсылар тора<ref>Afghanistan: The First Five Years of Soviet Occupation, By J. Bruce Amstutz — Page 139</ref>. Коммунистар партияһы ағзаларын үлтереү киң таралған күренеш була. Ҡала ысынында нығытмаға әүерелә. Шуның менән бергә ҡаланың иҡтисади тормошо туҡталмай,ә эшселәрҙең 40 %-ын ҡатын-ҡыҙҙар тәшкил итә<ref name="revues">{{cite web|url=http://samaj.revues.org/212|title=Kabul at War (1992-1996) : State, Ethnicity and Social Classes|publisher=samaj.revues.org|accessdate=2014-10-25}}</ref>. Америка дипломаты һүҙҙәре буйынса, совет ғәскәрҙәренең булыуы ҡалала хәлде ҡырҡыулаштыра тигән рәсми фекергә ҡаршы, ситтән килгәндәр ҡунаҡтар менән дә, урындағы халыҡ менән дә дуҫтарса мөнәсәбәттә булалар, йыш ҡына ҡала буйлап ирекле йөрөгәндәр, сауҙа райондарына өҫтөнлөк биргәндәр, магазиндарҙа һәм кибеттәрҙә күпләп тауар һатып алғандар<ref>Afghanistan: The First Five Years of Soviet Occupation, By J. Bruce Amstutz — Page 139 & 140</ref>. Совет граждандары һәм партия ағзалары үҙҙәре өсөн совет өлгөһөндә, бик күп 5 этажлы панеллы өйҙәрҙән торған, яңы торлаҡ райондар төҙөгәндәр, улар әлеге көндә лә ҡалала торалар<ref>Afghanistan: The First Five Years of Soviet Occupation, By J. Bruce Amstutz — Page 140</ref>. Хәрбиҙәр йәшәгән өйҙәр сәнскеле сымдар һәм танктар менән уратып алынған була. Агрессия күберәк режимға ҡаршыларҙан һәм моджахедтарҙан сыға. Ҡалала халыҡ һаны, башлыса күрше Пакистандан һәм Ирандан килгән ҡасаҡтар иҫәбенә, бик тиҙ үҫә (әгәр 1978 йылда 500 000 кеше булһа, 1988 йылда 2 000 000)<ref>Afghanistan: The Soviet Withdrawal from Afghanistan, by Amin Saikal, William Maley — Page 48</ref>. === Граждандар һуғышы һәм Талибан === [[Файл:Kabul during civil war of fundamentalists 1993-2.jpg|300px|мини|справа|Кабул 1993 йылда]] Үҙгәртеп ҡороу Советтәр Союзын Афған һуғышын туҡтатып торорға мәжбүр итте. Үҙенең яҡлаусыһынан яҙғас, [[Наджибулла Мохаммад|Наджибулла]] режимы ҡолай<ref name="Bowersox"/>. 1992 йылда элекке демократик республиканың һалдаттары һәм моджахедтарҙың күп һанлы төркөмдәре исламистар менән ҡаланы баҫып алалар. Әммә фекер айырымлыҡтары арҡаһында улар яңы ваҡытлы хөкүмәт төҙөй алмайҙар, һәм Кабул төркөмдәр араһында һуғыш яланына әйләнә. 4 йыл эсендә ҡалала йорттарҙың 80 %-ы юҡҡа сыҡты һәм 50 000 тыныс халыҡ үлтерелде, күбеһе ҡаланан ҡасып китте<ref name="google">{{cite book|title=Bleeding Afghanistan: Washington, Warlords, and the Propaganda of Silence|author1=Kolhatkar, S.|author2=Ingalls, J.|author3=Barsamian, D.|date=2011|publisher=Seven Stories Press|isbn=9781609800932|url=http://books.google.co.uk/books?id=px7rU0i-71UC|accessdate=2014-10-25}}</ref><ref>Bowersox (p.192)</ref>. [[Файл:Taliban beating woman in public RAWA.jpg|300px|мини|слева|Дини полиция ағзаһы ҡатын-ҡыҙҙарҙы ҡамсы менән туҡмай]] Ҡала даими бомбаға тотоуҙарҙан яфа сигә, 1992 йылда троллейбус транспорты системаһы мәңгелеккә туҡтай. 1993 йылда ҡаланы һыу менән тәьмин итеү системаһы һәм электр тапшырыу тулыһынса туҡтатыла<ref>Nazif M Shahrani, «War, Factionalism and the State in Afghanistan» in American Anthropologist 104:3 (Arlington, Virginia: American Anthropological Association, 2008), 719.</ref>. Абдул Али Мазари яҡлы шиит-хазарейсылар һәм ваххабиттар араһындағы конфликт, конфликт этник таҙартыуға барып еткәс, көсөргәнешлектең иң юғары нөктәһенә етә<ref>Sidky, «War, Changing Patterns of Warfare, State Collapse, and Transnational Violence in Afghanistan: 1978—2001», 870.</ref>. 1994 йылда ҡала [[Ахмад Шах Масуд|Масуд]]тың контроллеге аҫтына күсә һәм бомбаға тотоуҙар туҡтатыла<ref name="Amin Saikal">{{Cite book| last =Amin Saikal | authorlink = Amin Saikal| title =Modern Afghanistan: A History of Struggle and Survival|edition=2006 1st |page=352| publisher = I.B. Tauris & Co Ltd., London New York | isbn=1-85043-437-9 }}</ref><ref name="Afghanistan Justice Project">{{cite web |year=2005|url=http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |title =Casting Shadows: War Crimes and Crimes against Humanity: 1978-2001 | publisher = Afghanistan Justice Project}}</ref><ref name="amnesty.org">Amnesty International. «DOCUMENT — AFGHANISTAN: FURTHER INFORMATION ON FEAR FOR SAFETY AND NEW CONCERN: DELIBERATE AND ARBITRARY KILLINGS: CIVILIANS IN KABUL.» 16 November 1995 Accessed at: http://www.amnesty.org/en/library/asset/ASA11/015/1995/en/6d874caa-eb2a-11dd-92ac-295bdf97101f/asa110151995en.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726200033/http://www.amnesty.org/en/library/asset/ASA11/015/1995/en/6d874caa-eb2a-11dd-92ac-295bdf97101f/asa110151995en.html |date=2013-07-26 }}</ref><ref name="International Committee of the Red Cross">{{cite web|year=1995|url=http://www.icrc.org/eng/resources/documents/misc/57jly2.htm|title=Afghanistan: escalation of indiscriminate shelling in Kabul|publisher=International Committee of the Red Cross}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510012006/http://www.icrc.org/eng/resources/documents/misc/57jly2.htm |date=2011-05-10 }}</ref>. Уның ғәскәрҙәре законлылыҡ һәм тәртипте тергеҙергә тырышты<ref>{{youtube|id=Jnia-TUuCDs|title=BBC Newsnight 1995}}</ref>. Масуд, халыҡты туплау һәм демократик һайлауҙар үткәреү өсөн, дөйөм милли сәйәси процесс башлап ебәрергә маташты, уға талибтарҙы ла саҡырҙы, әммә улар ҡатнашыуҙан баш тарттылар<ref name="Webster University Press Book">{{cite book | last = Marcela Grad| authorlink = | title = Massoud: An Intimate Portrait of the Legendary Afghan Leader| year = 2009| url = https://archive.org/details/massoudintimatep0000grad|edition=March 1, 2009 |page=310 | publisher = Webster University Press| isbn= }}</ref>. Тыныс осор сағыштырмаса оҙаҡҡа һуҙылманы, 1995 йылда талибтар ҡаланы ҡамап алды. Ләкин Масудтың көстәре атаканы уңышлы кире ҡаға. [[Amnesty International]]дың тикшеренеүҙәре буйынса, исламистар аңлы рәүештә атыу өсөн ҡаланың кешеләр йәшәгән райондарын һайлағандар<ref name="amnesty.org"/>. 1996 йылда талибтар яңынан ҡаланы ҡамауға алырға маташтылар, Масуд төньяҡҡа сигенергә приказ бирҙе һәм ҡала бер көн эсендә баҫып алынды<ref>Coll, ''Ghost Wars'' (New York: Penguin, 2005), 14.</ref>. Яңы хакимдар ҡалала шәриәт закондарын индерҙеләр, музыканы, телевидениены, ҡыҙҙар өсөн булған бөтә мәктәптәрҙе, ҡатын-ҡыҙҙарға эшләүҙе һәм пәрәжәһеҙ йөрөүҙе тыйҙылар<ref name="Physicians for Human Rights">{{cite web |year=1998 |url=http://physiciansforhumanrights.org/library/documents/reports/talibans-war-on-women.pdf |title=The Taliban's War on Women. A Health and Human Rights Crisis in Afghanistan |publisher=[[Physicians for Human Rights]] }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614032620/http://physiciansforhumanrights.org/library/documents/reports/talibans-war-on-women.pdf |date=2007-06-14 }}</ref>. Шуның менән бергә улар ҡаланы һәм уның инфраструктураһын тергеҙеү өсөн инициатива күрһәтмәнеләр. Талибан ағзаларынан һәм дини полициянан башҡа бөтәһенә лә ҡорал йөрөтөү тыйылды. Талибан ҡалала, оҡшамаған кешеләрҙе сыбыртҡы менән туҡмап, урындағы халыҡты ҡурҡытыу һәм талау менән шөғөлләнеүсе дини полиция төҙөнө<ref name="Physicians for Human Rights"/>. === НАТО контроле аҫтында === 2001 йылдың октябрендә [[Война в Афганистане (с 2001)|Афғанстанда операциялар]] барышында америка һауа көстәре ҡаланы бер нисә тапҡыр бомбаға тоталар, был талибтарҙы ҡасырға мәжбүр итте, һәм ҡала НАТО ғәскәре контроле аҫтында ҡалды. Власҡа [[Карзай Хамид|Хамит Карзай]] етәкселегендә яңы хөкүмәт торҙо. Ҡалаға яңынан тыныслыҡ килде, күп илдәр яңынан үҙҙәренең илселеген астылар. Халыҡ, совет контроле осорондағы кеүек, ҡасҡындар иҫәбенә ҡырҡа арта башланы. Әммә, 2001 йылдан башлап бөгөнгө көнгәсә, ҡала [[Талибан|талибтар]], [[Сеть Хаккани|Хаккани ауы]], [[Исламская партия Афганистана|Афғанстандың ислам партияһы]], [[Аль-Каида]] һәм башҡа исламистик төркөмдәр яғынан ҡабатланып торған күп һанлы террористик атакаларға сәп булып тора<ref name=US-blames-Pakistan>{{cite news |url=http://news.yahoo.com/pakistan-isi-urged-attacks-u-targets-officials-002201562.html |title=U.S. blames Pakistan agency in Kabul attack |publisher=Reuters |date=September 22, 2011 |accessdate=2011-09-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925075845/http://news.yahoo.com/pakistan-isi-urged-attacks-u-targets-officials-002201562.html |date=2011-09-25 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.reuters.com/article/2011/09/17/us-pakistan-usa-haqqani-idUSTRE78G1RM20110917 |title=U.S. links Pakistan to group it blames for Kabul attack |date=September 17, 2011 |publisher=Reuters |accessdate=2011-09-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155251/http://www.reuters.com/article/2011/09/17/us-pakistan-usa-haqqani-idUSTRE78G1RM20110917 |date=2015-09-24 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.foxnews.com/world/2011/09/18/clinton-presses-pakistan-to-help-fight-haqqani-insurgent-group/ |title=Clinton Presses Pakistan to Help Fight Haqqani Insurgent Group |publisher=Fox News |date=September 18, 2011 |accessdate=2011-09-21}}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.yahoo.com/pakistan-condemns-us-comments-spy-agency-044440789.html;_ylt=A2KJ3vVYX3xOdRkA9EZXNyoA?rnd=005681253004174930714413 |title=Pakistan condemns US comments about spy agency |agency=Associated Press |date=September 23, 2011 |accessdate=2011-09-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130727053454/http://news.yahoo.com/pakistan-condemns-us-comments-spy-agency-044440789.html;_ylt=A2KJ3vVYX3xOdRkA9EZXNyoA?rnd=005681253004174930714413 |date=2013-07-27 }}</ref>. Төп ҡорбан булып хөкүмәт хеҙмәткәрҙәре һәм тыныс халыҡ тора<ref name=latimes>{{cite news |url=http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-afghanistan-bombings-20111207,0,4701392.story |title=Two Afghanistan bombings aimed at Shiites kill at least 59 people |publisher=[[Los Angeles Times]] |date=December 7, 2008 |accessdate=2011-12-09 |first1=Hashmat |last1=Baktash |first2=Alex |last2=Rodriguez}}</ref><ref name="ALISSA J. RUBIN">{{cite news | last= RUBIN | first= ALISSA | url= http://www.nytimes.com/2011/09/14/world/asia/14afghanistan.html?pagewanted=all | title= U.S. Embassy and NATO Headquarters Attacked in Kabul | publisher= [[nytimes.com]] | date= | accessdate= }}</ref><ref name="Matthew Holehouse">{{cite news | last= Holehouse | first= Matthew | url= http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/8759579/Kabul-US-embassy-attack-September-13-as-it-happened.html | title= Kabul US embassy attack: September 13 as it happened | publisher= [[telegraph.co.uk]] | date= 13 September 2011 | accessdate= | location=London}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.thehindu.com/news/international/article2691816.ece|title=At least 55 killed in Kabul suicide bombing |date=December 7, 2008 |accessdate=2011-12-09 |location=Chennai, India |work=The Hindu}}</ref><ref>{{cite news |url=http://blogs.wsj.com/photojournal/ |title=Photos of the Day: Dec. 8 |publisher=The Wall Street Journal |date=December 7, 2008 |accessdate=2011-12-09}}</ref>. Афғанстандың күпселек башҡа тораҡ пункттарындағы кеүек, илдең опиум плантациялары менән бер рәттән, баш ҡалала наркотик ҡулланыу кимәле һиҙелерлек үҫте. 2015 йылдың авгусында ҡалала [[Террористические акты в Кабуле в августе 2015 года|бер-бер артлы теҙелгән террористик акттар]] үтте. 50-нән ашыу кеше һәләк булды<ref>[http://www.aljazeera.com/news/2015/08/taliban-truck-bomber-kills-people-afghanistan-150806055127072.html Wave of bombings kill dozens across Kabul — Al Jazeera English<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. == Климаты == {{Климат города |Ширина=80% |Город_род=Кабул |Источник=[http://www.climate-charts.com/Locations/a/AH40948.php World Climate] | Янв_ср=-2.3 | Янв_ср_осад=34 | Фев_ср=-0.7 | Фев_ср_осад=60 | Мар_ср=6.3 | Мар_ср_осад=67 | Апр_ср=12.8 | Апр_ср_осад=71 | Май_ср=17.3 | Май_ср_осад=23 | Июн_ср=22.8 | Июн_ср_осад=1 | Июл_ср=25.0 | Июл_ср_осад=6 | Авг_ср=24.1 | Авг_ср_осад=1 | Сен_ср=19.7 | Сен_ср_осад=1 | Окт_ср=13.1 | Окт_ср_осад=3 | Ноя_ср=5.9 | Ноя_ср_осад=18 | Дек_ср=0.6 | Дек_ср_осад=21 | Год_ср=12.0 | Год_ср_осад=312 | Янв_ср_мин=-7.1 | Янв_ср_макс=4.5 | Фев_ср_мин=-5.7 | Фев_ср_макс=5.5 | Мар_ср_мин=-0.7 | Мар_ср_макс=12.5 | Апр_ср_мин=6.0 | Апр_ср_макс=19.2 | Май_ср_мин=8.8 | Май_ср_макс=24.4 | Июн_ср_мин=12.4 | Июн_ср_макс=30.2 | Июл_ср_мин=15.3 | Июл_ср_макс=32.1 | Авг_ср_мин=14.3 | Авг_ср_макс=32.0 | Сен_ср_мин=9.4 | Сен_ср_макс=28.5 | Окт_ср_мин=3.9 | Окт_ср_макс=22.4 | Ноя_ср_мин=-1.2 | Ноя_ср_макс=15.0 | Дек_ср_мин=-4.7 | Дек_ср_макс=8.3 | Год_ср_мин=4.3 | Год_ср_макс=19.6 |}} Кабулдың [[полупустыня|климаты тауҙарға хас үҙенсәлекле ярымсүллек]].Кабул климатының үҙенсәлеге булып йыл әйләнәһенә тәүлек эсендә температураның 10-15&nbsp;°C тәшкил иткән бик ҙур тирбәлеше тора. Кабулда ҡыш сағыштырмаса һыуыҡ, төндәрен һыуыҡ, ә көндөҙ уртаса епшек көн.Йәй эҫе, ләкин төндә һәр саҡ тиерлек һалҡынса. Теркәлгән иң юғары температура +40&nbsp;°C (август), иң түбән температура −21&nbsp;°C (ғинуар һәм февраль). Йыл эсендә 323 мм яуым-төшөм. Бөтә яуым-төшөм ҡыш һәм яҙғы осорҙа, йәй һәм көҙ яуым-төшөм бөтөнләй тиерлек булмай.Ҡыш яуым-төшөм ғәҙәттә ҡар булып яуа. == Халҡы == [[Файл:Kabul Housing.jpg|200px|мини|справа|Кабулдың кеше йәшәгән тирә-яғы]] Ҡалала бик күп төрлө халыҡ вәкилдәре йәшәй, ә ҡаланың хәҙерге милли йөҙө 1980-се йылдарҙа формалаша башлай.Яҡынса ҡалала 3,5 миллион кеше йәшәй<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html |title=The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2014-05-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709035637/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html |date=2016-07-09 }}</ref>. Афған дәүләт статистикаһы был цифрҙы бер аҙ кәметеп күрһәтә — 2012 йылға 3289000 кеше<ref name="CSO">[http://cso.gov.af/Content/files/Population%20of%20Kabul%20City%20by%20District%20and%20Sex.pdf Afghanistan Statistical Yearbook 2012/13] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131228091845/http://cso.gov.af/Content/files/Population%20of%20Kabul%20City%20by%20District%20and%20Sex.pdf |date=2013-12-28 }} (PDF), Central Statistics Office Afghanistan</ref>. Халыҡтың күпселеге күрше провинцияларҙан илдәге хәрби хәрәкәттәрҙән ҡасып килгән. Ҡала халҡының күп өлөшөн [[дари]] [[суннит]] — [[тажик]] (45 %) һәм [[шиит]] — [[хазарейсы]] (25 %) телендә һөйләшеүселәр тәшкил итә, [[пуштундар]] (25 %) һәм [[үзбәктәр]] (4 %) әҙселекте тәшкил итә. Шулай уҡ ҡалала Һиндостандан килеүселәр — һинд-арий диалектында һөйләшеүсе [[сикхи]] һәм [[индуистар]] йәшәй<ref>[http://www.institute-for-afghan-studies.org/Contributions/Projects/Dr-Ittig/UrbanDev.htm#_ftn2 Urban Development In Kabul: An Overview Of Challenges And Strategies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120225191840/http://www.institute-for-afghan-studies.org/Contributions/Projects/Dr-Ittig/UrbanDev.htm#_ftn2 |date=2012-02-25 }} by реDr. Annette Ittig</ref>. Дингә мөнәсәбәт тәңгәлендә, Кабулда мосолман-сөнниселәр (75 %), шиғисылар 25 % самаһы тәшкил итә. Шулай уҡ бәләкәй генә христиан һәм индуист общиналары бар<ref name="NAT-2003">{{cite web |url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0311/feature2/images/mp_download.2.pdf |title=2003 National Geographic Population Map |format=PDF |work=Thomas Gouttierre, Center For Afghanistan Studies, [[University of Nebraska]] at Omaha; Matthew S. Baker, Stratfor |publisher=[[National Geographic Society]] |date=November 2003 |accessdate=2010-06-27}}</ref>. == Иҡтисад һәм инфраструктура == [[Файл:Street scene in Kabul-2012.jpg|200px|мини|справа|Кабулда сауҙа районы]] Иҡтисади инфраструктура үҫеше өсөн Омар Захилвал етәкселегендәге иҡтисад министрлығы яуап бирә<ref>{{cite web|url=http://mof.gov.af/ |title=Ministry of Finance |publisher=Mof.gov.af |date= |accessdate=2014-05-18}}</ref>. Кабулда яңы һәм киптерелгән емеш-еләк, сәтләүек, афған келәмдәре, тире, кейем-һалым, өй йыһазы һәм антиквар тауарҙар менән сауҙа итәләр. Иҡтисад үҫешен үҙгәртеп ҡороу сиктәрендә [[бөтә донъя банкы]] Кабулға 25,000,000 доллар аҡса бүлде. Проект 2011 йылда ябылды<ref>{{cite web|url=http://www.worldbank.org/projects/P083919/kabul-urban-reconstruction-project?lang=en&tab=overview |title=Projects : Kabul Urban Reconstruction Project &#124; The World Bank |publisher=Worldbank.org |date= |accessdate=2014-05-18}}</ref>. Ҡала инфраструктураһын үҫтереүгә АҠШ 9,1 млрд доллар бүлде<ref>{{cite web|url=http://www.dvidshub.net/news/113405/us-forces-afghanistan-adjusts-its-91-billion-infrastructure-program-meet-afghans-near-term-needs#.UjFOTX-SGUk |title=DVIDS - News - US Forces - Afghanistan adjusts its $9.1 billion infrastructure program to meet Afghans' near-term needs |publisher=Dvidshub.net |date= |accessdate=2014-05-18}}</ref><ref name="wsj">{{cite web|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424127887323716304578481072267924656.html|title=Kabul&#39;s Tax Levies Raise Flags From U.S. Watchdog - WSJ|publisher=online.wsj.com|accessdate=2014-10-25}}</ref>. Ҡалала бер-нисә сауҙа үҙәге төҙөлә. Кабулда үҫешкән юл инфраструктураһы булған һәм урамдары ҡаты һаҡланған Баграми сәнәғәт һәм эшлекле районы урынлашҡан, унда көнбайыш компаниялары үҙҙәренең заводтарын төҙөгәндәр<ref>Afghanistan Industrial Parks Development Authority…[http://www.aisa.org.af/IPD/Bagrami.htm Kabul (Bagrami)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070605111223/http://www.aisa.org.af/IPD/Bagrami.htm |date=2007-06-05 }}</ref>. [[Файл:Microrayon, Petržalka of Kabul.jpg|200px|мини|слева|«Микрорэйана»лағы урта класс вәкилдәре йәшәгән панеллы совет өйө.]] По данным международной организации [[Transparency International]], Кабул донъялағы иң коррупцияға бирелгән мегаполистар теҙмәһендә өсөнсө урын биләй<ref name="TI">{{cite web |url=http://www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2010/results |title=Corruption Perceptions Index 2010 Results |publisher=[[Transparency International]] |year=2010 |accessdate=2011-02-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425163935/http://www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2010/results |date=2012-04-25 }}</ref>. Сәйәсмәндәрҙең компетентлы булмауы арҡаһында инвестицияланған аҡсаларҙың күпселеге «юғалғанлыҡтан», инвесторҙар ҡаланы ташлап китәләр, ә күп потенциаль инвесторҙар, бигерәк тә көнбайыш илдәренән, үҙ эшен асыуҙан баш тарталар. Тик 2012 йылда ғына ҡала түрәләре 3,9 млрд доллар ришүәт ала<ref>{{cite web|author=09.08.13 |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2013/09/08/afghanistan-s-million-dollar-minister.html |title=Afghanistan's Million Dollar Minister |publisher=The Daily Beast |date= |accessdate=2014-05-18}}</ref>. Ҡала райондары башлыса ҡулдан эшләнгән 1-2-этажлы балсыҡ һәм таш өйҙәрҙән тора, уларҙа ғаиләләре менән йәшәйҙәр. Бындай өйҙәрҙә йыш ҡына электр булмай, һыу үткәргес бөтөнләй тиерлек юҡ. Бындай йорттарҙың төп проблемаһы шунда: тыуым һәм провинцияларҙан күсеп килгән халыҡ иҫәбенә ҙур тиҙлек менән артҡан халыҡ һаны фонында, бындай йорттар халыҡтарҙың ҙур тығыҙлығын тәьмин итә алмайҙар. Ҡала бик тиҙ йәйелеп үҫә. Насар инвестицион климат арҡаһында ҡалала яңы йорттар бик һирәк төҙөләләр, төҙөлгән хәлдә лә халыҡ тығыҙлығын арттырыу һәм районды модернизациялау маҡсатында<ref>{{cite web |url=http://onyx.af/developmenteam.htm |title=Onyx Construction Company |publisher=Onyx.af |accessdate=2012-08-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427050911/http://www.onyx.af/developmenteam.htm |date=2012-04-27 }}</ref>. 2005 йылда сығышы менән иранлы америка архитекторы Хишам Ашкури Кабул райондарының береһен тулыһынса реконструкциялау буйынса ҙур проект тәҡдим итә, был проект буйынса булған биналарҙы тулыһынса һүтергә һәм улар урынына 5-этажлы йорттар төҙөргә тәҡдим ителә. Территорияның байтаҡ өлөшөн йәшеллек һәм рекреацион зоналар биләргә тейеш була. 2013 йылда проектты тормошҡа ашырыу өсөн 1 млрд доллар аҡса бүленә<ref>{{cite news |title=$1b contract signed to begin work on New Kabul City plan |url=http://www.pajhwok.com/en/2013/09/04/1b-contract-signed-begin-work-new-kabul-city-plan |publisher=Pajhwok Afghan News -|editor=Muhammad Hassan Khetab |date=4 September 2013 |accessdate=2013-09-30}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dcda.gov.af/ |title=Welcome to our Official Website |publisher=DCDA |accessdate=2012-08-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131230233634/http://www.dcda.gov.af/ |date=2013-12-30 }}</ref>. Совет оккупацияһы осоронда ҡала үҙәгендә 5-этажлы панелле йорттарҙан торған эре микрорайондар төҙөлә. Уларҙа коммунистәр партияһы ағзалары һәм урта класс вәкилдәре йәшәй. Бөгөнгө көндә сифатлы торлаҡҡа ҡытлыҡ булғанға күрә, совет йорттары элитар йорттар иҫәбенә инә һәм уларға һорау ҙур<ref>[http://thepublicarchive.com/?p=1384 Afghanistan: The Microrayons of Kabul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307195725/http://thepublicarchive.com/?p=1384 |date=2016-03-07 }}</ref>. == Ҡаланың исеме == Ҡаланың һәм уның исеменең килеп сығыуы тураһында күп легендалар йөрөй. Шуларҙың береһе: "Батшаның аты ҡапыл туҡтай. Артабан юл булмай. Алда уртаһында серле утрау йәшәреп ултырған күл һыуы йәйелеп ята. Оҙаҡ уйлап тормай батша үҙенең вәзирҙәрен саҡырып ала ла, һыу аша сығыу ҡулайламаһы эшләргә ҡуша. Яҡын тирәләге ауылдарҙан күп итеп һалам килтерәләр һәм уны күлгә түгәләр, түшәмәпе тупраҡ ҡатламы менән нығыталар, ҡулайлама әҙер була. „Һалам күпер“ аша утрауға үткәс, батша бик матур көй тауышы ишетә. Утрауҙа буш ваҡыттарын музыкаға һәм бейеүҙәргә арнаған оҫта музыканттар йәшәгән булған. Батша уларҙың уйнауына хайран ҡалған. Уға был үҙән шул тиклем оҡшаған, бында ул ҡала төҙөргә ҡарар иткән. Утрауға килеү иҫтәлеге итеп ҡаланы Ҡапул (һалам күпер) тип атарға бойорған. Батшаның бойороғо үтәлгән, йәшел үҙәндә ҡала үҫеп сыҡҡан." Ваҡыт үтеү менән Ҡапул исеме Кабулға үҙгәргән, ә ҙур күлдең ҡалдыҡтары әле лә ҡаланың эргә-тирәһендә һаҡланып ҡалған. Кабул халҡы араһында ҡаланың исеменә ҡарата уның афған телендә яҙылышына нигеҙләнгән тағы ла бер фараз йөрөй: "Сәскәләр араһында һыу" آب در بين گل, йәғни сәскәле ярҙар араһынан ағыусы йылға." Аҫтараҡ ҡара: ك آب ل = كابل گابل = كابل == Транспорт == {{см. также|Кабул троллейбусы}} [[Файл:Kabul International Airport in 2008.jpg|thumb|Кабул халыҡ-ара аэропорт терминалы]] Тышҡы донъя менән бәйләнеш Кабулдың үҙәгенән 16 миль алыҫлыҡта урынлашҡан [[Кабул халыҡ-ара аэропорт]]ы аша урынлаштырыла. Кабул аэропортының яңы халыҡ-ара терминалы [[Япония]] хөкүмәте ярҙамы менән төҙөлә һәм [[2008 йыл]]да эшләй башлай. Кабул аэропорты шулай уҡ Афғанстан ВВС-ы һәм НАТО көстәре өсөн хәрби-һауа базаһы булып тора. Транспорттың күп өлөшө дизель яғыулығында эшләй. [[Троллейбус]] хәрәкәтен тергеҙеү планлаштырыла. Кабулда тимер юлдар юҡ. == Баҙарҙар == [[Файл:Soviet map of Kabul (1980-s).jpg|thumb|right|Кабулдың совет картаһы (1980-се йылдар)]] Кабулдың сауҙа үҙәге — Майванд проспекты. Был исем Кандагар эргәһендәге шул уҡ исемле урында, 1880 йылда инглиз экспедиция корпусын тар-мар иткән һуғыш хөрмәтенә ҡушылған. Был еңеү иҫтәлегенә проспектта юғарыға төбәлгән конус формаһындағы, селтәрле ҡанаттары ялтырап торған плиткалар менән биҙәлгән башня ҡалҡып тора. [[Файл:Meat seller in Kabul.jpg|thumb|Кабул урамдарында кәзә ите һатыусы]] Майванд проспекты менән йәнәш, электән килгән, Чар-Чата («Дүрт арка») кеүек тар урамдар һәм тыҡырыҡтар лабиринтынан торған, баҙарҙар урынлашҡан. Кабул баҙарҙарының короле булып Миндаи һанала. Кабул халҡы ошолай шаярта: «Әгәр һеҙ Миндайҙа ниндәйҙер әйберҙе тапмайһығыҙ икән, тимәк ул нәмә донъяла бөтөнләй юҡ». == Туғанлашҡан ҡалалар == * {{флагификация|Канада}}, [[Саскатун]] * {{флагификация|Россия}}, [[Ҡазан]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Топографик карта == * {{карта|I-42-XVI}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Кабул, Афғанстандың төп ҡалаһы}} == Һылтанмалар == {{навигация}} * [http://gorod-kabul.turmir.com/ Город Кабул] <!-- * [http://bigpicture.ru/?tag=kabul/ Кабул: НОВОСТИ В ФОТОГРАФИЯХ] --> * [http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=Кабул/ Кабул — Энциклопедия «Вокруг света»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://daypic.ru/travel/76033/ Кабул Это интересно] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170101045340/http://daypic.ru/travel/76033 |date=2017-01-01 }} * [https://web.archive.org/web/20120409175418/http://a-nomalia.narod.ru/100gorodov/35.htm/ 100 великих городов мира: Кабул] {{Афғанстан ҡалалары}} {{Афғанстан темаларҙа}} {{Азия баш ҡалалары}} [[Категория:Кабул|*]] 9ms382skh77ht1heqloqw2tatl22lu6 Элеонора Рузвельт 0 109702 1302477 1286679 2026-08-11T18:25:48Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302477 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Анна Элеонора Рузвельт | оригинал имени = Anna Eleanor Roosevelt | изображение = Eleanor Roosevelt cph.3b16000.jpg | описание изображения = Элеонора Рузвельт | ширина = 230px | должность = [[АҠШ]]-та беренсе леди | порядок-жен = | флаг = US flag 48 stars.svg | периодначало = [[4 март]] [[1933]] | периодконец = [[12 апрель]] [[1945]] | предшественник = Лу Генри Гувер | вероисповедание = Епископаль сиркәүе | преемник = Бесс Трумэн | дата рождения = 11.10.1884 | место рождения = [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]], [[Нью-Йорк]]<br />[[АҠШ]] | дата смерти = 7.11.1962 | место смерти = [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]], [[Нью-Йорк]]<br />[[АҠШ]] | похоронена = Гайд-Парк, [[Нью-Йорк]] | род = | отец = Эллиот Рузвельт | мать = Анна Холл Рузвельт | супруг = [[Франклин Рузвельт]] | дети = Анна Рузвельт Холстед, Франклин Рузвельт, Джеймс Рузвельт, Эллиотт Рузвельт, Франклин Делано Рузвельт-младший, Джон Аспинуолл Рузвельт | партия = АҠШ-тың Демократтар партияһы | деятельность = Беренсе леди, [[дипломатия|дипломат]], әүҙем йәмәғәт эшмәкәре | office1=Chairman of the [[Presidential Commission on the Status of Women]] | профессия = | образование = | ученая степень = | награды = | автограф = Eleanor Roosevelt Signature-.svg | монограмма = | сайт = }} {{фамилиялаш|Рузвельт}} '''А́нна Элеоно́ра''' ('''Э́ленор''') '''Ру́звельт'''<ref>Традиционная передача фамилии на русский язык, не соответствующая фактическому произношению на английском (см. [http://inogolo.com/query.php?qstr=roosevelt&key=1 How to pronounce Roosevelt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616203623/http://inogolo.com/query.php?qstr=roosevelt&key=1 |date=2013-06-16 }} — inogolo, [http://www.loc.gov/nls/other/sayhow/qrst.html#r Say How? A Pronunciation Guide to Names of Public Figures] — [[:en:National Library Service for the Blind and Physically Handicapped|NLS/BPH]] (Библиотека Конгресса)); более точная передача — ''Роузевелт'' (см. далее в статье фонетическую транскрипцию).</ref> ({{lang-en|Anna Eleanor Roosevelt}}, <small>МФА</small> {{IPA|[ˈænə ˈɛlənɔr ˈroʊzəˌvɛlt]}}; [[11 октябрь]] [[1884 йыл]] — [[7 ноябрь]] [[1962 йыл]]) — [[Америка Ҡушма Штаттары]]ның йәмәғәт эшмәкәре, АҠШ президенты [[Франклин Рузвельт|Франклин Делано Рузвельттың]] (үҙенең йыраҡ туғаны) ҡатыны. Икенсе президент ''Теодор Рузвельтҡа'' ла Элеонора туған ([[рус теле|русса]] ''племянница'') була. == Биографияһы == === Бала сағы һәм йәшлеге === Анна Элеонора Рузвельт 1884 йылдың 11 октябрендә [[Нью-Йорк]]та тыуған. Уның атаһы Эллиот Рузвельт, әсәһе — Анна Холл Рузвельт. АҠШ президенты [[Теодор Рузвельт]] уның атаһы яғынан ағаһы (русса дядя) була. Үҙенән һуң ике ҡустыһы тыуа: Эллиот Рузвельт-кесе (1889—1893) һәм Холл Рузвельт (1891—1941). Уның шулай уҡ аталаш (ата бер, инә башҡа) тағы бер ҡустыһы була, Эллиот Рузвельт Манн (1941 йылда үлә), уның әсәһе ғаиләнең хеҙмәтсеһе Кэти Манн.<ref>Jean Edward Smith, ''FDR'' (2007), New York: Random House, 2007, p. 42.</ref> «Анна» исемен әсәһе һәм уның апаһы Анны Коулз, ә «Элеонора» — атаһы хөрмәтенә ҡушалар. Һуңғыһы шулай уҡ уның ҡушаматы булып китә («Элли» йәки «Кескәй Нелл»).<ref>{{cite web|url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=33|title=Eleanor Roosevelt Biography|work=National First Ladies' Library|publisher=Firstladies.org|date=|accessdate=2010-03-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/64qRnSR4F|archivedate=2012-01-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200429132617/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=33 |date=2020-04-29 }}</ref> Бала сағынан уҡ үҙен Элеонора тип исемләүҙәрен өҫтөн күрә. Ғаиләләре Нью-Йорктың юғары ҡатламына ҡарағанлыҡтан, Рузвельт бәләкәйҙән байлыҡ һәм өҫтөнлөк донъяһында үҫә.<ref name=pulitzer>{{cite book|author=Lash, Joseph P. |title=Eleanor and Franklin|url=https://archive.org/details/eleanorfranklin0000jose |publisher=W.W. Norton & Company| year = 1971| isbn =1-56852-075-1 | pages = [https://archive.org/details/eleanorfranklin0000jose/page/48 48], 56, 57, 74, 81, 89–91, 108–10, 111–3, 145, 152–5, 160, 162–3, 174–5, 179, 193–6, 198, 220–1, 225–7, 244–5, 259, 273–6, 297, 293–4, 302–3}}</ref> Бала сағында ул үҙен бигерәк тә иҫкесә тота, шуның өсөн әсәһе уны «Бабуля» тип тә нарыҡлай. Элеонораға һигеҙ йәш тулғанда әсәһе [[дифтерия]]нан вафат булып ҡала. Эскеселектән мәжбүри дауалау үткән алкоголик атаһы тағы ике йылдан үлә. Ҡустыһы Эллиот Рузвельт-кесе шулай уҡ дифтериянан гүр эйәһе була. Ата-әсәһе үлгәндән һуң ҡыҙ әсәһе яғынан оләсәһе Мэри Лудлов Холл (1843—1919) тәрбиәһендә Нью-Йорк штатының Тиволи ауылында үҫеп буй еткерә. === Никахы һәм ғаилә тормошо === [[1905 йыл]]да Ф. Д. Ру́звельтҡа кейәүгә сыға. Никахлашыуға Элеонораны үлгән атаһы урынына уның ағаһы Теодор Рузвельт оҙатып килә. Ирле-ҡатынлы Рузвельттарҙың алты балаһы тыуа, уларҙың береһе сабый сағында уҡ үлә. === Йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәрлеге === == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{навигация}} {{Викицитатник|Элеонора Рузвельт}} * [http://german.imdb.com/title/tt0083875/ ''Eleanor, First Lady of the World''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170201234958/http://german.imdb.com/title/tt0083875/ |date=2017-02-01 }} на ''IMDB'' cslls2tolgod2buyg88xoxge0rgnm9l Император Мэйдзи 0 111476 1302648 1066629 2026-08-11T20:52:25Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302648 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель2 | имя = | оригинал имени = | изображение = Meiji tenno1.jpg | описание изображения = Император Мэйдзи 1890 йылда | должность = [[Список императоров Японии|Японияның 122-се императоры]] | порядок = 122 | флаг = Flag of the Japanese Emperor.svg | тронное имя = Император Мэйдзи — 明治天皇 | периодначало = [[3 февраль]] [[1867]] | периодконец = [[30 июль]] [[1912]] | коронация = [[12 сентябрь]] [[1868]] | предшественник = [[Император Комэй|Осахито]] | преемник = [[Император Тайсё|Ёсихито]] | дата рождения = 3.11.1852 | место рождения = [[Киото]], [[Япония]] | дата смерти = 30.7.1912 | место смерти = [[Токио]], [[Япония империяһы]] | династия = [[Япон император өйө]] | вероисповедание = [[Синтоизм]] | похоронен = [[Токио]] | в браке = [[Сёкэн (императрица)|Сёкэн]] | отец = [[Император Комэй|Осахито]] | мать = [[Накаяма Ёсико]] | дети = '''сын:''' [[Император Тайсё|Ёсихито]]<br /> '''дочери:''' [[Фусако]], [[Нобуко]], [[Тосико]] |звание = [[File:Generalissimo rank insignia (Japan).png|55px]][[Генералиссимус]] |годы службы = 1868-1912 |принадлежность = {{Флагификация|Япон империяһы}} |командовал = {{Флаг|Японская империя|армия}} [[Императорская армия Японии]]<br />{{Флаг|Японская империя|ВМС}} [[Императорский флот Японии]] | награды = {{{!}} {{!}}{{Орден Хризантемы}}{{!}}{{!}}{{Орден Цветов павловнии}}{{!}}{{!}}{{Орден Золотого коршуна|1}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Кавалер Высшего ордена Святого Благовещения}} {{!}}{{!}} {{Кавалер Большого креста ордена Короны Италии}} {{!}}{{!}} {{Кавалер Большого креста ордена Святых Маврикия и Лазаря}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Кавалер ордена Чёрного орла}}{{!}}{{!}}{{Орден Подвязки}}{{!}}{{!}}{{Орден Золотого руна}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Орден Андрея Первозванного}} {{!}}} | автограф = Meiji_shomei.svg }} {{Нихонго|'''Император Мэйдзи'''|明治天皇|мэйдзи тэнно:| [[3 ноябрь]] [[1852 йыл]], [[Киото]] — [[30 июль]] [[1912 йыл]], [[Токио]]}}([[Япон теле|яп.]] <span lang="ja" style="font-size: 110%; font-style: normal;">明治天皇</span> ''мэйдзи тэнно:'', [[3 ноябрь]] [[1852 йыл]], [[Киото]] — [[30 июль]] [[1912 йыл]], [[Токио]]) — Японияның 122-се императоры, тәхеткә 1867 йылдың 3 февралдә ултырған һәм үҙе вафат булғансы ил башында тора. Уның йәшәгән ваҡытындағы тулы исеме — {{Нихонго|'''Муцухито'''|睦仁}}([[Япон теле|яп.]] <span lang="ja" style="font-size: 110%; font-style: normal;">睦仁</span>). Хәйер, Японияның сиктәрендә уны йыш ҡына «Император Муцухито» тип йөрөтәләр. Японияла, императорҙар вафат булғас та, икенсе исем бирәләр. [[1852 йыл]]да, ул тыуған саҡта, Япония башҡа илдәрҙән изоляцияла торған, артта ҡалған технологиялы ил була. 250-нән артыҡ айырым йәшәгән феодалдар иле була, уның башында Токугава сегунлығы тора. [[1912 йыл]]да Японияла сәйәси, социаль һәм индустриаль революция үтә (ҡара: Мэйдзи осоро) һәм Япония донъяның иң көслө державаларының береһенә әйләнә. "Нью-Йорк Таймс"гәзите япон императорын ерләү тураһындағы мәҡәләлә былай тип яҙа: «Матәм арбаһы алдындағы әйберҙәр менән уның артында барыусы әйберҙәрҙең ҡапма-ҡаршылығы шул тиклем хайран ҡалырлыҡ ҙур, сөнки уның алдында боронғо Япония барһа, уның артынан — яңы Япония барҙы»<ref name="nyt1912">http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9D05E3DB1F3CE633A25750C1A9669D946396D6CF {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170314064452/https://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9D05E3DB1F3CE633A25750C1A9669D946396D6CF |date=2017-03-14 }} «The Funeral Ceremonies of Meiji Tenno» reprinted from the ''Japan Advertiser'' [Article 8—No Title&#x5D;,] ''New York Times.'' 13 October 1912.</ref>. == Илдең хәле == XVII быуат башында Токугава сегунлығы төҙөлә{{Sfn|Янсен|1995|с=7}}. Ул осорҙа ил менән сегун идара итә. 180-гә яҡын даймё тигән феодалдар автономиялы ерҙәрҙә улар сегун ҡанаты аҫтында хужа булып тора. Улар сегунға даими рәүештә бүләктәр биреп торалар, ләкин һалым түләүҙән азат булалар{{Sfn|Гордон|2003|с=14–15}}. 1615 йылда [[Токугава Иэясу]], Токугава династияһының беренсе сегуны, рәсми рәүештә үҙенең посын ташлай. Уның улы Токугава Хидэтада был ваҡытта ысынлап та илдең сегуны була. Ул дворяндар өсөн «Император һәм уның придворныйҙары» тигән ҡағиҙәләр уйлап сығара{{Sfn|Мещеряков|2009|с=19}}. Кодекс нигеҙендә, император фән һәм сәнғәт менән шөғөлләнергә тейеш була{{Sfn|Кин|2002|с=3}}. Сегунлыҡ осорондағы императорҙар был кодекстың ҡағиҙәләре буйынса йәшәй, конфуциан классикаһын, япон шиғриәтен һәм каллиграфияһын, тарих менән география нигеҙҙәрен өйрәнәләр{{Sfn|Гордон|2003|с=3–4}}. Сегун һәр ваҡыт император кәңәштәрен һорамайынса ғына үҙаллы рәүештә ҡарарҙар ҡабул итә{{Sfn|Гордон|2003|с=2}}. Шул уҡ ваҡытта сегун бары тик император указы менән генә раҫланған тип иҫәпләнә{{Sfn|Мещеряков|2009|с=21}}. Императорҙар бер ҡасан да [[Киото]]лағы Госё һарайы территорияһынан сыҡмаған. Бары тик янғын сыҡҡан саҡтарҙа ғына хакимлеген ташлап ғибәҙәтханаларҙа йәшенеп ятҡандар {{Sfn|Гордон|2003|c=4–5}}. Императорҙың иң төп бурысы булып илде стихия бәләләренән һаҡлау торған{{Sfn|Мещеряков|2009|с=18}}. Ҡайһы бер императорҙар шаҡтай оҙаҡ йәшәгән һәм үлер алдынан ғына тәхетте ҡалдырған, тик Мэйдзиҙан алда йәшәгән биш императорҙарҙан һуң император булған олатаһы ғына 46 йәшендә вафат булған{{Sfn|Гордон|2003|с=2}}. Император династияһында балалар араһындағы үлем бик юғары күрһәткестә булған — императорҙың биш бер туған ағай-пайҙары бала саҡтарында үлгәндәр, ә үҙенең ун биш балаһының бише генә тере ҡалған{{Sfn|Гордон|2003|с=2}}. Токугава сегунаты барлыҡҡа килгәс, XVII быуаттағы сегундар Япония Көнбайыш илдәре менән сауҙа бәйләнештәрен өҙгән, европа халыҡтарын илдән ҡыуып сығарған{{Sfn|Мещеряков|2009|с=32}}. Япония менән Голландияғына сауҙа иткән, ә ҡалған сит илдәргә Японияға инеү тыйылған{{Sfn|Мещеряков|2009|с=6}}. Сауҙа күбеһенсә Нагасакиҙың Дзема утрауында барған{{Sfn|Гордон|2003|с=19}}. XIX быуат башында европа һәм америка караптары Япония утрауҙары янына йышыраҡ туҡтай башлағандар{{Sfn|Гордон|2003|с=47}}. [[Файл:Tokugawa_yoshinobu.jpg|мини|Сёгун Токугава Ёсинобу (1867 йыл)]] [[Файл:Yōshū_Chikanobu_Scene_of_the_Diet.jpg|мини|Император парламент йыйылышында (1890)]] == Үлеме == Император Мэйдзи, диабет, нефрит һәм [[гастроэнтерит]]<nowiki/>тан ауырыһа ла, уремиянан вафат була . Рәсми сығанаҡтар хәбәр итеүенсә ул 1912 йылдың 30 июлендә 00:42 сәғәттә вафат булды тип әйтелһә лә , ысынбарлыҡта ул 22:40 сәғәттә, 29 июлдә донъя ҡуйған<ref>{{Cite book|title=Splendid monarchy: power and pageantry in modern Japan|url=https://archive.org/details/splendidmonarchy0000fuji|last=Takashi|first=Fujitani|year=1998|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-21371-5|page=[https://archive.org/details/splendidmonarchy0000fuji/page/145 145]}}</ref><ref>{{Cite web|title=広報 No.589 明治の終幕|url=http://town.sannohe.aomori.jp/kouhou-sannohe/kouhou-pdf /589.pdf|publisher=Sannohe town hall|accessdate=18 May 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CVbhcKtJ|archivedate=2012-11-28}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Император үлгәндән һуң парламенты уның Мэйдзи реставрацияһындағы ролен мәңгеләштереү тураһында резолюция ҡабул иткән. Уның буйынса Император һәм уның ҡатыны Сёкэн ял итергә яратҡан баҡса урынында Мэйдзи Дингу иң мөҡәтдәс урыны төҙөлгән == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [http://rutube.ru/video/97d8cc7e9cf63411ae47914c37d8a012/ Япония императора Мэйдзи // программа «Час истины»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714131654/http://rutube.ru/video/97d8cc7e9cf63411ae47914c37d8a012/ |date=2014-07-14 }} ([http://www.intellect-video.com/1085/CHas-istiny--YAponiya-imperatora-Meydzi-online/ копия]) * [http://seance.ru/n/21-22/pered-premeroy-solntse-aleksandra-sokurova/hirohito-ivanov/ Божество, разжалованное в символы] // журнал «Сеанс» * [http://www.idelo.ru/493/30.html Великие реформаторы.] [http://www.idelo.ru/493/30.html Император Мэйдзи. Путь восходящего солнца] * {{Ref-en}}(англ.) [http://www.meijijingu.or.jp/english/ Храм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150331135017/http://www.meijijingu.or.jp/english/ |date=2015-03-31 }} Мэйдзи Дзингу, в котором почитается покойный император. * {{Ref-ja}}(яп.) [http://meijiemperor.net/ Император Мэйдзи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724010316/http://meijiemperor.net/ |date=2007-07-24 }} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=[[Гордон, Эндрю]]|заглавие=A Modern History of Japan: from Tokugawa Times to the Present|ссылка=|ответственный=|место=|издательство=Oxford University Press|год=2003|том=|страниц=384|страницы=|isbn=978-0-1951-1061-6|ref=Гордон}} * {{Китап|автор=[[Янсен, Мариус]]|заглавие=Sakamoto Ryoma and the Meiji Restoration|ссылка=|ответственный=|место=|издательство=Princeton University Press|год=1961|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=Янсен}} * {{Китап|автор=|заглавие=The Emergence of Meiji Japan|ссылка=|ответственный=[[Янсен, Мариус]]|место=|издательство=Cambridge University Press|год=1995|том=|страниц=368|страницы=|isbn=978-0-5214-8405-3|ref=Янсен}} * {{Китап|автор=[[Кин, Дональд]]|заглавие=Emperor of Japan: Meiji and His World, 1852–1912|ссылка=|ответственный=|место=|издательство=Columbia University Press|год=2002|том=|страниц=922|страницы=|isbn=978-0-2311-2340-2|ref=Кин}} * {{Китап|автор=[[Уилсон, Джордж]]|заглавие=Patriots and Redeemers: Motives in the Meiji Restoration|ссылка=|ответственный=|место=|издательство=University of Chicago Press|год=1992|том=|страниц=217|страницы=|isbn=978-0-2269-0092-6|ref=Уилсон}} * {{Китап|автор=[[Мещеряков, Александр Николаевич (историк)|Мещеряков А. Н.]]|заглавие=Император Мэйдзи и его Япония|ссылка=|издание=2-е изд|ответственный=|место=М.|издательство=Наталис|год=2009|том=|страниц=736|страницы=|isbn=978-5-8062-0306-0|ref=Мещеряков}} [[Категория:Генералиссимустар]] [[Категория:Италия Тажы орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Изге Маврикий һәм Лазарь орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Изге Аннунциата юғары ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хризантема Юғары ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алтын йөн ордены кавалерҙары]] [[Категория:Подвязка ордены кавалерҙары]] [[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡара бөркөт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Мэйдзи реставрацияһы]] pm5pv9qpy44v74ryq3g1960xc8qviiw Родрик Дэни 0 113941 1302624 1300500 2026-08-11T20:30:52Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302624 wikitext text/x-wiki {{Ғалим|Имя=Дэни Родрик|Оригинал имени=Dani Rodrik|Изображение=Dani Rodrik AB 02.jpg|Ширина=250px|Описание изображения=Дэни Родрик|Научная сфера=иҡтисад, халыҡ-ара иҡтисади мөнәсәбәттәр, иҡтисади үҫеш, сәйәси экономия|Награды и премии=Василий Леонтьев премияһы ([[:en:Global Development and Environment Institute|Global Development and Environment Institute]])}} '''Родрик Дэни''' ({{lang-en|Dani Rodrik}}; [[14 август]] [[1957 йыл]]) — төрөк иҡтисадсыһы, үҫештәге илдәрҙең иҡтисады һәм институциональ реформалар буйынса белгес, [[Гарвард университеты]] эргәһендәге Джон Ф. Кеннеди Хөкүмәт мәктәбенең халыҡ-ара сәйәси экономия профессоры. Уға тиклем Нью-Джерси штатындағы Принстон Перспектив тикшеренеүҙәр институты эргәһендәге Альберт Хиршман исемендәге кафедраның социаль фәндәр профессоры була. Халыҡ-ара иҡтисад, иҡтисади үҫеш һәм сәйәси экономия өлкәһендә Родриктың публикациялары күп. Уның тикшеренеүҙәр үҙәгендә торған төп мәсьәләләрҙең береһе — нимә ул яҡшы иҡтисади сәйәсәт һәм ни өсөн был өлкәлә ҡайһы бер хөкүмәттәр башҡаларға ҡарағанда уңышлы эшләй. Төп хеҙмәттәре: «Иҡтисад хәл итә: „ауыр фәндең“ көсө һәм көсһөҙлөгө» (''Economic Rules: The Rights and Wrongs of the Dismal Science'') и «Глобалләшеү парадоксы. Демократия һәм донъя иҡтисадының киләсәге» (''The Globalization Paradox: Democracy and the Future of the World Economy''). ''Global Policy ''академик журналының мөхәррирҙәше булып тора<ref>{{Cite web|title=Editorial Board|url=http://onlinelibrary.wiley.com/journal/10.1111/%28ISSN%291758-5899/homepage/EditorialBoard.html|last=Staff writer|publisher=Wiley-Blackwe]]}}</ref>. == Биографияһы == Дэни Родрик 1957 йылдың 14 авгусында Сефард йәһүдтәре ғаиләһендә тыуған<ref>[http://www.nytimes.com/2007/01/30/business/worldbusiness/30trade.html?ex=1327813200&en=b09c1256f811eb09&ei=5088 NY Times Article]</ref>. [[Истанбул|Истамбулда]] Robert College тамамлағас<ref name="EE">[http://www.cosgel.uconn.edu/Publications/Turkishtime(5MB).pdf Turkishtime Article (in Turkish)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070719235032/http://www.cosgel.uconn.edu/Publications/Turkishtime%285MB%29.pdf |date=2007-07-19 }}</ref>, ул Гарвард колледжында — А. Б. дәрәжәһен (отличиелы диплом), артабан «''Сауҙа именлеге теорияһы һәм валюта сәйәсәте буйынса тикшеренеүҙәр''» диссертацияһы өсөн — иҡтисад өлкәһендәге философия докторы һәм Принстон университетында дәүләт идараһы оҫтаһы дәрәжәләрен ала. «''Radikal''» төрөк гәзите өсөн иҡтисад буйынса мәҡәләләр яҙа ([[2009 йыл]]дың июленән). Review of Economics and Statistics’тың мөхәррирҙәше булып тора. Родриктың исеме Милли Иҡтисади тикшеренеүҙәр бюроһы, Иҡтисади сәйәсәт тикшеренеүҙәре үҙәге, Глобаль үҫеш үҙәге, Халыҡ-ара иҡтисад институты һәм Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр советы менән бәйләнгән. Дэни Родрик Форд һәм Рокфеллер фондтарынан гранттар алған. [[2011 йыл]]да, башҡарма комитет ағзаһы сифатында, яңы ойошторолған World Economics Association'ға ҡушыла. Ҡатыны — түңкәрелеш әҙерләү планында ҡатнашҡан өсөн ғүмерлек төрмәгә (мөҙҙәте һуңынан 20 йылға тиклем кәметелә) хөкөм ителгән отставкалағы төрөк генералы [[:en:Çetin Doğan|Четин Доган]]дың ҡыҙы. == Эшмәкәрлеге == Уның [[1997 йыл]]да сыҡҡан ''«Глобалләшеү үтә шашып киттеме?''» тигән китабы «Bloomberg Businessweek» журналы тарафынан «тиҫтә йыллыҡтың иң мөһим иҡтисади китаптарының береһе» тип табыла. Хеҙмәтендә ул глобаль баҙар менән социаль тотороҡлолоҡ араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡтың өс юҫығын иғтибар үҙәгенә ҡуя, [[глобалләшеү]] осоронда барлыҡҡа килгән һәм глобаль баҙарҙа уңыш ҡаҙаныу мөмкинлектәренә һәм капиталға эйә булған милли дәүләттәр менән ундай өҫтөнлөктән мәхрүм булған дәүләттәр араһындағы айырманы тәрәнәйтеүсе дилемманы асып күрһәтә. Шулай итеп, был ирекле баҙар системаһы социаль тотороҡлолоҡҡа һәм урындарҙағы социаль нормаларға хәүеф менән янай<ref>{{Cite book|year=1999|author=Rodrik, Dani|title=The New Global Economy and Developing Countries: Making Openness Work|url=https://archive.org/details/isbn_9781565170278|publisher=Overseas Development Council|isbn=1-56517-027-X}}</ref>. Анализ барышында Родрик был ҡапма-ҡаршылыҡтарҙың өс сәбәбен айыра. Беренсенән, [[глобалләшеү]] көсөргәнеш тыуҙыра, сөнки сауҙа һәм тура сит ил инвестициялары өсөн ҡаршылыҡтарҙың кәмеүе бындай трансмилли мөнәсәбәттәр биргән өҫтөнлөктәрҙән файҙалана алыусы милләттәр һәм төркөмдәр менән бындай мөмкинлеккә эйә булмағандар араһында яңы сиктәр хасил итә. Родрик беренсе категорияға юғары квалификациялы эшселәрҙе, профессионалдарҙы һәм үҙҙәренең мөмкинлектәрен ихтыяж булған өлкәләрҙә ҡулланырға һәләтле булғандарҙы индерә. Икенсе категорияға глобалләшеү шарттарында урыны тотороҡһоҙлана барған квалификацияһыҙ эшселәр һәм ярымквалифициялы хеҙмәткәрҙәр ҡарай. Икенсенән, глобалләшеү милләттәр эсендә һәм милләттәр араһында конфликттар тыуҙыра. Техника һәм мәҙәниәт торған һайын стандартлаша бара, һәм төрлө милләттәр, ҡағиҙә булараҡ, халыҡ-ара кимәлдә стандарт формаларҙа таралған был коллектив нормаларҙы һәм ҡиммәттәрҙе ҡабул итмәүен күрһәтә башлай. Өсөнсөнән, глобалләшеү, милли дәүләттәргә социаль страховкалауҙы тәьмин итеүҙе бик ныҡ ауырлаштырғанға күрә, хәүеф сығанағына әйләнә «Үҙенең ҡарашын Д. Родрик глобалләшеүҙе бер һүҙһеҙ хуплаған сәйәсмәндәр һәм иҡтисадсыларҙың консенсусына альтернатива тип һанай. Д. Родриктың глобалләшеүгә ҡарашы ике фекергә нигеҙләнә: (1) баҙарҙар һәм хөкүмәттәр бер-береһен тулыландыра, ә алмаштырмай; (2) капитализмдың иҡтисади сәскә атыу мөмкинлеген бирә торған күп моделдәре бар»<ref>{{Мәҡәлә|автор=Аннотация к книге Родрик Д. Парадокс глобализации: демократия и будущее мировой экономики|заглавие=Введение. Новый взгляд на глобализацию|ссылка=https://ecsoc.hse.ru/data/2014/03/31/1317148973/ecsoc_t15_n2.pdf#page=65|издание=Экономическая социология|год=2014|том=15|номер=2}}</ref>. == Бүләктәре == * 2002 — иҡтисади фекер даирәһен киңәйткән өсөн Василий Леонтьев премияһы ([[:en:Global Development and Environment Institute|Global Development and Environment Institute]]). == Рус телендәге мәҡәләләре == * {{Книга|автор=Родрик Д.|заглавие=Парадокс глобализации. Демократия и будущее мировой экономики|ответственный=Пер. с англ. Н. Эндельмана; под науч. ред. А. Смирнова|издание=|место=М.|издательство=Издательство Института экономической политики имени Е. Т. Гайдара|год=2014|страницы=|страниц=576|isbn=978-5-93255-388-6}} ** Введение к книге: «[https://ecsoc.hse.ru/data/2014/03/31/1317148973/ecsoc_t15_n2.pdf#page=65 Новый взгляд на глобализацию]» // Экономическая социология. 2014. Т. 15. № 2. * ''Родрик Д.'' Экономика решает: сила и слабость «мрачной науки». — М.: Издательство Института Гайдара, 2016. — 256 с. — ISBN 978-5-93255-444-9 * {{Статья|автор=Родрик Д.|заглавие=Промышленность – основа жизнеспособной демократии|ссылка=https://www.vedomosti.ru/opinion/articles/2011/08/18/proizvodstvennyj_imperativ|язык=|издание=Ведомости|тип=|год=2011|месяц=августа|число=18|том=|номер=2919|страницы=|issn=}} * {{Статья|автор=Родрик Д.|заглавие=Незаменимая промышленность|ссылка=http://www.gazeta.ru/growth/2015/03/03_a_6433665.shtml|язык=|издание=Газета.ru|тип=|год=2015 |месяц=марта|число=3|том=|номер=|страницы=|issn=}} * ''Родрик Д.'' [http://www.r-reforms.ru/rodrik4.htm Является ли глобализация единственным путём для развития?] // [http://www.r-reforms.ru/index.htm Критика российских реформ отечественными и зарубежными экономистами]. * Родрик Д. [http://siteresources.worldbank.org/INTRANETTRADE/Resources/Pubs/Handbook_rs_Rodrik_ch1.pdf Реформа торговой политики как институциональная реформа]. Глава 1 в «[http://go.worldbank.org/BLAX1MLAJ0 Развитие, торговля и ВТО]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}» — World Bank == Родрик тураһында == * {{Мәҡәлә|автор=Грозовский Б.|заглавие=Не все сразу: как сделать выбор между демократией и глобализацией|ссылка=http://www.forbes.ru/mneniya-column/idei/271767-ne-vse-srazu-kak-sdelat-vybor-mezhdu-demokratiei-i-globalizatsiei|издание=Forbes|год=2014}} * {{Мәҡәлә|автор=Грозовский Б.|заглавие=Грядет время развивающихся стран? Не надейтесь|ссылка=http://www.forbes.ru/ekonomika-column/rynki/73071-gryadet-vremya-razvivayushchihsya-stran-ne-nadeites|издание=Forbes|год=2011}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.rbc.ru/persons/rodrik.shtml Материалы Дэни Родрика] на РБК * [http://www.whoswhoineconomics.com/dani-rodrik/ Кто такой Дэни Родрик?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120328132341/http://www.whoswhoineconomics.com/dani-rodrik/ |date=2012-03-28 }} [http://www.whoswhoineconomics.com/dani-rodrik/ (англ.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120328132341/http://www.whoswhoineconomics.com/dani-rodrik/ |date=2012-03-28 }} * [http://drodrik.scholar.harvard.edu/ Дэни Родрик — официальная страница (англ.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241110095049/https://drodrik.scholar.harvard.edu/research-papers |date=2024-11-10 }} * [http://rodrik.typepad.com/ Блог Дэни Родрика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219012516/https://rodrik.typepad.com/ |date=2019-12-19 }} * [http://www.project-syndicate.org/series/roads_to_prosperity/description «Дороги к процветанию»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011073613/http://www.project-syndicate.org/series/roads_to_prosperity/description |date=2011-10-11 }} колонка Дэни Родрика в Project Syndicate * <cite class="citation web">Робертс, Русс (11 Апреля 2011). </cite><cite class="citation web">[http://www.econtalk.org/archives/_featuring/dani_rodrik/ «Родрик по вопросам глобализации, развития и занятости»]. ''EconTalk''. </cite><cite class="citation web">Библиотека экономики и свободы.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ADani+Rodrik&rft.atitle=Rodrik+on+Globalization%2C+Development%2C+and+Employment&rft.aufirst=Russ&rft.aulast=Roberts&rft.date=2011-04-11&rft.genre=unknown&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.econtalk.org%2Farchives%2F_featuring%2Fdani_rodrik%2F&rft.jtitle=EconTalk&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal"> </span> [[Категория:Гарвард университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Шәхестәр:Истанбул]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1957 йылда тыуғандар]] [[Категория:Истанбулда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:АҠШ иҡтисадсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]] i9r37a2i596u8br66figoa1r6qnqamq Туңдырма 0 113944 1302635 1207622 2026-08-11T20:40:34Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302635 wikitext text/x-wiki [[Файл:Italian ice cream.jpg|thumb|250px|[[Италия|Итальян]] туңдырмаһы]] '''Туңдырма''' — һөткә, һөт өҫтөнә, ҡаймаҡҡа, майға, һутҡа еләк-емеш, шәкәр һәм башҡа тәм биреүсе матдәләр ҡушып, туңдырып эшләнгән татлы продукт<ref>[http://вокабула.рф/энциклопедии/большой-энциклопедический-словарь/мороженое Мороженое — Большой энциклопедический словарь]</ref>. == Төрҙәре == Туңдырманың төрлөһө бар, мәҫәлән, крем-брюле йәки пломбир. Туңдырма — юғары калориялы продукт, ҡайһы берҙәрендә 20 % май һәм 20 % углевод була. Был ризыҡтың ҡатырылғаны һәм йомшағы ла бар. Йомшаҡтары, ғәҙәттә, үлсәп һатыла һәм оҙаҡ һаҡланмай. Туңдырма ҡабының бер нисә варианты бар — вафлинан, ҡағыҙҙан һәм пластик стакандан эшләнгәне, таяҡҡа ҡуйылғаны, мөгөҙ һымаҡ һауыттағыһы, рулет, брикет, торт кеүек эшләнгәне һәм башҡа төрлөләре. Кафе, ресторан һәм башҡа ерҙәрҙә туңдырма һатҡанда, уны йыш ҡына емеш-еләк, шоколад, вафли киҫәктәре менән биҙәйҙәр, сироп, шоколад, сәтләүек валсыҡтары һибәләр. Туңдырманан шулай уҡ, уға һөт, сироп ҡушып, миксерҙа туҡып, коктейль да яһайҙар Башҡа төрҙәре: * ҡаймаҡлы туңдырма (үҫемлек йәки башҡа төрлө май нигеҙендә) * Сорбе (шәрбәт) (емеш-еләктән, һуттан эшләнгән йомшаҡ туңдырма). * Емешле боҙ (аҙмы-күпме ҡатырылған, таяҡҡа ҡуйылған, һөттән түгел, һуттан эшләнә). * Мелорин (үҫемлек майынан) == Тарихы == Туңдырма— боронғо тәм-том. Туңдырманың килеп сығыу тарихы дүрт мең йылдан ашыу тип фаразлана.<ref name="nibble">{{cite web|url=http://www.thenibble.com/reviews/main/desserts/the-history-of-ice-cream.asp|title=The History of Ice Cream & The Ice Cream Cone|author=THE NIBBLE Specialty Food Magazine|date=2006-07|lang=en|accessdate=2013-02-11|archiveurl=http://www.webcitation.org/6ERmyLA7B|archivedate=2013-02-15}}</ref>. Беҙҙең эраға тиклем ике мең йыл элек үк Ҡытайҙа өҫтәлгә туңдырманы хәтерләткән, апельсин, лимон киҫәктәре, анар емеше ҡушылған десерттар ҡуйыла<ref name="nibble" />. Беҙҙең эраға тиклем XI быуатта ғына «Ши цзин» китабында туңдырма эшләү рецебы һәм уны һаҡлау серҙәре асыла. Һыуытылған шарап, һуттарҙы һәм һөтлө эсемлектәрҙе боронғо [[Греция]]ла ла файҙаланғандар. Эскимос аш-һыуы Акутак — емештән, иттән, сусҡа майынан эшләнгән туңдырма.. Фалуде — туңдырманың тәүге билдәле өлгөһө беҙҙең эраға тиклем V быуатта барлыҡҡа килә. Ул туңдырылған ал һыу, лайм һуты һәм шулай уҡ, ҡайһы бер осраҡта, төйөлгән фисташканан эшләнгән була. === Европала === [[File:Catherine-de-medici.jpg|thumb|upright|Европала туңдырма таралыуын Франция королеваһы Екатерина Медичи исеме менән бәйләйҙәр]] [[XIII быуат]]та [[Ҡытай]]ҙан тәүге рецепт алып килеп, туңдырма менән Европаны Марко Поло таныштыра. Ул хатта боҙҙоң файҙалы сифаты тураһында китап та яҙа. Туңдырма әҙерләү буйынса тәүге рецепт 1718 йылда Лондонда баҫылып сыға<ref>{{cite book |first=Mary |last=Eales |year=1985 |title=Mrs. Mary Eales's Receipts|url=https://archive.org/details/mrsmaryealessrec0000eale |origyear=1718 |isbn=0-907325-25-4 |publisher=Prospect Books |location=London |oclc=228661650}}</ref><ref>http://www.gutenberg.org/files/20735/20735-h/20735-h.htm#ice_cream «To Ice Cream» in Project Gutenberg’s ''Mrs. Mary Eales’s Receipts'' (1733), by Mary Eales.</ref>. Хәҙерге вариантындағы туңдырма [[Рәсәй]]ҙә [[XIX быуат]]та барлыҡҡа килә. Тәүге туңдырма фабрикаһы 1851 йылда [[АҠШ]]-тың Балтимор ҡалаһында эшләй башлай. == Етештереү == [[Файл:EismaschineBoku.JPG|thumb|250px|Туңдырма яһау машинаһы]] Ғәҙәттә туңдырма: * һөтттән, * ҡаймаҡтан, * [[май]]ҙан, * [[шәкәр]]ҙән, * тәмләткес, ароматлы матдәләрҙән, * кәрәкле консистенцияны, яраҡлылыҡ ваҡытын һәм башҡаларҙы тәьмин итеүсе өҫтәлмәләрҙән эшләнә. Заманса туңдырыу ысулдары барлыҡҡа килгәнсе, туңдырма айырым осраҡтарҙа ғына файҙалана торған үтә затлы ризыҡ һанала. Уны етештереү ҙә ҡатмарлы процесс була. Өй шарттарында әҙерләү өсөн туңдырма эшләй торған махсус аппарат кәрәк. Туңдырма ҡатышмаһы әҙерләү процессы түбәндәгеләрҙе үҙ эсенә ала: * тәүге сеймалды әҙерләү; * рецептҡа ярашлы сеймал компоненттарын ҡушып, туңдырма ҡатышмаһын әҙерләү; * механик ҡушымталарҙан һәм патоген микроорагнизмдарҙан таҙартыу өсөн ҡатышманы фильтрлау һәм пастеризациялау; * әҙер туңдырманың органолептик үҙенсәлеген яҡшыртыу өсөн ҡатнашманың май төйөрсәктәрен онтау; +4°С-ҡа тиклем һыуытыу. == Галерея == <gallery> Magnum (Ice cream).jpg|Эскимо Glasstrut, Tip Top.jpg|Рожок, или трубочка Ice Cream dessert 02.jpg|Мороженое в креманке Ghiacciolo alla menta.jpg|Фруктовый лёд </gallery> == Аксессуарҙар == <gallery> Kitchen-Scooper-Large.jpg|Ложка с механизмом для отделения шарика мороженого Cuiller à glace.jpg|Ложка с выталкивателем шарика мороженого Ice Cream Scoop.jpg|Ложка для формирования шарика мороженого без механизма Ice-cream bowl 2.jpg|Креманка </gallery> == Факттар == * Лондон ресторандарының береһендә ҡатын-ҡыҙҙар һөтөнән яһалған туңдырмаға мадагаскар ваниле һәм лимон цедраһы һалып бирәләр. Baby Gaga тип аталған туңдырма бала имеҙгән ҡатындарҙың һөтөнән эшләнә. Һатып алыусыларҙың теләге буйынса, туңдырмаға балалар өсөн тәғәйенләнгән, ауыртыуҙы баҫа торған «Калпол» йәки теш сыҡҡанда файҙаланыла торған «Бонджела» геле өҫтәп тә бирәләр{{sfn|Тейлор|2016|с=41|name=}}. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Maguelonne Toussaint-Samat|заглавие=A History of Food|ссылка=http://books.google.ru/books/about/A_History_of_Food.html?id=i4xuO9TsHf8C&redir_esc=y|издательство=John Wiley & Sons|год=1994-09-28|страниц=824|pages=749—750|тираж=2500}} * {{книга|автор=Игорь Богданов|заглавие=Лекарство от скуки, или История мороженого|издательство=Новое литературное обозрение|год=2007|страниц=192|тираж=3000}} * {{книга | автор = Джереми Тейлор | заглавие = Здоровье по Дарвину: Почему мы болеем и как это связано с эволюцией |оригинал = Jeremy Taylor “Body by Darwin: How Evolution Shapes Our Health and Transforms Medicine” | место = М. | издательство = Альпина Паблишер | год = 2016 | allpages = 333 | isbn = 978-5-9614-5881-7 | тираж = | ref = Тейлор }} == Һылтанмалар == * Кулинарная книга. Кофейное мороженое. {{Навигация|Тема=Мороженое|Викисловарь=мороженое}} * [http://mintorgmuseum.ru/vocabulary/190/ Мороженое СССР 50-60-х годов] * [http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=180787 ГОСТ 31457-2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180828225542/http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=180787 |date=2018-08-28 }}. Мороженое молочное, сливочное и пломбир. Технические условия [[Категория:Ашау]] [[Категория:Һөт аҙыҡтары]] [[Категория:Һөт аҙыҡтарынан ашамлыҡтар]] bm3hxx3w271293obahiyhhjchsxfb47 Е (һан) 0 114423 1302533 1183045 2026-08-11T19:16:21Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302533 wikitext text/x-wiki {{lowercase}} {{другие значения|E (значения)}} I төр Эйлер һандары менән бутамаҫҡа Эйлер — Маскерони константаһы менән бутамаҫҡа {| class="infobox" |colspan="2" align="center"| Иррациональ һан<br>Ысын константа|inline=1}} |-style="background:#f0f0f0" |nowrap| '''Иҫәпләү системаһы''' || '''<math> e </math> һанына баһа''' |- |align="right"| Икеле иҫәпләү системаһы || 10,101101111110000101010001011001… |-style="background:#f0f0f0" |align="right"| Унарлы иҫәпләү системаһы || 2,7182818284590452353602874713527… |- |align="right"| Ун алтылы иҫәпләү системаһы || 2,B7E151628AED2A6A… |-style="background:#f0f0f0" |align="right"| Алтмышлы иҫәпләү системаһы || 2; 43 05 48 52 29 48 35 … |- |align="right"| Рациональ яҡынлауҙар|| <sup>8</sup>/<sub>3</sub>; <sup>11</sup>/<sub>4</sub>; <sup>19</sup>/<sub>7</sub>; <sup>87</sup>/<sub>32</sub>; <sup>106</sup>/<sub>39</sub>; <sup>193</sup>/<sub>71</sub>; <sup>1264</sup>/<sub>465</sub>; <sup>2721</sup>/<sub>1001</sub>; <sup>23225</sup>/<sub>8544</sub> <small>(теүәллеге арта барыу тәртибендә теҙеп яҙылған)</small> |-"background:#f0f0f0" |align="right"| Өҙлөкһөҙ кәсер ||nowrap| [2; 1, 2, 1, 1, 4, 1, 1, 6, 1, 1, 8, 1, 1, 10, 1, …] <small>(Был өҙлөкһөҙ кәсер периодлы түгел. Һыҙыҡлы нотацияла яҙылған)</small> |} {{Врезка | Выравнивание = right | Ширина = 30em | Содержание = <div style="text-align:right"> 2,7182818284 5904523536 0287471352 6624977572 4709369995 9574966967 6277240766 3035354759 4571382178 5251664274 2746639193 2003059921 8174135966 2904357290 0334295260 5956307381 3232862794 3490763233 8298807531 9525101901 1573834187 9307021540 8914993488 4167509244 7614606680 8226480016 8477411853 7423454424 3710753907 7744992069 5517027618 3860626133 1384583000 7520449338 2656029760 6737113200 7093287091 2744374704 7230696977 2093101416 9283681902 5515108657 4637721112 5238978442 5056953696 7707854499 6996794686 4454905987 9316368892 3009879312 7736178215 4249992295 7635148220 8269895193 6680331825 2886939849 6465105820 9392398294 8879332036 2509443117 3012381970 6841614039 7019837679 3206832823 7646480429 5311802328 7825098194 5581530175 6717361332 0698112509 9618188159 3041690351 5988885193 4580727386 6738589422 8792284998 9208680582 5749279610 4841984443 6346324496 8487560233 6248270419 7862320900 2160990235 3043699418 4914631409 3431738143 6405462531 5209618369 0888707016 7683964243 7814059271 4563549061 3031072085 1038375051 0115747704 1718986106 8739696552 1267154688 9570350354 </div> | Подпись =<hr /> e һанының өтөрҙән һуң тәүге 1000 тамғаһы<ref>[http://antwrp.gsfc.nasa.gov/htmltest/gifcity/e.2mil өтөрҙән һуң 2 миллион цифр ]</ref> ({{OEIS|A001113}}) }} [[Файл:hyperbola E.svg|thumb|<math>1 \leq x \leq e</math> киҫегендә <math>y=\frac{1}{x}</math> графигы аҫтындағы өлкәнең майҙаны 1-гә тигеҙ]] [[Файл:Exp derivative at 0.svg|thumb|''e'' — был ниндәйҙер шундай ''a'' һаны, бында ''f'' (''x'') = ''a<sup>x</sup>'' күрһәткесле функцияһы (күк һыҙыҡ) сығарылмаһының ''x'' = 0 нөктәһендәге ҡиммәте (тейеүсе тура һыҙыҡтың ауышлыҡ мөйөшөнөң тангенсы) (ҡыҙыл һыҙыҡ) 1-гә тигеҙ. Сағыштырыу өсөн 2<sup>''x''</sup> функцияһының (пунктирлы һыҙыҡ) һәм 4<sup>''x''</sup> функцияһының графигы бирелгән (штрихлы һыҙыҡ); улар өсөн тейеүсе тура һыҙыҡтарҙың ауышлыҡ мөйөштәре тангенсы 1-ҙән айырмалы]] '''e''' — Натураль логарифмдың нигеҙе, [[математик константа]], иррациональ һәм трансцендент һан. Яҡынса 2,71828 тигеҙ. Ҡайһы берҙә <math>e</math> һанын ''Эйлер һаны'' йәки ''Непер һаны'' тип атайҙар. Бәләкәй латин хәрефе менән тамғалана «[[E (латин алфавиты)|e]]». [[Файл:Xth root of x.svg|thumb|right|250px| <math>\sqrt[x]{x}</math> функцияһы максимумын <math> x=e </math> нөктәһендә ҡабул итә .]] ''e'' һаны дифференциаль һәм интеграль иҫәпләмәлә, шулай уҡ [[математика]]ның башҡа күп бүлектәрендә мөһим роль уйнай. <math>e^x</math> функцияһы (экспонента) «үҙ-үҙенә» интеграциялана һәм дифференцияланғанлыҡтан, <math>e</math> нигеҙе буйынса [[логарифм]]дар натураль логарифм итеп ҡабул ителәләр. == Билдәләмә биреү ысулдары == ''e'' һанына бер нисә ысул менән билдәләмә бирергә мөмкин. * Сикләмә аша: *: <math>e = \lim_{x\to\infty} \left(1+\frac{1}{x}\right)^x</math> (икенсе бик яҡшы сикләмә). *: <math>e=\lim \limits_{n \to \infty} n \cdot \bigg (\frac{\sqrt{2 \pi n}}{n!} \bigg )^{\frac 1n}</math> (Муавр — Стирлинг формулаһы). * Рәт суммаһы булараҡ: *: <math>e = \sum_{n=0}^{\infty}{\frac{1}{n!}}</math> йәки <math>{\frac{1}{e}} = \sum_{n=2}^{\infty}{\frac{(-1)^{n}}{n!}}</math>. *: <math>\int\limits_{1}^{a} \frac{dx}{x} = 1.</math> шарты үтәлгән берҙән-бер <math>a</math> һаны булараҡ. *: <math>\frac d {dx} a^x = a^x.</math> тигеҙлеге дөрөҫ булған берҙән-бер ыңғай <math>a</math> һаны булараҡ. == Үҙсәнлектәре == * Экспонентаның сығарылмаһы экспонентаның үҙенә тигеҙ:<math> \frac{de^x }{dx} = e^x.</math><br />Был үҙсәнлеге дифференциаль тигеҙләмәләрҙе эшләгәндә мөһим роль уйнай. Шулай, мәҫәлән, <math>\frac{df(x)}{dx} = f(x)</math> дифференциаль тигеҙләмәһенең берҙән-бер сығарылышы булып <math>f(x) = c e^x</math> функцияһы тора, бында <math>c</math> — теләһә ниндәй константа. * <math>e</math> һаны иррациональ һәм хатта трансцендент һан. Уның трансцендентлығы тик [[1873 йыл]]да Шарль Эрмит тарафынан иҫбат ителә . <math>e</math> — һаны нормаль һан тип фараз ителә, йәғни уның яҙылышында төрлө цифрҙарҙың осрау ихтималлағы тигеҙ. {|class="standard collapsible collapsed" !style="text-align: left; background:#efefef;"| Иррационаллеген иҫбатлау |- |<math>e</math> һаны рациональ тип уйлайыҡ. Ул саҡта <math>e=p/q</math>, бында <math>p</math> — бөтөн, ә <math>q</math> — натураль һан. Тимәк : <math>p=eq</math> Тигеҙлектең ике яғын да <math>(q-1)!</math>-ға ҡабатлап, табабыҙ : <math>p(q-1)! = eq! = q!\sum_{n=0}^\infty{1\over n!} = \sum_{n=0}^\infty{q!\over n!} = \sum_{n=0}^q{q!\over n!}+\sum_{n=q+1}^\infty{q!\over n!}</math> <math>\sum_{n=0}^q{q!\over n!}</math>-ты һул яҡҡа сығарабыҙ: : <math>\sum_{n=q+1}^\infty{q!\over n!} = p(q-1)! - \sum_{n=0}^q{q!\over n!}</math> Уң яҡтағы бөтә ҡушылыусылар ҙа бөтөн, шулай булғас, һул яҡтағы сумма ла бөтөн. Ләкин был сумма ыңғай ҙа, тимәк, ул 1-ҙән бәләкәй түгел. Икенсе яҡтан, : <math>\sum_{n=q+1}^\infty{q!\over n!} = \sum_{m=1}^\infty{q!\over (q+m)!} = \sum_{m=1}^\infty{1\over (q+1)...(q+m)} < \sum_{m=1}^\infty{1\over (q+1)^m}</math> Уң яҡтағы геометрик прогрессияның суммаһын иҫәпләп, табабыҙ: : <math>\sum_{n=q+1}^\infty{q!\over n!} < {1\over q}</math> <math>q\ge 1</math> булғанлыҡтан, : <math>\sum_{n=q+1}^\infty{q!\over n!} < 1</math> Ҡапма-ҡаршылыҡҡа киләбеҙ. |} * ''e'' һаны иҫәпләп була торған һан (тимәк, арифметик һан да) булып тора. * <math>e^{ix} = \cos(x) + i \sin(x)</math>, Эйлер формулаһын ҡара, айырым осраҡта ** <math>e^{i\pi} + 1 = 0.</math> ** <math> e=\cos(i) - i \sin(i)=\sinh(1) + \cosh(1) </math> * <math>e</math> һәм <math>\pi</math> һандарын бәйләүсе тағы ла формулалар: * «Пуассон интегралы» йәки «Гаусс интегралы» тип йөрөтөлгән формулалар *: <math>\int\limits_{-\infty}^{\infty}\ e^{-x^2}{dx} = \sqrt{\pi}</math> * сикләмә *: <math>e=\lim \limits_{n \to \infty} n \cdot \bigg (\frac{\sqrt{2 \pi n}}{n!} \bigg )^{\frac 1n}</math> * Теләһә ниндәй ''z'' комплекслы һаны өсөн түбәндәге тигеҙлектәр дөрөҫ: *: <math>e^z=\sum_{n=0}^\infty \frac{1}{n!}z^n=\lim_{n\to\infty}\left(1+\frac{z}{n}\right)^n.</math> * ''e'' һаны түбәндәгесә сикһеҙ сылбырлы кәсергә тарҡала: *: <math>e = [2; \;1, 2, 1, \;1, 4, 1, \;1, 6, 1, \;1, 8, 1, \;1, 10, 1, \ldots]</math>, йәғни *: <math>e = 2+\cfrac{1}{1 + \cfrac{1}{2 + \cfrac{1}{1 + \cfrac{1}{1 + \cfrac{1}{4 + \cfrac{1}{1 + \cfrac{1}{1 + \cfrac{1}{6 + \cfrac{1}{1 + \cfrac{1}{1 + \cfrac{1}{8 + \cfrac{1}{1 + \cfrac{1}{1 + \cfrac{1}{10 + \cfrac{1}{1 + \ldots}}}}}}}}}}}}}}} </math> * Йәки уға эквивалентлы: *: <math>e = 2+\cfrac{1}{1 + \cfrac{1}{2 + \cfrac{2}{3 + \cfrac{3}{4+\cfrac{4}{\ldots}}}}} </math> * Күп һандағы тамғаларҙы тиҙ иҫәпләү өсөн икенсе тарҡатманы ҡулланыу уңайлыраҡ: *: <math>\frac{e+1}{e-1}=2 + \cfrac{1}{6 + \cfrac{1}{10 + \cfrac{1}{14 + \cfrac{1}{\ldots}}}}</math> * <math>e = \lim_{n\to\infty} \frac{n}{\sqrt[n]{n!}}.</math> * Евгений-Шарль Каталан тәҡдим иткәнсә: *: <math>e=2\cdot\sqrt{\frac{4}{3}}\cdot\sqrt[4]{\frac{6\cdot 8}{5\cdot 7}}\cdot\sqrt[8]{\frac{10\cdot 12\cdot 14\cdot 16}{9\cdot 11\cdot 13\cdot 15}}\cdot\sqrt[16]{\frac{18\cdot 20\cdot 22\cdot 24\cdot 26\cdot 28\cdot 30\cdot 32}{17\cdot 19\cdot 21\cdot 23\cdot 25\cdot 27\cdot 29\cdot 31}}\cdots</math> * Ҡабатлау аша күрһәтеү: *: <math> e=\sqrt{3} \cdot \prod \limits_{k=1}^{\infty}\frac{\left ( 2k+3 \right )^{k+\frac 12}\left ( 2k-1 \right )^{k-\frac 12}}{\left (2k+1 \right )^{2k}}</math> * Белл һаны аша <math>e = \frac{1}{B_n}\sum_{k=0}^\infty \frac{k^n}{k!}</math> * <math>e</math> һанының иррационаллек үлсәме <math>2</math>-гә тигеҙ (иррациональ һандар өсөн мөмкин булған иң бәләкәй ҡиммәт).<ref>{{MathWorld|IrrationalityMeasure|Мера иррациональности}}</ref> == Тарихы == Был һанды ҡайһы берҙә «Ғәжәйеп логарифмдар таблицаһын тасуирлау» (1614 йыл) эше авторы шотланд ғалимы Джон Непер хөрмәтенә ''непер'' һаны тип тә атайҙар. Ләкин был исем бик үк бармай, сөнки унда <math>x</math> һанының логарифмы <math>10^7\cdot\,\log_{1/e}\left(\frac{x}{10^7}\right)</math>-гә тигеҙ. Беренсе тапҡыр константа, Неперҙың юғарыла телгә алынған эшенең 1618 йылда баҫтырылып сыҡҡан инглиз теленә тәржемәһендә йәшерен рәүештә бар. Йәшерен, сөнки унда тик натураль логарифдарҙың кинематик фекерләүҙән сығып билдәләнгән таблицаһы ғына бар, ә константа үҙе юҡ. Таблицаның авторы инглиз математигы Уильям Отред тип фараз ителә. Константаның үҙен беренсе тапҡыр швейцар математигы Якоб Бернулли процентлы килемдең сикләмә дәүмәле тураһында мәсьәләне эшләү барышында иҫәпләп сығарған. Әгәр баштағы сумма <math>$1</math> һәм йыл аҙағында бер тапҡыр йыллыҡ <math>100%</math> өҫтәлһә, һөҙөмтәлә сумма <math>$2</math> булыуын асыҡлаған. Ләкин шул уҡ процентты йылына ике тапҡыр өҫтәһәң, ул саҡта <math>$1</math> ике тапҡыр <math>1,5</math>-кә ҡабатлана, һөҙөмтәлә <math>$1,00 \cdot 1,5^2 = $2,25</math> килеп сыға. Процентты кварталға бер тапҡыр өҫтәү <math>$1,00 \cdot 1,25^4 = $2,44140625</math> һөҙөмтәһенә килтерә һ.б. артабан шулай. Бернулли, әгәр процент өҫтәү йышлығын сикһеҙ арттырһаң, ҡатмарлы процент осрағында процентлы килемдең сикләмәһе бар: <math>\lim_{n\to\infty} \left(1+\frac{1}{n}\right)^n.</math> һәм был сикләмә <math>e ~ (\approx 2,71828)</math> һанына тигеҙ икәнен күрһәткән. <math>$1,00 \cdot ( 1+ \frac{1}{12} )^{12} = $2,613035...</math> <math>$1,00 \cdot (1+\frac{1}{365})^{365} = $2,714568...</math> Шулай итеп, <math>e</math> константаһы максималь йышлыҡтағы йыллыҡ <math>100%</math> капиталлаштырыу осрағында мөмкин булған максималь йыллыҡ килемде аңлата<ref name="OConnor">{{cite web|url=<!-- http://www.gap-system.org/~history/PrintHT/e.html -->http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/HistTopics/e.html|title=The number ''e''|publisher=MacTutor History of Mathematics|first1=J J|last1=O'Connor|first2=E F|last2=Robertson}}</ref>. Беренсе билдәле булған, унда <math>b</math> хәрефе менән тамғаланған, был константаны ҡулланыу Готфрид Лейбництың 1690—1691 йылдарҙа Гюйгенс Христианға яҙған хатында осрай. <math>e</math> хәрефен [[1727 йыл]]да Эйлер ҡуллана башлай, беренсе тапҡыр ул Эйлерҙың немец математигы Кристиан Гольдбахҡа 1731 йылдың 25 ноябрендә яҙған хатында осрай<ref>Lettre XV. Euler à Goldbach, dated November 25, 1731 in: P. H. Fuss, ed., ''Correspondance Mathématique et Physique de Quelques Célèbres Géomètres du XVIIIeme Siècle'', vol. 1, (St. Petersburg, Russia: 1843), pp. 56—60 ; см. [http://books.google.com/books?id=gf1OEXIQQgsC&pg=PA58#v=onepage&q&f=false page 58.]</ref><ref>{{Cite book|last=Remmert|first=Reinhold|authorlink=Reinhold Remmert|title=Theory of Complex Functions|url=https://archive.org/details/theoryofcomplexf0000remm|page=[https://archive.org/details/theoryofcomplexf0000remm/page/136 136]|publisher=[[Springer-Verlag]]|year=1991|isbn=0-387-97195-5}}</ref>, ә был хәреф менән беренсе баҫмаһы уның «Механика, йәки аналитик тасуирләнгән хәрәкәт тураһындағы фән» хеҙмәте була, [[1736 йыл]]. Шуға ярашлы, <math>e</math> һанын ғәҙәттә ''Эйлер һаны'' тип атайҙар. Һуңғараҡ ҡайһы бер ғалимдар <math>c</math> хәрефен ҡулланыуға ҡарамаҫтан, <math>e</math> хәрефе йышыраҡ ҡулланыла һәм хәҙерге көндә стандарт тамғаланышы булып тора. Ни өсөн тап <math>e</math> хәрефе һайланған икәне аныҡ билдәле түгел. Бәлки, ''exponential'' («күрһәткесле», «экспоненциаль») һүҙе ошо хәрефтән башланыуы менән бәйлелер. Икенсе фараз буйынса, <math>a, ~ b, ~c</math> һәм <math>d</math> хәрефтәре башҡа маҡсаттарҙа етерлек йыш ҡулланылалар, һәм <math>e</math> беренсе «буш» хәреф була. Шулай уҡ <math>e</math> хәрефе Эйлер (Euler) фамилияһында беренсе хәреф булыуы ла иғтибарға лайыҡ. == Яҡынлауҙар == * <math>e</math> һанын 2,7 һәм ҡабатланып килеүсе 18, 28, 18, 28 булараҡ иҫтә ҡалдырырға мөмкин. * Мнемоник ҡағиҙә: ике һәм ете, артабан ике тапҡыр Лев Толстойҙың тыуған йылы ([[1828]]), артабан тура мөйөшлө тигеҙ эргәле өсмөйөштөң мөйөштәре (45, 90 һәм 45 градус). Был ҡағиҙәнең бер өлөшөн иллюстрациялаусы шиғри мнемофраза: «Экспонентаны хәтерләүҙең ысулы ябай: ике һәм ундан ете, икеләтә Лев Толстой» * Өтөрҙән һуң тәүге 12 тамғаны хәтерҙә ҡалдырырға булышлыҡ иткән мнемоник шиғыр (һүҙҙәрҙең оҙонлоғо e һаны цифрҙарын кодлай): ''Мы порхали и блистали, / Но застряли в перевале: / Не признали наши крали / Авторалли''. * ''e'' ҡағиҙәләре АҠШ президенты Эндрю Джексон менән дә бәйле: 2 — шул тапҡыр һайланған, 7 — ул АҠШ-тың етенсе президенты булған, [[1828]] — уның һайланған йылы, ике тапҡыр ҡабатлана, сөнки Джексон ике тапҡыр һайлана. Артабан — тура мөйөшлө тигеҙ эргәле өсмөйөш. * Өтөрҙән һуң өс тамғаға тиклем аныҡлыҡ менән «иблис һаны» аша: 666-ны, 6−4, 6−2, 6−1 (өс алты, уларҙан кире тәртиптә икенең тәүге өс дәрәжәһе алып ташлана) цифрҙарынан торған һанға бүлергә кәрәк: <math>{666 \over 245} \approx 2,718</math>. * ''e'' һанын <math>\frac{666}{10 \cdot \sqrt{666} - 13}</math> итеп хәтерҙә ҡалдырыу (0,001-ҙән кәмерәк аныҡлыҡ менән). * Тупаҫ (0,001-гә тиклем аныҡлыҡ менән) яҡынайыу ''e'' һанын <math>\pi \cdot \cos {\pi \over 6}</math> тигеҙ тип ҡарай. Бөтөнләй тупаҫ (0,01-гә тиклем аныҡлыҡ менән) яҡынайыу <math>5 \cdot \pi - 13</math> аңлатмаһы менән бирелә. * «Боинг-747 ҡағиҙәһе»: <math>e \approx 4 \cdot \sin 0,747</math> 0,0005 аныҡлығын бирә. * <math> 10^{-7} </math>-гә тиклем аныҡлыҡ менән: <math>e \, \approx \, 3 - \sqrt { \frac {5}{63}} \,\,\, ,</math> <math>10^{-9}\to e \approx 2,7 + \frac {1828}{99990} ,</math>, <math> 4,6 \, \cdot \, 10^{-10} \,\,\to \,\,e \, \approx \, 3 - \frac {93}{94} \sqrt { \frac {3}{37}}</math> * <math> 1/e \approx (1-\frac{1}{10^6})^{10^6}</math>, 0,000001-гә тиклем аныҡлыҡ менән ; * 19/7 һаны ''e'' һанынан 0,004-тән әҙерәккә артыҡ; ** 87/32 һаны ''e'' һанынан 0,0005-тән әҙерәккә артыҡ; *** 193/71 һаны ''e'' һанынан 0,00003-тән әҙерәккә артыҡ; **** 1264/465 һаны ''e'' һанынан 0,000003-тән әҙерәккә артыҡ; ***** 2721/1001 һаны ''e'' һанынан 0,0000002-нән әҙерәккә артыҡ; ****** 23225/8544 һаны ''e'' һанынан 0,00000001-ҙән әҙерәккә артыҡ. * Эргә ҡырҙары төҙөк өсмөйөш, ҡабырғаһының оҙонлоғо 1-гә тигеҙ булған (0,005-кә тиклем аныҡлыҡ менән) квадрат пирамиданың өҫкө йөҙөнөң майҙаны. == Асыҡ ҡалған проблемалар == * <math>e</math> һаны периодтар дүңгәләге элементы буламы икәне билдәһеҙ. * <math>\pi</math> һәм <math>e</math> һандары алгебраик бәйләнешһеҙме икәне билдәле түгел]]. * Түбәндәге һандарҙың береһе өсөн дә иррационаллек үлсәме билдәле түгел: <math>\pi + e, \pi - e, \pi \cdot e, \frac{\pi}{e}, \pi ^ e, e^{\pi^2}, e^e, 2^e.</math> Уларҙың береһе өсөн дә, хатта ул һан рациональ һан, алгебраик иррациональ йәки трансцендент һан буламы икәнлеге лә билдәле түгел.<ref>{{MathWorld|IrrationalNumber|Иррациональное число}}</ref><ref>{{MathWorld|Pi|Pi}}</ref><ref>{{MathWorld|e|e|author=Sondow, Jonathan and Weisstein, Eric W}}</ref><ref>[[:en:Irrational number#Open questions]]</ref><ref>[http://www.math.ou.edu/~jalbert/courses/openprob2.pdf Some unsolved problems in number theory]</ref><ref>{{MathWorld|TranscendentalNumber|Трансцендентное число}}</ref><ref>[http://www.math.jussieu.fr/~miw/articles/pdf/AWSLecture5.pdf An introduction to irrationality and transcendence methods] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130517183134/http://www.math.jussieu.fr/~miw/articles/pdf/AWSLecture5.pdf |date=2013-05-17 }}</ref> * Беренсе Скьюз һаны <math>e^{e^{e^{79}}}</math> бөтөн һан буламы икәнлеге билдәһеҙ. == Ҡыҙыҡлы факттар == *[[2004 йыл]]да [[IPO]] Googl компанияһында компания үҙенең килемен 2 718 281 828 долларға арттырырға ниәт итеүе тураһында иғлан ителә. Иғлан ителгән һан билдәле математик константаның тәүге 10 цифры булып тора. * Теоретик яҡтан иң етештереүсән компьютерҙарҙың разрядлығы <math>e</math>-гә тигеҙ булырға тейеш тип иҫәпләнә. Өсәрле ЭВМ был ҡиммәткә яҡын, ләкин техник ҡатмарлылыҡ арҡаһында 1 һәм 0 ҡулланылған тик икеле компьютерҙар ғына таралыу алған. * Программалау телдәрендә <math>e</math> символына һандарҙың экспоненциаль яҙылышында 10 һаны тура килә, ә Эйлер һаны түгел. Был математик иҫәпләүҙәр өсөн FORTRAN телен төҙөү тарихы һәм ҡулланыу менән бәйле<ref>{{книга |автор = Эккель Б. |заглавие = Философия Java |оригинал = Thinking in Java |издание = 4-е изд |серия = Программист библиотекаһы |место = СПб. |издательство = Питер |год = 2009 |страницы = 84 |isbn = 978-5-388-00003-3 }}</ref>. <!-- {{начало цитаты}} Мин 1960 йылда IBM 1620 компьютерын ҡулланып FORTRAN II телендә программалай башланым. Ул ваҡытта, 60-сы һәм 70-се йылдарҙа, FORTRAN тик баш хәрефтәрҙе генә ҡулланды. Моғайын, был күпселек иҫке индереү ҡоролмалары бәләкәй хәрефтәр менән яҙыуҙы тәьмин итә алмаған 5 битлы Бодо коды менән эшләүсе телетайп булғанға шулай килеп сыҡҡандыр. E хәрефе экспоненциаль яҙылышта шулай уҡ баш хәреф булды һәм бер ваҡытта ла бәләкәй хәреф менән яҙылған натураль логарифмдың нигеҙе <math>e</math> менән буталмай ине. E символы тик экспоненциаль характерҙы күрһәтә, йәғни системаның нигеҙен тамғалай — ғәҙәттә был 10 була. Ул йылдарҙа программистар һигеҙәрле иҫәпләү системаһын киң ҡулланды. Мин үҙем быны аңғарманым, ләкин әгәр мин экспоненциаль формала яҙылған һигеҙәрле һан күрһәм, мин 8 нигеҙе күҙ уңында тотола тип уйлар инем. Беренсе тапҡыр экспоненциаль яҙылышта бәләкәй <math>e</math> ҡулланыуҙы 70-се йылдар аҙағында осраттым, һәм был бик уңайһыҙ ине. Проблемалар аҙаҡ, бәләкәй хәрефтәр инерция буйынса FORTRAN-ға күскәс тыуҙы. Беҙҙең натураль логарифмдар менән ғәмәлдәр өсөн бөтә кәрәкле функциялар бар ине, ләкин улар бөтәһе лә ҙур хәрефтәр менән яҙылалар ине. {{конец цитаты}} : Мәҫәлән, <code>7.38e-43</code> яҙыуына <math>7{,}38\times 10^{-43}</math> һаны ярашлы, ә <math>7{,}38\times e^{-43}</math> һаны түгел.--> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Леонард Эйлер хөрмәтенә аталған объекттар исемлеге == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Из|Кругосвет|http://krugosvet.ru/node/41097|заглавие=Число e}} * {{статья|автор=[[Горобец, Борис Соломонович|Горобец Б. С.]]|ссылка=http://www.nkj.ru/archive/articles/4774/?ELEMENT_ID=4774|заглавие=Мировые константы в основных законах физики и физиологии|издание=[[Наука и жизнь]]|год=2004|номер=2}} (статья с примерами физического смысла констант <math>\pi</math> и <math>e</math>) * {{cite web |url = http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/history/HistTopics/e.html |title = История числа ''e'' |work = MacTutor History of Mathematics archive |author = J. J. O'Connor, E. F. Robertson |publisher = School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland |date = 2001-09 }}{{ref-en}} * [http://www.pballew.net/arithm10.html#euler_e e for 2.71828…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041209035415/http://www.pballew.net/arithm10.html#euler_e |date=2004-12-09 }}{{ref-en}} (история и правило Джексона) * «[http://ru.yasno.tv/article/math/34-eksponenta-i-chislo-e-prosto-i-ponyatno Экспонента и число е: просто и понятно] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925064710/http://ru.yasno.tv/article/math/34-eksponenta-i-chislo-e-prosto-i-ponyatno |date=2015-09-25 }}» — перевод статьи [http://betterexplained.com/articles/an-intuitive-guide-to-exponential-functions-e/ An Intuitive Guide To Exponential Functions & Number e | BetterExplained]{{ref-en}} {{яңғыҙлыҡ исемле һандар}} {{E хәрефе яһалмалары}} [[Категория:Яңғыҙлыҡ исемле һандар]] [[Категория:Трансцендент һандар]] [[Категория:Логарифмдар]] [[Категория:Ыңғай һандар]] [[Категория:Математик константалар]] ima2ht0z7l58svjopk8p5c6uv3c6tg7 Джек Николсон 0 114931 1302570 1182909 2026-08-11T19:51:08Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302570 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист |имя = Джек Николсон |оригинал имени = Jack Nicholson |изображение = Jack Nicholson.0920.jpg |ширина = 240px |описание изображения = <small>Джек Николсон Берлинда ''[[Пока не сыграл в ящик]]'' фильмының премьераһында, 2008 йыл</small> |имя при рождении = Джон Джозеф Николсон |место рождения = Нептьюн,Нью-Джерси штаты, [[АҠШ]] |место смерти = |профессия = {{актёр|АҠШ|АҠШ телевидениеһы|XX быуат|XXI быуат}}, {{кинорежиссёр|АҠШ}}, кинопродюсер|АҠШ, {{сценарист|АҠШ}} |годы активности = 1956—2017 |направление = |награды = «[[Оскар (кинопремия)|Оскар]]» <small>(1976, 1984, 1998)</small><br>«Алтын глобус» <small>(1975, 1976, 1984, 1986, 1998, 1999, 2003)</small><br>''BAFTA'' <small>(1975, 1977, 1983)</small> |киностудия = }} '''Джек Николсон''' ({{lang-en|Jack Nicholson}}, ысын исеме '''Джон Джозеф Николсон''', {{lang-en|John Joseph Nicholson}}, [[22 апрель]] [[1937 йыл]], [[Нью-Йорк]]) — [[АҠШ|Америка]] актёры, кинорежиссёр, сценарист һәм продюсер. Николсон кино тарихында бөйөк  актёрҙарҙың береһе тип һанала. Ул «[[Оскар (кинопремия)|Оскар]]» премияһына рекордлы 12 тапҡыр номинациялана<ref name="Биография-2">{{citeweb|url=http://www.thebiographychannel.co.uk/biographies/jack-nicholson.html|title=Jack Nicholson Biography|publisher=Bio|lang=en|accessdate=2012-2-6}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120901213722/http://www.thebiographychannel.co.uk/biographies/jack-nicholson.html |date=2012-09-01 }}</ref>. Ул шулай уҡ 1960-сы йылдарҙан башлап һәр ун йыл һайын иң яҡшы роль өсөн (төп һәм икенсе план)  «Оскар»ға тәҡдим ителгән ике актёрҙың береһе (икенсеһе — сэр [[Майкл Кейн]])<ref>{{citeweb|url=http://tellyspotting.org/2011/11/09/the-best-michael-caine-not-many-people-know-that/|title=The best Michael Caine? Not many people know that…|publisher=TollySpotting|lang=en|accessdate=2012-2-6}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616022447/http://tellyspotting.org/2011/11/09/the-best-michael-caine-not-many-people-know-that/ |date=2013-06-16 }}</ref>. 1994 йылда ул ҡаҙаныштары өсөн Америка кино сәнғәте институты премияһы менән бүләкләнгән иң йәш актёрҙарҙың береһе була<ref name="Биография">{{citeweb|url=http://www.jack-nicholson.info/biography|title=Biography of Jack Nicholson|lang=en|accessdate=2012-2-6}}</ref>. Джек Николсон өс  «Оскар» һәм BAFTA, ете «[[Алтын глобус]]», АҠШ Милли кино тәнҡитселәре советының алты премияһы лауреаты, йәнә АҠШ Кино актёрҙары гильдияһы премияһы еңеүсеһе була. Актёрҙың кинематограф өлкәһендәге «Алтын ҡурай еләге» антипремияһына номинацияһы ла бар<ref>{{citeweb|url=http://www.razzies.com/forum/1992-razzie-nominees-winners_topic342.html|title=1992 RAZZIE® Nominees & "Winners"|publisher=Razzie Awards|lang=en|accessdate=2011-12-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120831204725/http://www.razzies.com/forum/1992-razzie-nominees-winners_topic342.html |date=2012-08-31 }}</ref>. == Бала сағы һәм йәшлеге == [[Файл:19001027.NYC.StVincentsHospital.Schickel_&_Ditmars.AmericanArch_and_Bldg_News.jpg|справа|мини|Джек Николсон тыуған Изге Винсент Католик медицина үҙәгенә инеү урыны]] 1937 йылдың 22 апрелендә [[Нью-Йорк]]та Изге Винсенттың Католик медицина үҙәгендә тыуған. Джек, тиңдәштәре кеүек үк, телевизор йоғонтоһона дусар булмай үҫкән һуңғы быуын вәкиле була{{sfn|McDougal|2008|p=15}}. Өләсәһе Этель районда йәшәүселәр араһында беренселәрҙән булып телевизор һатып ала, ләкин был ваҡытҡа үҫмер Джекты джаз-фьюжн менән музыкаль автоматтар нығыраҡ ҡыҙыҡһындыра{{sfn|McDougal|2008|p=15}}. === Ата-әсәһе === Бейеүсе һәм йырсы Джун Фрэнсис Николсон (1918—1963; сәхнә исеме — Джун Нильсон) Джек Николсондың әсәһе була<ref name="cigar">{{cite web|author=Marx, Arthur|url=http://www.cigaraficionado.com/Cigar/CA_Profiles/People_Profile/0,2540,21,00.html|title=On His Own Terms|authorlink=Arthur Marx|publisher=[[Cigar Aficionado]]|year=1995|archiveurl=http://www.webcitation.org/69gzClPJj|archivedate=2012-08-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100331152748/http://www.cigaraficionado.com/Cigar/CA_Profiles/People_Profile/0,2540,21,00.html |date=2010-03-31 }}</ref><ref>{{cite book|last=Douglas|first=Edward|title=Jack: The Great Seducer&nbsp;— The Life and Many Loves of Jack Nicholson|url=https://archive.org/details/jackgreatseducer0000doug_o7a2|publisher=[[Harper Collins]]|location=New York|year=2004|page=[https://archive.org/details/jackgreatseducer0000doug_o7a2/page/14 14]|isbn=0-06-052047-7}}</ref>. 1934 йылда профессиональ карьераһын башлау маҡсатында мәктәпте ташлаған Джун урындағы радиостанцияла эшләй башлай, «Эдди Кинг менән уның радиобалалары» тигән иртәнге шәмбе тапшырыуын алып бара[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.947-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Буласаҡ һөйгәне, музыкант Эдди Кинг, сығышы буйынса йәһүд (тыуған саҡтағы исеме — Эдгар Альфред Киршфельд), ярҙамсыһы итеп ҡуйыла, ул 1925 йылда [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] [[Латвия]]нан законһыҙ иммиграциялаған була[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.947-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Кинг карьера баҫҡысы буйлап етеҙ үрләй, бер нисә профессия алмаштыра: йәшерен музыкаль төркөм етәксеһенән алып бейеү буйынса инструкторға тиклем төрлө һөнәрҙәрҙә эшләй[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.947-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. 1930-сы йылдар башында Кинг Кукман-авеню 702-лә үҙенең бейеү студияһын аса һәм шунда тәүге уҡыусыларының береһе булған Джун Николсон менән таныша[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.947-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>].{{Quote box|width=250px|align=left|bgcolor=#D3D3D3|quote=...я вырос в семье женщин, поэтому у меня не было репрессий со стороны мужского пола. Они всегда воодушевляли меня и говорили: «Нам все равно, что ты делаешь, просто убедись, что ты не врешь нам и будешь говорить, где находишься». И если они не хотели, чтобы я отправлялся в такое-то место, мне давали об этом знать.|source=<small>''В интервью кинокритику Дэвиду Томсону, 1997 год''</small>{{sfn|McDougal|2008|p=11}}}}Ике йылдан Джун парикмахер улы, музыкант, ҙур төркөм йырсыһы Дон Роуз (тыуғандағы фамилияһы — Фурчилло) менән таныша[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.947-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. 1936 йылдың 16 октябрендә улар өйләнешә<ref>Berliner, Eve.</ref>. 1937 йыл башында Николсон Нептьюндан ғәйеп була, ҡайҙа киткәнен бер кемгә лә әйтмәй[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.949-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Апрелдә Джун Николсондың улы тыуа, уға Джон тип исем ҡуша. Ләкин ҡаланың тыуымдар, үлемдәр һәм никахтар теркәү кенәгәһендә Николсон, Кинг, Роуз, Киршфилд йә Фурчилло фамилиялы баланың тыуыуы тураһында мәғлүмәт теркәлмәгән [./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.949-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Быны кенәгәлә «Нильсон» фамилияһын (Джундың сәхнә псевдонимы) яңылышып «Уилсон» тип яҙыуҙары менән аңлаталар[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.949-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Малай донъяға килгәс, уны олатаһы, универмагта биҙәүсе булып эшләгән ерән ирланд Джон Джозеф Николсон менән өләсәһе Этель Мэй Николсон ҡарай[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.947-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Олатаһы тураһында Джек һуңыраҡ былай тип яҙа: «Шым, бойоҡ, бик нескә күңелле кеше»{{Тәржемәһеҙ 3|McDougal|2008}} <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>[[McDougal|баш.]]. Джек үҫкән саҡта олатаһы менән өләсәһенең үҙ атаһы һәм әсәһе икәнлегендә бер тамсы ла шикләнмәй[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.947-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Тик 1974 йылда ғына йәшерен мәғлүмәтте асҡан ''Time'' журналы репортёры актёрға дөрөҫөн әйтә: «апаһы» Джун — ғәмәлдә уның әсәһе[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.947-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Әммә Джун 1963 йылда уҡ рактан вафат булған, ә Этель 1970 йылда баҡыйлыҡҡа күскән була[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.947-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Журналистың әйткәндәрен Николсондың һеңлеһе Лоррейн раҫлай, ул да, башҡалар кеүек үк, актёрҙың атаһы кем булғанын белмәй[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.947-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. === Уҡыу йылдары === 1945 йылда Этелдең эштәре алға бара, ғаилә Нептьюндың Алтынсы урамындағы бер ҡатлы бунгалонан ҡаланың эшсе биҫтәһендәге ике ҡатлы йортҡа күсә.[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9416-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>] . Иртә һайын һигеҙ йәшлек Джекҡа яңы йорттан Штайнер-авеню 2 адресында урынлашҡан Теордор Рузвельт исемендәге мәктәпкә ете квартал үтеп уҡырға йөрөргә тура килә{{Sfn|McDougal|2008|p=16}}. <span class="cx-segment" data-segmentid="193">Нәҡ шунда Николсон беренсе тапҡыр театр постановкаһында ҡатнаша, унда ''{{Тәржемәһеҙ 3|Managua, Nicaragua|4=Managua, Nicaragua (song)}}''{{Sfn|McDougal|2008|p=16}} тигән джаз йырын башҡара.</span> Джек юғары мәктәпкә барырға йыйынғанда, ғаилә тағы бер тапҡыр күсенә: был юлы — {{Тәржемәһеҙ 3|Спринг-Лэйк|4=Spring Lake, New Jersey}} <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>[[Спринг-Лэйк|баш.]]{{Sfn|McDougal|2008|p=16}}<ref>Nicholson, Jack.</ref> бороһына, унда Мерсер-авенюла Этель үҙенең косметика кабинетын аса{{Sfn|McDougal|2008|p=16}}. Һуңыраҡ Джек ул саҡта өләсәһенең килеме йылына 5 мең долларға еткәнлеген телгә ала {{Тәржемәһеҙ 3|McDougal|2008}} <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>баш.. Этель ейәне өсөн мәктәпте оҙаҡ эҙләй һәм Манаскуан өлкән мәктәбен оҡшата{{Sfn|McDougal|2008|p=16}}. 1950 йылда Николсонды был уҡыу йортона ҡабул итәләр, үҫмергә «Йыуан» ({{lang-en|Chubs}}) тигән ҡушамат тағыла, сөнки ул дүрт йәштән артыҡ ауырлыҡ менән яфалана{{Sfn|McDougal|2008|p=16}}. Киләһе ун йыл буйы Джек үҙен ирештереүселәрҙе туҡмауҙан бушамай{{Sfn|McDougal|2008|p=17}}. Тик буйы биш фут туғыҙ дюймға еткәс кенә, класташтары был ҡушаматты үҫмерҙең фамилияһын ҡыҫҡартыуҙан яһалған «Ник»ҡа алмаштыра{{Sfn|McDougal|2008|p=17}}. Мәктәп йылдарында Николсон [[бейсбол]] менән әүҙем шөғөлләнә, әммә мәктәп футбол командаһының экипировкаһы өсөн яуаплы булырға тигән тәҡдимде алғас, ул шатланып риза була[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9417-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Бер нисә айҙан Джек футболды баскетболға алмаштыра, был уның яратҡан спорт төрөнә әйләнә{{Sfn|McDougal|2008|p=17}}. Спорт менән шөғөлләнеүҙән тыш, Николсон мәктәптең ''The Blue and Gray '' гәзите репортёры булып китә һәм унда мәктәптең спорт командалары ҡаҙаныштары тураһында яҙып тора{{Sfn|McDougal|2008|p=17}}. Мәктәп етәкселеге нәшер иткән ''Treasure Chest'' тигән китапта Николсон тураһында «шаян һәм һәйбәт кеше», «яҙыусы» тигән һүҙҙәр бар{{Sfn|McDougal|2008|p=17}}. Николсон тураһында уҡытыусылары төрлө фекерҙә була: латин теле уҡытыусыһы Рут Уолш Джекты тәртипһеҙ булып күренгәне өсөн иң алға үҙенең ҡаршыһына ултыртыр була, ә инглиз теле уҡытыусыһы мисс Белтинг бер ҡасан да уның менән уртаҡ тел таба алмай[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9418-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Джек мәктәптә ҡуйылған спектаклдәрҙә ҡатнаша[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9418-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Джон Патриктың «Сәйер миссис Сэвидж» тигән пьесаһы буйынса ҡуйылған спектаклдәге Ганнибал роле өсөн «Иң яҡшы өлкән класта уҡыған актёр» тигән титул бирелә[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9418-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. === Актёрлыҡ оҫталығына өйрәнеү. Тәүге ролдәре === [[Файл:MGM_Tower.jpg|справа|мини| ''MGM ''компанияһының элекке штаб-фатиры]] 1955 йылда Николсон актёр булырға тигән ҡәтғи ҡарарға килә. Уға Джеймс Дин, [[Марлон Брандо]] һәм Фрэнк Синатра айырыуса оҡшай[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9423-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Ҡапыл ғына актёр булып китә алмаҫын аңлап, Джек ''{{Тәржемәһеҙ 3|MGM (мультфильмы)|MGM|en|Metro-Goldwyn-Mayer cartoon studio}} <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>баш.''[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9423-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>] компанияһының мультипликация бүлегенә эшкә урынлаша. Уға аҙнаһына 30 доллар түләйҙәр, был аҙ була, әлбиттә: «Мин бөтә эште эшләй инем. Һөт таратам, ҡағыҙҙы ҡырҡам, йәбештерәм, өйәм, мультипликаторҙарҙы күп итеп әҙерләнгән ҡағыҙ һаҡламы менән бәхетле итеп торам», — тип һөйләй Николсон[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9423-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Шул уҡ йылды Николсон өләсәһенең йортонан почта бүлексәһе эргәһендәге ҡуртымға алынған фатирға күсә, ул эш урынына яҡын була[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9423-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Бында ул ике йыл эшләй[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9423-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Павильондарҙа бик күп кино йондоҙҙарын күрә, компания хеҙмәткәрҙәрен дә бөтәһен тиерлек исеме менән ятларға тура килә[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9423-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Джектың эш хаҡы бәләкәй, автомобиле лә юҡ[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9424-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Аниматор Оливер Каллахан уға үҙенең 1949 йылғы иҫке Chevrolet'һын 400 долларға тәҡдим иткәс, Николсон Нью-Джерсиҙа йәшәгән өләсәһенә, аҡса һорап, телеграмма һуға[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9424-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Йүнле аҡсаһы булмаһа ла, Джек мода менән бергә «атлай»: уның гардеробында һәр ваҡыт заманса фасон буйынса тегелгән күлдәк-салбар була.[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9424-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>] [[Файл:Joe_Pasternak_Allan_Warren.jpg|слева|мини|Джо Пастернак (уңда) — Николсон өсөн кинематографҡа юл ярған кеше]] Джеймс Дин һәләк булғандан һуң бер көндән был хәлдән шаңҡыған Николсон ''MGM'''ға килә һәм лифтта абруйлы продюсер Джо Пастернак (1901—1991) менән осраша[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9425-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Пастернак, Джектың ҡайғылы йөҙөн күреп, уға һүҙ ҡуша, шунан Николсондан тегенең актёр булырға теләге юҡмы икәнлеге менән ҡыҙыҡһына, Николсон, юҡ, ти[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9426-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Бер сәғәттән анимация бүлеге директоры Уильям Ханна Николсонды үҙенә саҡырып ала, бынан инде Николсон актёр буласағына тулы ышаныс менән ҡайтып китә[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9426-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. 1956 йылда Джек кастингта ҡатнаша [./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9426-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Пастернак уға ыңғай баһа бирә, әммә мәктәп түңәрәгенән башҡа бер күнекмәһе лә булмауын һыҙыҡ өҫтөнә ала[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9426-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Бынан тыш, Николсондың Нью-Джерси штатындағыларға хас һөйләшен дә төҙәтергә кәрәк була[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9426-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Пастернак Джекҡа сәхнә телмәре буйынса уҡытыусы тәҡдим итә [./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9426-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Ә Уильям Ханна тәҡдиме буйынса Николсон актёр оҫталығы курсына йөрөй башлай, уның менән бергә бында шулай уҡ йәш актёр {{Тәржемәһеҙ 3|Джо Флинн|4=Joe Flynn (US actor)}} <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>баш. (1924—1974)[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9426-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>] да шөғөлләнә. Ошо уҡ ваҡытта Николсон ''West Hollywood’s Players Ring'' театрына эшкә инә, 1956 йылдың июленән сентябренә тиклем «{{Тәржемәһеҙ 3|Чай и симпатия|4=Tea and Sympathy}} <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>баш.» ({{Тәржемәһеҙ 3|Роберта Андерсона|4=Robert Woodruff Anderson}} <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>баш. пьесаһы буйынса)[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9426-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>] спектаклендә статист була. Эш хаҡы аҙнаһына ни бары 14 доллар тәшкил итә[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9426-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. {{Тәржемәһеҙ 3|Джефф Кори|4=Jeff Corey}} <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>[[Джефф Кори|баш.]] (1914—2002) Николсондың актёрлыҡ оҫталығына өйрәткән тәүге остазы була. Ниһайәт, Джефф Кори Николсонға уның тәүге кинопробаға әҙер булыуы тураһында хәбәр итә[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9429-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. 1958 йылдың яҙында ''Asbury Park Press'' гәзите: "Манаскуан өлкән мәктәбендә төп ролдәрҙә уйнаған Джек Николсон бөгөн «{{Тәржемәһеҙ 3|Плакса-убийца|4=The Cry Baby Killer}} <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>[[Плакса-убийца|баш.]][./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9430-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>] тигән йәштәр триллерында уйнаясаҡ», тип яҙа. Фильм һәр йәһәттән уңышһыҙ булып сыға, актёр Николсондың уйынына ла тәнҡит эләгә [./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9430-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Был фильмда, Николсондан башҡа, тағы бер исем генә әлеге ваҡытта яңғырауыҡлы булып ҡалған[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9431-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Ул — картинаның башҡарма продюсеры Роджер Корман[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9431-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Корман менән Николсон Джефф Кори курсында таныша, унда Корман яңы таланттар эҙләү менән мәшғүл булған була[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9432-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Джек —яңы фильмда төшөү өсөн идеаль кандидат[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9432-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. «Николсон ныҡымыш булды. Ул Роджерҙан ҡурҡмай ине. Ул актёр, сценарист булырға, теләһә ниндәй эште башҡарырға теләй ине, бының өсөн үҙенә хас әрһеҙлекте файҙала ине», — тип яҙа Кормандың биографы Беверли Грэй[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9432-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. === «Мөхәббәт өсөн үтә һуң» === Харви Бермандың «{{Тәржемәһеҙ 3|Дикая езда|4=The Wild Ride}} <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>[[Дикая езда|баш.]]» тигән драмаһында фетнәсел Джонни Вэррон ролен башҡарғандан һуң, Николсон Ричард Раштың әҙ бюджетлы «{{Тәржемәһеҙ 3|Слишком поздно для любви|4=Too Soon to Love}} <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>[[Слишком поздно для любви|баш.]]» тигән фильмында яуыз Бадди ролендә төшә [./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9438-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Режиссёр һөйләүенсә, фильм ул осор тәнҡитселәре уйлап сығарған «яңы тулҡын»ға ҡарай, шуның өсөн бик үтемле булып сыға. Әйткәндәй, сценарий яҙғанда Рашҡа ул саҡта бер кемгә лә билдәһеҙ Фрэнсис Форд Коппола ярҙам итә[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9438-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. === «Мәхшәрҙәр кибете» === [[Файл:Little_Shop_of_Horrors_Nicholson.JPG|слева|мини|Джек Николсон Уилбур Форс ролендә]] {{Quote box|width=250px|align=right|bgcolor=#F08080|quote=Джек сделал всё точно так, как было написано в сценарии, но добавил собственную сочную мимику и жесты. Роджер редко давал режиссёрские указания. Он полагал, что актёры были в этом экспертами. К счастью, в случае с Джеком, так оно и было.|source=<small>''Чарльз Б. Гриффит, сценарист «Магазинчика ужасов»''</small>{{sfn|McDougal|2008|p=40}}}}«Мәхшәрҙәр кибете» — Роджер Корман яңы фильмын шулай тип атай. Артур Кларктың «Үҙ һүҙле орхидея» тигән фәнни-фантастик хикәйәһен экранлаштырып төшөрөлгән фильмда ит ашаусы орхидеяның яңы төрөн асҡан ботаник уға тәкәббер әбеһен тотоп ашата[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9440-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Картина рекордлы ике көндә 27 мең долларға төшөрөлә, ә Николсон былай ти: «Мин съёмкаға барырға сыҡҡанда уҡ үҙемдең сикһеҙ сәйер булырға тейешлегемде белә инем, сөнки Роджер тәүҙә мине был ролгә алырға теләмәгәйне. Ҡыҫҡаһы, мин был ролде сценарийҙа яҙылғанса башҡарырға тейеш түгел инем, шунлыҡтан бик күп әкәмәт сәйерлектәр ҡылдым, былар, минеңсә, мәрәкә күренергә тейеш»[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9439-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Килеп еткәс кенә Джекҡа уның иҫке дуҫы Джон Шэнер менән бергә төшәсәге хаҡында хәбәр итәләр[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9439-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Корман Николсонға сценарийҙың һуңғы алты битен, ә Шэнерға тәүге алтыһын бирә[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9439-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Ҡалған биттәрҙе режиссёр икегә айырып йырта ла береһен — Джекҡа, икенсеһен Шэнерға тоттора[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9439-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. «Шуның менән бөттө. Фильм тураһында беҙ белгәндәр шуның менән тамамланды. Мин уның хатта исемен дә белмәй инем. Миңә Шэнерҙы ундағы яртыны уҡып ишеттерергә күндерергә тура килде», — ти Николсон[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9439-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Шулай итеп, стоматологҡа килгән еңел аҡыллы мазохист Уилбур Форс Джектың иҫтә ҡалырлыҡ тәүге роле була[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9440-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. === «Ҡоҙғон» === 1961—1963 йылдарҙа Николсон башлыса телесериалдарҙа һәм телефильмдарҙа төшә, улар араһында — «{{Тәржемәһеҙ 3|Морская охота|4=Sea Hunt}} <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>[[Морская охота|баш.]]», «{{Тәржемәһеҙ 3|Бронко|4=Bronco (TV series)}} <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>[[Бронко|баш.]]» һәм «{{Тәржемәһеҙ 3|Гавайский глаз|4=Hawaiian Eye}} <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>[[Гавайский глаз|баш.]]». 1963 йылда режиссёр Роджер Корман уны «Ҡоҙғон» тигән хоррор комедияһына икенсе пландағы ролгә саҡыра. Джектың персонажы — Рексфорд Бедлоу, ул Петер Лорре уйнаған Сихырсылар туғанлығы ағзаһы Адольфуса Бедлоуҙың улы була. Сценарий [[Эдгар По|Эдгар Аллан Поның]][./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9447-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>] «Ҡоҙғон» тигән әҫәренең ирекле интерпретацияһына ҡорола һәм яҡшы итеп эшләнгән була. Уны мәхшәрле фильмдар оҫтаһы яҙыусы Ричард Мэтисон[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9447-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>] яҙа. Николсонға фильм төшөрөү майҙансығында иң сағыу «йондоҙҙар» булыуы бер ҙә ҡамасауламай [./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9447-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. Джек Карлоффтың интонацияларына, Винсент Прайстың дикцияһына ҙур иғтибар бирә[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9447-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>], Петер Лорре менән дуҫлаша. «Ҡоҙғон» 1962 йылдың октябрендә төшөрөлөп бөтә[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9448-1 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]. === «Ҡурҡыу» === "Ҡоҙғон"дан һуң Корман тағы ла бер мәхшәрле фильм —"Ҡурҡыу"ҙы төшөрә. Режиссёр артыҡ мәшәҡәттәрҙән ҡотолоу өсөн кастинг үткәреп тормайынса шул уҡ Николсон менән Карлоффты саҡыра, элгәрге картинаһынан ҡалған декорацияларҙы файҙалана<ref>{{citeweb|url=http://www.brightlightsfilm.com/56/cormaniv.htm|title=Nearer My Corman to Thee|publisher=BrightLights|lang=en|accessdate=2012-4-7}}</ref>. Кормандың үткән фильмындағы кеүек үк, быныһында ла Николсон режиссёр урынына ултырып, бер нисә күренеште төшөрә. Николсондың тәүге эштәре тәнҡитселәрҙең кире бабаһын ала Режиссёр Питер Богданович «Николсонды ошо фильмда күреп, насар актёр тип хәтерләп ҡалдым», ти, ә ''FilmThreat'' сайтындағы тәнҡитсе Фил Холл Джектың «{{Тәржемәһеҙ 3|Любовь императора Франции|4=Désirée (film)}} <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>[[Любовь императора Франции|баш.]]»<ref name="Страх">{{citeweb|url=http://www.filmthreat.com/features/38280/|title=THE BOOTLEG FILES: THE TERROR|publisher=FilmThreat|lang=en|accessdate=2012-4-7}}</ref> тигән фильмдағы Марлон Брандо кейеменән кейенгән булыуын билдәләй. Бынан тыш, Холл Николсондың уйынын «буш һәм бер төрлө» тип баһалай. === Артабанғы эштәре === 1960-сы йылдарҙа актёрға эш табыу ауыр булғанлыҡтан, Николсон йышыраҡ сценарийҙар өҫтөндә эшләү менән шөғөлләнә башлай. Бының һөҙөмтәһендә «Йәшен уртауы» ''({{lang-en|''Thunder Island}}) (1963), «Ярһыуға осош» (1964), «Бер ҡайҙа ла булмаған ҡасыу» (1965) һәм «The Monkees» төркөмө тураһында реклама нәфис фильмы «Предводитель» (1968) тыуа. Был фильмдар әллә ни билдәлелек алмаһа ла, Николсонды тотороҡло эшмәкәрлек менән тәьмин итеп торалар. == Кинолағы карьераһы == [[Файл:Jack_Nicholson_Walk_of_fame.jpg|справа|мини|220x220пкс|Голливудтың "Дан аллеяһы"нда Джек Николсон йондоҙо]] Актёрлыҡ карьераһында өмөт күренмәгәс, Николсон тулыһынса  «камера артындағы»  эшкә — сценарист һәм режиссёр эшмәкәрлегенә күсә. Беренсе уңыш уға 1967 йылда «Трип» тигән фильм сценарийы аша килә, был фильм тулыһынса ЛСД ҡабул иткән төп геройҙың  галлюцинацияларына нигеҙләнә. Фильмда Питер Фонда һәм Деннис Хоппер төшә. Питер Фонда и Деннис Хоппер. Ә Фонда менән тигән фильмында уйнаған Николсонға беренсе һәм бик ҙур актёрлыҡ уңышы ла килә. Ул эскесе адвокат  Джордж Хэнсон ролен башҡара һәм был роль өсөн үҙенең «Оскар»ға беренсе номинацияһын ала.   Бынан һуңғы ролдәренән айырыуса иғтибарға лайыҡтары Хэл Эшбиҙың «Һуңғы наряд»  (1973), Роман Поланскиҙың «Ҡытай кварталы» (1974) тигән фильмдарҙа була. Икеһе өсөн дә Николсон иң яҡшы ирҙәр роле өсөн «Оскар» премияһына номинациялана. Ул шулай уҡ Кен Расселлдың «Томми» (1975) һәм  Микеланджело Антониониҙың  «Профессия: репортёр» (1975) тигән фильмдарында төшә. === Америка идолы === [[Файл:DennisHopperJackNicholson.jpg|справа|мини|248x248пкс|Николсон (уңда) һәм Денис Хоппер 62-се «Оскар» премияһы тапшырыу тантанаһында, 26 март, 1990 йыл]] Николсон иң яҡшы ирҙәр роле өсөн беренсе «Оскар»ға Кен Кизиҙың «Кәкүк ояһы өҫтөнән осоп барғанда» тигән романының 1975 йылда [[Милош Форман]] ҡуйған киноверсияһында  Рэндл Патрик МакМёрфи роле өсөн лайыҡ була. Николсонға «Крёстный отец»та Майкл Корлеоне роле тәҡдим ителә, ләкин ул баш тарта.   Бынан ары Николсон үҙенә хас булмаған ролдәргә тотона башлай. Мәҫәлән, «Һуңғы магнат» фильмында кескәй генә ролде — Коммунистар партияһы ағзаһы ролен башҡара, бында уға [[Роберт де Ниро|Роберт Де Ниро]] персонажы менән һуғышырға тура килә. [[Марлон Брандо]] менән бергә уйнау өсөн генә хатта Артур Пенндың «Миссури бөгөлдәре» тигән вестернында сирҡандырғыс ролгә лә бара. Шунан Николсондың режиссёрлыҡ дебюты була — «Көньяҡҡа йүнәлгәндә» комедия-вестерны. Стивен Кинтың «Балҡыш» тигән романы буйынса 1980 йылда [[Стэнли Кубрик]]  ҡуйған фильмдағы роль Николсон карьераһында иң мөһимдәрҙең береһе булып тора. Үҙенең киләһе «Оскар»ын,  ике пландағы иң яҡшы ирҙәр роле премияһын, Николсон Джеймс Брукстың «Иркәләү һүҙҙәре» фильмында (1983) отставкалағы астронавт Гаррет Бридлав роле өсөн ала. 1980-се йылдарҙа  Николсон емешле эшмәкәрлеген дауам итә, «Почтальон һәр саҡ ике тапҡыр шылтырата» (1981), «Ҡыҙылдар» (1981), «Прицци ғаиләһенең намыҫы» (1985), «Иствик сихырсылары» (1987), «Шайтан таяғы» (1987) тигән фильмда ғаиләһенең намыҫы» һәм «Шайтан таяғы» фильмдарындағы ролдәре өсөн «Оскар»ға номинациялана. 1989 йылда Николсон «Бэтмен» фильмында Джокер ролен башҡара, был картина шаңҡытҡыс халыҡ-ара хитҡа әйләнә һәм отошло процентлы контракт  Николсонға яҡынса 60 миллион  [[АҠШ доллары|доллар]] килтерә.  АҠШ Диңгеҙ пехотаһы корпусы подразделениеһындағы үлтереш тураһында һөйләгән «Бер нисә һәйбәт егет» (1992) фильмындағы тиҙ ярһып китә торған холоҡло  полковник Натан Джессеп роле өсөн Николсон тағы бер «Оскар»ға номинациялана.   Николсондың насар ҡабул ителгән эштәре лә була. «Кешеләрҙең күңелһеҙлектәре» (1992) һәм «Хоффа» (1992) фильмдарындағы ролдәре өсөн бик насар актёр булараҡ «Алтын ҡурай еләге» премияһына номинациялана. Әммә шул уҡ «Хоффа»лағы роле менән  «[[Алтын глобус]]» премияһына ла тәҡдим ителә. Николсон сираттағы «Оскар»ҙы режиссёр Джеймс Брукстың «Бынан да яҡшыраҡ булмаҫ» (1997) тигән фильмындағы обсессив-компульсив боҙоҡлоҡтан яфаланған неврозлы яҙыусы Мелвин Юдалл роле өсөн ала.  Николсонға хас төп сифат  — ниндәй ролдә лә абсолют тәбиғилек.  Актёр күп амплуала ҙур оҫталыҡ күрһәтә, әммә гротеск элементтары булған характерлы ролдәрҙе айырыуса уңышлы башҡара.  [[Файл:Vladimir_Putin_27_June_2001-1.jpg|слева|мини|300x300пкс|Николсон (һулда), [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]], Пита Уилсон һәм Никита Михалков XXIII Мәскәү халыҡ-ара кино фестивалендә ҡатнашыусылар һәм ҡунаҡтар менән осрашыуҙа, [[2001 йыл|2001 й]]ылдың 27 июне ]] «Шмидт тураһында» (2002) тигән фильмда Николсон пенсияға сыҡҡан страховка компанияһы актуарийы ролен башҡара, уның геройы ҡатыны вафат булғандан һуң йәшәү мәсьәләләре тураһында баш вата башлай. Николсондың тыныс һәм тотанаҡлы уйыны элекке ролдәренә бөтөнләй оҡшамаған. Был роле менән  ул иң яҡшы ирҙәр роле өсөн тағы бер  «Оскар»ға номинациялана.  «Асыуға идара итеү» тигән комедияла ул ярайһы уҡ тыныс холоҡло персонаж булған Адам Сэндлерға хис-тойғоларына хужа булырға өйрәтеү өсөн беркетелгән агрессив психиатрҙы уйнай.  2003 йылда бер нисә фильмда уйнай, шул иҫәптән «Ҡағиҙәләргә буйһонған һәм буйһонмаған мөхәббәт» тигән картинала  өлкән йәштәге һөйәрҙе кәүҙәләндерә.  2006 йылда  Николсон Мартин Скорсезеның «Оскар»лы «Мөртәттәр» тигән картинаһында Мэтт Дэймон менән Леонардо ди Каприо кәүҙәләндергән персонаждарҙың босы, аяуһыҙ ирланд мафиозийы    Фрэнк Костелло ролен башҡара.  2013 йылдың сентябрендә Америка ваҡытлы матбуғат баҫмаларында Николсондың  актёрлыҡ  карьераһын тамамлауын иғлан итеүе  тураһында хәбәр итә. Сәбәбе  — хәтере насарланыу; актёр, имеш,  персонаждарының репликаларын   ятлай алмай, тип яҙа улар<ref>{{citeweb|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2411351/Has-Jack-Nicholson-given-Hollywood-Movie-legend-retires-acting-suffers-memory-loss.html|title=Has Jack Nicholson given up Hollywood? Movie legend 'retires from acting after he suffers from memory loss'|publisher=''Daily Mail''|author=Джейд Уоткинс.|date=4 сентября 2013|lang=en|accessdate=2013-9-4}}</ref>. Тиҙҙән был хәбәр кире ҡағыла һәм «100 % менән ялған» тип баһалана.  == Шәхси тормошо == Николсон ике меңдән ашыу ҡатын-ҡыҙ менән бәйләнешкә инеүе тураһында белдерә. Актёр бер тапҡыр ғына өйләнгән. Уның төрлө ҡатындарҙан биш балаһы бар.   Балалары: * Дженнифер Николсон ([[1963 йыл|1963]]) — элекке ҡатыны Сандра Найттан ''(никахтары 1962 йылдың 17 июненән 1968 йылдың 8 авгусына тиклем дауам итә);'' * Калеб Годдард (1970) — «Биш еңел пьеса» фильмында бергә уйнаған Сьюзан Анспачтан  (Николсондың атайлығы раҫланмаған); * Хани Холлман (1981) — дат моделе Винни Холлмандан'';'' * Лорейн Николсон (1990) һәм Рэймонд Николсон (1992) — Ребекка Бруссардтан. Беверли-Хиллздағы Маллһолланд Драйвта, Николсон йортоноң күршеһендә, бер нисә йыл [[Марлон Брандо]]  йәшәй. Уоррен Битниҙың йорто ла шул тирәлә була. Ахырҙа был урамды «Йүнһеҙ егеттәр урамы» тип йөрөтә башлайҙар. 2004 йылда Брандо вафат булғас, Николсон уның  бунгалоһын 6.1 млн [[АҠШ доллары|долларғ]]а һатып ала<ref>[http://www.imdb.com/news/wenn/2006-08-09#celeb10 Movie & TV News — WENN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100512193406/http://www.imdb.com/news/wenn/2006-08-09#celeb10 |date=2010-05-12 }} (9 августа 2006){{ref-en}}(англ.</ref>. [[Файл:Jack_Nicholson_footprint.JPG|слева|мини|Граумандың Ҡытай театрында Николсондың аяҡ һәм ҡул эҙҙәре]] Актёр көнбайыш йолалы [[Католик сиркәүе|католик]] булараҡ тәрбиәләнһә лә, [[1992 йыл]]да Vanity Fair журналына биргән интервьюһында әлеге мәлдә Аллаға ышанмауы хаҡында белдерә. Николсон үҙе аборттарға ҡаршы булһа ла, уларҙы рөхсәт итеү яғында сығыш яһай<ref>[http://www.adherents.com/people/pn/Jack_Nicholson.html The Religious Affiliation of Jack Nicholson great American actor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151009094822/http://www.adherents.com/people/pn/Jack_Nicholson.html |date=2015-10-09 }}{{ref-en}}(англ.</ref>. Ул АҠШ Демократик партияһы яҡлы һәм уның һайлау кампанияларына иғәнәләр индерә <ref>[http://www.isteve.com/2003_Few_Republicans_in_Hollywood.htm Arnold Schwarzenegger a Rare Republican in Hollywood]{{ref-en}}(англ.</ref>. Николсон — Нью-Йорк Янкиз и Лос-Анджелес Лейкерс командаларының көйәрмәне. Һуңғы 25 йылда ул The Forum һәм Staples Center стадиондарында булған бер уйынды ла ҡарамай ҡалдырмаған. Николсондың судьялар менән талашҡан, хатта баскетбол майҙанына йүгереп килеп сыҡҡан осраҡтары ла булған<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3018487.stm Nicholson gets court rage]{{ref-en}}(англ.</ref>. Лейкерстың өйҙәге осрашыуҙарын ҡалдырмауын белгәнлектән, киностудиялар  съёмкалар графигын оманда уйындары исемлеге менән яраштырырға мәжбүр <ref>[http://www.rottentomatoes.com/news/comments/?entryid=222453 Movie News Columns] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090130131742/http://www.rottentomatoes.com/news/comments/?entryid=222453 |date=2009-01-30 }}{{ref-en}}(англ.</ref>. 2004 йылда Николсон, элекке класташтарын шаҡ ҡатырып һәм шатландырып, мәктәп тамамлаусылар осрашыуына (мәктәпте тамамлауға 50 йыл тулыу уңайынан үткәрелгән сараға) килә<ref name="bookbio1">{{cite book|last=McDougal|first=Dennis|title=Five Easy Decades: How Jack Nicholson Became the Biggest Movie Star in Modern Times|publisher=Wiley|year=2007|pages=8, 278|month=October|url=http://www.amazon.com/dp/0471722464|isbn=0-471-72246-4}}</ref>.  Николсондың яратҡан шөғөлдәренең береһе — заманса картиналар һәм [[XX быуат|20 быуат]] картиналарын йыйыу. Актёрҙың иң яратҡан рәссамы — Джек Веттриано<ref>[http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/jack-nicholson-loves-him-the-public-adores-him-his-erotic-art-has-made-him-millions-and-his-posters-outsell-van-gogh-and-star-wars-so-why-is-jack-vettriano-so-bitter-1107992.html Jack Vettriano]</ref>.  [[2011 йыл|2011]] йылда  Джек Николсондың Голливудтағы йорто (ул уны  [[1975 йыл|1975]] йылдан алып ҡуртымға биреп торған була) тулыһынса янып бөтә. Янғын менән 85 янғын һүндереүсе көрәшә, икеһе дауаханаға эләгә<ref>[http://fakty.ua/139698-v-gollivude-sgorel-dom-dzheka-nikolsona-video В Голливуде сгорел дом Джека Николсона]</ref><ref>[http://rus.newsru.ua/rest/11sep2011/nikolsona.html В Голливуде сгорел дом Джека Николсона.]</ref>. == Фильмография == {{ВФильмеВерх}} {{ВФильме|1958|[[Плакса-убийца]]|The Cry Baby Killer|Джимми Уоллес}} {{ВФильме|1960|[[Слишком поздно для любви]]|Too Soon to Love|Бадди}} {{ВСериале|1960||[[Мистер Лаки]]|Mr. Lucky|Мартин}} {{ВФильме|1960|[[Дикая гонка]]|The Wild Ride|Джонни Вэррон}} {{ВФильме|1960|[[Магазинчик ужасов (фильм, 1960)|Магазинчик ужасов]]|The Little Shop of Horrors|Уилбур Форс}} {{ВФильме|1960|[[Стадс Лониган]]|Studs Lonigan|Уири Райлли}} {{ВСериале|1961||[[Истории Уэллс-Фарго]]|Tales of Wells Fargo|Том Уошбёрн}} {{ВСериале|1961||[[Морская охота]]|Sea Hunt|Джон Старк}} {{ВСериале|1961||[[Бронко]]|Bronco|Боб Дулин}} {{ВтФильме|1962|[[Маленькая Эми]]|Little Amy|тренер}} {{ВСериале|1962||[[Гавайский глаз]]|Hawaiian Eye|Тони Морган}} {{ВФильме|1962|[[Заброшенная земля]]|The Broken Land|Уилл Брошес}} {{ВФильме|1963|[[Ворон (фильм, 1963)|Ворон]]|The Raven|Рексфорд Бедлоу}} {{ВФильме|1963|[[Страх (фильм, 1963)|Страх]]|The Terror|лейтенант Андре Дювалье}} {{ВФильме|1964|[[Лейтенант Пулвер]]|Ensign Pulver|Долан}} {{ВФильме|1964|[[Полёт к ярости]]|Flight to Fury|Джей Уикхем}} {{ВФильме|1964|[[В ад с чёрного хода]]|Back Door to Hell|Бёрнетт}} {{ВФильме|1965|[[Побег в никуда (фильм)|Побег в никуда]]|Ride in the Whirlwind|Уэс}} {{ВСериале|1966||[[Доктор Килдаре]]|Dr. Kildare|Джейми Эйнджел}} {{ВФильме|1966|[[Перестрелка (фильм)|Перестрелка]]|The Shooting|Билли Спир}} {{ВСериале|1966||[[Путешествие ко дну моря]]|Voyage to the Bottom of the Sea|член команды; в титрах не указан}} {{ВСериале|1966|1967|[[Шоу Энди Гриффита]]|The Andy Griffith Show|Марвин Дженкинс / мистер Гарланд}} {{ВФильме|1967|[[Резня в день Святого Валентина (фильм)|Резня в день Святого Валентина]]|The St. Valentine's Day Massacre|Гино; в титрах не указан}} {{ВФильме|1967|[[Ангелы ада на колёсах]]|Hells Angels On Wheels|Поэт}} {{ВСериале|1967||[[Пушки Уилла Соннетта]]|The Guns of Will Sonnett|Том Мёрдок}} {{ВФильме|1968|[[Псих-Аут]]|Psych-Out|Стоуни}} {{ВФильме|1968|[[Предводитель (фильм, 1968)|Предводитель]]|Head|кинорежиссёр в ресторане; в титрах не указан}} {{ВФильме|1969|[[Беспечный ездок]]|Easy Rider|Джордж Хэнсон}} {{ВФильме|1970|[[Возмутители спокойствия]]|The Rebel Rousers|Банни}} {{ВФильме|1970|[[В ясный день увидишь вечность]]|On a Clear Day You Can See Forever|Тэд Прингл}} {{ВФильме|1970|[[Пять лёгких пьес]]|Five Easy Pieces|Роберт Эроика Дюпи}} {{ВФильме|1971|[[Познание плоти]]|Carnal Knowledge|Джонатан Фёрст}} {{ВФильме|1971|[[Безопасное место]]|A Safe Place|Митч}} {{ВФильме|1972|[[Король Марвин Гарденс]]|The King of Marvin Gardens|Дэвид Штеблер}} {{ВФильме|1973|[[Последний наряд]]|The Last Detail|Билли Баддаски}} {{ВФильме|1974|[[Китайский квартал (фильм)|Китайский квартал]]|Chinatown|Дж. Дж. «Джейк» Гиттс}} {{ВФильме|1975|[[Профессия: репортёр]]|Professione: Reporter|Дэвид Локк}} {{ВФильме|1975|[[Томми (фильм, 1975)|Томми]]|Tommy|доктор}} {{ВФильме|1975|[[Судьба (фильм, 1975)|Судьба]]|The Fortune|Оскар Салливан / Оскар Дикс}} {{ВФильме|1975|[[Пролетая над гнездом кукушки (фильм)|Пролетая над гнездом кукушки]]|One Flew Over the Cuckoos Nest|[[Рэндл Патрик Макмёрфи]]}} {{ВФильме|1976|[[Излучины Миссури]]|The Missouri Breaks|Том Логан}} {{ВФильме|1976|[[Последний магнат]]|The Last Tycoon|Бриммер}} {{ВФильме|1978|[[Направляясь на юг]]|Goin' South|Генри Ллойд Мун; также режиссёр}} {{ВФильме|1980|[[Сияние (фильм)|Сияние]]|The Shining|Джек Торренс}} {{ВФильме|1981|[[Почтальон всегда звонит дважды (фильм, 1981)|Почтальон всегда звонит дважды]]|The Postman Always Rings Twice|Фрэнк Чэмберс}} {{ВФильме|1981|[[Рэгтайм (фильм)|Рэгтайм]]|Ragtime|пират на пляже; в титрах не указан}} {{ВФильме|1981|[[Красные (фильм)|Красные]]|Reds|[[О’Нил, Юджин|Юджин О'Нил]]}} {{ВФильме|1982|[[Граница (фильм, 1982)|Граница]]|The Border|Чарли Смит}} {{ВФильме|1983|[[Язык нежности]]|Terms of Endearment|Гарретт Бридлав}} {{ВФильме|1985|[[Честь семьи Прицци]]|Prizzi's Honor|Чарли Партанна}} {{ВФильме|1986|[[Ревность (фильм)|Ревность]]|Heartburn|Марк Форман}} {{ВФильме|1987|[[Иствикские ведьмы (фильм, 1987)|Иствикские ведьмы]]|The Witches of Eastwick|Дэрил ван Хорн}} {{ВФильме|1987|[[Телевизионные новости]]|Broadcast News|Билл Рорич}} {{ВФильме|1987|[[Чертополох (фильм)|Чертополох]]|Ironweed|Фрэнсис Фелан}} {{ВФильме|1989|[[Бэтмен (фильм, 1989)|Бэтмен]]|Batman|[[Джокер (DC Comics)|Джокер]] / Джек Напьер}} {{ВФильме|1990|[[Два Джейка]]|The Two Jakes|Дж. Дж. «Джейк» Гиттс; также режиссёр}} {{ВФильме|1992|[[Людские неприятности (фильм)|Людские неприятности]]|Man Trouble|Юджин Эрл Экслайн / Гарри Блисс}} {{ВФильме|1992|[[Несколько хороших парней]]|A Few Good Men|полковник Натан Р. Джессеп}} {{ВФильме|1992|[[Хоффа (фильм)|Хоффа]]|Hoffa|Джеймс Р. «Джимми» Хоффа}} {{ВФильме|1994|[[Волк (фильм, 1994)|Волк]]|Wolf|Уилл Рэнделл}} {{ВФильме|1995|[[Постовой на перекрёстке]]|The Crossing Guard|Фредди Гейл}} {{ВФильме|1996|[[Кровь и вино]]|Blood and Wine|Алекс Гейтс}} {{ВФильме|1996|[[Вечерняя звезда (фильм)|Вечерняя звезда]]|The Evening Star|Гарретт Бридлав}} {{ВФильме|1996|[[Марс атакует!]]|Mars Attacks!|президент Джеймс Дэйл / Арт Лэнд}} {{ВФильме|1997|[[Лучше не бывает]]|As Good as It Gets|Мелвин Юдолл}} {{ВФильме|2001|[[Обещание (фильм, 2001)|Обещание]]|The Pledge|Джерри Блэк}} {{ВФильме|2002|[[О Шмидте]]|About Schmidt|Уоррен Шмидт}} {{ВФильме|2003|[[Управление гневом]]|Anger Management|доктор Бадди Райделл}} {{ВФильме|2003|[[Любовь по правилам и без]]|Something's Gotta Give|Гарри Сэнборн}} {{ВФильме|2006|[[Отступники]]|The Departed|Фрэнсис «Фрэнк» Костелло}} {{ВФильме|2007|[[Пока не сыграл в ящик]]|The Bucket List|Эдвард Коул}} {{ВФильме|2010|[[Как знать...]]|How Do You Know?|Чарльз}} {{ВФильмеНиз}} == Награды и номинации == Николсон номинировался на премии за лучшую роль (главную или второго плана) в пяти разных десятилетиях: 1960-х, 1970-х, 1980-х, 1990-х и 2000-х. Единственный актёр, достигший аналогичного — [[Майкл Кейн]]. С 12-ю номинациями на Оскар (8 за лучшую главную роль и 4 за роль второго плана), Николсон является самым номинированным актёром за всю историю киноакадемии. С 3-мя завоёванными премиями он находится на одной ступени с Уолтером Бреннаном и [[Дэй-Льюис Дэниел|Дэниелом Дэй-Льюисом]] по наибольшему количеству наград за актёрскую работу среди мужчин (но, в отличие от Николсона, Бреннан все свои премии завоевал за роли второго плана). {| class="wikitable" style="font-size: 100%; margin-bottom: 10px;" ! Награда ! Год ! Категория ! Фильм ! Результат |- | rowspan="12" |[[Оскар (кинопремия)|Оскар]] |1970 |Лучшая мужская роль второго плана |Беспечный ездок |{{Номинация}} |- |1971 |Лучшая мужская роль |Пять лёгких пьес |{{Номинация}} |- |1974 |Лучшая мужская роль |Последний наряд |{{Номинация}} |- |1975 |Лучшая мужская роль |Китайский квартал |{{Номинация}} |- |1976 |Лучшая мужская роль |Пролетая над гнездом кукушки |{{Победа}} |- |1982 |Лучшая мужская роль второго плана |Красные |{{Номинация}} |- |1984 |Лучшая мужская роль второго плана |Язык нежности |{{Победа}} |- |1986 |Лучшая мужская роль |Честь семьи Прицци |{{Номинация}} |- |1988 |Лучшая мужская роль |Чертополох |{{Номинация}} |- |1993 |Лучшая мужская роль второго плана |Несколько хороших парней |{{Номинация}} |- |1998 |Лучшая мужская роль |Лучше не бывает |{{Победа}} |- |2003 |Лучшая мужская роль |О Шмидте |{{Номинация}} |- | rowspan="7" |BAFTA |1970 |Лучшая мужская роль второго плана |Беспечный ездок |{{Номинация}} |- |1975 |Лучшая мужская роль |Последний наряд/Китайский квартал |{{Победа}} |- |1977 |Лучшая мужская роль |Пролетая над гнездом кукушки |{{Победа}} |- |1983 |Лучшая мужская роль второго плана |Красные |{{Победа}} |- |1990 |Лучшая мужская роль второго плана |Бэтмен |{{Номинация}} |- |2003 |Лучшая мужская роль |О Шмидте |{{Номинация}} |- |2007 |Лучшая мужская роль второго плана |Отступники |{{Номинация}} |- | rowspan="18" |[[Алтын глобус|Золотой глобус]] |1970 |Лучшая мужская роль второго плана |Беспечный ездок |{{Номинация}} |- |1971 |Лучшая мужская роль в драме |Пять лёгких пьес |{{Номинация}} |- |1972 |Лучшая мужская роль в драме |Познание плоти |{{Номинация}} |- |1974 |Лучшая мужская роль в драме |Последний наряд |{{Номинация}} |- |1975 |Лучшая мужская роль в драме |Китайский квартал |{{Победа}} |- |1976 |Лучшая мужская роль в драме |Пролетая над гнездом кукушки |{{Победа}} |- |1982 |Лучшая мужская роль второго плана |Красные |{{Номинация}} |- |1984 |Лучшая мужская роль второго плана |Язык нежности |{{Победа}} |- |1986 |Лучшая мужская роль в комедии или мюзикле |Честь семьи Прицци |{{Победа}} |- |1988 |Лучшая мужская роль в драме |Чертополох |{{Номинация}} |- |1990 |Лучшая мужская роль в комедии или мюзикле |Бэтмен |{{Номинация}} |- | rowspan="2" |1993 |Лучшая мужская роль второго плана |Несколько хороших парней |{{Номинация}} |- |Лучшая мужская роль в драме |Хоффа |{{Номинация}} |- |1998 |Лучшая мужская роль в комедии или мюзикле |Лучше не бывает |{{Победа}} |- |1999 |''Премия Сесиля Б. Де Милля'' |{{Победа}} |- |2003 |Лучшая мужская роль в драме |О Шмидте |{{Победа}} |- |2004 |Лучшая мужская роль в комедии или мюзикле |Любовь по правилам и без |{{Номинация}} |- |2007 |Лучшая мужская роль второго плана |Отступники |{{Номинация}} |- | rowspan="2" |Премия Гильдии киноактёров США |1998 |Лучшая мужская роль |Лучше не бывает |{{Победа}} |- |2003 |Лучшая мужская роль |О Шмидте |{{Номинация}} |} == Иҫкәрмәләр == {{примечания|4}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Деннис Макдугал|издательство=John Wiley & Sons|год=2008}} == Һылтанмалар == * {{IMDb name|id=0000197|name=Джек Николсон}}(инг.)<span id="cxmwA7I" tabindex="0"> </span>''[[:ru:Internet Movie Database|Internet Movie Database]]''<span id="cxmwA7I" tabindex="0"> сайтта</span> * [http://www.peoples.ru/art/cinema/actor/nicholson/ Джек Николсон на сайте www.peoples.ru]{{Ref-ru}}(рус.) * [http://www.jack-nicholson.info Jack Nicholson Online]{{Ref-en}}(инг.) * [http://www.edu.of.ru/attach/17/43284.doc Федоров А. В. Магия Джека Николсона // Видео-Асс экспресс. 1993.] [http://www.edu.of.ru/attach/17/43284.doc N 22. С.10-15.] * [http://mirovoekino.ru/znamn.php?id=2/ Биография, фото и фильмы Джека Николсона на mirovoekino.ru] [[Категория:XX быуат актёрҙары]] [[Категория:АҠШ актёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]] [[Категория:АҠШ телевидениеһы актёрҙары]] [[Категория:АҠШ кинопродюсерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса кинопродюсерҙар]] [[Категория:АҠШ кинорежиссёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар]] [[Категория:BAFTA премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Грэмми» премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Алтын глобус» премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Оскар» премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Сатурн» премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Юлдаш» премияһы лауреаттары]] [[Категория:АҠШ Киноактёрҙар гильдияһы премияһы лауреаттары]] [[Категория:Сесил Б. Де Милль премияһы лауреаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:22 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:1937 йылда тыуғандар]] [[Категория:АҠШ сценаристары]] [[Категория:Алфавит буйынса сценаристар]] [[Категория:Канн кинофестивалендә иң яҡшы ирҙәр роле призын алыусылар]] 3g0fupxju5lnfqqdi5u9lenitt1ha9q Арнольд Шварценеггер 0 114987 1302631 1275742 2026-08-11T20:39:18Z InternetArchiveBot 31336 Add 7 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302631 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель2 | имя = Арнольд Шварценеггер | оригинал имени = {{lang-de|Arnold Schwarzenegger}} | изображение = Arnold Schwarzenegger February 2015.jpg | ширина = 250px | описание изображения = Арнольд Шварценеггер 2015 йылда | должность = Калифорния губернаторы | порядок = | флаг = Flag of the Governor of California.svg | периодначало = 17 ноябрь 2003 | периодконец = 3 ғинуар 2011 | вице-губернатор = [[:en:Cruz Bustamante|Круз Бастамант]]<br>[[:en:Mona Pasquil|Мона Пэскуил]], и.о.<br>[[:en:John Garamendi|Джон Гараменди]]<br>[[:en:Abel Maldonado|Абель Мальдонадо]] | предшественник = [[:en:Gray Davis|Грэй Дэвис]] | преемник = Джерри Браун | вероисповедание = Католик | место рождения = [[Австрия]]ның Штирия ере, Грац ҡалаһы янындағы Таль-бай-Грац (Таль) ауылы | имя при рождении = Арнольд Алоис Шварценеггер ({{lang-de|Arnold Alois Schwarzenegger}}) | супруга = Мария Шрайвер (1986–2011) | партия = Республика партияһы | деятельность = {{культурист|АҠШ|XX быуат}} (1964–1975, 1980) <br>{{актёр|АҠШ|XX быуат|XXI быуат}}, {{режиссёр|АҠШ телевидениеһә|XX быуат|XXI быуат}}, {{кинопродюсер|АҠШ|XX быуат|XXI быуат}} (1970–хәҙерге ваҡыт) <br>[[сәйәтсе]] (2003-2011) <br>{{бизнесмен|АҠШ||XX быуат|XXI быуат}} | гражданство = {{AUT}}<br>{{USA}} | принадлежность = {{Флагификация|Австрия|армия}} | годы службы = 1 йыл | звание = танктың механик-водителе | род войск = | сражения = | награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Командорский Крест 1 степени ордена Почёта за Заслуги перед Австрией}}{{!!}}{{Кавалер ордена Почётного легиона}} {{!}}} | автограф = Arnold Schwarzenegger Signature.svg | сайт = {{url|schwarzenegger.com}} }} '''Арнольд Шварценеггер''' ({{lang-de|Arnold Alois Schwarzenegger}}; [[30 июль]] [[1947 йыл]]) — [[Америка Ҡушма Штаттары|Америка]] культурисы, актёр һәм эшҡыуар, сәйәсмән. 2003—2011 йылдарҙа [[Калифорния]] губернаторы. Бодибилдинг буйынса бер нисә премияға эйә, шул иҫәптән ете тапҡыр «Мистер Олимпия» була. «Арнольд Классик» бәйгеһен ойоштороусы. == Биографияһы == Арнольд Алоис Шварценеггер 1947 йылдың 30 июлендә [[Австрия]]ның Штирия ерендәге Грац ҡалаһынан алыҫ түгел Таль ауылында тыуған. Актёр булараҡ, бихисап фильмдарҙа төп ролдәрҙе башҡара: «Геркулес Нью-Йоркта» (1970), «Ас көйө ҡал» (1976), «Конан-варвар» (1982), «Конан-емереүсе» (1984), «Терминатор» (1984), «Ерән Соня» (1985), «Коммандо» (1985), «Килешеүһеҙ» (1986), «Йыртҡыс» (1987), «Йүгереүсе кеше» (1987), «Ҡыҙыл томра» (1988), «Игеҙәктәр» (1988), «Барыһын дә иҫкә төшөрөргә» (1990), «Балалар баҡсаһы полисмены»(1990), «Терминатор 2: Ҡиәмәт көнө» (1991), «Һуңғы киногерой» (1993), «Дөрөҫ ялған» (1994), «Джуниор» (1994), «Юйыусы» (1996), «Раштыуаға бүләк» (1996), «Бэтмен һәм Робин» (1997), «Терминатор 3: машиналар ихтилалы» (2003), «Геройҙың кире ҡайтыуы» (2013) һ.б. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{cite book|last=Schwarzenegger|first=Arnold|title=Arnold: Developing a Mr. Universe Physique|year=1977|publisher=Schwarzenegger}} * — {{cite book|author=with Douglas Kent Hall|title=Arnold: The Education of a Bodybuilder|year=1977|publisher=Simon & Schuster|location=New York|isbn=0-671-22879-X}} * — {{cite book|author=with Bill Dobbins (photographer)|title=Arnold's Bodybuilding for Men|url=https://archive.org/details/arnoldsbodybuild00schw|year=1981|publisher=Simon & Schuster|location=New York|isbn=0-671-25613-0}} * Andrews Nigel. True Myths: The Life and Times of Arnold Schwarznegger. 1995. — ISBN 5-7027-0323-5. * — {{cite book|author=with Bill Dobbins|title=The New Encyclopedia of Modern Bodybuilding (Новая энциклопедия бодибилдинга)|year=1998|edition=rev. ed.|publisher=Simon & Schuster|location=New York|isbn=0-684-84374-9}} * {{cite book|last=Zannos|first=Susan|title=Arnold Schwarzenegger|url=https://archive.org/details/arnoldschwarzene00zann|year=2000|publisher=Mitchell Lane|location=Childs, Md.|isbn=1-883845-95-5}} * {{cite book|last=Andrews|first=Nigel|title=True Myths: The Life and Times of Arnold Schwarzenegger: From Pumping Iron to Governor of California|url=https://archive.org/details/truemythslifetim0000andr|year=2003|edition=rev. ed.|publisher=Bloomsbury|location=New York|isbn=1-58234-465-5}} * {{cite book|last=Blitz|first=Michael|coauthors=and Louise Krasniewicz|title=Why Arnold Matters: The Rise of a Cultural Icon|url=https://archive.org/details/whyarnoldmatters0000blit|year=2004|publisher=Basic Books|location=New York|isbn=0-465-03752-6}} * {{cite book|last=Borowitz|first=Andy|authorlink=Andy Borowitz|title=Governor Arnold: A Photodiary of His First 100 Days in Office|url=https://archive.org/details/governorarnoldph0000boro|year=2004|publisher=Simon & Schuster|location=New York|isbn=0-7432-6266-2}} * {{cite book|last=Brandon|first=Karen|title=Arnold Schwarzenegger|url=https://archive.org/details/arnoldschwarzene00bran|year=2004|publisher=Lucent Books|location=San Diego|isbn=1-59018-539-0}} * {{cite book|last=Sexton|first=Colleen A.|title=Arnold Schwarzenegger|url=https://archive.org/details/arnoldschwarzene0000sext_q0w6|year=2005|publisher=Lerner Publications|location=Minneapolis|isbn=0-8225-1634-9}} * {{cite book|last=Saunders|first=Dave|title=«Arnie»: Schwarzenegger and the Movies|year=2008|publisher=I. B. Tauris|location=London}} == Һылтанмалар == {{навигация|Тема=Арнольд Шварценеггер}} * {{Официальный сайт|schwarzenegger.com|Арнольда Шварценеггера}}{{ref-en}} * [http://www.arnieslife.com Музей Арнольда Шварценеггера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150407143037/http://www.arnieslife.com/ |date=2015-04-07 }}{{ref-de}} qapch28xuybr1ufxcnj17x17dkdj0zf Дорошенко Николай Александрович 0 115702 1302522 1052673 2026-08-11T19:02:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302522 wikitext text/x-wiki {{Архитектор |имя = Дорошенко Николай Александрович |оригинал имени = Николай Александрович Дорошенко |изображение = Doroshenko_NA.jpg |ширина = 200px |описание изображения = |имя при рождении = |подданство = |гражданство = {{Рәсәй империяһы}} |дата рождения = 5.05.1857 |место рождения = [[Сумы]],<br /> [[Харьков губернаһы]],<br /> [[Рәсәй империяһы]] |дата смерти = 1898 |место смерти = [[Дондағы Ростов]],<br /> [[Рәсәй империяһы]] |учёба = |работал в городах = |стиль = |важнейшие постройки = |градостроительные проекты = |реставрация памятников = |нереализованные проекты = |научные труды = |награды = |викисклад = }} '''Дорошенко Николай Александрович''' ([[5 май]] [[1857 йыл]] — [[1898 йыл]]) — [[Рәсәй]] архитекторы. == Биографияһы == Николай Александрович Дорошенко 1857 йылдың 5 майында Харьков губернаһының Сумы ҡалаһында статский советник, дворян ғаиләһендә тыуған. [[1898 йыл|1898 йылда]] вафат булған. [[Рәсәй]] архитекторы. [[Петербург|Петербургта]] йәшәгән, унда Икенсе гимназияны тамамлаған. [[1876]]—[[1882 йыл]]дарҙа [[Санкт-Петербург]] Төҙөлөш училищеһын тамамлай. Унан һуң Петербургта эшләй. [[1885 йыл]]да [[Дондағы Ростов]]ҡа күсеп килә һәм башта ҡаланың бәләкәй архитекторы булып, ә [[1887 йыл]]дан — өлкән архитекторы булып эшләй. Үҙ һөнәри эшсәнлеген Николай Дорошенко ҡала сауҙагәрҙәре һәм эшҡыуарҙары өсөн йорттар һәм айырым утар йорттарын нәфис стилдә төҙөүҙән башлап ебәргән. Шуларҙың иң билдәлеләре : Н. Ф. Солодов (Гәзит тыҡрығы, 47) йорто ; С. Великанова утар йорто (хәҙерге Серафимович урамы, 15), И. В. Кащенко йорто (хәҙерге Чехов урамы, 41)<ref>{{Cite web|title=Дорошенко Николай Александрович Дондағы Ростов ҡалаһының баш архитекторы|url=http://www.donvrem.dermartology.ru/Files/article/m19/2/art.aspx?art_id=371|publisher=www.donvrem.dermartology.ru|accessdate=2017-02-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170212172253/http://www.donvrem.dermartology.ru/Files/article/m19/2/art.aspx?art_id=371 |date=2017-02-12 }}</ref>. 1890-сы йылдар башынан Николай Дорошенко ҡаланың баш архитекторы вазифаһын үтәгән. Һуңыраҡ ул йорттар проекттарын ғәмәлгә ашырған һәм ҡалалағы Музей һәм Дума торған юл урамында китапхана (1893), клуб бинаһы — Ҡала баҡсаһындағы Ротонда (1893) хәҙер емерелгән, ирҙәр һәм ҡатын-кыҙҙар гимназиялары, Яңы һәм Затемерницкий ерлектәрендәге (1893-96) йорттарҙы ҡарап төҙөткән. Шул уҡ осорҙа Николай Дорошенко Дмитриев ҡәлғәһе ҡалдыҡтары өҫтөндә һалынған Коммерция клубы (хәҙерге Беренсе Май паркы) мемориаль беседкаһын проектлаштырған. Замандаштары раҫлауынса, ул Петропавловский сиркәүенең [[1899 йыл]]дың яҙында изгеләндерелгән богадельняһы проектының да авторы. Ҡаланың баш архитектор вазифаһын башҡарған осорҙа ул шәхси практика менән дә булышҡан. Дорошенко проекты буйынса 1897-98 йылдарҙа Домбровскийҙың утар йорто (хәҙер Пушкин урамындағы 119-сы йортта төҫлө сәнғәт музейы), С. Чернованың (Оло Баҡса урамы, 27) йорто, Мәскәү урамындағы өс ҡатлы табыш йорто (хәҙерге Мәскәү урамы, 72) төҙөлгән. Ҡала башлығы А. М. Байков заказы буйынса Пятигорскиҙағы Лермонтов һәйкәле янындағы сквер проектын ([[1886 йыл]]) һәм Ессентукиҙағы Пантелеймон сиркәүе ([[1887 йыл]]) проектын да Дорошенко эшләгән. Дондағы Ростовта һөҙөмтәле эшләп, архитектор кирбес эклектика стиленә рус стиле элементтарын ҡатнаштырып бик күп ҡоролмалар төҙөткән. Үҙ проекттарын төҙөгәндә Николай Дорошенко "академия стилендәге " [[ренессанс]], [[классицизм]], [[барокко]] формаларына һәм мотивтарына ҙур иғтибар иткән . Уның хәҙерге заманда һаҡланып ҡалған архитектура эштәре Ростов ҡалаһының архитектура ҡомартҡылары иҫәбендә. Актив ижади эшсәнлеге [[1898 йыл]]дың аҙағында ваҡытһыҙ үлеп китеүе арҡаһында туҡталып ҡалған<ref>[http://www.donvrem.dspl.ru/Files/article/m19/2/art.aspx?art_id=371 ГОРОДСКОЙ АРХИТЕКТОР НИКОЛАЙ ДОРОШЕНКО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305223429/http://www.donvrem.dspl.ru/Files/article/m19/2/art.aspx?art_id=371 |date=2016-03-05 }}</ref>. Дорошенконы ерләү сығымдарын Ҡала Думаһы үҙ өҫтөнә алған. [[1899 йыл]]дың ғинуарында һуң уның тол ҡатыны иренең эшләгән эштәре өсөн хаҡ түләүҙе һорап ҡала Думаһына мөрәжәғәт иткән. Был хатты тикшереү ултырышында ун дүрт йыл буйы бергә эшләү дәүерендә архитекторҙың хеҙмәттәрен яҡшы белгән В. Т. Севастьянов, П. Ф. Горбачев, С. А. Богуславский һәм башҡалар ҡала иҫәбенән Анна Алексеевна Дорошенкоға 1800 һум аҡса бирергә , [[1899 йыл]]дан башлап Дорошенконың улына балиғ булғансы тәрбиәләү өсөн һәр йыл һайын 450-шәр һум аҡса бирергә ҡарар ҡабул иткәндәр. == Билдәле проекттары == * Врангель йорто — Дондағы Ростов, Гәзит тыҡрығы, 8. * А. П. Петров йорто — Дондағы Ростов, Пушкин урамы, 115. * Великанова утар йорто — Дондағы Ростов, Серафимович урамы, 15. * Скорбященская церковь (һүтелгән) — Дондағы Ростов. * [[Маргарита Чернова йорто]] — Дондағы Ростов, Оло Баҡса урамы һәм Халтурин тыҡрығы<ref>''Волошинова В.'' [http://www.7c.ru/archive/4355.html Черновой утар йорто]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Етенсе баш ҡала. — 2006. — 19 ноябрь.</ref>: <center class=""></gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://old.behtau.net/zdor.php Николай Дорошенко на сайте «Архитектура старого Пятигорска»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110623114421/http://old.behtau.net/zdor.php |date=2011-06-23 }} * [http://www.kmvline.ru/arch/b_117.php Зодчие старого Пятигорска] [[Категория:Алфавит буйынса архитекторҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1857 йылда тыуғандар]] [[Категория:1898 йылда вафат булғандар]] 71f8wx56x9df16o9phkpum4o4bt86fx Албанияла дин 0 117955 1302470 1181875 2026-08-11T18:18:37Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302470 wikitext text/x-wiki [[Файл:LEAD_MOSQUE_IN_DOWNTOWN_BERAT,_ALBANIA.jpg|мини|294x294пкс| Бератта «Ҡурғаш мәсет», Албанияның мәҙәни һәйкәле (XVI быуат)]] [[Албания]] Республикаһы — рәсми дине булмаған донъяуи дәүләт. Илдең конституцияһы дин тотоу азатлығын һәм дини общиналарҙың тиңлеген гарантиялай, "выждан һәм дин мәсьәләләрен"дә дәүләт тарафынан нейтраллек һаҡлауҙы иғлан иткән. Дәүләт һәм дини общиналар араһындағы мөнәсәбәттәр Мәҙәниәт, туризм, спорт һәм йәштәр эше буйынса министрлыҡ ҡарамағындағы Дәүләт комитеты тарафынан көйләнә. [[2002 йыл]]да Албания хөкүмәте сиркәү һәм дәүләт араһындағы мөнәсәбәттәрҙе көйләү өсөн [[Католик сиркәүе|Рим-католик сиркәүе]] менән ике яҡлы килешеү төҙөй. 2008 йылда бындай килешеү православие сиркәүе, мосолман һәм бекташтар общиналары менән төҙөлә. 2010 йыл Албания ''Инжил туғанлыҡ'' — албан протестанттарының сатырлылар ойошмаһы. Албания, [[Косово Республикаһы]] тарафынан өлөшләтә танылыу менән бер рәттән, Европала мосолман халҡы өҫтөнлөк иткән берҙән-бер ил һанала. Албания халҡының яҡынса 63—64 % — [[Ислам|мосолман]]; [[Христианлыҡ|христиан]] динен<ref name="encyc">{{книга|автор=[[Мелтон, Джон Гордон|J. Gordon Melton]]|часть=Albania|заглавие=Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices|ответственный=[[Мелтон, Джон Гордон|J. Gordon Melton]], Martin Baumann|место=Oxford, England|издательство=ABC CLIO|год=2010|страниц=3200|страницы=61-65|isbn=1-57607-223-1}}</ref> 31—32 % халыҡ тота<ref name="arda">{{cite web|url=http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_3_2.asp|title=Albania - Religious Adherents, 2010|author=|date=|work=|publisher=The Association of Religion Data Archives|accessdate=2014-03-21|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428223329/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_3_2.asp |date=2014-04-28 }}</ref>; 5—6 % әле динһеҙ. Дөйөм халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, түбәндәге осраҡтарҙа дин албандар: мосолман — 58 %; христиан — 17 %<ref name="census">{{cite web|url=http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf|title=Resident population by religious affiliation|author=|date=|work=POPULATION AND HOUSING CENSUS 2011|publisher=Instituti i Statistikave - Tiranë|accessdate=2014-03-21|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630084756/http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf |date=2017-06-30 }}</ref>. Әммә ысынбарлыҡты сағылдырған мәғлүмәт аҙағына тиклем иҫәпле түгел, сөнки тикшерелеүгә эләгеүселәрҙең 20 % дини сығышы тураһында һорауҙарға яуап биреүҙән баш тарта. Шулай уҡ ҡайһы бер дин әһелдәре халыҡ иҫәбен алыуға бойкот иғлан итергә саҡыра, йә булмаһа, уның һөҙөмтәләрен бәхәсле тип таба<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2012&dlid=208282#wrapper|title=International Religious Freedom Report for 2012 Albania|author=|date=|work=|publisher=Bureau of Democracy, Human Rights and Labor|accessdate=2014-03-21|lang=en}}</ref>. == Тарихи күҙәтеү == [[Файл:Labova_e_Kryqit3.jpg|мини|200x200пкс| Либоховала православие сиркәүе (XII быуат)]] Тәүге [[Христианлыҡ|насраниҙар]] общинаһы б. э. 58-се йылында хәҙерге Албания ерҙәрендәге Дурреста барлыҡҡа килгән. 1054 йылда христиан сиркәүенең бүленеүе һөҙөмтәһендә көньяҡ Албания Константинополь менән бәйләнеште һаҡлай, илдең төньяҡ өлөшө Рим юрисдикцияһы бойһона. [[XV быуат]] уртаһында Албанияны Ғосман империяһы баҫып ала; европа халыҡтары араһынан албандар, беренсе булып, исламды ҡабул итә. Уның сәбәптәре бер нисә — төрөк прозелитизмы, православие тәьҫирендәге күрше илдәрҙең албандарға ҡаршы эшмәкәрлегенә яуап һәм исламды ҡабул итеүселәргә ҡарата иҡтисади преференциялар. XVIII быуатта Албанияла суфыйҙарҙың бекташи хәрәкәте киң тарала. XIX быуаттың икенсе яртыһынан Албанияла протестанттарҙың ''Албания Инжил сиркәүе'' эшләй. XIX быуат аҙағы — XX быуат башында албан православие вәкилдәренең милли сиркәү өсөн башлаған эшмәкәрлеге Албан православие сиркәүен төҙөтөү менән тамамлана.1900 йылда православиенан католиктарға күсеүсе священник Георг Германос грек католик общинаһын булдыра һәм был община һуңынан Албан грек католик сиркәүенәсә үҫешә. Икенсе бөтә донъя һуғышынан Албания хөкүмәтенә коммунистар килгәндән һуң, дингә ҡаршы эҙәрлекләүҙәр башлана. 1967 йылда [[Әнүәр Ходжа]] тарафынан ниндәй ҙә булһа дини эшмәкәрлек тыйыла һәм Албания беренсе атеистик дәүләт тип иғлан ителә. Илдә йөҙләгән ғибәҙәтханалар ябыла; төрлө конфессияларҙан йөҙәрләгән дин әһелдәре атыуға хөкөм ителә һәм төрмәләргә ебәрелә. 1980 йылдар аҙағында илде демократлаштырыу һөҙөмтәһендә, Албанияла ҡорамдар тергеҙелеп, дини өлкәлә яңы хәрәкәт башлана. 1990-сы йылдарҙа төрлө илдәрҙән килгән протестант миссионерҙары, бахай, Йәхвә Шаһиттары һәм мормон тәғлимәттәрен таратыусылар күбәйә. == Ислам == [[Файл:Bektashi_center_Vlora.jpg|мини|180x180пкс|Бекташтар үҙәге, Влера]] [[2010 йыл]]да албан мосолмандары халыҡтың 63 — 64 % тәшкил итә. Pew Research Center тикшеренеүҙәр үҙәге мәғлүмәттәре буйынса, был һан 82,1 % күрһәтә<ref>{{cite web|url=http://www.pewforum.org/files/2011/01/FutureGlobalMuslimPopulation-WebPDF-Feb10.pdf|title=The Future of the Global Muslim Population|author=|date=January 2011|work=|publisher=Pew Research Center|accessdate=2014-03-07|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140211123722/http://www.pewforum.org/files/2011/01/FutureGlobalMuslimPopulation-WebPDF-Feb10.pdf |date=2014-02-11 }}</ref>. Ислам динен албандар, шулай уҡ, илдә йәшәүсе ғәрәптәр һәм мысыр халҡы тота. Мосолмандар бөтә ил буйынса таралған, әммә уларҙың күберәге илдең төньяғында һәм үҙәгендә ойошоп йәшәй. Мосолмандарҙың күпселеген хәнәфит мәҙһәбендәге сөнниләр тәшкил итә. Албан халҡының 20 % — суфыйҙарҙың бекташ хәрәкәтен һайлаусылар; Албания донъя буйынса ошо конфессияны тотоусыларҙың үҙәге булып тора. 1934 йылдан алып, Албанияның эре ҡалаларында Әхмәҙиә мосолман общинаһы тәғлимәтен таратыусылар эшмәкәрлеге киң йәйелә<ref name="around_the_world_14">{{Cite book|year=2008|title=Ahmadiyya Mosques Around the World: A Pictorial Presentation|url=https://archive.org/details/ahmadiyyamuslimm0000unse|publisher=Khilafat Centenary Edition; The Ahmadiyya Muslim Community|page=[https://archive.org/details/ahmadiyyamuslimm0000unse/page/14 14]|isbn=978-1-882494-51-4}}</ref>. Был община Албанияның иң ҙур мәсеттәренең береһе — Тирандағы «Бәйтүл Әүүәл» мәсетенә хужа<ref name="around_the_world_33">"Ahmadiyya Muslim Mosques Around the World, pg. 33</ref>. Албания Европала [[Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы]]на инеүсе берҙән-бер ил булып һанала. == Насраниҙар == 2010 йылдағы күрһәткес буйынса, Албания насраниҙары халыҡтың 31—32 % тәшкил итә. (Pew Research Center мәғлүмәттәре буйынса — 18 %<ref name="pew">{{Cite web|title=Christian Population as Percentages of Total Population by Country|url=http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php|lang=en|publisher=Pew Research Center|date=January 2011|accessdate=2014-03-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107191939/http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php |date=2012-01-07 }}(инг.)<span id="cxmwlg" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwlg" tabindex="0"> Pew Research Center</span>&#x20;<span id="cxmwlg" tabindex="0">(January 2011).</span>&#x20;<small id="cxmwlg" tabindex="0">21 март 2014 тикшерелгән.</small></ref>). Был динде [[албандар]]ҙың бер өлөшө, шулай уҡ македондар, арумындар, итальяндар, черногорҙар, гректар һәм [[сербтар]] тота. «Диндәр энциклопедияһы» баһаһы буйынса, католиктарҙың өлөшөнә Албания халҡының 15,1 % тап килә (Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәрендә — 10 %). Уларҙың күпселеге — латин йолаларын үтәүселәр, яҡынса 3850 албан гректары Албан грек католик сиркәүенә<ref>{{Cite web|title=On Littleness and Liturgy (A Meditation on Anglicanorum Coetibus and Related Matters by Author Claudio Salvucci)|url=http://www.newliturgicalmovement.org/2010/11/on-littleness-and-liturgy-meditation-on.html#.Uy8jaqKT7GA|author=Shawn Tribe|lang=en|publisher=New Liturgical Movement|date=2010-11-22|accessdate=2014-03-21}}(инг.)<span id="cxmwng" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwng" tabindex="0"> New Liturgical Movement</span>&#x20;<span id="cxmwng" tabindex="0">(2010-11-22).</span>&#x20;<small id="cxmwng" tabindex="0">21 март 2014 тикшерелгән.</small></ref>тупланған. Католиктар башлыса илдең төньяғында (Шкодер районы) йәшәй. Православие диндарҙарының өлөшө 14,6 % тип баһалана (Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса — 6,75 %). Улар күберәк илдең [[Греция]] менән сиктәш көньяғында тупланған. Православие динендәгеләрҙең күпселеге Албан православие сиркәүенә ҡарай. Илдә шулай уҡ Македония православие сиркәүе һәм грек-старостильниктар мәхәлләләре лә бар. Диндарҙар һанының 20 меңе — протестант динен тотоусылар.<ref>{{Китап|часть=Albania|заглавие=Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices|ответственный=[[Мелтон, Джон Гордон|J. Gordon Melton]], Martin Baumann|место=Oxford, England|издательство=ABC CLIO|год=2002|pages=16-17|allpages=875|isbn=1-57607-223-1}}</ref><ref name="Barrett">{{Китап|автор=David B. Barrett, George T. Kurian, Todd M. Johnson|часть=Albania|заглавие=World Christian Encyclopedia|издание=2-е изд.|место=New York|издательство=Oxford University Press, Inc.|год=2001|pages=51|allpages=876|volume=I|isbn=9780195079630}}</ref>. Уларҙың яртыһынан ашыуы — пятидесятниктар (нигеҙҙә, «Ғүмер һүҙе» һәм Илаһтың Ассамблеяһы общинаһыныҡылар). Шулай уҡ илдә [[Баптизм|баптистар]], адвентист, плимут туғандар һ. б. төркөмдәр эшмәкәрлеге тарала бара. [[1922 йыл]]дан башлап Албанияла Йәхвә шаһиттары (6 мең), 1991 йыл — һуңғы изге көндәрҙә ҡотҡарыусы Ғайса сиркәүе (2,3 мең). [[Файл:Rite_in_the_Synagogue.jpg|мини|174x174пкс|Албан синагогаһында ғибәҙәт ]] == Башҡа төркөмдәр == Албаниялағы йәһүдтәр тураһындағы тәүге мәғлүмәт VII быуатҡа ҡарай. XVI быуатта Албанияға Испания һәм Италиянан йәһүд ҡасҡынсылары күсеп килә. 2010 йылда илдә 300-ләп йәһүд ҡала; әлеге көндә йәһүд синагогалары Тиранда һәм Сарандта эшләй. Албанияла бахайҙар (7 мең<ref>{{Cite web|title=Most Baha'i Nations (2005)|url=http://www.thearda.com/QuickLists/QuickList_40c.asp|lang=en|publisher=The Association of Religion Data Archives|accessdate=2014-03-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100414021730/http://www.thearda.com/QuickLists/QuickList_40c.asp |date=2010-04-14 }}(инг.)<span id="cxmwyg" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwyg" tabindex="0"> The Association of Religion Data Archives.</span>&#x20;<small id="cxmwyg" tabindex="0">7 март 2014 тикшерелгән.</small></ref>) ярайһы ғына ҙур ойошмаға тупланған. «Диндәр энциклопедияһыһы» баһаһы буйынса, атеистар һәм агностиктар рәтендә — Албанияның 5 % халҡы. == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|2}} == Һылтанмалар == {{навигация}} {{Европа по темам 2|дин|Дин|цвет=Албания}} [[Категория:Албанияла дин]] [[Категория:Илдәр буйынса дин]] lhaxbtvt9d6vlqry9uc76gp00og5i9m Австрия пинчеры 0 118190 1302588 1061563 2026-08-11T20:03:30Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302588 wikitext text/x-wiki {{Порода собаки |name = Австрия пинчеры |image = Pinczer austiacki 678.jpg |image_caption = Австрия пинчеры |height = арлан: 44-50 см<BR> кәнтәй: 42-48 см |weight = 12 - 18 кг |country = [[Австрия]] |year = [[1928]] йыл |fcigroup = 2 |fcisection = 1.1, Pinscher |fcinum = 64 |fcistd = http://www.fci.be/uploaded_files/064A2002_en.doc }} '''Австрия пинчеры ''' ([[Немец теле|нем.]] <span dir="auto" lang="de">Österreichischer Pinscher</span>; FCI № 64) — пинчер тоҡомдарының береһе, [[Австрия]]ла көтөүсе эттәр тоҡомо сифатында, шулай уҡ амбарҙарҙы ҡомаҡтарҙан һаҡлау өсөн сығарылған. Элек айырым «Австрия ҡыҫҡа йөнлө пинчер» тоҡомо булған, әммә ул [[Австрия]] пинчеры менән берәүгә берләшкән. == Тышҡы күренеше == Башҡа көтөүсе эттәр кеүек, [[Австрия]] пинчеры төрлө тышҡы характеристикаға эйә булырға мөмкин, сөнки ул эттәр шоуында ҡатнашыу өсөн түгел, ә хужалыҡта эш өсөн булдырылған<ref name="look">[http://www.oe-pinscher-klub.at/aussehen.htm The Look] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013081014/http://www.oe-pinscher-klub.at/aussehen.htm |date=2007-10-13 }} Austrian Pinscher Club ([//ru.wikipedia.org/wiki/Немецкий_язык нем.]</ref>. Был тоҡом эттәре йыш ҡына йөнөн ҡоя, йөнө төрлө төҫтә була, ғәҙәттә күкрәгендә, томшоғонда һәм ҡойроҡ осонда аҡ билдә була<ref name="FCI-64">[https://web.archive.org/web/20031012105401/http://www.fci.be/uploaded_files/064A2002_en.doc Breed Standard]</ref>. == Тарихы == [[Австрия]] пинчеры айырым тоҡом булып [[1928 йыл]]да, шуның менән бергә [[Австрия]] фермалары эргәһендә табылған иҫке типтағы пинчерҙарҙан сығарылған тип таныла. Был хайуан немец-австрия пинчерҙары һәм урындағы эттәрҙең ҡатышмаһы булып тора<ref name="Clark-Brace">{{Cite book|last=Clark|year=1995|first=Anne Rogers|title=The International Encyclopedia of Dogs|url=https://archive.org/details/internationalenc0000unse_x7g2|publisher=Howell Book House|pages=[https://archive.org/details/internationalenc0000unse_x7g2/page/98 98]|isbn=0-87605-624-9}}</ref>. [[XIX быуат]] аҙағында, фермаларҙа эттәрҙең кәрәге бөткәс, [[Австрия]] пинчерҙары юҡҡа сыға башлай<ref>[http://www.oe-pinscher-klub.at/heute.htm Situation Today from the Austrian Pinscher Club (Klub für österreichische Pinscher) in Austria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013080945/http://www.oe-pinscher-klub.at/heute.htm |date=2007-10-13 }} ([//ru.wikipedia.org/wiki/Немецкий_язык нем.]</ref>. XX быуат башында Эмиль Хаук ([[Немец теле|нем.]]&#x20;Emil Hauck), [[1843 йыл]]да Х. фон Меер тарафынан (H. Meyer von) «һаҙлыҡ эте» тип аталған, урындағы эттәрҙе эҙләй башлай. Ул [[Австрия]] ауылында «һаҙлыҡ этенә» оҡшаған эттәр таба<ref>The History of the Geological Society of London, by Horace Bolingbroke Woodward, pg 79 Longmans, Green and Co publishers, New York, 1908<br /> '''Note''': the ''C. palustris'' idea came from the early days of scientific thinking about animals, and is not and has never been an actual species. </ref><ref name="history">[http://www.oe-pinscher-klub.at/historisch.htm Breed History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013081215/http://www.oe-pinscher-klub.at/historisch.htm |date=2007-10-13 }}</ref>. [[1921 йыл]]да ул, эт тоҡомон билдәләү һәм тергеҙеү, уларҙы башҡа урындағы эттәрҙән айырыу өсөн, етди рәүештә эттәр үрсетеү менән шөғөлләнә башлай. [[Австрия]] эт аҫраусылыҡ клубы тәүге тапҡыр «Kurzhaarpinscher Österreichischer» (урыҫса Австрия ҡыҫҡа йөнлө пинчер) тоҡомо булараҡ [[1928 йыл]]да таный. Тоҡомға исеме уның тоҡомо сыҡҡан урындарҙы билдәләү маҡсатында һәм тоҡомдо ҡаты йөнлө пинчерҙан айырыр өсөн бирелә. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң [[Австрия]] пинчеры вәкилдәре юҡҡа сыҡты тиерлек<ref name="ark">[http://www.arche-austria.at/index.php?id=426 Österreichischer Pinscher, Arche Austria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110531200425/http://www.arche-austria.at/index.php?id=426 |date=2011-05-31 }} ([//ru.wikipedia.org/wiki/Английский_язык англ.]</ref>. == Һаулығы == Был тоҡом сәләмәтлеге тураһында әҙ билдәле, был тоҡом эттәре һирәк ауырый. === Темперамент === Был тоҡом эттәре бик яҡшы компаньондар, тәбиғәтте яраталар. Тоҡом стандарттары (FCI № 64) тасуирлағанса, был тоҡом эттәре бик уйынсаҡ. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} 3cc969fbfyozkxvojbxpx9owif0ifmu Грецияның «үҙәк» илдәре тарафынан баҫып алыныуы 0 120043 1302627 1255313 2026-08-11T20:35:27Z InternetArchiveBot 31336 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302627 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Triple_Occupation_of_Greece.png|мини|Өс оккупация зонаһы. Күк төҫтә — итальян зонаһы, ҡыҙыл төҫтә — [[немец]] һәм йәшел төҫтә — Болгария аннексиялаған территория. Итальян зонаһы немецтар тарафынан 1943 йылдың сентябрендә баҫып алынған.]] [[Файл:Bundesarchiv_Bild_101I-164-0389-23A,_Athen,_Hissen_der_Hakenkreuzflagge.jpg|мини|'''1941'''. Немец һалдаттары немец хәрби флагын Акрополь өҫтөнә күтәрә.]] [[Файл:Η_ελληνική_σημαία_μεταφέρεται_για_να_υψωθεί_στην_Ακρόπολη_μετά_την_απελευθέρωση_της_Αθήνας,_Οκτώβριος_1944.jpg|мини|'''1944'''. Грецияны нацистарҙан азат иткәндән һуң премьер-министр Георгиос Папандреу һәм башҡалар Акрополдә .]] «Үҙәк»''' илдәре тарафынан '''[[Греция|'''Греции''']]'''яны о'''ккупациялау ({{Lang-el|Η Κατοχή}}) 1941 йылдың апрелендә, 1940 йылдың октябренән Греция менән һуғыш башларлыҡ хәлдә торған фашистик Италияға, үҙенең союзнигына, ярҙам итеү маҡсатында [[Өсөнсө рейх|нацист Германия]]һының Грецияға баҫып инеүенән башланған. Критты баҫып алғандан һуң , 1941 йылдың июненә бөтөн Греция оккупацияланған. Материк өлөшөнөң оккупацияланыуы Германия һәм уның союзнигы [[Болгария]] 1944 йылдың октябрь башында Союзниктар баҫымы аҫтында азат ителгәненә саҡлы дауам иткән. Шуға ҡарамаҫтан, 1945 йылдың май-июненә саҡлы, Критта һәм Эгей диңгеҙенең башҡа утрауҙарында, Европала [[Икенсе донъя һуғышы]] тамамланыу һөҙәмтәһендә уларҙы кире ҡайтарғанса, немец гарнизондары һаман торған булған. Фашист Италияһы 1940 йылдың Грецияға һуғыш иғлан иткән һәм баҫып ингән, ләкин грек армияһы тәүҙәрәк баҫҡынсыларҙың көстәрен ул саҡтағы итальян протекторатына, күрше Албанияға, ҡыҫырыҡлай алған. Нацист Германияһы, үҙенең союзнигын яҡлап, ҡыҫылған. Грек армияһының күпселек өлөшө, албан фронтында дислокацияланып, итальян котратакаларын кире ҡағырға тырышҡанда, 1941 йылдың апреленән июненә саҡлы немецтар ашығыс ''блицкриг'' менән Грецияны баҫып алған. Һөҙөмтәлә, Греция хөкүмәте һөргөнгә китергә мәжбүр булған, ә илдә коллаборационистик марионетка режимлы «үҙәк» хөкүмәте барлыҡҡа килгән. Бынан тыш, грек территорияһы «үҙәк» державалары ҡарамағындағы оккупацион зоналарға бүленгән. Немецтар үҙ хакимлығына илдең иң мөһим региондарын, шул иҫәптән Афинаны, Салоникиҙы һәм стратегик яҡтан мөһим булған Эгей диңгеҙендәге утрауҙарҙы алған. Илдең башҡа региондары герман союзниктарына, Италияға һәм Болгарияға бирелгән булған. Оккупация грек иҡтисадын тарҡатҡан һәм ҡот осҡос гуманитар эҙемтәләргә алып килгән. Ул сәнәғәттең иҫ китмәле (сәнәғәттең 80 % юҡҡа сыҡҡан), инфраструктура өлкәһендә (28 % юҡҡа сыҡҡан), порттарҙың, юлдарҙың, тимер юлдарҙың һәм күперҙәрҙең (90 %), урман һәм башҡа тәбиғәт ресурстарының (25 %) емерелеүенә<ref>http://www.truth-out.org/speakout/item/24456-the-math-of-mass-starvation-and-murder-germany-in-greece-during-world-war-ii {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171210010423/http://www.truth-out.org/speakout/item/24456-the-math-of-mass-starvation-and-murder-germany-in-greece-during-world-war-ii |date=2017-12-10 }}</ref><ref>http://news247.gr/eidiseis/afieromata/ta-ereipia-ths-germanikhs-katoxhs-sthn-ellada.1425953.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309182312/http://news247.gr/eidiseis/afieromata/ta-ereipia-ths-germanikhs-katoxhs-sthn-ellada.1425953.html |date=2018-03-09 }}</ref><ref>http://www.newsbeast.gr/greece/arthro/796214/oi-megales-katastrofes-kai-to-germaniko-hreos-stin-ellada-mesa-apo-dokoumeda</ref> һәм граждандар араһында юғалтыуҙарға алып килгән (граждандарҙың 7.02 % — 11,17 %)<ref>{{Cite web|title=Council for Reparations from Germany, ''Black Book of the Occupation''(In Greek and German) Athens 2006 p. 1018-1019|url=http://library.antibaro.gr/text/History/1940/Mavri_Vivlos_Katochis.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721075719/http://library.antibaro.gr/text/History/1940/Mavri_Vivlos_Katochis.pdf|archivedate=2011-07-21|format=PDF|accessdate=2011-06-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721075719/http://library.antibaro.gr/text/History/1940/Mavri_Vivlos_Katochis.pdf |date=2011-07-21 }}</ref><ref>Gregory, Frumkin. </ref>. Тик Афинала ғына 40 000 ашыу кеше аслыҡтан, тиҫтәләгән мең кеше нацистар һәм коллаборационистар яғынан ойошторолған репрессияларҙан һәләк булған<ref name="Mazower 2001, p. 155">Mazower (2001), p. 155</ref>. Шул уҡ ваҡытта грек ҡаршылыҡ күрһәтеү хәрәкәте формалашҡан. Ҡаршылыҡ күрһәтеү төркөмдәре оккупацион ғәскәрҙәргә ҡарата партизандар сабауылдары (вылазки) ойоштоғандар, коллаборационистик именлек батальондарына ҡаршы торғандар һәм шпион селтәрҙәре булдырғандар. 1943 йылдың аҙағына ҡаршы тороу төркөмдәре үҙ-ара көрәш башлаған. 1944 йылдың октябрендә илдең материк өлөшөн азат иткәндән һуң Грецияның сиктән тыш сәйәси поляризацияла булыуы, граждандар һуғышы башланыуға килтергән. Артабанғы граждандар һуғышы күп кенә билдәле нацист коллабораторҙарына язанан ҡотолоп ҡалыу мөмкинлеге генә түгел (уларҙың антикоммунизм позицияһында булыуы), хатта, коммунистар еңелгәс, һуғыштан һуңғы Грецияла уларға идара итеүгә күтәрелеү мөмкинлеген биргән<ref>Giannis Katris, The Birth of Neofascism in Greece, 1971</ref><ref>Andreas Papandreou, Democracy at Gunpoint (Η Δημοκρατία στο απόσπασμα)</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{Cite web|title=The Italian Holocaust: The Story of an Assimilated Jewish Community|url=http://www.acjna.org/acjna/articles_detail.aspx?id=300|last=Brownfeld|first=Peter E.|publisher=American Council for Judaism|date=2003}} * {{Cite book|last=Fischer|year=1999|first=Bernd Jürgen|title=Albania at War, 1939-1945|url=https://books.google.com/books?id=P-MiG9ngCp8C|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|isbn=978-1-85065-531-2}} * {{Cite book|year=2007|title=Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα, Γ' Τόμος: Β' Παγκόσμιος Πόλεμος. Κατοχή - Αντίσταση 1940–1945, Μέρος 1ο.|location=Athens|publisher=Bibliorama|isbn=978-960-8087-05-7}} * {{Cite book|year=2007|title=Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα, Γ' Τόμος: Β' Παγκόσμιος Πόλεμος. Κατοχή - Αντίσταση 1940–1945, Μέρος 2ο.|location=Athens|publisher=Bibliorama|isbn=978-960-8087-06-4}} * {{Cite journal|last=Karras|first=Georgios|date=1985|title=The Revolution that Failed: The story of the Greek Communist Party in the period 1941–49|journal=Dept. of Political Studies|publisher=unpublished M.A. Thesis}} * {{Cite book|last=Knopp|year=2009|first=Guido|title=Die Wehrmacht - Eine Bilanz|url=https://archive.org/details/isbn_9783442155613|publisher=Goldmann|isbn=978-3-442-15561-3}} * {{Cite book|last=Mazower|year=1995|first=Mark|title=Inside Hitler's Greece: The Experience of Occupation, 1941–44|url=https://archive.org/details/insidehitlersgre00mark|publisher=Yale University Press|isbn=0-300-08923-6}} * {{Cite book|last=Mazower|year=2000|first=Mark|title=After the War was Over: Reconstructing the Family, Nation, and State in Greece, 1943-1960|url=https://books.google.com/books?id=YAszKv6JfQUC|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-05842-9}} * {{Cite book|last=Mazower|year=2004|first=Mark|title=Salonica, City of Ghosts|url=https://archive.org/details/salonicacityofgh0000mazo_t2f4|publisher=Harper Collins|isbn=0-00-712022-2}} * {{Cite book|last=Miller|year=1975|first=Marshall Lee|title=Bulgaria during the Second World War|url=https://archive.org/details/bulgariaduringse0000mill|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-0870-8}} * {{Cite book|year=1953|title=German Antiguerrilla Operations in The Balkans (1941-1944)|url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/ETO/East/Balkans/AG-Balkans.html|location=Washington DC|publisher=U.S. Army Center of Military History}} * {{Cite book|last=Helger|year=1949|first=Bengt|title=Ravitaillement de la Grèce, pendant l'occupation 1941-44 et pendant les premiers cinq mois après la liberation. Rapport final de la Commission de Gestion pour les Secours en Grèce sous les auspices du Comité International de la Croix-Rouge|publisher=Société Hellenique d'Editions}} * {{Cite book|last=Voglis|year=2006|first=Polymeris|chapter=Surviving Hunger: Life in the Cities and the Countryside during the Occupation|title=Surviving Hitler and Mussolini: Daily Life in Occupied Europe|url=https://books.google.com/books?id=8lPh2vwFuU4C|location=Oxford|publisher=Berg|pages=16–41|isbn=978-1-84520-181-4}} * {{Cite book|year=2006|chapter=Resisters: From Everyday Life to Counter-state|title=Surviving Hitler and Mussolini: Daily Life in Occupied Europe|url=https://books.google.com/books?id=8lPh2vwFuU4C|location=Oxford|publisher=Berg|pages=153–176|isbn=978-1-84520-181-4}} [[Категория:Грецияла 1940-сы йылдар]] [[Категория:Греция Икенсе Бөтә донъя һуғышында]] 7ky07kiz7ntdvhvarwn1qyaaq7vexpo Йыуан эсәк 0 120313 1302556 1264668 2026-08-11T19:38:22Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302556 wikitext text/x-wiki {{Анатомическая карточка | название = Йыуан эсәк | изображение = Gray1223.png | ширина = | подпись = Кешенең ҡорһағы: ҡыҙыл төҫтә — [[бауыр]],<br/>зәңгәр — ашҡаҙан һәм йыуан эсәк | изображение2 = Dickdarm-Schema.jpg | ширина2 = | подпись2 = 1 — селәү һымаҡ үҫентеһе менән һуҡыр эсәк һәм үрләүсе туҡ эсәк; 2 — арҡыры туҡ эсәк; 3 — түбәнләүсе туҡ эсәк; 4 — сигма һымаҡ эсәк; 5 — тура эсәк | латынь = intestinum crassum | система = | кровоснабжение = үрге һәм түбәнге бығым артериялары | венозный отток = | иннервация = ҡарын үрелмәһе | лимфа = түбәнге мезентериаль лимфа төйөндәре | MeshName = | MeshNumber = | Dorlands = four/000054354 | Gray = 249 | GrayPage = 1177 }} '''Йыуан эсәк''' ({{lang-la|intestinum crassum}}) — аш һеңдереү юлының аҫҡы өлөшө, эсәклектең түбәнге яғы; эшкәртелгән аҙыҡтан хасил булған бутҡа һымаҡ массаның (химустың) [[Һыу|һыуы]] ошонда һурыға һәм формалы тиҙәк барлыҡҡа килә. Артҡы эсәккә инә <ref name="prives1985">{{книга|автор=М. Г. Привес, Н. К. Лысенков, В. И. Бушкович.|часть=|заглавие=Анатомия человека|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=9-е изд|место=М.|издательство=Медицина|год=1985|том=|страницы=275-282|страниц=|серия=|isbn=|тираж=110000}}</ref>. Йыуан эсәк — һөтимәрҙәрҙең, шул иҫәптән кешенең дә, эсәклегендәге иң киң өлөшө, ул ҡорһаҡ ҡыуышлығында һәм кесе янбаш ҡыуышлығында урынлашҡан, һуҡыр эсәктән (coecum), туҡ эсәктән һәм тура эсәктән тора. Кешенең туҡ эсәге түбәндәгеләрҙән тора: һуҡыр эсәк дауамы булған үрләүсе өлөш; арҡыры ятҡан өлөш; S хәрефенә оҡшаш бөгөл — flexura sigmoidea seu S romanum — ярҙамында тура эсәк менән тоташҡан түбәнләүсе өлөш. Colon ascendens үргә вертикаль күтәрелә, crista ossi s ilei өҫтөнә ята һәм бөйөрҙөң аҫҡы өстән бер өлөшөн ҡаплай. Бында ул киҫкен борола ла colon transversum'ға күсә, быныһы һул ҡабырға аҫтында ғәҙәттә S һымаҡ бөгөл яһай, шунан киҫкен аҫҡа боролоп, colon descendens'ҡа күсә. Flexura sigmoidea төрлө оҙонлоҡтағы һәм рәүештәге элмәк хасил итә һәм йыш ҡына кесе янбашҡа тәрән төшә, ҡайһы берҙә өҫкә үрләп, ашҡаҙанға һәм [[Бауыр|бауырға]] тиклем барып етә. Был өлөштөң һәм colon transversura'ның үҙҙәренең ҡаты шекәрәләре бар, ә үрләүсе һәм түбәнләүсе тармаҡтар ҡорһаҡ япмаһы менән генә өлөшләтә ҡапланған. Урыны-урыны менән был япма япраҡҡа оҡшашлы, ҡайһы берҙә ҡалаҡтарға киҫкесләнгән, май менән тулған өҫтәмәләр барлыҡҡа килтерә (appendices epiploicae). Йыуан эсәк оҙонлоғо 120-нән 227-гә тиклем сантиметр була (уртаса 158,4 см). Тик тура эсәктең генә эске яғы шыма, ҡалған өлөштәрҙең эске яҡтан бөтә оҙонлоғонда мускул менән ҡалынайған өс яҫы ҡатламы (taeniae coli) була, улар араһында стена ҡабарынҡы булып тора, ләкин арҡыры мускулдарҙың тигеҙһеҙ үҫеше арҡаһында был ҡабарынҡылыҡтар арҡыры тартылыштар (plicae sigmoideae) эргәһендә күп һанлы йомро сығынтыларға (haustra coli) бүленә. Йыуан эсәктең стенаһы сероз ҡатламдан (тулыһынса түгел); мускул ҡатламынан (уның буй епсәләре йомро сығынтыларҙы, йәғни taeniae coli'ҙы, хасил итә лә инде); цилиндрик эпителий менән ҡапланған төксәһеҙ лайлалы көптән тора. Йыуан эсәктең стенаһында күп һанлы крипталар һәм лимфа төйөндәре бар. Башҡа умыртҡалыларҙа физиологик яҡтан тура эсәккә тап килгән сығарыу осона ғына йыуан эсәк билдәләре хас, ә башҡа өлөштәр нәҙек эсәк кеүек була. == Йыуан эсәктең бүлектәре == [[Файл:Dickdarm-Schema.svg|справа|мини|278x278пкс|Һөтимәрҙәрҙең (кешенең) йыуан эсәге:<br> 1 — үрләүсе туҡ эсәк<br> 2 — арҡыры туҡ эсәк<br> 3 — түбәнләүсе туҡ эсәк<br> 4 — сигма һымаҡ эсәк<br> 5 — тура эсәк.]] Һөтимәрҙәрҙә йыуан эсәк бер нисә бүлектән тора: 1 һуҡыр эсәк ({{lang-la|caecum}}) менән уның селәү һымаҡ үҫентеһе ({{lang-la|appendix vermiformis}}); 2 туҡ эсәк ({{lang-la|colon}}) һәм уның өлөштәре: 3 үрләүсе туҡ эсәк ({{lang-la|colon ascendens}}); 4 арҡыры туҡ эсәк ({{lang-la|colon transversum}}); 5 түбәнләүсе туҡ эсәк ({{lang-la|colon descendens}}; 6 сигма һымаҡ эсәк ({{lang-la|colon sigmoideum}}) йәки ''сигма һымаҡ туҡ эсәк''; 7тура эсәк ({{lang-la|rectum}}), ул тура эсәк ампулаһы ({{lang-la|ampulla recti}}) тигән киң өлөштән һәм арт юл каналы ({{lang-la|canalis analis}}) тип аталған һәм анус ({{lang-la|anus}}) менән барып бөткән тар остан тора. === Һуҡыр эсәк === '''Һуҡыр эсәк''', сесит ({{lang-lat|Caecum}} — {{lang-el|typhlon}} тигәндән; шунлыҡтан һуҡыр эсәк елһенеүе тифлит тип атала) — [[Умыртҡалылар|умыртҡалыларҙа]] нәҙек эсәктең йыуан эсәккә күскән ерендәге өҫтәмә. [[Кеҫәрткеләр|Кеҫәрткеләрҙә]] һәм крокодилдарҙа һуҡыр эсәк бәләкәс кенә сығынты рәүешендә, ә [[Һөтимәрҙәр|һөтимәрҙәрҙә]] ул ярайһы уҡ ҙур. [[Ҡоштар|Ҡоштарҙың]] ике оҙон һуҡыр эсәге бар. Етлекмәгән тешлеләрҙең ({{lang-lat|Cycloturus sive Myrmedon}}) ҡайһы берҙәре шулай уҡ ике һуҡыр эсәкле була (дамандыҡы — өсәү<ref>{{книга|автор=Romer A. S., Parsons T. S.|заглавие=The Vertebrate Body. 5th ed|место=Philadelphia|издательство=W. B. Saunders|год=1977|allpages=viii + 624|isbn=0-03-910284-X}}</ref>). [[Кит һымаҡтар|Кит һымаҡтарҙың]], йытҡыстарҙың, күпселек [[Ярғанаттар|ярғанаттарҙың]] бәләкәй генә һуҡыр эсәге бар, ә бөжәк ашаусыларҙың һәм афросорицидаларҙың һуҡыр эсәге бөтөнләй юҡ. Үлән ашаусыларҙың һуҡыр эсәгенең оҙонлоғо йыш ҡына хайуандың кәүҙә оҙонлоғонан да артығыраҡ була. ==== Селәү һымаҡ үҫенте ==== '''Аппендикс''' ({{lang-la|appendix vermiformis}} синоним: ''селәү һымаҡ үҫенте'', өҫтәмә) — һуҡыр эсәктең өҫтәмәһе. [[Һөтимәрҙәр|Һөтимәрҙәрҙең]] ҡайһы берҙәрендә генә (атап әйткәндә, кроликтарҙа, маймылдарҙа, [[Кеше|кешелә]]) була<ref name="sapin">{{cite web|url=http://medbookaide.ru/books/fold9001/book2015/p43.php|title=Сапин М. Р., под ред - Анатомия человека. В двух томах. Том 1. Раздел «Краткий сравнительно-анатомический очерк развития пищеварительной системы»|format=|work=|accessdate=2009-04-01}}</ref>. Уң бығым өлкәһендә ([[Бауыр|бауырҙан]] аҫтараҡ) урынлаша һәм ғәҙәттә кесе янбаш яғына табан түбәнләй. Ҡайһы берҙә һуҡыр эсәк артында була һәм, өҫкә үрләп, бауырға етә. Тар ғына ҡыуышлығы бар, ул лайлалы тиресә йыйырсығы рәүешендәге ҡапҡас менән ябыла торған тишек аша һуҡыр эсәккә асыла. Өлкәнәйә килә аппендикс тишеге өлөшләтә йә тулыһынса ҡапланыуы ихтимал. Бесәйҙең аппендиксы булмай<ref name="nebolei.ru">[http://www.nebolei.ru/s.php/2071.htm НУЖЕН ЛИ НАМ АППЕНДИКС?]</ref>. Кеше аппендиксының елһенеүе аппендицит тип атала. === Туҡ эсәк === '''Туҡ эсәк''' ({{lang-la|colon}}) — йыуан эсәктең төп өлөшө, һуҡыр эсәкте дауам итеп, тура эсәккә күсә. Туҡ эсәк аш һеңдереүҙә туранан-тура ҡатнашмай. Ләкин һыуҙың һәм электролиттарҙың күп өлөшө шунда һеңдерелә. Нәҙек эсәктән һуҡыр эсәк аша туҡ эсәккә килеп ингән сағыштырмаса шыйыҡ химус ҡата төшә һәм тиҙәккә әйләнә. '''Үрләүсе туҡ эсәк''' ({{lang-la|colon ascendens}}) — йыуан эсәктең бер өлөшө булып торған туҡ эсәктең башланғыс бүлеге, һуҡыр эсәктең дауамы. Үрләүсе туҡ эсәктең дауамы — арҡыры туҡ эсәк. Үрләүсе туҡ эсәк тә аш һеңдереүҙә туранан-тура ҡатнашмай. Йыуан эсәктең башҡа бүлектәре кеүек үк, уның да вазифаһы, һыу менән электролиттарҙы һеңдереп, нәҙек эсәктән йыуан эсәккә төшкән сағыштырмаса шыйыҡ химусты ҡатыраҡ тиҙәккә әйләндерешеүҙән тора. '''Арҡыры туҡ эсәк '''({{lang-la|colon transversum}}) — туҡ эсәктең икенсе бүлеге, үрләүсе туҡ эсәктең дауамы. Арҡыры туҡ эсәк артабан түбәнләүсе туҡ эсәккә тоташа. Аш һеңдереүҙә ҡатнашмай, уның да бурысы, нәҙек эсәктән йыуан эсәккә төшкән шыйыҡ химус ҡаты тиҙәккә әйләнһен өсөн, йыуан эсәктең башҡа бүлектәре кеүек, һыу менән электролиттарҙы һеңдереүҙән тора. '''Түбәнләүсе туҡ эсәк ''' ({{lang-la|colon descendens}}) — йыуан эсәк бүлеге булып торған туҡ эсәктең өсөнсө бүлеге, арҡыры туҡ эсәктең дауамы. Түбәнләүсе туҡ эсәктең дауамы — сигма һымаҡ туҡ эсәк. '''Сигма һымаҡ эсәк''' ({{lang-la|colon sigmoideum}}), сигма һымаҡ туҡ эсәк — туҡ эсәктең аҫҡы өлөшө, тура эсәккә күсә. Сигма һымаҡ эсәк кесе янбаштың үрге апертураһы өлкәһендә башлана һәм [[һигеҙгүҙ һөйәк]] алдынан арҡырылап уңға йүнәлә. Сигма һымаҡ эсәк артабан һулға борола, шунан урта тирәлә аҫҡа йүнәлә һәм S3 кимәлендә тура эсәккә күсә. «Сигма һымаҡ» тигән атаманы был эсәк S-ҡа оҡшашлыҡтан алған. === Тура эсәк === '''Тура эсәк''' ({{lang-la|rectum}}) — йыуан эсәктең ос өлөшө, аш һеңдереү юлының аҙағы, кесе янбаш ҡыуышлығында урынлашҡан. Шунда тиҙәк йыйыла. Атамаһы бөгөлдәр яһап тормайынса аҫҡа йүнәлгәнлектән барлыҡҡа килгән. Йыуан эсәктең сигма һымаҡ эсәктән анусҡа ({{lang-la|anus}}), йәғни күтән тишегенә, тиклемге өлөшө тура эсәк тип атала. Тура эсәктең сат аша үткән һәм күтән тишегенә яҡын урынлашҡан түбәнге тар өлөшө арт юл ({{lang-la|canalis analis}}) тип атала, һигеҙгүҙ һөйәк тирәһенән үткән киңерәк өҫкө өлөшө тура эсәк ампулаһы ({{lang-la|ampulla recti}}, ампула менән сигма һымаҡ эсәктең дисталь өлөшө араһындағы эсәк өлөшө — ампула өҫтө бүлеге) тип атала. == Хайуандарҙың йыуан эсәге == Йыуан эсәк тик дүрт аяҡлыларҙа ({{lang-la|Tetrapoda}}, йәғни ер өҫтө умыртҡалылары) — [[баш һөйәклеләр]] (''Gnathostomata'') төркөмөнөң умыртҡалылар өҫкласына ингән хайуандарҙа ғына — була. Дүрт аяҡлылар биш класҡа бүленә: * [[ер-һыу хайуандары]] (''Amphibia'') * [[һөйрәлеүселәр]] (''Reptilia'') * [[ҡоштар]] (''Aves'') * † синапсидалар (''Synapsida'') — юҡҡа сыҡҡандар * [[һөтимәрҙәр]] (''Mammalia''). Был өҫкласс вәкилдәренең бөтәһендә лә тиерлек йыуан эсәк нәҙек эсәктән илеоцекаль клапан менән айырылған. Күп төрҙәрҙең йыуан эсәге тура анусҡа барған ҡыҫҡа бүлектән ғибәрәт, ул нәҙек эсәккә ҡарағанда киңерәк. Амниоттарҙың ({{lang-la|Amniota}}, юғарғы умыртҡалылар) бөтәһендә лә һуҡыр эсәк булыуына ҡарамаҫтан, тик һөтимәрҙәрҙә генә йыуан эсәк тулы ҡиммәтле эсәк булып формалашҡан<ref name="VB">{{Cite book|year=1977|author=Romer, Alfred Sherwood|title=The Vertebrate Body|url=https://archive.org/details/vertebratebody0000rome_a5a9|location=Philadelphia, PA|publisher=Holt-Saunders International|pages=[https://archive.org/details/vertebratebody0000rome_a5a9/page/351 351]–354|isbn=0-03-910284-X}}</ref>. Ҡайһы бер ваҡ һөтимәрҙәрҙең йыуан эсәклеге төҙөлөшө буйынса, башҡа дүрт аяҡлыларҙыҡы кеүек, тура, әммә һөтимәрҙәрҙәр төрҙәренең күпселегендә ул үрләүсе һәм түбәнләүсе бүлектәргә бүленгән. Арҡыры туҡ эсәк тик [[Приматтар|приматтарҙа]] ғына асыҡ формалашҡан. Шул уҡ ваҡытта туҡ эсәк таҫмалары {{не переведено 2|Ленты ободочной кишки|лент ободочной кишки||Taenia coli}} һәм гаустрҙары {{не переведено 2|Гаустры|гаустр||Haustrum (anatomy)|Haustrum}} йыртҡыстарҙа ла, [[Көйшәүселәр|көйшәүселәрҙә]] лә юҡ. Һөтимәрҙәрҙең тура эсәге (бер арт юллыларҙан айырмалы) башҡа [[Умыртҡалылар|умыртҡалыларҙың]] клоакаһынан барлыҡҡа килгән, шулай итеп, был төрҙәрҙең «тура эсәгенә» гомологиялы, йәғни оҡшаш, түгел. Балыҡтарҙың йыуан эсәге юҡ, бары тик ҡыҫҡа тура эсәктәре генә бар, ул аш һеңдереү бүлегенең түбәнге осон клоака менән тоташтыра. Акулаларҙың быға өҫтәп ректаль биҙе бар, ул диңгеҙ һыуы менән осмотик тигеҙлекте тәьмин итер өсөн тоҙ бүлеп сығара. Был биҙ төҙөлөшө буйынса һуҡыр эсәкте хәтерләтһә лә, уға гомологиялы түгел. == Микрофлораһы == Эсәклектең микрофлораһы хайуандарҙың ашҡаҙан-эсәк юлында йәшәгән төрлө микроорганизмдар йыйылмаһынан тора. Микроорганизмдар үҙләштерелмәгән углеводтар ферментлашҡанда бүленеп сыҡҡан энергияны йыя һәм артабан ҡыҫҡа сылбырлы майлы кислоталарҙы йота. Эсәклек [[Бактериялар|бактериялары]] шулай уҡ В төркөмө витаминдары менән К витаминын синтезлауҙа һәм үт кислоталары, стериндар, ксенобиотиктар метаболизацияһында ҙур әһәмиәткә эйә<ref>{{Cite journal|year=1997|title=Role of intestinal bacteria in nutrient metabolism|journal=Clinical Nutrition|volume=16|pages=3–9|DOI=10.1016/S0261-5614(97)80252-X|doi=10.1016/S0261-5614(97)80252-X|pmid=16844615}}</ref>. Бактериялар туҡ эсәк микрофлораһының ҙур өлөшөн һәм тиҙәктең ҡоро массаһының 60 процентҡа тиклем өлөшөн етештерә<ref name="Stephen and Cummings">{{Cite journal|author=Stephen AM, Cummings JH|year=1980|month=February|url=http://jmm.sgmjournals.org/content/13/1/45.long|title=The microbial contribution to human faecal mass|journal=J Med Microbiol|volume=13|issue=1|pages=45–56|DOI=10.1099/00222615-13-1-45|doi=10.1099/00222615-13-1-45|pmid=7359576}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150328231655/http://jmm.sgmjournals.org/content/13/1/45.long |date=2015-03-28 }}</ref>. Яҡынса 300-ҙән<ref name="Guarner and Malagelada 2003b">{{Cite journal|author=Guarner F, Malagelada JR|year=2003|month=February|url=http://www.dms.ufsc.br/mip7013/arquivos/2550_Gut%20flora%20in%20health%20and%20disease.pdf|title=Gut flora in health and disease|journal=Lancet|volume=361|issue=9356|pages=512–9|DOI=10.1016/S0140-6736(03)12489-0|doi=10.1016/S0140-6736(03)12489-0|pmid=12583961}}</ref> 1000-гә тиклем [[Төр (биология)|төрө]] эсәклектә йәшәй<ref name="Sears">{{Cite journal|author=Sears CL|year=2005|month=October|title=A dynamic partnership: celebrating our gut flora|journal=Anaerobe|volume=11|issue=5|pages=247–51|DOI=10.1016/j.anaerobe.2005.05.001|doi=10.1016/j.anaerobe.2005.05.001|pmid=16701579}}</ref>, уларҙың һаны күп осраҡта биш йөҙ самаһы була тип баһалана<ref name="Steinhoff">{{Cite journal|author=Steinhoff U|year=2005|month=June|title=Who controls the crowd? New findings and old questions about the intestinal microflora|journal=Immunol Lett|volume=99|issue=1|pages=12–6|DOI=10.1016/j.imlet.2004.12.013|doi=10.1016/j.imlet.2004.12.013|pmid=15894105}}</ref><ref name="OHara06">{{Cite journal|author=O'Hara AM, Shanahan F|year=2006|month=July|title=The gut flora as a forgotten organ|journal=EMBO Rep.|volume=7|issue=7|pages=688–93|DOI=10.1038/sj.embor.7400731|doi=10.1038/sj.embor.7400731|pmid=16819463}}</ref><ref name="gibson">{{Cite journal|author=Gibson RG|year=2004|title=Fibre and effects on probiotics (the prebiotic concept)|journal=Clinical Nutrition Supplements|volume=1|issue=2|pages=25–31|DOI=10.1016/j.clnu.2004.09.005|doi=10.1016/j.clnu.2004.09.005}}</ref>. Әммә бактерияларҙың 99 процентының ни бары 30-40 төргә ҡарауы ихтимал<ref name="Beaugerie L and Petit JC">{{Cite journal|author=Beaugerie L, Petit JC|year=2004|month=April|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1521691803001276|title=Microbial-gut interactions in health and disease. Antibiotic-associated diarrhoea|journal=Best Pract Res Clin Gastroenterol|volume=18|issue=2|pages=337–52|DOI=10.1016/j.bpg.2003.10.002|doi=10.1016/j.bpg.2003.10.002|pmid=15123074}}</ref>. Эсәклек микрофлораһында шулай уҡ [[Бәшмәктәр|бәшмәктәрҙең]] һәм иң ябайҙарҙың ҡайһы бер төрҙәре лә бар, әммә уларҙың эшмәкәрлеге тураһында аҙ билдәле. Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, микрофлора менән кеше араһындағы мөнәсәбәттәргә комменсализм (бер-береһенә зарарһыҙ) ғына түгел, хатта мутуализм (икеһе өсөн дә кәрәкле) хас. Кешеләр эсәклек микрофлораһынан башҡа йәшәй алһа ла, микроорганизмдарҙың үҙҙәренең эйәһе өсөн бик күп файҙалы ғәмәлдәр башҡарыуы бәхәсһеҙ, мәҫәлән, улар тотонолмаған энергетик субстраттарҙы ферментлаштыра, иммун системаға ярҙам итә, зарарлы, патоген бактериялар үҫешенә кәртә ҡуя, эсәклек эшен көйләй һ. б. Ләкин ҡайһы бер шарттарҙа теге йәки был төрҙәр инфекция аша ауырыуҙарға сәбәпсе була, [[яман шеш]] барлыҡҡа килеү хәүефен арттыра. Эсәклек бактерияларының 100 проценты тиерлек [[Анаэробтар|анаэроб организмдар]] булып тора<ref name="Vedantam">{{Cite journal|author=Vedantam G, Hecht DW|year=2003|month=October|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1369527403001176|title=Antibiotics and anaerobes of gut origin|journal=Curr. Opin. Microbiol.|volume=6|issue=5|pages=457–61|DOI=10.1016/j.mib.2003.09.006|doi=10.1016/j.mib.2003.09.006|pmid=14572537}}</ref>, анаэроб бактериялар айырыуса һуҡыр эсәктә тығыҙ урынлашҡан. === Микрофлора составы === [[Файл:Candida_albicans.jpg|мини|Candida albicans — диплоид бәшмәк (эсәклектә йәшәгән сүпрәгә оҡшаш бәшмәктәр формаһы)<br /> ]] Әлегә эсәклек микрофлораһын тәшкил иткән бөтә төрҙәр ҙә танылып бөтмәгән, сөнки күбеһен тикшереү маҡсатында үрсетеү мөмкинлеге юҡ<ref name="Shanahan">{{Cite journal|author=Shanahan F|year=2002|month=December|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1521691802903422|title=The host-microbe interface within the gut|journal=Best Pract Res Clin Gastroenterol|volume=16|issue=6|pages=915–31|DOI=10.1053/bega.2002.0342|doi=10.1053/bega.2002.0342|pmid=12473298}}</ref>. Кешеләрҙә төрҙәр популяцияһы төрлө була, ләкин һәр кешенең бөтә ғүмере дауамында башлыса тотороҡло көйө ҡала, йәшәү рәүешен үҙгәртеүгә, диеталарға, өлкәнәйеүгә бәйле үҙгәрештәр арҡаһында ғына бер аҙ үҙгәрә төшөүе ихтимал. Эсәклек микрофлораһының составы буйынса кешеләр 3 энтеротипҡа бүленә {{не переведено 2|Энтеротип|энтеротип||Enterotype}}<ref>{{Cite news|title=Bacteria Divide People Into 3 Types, Scientists Say|first=Carl|last=Zimmer|url=http://www.nytimes.com/2011/04/21/science/21gut.html|date=April 20, 2011|accessdate=April 21, 2011|quote=a group of scientists now report just three distinct ecosystems in the guts of people they have studied.}}</ref><ref name="Nature">{{Cite journal|last=Arumugam|first=Manimozhiyan|coauthors=et al|year=2010|month=March|url=http://www.nature.com/nature/journal/vaop/ncurrent/full/nature09944.html|title=Enterotypes of the human gut microbiome|journal=Nature|volume=473|issue=7346|pages=174–80|DOI=10.1038/nature09944|doi=10.1038/nature09944|pmid=21508958}}</ref><ref>[http://www.abc-gid.ru/news/show/1889/ Кишечная флора делит людей на три энтеротипа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906164807/http://www.abc-gid.ru/news/show/1889 |date=2011-09-06 }}</ref>. Беренсе типта — ''Bacteroides'', икенселә — ''Prevotella'', өсөнсө типта ''Ruminococcus ''төркөмөндәге бактериялар өҫтөнлөк алып тора. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.proctosite.ru/ Отделение колопроктологии и хирургии тазового дна РНЦ хирургии академика Б.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170507174954/http://www.proctosite.ru/ |date=2017-05-07 }} [http://www.proctosite.ru/ В. Петровского РАМН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170507174954/http://www.proctosite.ru/ |date=2017-05-07 }}{{ЭСБЕ}} [[Категория:Ҡорһаҡ]] [[Категория:Йыуан эсәк]] t52pezzxls5p2z8pka1btn37avs80rk Призрен лигаһы 0 120964 1302460 688816 2026-08-11T18:09:22Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302460 wikitext text/x-wiki {{организация | название = Призрен лигаһы | native_name = | image = | image_size = | alt = | caption = |карта1 = Albanski vilajet.png | map_size = | map_alt = |легенда1 = [[Ғосман империяһы]]ның 4 виләйәте (Ишкодра, Янина, Монастир һәм Косово) сиктәрендә Призрен лигаһы автономия иғлан итә | map2 = | map2_size = | map2_alt = | map2_caption = | abbreviation = | motto = | predecessor = | merged = | successor = |дата_основания1 = 1878 йылдың 10 июне | членство = 44 албан бейҙәре |дата_ликвидации = 1881 йылдың апреле | merger = | type = | tax_id = <!-- or | vat_id = (for non-profit org) --> | registration_id = <!-- for non-profit org --> | status = | purpose = | headquarters = | location = | coords = <!-- {{coord|LAT|LON|display=inline,title}} --> | region = | services = | products = | methods = | fields = | membership = | language = | owner = <!-- or | owners = --> | sec_gen = | leader_title = | leader_name = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | board_of_directors = | key_people = | main_organ = | parent_organization = | subsidiaries = | secessions = | affiliations = | budget = | revenue = | disbursements = | expenses = | endowment = | staff = | volunteers = | slogan = | mission = | website = <!-- {{url|example.com}} --> | remarks = | formerly = | footnotes = }} '''Призрен лигаһы''' — албан милли яңырыуы сиктәрендә 1878 йылдың 10 июнендә төҙөлгән [[Албания]]ның милли ойошмаһы. == Тарихы == Ойошма Берлин конгрессы ҡарарҙарын, шул иҫәптән [[Ғосман империяһы]]ның сик буйы ерҙәрен [[Черногория]] һәм [[Греция]]ға тапшырыу буйынса ҡарарҙарын, ғәмәлгә ашырыуға ҡаршы тороу өсөн Призрен ҡалаһында нигеҙләнә. Этник [[албандар]] йәшәгән был территорияларҙы христиан дәүләттәренә биреү, халыҡ араһында ҙур асыу тыуҙыра. 1878 йылдың 10 июнендәге съезда феодаль-патриархаль аҡһөйәктәрҙең, чиновниктарҙың һәм эре сауҙагәрҙәрҙең вәкилдәре ҡатнаша. Башта ойошма ғосман хөкүмәте ярҙамында төҙөлә, әммә 1878 йылдың ноябрендә ул башлыса албандар йәшәгән өлкәләргә автономия талап итә, был үҙ сиратында Призрен лигаһы һәм ғосман хөкүмәте араһындағы мөнәсәбәттәрҙе өҙөүгә килтерә. 1880 йылда ''Абдул-бей Фрашери'' лига менән етәкселек итә. Халыҡ яғынан киң булышлыҡ һөҙөмтәһендә ғосман хөкүмәте албандар йәшәгән территорияларҙан ҡыуыла. 1881 йылда Призрен лигаһы үҙен был территорияларҙа ваҡытлы хөкүмәт тип иғлан итә. Әммә ғосмандар насар ҡоралланған албан отрядтарын тар-мар итә һәм Призрен лигаһын тулыһынса еңә. == Әҙәбиәт == * {{Cite book|last=Mazower |first=Mark |authorlink=Mark Mazower |title=The Balkans: A Short History |url=https://archive.org/details/balkansshorthist00mazo |series=Modern Library Chronicles |year=2000 |publisher=Random House |location=New York |isbn=0-679-64087-8 }} [[Категория:Косово тарихы]] [[Категория:Сәйәси ойошмалар]] [[Категория:1878 йылда нигеҙләнгән ойошмалар]] [[Категория:Албания тарихы]] cd01thelcoe8oxnqo7qh7xj45ne7qy2 Бөйөк Сәлжүк империяһы 0 122297 1302642 1282234 2026-08-11T20:48:18Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302642 wikitext text/x-wiki {{Историческое государство |название = Бөйөк Сәлжүк дәүләте |самоназвание = {{lang-fa|دولت سلجوقیان}} <br />''Dawlat-i Salcūqiān'' |статус = империя, солтанлыҡ |гимн = |флаг = |описание_флага = |герб = |описание_герба = Дәүләт символы "Сәлжүк бөркөтө"<ref>Diana Darke "Eastern Turkey". стр.97</ref><ref>Jonathan Osmond, ‎Ausma Cimdin̦a "Power and Culture: Identity, Ideology, Representation" стр.62-63</ref> |карта= Seljuk Empire correct locator map.png |размер = |описание = |p1 = Газневид дәүләте |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = Буидтар |flag_p2 = Buyids 970.png |image_p2 = |p3 = Саларидтар |flag_p3 = SallaridMapHistoryofIran.png |image_p3 = |p4 = Византия империяһы |flag_p4 =JustinianusI.jpg |image_p4 = |образовано = 1037 |ликвидировано= 1194 |s1 = Гурид солтанлығы |flag_s1 = Ghurids1200.png |image_s1 = |s2 = Хорезмшаһтар дәүләте |flag_s2 = Khwarezmian Empire 1190 - 1220 (AD).PNG |image_s2 = |s3 = Конья солтанлығы |flag_s3 = Anatolia1300.png |image_s3= |s4 = Әйүбиҙәр |flag_s4 = Flag of Ayyubid Dynasty.svg |image_s4 = |s5 = Илдегиҙәр дәүләте |flag_s5 = |image_s5 = |s6 = Буридтар |flag_s6 = Map Crusader states 1135-en.svg |image_s6= |s7 = Зангидтар |flag_s7 = Zengid Dynasty 1127 - 1250 (AD).PNG |image_s7= |s8 = Данишмендидтар |flag_s8 = Малая Азия 1097 г..svg |image_s8= |s9 = Артукидтар |flag_s9 = |image_s9= |девиз= |столица = [[Нишапур]] (1037—1043)<br /> [[Рей (ҡала)|Рей]] (1043—1051)<br /> [[Исфаһан]] (1051—1118)<br /> [[Хәмәдан]] (көнб.) (1118—1194)<br /> [[Мерв (боронғо ҡала)|Мерв]] (көнс.) (1118—1153) |города = |язык = *[[Фарсы теле|Фарсы]] <small>(рәсми һәм суд теле; лингва франка;)<ref name="ReferenceA">{{cite book |editor-last=Savory |editor-first=R. M. |title=Introduction to Islamic Civilisation |url=https://archive.org/details/introductiontois00savo_0 |location= |publisher=Cambridge University Press |year=1976 |page=[https://archive.org/details/introductiontois00savo_0/page/83 82] |isbn=0-521-20777-0 }}</ref><ref>{{cite book |last=Black |first=Edwin |title=Banking on Baghdad: Inside Iraq's 7,000-year History of War, Profit and Conflict |url=https://archive.org/details/bankingonbaghdad00edwi |location= |publisher=John Wiley and Sons |year=2004 |isbn=0-471-67186-X |page=[https://archive.org/details/bankingonbaghdad00edwi/page/38 38] }}</ref><ref name="Bosworth">C.E. Bosworth, "Turkish Expansion towards the west" in ''UNESCO History of Humanity'', Volume IV, titled "From the Seventh to the Sixteenth Century", UNESCO Publishing / Routledge, p. 391: "While the Arabic language retained its primacy in such spheres as law, theology and science, the culture of the Seljuk court and secular literature within the sultanate became largely Persianized; this is seen in the early adoption of Persian epic names by the Seljuk rulers (Qubād, Kay Khusraw and so on) and in the use of Persian as a literary language (Turkish must have been essentially a vehicle for everyday speech at this time)."</ref></small> * [[Уғыҙ теле|Уғыҙ]] <small>(династия){{sfn|Stokes|2008|p=615}}<ref name="Bosworth" /><ref>''Concise Encyclopedia of Languages of the World'', Ed. Keith Brown, Sarah Ogilvie, (Elsevier Ltd., 2009), 1110; "Oghuz Turkic is first represented by Old Anatolian Turkish which was a subordinate written medium until the end of the Seljuk rule."</ref> * [[Ғәрәп теле|Ғәрәп]] (хоҡуҡ, дин һәм фән)<ref name="ReferenceA"/><ref name="Bosworth" />)</small> |валюта = |дополнительный_параметр = |содержимое_параметра = |площадь = 3 900 000 км² |население = |форма_правления = монархия |династия = [[Сәлжүкиҙәр]] |титул_правителей = Солтан |религия = ислам |дополнительный_параметр2 = Хәҙерге илдәр |содержимое_параметра2={{Collapsible list| {{флагификация|Афганистан}} {{флагификация|Армения}} {{флагификация|Азербайджан}} {{флагификация|Китай}} {{флагификация|Египет}} {{флагификация|Грузия}} {{флагификация|Иран}} {{флагификация|Ирак}} {{флагификация|Израиль}} {{флагификация|Иордания}} {{флагификация|Казахстан}} {{флагификация|Кувейт}} {{флагификация|Киргизия}} {{флагификация|Ливан}} {{флагификация|Оман}} {{флагификация|Палестина}} {{флагификация|Саудовская Аравия}} {{флагификация|Сирия}} {{флагификация|Таджикистан}} {{флагификация|Турция}} {{флагификация|Туркменистан}} {{флагификация|ОАЭ}} {{флагификация|Узбекистан}} {{флагификация|Йемен}} }} }} '''Бөйөк Сәлжүк империяһы''' йәки '''Бөйөк Сәлжүк дәүләте''' — Сәлжүкиҙәр династияһы башлығында [[Уғыҙҙар|уғыҙ]]-[[сәлжүктәр]]ҙең Яҡын һәм Урта Көнсығыш илдәрен яулап алыуҙары һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән һәм 1037 йылдан 1194 йылға ҡәҙәр булған дәүләт. == Тарихы == 1038 йылдан 1055 йылға ҡәҙәр сәлжүктәр [[Хөрәсән]]де, Хәрәзмды, Көнбайыш [[Иран]]ды, [[Әзербайжан]]ды һәм [[Ираҡ]]ты яулап алалар<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/HE2/he2307.htm Восток в средние века. III. Сельджукское завоевание и государства Сельджукидов<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. [[Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге|Ғәббәсиҙәр]] хәлифәһе ''Әл-Ҡайым Биамриллаһ'' сәлжүк ''Тогрул бәкте'' (1038—1063) солтан һәм «Көнсығыш һәм Көнбайыш батшаһы» итеп танырға мәжбүр була. Сәлжүк солтаны хәлифәнең наместнигы тип иҫәпләнә, ә хәлифә үҙе номиналь суверенитет һәм рухи авторитет һаҡлап ҡала. ''Рей'' ҡалаһы Тогрул бәк дәүләтенең баш ҡалаһы була. ''Алып-Арыҫлан'' (1063—1072) һәм ''Малик шаһ I'' (1072—1092) дәүерендә сәлжүктәр [[Әрмәнстан]]ды, барлыҡ тиерлек [[Кесе Азия]]ны, һәм һуңынан — [[Сүриә]]не һәм [[Фәләстин]]де баҫып алалар. [[Грузия]], Ширван һәм Мәүернаһрҙы яулағандан һуң, уларҙың хакимдары сәлжүк солтандарының вассалдары булып китә. Малик шаһ осоронда Бөйөк Сәлжүк империяһы үҙенең иң ҙур хәрби-сәйәси ҡеүәтенә эйә була{{sfn|СИЭ|1961—1976}}. [[XI быуат]] аҙағынан Сәлжүк империяһы бөлгөнлөккә төшә башлай. Бының төп сәбәптәре артабанғылар булған: [[Тәре яуҙары|тәүге тәре яуы]], бының арҡаһында империя Грузияны, Ширванды, Кесе Азияның яр буйы өлөштәрен, Сүриәнең бер өлөшөн һәм Фәләстинде юғалта; феодаль тарҡаулыҡтың үҫеше һәм вассалдарының бойондороҡһоҙлоҡҡа ынтылышы. Тогрул бәк дәүерендә Сәлжүкиҙәр нәҫеле ағзалаларына киң уделдар бүленеп бирелә, ваҡыт үтеү менән уларҙың ҡайһылары ысынында айырым солтанлыҡтарға әүреләләр: Керман (1041—1187), Сүриә (1074—1117) һәм Конья (йәғни Рум) (1077—1307) солтанлыҡтары{{sfn|СИЭ|1961—1976}}. Солтандар аҡһөйәктәргә һәм яугирҙарға хәрби биләмәләр — иктаны таратҡандар, был солтанға власты үҙ ҡулында тоторға мөмкинлек биргән. XI быуат аҙағына ҡарай аҡһөйәктәргә яңы ерҙәр һәм хәрби табыштар килтергән ҙур яулап алыуҙар тамамлана, был илдәге сәйәси хәлде үҙгәртә. Башта аҡһөйәктәр үҙ биләмәләрен — мираҫ буйынса күскән милеккә, ә райәттәр өҫтөндәге үҙ властарын сикһеҙгә әйләндерергә ынтылған; ҙур ер хужалары ихтилал күтәреп бойондороҡһоҙлоҡ алалар (XII быуаттың 1-се яртыһында Хәрәзм). Был хәлдә солтан иран чиновник аҡһөйәктәрендә терәк эҙләй башлай, әммә был иҫке иран үҙәкләштерелгән сәйәсәт традицияһын тергеҙергә тырышыу уңышһыҙлыҡҡа юлыға{{sfn|СИЭ|1961—1976}}. Малик шаһ үлгәндән һуң Бөйөк Сәлжүк империяһы үҙ-ара низағтар менән ҡаплана; солтан тәхете Малик шаһтың бер улынан икенсе улына күсеп торған: ''Мәхмүт'' (1092—1094), ''Баркиярук'' (1094—1104), ''Малик шаһ II'' (1104—1105) һәм ''Мөхәмәт''кә (1105—1118) аҡһөйәктәр менән генә түгел, ә исмәғилиттар хәрәкәте менән дә көрәшергә тура килгән. 1118 йылда солтанлыҡ Мөхәмәттең улы — Мәхмүт һәм уның олатаһы — ''Әхмәт Санжар'' араһында бүленгән: тәүгеһенә баш ҡалаһы Хамаданда булған ''Ираҡ солтанлығы'' (Көнбайыш Иран, Ираҡ һәм Әзербайжан), ә икенсеһенә — баш ҡалаһы Мервта булған Хөрәсән, Хорезм һәм Мәүернаһр эләккән. Урта Азияға ҡараҡытайҙар баҫып ингәс, [[Амударъя]]нан көнсығышҡа һәм төньяҡҡа табан урынлашҡан Сәлжүк империяһының барлыҡ өлкәләре яулап алыусыларҙың ҡулына күсә. 1153 йылда Балх ҡалаһы тирәһендә күсмә тормош көткән [[уғыҙҙар]] баш күтәрә, уларға ҡаршы сыҡҡан Санжарҙың ғәскәрен тар-мар итеп уғыҙҙар солтандың үҙен әсиргә ала; артабан Балх ихтилалсылары Хөрәсәнде бөлгөнлөккә төшөрә. Хорезм шаһ Тәкәш Ираҡ солтанлығын яулап ала. Тарҡалған Сәлжүк империяһының һуңғы ҡалдығы — ''Конья солтанлығы'' XIV быуат башына ҡәҙәр йәшәп килә{{sfn|СИЭ|1961—1976}}. == Бөйөк Сәлжүктәр == Бөйөк Сәлжүктәр: Тогрул бәк (1038—1063), Алып-Арыҫлан (1063—1072), Малик шаһ I (1072—1092), Мәхмүт (1092—1094), Баркиярук (1094—1104), Малик шаһ II (1104—1105), Мөхәмәмт (1105—1118), Санжар (1118—1157){{sfn|СИЭ|1961—1976|loc=[http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/15798/ Сельджукиды]}}. {| class="wide" |- ! Исеме !! Хакимлыҡ итеү йылдары !! Иҫкәрмәләр |- | '''Тогрул бәк''' ||1038—1063||Үҙенең ҡустыһы Чағры бәк менән бергә күсмә уғыҙҙарҙың (төркмәндәрҙең) сәлжүк берләшмәһен етәкләй. Башта Ҡараханлылар төрки дәүләтенең ғәскәрендә хеҙмәт итә, ул тар-мар ителгәс Хорезмда нығына. Унан 1028 йылда Мерв һәм Нишапурҙы яулап алырға маташа, бында 1038 йылда солтан булараҡ тәхеткә ултыра. Был осорға ҡарай уның дәүләте составына шулай уҡ Бохара, Балх һәм Ғазни керә. 1040 йылда Данданакан янындағы алышта Тогрул бәк солтан Мәсғүт Ғәзнәүиҙең ғәскәрен тар-мар итә; 1040 һәм 1055 йылдар араһында Хорезмды, Ирандың ҙур өлөшөн, Әзербайжанды, Ираҡтың бер өлөшөн яулап ала; 1049 йылда Әрмәнстанды баҫып ала башлай. 1055 йылда Бағдадты ала һәм 1058 йылға ҡәҙәр Ираҡ менән хакимлыҡ итә. Ғәббәсиҙәр хәлифәһе Әл-Ҡайым Биамриллаһ сәлжүк Тогрул бәккә — солтан, ә һуңынан «Көнсығыш һәм Көнбайыш батшаһы» титулын бирергә мәжбүр була. |- | '''Алып-Арыҫлан''' ||1063—1072 ||Алып-Арыҫлан бик көслө һәм ҡыйыу кеше була. Ул шулай уҡ диндарлығы һәм намыҫлығы менән айырылып торған. Ул аскетик тормош көткән, уға ябай зауыҡ һәм ихласлыҡ хас булған. Үҙенең подданыйҙарына ҡарата оло миһырбанлығы һәм йомартлығы менән айырылып торған<!-- , раздавал большие средства бедным и помогал нуждающимся. Вместе с тем он был очень строг к служащим своего государства, и если узнавал, что кто-либо из них был несправедлив с подданными, то строго наказывал в пример другим. После того как Алп Арслан взошёл на престол, он казнил бывшего визиря Тугрулбека и назначил визирем Низам аль-Мулька. При этом султан практически полностью передал в его руки внутреннее управление государством, а сам занялся борьбой против внутренних и внешних врагов молодого государства. --> |- | '''Малик шаһ I''' ||1072—1092||Үҙенең хакимлығы башында уҡ Малик шаһ олатаһы Кавурд ихтилалын баҫтыра һәм уны язаға тарттыра. Малик шаһ идара итеү осоронда Төньяҡ Сүриә һәм Фәләстиндең бер өлөшөн яулап алына. 1079 йылда Грузияға һәм Әрмәнстанға поход була. Хәрби эшмәкәрлектән тыш, Малик шаһ һуғыштарҙан һәм ихтилалдарҙан һуң емерелгән һәм зыян күргән подданыйҙары йәшәгән райондарҙы тергеҙеү менән дә шөғөлләнә. Солтандың һарайында сәнғәт һәм шиғриәт, шулай уҡ фән сәскә атҡан. Малик шаһ осоронда календарь үҙгәртелгән, Гератта, Бағдадта юғары мәктәптәр (мәҙрәсәләр) асылған, ғалимдарға һәр яҡтан ярҙам күрһәтелгән. Сөнни булараҡ солтандар шиғыйҙарҙы, айырым әйткәндә Хәсән ибн Сәббәхтың исмәғилиттарын, эҙәрлекләгәндәр. Малик шаһ Мерв ҡалаһында атаһы Алып-Арыҫлан ҡәбере янында ерләнә. Малик шаһ үлгәндән һуң уның улдары араһында власть өсөн көрәш башлана. |- | '''Мәхмүт I ибн Малик шаһ''' ||1092—1094 || Малик шаһ I вафат булғандан һуң империя бик тиҙ тарҡала башлай: ''Ҡылыс Арыҫлан I'' Конья солтанлығы, артабан Тутуштың Сүриә солтанлығы һәм Кирмән солтанлығы айырылып сыға. Хорезмда Ануштегинидтарҙың вассал династияһы бик етеҙ көсәйә бара, ә Хөрәсәндә Алып-Арыҫландың улы Арыҫлан-Аргун баш күтәрә. Империяның тарҡалыуы шарттарында Малик шаһтың тол ҡатыны ''Тархан-ҡатын'' власты үҙ ҡулында туплай һәм үҙенең 4 йәшлек улын Мәхмүт I солтан тип иғлан итә. Тархан-хатун Бағдадтан Исфаханға ҡайта, бында Малик шаһтың икенсе ҡатынан улы — 12 йәшлек Беркиярук була. Беркиярук Рей ҡалаһына күсә һәм бында солтан тип иғлан ителә. 1093 йылда Тархан-ҡатындың ғәскәре Баруджерд янындағы алышта еңелә, ә 1094 йылда тамам тар-мар ителә. Тиҙҙән Тархан-ҡатын үлә, һуңынан оспанан солтан Мәхмүттә вафат була. |- | '''Баркиярук ибн Малик шаһ''' ||1094—1104 || |- | '''Малик шаһ II''' || 1104—1105|| |- | '''Мөхәмәт ибн Малик шаһ''' ||1105—1118|| Ике туған ҡустыһы Малик шаһ II-нең вариҫы булараҡ Сәлжүк империяһының [[Бағдад]] тәхетенә ултыра. Номиналь рәүештә династия башлығы була, шулай ҙа Бөйөк Хөрәсәндә уның ҡустыһы Әхмәт Санжар үҙенең хакимлыҡ итеү осоронда ҙур власҡа эйә булған. |- | '''Әхмәт Санжар''' ||1118—1157||Бөйөк Сәлжүктәр нәҫеленең һуңғы вәкиле, Малик шаһ I иң кесе улдарының береһе була. Санжар башҡа династия вәкилдәре Мәхмүт I, Баркиярук, Малик шаһ II һәм Мөхәмәт I ҡаршы мираҫ өсөн һуғыштарҙа ҡатнаша. 1097 йылдан Санжар Фарсы империяһының ҙур өлөшөнөң хакимы була, ә уның баш ҡалаһы Нишапурҙа урынлаша. Бер нисә хакимдар уға ҡаршы баш күтәрә, был Бөйөк Сәлжүк империяһының тарҡалыуына килтерә. 1118 йылда Санжарҙың һуңғы энеһе вафат булғандан һуң, Сәлжүкиҙәрҙең биләмәләре рәсми рәүештә бүленә. 1141 йылда ҡараҡытайҙарға ҡаршы поход ойоштора. 1153 йылда күсмә төркмәндәр тарафынан ҡулға алына һәм 1156 йылда ҡасҡанына тиклем әсирлектә була. 1157 йылда Санжар дизентериянан вафат була һәм Мерв ҡалаһында ерләнә. |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Сельджукиды / Буниятов З. М. // Советская историческая энциклопедия : в 16 т. / под ред. Е. М. Жукова. — М. : Советская энциклопедия, 1969. — Т. 12 : Репарации — Славяне. — Стб. 720. * Сельджукское государство / Петрушевский И. П. // Советская историческая энциклопедия : в 16 т. / под ред. Е. М. Жукова. — М. : Советская энциклопедия, 1969. — Т. 12 : Репарации — Славяне. — Стб. 720—723. * ''Бартольд В. В.'' Туркестан в эпоху монгольского нашествия, Соч., т. 1. — М., 1963, гл. 2-3. * ''Гордлевский В. A.'' Государство Сельджукидов Малой Азии, «Тр. ИВАН», 1941, т. 39. * ''Заходер Б. Н.'' Хөрәсән и образование гос-ва Сельджуков, «ВИ», 1945, No 5-6 * ''Якубовский А. Д.'' Сельджукское движение и туркмены в XI в., «ИАН СССР, отделение обществ. наук», 1937, No 4 [[Категория:Бөйөк Сәлжүк империяһы|*]] [[Категория:Сәлджүкидтар|*]] [[Категория:Яҡын Көнсығыш тарихи дәүләттәре]] [[Категория:Мосолман империялары]] [[Категория:Үҙәк Азия тарихы]] {{asia-hist-stub}} 4b3tw30rcy0b6riu1gb0yannhakmh85 Билдәһеҙ кеше хикәйәһе 0 122575 1302519 1182317 2026-08-11T19:00:44Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302519 wikitext text/x-wiki {{Литературное произведение | Название = Билдәһеҙ кеше хикәйәһе | Изображение = | Жанр = повесть | Автор = [[Антон Павлович Чехов]] | Язык оригинала = урыҫ | Написан = 1893 | Публикация = 1893 йылдың феврале һәм мартында | Перевод = | Викитека-текст = :ru:Рассказ неизвестного человека (Чехов)|Билдәһеҙ кеше хикәйәһе {{ref-ru}} }} '''Билдәһеҙ кеше хикәйәһе''' — [[А. П. Чехов]] тексы. [[1893 йыл]]да «Русская мысль» журналының 2-се һәм 3-сө һандарында (февраль һәм март айҙары) баҫылып сыҡҡан. Үҙгәрештәр яһалып, яҙыусының әҫәрҙәре йыйынтығының алтынсы томына индерелгән. == Тарих == [[1880]]-се йылдар аҙағында Чеховтың башына яңы сюжеттың бик ҡыҙыҡ идеяһы килә. [[1893 йыл]]да яҙыусы Любовь Гуревичҡа яҙған хатында ул «баҫтырырға уйламайса ғына бер әҫәр яҙа башланым» тип хәбәр итә. Автор әҫәрҙе цензура үткәрмәйәсәген алдан уҡ белеп тора. Был идеяһына яҙыусы [[1891 йыл]]да кире ҡайта һәм уны «Минең пациентым хикәйәһе» тип атай. Повесть 80-се йылдарҙа йәшәгән кешеләргә арналған (алдан уйланған атамаларының береһе — «Һикһәненсе йылдарҙа»). Уйланған әҫәрҙең геройы — террорист, был саҡта ул көн үҙәгендә торған мөһим мәсьәлә була. [[1881 йыл]]дың [[1 март]]ында батшаға һөжүм итеү арҡаһында «Народная воля» революцион народниктар ойошмаһы етәкселеге тармар ителеүгә ҡарамаҫтан, ХIХ быуаттың 80-се йылдарында был ойошманың эшмәкәрлеге дауам итә. [[1887 йыл]]дың апрелендә А. И. Ульянов һәм уның иптәштәрен хөкөм итеү процесы бара, шул уҡ йылдың майында улар язаға тарттырыла. 1887 йылдың июнендә народная волясылар Г. А. Лопатин һәм шағир П. Ф. Якубовичтарҙың суд процесы бара, уларҙы ла үлем язаһына хөкөм итәләр, аҙаҡтан язаны каторга менән алыштыралар. «Билдәһеҙ кеше хикәйәһе» әҫәренең ижади идеяһында Чехов менән таныш булған революцион хәрәкәттә ҡатнашыусыларҙың яҙмышы күрһәтелергә мөмкин була. Чехов тере саҡта «Рассказ неизвестного человека» серб-хорват теленә тәржемә ителә. == Сюжет == «Билдәһеҙ кеше» (элек үҙен флот лейтенанты тип атап йөрөтөүсе кеше) Санкт-Петербургҡа етди дошман араһына инергә бара. Еңел аҡыллыраҡ бай кешенең ғаиләһендә, хеҙмәтсе битлеге аҫтында ул ялсы булып хеҙмәт итә. Һуңынан ул үҙенең был миссияһын һәм тормошоноң мәғәнәһеҙлеген аңлап, хеҙмәтсе булып эшләүҙе дауам итеүҙән баш тарта. == Анализ == Тәржемәсе Хью Аплин был повесты «бөйөк әхләҡи таҙалыҡҡа»<ref>{{Cite book|year=2002|last=Chekhov|first=Anton|chapter=Introduction|title=The Story of a Nobody|url=https://archive.org/details/storyofnobody0000chek|publisher=Hesperus Press Limited|pages=xvi–xvii|isbn=1-84391-003-9}}</ref> эйә булған ҡатын-ҡыҙ персонаждарының авторы яҙыусы [[И. С. Тургенев]] әҫәрҙәре менән сағыштыра. Луи де Берньер «Рассказ неизвестного человека» хикәйәһен бик шәп әҙәби әҫәр тип таба<ref>{{Cite book|year=2002|last=Chekhov|first=Anton|chapter=Forward|title=The Story of a Nobody|url=https://archive.org/details/storyofnobody0000chek|publisher=Hesperus Press Limited|pages=ix–x|isbn=1-84391-003-9}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://tonymckibbin.com/non-fiction/the-story-of-a-nobody|title=Moral Circumferences|first=Tony|last=McKibbin|website=Tony McKibbin|accessdate=27 April 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170628133231/http://tonymckibbin.com/non-fiction/the-story-of-a-nobody |date=28 June 2017 }}</ref>. А. В. Луначарский А. П. Чеховтың актив геройҙарҙы күрһәтмәүен бик йәл тип таба<ref>[http://chehov.niv.ru/chehov/text/neizvestnyj-chelovek/rasskaz-neizvestnogo-cheloveka-prim.htm Рассказ неизвестного человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170505093905/http://chehov.niv.ru/chehov/text/neizvestnyj-chelovek/rasskaz-neizvestnogo-cheloveka-prim.htm |date=2017-05-05 }}</ref>. == Әҙәбиәт == Журнал «Образование», 1903, № 9, стр. 85—91. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Антон Чехов әҫәрҙәре]] 9sp8mtxwsrg1jh18jnn6s0r1eutfqno Иран-Ираҡ һуғышы 0 122648 1302553 1298170 2026-08-11T19:37:11Z InternetArchiveBot 31336 Add 7 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302553 wikitext text/x-wiki {{Вооружённый конфликт |конфликт = Иран-Ираҡ һуғышы |часть = |изображение = [[Файл:Iran-Iraq war-gallery.png|300px]] |заголовок = Иран фронтында етем балаларҙың ҡатнашыуы, ираҡтар тарафынан үлтерелгән ирандарҙың кәүҙәләре, Америка фрегаты USS Stark (FFG-31), Ираҡ Хәрби-һауа көстәре тарафынан яңылыш атакаланған Ираҡ фрегаты «Старк» (инцидент), КСИР армияһының Мерсад операцияһы барышында һәләк булған ОМИН мөжәһиттәре; Хорремшәһәрҙә әсирлеккә төшкән ираҡ һалдаттары, Иран армияһының ЗУ-23-2. |дата = 1980 йылдың 22 сентябре — 1988 йылдың 20 авгусы |место = [[Ираҡ]], [[Иран]], [[Фарсы ҡултығы]] |причина = Ираҡтың сик буйындағы Арвандруд йылғаһының һул ярына ҡарата территориаль дәғүәләр |изменения = Статус-кво |итог = Тиң иҫәп **Ираҡ Хузестан провинцияһын аннексиялай алмаған **Иран [[Сәддам Хөсәйен]] режимын ҡолата алмаған **БМО Именлек Советының 598-сы резолюцияһы, атышты туҡтатыу. |противник1 = '''{{Флагификация|Ирак|1963}}''' ** {{flagicon image|Flag of the People's Mujahedin of Iran.svg}} Иран халҡының мөжәһиттәр ойошмаһы (ОМИН) '''ярҙам итеүселәр:''' * {{Флагификация|США}} * {{Флагификация|СССР}} * {{Флаг|ЛАГ}} [[Ғәрәп дәүләттәре лигаһы]] (ЛАГ) * ''Иран-Ираҡ һуғышында ҡатнашҡан яҡтарға Халыҡ-ара ярҙам һ.б.'' |противник2 = '''{{Флагификация|Иран}}''' ** {{flagicon image|Former Flag of KDP.svg}} Ҡурдистандың Демократик партияһы (ДПК) ** {{flagicon image|Flag of PUK.png}} Ҡурдистандың патриотик съезы (ПСК) ** Ираҡтың Юғары ислам советы (ВСИРИ) '''ярҙам итеүселәр:'''<br> * {{Флагификация|Сүриә}} * ''Иран-Ираҡ һуғышында ҡатнашҡан яҡтарға Халыҡ-ара ярҙам һ.б.'' |командир1 = {{Флаг|Ирак|1963}} [[Сәддам Хөсәйен]]<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Али Хәсән әл-Мәжид<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Таха Ясин Рамаҙан<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Ғиззәт Ибраһим әд-Дури<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Әбед Хәмид Мәхмүд <br>{{Флаг|Ирак|1963}} Тариҡ Азиз<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Аднан Хәйраллаһ<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Сәддам Камел<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Үдәй Хөсәйен<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Күсәй Хөсәйен<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Мөхәммәт Жәсем әл-Жабури<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Солтан Хәшим Әхмәд<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Хәмид Ража Сәләх әт-Тикрити<br>{{flagicon image|Flag of the People's Mujahedin of Iran.svg}} Мәсүд Ражави<br>{{flagicon image|Flag of the People's Mujahedin of Iran.svg}} Мирьям Ражави |командир2 = {{Флаг|Иран}} [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи]]<br>{{Флаг|Иран}} Абулхәсән Банисадр<br>{{Флаг|Иран}} Мөхәммәт Али Ражаи<br>{{Флаг|Иран}} Али Хәмәнәи<ref name=mearsheimer02>{{cite web|last1=Mearsheimer|first1=John J.|first2=Stephen M.|last2=Walt|url=http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/3114/can_saddam_be_contained_history_says_yes.html%7C|title=Can Saddam Be Contained? History Says Yes|publisher=Belfer Center for Science and International Affairs|date=12 November 2002|work=International Security}}{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><br>{{Флаг|Иран}} Али Әҡбәр Хәшими Рафсанжани<br>{{Флаг|Иран}} Али Шамхани<br>{{Флаг|Иран}} Мөхәммәт Жәвәд Бахонар<br>{{Флаг|Иран}} Мирхөсәйен Мүсәви<br>{{Флаг|Иран}} Мостафа Чамран<br>{{Флаг|Иран}} Али Сәйәд-Ширази<br>{{Флаг|Иран}} Хөсәйен Харрази<br>{{Флаг|Иран}} Мөхсин Резайи <br>{{Флаг|Курдистан}} Мәсүд Барзани <br>{{Флаг|Курдистан}} Жәләл Талабани |силы1 = һуғыштың башланыуы<br><ref>Pollack, p. 186</ref><br> 200 000 һалдат<br>2 800 танк<br>4 000 бронетранспортёр<br>1 400 артиллерия орудиеһы<br>380 истребитель-бомбардировщик<br> 350 вертолет<br>1982 йылда Ирандан ираҡ һалдаттарын сығарғандан һуң<br>175 000 һалдат<br>1 200 танк<br>2 300 бронемашина<br> 400 артиллерия орудиеһы<br>450 самолет<br>180 вертолет<br>һуғыш аҙағы<br>1 500 000 һалдат<br><ref name="Pollack, p. 3">Pollack, p. 3</ref><br>~5 000 танк<br>8 500–10 000 БТР<br>6 000–12 000 артиллерия орудиеһы<br>900 истребитель-бомбардировщик<br>1000 вертолет |силы2 = һуғыш башланыуы<br><ref>Pollack, p, 186</ref><br> 110 000–150 000 һалдат<br>1 700–2 100 танк<ref>Farrokh, Kaveh, 305 (2011)</ref> (500 хәрәкәт итеүсе)<ref>Pollack, p. 187</ref><br>1 000 берәмек бронетехника<br>300 хәрәкәт итеүсе артиллерия орудиеһы<ref>Farrokh, Kaveh, 304 (2011)</ref><br>485 истребитель-бомбардировщик (~100 йөрөүсе)<br>750 вертолет<br>1982 йылда Ирандан ираҡ һалдаттарын сығарғандан һуң<br>350 000 хәрби<br>700 танк<br>2 700 бронемашина<br>400 артиллерия орудиеһы<br>350 самолет<br>700 вертолет<br> 1988 й. башы<br><ref>Pollack, p. 232</ref><br>600 000 һалдат<br>1 000 хәрәкәт итеүсе танк<br>800 бронемашина<br>600 ауыр артиллерия берәмеге<br>60-80 истребитель-бомбардировщик<br>70-90 вертолет |потери1 = 105 000–375 000 һәләк булған<ref name="hiro205"/><ref name="PotterSick2006"/><ref name="hawaii.edu">{{cite web|url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB14.1C.GIF|title=Centi-Kilo Murdering States: Estimates, Sources, and Calculations|work=Power Kills|publisher=University of Hawai'i|author=Rumel, Rudolph}}</ref><ref name="Karsh2002" /><ref name="KochLong1997">{{cite book|last1=Koch|first1=Christian|last2=Long|first2=David E.|title=Gulf Security in the Twenty-First Century|url=https://archive.org/details/gulfsecurityintw0000unse|publisher=Emirates Center for Strategic Studies and Research|location=Abu Dhabi|year=1997|page=[https://archive.org/details/gulfsecurityintw0000unse/page/29 29]|isbn=9781860643163|oclc=39035954}}</ref><br>250 000-500 000 һәләк булған (башҡа мәғлүмәт буйынса)<ref name="remembrance" /><br>400 000 яраланған<ref name="Karsh2002">{{cite book|last=Karsh|first=Efraim|authorlink=Efraim Karsh|title=The Iran-Iraq War, 1980-1988|url=https://archive.org/details/iraniraqwar198010000kars|publisher=Osprey Publishing|location=Oxford|year=2002|page=[https://archive.org/details/iraniraqwar198010000kars/page/89 89]|isbn=9781841763712|oclc=48783766}}</ref><br>70 000 әсирлеккә эләккән<ref name="Karsh2002"/><ref name="Mikaberidze2011"/> |потери2 = 123 220-160 000 һәләк булған<br>60 711 хәбәрһеҙ юғалған (иран мәғлүмәттәре){{что?}}<ref name="hiro205">{{cite book|last=Hiro|first=Dilip|authorlink=Dilip Hiro|title=The Longest War: The Iran-Iraq Military Conflict|url=https://archive.org/details/longestwariranir00hiro|publisher=Routledge|location=New York|year=1991|page=[https://archive.org/details/longestwariranir00hiro/page/205 205]|isbn=9780415904063|oclc=22347651}}</ref><ref>здесь цифры только первоначальных оценок потерь регулярной армии, без потерь революционной гвардии и живых волн, поэтому эти цифры не могут рассматриваться как общие потери иранской армии</ref><ref name="Abrahamian2008">{{cite book|last=Abrahamian|first=Ervand|authorlink=Ervand Abrahamian|title=A History of Modern Iran|url=https://archive.org/details/historyofmoderni0000abra|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=Cambridge, U.K.; New York|year=2008|pages=[https://archive.org/details/historyofmoderni0000abra/page/171 171]–175, 212|isbn=9780521528917|oclc=171111098}}</ref><br>200 000-600 000 һәләк булған (башҡа мәғлүмәт буйынса)<ref name="hiro205"/><ref name="Mikaberidze2011"/><ref name="Rajaee1997">{{cite book|last=Rajaee|first=Farhang|title=Iranian Perspectives on the Iran-Iraq War|publisher=University Press of Florida|location=Gainesville|year=1997|page=2|isbn=9780813014760|oclc=492125659}}</ref><ref>Hammond Atlas of the 20th Century (1999) P. 134-5</ref><ref name="Dunnigan 1991">Dunnigan, A Quick and Dirty Guide to War (1991)</ref><ref name="Twentieth Century World History 1997">Dictionary of Twentieth Century World History, by Jan Palmowski (Oxford, 1997)</ref><ref name="ReferenceA">Clodfelter, Michael, Warfare and Armed Conflict: A Statistical Reference to Casualty and Other Figures, 1618-1991</ref><ref name="Chirot, Daniel 1994">Chirot, Daniel: Modern Tyrants : the power and prevalence of evil in our age (1994)</ref><ref>"B&J": Jacob Bercovitch and Richard Jackson, International Conflict : A Chronological Encyclopedia of Conflicts and Their Management 1945-1995 (1997) p. 195</ref><br>800 000 һәләк булған (ираҡ белдереүе)<ref name="hiro205" /><br>более 1 000 000 һәләк булған (башҡа мәғлүмәт буйынса)<ref name="remembrance">[http://www.theguardian.com/world/2010/sep/23/iran-iraq-war-anniversary Iran and Iraq remember war that cost more than a million lives]</ref><br>320 000–500 000 яраланған<ref name="PotterSick2006">{{cite book|last1=Potter|first1=Lawrence G.|last2=Sick|first2=Gary|title=Iran, Iraq and the Legacies of War|url=https://archive.org/details/iraniraqlegacies0000unse|publisher=Palgrave Macmillan|location=Basingstoke|year=2006|page=[https://archive.org/details/iraniraqlegacies0000unse/page/8 8]|isbn=9781403976093|oclc=70230312}}</ref><ref name="Mikaberidze2011">{{cite book|last=Mikaberidze|first=Alexander|title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia|url=https://archive.org/details/conflictconquest0000unse|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, California|year=2011|page=[https://archive.org/details/conflictconquest0000unse/page/418 418]|isbn=9781598843361|oclc=775759780}}</ref><ref name="Zargar2012">{{cite journal|last1=Zargar|first1=Moosa|last2=Araghizadeh|first2=Hassan|last3=Soroush|first3=Mohammad Reza|last4=Khaji|first4=Ali|title=Iranian casualties during the eight years of Iraq-Iran conflict|journal=Revista de Saúde Pública|volume=41|issue=6|publisher=Faculdade de Higiene e Saúde Pública da Universidade de São Paulo|location=São Paulo|date=December 2012|pages=1065–1066|url=http://www.scielosp.org/pdf/rsp/v41n6/6852.pdf|issn=0034-8910|doi=10.1590/S0034-89102007000600025|oclc=4645489824|accessdate=2 November 2013}}</ref><br>40 000–42 875 әсиргә төшкән<ref name="PotterSick2006"/><ref name="Zargar2012"/><br> 11 000–16 000 тыныс халыҡ араһында һәләк булғандар<ref name="hiro205"/><ref name="Abrahamian2008"/> |общие потери = ике яҡтан да 100 000 артыҡ тыныс халыҡ араһында һәләк булғандар<ref name=hawaii.edu-D>{{cite web|url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB15.1D.GIF|title=Lesser Murdering States, Quasi-States, and Groups: Estimates, Sources, and Calculations|work=Power Kills|publisher=University of Hawai'i|author=Rumel, Rudolph}}</ref><br>(Анфаль ваҡытында үлтерелгән 50 000–100 000 тыныс халыҡ араһында һәләк булғандар)<ref name="hang">{{cite news|publisher=Tampa Bay Times|url=http://www.sptimes.com/2007/06/25/Worldandnation/Iraq_to_hang__Chemica.shtml|title= Iraq to hang 'Chemical Ali'|last=Sinan|first=Omar|work=Associated Press|date=25 June 2007}}</ref> }} '''Иран-Ираҡ һуғышы''', '''Фарсы ҡултығындағы тәүге һуғыш''' йәки''' Ҡултыҡтағы беренсе һуғыш''' тип тә атала<ref>{{Cite book|last=Carlisle|editor=Bowman, John S.|year=2003|first=Rodney P.|title=Persian Gulf War|url=https://archive.org/details/persiangulfwar0000carl|location=New York|publisher=Facts on File|isbn=9780816049424}}</ref><ref>{{Cite web|title=Iran-Iraq War|url=http://www.dkosopedia.com/wiki/Iran-Iraq_War|publisher=dKosopedia|accessdate=5 October 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927002132/http://www.dkosopedia.com/wiki/Iran-Iraq_War |date=27 September 2013 }}</ref><ref>{{Cite web|title=I Persian Gulf War, 1980-1988|url=http://www.acig.org/artman/publish/article_205.shtml|publisher=Acig.org|accessdate=5 October 2013}}</ref><ref>{{Cite web|title=Iran-Iraq War|url=http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Iran-Iraq_War|publisher=New World Encyclopedia|accessdate=5 October 2013}}</ref><ref>{{Cite web|title=Iran-Iraq War (1980-1988) - The History Beat - SearchBeat.com|url=http://history.searchbeat.com/iraniraqwar.htm|publisher=History.searchbeat.com|accessdate=5 October 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130924230616/http://history.searchbeat.com/iraniraqwar.htm |date=24 September 2013 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Gulf War Militaria &#124; Gulf War Relics|url=http://gulfwarstuff.com/|publisher=Gulfwarstuff.com|date=20 August 1988|accessdate=5 October 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927200635/http://gulfwarstuff.com/ |date=27 September 2013 }}</ref> — [[Ираҡ]] менән [[Иран]] араһындағы 1980—1988 йылдарҙағы хәрби бәрелеш. Иранда йыш ҡына «'''Изге оборона'''» атамаһы ({{lang-fa|دفاع مقدس}} — ''деф-йе могаддас''), ҡайһы берҙә — «'''Көсләп тағылған һуғыш'''» ({{lang-fa|جنگ تحمیلی}} — ''джанг-тахмиль'') атамалары ҡулланыла, ә Ираҡта ғәрәптәрҙең Фарсыны яулағанда Кадиссия йылғаһы буйындағы еңеүе хөрмәтенә '''«Сәддам Хөсәйен Кадиссияһы»''' ({{lang-ar-n|قادسية صدام}} — ''Саддам кадиссийят'') атамаһы таралған. Һуғыш [[1980 йыл]]дың [[22 сентябрь|22 сентябрендә]] Ираҡ армияһының Иран провинцияһы Хузестанға баҫып инеүенән башлана. Ираҡ армияһының уңышлы һөжүме тиҙ арала ныҡышмалы ҡаршылыҡҡа осрай һәм бер аҙҙан туҡтатыла. [[1982 йыл]]дың йәйенә Иран Ираҡ тарафынан баҫып алынған территорияларын кире ҡайтара, һәм шунан башлап яҡтар берен-бере көсһөҙләндереү һуғышына күсә. [[1988 йыл]]дың [[20 август|20 авгусында]] ҡул ҡуйылған тыныслыҡ килешеүенән һуң низағ тамамлана һәм һуғышҡа тиклемге хәл-торош тергеҙелә. Дауамлылығы, йәлеп ителгән ресурстары, кеше ҡорбаны буйынса, Иран-Ираҡ һуғышы [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуңғы иң ҙур хәрби бәрелеш була. Уның барышында химик ҡорал әүҙем ҡулланыла. == Низағ башы == [[Тигр]] һәм [[Евфрат]] йылғалары ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән Шатт-әл-Ғәрәп (фарсыса варианты — Арвандруд) йылғаһы буйында бай нефть ятҡылығы бар. Йылғаның көнсығыш яры — Ирандыҡы, көнбайышы Ираҡтыҡы була. [[XX быуат]] дауамында Ираҡ Ирандың ике ҙур порты — Абадан һәм Һүррәмшәһр урынлашҡан көнсығыш ярына дәғүә итә. Иран, тальвег (үҙән төбө) принцибына ярашлы, сиктәр йылға ағымы уртаһынан үткәрелергә тейеш, тип ныҡыша. [[1937 йыл]]да илдәр араһындағы сик йылғаның һул (Иран) яры буйлап үтәсәге тураһында ике арала килешеүгә ҡул ҡуйылған була. [[1969 йыл]]дың [[19 апрель|19 апрелендә]] Иран, Ираҡтағы эске сәйәси тотороҡһоҙлоҡтан файҙаланып, килешеүҙән сыға. [[1975 йыл]]дың [[6 март]]ында [[Алжир]]ҙа [[Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы|ОПЕК Нефть]] экспортлаусы илдәр конференцияһында Иран шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] һәм Ираҡ вице-президенты [[Сәддам Хөсәйен]] Шатт-әл-Ғәрәп йылғаһы ағымы уртаһы буйлап сик үткәреү тураһында килешеүгә ҡул ҡуя, шул уҡ ваҡытта 1937 йылғы килешеү тулыһынса ғәмәлдән сығарыла. Сиктәр буйынса билдәһеҙлектән тыш, ике аралағы мөнәсәбәттәр бер-береһенең хөкүмәткә ҡаршы көстәренә ярҙам итеүҙәре арҡаһында ла ҡатмарлаша: Ираҡ Хузестандағы сепаратизмға ыңғай ҡарай, Иран Ираҡ территорияһында эш иткән ҡурд {{comment|һуғышмандарын|боевиктарын}} хуплай<ref name="Обострение ирано-иракских противоречий и попытки решения: 1969-1979">[http://www.warconflict.ru/rus/xx/?action=shwprd&id=410 Обострение ирано-иракских противоречий и попытки решения: 1969—1979]</ref>. 1975 йылдың [[13 июнь|13 июнендә]] илдәр араһында сиктәр һәм дуҫтарса мөнәсәбәт тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Килешеү буйынса Иран бер нисә бәхәсле районды Ираҡҡа ҡалдыра, ә Ираҡ үҙенең 518 км² майҙанлы территорияһын Иранға тапшыра. [[1979 йыл]]дың февралендә Иранда Ислам революцияһы һөҙөмтәһендә власть — Рухаллаһ Мусауи Хөмәйни етәкселегендәге Революцион советҡа, артабан Мәһди Базарғандың ваҡытлы хөкүмәтенә күсә. Революцион таҙартыу барышында Иран армияһы 240 меңдән 180 меңгә тиклем ҡыҫҡартыла һәм 250 генерал тәжрибәһеҙ кесе звено командиры йәки хәрби эшкә әүәҫ дин әһеле менән алмаштырыла. Шул арҡала Иран армияһының көсө бик ныҡ кәметелә. Хөмәйни ислам революцияһын төбәктең башҡа илдәренә экспортлау идеяларын тормошҡа ашыра башлай. [[1980 йыл]]дың апрелендә Иран ярҙамынан файҙаланған шиғисы {{comment|һуғышмандары|боевиктары}} Ираҡ премьер-министры урынбаҫары Тариҡ Азизды үлтермәксе була. Ирандың идара итеүсе партияһы БААС-ҡа ҡаршы йүнәлтелгән башҡа бик күп ҡораллы акциялар тормошҡа ашырыла. Был ҡаршылыҡтар ике ил араһындағы мөнәсәбәттәрҙе тағы ла киҫкенләштерә төшә һәм сик буйы бәрелештәренең артыуына килтерә. Иран да армия кимәлендә ҡораллы провокациялар ойоштора башлай. [[1979 йыл]]дың 23 февраленән [[1980 йыл]]дың 28 майына саҡлы уның хәрби самолеттары 57 тапҡыр Ираҡ һауа киңлеген боҙғанлыҡтан, Ираҡ һауа көстәренә ҡаршы оборонаһын көсәйтә.<ref>[http://old.redstar.ru/2003/04/26_04/5_01.html СРАЖАЮЩИЙСЯ «ВАВИЛОН». Андрей Почтарев. Красная Звезда. 26 апреля 2003 года]</ref> [[1980 йыл]]дың 25 июнендә Ираҡ һауа сиктәрен боҙған Иран истребителе бәреп төшөрөлә. [[1980 йыл]]дың 17 сентябрендә [[Сәддам Хөсәйен]] [[1975 йыл]]ғы [[Алжир]] килешеүен формаль рәүештә {{comment|ғәмәлдән сығара|денонсировать}} һәм Шатт-әл-Ғәрәп йылғаһының көнсығыш ярын Ираҡ территорияһы тип иғлан итә. Ирандың туранан-тура ярҙамы менән Ираҡта «Ислам революцияһы Юғары советы» ойошторола, ә Ираҡ, үҙ сиратында, Хөмәйнигә ҡаршы көрәшкән "Иран халҡы Мөжәһиттәр ойошмаһы"ның ОМИН бағыусыһы була һәм уны ҡоралландыра. == Һуғыш барышы == [[Файл:Karte_Frontverläufe_im_ersten_Golfkrieg.jpg|мини|306x306пкс|Һуғыш барышында яҡтарҙың иң ҙур уңыштары (Ираҡ ғәскәрҙәренең алға барыуы — миләүшә, Иран ғәскәренеке ҡыҙғылт һары төҫ менән күрһәтелгән)]] === Һуғыштың башланыуы һәм тәүге уңыштар === [[Файл:Iran Iraq War Start Attack on Tehran Airport 1980-09-22.jpg|250px|мини|Иран-Ираҡ һуғышы - [[1980 йыл]]дың [[22 сентябрь|22 сентябрендә]] - [[Тәһран]]]] Тәүге ҙур күләмле ҡораллы бәрелеш 4 сентябрҙә Ирандың эре калибрлы орудиеларҙан Ираҡ ҡалаларына ут асып, снарядтар [[Бағдад]]тан 100 километр алыҫлыҡта ғына ярылған көндән башлана. Был көн [[Ираҡ]]та һуғыштың рәсми башланған көнө тип һанала. Ирандың һөжүменә яуап итеп, Ираҡ ғәскәрҙәре 4 сентябрь аҙағынан алып 16 сентябргә саҡлы сик буйы бәрелештәрендә Зәйн әл-Каус районындағы бәхәсле территорияларҙа 324 км² яҡын майҙанды баҫып ала<ref name="Канун, 1980">[http://www.warconflict.ru/rus/xx/?action=shwprd&id=411 Канун, 1980]</ref>. Хәйер, был ваҡиғаға тиклем дә сик буйында танк, һауа һәм диңгеҙ алышы алып барылһа ла, Ираҡ армияһы Шатт-әл-Ғәрәп йылғаһын {{comment|кисеп сыҡҡан|операция «Каман-99»}} һәм Ирандың Хузестан провинцияһына бәреп ингән көн, [[1980 йыл]]дың 22 сентябре, һуғыш башланған көн тип дөйөм ҡабул ителгән. Ноябрҙә, һуғыш башланғандан һуң, Ираҡ етәкселегенең Иран хәрби объекттарына хәл иткес һөжүм яһарға этәргән сәбәптәренең ираҡса фаразын аңлатҡан Ираҡ Сит ил эштәре министрлығы меморандумы баҫтырыла. Унда тик биш ай эсендә генә лә ([[1980 йыл]]дың февраль—июле) Иран ҡораллы көстәренең Ираҡ ҡоро ер һәм диңгеҙ сиктәрен 224 тапҡыр боҙғаны, шулай уҡ һауа киңлегенә үтеп ингәне раҫлана<ref name="Решительное начало">{{книга|автор=Ниязматов Ж.А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=77|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}</ref>. Ираҡ армияһы дөйөм оҙонлоғо яҡынса 700 км тәшкил иткән фронттың төньяҡ, үҙәк һәм көньяҡ участкаларында һөжүм итә. Төньяҡта һәм үҙәктә ул төпкә үтмәй, сөнки был йүнәлештәрҙә Ираҡтың сик буйы территорияһын Иран яғынан ихтимал булған яуап һөжүменән һаҡлау төп бурыс итеп ҡуйылған була. Ираҡ төп һөжүмде көньяҡ участкаға йүнәлтә; һуғыш дауамында тап ошо урында көсөргәнешле хәрби хәрәкәттәр бара. Баҫып алыу барышында Ираҡ Ирандың ҙур ҡалаларын, шул иҫәптән {{comment|[[Тәһран]]|Тегеран}}ды бомбаға тота<ref name="Хроника войны">[http://www.warconflict.ru/rus/xx/?action=shwprd&id=413 Хроника войны]</ref>. Баҫып инеүенә бер аҙна үткәс, [[Сәддам Хөсәйен]] ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата һәм тыныслыҡ тураһында һөйләшеүҙәр алып барырға әҙер булыуын белдерә<ref name="autogenerated4">{{книга|автор=Криворучко А. П., Рощупкин В. Т.|часть=Война с Ираном: жребий брошен|заглавие=Багдадский вождь: взлёт и падение... Политический портрет Саддама Хусейна на региональном и глобальном фоне|место=М.|издательство=[[Проспект (издательство)|Проспект]]|год=2008|страницы=197|isbn=978-5-392-00071-5}}</ref>. Әммә {{comment|[[Тәһран]]|Тегеран}} һуғышты туҡтатырға ризалыҡ бирмәй. Һуғыш башланғанда һөжүм итеүселәр көтөлмәгәнлек һәм һан яғынан күберәк булыу (биш Ираҡ дивизияһына бер Иран дивизияһы ҡаршы тора) иҫәбенә көньяҡ йүнәлештә (Хузестанда) өҫтөнлөккә эйә була. 10 көн барған яуҙарҙа иран ғәскәрҙәре 40 километрға сигенә<ref name="autogenerated3">{{cite news|title=Три войны Саддама. Часть II: Война с Ираном|url=http://historiwars.narod.ru/Index/XXv/saddam/saddam2V.htm|author=История войн}}</ref>. Ираҡ етәкселеге был кампанияның ҡыҫҡа булырына иҫәп тотҡан була: ирандар ҡулына эләккән документтарға ярашлы, ике аҙна эсендә Хузестандың бөтә эре ҡалаларын контролгә алыу планлаштырыла<ref name="Кордесман 4">{{cite news|title=The Lessons of Modern War - Volume II - The Iran-Iraq War – Chapter 4: Phase One: Iraq's Invasion Of Iran|url=http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,1624/type,1/|author=Anthony H. Cordesman and Abraham Wagner|date=01.05.1991}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090613161516/http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,1624/type,1/ |date=2009-06-13 }}</ref>. Ираҡ ғәскәрҙәре урындағы ғәрәп халҡының ярҙамына, ә нефткә бай провинцияны юғалтыу илдәге хәлде {{comment|тотороҡһоҙландырыуына|дестабилизация}} һәм шунан һуң шиғисы Иран хөкүмәтенең Ираҡтағы оппозицияға ярҙам итеүҙән баш тартырына өмөтләнә. Әммә киҫкен үҙгәрештәргә иҫәп тотоу аҡланмай. Һуғышты [[Ҡорбан байрамы]]на ([[20 октябрь]]) тамамлау күҙаллана. Иран армияһы ислам революцияһы эҙемтәһе булған репрессиялар менән етди көсһөҙләндерелгән, ә КСИР ополчениеһы аҙ һанлы була. [[АҠШ]] менән мөнәсәбәттәрҙе өҙөү һөҙөмтәһендә бронетехника һәм авиация өсөн запас частар етешмәй һәм был Ирандың хәрби мөмкинлектәрен сикләй. Әммә ираҡтарҙың һәлкәүлеге Иран хөкүмәтенә мобилизация үткәреү һәм фронтҡа {{comment|өҫтәмә көстәр|подкрепление}} күсереү мөмкинлеген бирә. Шулай итеп, көстәр тигеҙләнә. Ираҡ армияһы көсөргәнешле ҡаршылыҡ күрһәтеүгә әҙер булмай сыға. Сик буйында ғына торған Һүррәмшәһрҙе алыу өсөн ираҡтарға ай кәрәк була, ҡала урамдарында барған аяуһыҙ алыштарҙа ҙур юғалтыуҙар кисерәләр. Ҡала октябрь аҙағында ҡолай, был Ираҡтың һуғыш башындағы берҙән-бер еңеүе була. Күрше Абаданды яулап өлгөрмәйҙәр: Ираҡ армияһы уны октябрь урталарында ғына ҡамай, ә был ваҡытҡа ирандар оҙайлы оборона өсөн кәрәкле көстәрҙе күсереп өлгөргән була. [[Файл:Destroyed_Douglas_C-47_of_IIAF.jpg|справа|мини|250x250пкс|Абаданда юҡ ителгән [[Douglas C-47 Skytrain|C-47 Skytrain]] Иран самолеты]] Ираҡ командирҙарының баҙнатһыҙлығы һәм инициативаһыҙлығы, дошманды ысынбарлыҡта баһалау һәм киң күләмле дөйөм ғәскәри операциялар үткәреү тәжрибәһе булмауы сәбәпле Ираҡ ваҡытты ҡулдан ысҡындыра һәм тәүге уңышын үҫтерә алмай. Октябрь аҙағында һәм ноябрҙә Ираҡ ғәскәрҙәре Дизфуль һәм Ахваз йүнәлешендә алға барырға тырышып ҡарай, әммә уңышһыҙлыҡҡа тарый. Декабрҙә ямғырлы миҙгел башланғас, хәрәкәт итеү ҡыйынлаша һәм Сәддам Хөсәйен Ираҡ ғәскәрҙәрен оборонаға күсерә<ref name="autogenerated2">Efraim Karsh.</ref>. Көҙгө кампания осоронда баҫып алыусылар Ирандың 20 мең км² самаһы территорияһын биләй<ref name="Большая война">{{cite news|title=ИРАНО-ИРАКСКАЯ ВОЙНА|url=http://otvaga.vif2.ru/Otvaga/wars1/wars_15.htm|author=И.Кленов, В.Орлов}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308035108/http://otvaga.vif2.ru/Otvaga/wars1/wars_15.htm |date=2008-03-08 }}</ref>. Ираҡ ғәскәрҙәре Касре-Ширин, Нефтшаһ, Меһран, Бостан һәм Һүррәмшәһр ҡалаларын яулай, шулай уҡ Абаданды яба. Ираҡ мәғлүмәттәре буйынса, өс ай эсендә Ирандың 6160 кешеһе һәләк була һәм бер нисә мең яугире яралана; Ирандың 570 танкыһы һәм бик күп самолеты юҡ ителә йә ҡулға төшөрөлә. Ираҡ үҙенең мәғлүмәттәрен яумал итеп алынған техниканан күргәҙмә ойоштороп раҫлай. Мәҫәлән, 10 ноябрҙә [[Бағдад]]та 103 яумал танк, көнбайышта етештерелгән бронетехника күрһәтелә<ref>[http://archives.chicagotribune.com/1980/11/10/page/14/article/iraq-parades-captured-iranian-tanks Iraq parades captured Iranian tanks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161230230824/http://archives.chicagotribune.com/1980/11/10/page/14/article/iraq-parades-captured-iranian-tanks/ |date=2016-12-30 }}</ref>. Иран мәғлүмәттәре буйынса, Ираҡ бәрелештең тәүге йөҙ көнөндә 20000 кешеһен, 4800 берәмек бронетехникаһын һәм самолетын юғалтҡан<ref name="autogenerated1">Чернякевич О.</ref>. Иран мәғлүмәттәре нимәгә нигеҙләнгәне билдәһеҙ, сөнки Ираҡ, бөтәһе 3600 берәмек бронетехникаға эйә булып, уларҙың барыһы ла йәлеп тә ителмәгән була<ref name="The Iran-Iraq War">The Iran-Iraq War.</ref>. Тикшеренеүселәр мәғлүмәттәре буйынса, һуғыштың беренсе йылында Ираҡтың 250—300 танкыһы сафтан сығарылған<ref>[http://voenteh.com/boevye-mashiny/osnovnye-boevye-tanki-mira/tankovye-boi-v-irano-irakskoi-voine.html Танковые бои в ирано-иракской войне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170622121555/http://voenteh.com/boevye-mashiny/osnovnye-boevye-tanki-mira/tankovye-boi-v-irano-irakskoi-voine.html |date=2017-06-22 }}</ref>. Йыл аҙағына һуғыш позиционға әйләнә. Фронт һыҙығы әкренләп тоторҡлана һәм Иран-Ираҡ сигенең көнсығышында: Касре-Ширин йүнәлешенә 5-10 километрҙа һәм Дизфуль, Ахваз һәм Бостан һәм Ахваз районынан 60 километрҙа уҙа<ref>[http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&task=view&id=63&Itemid=47 I Persian Gulf War: Iraqi Invasion of Iran, September 1980]</ref>. === Инициативаның Иранға күсеүе === [[1981 йыл]]дың башына Ираҡ ғәскәрҙәре Хузестандың бер өлөшөн, фронттың үҙәк һәм төньяҡ участкаларында сик буйы территорияларын оккупациялай. Абаданды ҡамау дауам итә. Дошмандың оборонаға күскәнен күреп, Иран президенты һәм юғары баш командующий Абулхәсән Банисадр һуғыш башында тәүге контрһөжүм яһарға ҡарар итә. Ул [[1981 йыл]]дың ғинуар башында тормошҡа аша һәм уңышһыҙ тамамлана. Һөжүм дүрт йүнәлештә алып барыла; ике осраҡта ирандар аҙ ғына уңышҡа өлгәшә, бер һөжүм һөҙөмтәһеҙ була. Һөжүмдең төп йүнәлешендә Абаданды азат итеү бурысын үтәгән 16-сы танк дивизияһы, өс бригадаһының икеһен юғалтып, тар-мар ителә<ref name="Кордесман 5">{{cite news|title=The Lessons of Modern War - Volume II - The Iran-Iraq War – Chapter 5: Phase Two: Iran Liberates Its Territory 1981-1982|url=http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,1625/type,1/|author=Anthony Cordesman, Abraham Wagner.|date=01.05.1991}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090613161554/http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,1625/type,1/ |date=2009-06-13 }}</ref>. Яҙ һәм йәй Иран командованиеһы сикләнгән күләмле айырым һөжүм операцияларын ғәмәлгә ашырырға тырыша, ләкин был һөҙөмтә килтермәй. Дошман һөжүменең уңышһыҙлыҡҡа осрауы Ираҡ командалығын үҙ оборона стратегияһының дөрөҫ булыуына ышандыра һәм ирандар яҡшы нығытылған оборона һыҙығын өҙә алмаҫ тигән ялған фекер тыуа. Сусенгердта уңышһыҙлыҡҡа осраған март һөжүменән һуң Ираҡ ғәскәрҙәре йыл аҙағына саҡлы бер ниндәй ҙә хәрәкәт башламай. Ираҡ етәкселеге һаман да [[Тәһран]]дағы режимдың тиҙҙән түңкәрелеүенә өмөт итә. Ғинуар операцияһы уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң Иран етәкселегендәге эске мөнәсәбәттәр тағы ла ҡырҡыулаша төшә. Иран даими армияһы менән КСИР араһындағы көнәркәшлек тә Иран ҡораллы көстәренең етди проблемаһына әйләнә. Ислам клерикалдары армияның офицерҙар корпусы шаһ яҡлы тип шикләнә һәм хәрби хәрәкәттәрҙә армияның ролен кәметергә тырыша. Ғинуарҙағы ҡыйралыш Банисадрҙың сәйәси позицияһын ҡаҡшата һәм армияның {{comment|абруйын төшөрә|дискредитациялай}}. Июндә Банисадр вазифаһынан бушатыла һәм илдән ҡаса. {{comment|Иран халҡының мөжәһиттәр ойошмаһы|ОМИН}}, клерикалдарҙың көсәйеүенә яуап итеп, террористик кампания йәйелдерә. Илдең яңы президенты Мөхәммәт Али Раджаиҙы һәм премьер-министр Мөхәммәт Жәвәд Бахонарҙы үлтереү ойошманың иң ҙур уңышы тип һанала. Сыуалыштарға ҡарамаҫтан, Иран етәкселеге власта ҡала. Теракттар тулҡынына ул {{comment|Иран халҡының мөжәһиттәр ойошмаһы|ОМИН}} активистарын күпләп ҡулға алыу менән яуап бирә. Фронтта урынлашҡан тынлыҡ көстәрҙе яңыса урынлаштырыу өсөн ҡулланыла. Сентябрь башында ирандар, дошманында һөжүм маҡсаты булып Басра тора тигән фекер уятып, ҙур һөжүм йәйелдерә. Ләкин төп һөжүм Басраға түгел, ә Абаданды көнсығыштан ҡамаған ираҡтарға йүнәлтелә. Алыш 26-29 сентябрь бара; Абадан ҡамауҙан азат ителә, һәм был Ирандың тәүге етди еңеүе була. Уңыш даими армия менән КСИР араһында үҙ-ара яҡшы мөнәсәбәткә бәйле була. Әммә еңеү тәмен фажиғә боҙа: һөжүмде ойошторған бөтә командирҙар [[Тәһран]]ға ҡайтып килгәндә авиаһәләкәткә осрап һәләк була. Башҡа фараздар булһа ла, рәсми рәүештә уны осраҡлылыҡ тип баһалайҙар<ref>{{Cite news|title=Chronological Listing of Iranian Losses & Ejections|author=Anthony Cordesman, Abraham Wagner.|url=http://www.ejection-history.org.uk/Country-By-Country/Iran.htm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130725050428/http://www.ejection-history.org.uk/Country-By-Country/Iran.htm |date=2013-07-25 }}</ref>. Күпмелер тынлыҡтан һуң Иран декабрҙә фронттың үҙәк участкаһында ике һөжүм башлай. Бостанды азат иткәндә КСИР тарафынан тәүге тапҡыр «кеше тулҡыны» тактикаһы ҡулланыла. [[1981 йыл]]да Ираҡ көнбайыштан көтөлмәгән һөжүмгә дусар ителә. [[7 июнь|7 июндә]] Израиль авиацияһы [[Бағдад]]тан бер нисә километрҙа урынлашҡан йәҙрә үҙәген бомбаға тота. {{comment|Һауа көстәренә ҡаршы тороу|ПВО}} системаһы «башҡа ла килмәгән» был һөжүмде көтмәгәнлектән, Израиль авиацияһы бер ниндәй ҙә ҡаршылыҡҡа осрамай һәм милли йәҙрә тикшеренеүҙәре программаһына көслө {{comment|удар|зыян}} килтерә. Быға саҡлы Иран реакторға ҡарата уңышһыҙ тамамланған 10 һауа операцияһы үткәргән була, ләкин улар береһе лә етди зарар яһамай<ref>Персия — Иран. Империя на Востоке (2010). Широкорад Александр Борисович. стр.93</ref>. === Иран контрһөжүме === [[Файл:Super_Etendard_Irak.jpg|слева|мини|Dassault Super Étendard, Ираҡтың Хәрби-һауа көстәре, 1983]] [[1981 йыл]]дың икенсе яртыһындағы яуҙарҙа стратегик инициатива Иранға күсә. [[1982 йыл]]дың март-майында Ираҡ армияһы Иранға ҡаршы ике ҙур һөжүмдә ауыр юғалтыуҙар кисерә. Шундай бер һөжүмдә, «Иерусалим» операцияһы һөҙөмтәһендә, [[24 май]]ҙа Һүррәмшәһр азат ителә. 19 меңдән ашыу Ираҡ һалдаты әсирлеккә алына. Шунан һуң [[Сәддам Хөсәйен]] солох тураһында һөйләшеүҙәр алып барырға һәм ғәскәрҙәрен [[Иран]] территорияһынан сығарырға әҙер булыуын белдерә. Әммә Иран етәкселеге Ираҡ ҡабул итмәҫлек талап — Сәддам Хөсәйенде властан ситләтеү шартын ҡуя. Бер үк ваҡытта һуғыш хәрәкәттәрен дошман территорияһына күсереү буйынса көсөргәнешле әҙерлек башлана. === Хәлһеҙләндереүгә йүнәлтелгән һуғыш === [[1982 йыл]]дың 14 июленә ҡаршы төндә Иран армияһы, һуғыш барышын тамырынан үҙгәртеп, Ираҡҡа һөжүмен башлай. 1982 йылдың уртаһынан [[1987 йыл]]ға саҡлы Иран, Ираҡтың башлыса шиғиҙар йәшәгән төп диңгеҙ портын — Басраны баҫып алырға маташып, ҡат-ҡат һөжүм итә. 1982 йылдың июлендә Басра өсөн барған һуғыштарҙа Ираҡ тәүге тапҡыр Т-72 танкыларын ҡулланыла, был танкылар ҡалаға яҡынлашҡан Иран танкыларын туҡтата; ирандар ҙур юғалтыуҙар кисерә. Ираҡ армияһы, утҡа тотоу буйынса өҫтөнлөккә эйә булғанлыҡтан, «тере тулҡындар» булып һөжүм итеүселәрҙе юҡ итеү мөмкинлеген биргән оборона һыҙығын булдыра. Был «тере тулҡындар» халыҡ ополчениеһына ингән үҫмерҙәрҙән һәм оло йәштәгеләрҙән тора, шул уҡ ваҡытта даими Иран армияһы, бронетехника һәм бигерәк тә авиация етмәгәнлектән, өлгәшелгән уңышты үҫтерергә һәм нығытырға тейеш була. Шулай ҙа Иран яғы Ираҡ оборона һыҙығын тулыһынса өҙә алмай. [[1986 йыл]]дың февралендә, Фао ярымутрауын тулыһынса яулап алып һәм Ираҡты ғәмәлдә [[Фарсы ҡултығы]]нан киҫеп, Иран уңышҡа өлгәшә. Фао ярымутрауында Ираҡ ғәскәрҙәре командующийы булған генерал-майор Шәвҡәт Ата [[Бағдад]]ҡа саҡырылып килтерелә һәм атып үлтерелә. Ираҡтар Фао ярымутрауын [[1988 йыл]]дың апрелендә генә кире ҡайтара. [[Файл:USS Hawes (FFG-53), USS William H. Standley (CG-32) and USS Guadalcanal (LPH-7) escort tanker Gas King in the Persian Gullf on 21 October 1987 (6432283).jpg|мини|300x300пкс|Америка караптары Фарсы ҡултығында танкерҙы оҙатып бара. [[1987 йыл]]дың октябре]] Бер нисә осраҡта тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға («ҡалалар һуғыштары») килтергән ҡалаларҙы артиллерия һәм ракеталар утҡа тотҡан кампаниялар ойошторола. [[1984 йыл]]дан «'''танкер һуғышы'''» әүҙем алып барыла — Ираҡ һәм Иран Фарсы ҡултығында дошманына тәғәйенләнгән нефтте тейәп килгән өсөнсө илдәр танкерҙарына һөжүм итә. Бындай тактика низағты {{comment|халыҡ-ара|интернационализация}} кимәлгә саҡлы үҫтерә. [[1985 йыл]] был һуғыш тарихына «ҡалалар» һуғышы булып инә. Ике яҡ та {{comment|даими рәүештә|методично}} авиация ярҙамында эре ҡалаларҙың торлаҡ кварталдарын һәм нефть терминалдарын юҡ итә. [[1986 йыл]]дың май уртаһында ираҡтар Фео ярымутрауын юғалҡан өсөн реванш яһарға тырыша һәм Иран ҡалаһы Меһран районында контратакаға күсәр, ләкин ҡыйратыла. Был операцияға командалыҡ иткән генерал-майор Адин Тәүфид [[Бағдад]]ҡа саҡыртыла һәм атыла. [[1986 йыл]]дың октябрендә Ираҡ авиацияһы, бер нисә тиҫтә транспорт самолёты менән бергә, Иран хәрби аэродромы Ширазды юҡ итә<ref>A Publisher Extra Newspaper The Des Moines Register from Des Moines, Iowa.</ref>. [[1987 йыл]]дың июлендә [[АҠШ]]-тың хәрби-диңгеҙ флоты танкерҙарҙы {{comment|оҙата барыу|эскортирование}} буйынса «Earnest Will» операцияһын башлай. Америка һәм Иран караптары һәм самолёттары араһында (пассажир самолётының юҡҡа сығарылыуы менән бәйле) бер нисә ҡораллы {{comment|бәрелеш|инцидент}} була. [[1987 йыл]]дың ғинуар-февралендә Басра ҡалаһын баҫып алыу маҡсатында Иран бөтә һуғыштың иң ҙур һәм амбициоз операцияһын («Кербела-5») үткәрә. Ике яҡ та иң ҡурҡыныс юғалтыуҙарға дусар ителгән, әммә Ираҡ армияһы, Иран ғәскәрҙәре Басра ҡалаһы йәнәшенә килеп терәлгән булһа ла, һөжүмде кире ҡаға. Оҙаҡҡа һуҙылған хәрби хәрәкәттәр һәм фронтта күренеп торған уңыштың булмауы Иран йәмғиәтенең {{comment|рух төшөнкөлөгөндә|деморализация}} сағыла. Бынан тыш, [[1987 йыл]]дың аҙағына Иран Фарсы ҡултығында АҠШ хәрби-диңгеҙ группировкаһы менән туранан-тура конфронтация сигендә ([[1988 йыл]]дың 18 апрелендә булған диңгеҙ һуғышы һәм Иран территорияһын Америка авианосецы «Энтерпрайз» самолёттары менән бомбаға тотоу — был көсөргәнештең {{comment|иң юғары нөктәһе|кульминацияһы}}) була<ref>.[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2012/03/14/n_2241813.shtml Результаты опроса: большинство американцев не поддерживают возможную войну против Ирана]</ref>). [[1988 йыл]]дың апрель-июнендә Ираҡ, иҡтисадын максималь мобилизациялап һәм Ирандың халыҡ-ара изоляцияһын файҙаланып, үҙ территорияһын Иран ғәскәрҙәренән тулыһынса азат итеп кенә ҡалмай, хатта дошман территорияһына тағы ла һөжүм итә. Ираҡҡа Иран партизандары ла ярҙам итә. 19 июндә улар "Ҡырҡ Йондоҙ операцияһы"н уҙғарыу барышында Меһран ҡалаһын баҫып ала һәм Ирандың 16-сы танк һәм пехота дивизияларын ҡыра. Иран «Мерсад» операцияһы барышында баҫып алынған территорияһының аҙ ғына өлөшөн кире ҡайтара. Һуғыш аҙағына ғәмәлдә Ирандың бронетехникаһы ҡалмай, ә хәрби-һауа көстәре тулыһынса юҡ ителә. Һуғыштың артабан киләсәге булмауын күреп, аятолла Хөмәйни 17 июлдә килешеү төҙөүгә ризалыҡ бирә, һәм ул [[1988 йыл]]дың 20 авгусында ул үҙ көсөнә инә. == Һуғыш эҙемтәләре == [[Файл:F-4E_IRIAF_wreck_at_Tallil_AB_Iraq_1991.JPEG|слева|мини|Ираҡ авиабазаһында F-4 Phantom II иран истребителенең ярсыҡтары]] [[Файл:Yazd3.JPG|мини|250x250пкс|Иран хәрби ҡәберлеге. Йезд]] Иран-Ираҡ һуғышы, ике яҡ та үҙенең хәрби триумфы тураһында ышандырырға тырышһа ла, ҡайһылыр бер яҡтың еңеүе менән тамамланған тип әйтеп булмай. Ираҡ һәм Иран өсөн хәрби хәрәкәттәрҙең иҡтисади зыяны 350 миллиард доллар менән баһалана<ref>Rajaee, Farhang.</ref>. 8 йыл барған һуғышта Иран хәрбиҙәр һәм граждандар араһынан 900 мең кешене юғалта<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat2.htm#Iran-Iraq Death Tolls for the Major Wars and Atrocities of the Twentieth Century]</ref>. Ираҡ менән сиктәш булған халыҡ күп йәшәгән Хузестан ҡалалары талана. Нефть сәнәғәте инфраструктураһы ҡаты зыян күрә. Һуғыш Иранға 500 млрд АҠШ долларына (хәҙерге заман хаҡтары менән) төшә, ләкин шул уҡ ваҡытта һуғыш башланыу менән [[Эске тулайым продукт|ЭТП]] үҫеше туҡтамай һәм һуғыш аҙағына тағы шәбәйә төшә. Ираҡ Иранға ҡарағанда әҙерәк кешеһен юғалта. Һуғыштың иҡтисади эҙемтәләре бигерәк ауыр була. Һуғыш арҡаһында Ираҡ ҡайһы бер ғәрәп илдәренә байтаҡ бурыслы булып ҡала. Айырым алғанда, [[Күвейт]]кә бурысы 14 млрд долларҙан артып китә, шул сәбәпле [[1990 йыл]]да [[Сәддам Хөсәйен]] Күвейткә һөжүм итергә була. Төньяҡ Атлантик хәрби блогы [[НАТО]] илдәре, совет блогы илдәре һымаҡ, Сәддам Хөсәйенгә {{comment|ике яуызлыҡтың бәләкәйе|как меньшее из зол}} һәм ислам революцияһын тотҡарлаусы тип ҡарай. Көнбайыш илдәре араһынан ҡорал менән төп ярҙамды Франция<ref>{{Cite web|title=Iraq: a Country Study. Arms from France|url=http://countrystudies.us/iraq/99.htm|author=Metz, Helen Chapin.|lang=en|publisher=U.S. Library of Congress|accessdate=2010-12-27}}(инг.)<span tabindex="0" id="cxmwAlQ">.</span> <span tabindex="0" id="cxmwAlQ"> U.S. Library of Congress.</span> <small tabindex="0" id="cxmwAlQ">27 декабрь 2010 тикшерелгән.</small></ref> һәм Германия күрһәтә<ref>{{Cite web|title=Leaked report says German and US firms supplied arms to Saddam|url=http://www.independent.co.uk/news/world/politics/leaked-report-says-german-and-us-firms-supplied-arms-to-saddam-611332.html|archiveurl=http://web.archive.org/web/20081211162243/http://www.independent.co.uk/news/world/politics/leaked-report-says-german-and-us-firms-supplied-arms-to-saddam-611332.html|archivedate=2008-12-11|author=Tony Paterson.|lang=en|publisher=[[The Independent]]|date=2002-12-18|accessdate=2010-10-11}}(инг.)<span tabindex="0" id="cxmwAl0">.</span> <span tabindex="0" id="cxmwAl0"> </span>[[The Independent]] <span tabindex="0" id="cxmwAl0">(2002-12-18).</span> <small tabindex="0" id="cxmwAl0">[http://www.independent.co.uk/news/world/politics/leaked-report-says-german-and-us-firms-supplied-arms-to-saddam-611332.html Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827030002/http://www.independent.co.uk/news/world/politics/leaked-report-says-german-and-us-firms-supplied-arms-to-saddam-611332.html |date=2010-08-27 }} архивланған 11 декабрь 2008.</small> <small tabindex="0" id="cxmwAl0">11 октябрь 2010 тикшерелгән.</small></ref><ref>{{Китап|автор=Kenneth Timmerman.|заглавие=The Death Lobby: How the West Armed Iraq|место=New York, NY|издательство=Houghton Mifflin Company|год=1991|allpages=443|isbn=1-857-02031-6}}</ref>. Ираҡты ҡоралландырыуҙа бөтә көнбайыш илдәре, шул иҫәптән АҠШ-та ҡатнаша<ref>{{Cite web|title=The USS Vincennes: Public War, Secret War.|url=http://homepage.ntlworld.com/jksonc/docs/ir655-nightline-19920701.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/65JDwSq80|archivedate=2012-02-09|author=Ted Koppel.|lang=en|publisher=[[American Broadcasting Company|ABC]] ''Nightline''|date=1992-06-01|accessdate=2010-12-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040824084457/http://homepage.ntlworld.com/jksonc/docs/ir655-nightline-19920701.html |date=2004-08-24 }}(инг.)<span tabindex="0" id="cxmwAns">.</span> <span tabindex="0" id="cxmwAns"> </span>[[American Broadcasting Company|ABC]]<span tabindex="0" id="cxmwAns"> </span>''Nightline'' <span tabindex="0" id="cxmwAns">(1992-06-01).</span> <small tabindex="0" id="cxmwAns">[http://homepage.ntlworld.com/jksonc/docs/ir655-nightline-19920701.html Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040824084457/http://homepage.ntlworld.com/jksonc/docs/ir655-nightline-19920701.html |date=2004-08-24 }} архивланған 9 февраль 2012.</small> <small tabindex="0" id="cxmwAns">27 декабрь 2010 тикшерелгән.</small></ref>. Һуғыш алдынан һәм һуғыш барышында ҡорал менән [[Совет Социалистик Республикалар Союзы]] әүҙем ярҙам итә, сөнки 1970-се йылдар уртаһында Сәддамды империализмға ҡаршы көрәштә союздаш тип һанай, ләкин Ираҡ коммунистарын — өсөнсө донъяның иң көслө һәм популяр компартияларының береһен — репрессиялағандан һуң, йылы мөнәсәбәттәр юҡҡа сыға<ref>[http://tass.ru/spec/desert-storm ]</ref><ref>[http://www.pressarchive.ru/versiya/2003/04/07/19082.html НАШИ В БАГДАДЕ. Газета «Версия» от 07.04.2003]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Һөҙөмтәлә СССР ҡурд сепаратистарына булышлыҡ итә башлай. Көнбайыш, Хөсәйенгә ғәрәп илдәре лидеры ролен тәҡдим итеп, уның алдында яҡшатланып ҡылана<ref>{{Китап|автор=Kenneth Timmerman.|заглавие=The Death Lobby: How the West Armed Iraq|место=New York, NY|издательство=Houghton Mifflin Company|год=1991|pages=75|allpages=443|isbn=1-857-02031-6}}</ref>, һәм ошо сәйәсәт [[Бағдад]] режимын формалаштырыуҙа әһәмиәтле роль уйнай. == Һуғышты ҡылыҡһырлау == === Яҡтарҙың ҡоралланыуы === Хәрби хәрәкәттәр башланыуға Ираҡ армияһы башлыса совет һәм француз ҡоралдары һәм техникаһы менән ҡоралланған була. Ираҡ армияһының ҡоралланышы Т-54, Т-55, Т-62, Т-72 танкылары, БМП-1 пехота хәрби машиналары, БТР-50, БТР-60, OT-64 бронетранспортёрҙары, Ми-8, Ми-24 вертолёттары, «Газель», «Алуэтт» III кеүек техниканан тора. Хәрби-һауа көстәре МиГ-21, МиГ-23, Су-17, «Мираж» F-1 истребитель-бомбардировщиктарын, тауыш тиҙлегенән шәберәк оса торған күп функциялы МиГ-25, Ту-16, Ту-22 бомбардировщиктарын файҙалана. [[1979 йыл]]ғы революцияға саҡлы Иран башҡа илдәрҙән дә (атап әйткәндә [[ГФР]], [[СССР]] һәм [[Израиль]]) ҡорал алғылаһа ла, Иран армияһын башлыса АҠШ ҡоралландыра. Иран армияһы M47, M48, M60, «Чифтен» танкылары, һуғыштың һуңғы этаптарында Ҡытайҙа етештерелгән совет танкылары, БМП-1 — пехотаның яу машинаһы, M113, БТР-50 бронетранспортёрҙары, AH-1, UH-1, CH-47 вертолёттары менән ҡораллана. Хәрби-һауа көстәренең төп самолёттары — F-4, F-5 истребитель-бомбардировщиктары, F-14 перехватчиктары. Хәрби хәрәкәттәр барышында Иран 2100 яҡын танк юғалта, шуның 800-өн һәм, САУ-ҙы иҫәпләмәгәндә, 2300 берәмек башҡа бронемашинаны ираҡтар яулап ала<ref name="The Iran-Iraq War"/> 1987 йылдан башлап, Ираҡ яумал бронетехникаһын һата башлай. Төп һатып алыусыһы Иордания була.<ref>After The Storm: The Changing Military Balance in the Middle East.</ref>. === Һауа һуғышы === [[Файл:Mi24_tehran.jpg|справа|мини|Иран-ираҡ һуғышы ваҡытында Ираҡ армияһы ташлап киткән һәм Тәһрандағы Хәрби музейҙа трофей сифатында ҡуйылған Ми-24 вертолёты]] [[1979 йыл]]ғы революцияға саҡлы Иран {{comment|Хәрби-һауа көстәре|ВВС}} төбәктә иң көслөһө була. Самолёттарҙы хеҙмәтләндереүҙә проблемаларға һәм шаһ режимында хеҙмәт иткән пилоттарға ҡаршы репрессиялар булыуға ҡарамаҫтан, раҫлауҙарынса, Ираҡ хәрби һәм сәнәғәт объекттарына, шул иҫәптән Бағдадҡа ла {{comment|осош|налёт}} сериялары үтәгәнлектән, һуғыштың тәүге аҙналарында Иран авиацияһы һауала өҫтөнлөккә эйә була. Әммә вертолёттарҙы хеҙмәтләндергән 3 мең белгесте (башлыса америкалыларҙы) илдән һөргәнлектән, һуғыш башланғас 600 вертолётты һауаға күтәрә алмайҙар<ref>{{Китап|автор=Ниязматов Ж.А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=78|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}</ref>. [[1981 йыл]]дың апрелендә Иран Хәрби-һауа көстәре, Ираҡтың көнбайыш өлөшөндә хәрби аэродромға һөжүм итеп һәм ерҙәге бер нисә тиҫтә самолётты юҡ итеп, ҙур ғына операция үткәрә. Әммә артабан, запчастар етешмәгәнлектән, тик аҙ ғына самолёттары осорлоҡ хәлдә була. Яҡынса 1982 йылдан һәм һуғыш аҙағына саҡлы Иран авиацияһы хәрби хәрәкәттәрҙә унда-һанда ғына ҡатнаша. «Тайм» журналы 1984 йылдың мартына биргән мәғлүмәттәр буйынса, ҙур юғалтыуҙар, запчастар етмәү, ремонт эшләнмәү сәбәпле, Иран 190 берәмек F-4 истребитель-бомбардировщигының тик 25-ен, 166 берәмек F-5 истребителенең тик 30-ын ғына файҙалана<ref name="Война в воздухе">{{книга|автор=Ниязматов Ж.А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=83|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}</ref>. Ираҡ {{comment|Хәрби-һауа көстәре|ВВС}} һуғыш барышында әүҙем була. Авиация өҫтөнлөгө Ираҡҡа Ирандың күп һөжүмдәрен уңышлы кире ҡағырға ярҙам итә. Әммә дөйөм алғанда Иран һәм Ираҡ араһында һауа һуғышы бик һүлпән бара. 1980 йылдың көҙөнән һуң самолёттар һуғышы һирәгәйә. Шуның менән бергә, ихтимал, һуғыштар тарихында тәүге тапҡырҙыр, вертолёттар араһында һауа яуҙары (Ираҡтың Ми-24 һәм Ирандың AH-1) алып барыла. Лондон стратегик тикшеренеүҙәр институты мәғлүмәттәренә ярашлы, 1982 йылдың июленә Иран Хәрби-һауа көстәренең 445 хәрби самолёты булһа ла, хәрби хәрәкәттәрҙә тик 40 проценты тирәһе генә ҡатнаша ала. «Миди Ист Экономик Дайджест» журналы (АҠШ сенатының сит ил эштәре комитеты өсөн әҙерләнгән докладтарына һылтанып), 1984 йылдың йәйендә ираҡтар осош яһарлыҡ самолёттар иҫәбе буйынса ирандарҙан — 4-5, бронетранспортёрҙар буйынса — 4, танкылар буйынса 2,5 тапҡырға өҫтөнлөккә эйә, тип белдерә. Ираҡ Ми-24 вертолётының Иран McDonnell Douglas F-4 «Phantom» II {{comment|тауыштан шәберәк тиҙлекле|сверхзвуковой}} истребителен бәреп төшөрөүе (1982 йылдың 27 октябрендә) Һауа һуғышының иң билдәле эпизодтарының береһе була, авиация тарихында был тәүге осраҡ тип һанала. Был алыштың деталдәре сиктән тыш ҡапма-ҡаршылыҡлы: бер мәғлүмәт буйынса, F-4-тең артҡы ярымсфераһына «Фаланга» ракетаһын ебәреп еңеү яуланған<ref>Ильин В. Е. «Фантом» F-4. — М.: Астрель, АСТ, 2001. — С. 310.</ref>, икенсе мәғлүмәт буйынса — НАР-ҙы ебәреп, пулемёттан ут асҡандар<ref>[http://www.wartechnic.ru/rus/aviation/mil/mi24/app.shtml Domain wartechnic.ru maybe for sale<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626074037/http://www.wartechnic.ru/rus/aviation/mil/mi24/app.shtml |date=2008-06-26 }}</ref>. Әммә ҡайһы бер авторҙар был ваҡиғаларҙың дөрөҫлөккә тап килеүенә шик белдерә. 1982 йылдың 27 октябрендә бер нисә көн элек булған һауа алышы тураһында ҡыҫҡа белдереү баҫтырып сығарған Ираҡ хөкүмәт гәзите «Багдад Обсервер» (уның объективлығына ышаныуы ҡыйын) берҙән-бер тәүсығанаҡ булып һанала. Унан һуң башҡа мәғлүмәт күренмәй, көнбайыш киң мәғлүмәт саралары тик ошо белдереүҙе генә ҡабатлап баҫа һәм артабан ул таралыу ала<ref>{{cite news| title= Fire in the Hills: Iranian and Iraqi Battles of Autumn 1982| url= http://www.acig.org/artman/publish/article_214.shtml| author= Tom Cooper, Farzad Bishop| date= 09.09.2003}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100323174631/http://www.acig.org/artman/publish/article_214.shtml |date=2010-03-23 }}</ref>. Өҫтәүенә, ул авиация тарихында тәүге генә осраҡ булдымы икән: 1968 йылда [[Лаос]] территорияһы өҫтөндә Америка Белл 212 вертолётының бортынан автоматик ҡоралдан ут асып, Төньяҡ Вьетнамдың Ан-2 самолеты бәреп төшөрөлгән булған<ref>{{cite news | title= The Fall of Lima Site 85 | url= http://www.afa.org/magazine/april2006/0406lima.asp | author= John Correll | date= 2006 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071121192421/http://www.afa.org/magazine/April2006/0406lima.asp |date=2007-11-21 }}</ref>. Иран яғы мәғлүмәте буйынса, һуғыш барышында AH-1 «Кобра» вертолёттары менән Ираҡтың {{comment|тауыштан шәберәк тиҙлекле|сверхзвуковой}} өс МиГ-21 истребителе бәреп төшөрөлгән<ref>[http://www.airvectors.net/avcobra_2.html Greg Goebel.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160110012919/http://www.airvectors.net/avcobra_2.html |date=2016-01-10 }}</ref>. === Химик ҡорал ҡулланыу === [[Файл:Chemical_weapon1.jpg|мини|200x200пкс|Противогаз кейгән иран һалдаты]] Иран-Ираҡ һуғышы барышында Ираҡтың бер нисә тапҡыр химик ҡорал ҡулланыуын күп авторҙар һәм ойошмалар раҫлай. Германия Федератив Республикаһы Ираҡты нервы-паралитик һәм {{comment|горчица|гәрсис}} газы технологиялары менән тәьмин иткән. Был ҡоралды яһау өсөн күп кенә ингредиенттар [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда етештерелгән. Уны Ирандың да ҡулланып ҡарағаны тураһында мәғлүмәт бар. 1984 йылдың апрелендә [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ндағы Иран вәкиле Ражай Хөрәссәни үҙ иленең химик ҡорал етештереү һәм ҡулланыу мөмкинлеге тураһында белдерә. Ираҡ химик ҡоралды үҙ территорияһында ирандарға теләктәшлек белдергән баш эймәҫ ҡурдтарға ҡаршы ҡулланған. Ираҡтың төньяғындағы Халабж ҡурд ҡаласығына газ һөжүме иң ҙур фажиғә иҫәпләнә; был һөжүм ваҡытында 5000 кеше һәләк ителгән һәм тиҫтәләрсә мең кеше ғәрипләнгән. Сәддам Хөсәйен шулай итеп Иранға ҡаршы һуғышыуҙан баш тартҡан ҡурдтарҙы язалаған.<ref>[http://www.progressive.org/node/1866 Anthrax for Export] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161225102406/http://www.progressive.org/node/1866 |date=2016-12-25 }}</ref><ref>[http://www.iranchamber.com/history/articles/arming_iraq.php Arming Iraq: A Chronology of U.S. Involvement]</ref><ref>[http://coat.ncf.ca/our_magazine/links/issue51/articles/51_30-31.pdf 1980-1988, Iran-Iraq war: Helping both sides lose the war]</ref> == Ираҡ һәм Иранды ҡорал менән тәьмин итеүселәр == [[1973]] һәм [[1990 йыл]]дар араһында (донъя баҙарының 10 % тирәһе) [[Ираҡ]]ты ҡорал менән төп тәьмин итеүселәр<ref>{{Cite news|title=База данных SIPRI по торговле оружием|url=http://web.archive.org/web/20040601181327/projects.sipri.se/armstrade/Trnd_Ind_IRQ_Imps_73-02.pdf}}</ref>:<center> {| class="wikitable" border="1" ! Ҡорал менән тәьмин итеүселәр ! АҠШ млрд доллары (1990 йылғы $US хисабында) ! дөйөм һандан % |- | align="center" |[[СССР]] | align="center" |25,2 | align="center" |57 |- | align="center" |[[Франция]] | align="center" |5,6 | align="center" |13 |- | align="center" |[[Ҡытай]] | align="center" |5,2 | align="center" |12 |- | align="center" |[[Чехословакия]] | align="center" |2,9 | align="center" |7 |- | align="center" |[[Польша]] | align="center" |1,7 | align="center" |4 |- | align="center" |[[Бразилия]] | align="center" |0,7 | align="center" |2 |- | align="center" |[[Мысыр]] | align="center" |0,6 | align="center" |1 |- | align="center" |Башҡа илдәр | align="center" |2,1 | align="center" |4 |- | align="center" |'''Барыһы''' | align="center" |'''43,9''' | align="center" |'''100,0''' |} </center>1981 йылдың алты айында, һуғыш көсәйгәндә, Мысыр Ираҡҡа 25 миллион долларлыҡ хәрби ҡорал һата<ref>{{Китап|автор=Ниязматов Ж. А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=112|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}</ref>. [[Күвейт]] тә Ираҡ яҡлы була, һөҙөмтәлә Иран-Күвейт мөнәсәбәттәре һалҡыная. [[1982 йыл]]дың көҙөндә Иран Хәрби-һауа көстәре хатта Ираҡ сигендә урынлашҡан Күвейт нефть һаҡлағыстарын бомбаға тота<ref>{{Китап|автор=Ниязматов Ж. А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=111|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}</ref>. === Иран === АҠШ Иранды йәшерен ҡоралландыра. Израилдәр ярҙамы менән АҠШ 1985 йылдың көҙөндә үк Иранды «Хок» зенит ракеталары менән тәьмин итә<ref>{{Китап|автор=Ниязматов Ж. А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=101|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}</ref>. 1986 йылдың аҙағында тарихҡа «Иран-контрас» («Ирангейт») исеме менән ингән ғауғалы низағ ҡуба. АҠШ, Иранға ҡорал һәм хәрби техникаға запчастар һатып, Иран-Ираҡ һуғышына йәшерен рәүештә ҡыҫыла<ref>{{Китап|автор=Ниязматов Ж. А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=100|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}</ref>. Һуғыш барышында Иранға Израиль дә ҡорал, истребителдәр һәм танкыларға запчастар һата. 1981 йылда совет истребителдәре 36 тонна хәрби мөлкәт тейәгән Израиль самолётын бәреп төшөрә<ref>[http://archives.chicagotribune.com/1981/07/27/page/1/article/27-million-israel-iran-arms-deal-told 27 Million Israel Iran Arms Deal told] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170306210258/http://archives.chicagotribune.com/1981/07/27/page/1/article/27-million-israel-iran-arms-deal-told/ |date=2017-03-06 }}</ref> Ираҡ Хәрби Һауа Көстәре Иранға ҡорал ташыған бер иран һәм дүрт израиль самолетын бәреп төшөрә.<ref>Saddam’s Generals: Perspectives of the Iran-Iraq War.</ref>. == Конфликтҡа бөтә донъяның мөнәсәбәте == Иран-Ираҡ конфликты бик күп ғүмерҙәрҙе алып киткән һуғышҡа әүерелә. Леонид Ильич Брежнев 1980-се йылдар башында Иран-Ираҡ конфликты тураһында былай ти: {{цитата|Үҙенең мәғәнәһеҙлеге менән фажиғәле төҫ алған Иран һәм Ираҡ конфликты дауам итә. Был — ныҡлап аяҡҡа баҫмаған илдәр өсөн империалистик сәйәсәттең {{comment|тирмән ташына|жернова}} эләгеү ни тиклем хәүефле булыуын иҫбатлаған аныҡ миҫал. Кем өсөн отошло инде был һуғыш? Әлбиттә, Ираҡҡа ла, Иранға ла ул табыш килтермәй. Улар алмашҡа ҡыйратылған иҡтисад менән күп һанлы кеше ҡорбандарын ғына аласаҡ. Ләкин ҡайһы берҙәрҙең отош алыуын беҙ бөгөн үк күрәбеҙ. Бөтә донъяның күҙ алдында Яҡын һәм Урта Көнсығышҡа сит илдәрҙең хәрби үтеп инеүе көсәйгәндән көсәйә… Ирандың да, Ираҡтың да империализмға ҡаршы йүнәлтелгән сәйәсәтен көсһөҙләндереүгә иҫәп ҡорола. Һәм бына шуларҙың барыһы өсөн ике күрше халыҡ үҙ ҡаны менән түләй. Бына ни өсөн СССР был конфликтты тик тыныс юл менән хәл итеү өсөн көрәшә<ref>{{книга |автор =Агаев С. Л. |заглавие =Иран в прошлом и настоящем: Пути и формы революционного процесса |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1981 |страницы = 245 }}</ref>.}} === Ираҡҡа ярҙам === 1982 йылдан СССР Ираҡты ҡорал менән тәьмин итеүен яңырта<ref>Крысенко Д. С. Геостратегическое противоборство СССР и США в ходе ирано-иракской войны (1980—1988) // Вестник Костромского государственного университета им. Н. А. Некрасова. — 2015. — Т. 21. — № 4. — С. 46</ref>. == Сәнғәттә сағылышы == * Нуль километры (фильм, 2005) * Персеполис (йәнһүрәт) * 143-сө траншея == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * ''И. Кленов, В. Орлов.'' Ирано-иракская война // «Зарубежное военное обозрение», № 1, 1985. стр. 22-28. * ''И. Гурьянов''. Ирано-иракский вооружённый конфликт // «Зарубежное военное обозрение», № 2, 1987. стр. 14-19. * ''Ж. А. Ниязматов''. Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк. — Москва: Наука, 1989. — 174 с. * Abdulkhaleq Abdulla, «Gulf War: The Socio-Political Background», in ''Arab Studies Quarterly'', Vol. 16, No. 3, Summer 1994.{{ref-en}} * David Segal, «The Iran-Iraq War: A Military Analysis», in ''Foreign Affairs'', Summer 1988.{{ref-en}} * Ray Takeyh, «The Iran-Iraq War: A Reassessment», in ''The Middle East Journal'', Vol. 64, No. 3, Summer 2010.{{ref-en}} * Ronald E. Bergquist, ''The Role of Airpower in the Iran-Iraq War'', Maxwell Air Force Base, AL: Air University Press, 1988. 95 pp.{{ref-en}} * John Bulloch, ''The Gulf War: Its Origins, History and Consequences'', location: Methuen, 1989, 309 pp.{{ref-en}} * Anthony H. Cordesman, Abraham R. Wagner, ''The Lessons of Modern War, Vol. II: Iran-Iraq War'', Westview Press, 1990, 647 pp.{{ref-en}} * {{книга |автор= Farrokh, Kaveh.|часть= |ссылка часть= |заглавие= Iran at War: 1500-1988|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство= Osprey Publishing|год= 2011|volume= |pages= |columns= |allpages= 488|серия= |isbn= 1846034914|тираж= |ref= }}{{ref-en}} * Alan Friedman, ''Spider’s Web: The Secret History of How the White House Illegally Armed Iraq'', Bantam Books, 1993, 455 pp.{{ref-en}} * Dilip Hiro, ''The Longest War: The Iran-Iraq Military Conflict'', New York: Routledge, 1990, 323 pp.{{ref-en}} * Efraim Karsh, ''The Iran-Iraq War: 1980—1988'' (Essential Histories), Oxford: Osprey, 2002, 92 pp.{{ref-en}} * Stephen С. Pelletiere, ''The Iran-Iraq War: Chaos in a Vacuum'', New York—Westport—London: Praeger, 1992, 167 pp.{{ref-en}} * Pierre Razoux, ''La guerre Iran-Irak, première guerre du Golfe 1980—1988'', éd. Perrin 2013, 604 pp.{{ref-fr}} {{һайланған мәҡәлә|тарих}} [[Категория:Иран һуғыштары]] [[Категория:Ираҡ һуғыштары]] [[Категория:Иран-Ираҡ һуғышы]] [[Категория:Сәддам Хөсәйен]] 6m1ip8ihipzck8xgrm5whcvcsp7tiz6 Хәбиб Бурғиба 0 122751 1302471 1186430 2026-08-11T18:19:48Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302471 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель |имя = Хәби́б Бурғи́ба |оригинал имени = {{lang-ar|حبيب بورقيبة}} |изображение = |ширина = 280 |должность = Тунистың Президенты |периодначало = 1957 йылдың 25 июле |периодконец = 1987 йылдың 7 ноябре |предшественник = нигеҙләнгән вазифа |преемник = Зин әл-Абидин Бен Али |должность_2 = Тунистың Премьер-министры |монарх_2 = Мөхәммәт VIII әл-Әмин |флаг_2 = Flag of Tunisia (1959–1999).svg |периодначало_2 = 1956 йылдың 15 апреле |периодконец_2 = 1957 йылдың 25 июле |предшественник_2 = Тунис Автономияһының премьер-министры Таһир бен Аммар |преемник_2 = Баһи Ладхам |должность_3 = Тунистың сит ил эштәре министры |монарх_3 = Мөхәммәт VIII әл-Әмин |флаг_3 = Flag of Tunisia (1959–1999).svg |периодначало_3 = 1956 йылдың 20 марты |периодконец_3 = 1957 йылдың 25 июле |предшественник_3 = нигеҙләнгән вазифа |преемник_3 = Садуҡ Мөхәддәм]] |должность_4 = Тунистың Милли ассамблеяһы Рәйесе |флаг_4 = Flag of Tunisia (1959–1999).svg |периодначало_4 = 9 апрель |периодконец_4 = 1957 йылдың 15 апреле |монарх_4 = Мөхәммәт VIII әл-Әмин |предшественник_4 = нигеҙләнгән вазифа |преемник_4 = [[:en:Jallouli Fares|Жаллули Фарес]] |флаг = Standard of the President of Tunisia.svg |дата рождения = 3.8.1903 |место рождения = Монастир, Тунис |дата смерти = 2000 йылдың 6 апреле |место смерти = Монастир, Тунис |вероисповедание = ислам |похоронен = Монастирҙағы кәшәнәлә |профессия = юрист |партия = Neo Destour - Нео-Дестур |супруга = 1) Матильда Лоррэн <br />2) Вассила Бен Аммар |дети = '''улы:''' кесе Хәбиб Бурғиба, '''ҡыҙы''': Хәжәр (ҡыҙлыҡҡа алынған) |награды = {{{!}} {{!}}{{Большая лента ордена Республики с 1967 (Тунис)}}{{!!}}{{Большая лента ордена Независимости с 1959 (Тунис)}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер ордена Слона}}{{!!}}{{Орден Белой розы}}{{!!}}{{Кавалер ордена Изабеллы Католички с цепью}} {{!}}- {{!}}{{Большой крест с лентой Ордена За заслуги перед Итальянской Республикой}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста ордена Святого Олафа}}{{!!}}{{Орден Серафимов}} {{!}}} |подпись = Signature Habib Bourguiba.svg |сайт = http://www.bourguiba.com/ }} '''Хәби́б Бурғи́ба''' ({{lang-fr|Habib Bourguiba}}, [[3 август]] {{lang-ar|حبيب بورقيبة}}, [[1903 йыл]], Тунистың [[Монастир]] ҡалаһы — [[6 апрель]] [[2000 йыл]], [[Монастир]]) — [[Тунис]] дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, [[1957 йыл]]дың 25 июленән [[1987 йыл]]дың 7 ноябренә саҡлы Тунистың тәүге президенты. [[1920 йыл]]дарҙа [[Франция]]ла юрист булып эшләй. Тыуған иленә әйләнеп ҡайтыу менән антиколониаль хәрәкәттә әүҙем ҡатнаша башлай. [[1934 йыл]]да «Дестур» яңы партияһы»на нигеҙ һалыусыларҙың һәм Франциянан бойондороҡһоҙлоҡ алыу өсөн барған хәрәкәт етәкселәренең береһе була. Бер нисә тапҡыр колониаль властар тарафынан ҡулға алынып, илдән ҡыуыла һәм ахыр сиктә улар менән һөйләшеүҙәргә күсә. [[1956 йыл]]дың 20 мартында [[Тунис]] бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан ителә, [[1957 йыл]]дың 25 июлендә монархия ҡолатыла, Бурғиба президент вазифаһын биләй. Власҡа килеү менән үҙенең төп бурысы итеп иҡтисадты үҫтереүҙе, башҡа ғәрәп илдәренән айырмалы, нейтраль тышҡы сәйәсәт үткәреүҙе, илдә белем биреү системаһын модернизациялауҙы һәм енси тигеҙһеҙлеккә ҡаршы көрәште ҡуя. Үҙен «Юғары яугир» итеп иғлан итә, илдә шәхес культын һәм бер партия системаһын урынлаштыра. Хәбибтың идаралыҡ итеүенең аҙағы исламизм менән клиентелизмдең<ref>см: Клиентела в рувики — «патрон — клиент мөнәсәбәттәре Зависимые люди назывались клиентами, а их покровители — патронами клиентские обязательства зачастую передавались по наследству. Традиционно клиенты сопровождали своего патрона на Форуме, поддерживали его на выборах и служили на войне под его началом. При этом патрон обязывался защищать своих клиентов в случае судебных разбирательств, или выкупать членов их семей, попавших в зависимость, поддерживать их минимальные жизненные потребности, равно как и клиенты в случае необходимости были обязаны материально поддерживать его. Клиенты принимались в род патрона и носили участвовали в общих праздниках фамилии своего патрона, хоронили клиентов на фамильном кладбище»…</ref> үҫеше һәм уның сәләмәтлегенең торошо насарайыуы менән билдәләнә. [[1987 йыл]]дың 7 ноябрендә Тунис президенты, һаулығының насарайыуы сәбәпле һәм Конституцияға ярашлы, премьер-министр Зин әл-Абидин Бен Али тарафынан төшөрөлә һәм үҙенең тыуған ҡалаһы Монастирҙағы резиденцияһында өй тотҡонлоғона урынлаштырыла. [[2000 йыл]]дың 6 апрелендә вафат була һәм элек үҙе өсөн төҙөтөп ҡуйған кәшәнәлә ерләнә. == Сығышы == Сығышы менән [[Ливия]] ҡалаһы Сирттән [[Истанбул]]ға күсеп килгән затлы осман ырыуынан. [[1793 йыл]]да Хәбиб Бурғибаның олатаһының атаһы Мөхәммәт Бурғиба әл-Кәбир, [[Ливия]] һәм [[Осман империяһы|Осман империялары]] араһында барған низеғтан ҡасып, ғаиләһен, шәхси табибын, ҡолдарын һәм тауарҙарын алып, [[Монастир]] ҡалаһындағы сығыштары менән Триполи ҡалаһыныҡылар йәшәгән районға килеп урынлаша{{Sfn|Martel|1999|p=12}}. Яңы урынға күсеп төпләнгән Мөхәммәт тиҙ арала ҡалала хәйриә эштәре менән билдәлелек яулай. [[1803 йыл]]да Бурғибаның олатаһы Мөхәммәт тыуа, һәм ул үҙенең атаһы, оло Мөхәммәт, үлгәндән һуң уның мираҫсыһы була{{sfn|Bessis, Belhassen|2012|p=21}}. Йылдар үтеү менән Хөсәйендәр династияһы колониаллекте бөтөрөүе, Европа илдәрендәге кеүек, структуралар булдырыу һәм дәүләт бурыстарын түләү өсөн һалымдарҙы арттырыу кеүек бик ҡыйбат баһаланған реформалар үткәрә башлау сәбәпле, [[1864 йыл]]да халыҡ ихтилалы тоҡана һәм ул ҡаты баҫтырыла. Мөхәммәт һәм уның ағаһы, Монастирҙағы йоғонтоло кешеләр булараҡ ҡулға алынып, ҡаланың көнбайышындағы лагерға урынлаштырыла һәм, ғаилә мөлкәтенән баш тартыу шарты менән, азат ителә. Шул ваҡытта Хәбибтең атаһы, 14 йәшлек Али, уның ағаларын ҡулға алыусы генерал Әхмәт Зуруҡ тарафынан аманатҡа алына, һәм ул, малайҙың потенциалын күреп, уға армияға яҙылырға тәҡдим яһай. Шул уҡ төндә Алиҙың атаһы вафат була һәм ул, Бурғибаның буласаҡ атаһы, тәҡдимде ҡабул итә{{Sfn|Martel|1999|p=13}}. [[1880 йыл]]да Али отставкаға сыға һәм өйләнә, бер йылдан өлкән улы Мөхәммәткә, артабан тағы дүрт малайға (береһе сабый сағында үлеп ҡала) һәм ике ҡыҙға атай була. Күпмелер ваҡыт үткәс, Хәбибтең атаһы «триполийлы» районын етәкләй һәм ҡала етәкселеге составына инә{{sfn|Martel|1999|p=13}}{{sfn|Bessis, Belhassen|2012|p=25}}. == Тәүге йылдары һәм белем алыуы == [[Файл:Maison de Habib Bourguiba, place 3 août 1903, Monastir, Tunisie.jpg|мини|250px|Бурғибаның Монастирҙағы тыуған йорто]] Рәсми документҡа ярашлы, [[1903 йыл]]дың 3 авгусында тыуған, әммә һуңғараҡ белдереүенсә — бер йыл иртәрәк тыуған булған, ә яңылыш датаны — [[1924 йыл]]да юридик мәктәпкә ингән ваҡытта кәнсәләр ебәргән<ref>{{книга|автор=Mahmoud Materi|заглавие=Itinéraire d'un militant (1926-1942)|место=Tunis|издательство=Cérès Productions|год=1992|isbn=9973700716}}</ref>; икенсе фараз буйынса, хатаны ата-әсәләре, улдарын армиянан алып ҡалыу өсөн, аңлы рәүештә, уйлап сығарған<ref>{{книга|автор=Samya El Mechat|заглавие=Tunisie: Les chemins vers l'indépendance, 1945-1956|место=Paris|издательство=L'Harmattan|год=2000|isbn=2738412386}}</ref>. Бәлки, ғаиләлә иң бәләкәй ул булыуы, ҡатын-ҡыҙ солғанышында тәрбиәләнеүе, уның артабан енси тигеҙлек өсөн көрәшенә йоғонто яһағандыр. Финанс ауырлыҡтар булыуға ҡарамаҫтан, аталары балаларына белем биреүгә өлгәшә{{Sfn|Martel|1999|p=14}}: Хәбиб уҡырға Монастирҙағы франк- ғәрәп мәктәбенә инә, әммә ундағы уҡыу сифатынан ҡәнәғәт булмаған атаһы, уны [[1907 йыл]]да илдең баш ҡалаһы Тунисҡа оҙата. Хәбиб шул уҡ йылда ваҡыттың күп өлөшөн Ҡөрьәнде өйрәтеүгә бағышлаусы Садики колледжына уҡырға инә. {{Sfn|Martel|1999|p=14}}. Мөхәммәт ағаһы менән бергә{{Sfn|Martel|1999|p=32}} иҫке ҡаланың Мәҙинә кварталында йәшәй башлай{{sfn|Martel|1999|p=32}}. [[1917 йыл]]да атаһы менән бергә күренекле милләтсе Бәшир Сфарҙы ерләүҙә ҡатнаша. Һуңынан эмиграциянан илгә ҡайтҡан, буласаҡ «Дестур» партияһына нигеҙ һалыусы, колониаль хакимлыҡҡа ҡаршы көрәшеүсе Әбдел-Ғәзиз Сәлби менән осраша{{Sfn|Bessis, Belhassen|2012|p=43}}. Шул йылда, административ вазифаға үрләү өсөн кәрәк булған ғәрәп теленән имтиханды бирә алмай, [[1919]]—[[1920]] йылғы уҡыу йылында икенсе йылға ҡалдырыла, әммә тормош шарттары ныҡ насар булыуы сәбәпле, аҙыҡ-түлектән ағыуланып, ауырып китә һәм уҡыуын ташларға мәжбүр була. Әл-Кеф ҡалаһында йәшәүсе ағаһы Мәхмүт янына күсеп, [[1922 йыл]]дың ғинуарына тиклем унда йәшәй һәм ағаһының дуҫтары менән аралаша башлай{{Sfn|Martel|1999|p=16}}. Шул осорҙа ул уҡыуын дауам итергә ҡарар итә һәм метрополияла юрист һөнәрен алырға теләк белдерә. Хәбибте Мәхмүт кенә аңлай һәм уның ярҙамында Карно лицейына уҡырға инә, унда ул ерле халыҡты дискриминациялау ҡыйынлыҡтары менән осраша. Йомшаҡ уҡыусылар класына ҡабул ителһә лә, яҡшы уҡый{{Sfn|Bessis, Belhassen|2012|p=47}}{{Sfn|Martel|1999|p=17}}, күп ваҡытын китапханала үткәрә{{sfn|Martel|1999|p=17}}. 1924 йылда Париж университетена уҡырға инә һәм унда хоҡуҡ һәм политологияны өйрәнә, шунда ул буласаҡ ҡатыны Матильда Лоррэн менән таныша. [[1927 йыл]]да уларҙың улдары (кесе) Хәбиб доньяға килә. == Сәйәси карьераһының башы == Шул уҡ йылда университет тамамлай һәм тыуған яғына ғаиләһе менән ҡайта{{Sfn|Bessis, Belhassen|2012|p=66}}. Шул уҡ осорҙан антиколониаль хәрәкәттә ҡатнаша, «Дестур» партияһына инә һәм уның башҡарма комитеты составына һайлана һәм гәзиттәрҙә яҙыша башлай. [[1931 йыл]]да метрополия властары уны, милләт-ара ыҙғыш сығарыуҙа ғәйепләп, ҡулға ала. Ошо осорҙа «L’Action Tunisienne» тигән гәзит сығара башлай, унда ул француздар менән көрәштә әүҙем булырға саҡыра{{sfn|Martel|1999}}. [[1933 йыл]]дың авгусында, партия сәйәсәте менән килешмәү сәбәпле, унан китә һәм [[1934 йыл]]дың 11 мартында «Дестур» яңы партияһына» нигеҙ һалып, уның политбюроһының генераль секретары була{{Sfn|El Mechat|2002|p=12-13}}. [[1934 йыл]]дың сентябрендә көрәштәштәре менән ҡулға алына. [[Сахара]]лағы Борж-Лебёф ҡәлғәһендә тотола һым үҙенең күпселек фекерҙәштәре менән [[1936 йыл]]дың апрелендә азат ителә{{Sfn|Martin|2003|p=131}}. [[1938 йыл]]дың 9 апрелендә, колонистарға ҡаршы ихтилал ҡаты баҫтырылғандан һуң, 1939 йылдың 10 июнендә арҡаҙаштары менән бергә власҡа ҡаршы ҡотортоуҙа һәм граждандар һуғышына өндәүҙә ғәйепләнеп ҡулға алына. Шул уҡ йылдың көҙөндә хөкөм ителә, [[1940 йыл]]дың майында [[Франция]]ға күсерелә, унда бер нисә төрмәлә срогын тултыра{{Sfn|Martel|1999}}. [[1942 йыл]]дың көҙөндә, немец администацияһы тарафынан азат ителеп<ref>[http://www.ville-rillieux-la-pape.fr/mairie_rillieux_869.html Fort de Vancia (Commune de Rillieux-la-Pape)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015214702/http://www.ville-rillieux-la-pape.fr/mairie_rillieux_869.html |date=2007-10-15 }}</ref>, Шалон-сюр-Сонға күсерелә. [[1943 йыл]]дың ғинуарында Италия сит ил эштәре министрлығы, Төньяҡ Африканың Француз колонияларындығы ихтилалды туҡтатыу маҡсатында, Хәбибкә рәсми ҡабул итеү ойоштороп, уны Тунис халҡына көрәште туҡтатыу тураһында мөрәжәғәт яһарға күндерә, әммә Бурғиба [[1943 йыл]]дың 7 апрелендә тыуған иленә ҡайтып, үткән йылдың авгусында төрмәнән ебәргән мөрәжәғәтнамә тезистарын ҡабатлай: «Германия һәләкәткә дусар ителгән, ә Тунистың бойондороҡһоҙлоҡ алыуына өлгәшеү йәшәү һәм үлем мәсьәләһе, һәм уға тик союзниктарҙы еңеп кенә өлгәшергә мөмкин»{{Sfn|Belkhodja|1998|p=9}}. == Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш == [[Файл:Bourguiba Bizerte.jpg|мини|250px|Бурғиба Бизертта телмәр тота. 1952]] [[Икенсе донъя һуғышы]] тамамланғас, колониаль властар менән һөйләшеүҙәр бер нисә тапҡыр үңышһыҙ ынтылыштар менән бөткәнлектән, ул Тунис халҡының бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшен халыҡ-ара донья кимәлендә яҡтыртырға кәрәк тигән һығымтаға килә. [[1945 йыл]]дың мартында балыҡсы кәмәһендә йәшерен рәүештә илдән сығып [[Ливия]]ға, артабан [[Ҡаһирә]]гә бара, һүңынан [[Сүриә]]гә һәм [[Ливан]]ға сәфәр ҡыла, Туниста колониаллыҡтан арыныүға иғтибарҙы йәлеп итеү маҡсатында, 1946 йылдың декабрендә [[Ғәрәп илдәре лигаһы|Ғәрәп дәүләттәре Лигаһы]]нда һәм БМО-ның штаб-фатирына бара{{Sfn|J. Bessis|2003|p=203}}. [[1949 йыл]]дың 8 сентябрендә тыуған иленә ҡайта. Киләһе йылдың апрелендә колониаль хакимиәтте үҙгәреү, илде азат итеү төп маҡсаты булған ете пункттан торған Тунистың бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү буйынса программа төҙөй. Алған пландарын тормошка ашырыу ниәтенән, [[1951 йыл]]да яңынан донья буйлап сәфәргә сығып китә. Француз хөкүмәтенең хеҙмәттәшлек итеүҙән баш тартыуына бәйле, колониаль властарға ҡаршы ихтилалға саҡыра{{Sfn|Martel|1999}} һәм [[1952 йыл]]дың 18 ғинуарында ҡулға алынып, хөкөм язаһын үтәргә метрополияға күсерелә. [[1954 йыл]]да Франция премьер-министры вазифаһын Пьер Мендес- Франс биләп, Туниста колонизацияны бөтөрөү процессын башлай{{Sfn|Martel|1999}}. [[1955 йыл]]дың 1 июнендә Хәбиб иреккә сығарыла<ref>{{cite web |url=http://www.lecourrierdelatlas.com/Il-raconte/1er-JUIN-1955-BOURGUIBA-RENTRE-D-EXIL.html |title=1er juin 1955: Bourguiba rentre d’exil |author=Nadia Lamarkbi |date=2007-06-16 |publisher=Le Courrier de l’Atlas |accessdate=2016-04-02 |lang=fr }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307131359/http://lecourrierdelatlas.com/il-raconte/1er-juin-1955-bourguiba-rentre-d-exil.html |date=2016-03-07 }}</ref>. Илде Автономия тип иғлан иткәндән һуң бик ҙур ҡыйынлыҡтар менән барған һөйләшеүҙәр дауам итә, һәм [[1956 йыл]]дың 20 мартында Тунис бойондороҡһоҙ тип иғлан ителә. Бурғиба премьер-министр, сит ил эштәре министры һәм Милли ассамблея рәйесе вазифаларын биләй. == Президентлығы == 1957 йылдың 25 июлендә монархия ҡолатыла, Хәбиб республика президенты булып киткән{{sfn|Martel|1999|p=69}}. Үҙенә киң вәкәләттәр тапшырып, Туниста авторитар хакимлыҡ урынлаштыра, халыҡтың азатлығын сикләй, сәйәси оппоненттарын эҙәрлекләүгә ҡоролған цензура булдыра, шулай уҡ үҙен милләттең «юғары көрәшсеһе» тип данлаусы шәхес культын булдыра. Илдең юлбашсыһы лидеры тип үҙен данлап исемләһендәр өсөн яңы гимн ҡабул иттерә [[:en:Ala Khallidi|гимн]]. Һаулыҡ һаҡлауҙы һәм мәғарифты {{comment|заманлаштырыуға|модернизация}}, грамотаһыҙлыҡты {{comment|бөтөрөүгә|ликвидация}}, ҡатын-ҡыҙҙың хоҡуҡтарын киңәйтеүгә — уларға айырыла алыу хоҡуғы бирә, күп ҡатын алыуҙы тыя, никах өсөн минималь — 17 йәш тип билдәләй, пәрәнжәне «ерәндергес сепрәк» тип атай һәм халыҡ араһында асыҡтан-асыҡ тәнҡитләй — йүнәлтелгән ижимағи<ref>{{cite book |last=Moore |first=Clement Henry |date=1965 |title=Tunisia Since Independence: The Dynamics of One-party Government |url=https://archive.org/details/tunisiasinceinde0000moor |publisher=University of California Pres |page=[https://archive.org/details/tunisiasinceinde0000moor/page/55 55]}}</ref>; илдең инфраструктураһын үҫтереү һәм ''ваҡуф''<ref>См. в рувики: Вакуф — в мусульманском праве имущество, переданное государством или отдельным лицом на религиозные или благотворительные цели. В вакуф может входить как недвижимое, так и движимое неотчуждаемое имущество, но лишь приносящее пользу (доход) и нерасходуемое (например, в вакуф не могут быть переданы деньги). Посвящающий своё имущество в вакуф называется учредителем вакуфа. В наиболее широком (и ныне малоупотребительном) смысле вакуф обозначал все земли, с которых платится государственный поземельный налог — харадж. Помимо земель, объектами вакуфа становились другие объекты общественного пользования — строения, караван-сараи, бани, мельницы и пр.</ref> {{comment|мөнәсәбәттәренә|практикаһына}} ҡаршы көрәш маҡсатына хеҙмәт иткән иҡтисади үҙгәртеүҙәр индергән<ref>{{cite web |url=http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.imarabe.org%2Faujourlejour%2Factualites.php%3Fi%3D31 |title=Bourguiba et la modernité |date=2006-03-30 |publisher=Jeudis de l'IMA |accessdate=2016-04-02 |lang=fr}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ac-mayotte.fr/IMG/pdf/Interv_LAROUSSI-Tunisie.pdf |title=Une expérience réussie: le bilinguisme franco-arabe en Tunisie |author=Foued Laroussi |date=2006-03-21 |publisher=Colloque sur le bilinguisme et l’interculturalité |accessdate=2016-04-02 |lang=fr }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100108054619/http://www.ac-mayotte.fr/IMG/pdf/Interv_LAROUSSI-Tunisie.pdf |date=2010-01-08 }}</ref>. Тормошҡа ашмаған социалистик иҡтисад индереү концепцияһы сиктәрендәге эксперимент барышында 1970-се йылдарҙа либераль реформалар үткәреү хосуси секторҙың үҫеүенә һәм нығыныуына килтергән{{sfn|Belkhodja|1998|p=85}}. 1975 йылдың мартында Милли ассамблея тарафынан конституцияға Бурғибаны ғүмере буйы президент итеүҙе раҫлаусы үҙгәртеүҙәр индерелгән{{sfn|Belkhodja|1998|p=90-91}}. 1980-се йылдарҙа ил халыҡтың сиктән тыш ярлылана барыуына һәм Тунисты яңыртыу партияһы яғынан килгән хәүеф менән күҙмә-күҙ осраша. 1983 йыл аҙағындағы нефткә хаҡтар төшөү илдәге иҡтисади тиҫкәрелекте тағы ла насарайта, һәм хөкүмәт ирекһеҙҙән {{comment|[[Халыҡ-ара валюта фонды]]на|МВФ}} заём буйынса мөрәжәғәт итергә мәжбүр була <ref name=Guay>{{cite web|ref=harv|url=http://perspective.usherbrooke.ca/bilan/servlet/BMEve?codeEve=907|work=Perspective Monde|year=2015 |last=Guay |first=Jean-Herman|title=29 décembre 1983: Déclenchement des émeutes du pain en Tunisie|accessdate=2015-05-12}}</ref>, һәм һөҙөмтәлә заём бюджет тотоноуҙарын ҡыҫҡартыу һәм реформалар уҙғарыу шарты менән бирелә<ref>{{cite web|ref=harv|url=http://fpif.org/structural_adjustment_former_president_ben_alis_gift_to_tunisia_part_one/ |last=Prince|first=Rob |title=Structural Adjustment: Former President Ben Ali’s Gift to Tunisia (Part One) Tunisia and the International Monetary Fund |date=15 April 2013|work=Foreign Policy in Focus|accessdate=2015-05-12|lang=en}}</ref>. 1983 йылдың 29 декабрендә икмәк һәм он етештереүгә было объявлено об отмене льготалар юҡҡа сығарылыу тураһында иғлан ителгәнлектән, [[:en:Tunisian bread riots|икмәк сыуалыштары]] башланған. Бынан һуң бола илдең баш ҡалаһы Тунисҡа һәм [[Сфакс ҡалаһы]]на килеп етә, 1984 йылдың 4 ғинуарында ғәҙәттән тыш хәл иғлан ителгән<ref>{{cite journal|ref=harv|url=http://www.nytimes.com/1984/01/04/world/curfew-imposed-across-tunisia-as-riots-spread.html|journal=New York Times|author=Associated Press|title=Curfew Imposed Across Tunisia as Riots Spread |date=4 January 1984|accessdate=2015-05-12}}</ref>. 5 ғинуарҙа сыуалыштар аяуһыҙ баҫтырылған, шуның һөҙөмтәһендә 150-нән артыҡ кеше һәләк булған<ref>{{cite book|page=98 |last=Entelis|first=John Pierre|title=Islam, Democracy, and the State in North Africa |url=http://books.google.com/books?id=5ev4ZSeKCw4C&pg=PA98|accessdate=2015-05-13 |year=1997|publisher=Indiana University Press|isbn=0-253-21131-X}}</ref>. 6 ғинуарҙа Бурғиба он һәм икмәккә хаҡ артыуҙың туҡтатылыуы хаҡында иғлан итә<ref>{{cite book|page=11 |last=Gana|first=Nouri|title=The Making of the Tunisian Revolution: Contexts, Architects, Prospects |url=http://books.google.com/books?id=YJilBgAAQBAJ&pg=PA11|accessdate=2015-05-13 |year=2013|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-7486-9103-6}}</ref>. Тышҡы сәйәсәттә көнбайыш яҡлы сәйәсмәндәрҙең позицияһына тоғро ҡала. [[Мысыр]] президенты Ғәмәл Әбдел Насерҙың Панғәрәп лидеры тип иҫәпләнгә роленә дәғүә итә. 1965 йылдың мартындағы телмәрендә, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ның Фәластанды бүлеү планына нигеҙләнеп, израилдар менән фәләстандарҙы татыулыҡҡа саҡыра<ref name="JER">[http://www.monde-diplomatique.fr/cahier/proche-orient/bourguiba1965discours Discours de Jéricho (Le Monde diplomatique)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903103837/http://www.monde-diplomatique.fr/cahier/proche-orient/bourguiba1965discours |date=2011-09-03 }}</ref>{{Sfn|Belkhodja|1998|p=18}}. Ике йыл кире ҡаҡҡандан һуң, 1974 йылдың ғинуарында,<ref>[http://news.google.com/newspapers?id=jacpAAAAIBAJ&sjid=ouUDAAAAIBAJ&pg=5871,9063966&dq=habib+bourguiba+gaddafi&hl=en The Sydney Morning Herald — Google News Archive Search]</ref> Ливия менән Ислам Ғәрәп Республикаһын берләштереү тураһында килешеүгә ҡул ҡуя<ref>[http://news.google.com/newspapers?id=jXkyAAAAIBAJ&sjid=fbcFAAAAIBAJ&pg=5560,1523958&dq=habib+bourguiba+gaddafi&hl=en The Palm Beach Post — Google News Archive Search]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, һәм был ҡарар нигеҙендә ул президент вазифаһында ҡалыуҙы һәм Ҡаддафиҙы оборона министры итеп тәғәйенләүҙе шарт итеп ҡуя, әммә 20 марттағы референдум был ҡарарҙы, конституцияға ҡаршы һәм Туниста барған протестарға бәйле тип табып, кире ҡаға{{Sfn|Belkhodja|1998|p=90-91}}. Кэмп-Дэвидтағы килешеүгә ҡул ҡуйғандан һуң, 1979 йылда, илдең баш ҡалаһында урынлашҡан Ғәрәп дәүләттәре Лигаһының штаб-фатиры, 1982 йылда, Ливан ҡалаһы [[Бейрут]]ты граждандар һуғышы ялмап алғанлыҡтан, [[Пакистан]]ды азат итеү ойошмаһы базаһы булып китә<ref>[http://www.ina.fr/fictions-et-animations/adaptations-litteraires/video/CAB8201360701/arrivee-tunis.fr.html «Arrivée Tunis», ''JT 20h'', Antenne 2, August 28th, 1982] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110213052702/http://www.ina.fr/fictions-et-animations/adaptations-litteraires/video/CAB8201360701/arrivee-tunis.fr.html |date=2011-02-13 }}</ref>. 1985 йылдың 1 октябрендә Израиль ООП-ға ҡаршы үткәргән «Ағас аяҡ» операцияһы барышында Тунистағы штаб-фатирҙы бомбаға тотҡанлыҡтан, унда ябай халыҡ тыныс граждандар һәләк була. [[АҠШ]] менән Тунис араһындағы мөнәсәбәттәр насарайыуына ошо инцидент сәбәпсе булды<ref>{{cite web |url=http://www.nytimes.com/1985/10/03/world/tunisia-s-leader-bitter-at-the-us.html |title=Tunisia's Leader Bitter At The U.S. |author=Frank J. Prial |date=1985-10-03 |publisher=[[The New York Times]] |accessdate=2016-04-02 |lang=en}}</ref><ref>{{cite news |first=Talcott W |last=Seelye |title=Ben Ali Visit Marks Third Stage in 200-Year-Old US-Tunisian Special Relationship |url=http://www.wrmea.org/1990-march/ben-ali-visit-marks-third-stage-in-200-year-old-us-tunisian-special-relationship.html |work=Washington Report on Middle East Affairs |date=1990-03 |accessdate=2016-04-02 |lang=en}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=Sophie Bessis, Souhayr Belhassen |заглавие=Bourguiba |издательство=Elyzad |год=2012 |страниц=480 |isbn=9973580443 |ref=Bessis, Belhassen}} * {{книга |автор=Tahar Belkhodja |заглавие=Les trois decennies: Bourguiba |место=Paris |издательство=Publisud |год=1998 |страниц=286 |isbn=2866007875 |ref=Belkhodja}} * {{книга |автор=Pierre-Albin Martel |заглавие=Habib Bourguiba, un homme, un siècle |место=Paris |издательство=Les Editions du Jaguar |год=1999 |страниц=166 |isbn=2869503202 |ref=Martel}} * {{книга |автор=Samya El Mechat |заглавие=Le nationalisme tunisien: scission et conflits, 1934—1944 |место=Paris |издательство=L’Harmattan |год=2002 |страниц=264 |isbn=2747526755 |ref=El Mechat}} * {{книга |автор=Juliette Bessis |заглавие=Maghreb, questions d’histoire |место=Paris |издательство=L’Harmattan |год=2003 |страниц=232 |isbn= 2-7475-4727-2 |ref=J. Bessis}} * {{книга |автор=Jean-François Martin |заглавие=Histoire de la Tunisie Contemporaine: De Ferry à Bourguiba 1881-1956 |место=Paris |издательство=L’Harmattan |год=2003 |страниц=276 |isbn=2747546268 |ref=Martin}} * {{Citation|last1=Camau|first1=Michel|last2=Geisser|first2=Vincent|title=Habib Bourguiba. La trace et l’héritage|year=2004|publisher=Karthala|location=Paris|isbn=978-2-845-86506-8|language=fr}} * {{Citation |last=Chadli|first=Amor|title=Bourguiba tel que je l’ai connu: la transition Bourguiba-Ben Ali|year=2010|publisher=Berg International|Berg International|location=Tunis|isbn=978-9-973-02225-7|language=fr}} * {{Citation |last=Charfi|first=Mounir|title=Les ministres de Bourguiba (1956—1987)|year=1989|publisher=L'Harmattan|location=Paris|isbn=2738403980|language=fr}} * {{Citation |last=Cohen|first=Bernard|title=Bourguiba. Le pouvoir d’un seul|year=1992|publisher=Flammarion|location=Paris|isbn=978-2-080-64881-5|language=fr}} * {{Citation |last=Caïd Essebsi|first=Béji|title=Bourguiba. Le bon grain et l'ivraie|year=2009|publisher=Sud Éditions|location=Tunis|isbn=978-9-973-84499-6|language=fr}} * {{Citation |last=El Ganari|first=Ali|title=Bourguiba. Le Combattant suprême|year=1985|publisher=Plon|location=Paris|isbn=978-2-259-01321-5|language=fr}} * {{Citation |last=Garas|first=Félix|title=Bourguiba et la naissance d’une nation|year=1956|publisher=Julliard|location=Paris|language=fr}} * {{Citation |last=Hajji|first=Lotfi|title=Bourguiba et l’Islam: le politique et le religieux|year=2011|publisher=Sud Éditions|location=Tunis|isbn=978-9-938-01044-2|language=fr}} * {{Citation |last=Klibi|first=Chedli|title=Habib Bourguiba. Radioscopie d’un règne|year=2012|publisher=Déméter|location=Tunis|isbn=978-9-973-70626-3|language=fr}} * {{Citation |last=Krichen|first=Aziz|title=Syndrome Bourguiba|year=2003|publisher=Cérès|location=Tunis|isbn=978-9-973-70077-3|language=fr}} * {{Citation |last=Lajili|first=Chaker|title=Bourguiba-Senghor: Deux géants de l’Afrique|year=2008|publisher=L’Harmattan|location=Paris|isbn=978-2-296-06781-3|language=fr}} * {{Citation |last=Mzali|first=Mohamed|title=Un Premier ministre de Bourguiba témoigne|year=2004|publisher=Picollec|location=Paris|isbn=978-2-864-77210-1|language=fr}} * {{Citation |last=Rous|first=Jean|title=Habib Bourguiba|year=1984|publisher=Martinsart|location=Paris|isbn=978-2-863-45235-6|language=fr}} * {{Citation |last=Sayah|first=Mohamed|title=L’acteur et le témoin|year=2012|publisher=Cérès|location=Tunis|language=fr}} * {{Citation |last=Toumi|first=Mohsen|title=La Tunisie de Bourguiba à Ben Ali|year=1989|publisher=Presses Universitaires de France|location=Paris|isbn=978-2-130-42804-6|language=fr}} * {{Citation |last=Zaghouani-Dhaouadi|first=Henda|title=Le pèlerinage oriental de Habib Bourguiba. Essai sur une philosophie politique. Février-avril 1965|year=2011|publisher=Publibook|location=Paris|isbn=978-2-748-36746-1|language=fr}} {{Президенты Тунисской Республики}} [[Категория:Фил ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:3 августа тыуғандар]] [[Категория:1903 йылда тыуғандар]] [[Категория:Туниста тыуғандар]] [[Категория:6 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:2000 йылда вафат булғандар]] 7y9j6edzo15dqeth2ddk1h61zjydl5x Майя (цивилизация) 0 126354 1302505 1287463 2026-08-11T18:50:40Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302505 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Maya_civilization_in_Mesoamerica_map.svg|мини|360x360пкс|Майя цивилизацияһы биләгән территория. Ҡыҙыл төҫ менән майя мәҙәниәте сиктәре бүленгән, ҡара төҫ — месоамерикан цивилизацияһы территорияһы]] [[Файл:Chichen_Itza_3.jpg|мини|323x323пкс|[[Чичен-Ица]]ла Кукулькан пирамидаһы]] '''Майя''' — үҙенең яҙмаһы, сәнғәте, архитектураһы, математик һәм астрономик математик системалары аша билдәлелек алған Мезоамерика цивилизацияһы. Уның формалаша башлауы классик дәүерҙән элгәре йылдарға (б. э. т. 2000 й. — б. э. 250 й.) ҡарай, классик осорҙа күпселек майя ҡалалары үҫешенең иң бейек нөктәһенә еткән (б.э. 250—900 йй.). Конкистадорҙар килгән саҡта тәрән хәлһеҙлек кисергән була. Майя, европалылар килгәнсегә тиклем бик күп алдараҡ ташландыҡ хәлгә килгән, таш ҡалалар төҙөгән булған, ҡайһы бер ҡалаларҙа һуңғараҡ та кешеләр йәшәгән әле. Майялар уйлап тапҡан календарҙы Үҙәк Американың башҡа халыҡтары ла ҡулланған. Бөгөнгө көндә өлөшләтә сиселгән иероглифик яҙыуҙар системаһын ҡулланған майялар. Ҡомартҡыларҙа күп һанлы яҙмалар һаҡланған. Игенселектә һөҙөмтәле система булдырғандар, [[астрономия]] өлкәһендә тәрән белемгә эйә булғандар. Ата-бабаларының телен һаҡлап ҡалған хәҙерге майялар ғына түгел, [[Мексика]], [[Гватемала]], [[Гондурас]]тың көньяғында йәшәгән испан телле халыҡтың бер өлөшө лә боронғо майя халҡының вариҫтары тип атала. Майяларҙың ҡайһы бер ҡалалары: Мексикалағы [[Ушмаль]], [[Паленке]], [[Чичен-Ица]], Гватемалалағы [[Тикаль]] һәм [[Киригуа]], Гондурастағы [[Копан]], [[Сальвадор]]ҙағы вулкан көлө менән күмелеп ҡалған һәм ҡабаттан ҡаҙып сығарылған кескәй генә [[Хойя-де-Серен]] ауылы [[ЮНЕСКО]] донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән. Был халыҡтың мәҙәниәте тарихын өс периодҡа бүлеү ҡабул ителгән. Беренсе осор (боронғо замандан алып б.э. 317 йылына тиклем) — ҡала-дәүләттәр, примитив игенселек, кизе-мамыҡ туҡыма эшләү һ.б. барлыҡҡа килгән осор. Икенсе осор (317—987) — боронғо батшалыҡ йәки классик осор — ҡалалар үҫеше ваҡыты (Паленке, [[Чичен-Ица]], Тулума) һәм бер үк ваҡытта X быуат башында халыҡтың уларҙы серле рәүештә ташлап китеүе. Өсөнсө осор (987 йыл — XVI быуат) — яңы батшалыҡ, йәки классик осорҙан элгәрге период — европа конкистадорҙарының килеү, яңы закондар, тормоштоң һәм мәҙәниәттең стилен һәм сәнғәтен ҡабул итеү, мәҙәниәттәр буталышы, туған туғанды үлтерешеү һуғыштары һ . б. дәүере. == Территорияһы == Хәҙерге ваҡытта (2017 йыл) майя цивилизацияһы үҫешкән территориялар түбәндәге дәүләттәр составына инә: * [[Мексика]] (Чьяпас, Кампече, Юкатан, Табаско, Кинтана-Роо штаттары); Майя мәҙәниәтенә ҡараған 1000-гә яҡын (XX быуаттың 80-се йылдары башына) ҡала табылған, ләкин уларҙың барыһы ла археологтар тарафынан ҡаҙылмаған һәм тикшерелмәгән. Шулай уҡ 3000-гә яҡын ҡасаба табылған. == Тарихы == [[Файл:Palenque_Relief.jpg|мини|407x407пкс|Паленке ҡалаһы музейындағы әүәләп яһалған барельеф]] === Иртә осорға тиклемге период (б. э.т. яҡынса 2000—900 йй.) === Майяларҙың иртә классик осорҙан элгәрге үҫеше этабында йәшәгән урындарында ултыраҡтары барлыҡҡа килә һәм игенселек үҫешә. Майя цивилизацияһына б. э.т. яҡынса 2000 йыл менән билдәләнгән Куэйо (Белиз) тәүге төҙөлмәләре ҡарай. Был урындан майя ҡәбиләләре төньяҡҡа Мексика ҡултығына табан таралып ултырған. Копанда (Гондурас) һунарсылар б. э. т. яҡынса 1100 йылда урынлашҡандар. Иртә классик осорҙан элгәрге этапта майя цивилизацияһына ҡараған боронғо ҡала булған Ламанай ҡалаһына (Белиз) нигеҙ һалынған. Б. э. т. яҡынса 1000 йылда б. э. VII быуатына саҡлы йәшәгән Кахаль Печ (Белиз) нигеҙләнгән. === Урта классик осорға тиклемге период (б. э. т. яҡынса 899—400 йылдар) === Урта классик осорҙан элгәрге периодта майяларҙың артабанғы таралып ултырыуы дауам итә, ҡалалар араһында сауҙа үҫешә. Б. э. т. Тикаль (Гватемала) өлкәһендәге ултыраҡ эҙҙәре б. э. т. VII быуат менән билдәләнә. Мексика ҡултығы яр буйында беренсе ултыраҡтар һәм ҡорамдар б. э. т. яҡынса 500 йылда барлыҡҡа килгән. Эль-Мирадор (майяларҙың билдәле булған иң ҙур [[Пирамида (архитектура)|пирамидаһы]], 72 м) һәм хәҙерге Гватемала биләмәһендә урынлашҡан Накбе майяларҙың тәүге ҙур ҡалалары һанала. Б. э. т. яҡынса 700 йылда Месоамерикала тәүге яҙыу барлыҡҡа килгән. Был осорҙағы майя сәнғәтенә Мексика ҡултығы ярҙарында барлыҡҡа килгән һәм бөтөн Мексоамерика менән сауҙа бәйләнештәре урынлаштырған ольмек цивилизацияһы йоғонтоһо һиҙелә. Ҡайһы бер ғалимдар, боронғо майялар иерархик йәмғиәт һәм батша идарарығы төҙөүҙәре менән майялар өлкәһенең көньяҡ райондарында б. э. т. 900 йылдан 400 йылға саҡлы ольмектарҙың йәнәш йәшәүенә бурыслы. === Һуңғы классик осорға тиклемге период (б. э. т. яҡынса 400 — б. э. 250 йылы) === Майяларҙың ташҡа уйылып эшләнгән иртә ҡояш календары һүрәте б. э.т. яҡынса 400 йыл менән билдәләнә. Майялар королдәр һәм король ҡанынан булғандар идара иткән иерархик йәмғиәт идеяһын ҡабул итә. Теотиуакан ҡалаһына нигеҙ һалыу шулай уҡ һуңғы классик осорҙан элгәре периодҡа ҡараған. Теотиуакан бер нисә быуат дауамында бөтөн майя цивилизацияһын һәм башҡа төбәктәрен үҙенең мәҙәни йоғонтоһонда йәшәткән Месоамериканың мәҙәни, дини һәм сауҙа үҙәге булған. === Иртә классик осор (б. э. яҡынса 250—600 йылдары) === Б. э. 292 йыл йылы менән билдәләнгән Тикалдәге иң иртә стела хаким Кинич-Эб-Шок фигураһын һынландыра. 500 йыл тирәһендә Тикаль {{comment|«бик бөйөк держава»|«сверхдержава»}} була, унда яңы ғәҙәттәр, шулар араһында ҡорбан килтереү менән бәйле йола ритуалдары индергән Теотиуакан кешеләре йәшәй башлай. 562 йылда һуғышы йылдарында ҡала араһында Калакмуль һәм Тикаль ҡалалары араһында һуғыш башланған, һәм, һөҙөмтәлә, Калакмуль хөкөмдары Тикаль хакимы Яш-Эб-Шок II (Вак-Чан-Кавиль) әсирлеккә ала һәм уны ҡорбан итә. === Һуңғы классик осор (б. э. яҡынса 600—900 йылдары) === Классик осорҙағы майя цивилизацияһы һәр береһенең үҙ хакимы булған ҡала-дәүләттәр территорияһы булып күҙ алдына баҫа. Бөтөн Юкатанға таралған майя мәҙәниәте үҙ үҫешенең сәскә атыуын кисерә, был осорҙа [[Чичен-Ица]] (700 йыл тирәһе), [[Ушмаль]] һәм Коба ҡалаларына нигеҙ һалынған. Ҡалалар сакбе (sacbé) тип аталған юлдар менән тоташтырылған. Ул осорҙағы уртаса европа ҡалаларынан кеше һаны буйынса күпкә артыҡ булған майя ҡалаларында 10 меңдән ашыу кеше иҫәпләнгән. === Майя цивилизацияһының бөлгөнлөккә төшөүе === Б. э. IX быуатында уҡ майя халҡы йәшәгән көньяҡ райондарҙа халыҡ һаны бик тиҙ кәмей бара, һәм был күренеш бөтә үҙәк Юкатанға таралаған. Кешеләр ҡалаларҙы ташлап китә, һыу менән тәьмин итеү системаһы емерелә. Б. э. X быуаты уртаһынан улар башҡа таш ҡоролмалар төҙөмәй. Һаманға саҡлы майя цивилизацияһының юҡҡа сығыуы тикшеренеүселәр араһындағы бәхәскә сәбәп булып тора. Шул уҡ ваҡытта майя цивилизацияһының юҡҡа сығыуына ике төп ҡараш — экология һәм экологик булмаған фараздар бар. : '''Экологик гипотеза '''кеше һәм тәбиғәттең үҙ-ара мөнәсәбәт балансына нигеҙләнгән. Ваҡыт үтеү менән баланс боҙола: даими үҫә барған халыҡ сифатлы тупраҡ етмәү, шулай уҡ эсәр һыу етмәү проблемаһы менән осраша. 1921 йылда О. Ф. Кук майяның экологик сәбәптәр менән юғалыуы тураһында фараз төҙөй. : '''Экологик булмаған фараз гипотеза '''баҫып алыуҙар һәм эпидемияларҙан башланып, климат үҙгәреү йәиһә башҡа катастрофалар менән тамамланған төрлө төр теорияларҙы үҙ эсенә ала. Майяларҙы баҫып алыу фаразы файҙаһына археологик ҡаҙыныуҙар һөҙөмтәһендә урта быуаттарҙа Үҙәк Америкала йәшәгән башҡа халыҡ — тольтектар эйә булған предметтар табылыуы һөйләй. Әммә күпселек тикшеренеүселәр был фараздың версия дөрөҫлөгөнә шикләнә. Климат үҙгәреү мәсьәләләре менән шөғөлләнеүсе геолог Хауг Геральд (Haug Gerald) майя цивилизацияһының кризисы сәбәптәре булып климатик үҙгәрештәр, бигерәк тә ҡоролоҡ, булған тигән фекер әйтә. 2012 йылдың февралендә Юкатан һәм Саутгемптон Университеты ғалимдары майя цивилизацияһы хатта бик ҡаты булмаған аслыҡтан да һәләк булырға мөмкин тигән ҡатмарлы моделләштереү һөҙөмтәләрен баҫтырып сығара. Үткәрелгән тәжрибәләр күрһәтеүенсә, был төбәктә сөсө һыуҙың етешмәй башлауы яуым-төшөм кимәленең 25-40 % кәмеүе менән аңлатылыуы мөмкин, һәм был күренеш б. э. 800—950 йылдарында күҙәтелгән. Яуым-төшөм кимәленең ошолай кәмеүе генә сәбәпсе түгел икән, һыуҙың парға әйләнеүе уның ямғыр яуып тулыланыуына ҡарағанда аҙыраҡ, ә был, үҙ сиратында, етерлек һыу күләменең кәмеүенә, өйрәнелгән тормош нигеҙҙәрен ҡаҡшатҡан һәм ҡалаларҙың бөлгөнлөккә төшөүенә килтергән.<ref>[http://diver-sant.ru/interestingly/14357-opredelena-prichina-gibeli-civilizacii-mayya.html Определена причина гибели цивилизации майя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229031709/http://diver-sant.ru/interestingly/14357-opredelena-prichina-gibeli-civilizacii-mayya.html |date=2012-02-29 }}</ref><ref>[http://www.utro.ru/articles/2012/02/24/1030693.shtml Вестников апокалипсиса замучила жажда]</ref> Шулай уҡ, ҡайһы бер ғалимдар майя цивилизацияһының һәләк булыуын Үҙәк Азиялағы Теотиуакандың ахыры менән бәйләй. [[Файл:ES25-1999_b.jpg|мини|355x355пкс|Сан-Андрестағы майя пирамидаһы, [[Сальвадор]]. [[1999 йыл|1999]]]] === Классик периодтан һуңғы осор (яҡынса 900—1521 йй.) === Яҡынса 900 йылда халыҡ Тикалде ташлап киткән. Төньяҡ Юкатан ҡалалары үҫешен дауам иткән, әммә көньяҡтағы ҡалалар бөлгөнлөккә төшкән. Яҡынса 1050 йылда Чичен-Ицы ҡалаһы емерелгән. 1263 йылда һуңынан Юкатандың төп үҙәгенә әйләнгән Майяпанға нигеҙ һалынған. Әммә 1441 йылда ҡалала ихтилал башлана, һәм 1461 йылда халыҡ уны ташлап китә. Бынан һуң Юкатан яңынан бер-береһе менән көрәшкән ҡалалар территорияһы булып торған. Шулай, Какчикелдәр йылъяҙмаһында тау майялары — какчикелдәр тарихы уларҙың Гватемалаға легендар килеүе, сәйәси ҡоролошо, күрше майя халыҡтары менән бәрелештәре, шулай уҡ уларҙың баш ҡалаһы Ишимче, 1520 йылда сәсәк үләтенән ҡырылыуы һәм 1524 йылда испандарҙың килеүе ентекләп тасуирланған. === Колониаль осор (1521—1821 йылдар) === 1517 йылда Юкатанда Эрнандес де Кордоба етәкселегендәге испандар барлыҡҡа килә<ref>[http://www.mesoamerica.ru/indians/maya/chronology.html Хронология майя]</ref>. Испандар Иҫке Донъянан майяларға электән билдәле булмаған сәсәк оспа, [[Грипп|киҙеү грипп]] һәм [[Ҡыҙылса (ауырыу)|ҡыҙылса корь]] сирҙәрен алып килә. 1528 йылда Франсиско де Монтехо башындағы колонистар төньяҡ Юкатанды баҫа башлай. Әммә, географик һәм сәйәси тарҡау булғанлыҡтан, испандарға төбәкте үҙенә буйһондороу өсөн 170 йыл самаһы йыл кәрәк була. 1697 йылда майяларҙың һуңғы бойондороҡһоҙ ҡалаһы Тайясаль да Испания тарафынан буйһондорола. === Постколониаль осор === [[1821 йыл]]да Мексика Испаниянан бойондороҡһоҙлоҡ ала. Әммә илдәге хәл яйға һалынмай стабилләшмәй. [[1847 йыл]]да авторитар мексика хөкүмәтенә ҡаршы сыҡҡан Касталар һуғышы тип билдәлелек алған майялар ихтилалы тоҡана. Ихтилал тик [[1901 йыл]]ға ғына баҫтырыла. === Майя бөгөн === Бөгөнгө көндә Юкатан ярымутрауында, шул иҫәптән Белизда, Гватемалала һәм Гондураста 6,1 млн самаһы майя йәшәй<ref>[[ethnologuefamily:306-16|Ethnologue report for Mayan]]</ref>. Гватемаланың 40 % тиклем халҡы — майя, Белизда — 10 %. Майяның бөгөнгө дине христианлыҡ һәм майяларҙың традицион ышаныуҙары ҡатышмаһынан тора. Бөгөн майяның һәр бер общинаһының дини ҡурсалаусыһы бар. Иғәнә сифатында йорт ҡоштары, тәмләткестәр йәки шәмдәр сығыш яһай. Майяның ҡайһы бер төркөмдәре үҙҙәренең традицион кейемендәге үҙенсәлекле элементтары менән идентификациялана.һәм башҡа майяларҙан айырылып тора. Бөгөнгө көндә Үҙәк Американың бөтөн илдәрендә лә йәшәгән майя индейҙарының ысынбарлыҡ реаль көнкүрешен күрһәткән ҙур булмаған видео бар. Һаҡланып ҡалған традицион көнкүрешкә тоғро Чьяпаста (Мексика) йәшәгән лекандон майялары билдәле. Төркөм вәкилдәре майяларҙың традицион сюжеттары менән биҙәлгән мамыҡ кейемдәр кейә. [[Христианлыҡ]] был төркөм вәкилдәренә өҫтөнлөклө генә йоғонто яһай. Әммә туризм һәм, тәү сиратта, техник һәм иҡтисади прогресс төркөмдөң үҙенә бер төрлөлөгөнөң яйлап юйылыуына килтерә. Майялар күберәк һәм йышыраҡ заманса кейемдә йөрөй, үҙ йортонда электр, радио һәм телевидение менән файҙалана, автомобилдәрҙә йышыраҡ йөрөй. Бик күп кешенең боронғо майяларҙың донъяһы һәм мәҙәниәте менән танышырға теләгәнлегенән, ҡайһы бер майялар фәҡәт туризм иҫәбенә йәшәй. Мексикалағы Чьяпас штатында сапатистар контролендә булған ауылдарҙа айырым ситуация барлыҡҡа килгән. Күптән түгел был ауылдар автономияға һәм үҙидаралыҡҡа өлгәште. == Сәнғәте == Классик осорҙа боронғо майя сәнғәте үҙ үҫешенең иң бейек нөктәһенә еткән (б. э. яҡынса 250—900 йылдары). Паленктағы, Копандағы һәм Бонампактағы стеналарҙағы фрескалар иң матуры һаналған. Ошо фрескаларҙағы кешеләрҙең матурлығы был мәҙәниәт ҡомартҡыларын [[Антиклыҡ|боронғо антик донъя]] мәҙәниәт һәйкәлдәре менән сағыштырырға мөмкинлек бирә, шуға күрә был майя цивилизацияһы үҫеше осорон классик тип һанау ҡабул ителә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, йә [[инквизиция]], йә ваҡыт үҙе уларҙы юҡҡа сығарғанлыҡтан, мәҙәниәт һәйкәлдәренең күбеһе беҙҙең көнгә тиклем килеп етмәгән. == Скульптураһы == Майя скульптуралары, ҡағиҙә булараҡ, хәйер, уның ысынбарлыҡтағы функцияһы һаман да асыҡ билдәләнмәгән нигеҙендә йыш ҡына «алтарь» тип аталған эре яҫы таш һалынған стеланан ғибәрәт. Күп стелалар барельеф һүрәтләнешле булған, хәйер, майя цивилизацияһы йәшәгән ареал биләмәләрендә ғәҙәти скульптуралар ҙа осратып була<ref>{{cite journal|ref={{SfnRef|Stuart|1996}}|author=Stuart, David|authorlink=David Stuart (Mayanist)|date=Spring–Autumn 1996|title=Kings of Stone: A Consideration of Stelae in Ancient Maya Ritual and Representation|journal=RES: Anthropology and Aesthetics|issue=29/30 The Pre-Columbian|pages=149|publisher=[[President and Fellows of Harvard College]] acting through the [[Peabody Museum of Archaeology and Ethnology]]|location=Cambridge, Massachusetts, USA|jstor=20166947}}</ref>. Скульптураларҙың күпселеге майя цивилизацияһы үҫешенең классик осорона (б. э. 250—900) ҡарай<ref name="miller">{{cite book|ref={{sfnref|Miller|1999}}|author=Miller, Mary|authorlink=Mary Miller (art historian)|year=1999|title=Maya Art and Architecture|url=https://archive.org/details/mayaartarchitect00mill|location=London, UK and New York, USA|page=[https://archive.org/details/mayaartarchitect00mill/page/9 9]|publisher=[[Thames & Hudson]]|isbn=0-500-20327-X|oclc=41659173}}</ref>. == Кейемдәре == Ир-егеттәрҙең төп кейеме {{comment|эш йәки янбаш бәйләүесе|набедренная повязка}} булған; ул бил тирәләп бер нисә тапҡыр уратылып алынған ус киңлегендәге туҡыма һыҙатынан ғибәрәт булған, артабан аяҡ араларынан сығарып кейелгән, бәйләүестең остары алдан һәм арттан һәлберәтеп ҡалдырылған. Танылған {{comment|шәхестәр|персона}}ҙең янбаш бәйләүестәре «ҙур хәстәрлек һәм матурлап» ҡанаттар йәки ҡайыу-сигеү менән биҙәлгән. Яурындарына пати — әйбер хужаһының йәмғиәттәге урынына ярашлы биҙәлгән тура мөйөшлө туҡыма киҫәгенән япма ябынғандар. Юғары ҡатлам был ҡупшы кейемгә тағы ла оҙон күлдәк һәм сабыулы {{comment|итәк|юбка}}кә оҡшаған икенсе янбаш бәйләүесе өҫтәгән. Һаҡланып ҡалған һүрәттәрҙән күреүебеҙсә, уларҙың кейемдәре, моғайын, бик бай биҙәлешле һәм иҫ киткес матур булған. Хакимдар һәм хәрби етәкселәр ҡайһы берҙә бындай кейем өҫтөнән ягуар-арыҫлан тиреһен ябынып йөрөгән йәки уны билбауына беркеткән. Ҡатын-ҡыҙҙар кейеме ике төп предметтан: йә яурындарын асыҡ ҡалдырып, күкрәктән түбәндә башланған оҙон күлдәктән (куб), йә (мәҫәлән, Юкатандағы кеүек) ҡулдар һәм баш өсөн ҡалдырылған йырыҡтарҙан торған тура мөйөшлө материя киҫәгенән, һәм аҫҡы итәктән торған. Һаҡланып ҡалған һүрәттәр буйынса, күлдәкте лә, итәкте лә бергә лә, айырым да кейеү мөмкин булған; һуңғы осраҡта күкрәк асыҡ ҡалған (моғайын, кейемде теге йәки былай кейеү ысулы ҡатын-ҡыҙҙың ижтимағи статусы йәки урындағы йолалар менән билдәләнгәндер). Өҫкө кейем хеҙмәтен, ирҙәрҙеке кеүек, ләкин бер аҙ оҙонораҡ ябыу үтәгән. Кейем тәшкил иткән бөтә предметтар ҙа күп төҫлө биҙәктәр менән биҙәлгән. == Архитектураһы == Таш скульптурала һәм барельефтарҙа, ваҡ пластика әҫәрҙәрендә, диуарҙарҙа һәм керамика биҙәктәрендә сағылыш тапҡан майя сәнғәте өсөн стилләштерелгән гротеск образдарҙа һынландырылған дини һәм мифологик тематика хас. Майя сәнғәтенең төп мотивтары — антропоморф хоҙайҙар, йыландар һәм {{comment|битлек|маска}}тәр; уға стилистик нәфислек һәм камил һыҙаттар хас. Майя өсөн төп төҙөлөш материал булып таш, беренсе сиратта, эзбизташ хеҙмәт иткән. Майя архитектураһы өсөн үргә төбәлгән фасадлы һәм кикрекле ҡыйыҡлы ялған көмбәҙҙәр типик булған. Был һарайҙарҙы һәм ҡорамдарҙы ослаған массив фасадтар һәм ҡыйыҡтар бейеклек һәм мөһабәтлек тәьҫораты тыуҙырған. == Сауҙаһы == Майялар үҙ-ара ла һатыу иткән, төрлө майя илдәре үҙ-ара, башҡа дәүләттәр менән дә, төньяҡҡа ацтектар менән, көньяҡта хәҙерге заман [[Коста-Рика]] һәм [[Панама]] халҡы менән<ref>Народ Майя. Рус Альберто, 1986. Торговля</ref> йәнле сауҙа алып барған. == Яҙмаһы һәм ваҡыт иҫәбе == Колумбҡа тиклемге Яңы Донъяның үҙенә бер башҡа интеллектуаль ҡаҙанышы булып майя халҡы тыуҙырған яҙыу һәм ваҡытты иҫәпләү системаһы тора. Майя иероглифтары идеографик яҙмаға ла, фонетик яҙма өсөн дә хеҙмәт иткән. Уларҙы ташҡа киртеп яҙғандар, керамикаға төшөргәндәр, улар ярҙамында урындағы ҡағыҙҙан эшләнгән кодекс тип аталған яйлы китаптар яҙылған. Был кодекстар майя яҙмаһы буйынса тикшеренеү өсөн мөһим сығанаҡ булып тора. 1880-се йылдарҙа уларҙы тәү тапҡыр немец ғалимы Э. Ферсман тәржемә иткән. Ваҡытты билдәләү фиксация яҙма менән нигеҙле астрономик белемде тура килтереү ярҙамында мөмкин булған. Өҫтәүенә майялар «цолкин» йәки «тоналаматль» — 20 һәм 13 һандарына нигеҙләнгән иҫәп системаһын ҡулланған. Үҙәк Америкала таралған цолкин системаһы бик боронғо һәм мотлаҡ майя халҡы ғына уйлап сығарған тип раҫлап булмай. Форматив заман ольмектарында һәм сапотектар мәҙәниәтендә шуға оҡшаған һәм етерлек үҫешкән ваҡыт иҫәпләүе хатта майяларҙан да иртәрәк осорҙа барлыҡҡа килгән. Әммә майялар һан системаһын һәм астрономик күҙәтеүҙәрҙе камиллаштырыуҙа Үҙәк Американың башҡа төп халыҡтарынан күпкә алға киткән була. === Яҙыуы === [[Файл:Maya.svg|мини|231x231пкс|Майя цифрҙары]] Хәҙерге мексика штаты Оахака территорияһында археологтар асҡан иероглифтар киртелгән тәүге майя монументы яҡынса 700 йылға ҡарай. Испандар баҫып инеү менән майя яҙыуын {{comment|уҡырға|расшифровать}} тырышҡандар. Майя халҡын христиан диненә йүнәлтергә тырышҡан испан монахтары майя яҙмаһының тәүге тикшеренеүселәре лә булған. Шуларҙың иң билдәлеһе Юкатандың өсөнсө епискобы Диего де Ланда булған, ул 1566 йылда «Юкатандағы эштәр тураһында хәбәрҙәр» тип аталған хеҙмәт яҙған. Ланда фекере буйынса, майя иероглифтары һинд-европа алфавиттарына оҡшаған. Ул һәр иероглиф айырым хәреф аңлата тип иҫәпләгән. 1950-се йылдарҙа үҙенең асыштарын эшләгән СССР Фәндәр Академияһы Ленинград Этнография институты совет ғалимы Юрий Кнорозов майя текстарын {{comment|асыу|расшифровкалау}}ҙа бик күп уңышҡа өлгәшкән. Кнорозов де Ланданың {{comment|исемлеге|список}}нең алфавит түгеллегенә шикләнмәгән, ләкин шул сәбәптән тулыһынса кире лә ҡаҡмаған. Ғалим де Ланда «алфавиты» ысынында иһә ижектәр теҙеме булған. Ундағы һәр билдә бер тартынҡының бер һуҙынҡы менән айырым комбинацияһына тап килгән. Бергә берләштерелгән билдәләр һүҙҙәрҙең фонетик яҙмаһы булған. Көнбайышта боронғо майяларҙың иероглифтарын {{comment|сисеү|расшифровка}}гә Генрих Берлин һәм Татьяна Проскурякова ҙур өлөш индерҙе. XX быуаттағы асыштар һөҙөмтәһендә майя яҙмаһы тураһындағы белемде тәртипкә һалыу мөмкин булды. Яҙма системаһының төп элементтары булып 800 тирәһе билдәле тамға тора. Ғәҙәттә тамғалар квадрат йәки овал күренешле; бер йәки бер нисә билдә, бергә иероглифик блок барлыҡҡа килтереп, урынлаштырылыуы мөмкин. Бындай блоктар айырым тәртиптә билдәле яҙыуҙарҙың күпселеге өсөн арауыҡ сиктәрен билдәләүсе тура һыҙыҡлы рәшәткәләрҙә урынлашҡан булған. Был рәшәткә эсендә иероглифик блоктар айырым ҡағиҙәләргә<ref>[https://web.archive.org/web/20041128025225/http://mesoamerica.narod.ru/mayahier.html Письменность майя]</ref> буйһоноп уҡыла торған рәттәр һәм {{comment|бағаналар|колонкалар}} барлыҡҡа килтерә. Йыш ҡына хайуандарҙы, кешеләрҙе, тән ағзаларын һәм көнкүреш әйберҙәрен ентекләп һүрәтләүсе пиктографик билдәләр ҙә шулай уҡ әһәмиәтле. === Календары === Боронғо һәм Урта быуаттар халыҡтарының иң төгәл календарына таянып, майя ҡанбабалары игенселек эштәренең башланыу ваҡытын күрһәткән. Майя үҙ заманы өсөн ҡатмарлы һәм байтаҡ аныҡ календарь системаһына эйә булған. Уны башҡа Үҙәк Америка халыҡтары — ацтектар ҙа, тольтектар ҙа һ. б. ҡулланған === Иҫәпләү системаһы === Майяларҙың иҫәбе ғәҙәти унарлы иҫәпләү системаһына түгел, ә месоамерика мәҙәниәтендә таралған егермеле иҫәпләү системаһына нигеҙләнгән. Бының нигеҙендә иҫәпләүҙә ҡулдағы ун бармаҡ менән бергә шулай уҡ ун аяҡ бармағын да ҡулланыу ята. Шуның менән бергә ҡулдағы һәм аяҡтағы биш бармаҡҡа тап килгән биш цифрлы дүрт блоктан торған структуралар булған. Шулай уҡ майяларҙа нулде схематик рәүештә {{comment|устрица|диңгеҙ моллюскаһы}} йәки ҡусҡарҙың буш ҡабырсағы ҡиәфәтендә күрһәтеү ҡыҙыҡлы факт булып тора. Нулдең тамғаланышы шулай уҡ сикһеҙлекте билдәләү өсөн дә ҡулланылған. Нуль күп математик операцияларҙа кәрәк булған, әммә шул уҡ ваҡытта ул {{comment|боронғо|антик}} Европала билдәле булмағанлыҡтан сығып, бөгөн ғалимдар, майя яҡшы белем кимәлле юғары үҫешкән мәҙәниәткә эйә булған. == Дине == Майя ҡалалары емереклектәре араһында дини характерлы ҡоролмалар өҫтөнлөк итә. Фараз ителеүенсә, ҡорам хеҙмәтселәре менән бер рәттән дин майялар тормошонда төп роль уйнаған. Б. э. 250 йылынан алып 900 йылына тиклемге осорҙа (майялар үҫешенең классик осоро) төбәктең ҡала-дәүләттәре етәкселегендә үҙҙәренең ҡулында, бик юғары булмаған хәлдә лә, бик мөһим дини функция туплаған хакимдар торған. Археологик ҡаҙылмалар дини йолалар атҡарыу ритуалдарында шулай уҡ йәмғиәттең юғары ҡатлам вәкилдәре ҡатнашыу мөмкинлеге хаҡында һөйләй. === Ваҡыт, йыһан, Ер һынылышы һәм яңы дәүер === Шул осорҙа Үҙәк Америкала йәшәгән башҡа халыҡтар кеүек, майялар ваҡыттың цикллы характерына һәм астрологияға ышанған. Улар [[Ғаләм]]де өс кимәлгә — ер аҫты донъяһы, ер һәм күккә бүленгән, тип күҙ алдына килтергән. Дини йола ритуалдары һәм церемониялары тәбиғи һәм астрономик циклдар менән тығыҙ бәйләнгән булған. Ҡабатланып торған күренештәр системалы күҙәтеүҙәргә дусар ителгән, шунан һуң төрлө календарь төрҙәрендә сағылдырылған. Шул уҡ ваҡытта майя дини лидерҙарының бурысы булып был циклдарҙы аңлатыу интерпретациялау тора. Атап әйткәндә, майя астрологияһы һәм майя календары буйынса, 2012 йылдың 21-25 декабрендә «бишенсе Ҡояш ваҡыты» (ҡышҡы ҡояш торошо) тамамлана. «Бишенсе Ҡояш» «Хәрәкәт Ҡояшы» булараҡ билдәле, сөнки, индейҙар күҙ аллауы буйынса, был осорҙа күп кешене һәләк итерлек көскә эйә Ер хәрәкәте булырға тейеш тиелгән. Был дата ҡурҡыу тойғоһона килтергән паника күп алдаҡсы күрәҙәселектәргә һәм эзотерик спекуляцияға нигеҙ биргән. === Хоҙайҙар һәм ҡорбандар === [[Файл:Yaxchilan_Lintel_24.jpg|справа|мини|Майя батшабикәһе үҙ-үҙен ғазаплау дини йолаһын атҡара — өҫкө ирене аша бау үткәрә]] Үҙәк Американың башҡа халыҡтарындағы кеүек, майяларҙа кеше [[ҡан]]ы айырым ҙур роль уйнаған. Беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән төрлө көнкүреш әйберҙәре — һауыт, ваҡ пластика һәм ритуаль ҡоралдар буйынса — үҙенсәлекле ҡан ағыҙыу йолаһы тураһында һөйләргә мөмкин. Классик осорҙа ритуаль ҡан ағыҙыуҙың төп төрө — ирҙәрҙең дә, ҡатын-ҡыҙҙарҙың да телдәрен тишеүе. Органдарын (телен, иренен, усын, ирҙәр — енес ағзаһын) тишкәндән һуң, барлыҡҡа килгән тишек аша еп йә бау үткәргән. Майяларҙың күҙаллауы буйынса, ҡанда йән һәм тормош энергияһы тупланған. Майя дине күп аллалы политеистик булған. Шул уҡ ваҡытта хоҙайҙар кешегә оҡшаш йән эйәләре булған. Майяларҙың сәнғәт предметтарында һүрәтләнгән сабый-аллалар һәм шулай уҡ ҡарт хоҙайҙар был фаразд раҫлай. Шуның менән бәйле, кешене ҡорбан итеү боронғо майялар тарафынан аллалар ғүмерен оҙайтыуға булышлыҡ иткән акт тип ҡаралған. Майяларҙа кешене ҡорбан итеү киң таралған күренеш булған. Кеше аҫыу, һыуға батырыу, ағыулау, туҡмау, шулай уҡ тереләй ҡәбергә күмеү юлы менән ҡорбан ителгән. Ацтектарҙағы кеүек үк, иң ҡанһыҙ ҡорбан итеү төрө — кешенең ҡорһағын ярыу һәм күкрәгенән тибеп торған йөрәкте һурып сығарыу булған. Һуғышта әсирлеккә алынған башҡа ҡәбилә кешеләре лә, үҙ халҡының вәкилдәре лә, шул иҫәптән йәмғиәттең юғары ҡатлам ағзалары ла ҡорбан ителгән. Ваҡыт һайлау, сират урынлаштырыу һәм ҡорбан салыу ысулы әлегә тиклем асыҡланмаған. Һуғыш ваҡытында әсирлеккә эләккән башҡа ҡәбиләләр вәкилдәре, шул иҫәптән дошмандың юғары ҡатлам ағзалары ҙур масштабта ҡорбан ителгәне төгәл билдәләнгән. Әммә ацтектар кеүек, майяларҙың да, ҡулға киләсәктә күберәк ҡорбан итерлек әсир төшөрөү маҡсатында, ҡан ҡойғос һуғыштарҙы алып барыуы йә бармауы әлегә тиклем асыҡ билдәле түгел. Юкатандың төньяғындағы классик осорҙан һуңғы ҡалаларҙа майя мәҙәниәте үҙгәрештәр кисергән. Шулай, цивилизацияның испандар баҫып алған дәүерҙәге ҡала емереклектәре был осорҙа йәшәгән майялар өсөн дин классик үҫеш этабы ваҡытындағы кеүек бик мөһим роль уйнамағаны хаҡында һөйләй. == Йәмғиәттең сәйәси һәм ижтимағи структураһы == Майяларҙың иғтибары иң тәүҙә тышҡы сәйәсәткә ныҡ йүнәлтелгән була. Айырым ҡала-дәүләттәрҙең бер-береһе менән ярышып йәшәүе был фактҡа бәйле, әммә шул уҡ ваҡытта кәрәкле тауар алыу өсөн сауҙа юлдарын контролдә тоторға тейеш булған. Төбәгенә, дәүеренә, унда йәшәгән халҡына ҡарап, сәйәси структуралар айырылған. Аява (хаким) етәкселегендәге нәҫелдән килгән короллек менән бер рәттән шулай уҡ байҙар олигархик һәм аҡһөйәктәр аристократик идара итеү формаһы ла урын алған. Киче ҡәбиләһендә (K’Quiché iche') шулай уҡ дәүләттә төрлө бурыс үтәүсе затлы ғаиләләр ҙә булған. Шулай уҡ йәмғиәттең түбән ҡатламында кәм тигәндә демократик институттар урын алған: хәҙерге көнгә саҡлы һаҡланған өс йылға бер бургомистр, «майя-бургомистр», һайлау процедураһы ла бик күптән йәшәп килә тип уйларға кәрәк. == Хәрби эш == === Низағтар һәм һуғыштар === Майялар бер-береһе менән йыш ҡына һуғышҡан. Ҡайһы бер тарихсылар хатта майяларҙың классик мәҙәниәте емерелеүенең төп сәбәбен шунда күрә. Боронғо майя цивилизацияһында һуғыштар сәйәси, иҡтисади һәм дини маҡсаттарға хеҙмәт иткән күп сәбәптәр менән бәйле алып барылған. Һуғыштарҙың иң йыш сәбәбе булып үҙ-ара ярышыусы ҡала-дәүләттәрҙе контролдә тотоу, шулай итеп, көнәркәш династияны сит тәхеттән төшөрөү һәм унда үҙ контроле аҫтындағы хакимды ултыртыу маҡсатында алып барылған. Сәйәси яҡтан һуғышта еңеп сығыусы хакимдың абруйын күтәреү төп мәғәнәгә эйә булған. Иҡтисади мәғәнәлә дошманды еңеү яңы сауҙа юлдарына сығыу мөмкинлеген биргән, шулай уҡ еңелгән ҡала-дәүләт халҡының бер өлөшө ҡол ителгән. Дини маҡсаттан һуғышта еңеү яулау артабан дини церемонияларҙа ҡорбан итерлек яңы кешеләрҙе әсирлеккә алыу мөмкинлеген биргән. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, классик осорҙағы майя һуғыштары дошмандың территорияһын яулап алыу һәм еңеүсе ҡалаға яуланған ерҙәрҙе ҡушыу бурысын ҡуймаған. Шулай итеп, классик дәүер эпохаһында ҡеүәтле берҙәм майя дәүләте барлыҡҡа килмәгән. === Ҡоралланыуы === Майя һуғышсылары яуҙарҙа хәрби суҡмарҙар, тынлы төрөпкәләр, бысаҡ, һөңгө, [[балта]]лар, маҡан һәм башҡа ҡоралдар менән ҡоралланғандар. Шулай уҡ йәйә-уҡ һәм япраҡ ҡулланғандар. Япраҡ көпшә итеп уралған, һәм уның аша йыш ҡына баштары ағыуланған уҡтарҙы дошманға осорғандар. Майялар {{comment|торҡа|шлем}}ны һирәк кейгән, әммә алыш барышында ағастан һәм хайуан тиреһенән яһалған ҡалҡандарҙы ҡулланған. Майялар шулай уҡ ағас ҡылысҡа саҡматаш лезвиены ике яғы ла үткер йоҡа ҡорос пластинка беркетелгән һәм {{comment|һиртмәк|праща-таш атыу ҡоралын}}те хәтерләткән ҡулайлама менән ҡоралланған булған. Ҡыҙыҡлы ҡулайламалары, ҡағиҙә булараҡ, бармаҡтар менән ҡыҫып тотолған һәм беләҙеккә уралған кейҙерелгән күн {{comment|бауҙары|жгут}} ла булған. Улар ярҙамсы катапульта йәки {{comment|ҡыҫҡа һөңгөләр|дротик}}ҙе алыҫҡараҡ ырғытыуға ярҙам иткән, был ҡулайламалар осортоу алыҫлығын ике тапҡырға арттырыу мөмкинлеген биргән. == Ҡалалары == == Майя батшалыҡтары == Баакуль, Мутуль, Кануль, Шукууп батшалыҡтары, шулай уҡ тағы бер нисә тиҫтәнән ашыу ваҡ батшалыҡтар булғанлығы билдәле. == Фильмографияһы == * «[[Затерянное королевство майя (фильм)|Затерянное королевство майя]]» — научно-популярный фильм, снятый [[Национальное географическое общество|Национальным географическим обществом]] в 1993 г. * [[Апокалипсис (фильм)|Апокалипсис]] (Apocalypto) — художественный фильм [[Гибсон, Мел|Мела Гибсона]] * [[Фонтан (фильм, 2006)|Фонтан]] (The Fountain) — фантастический художественный фильм [[Аронофски, Даррен|Даррена Аронофски]] * [[2012 (фильм)|2012]] — фантастический художественный фильм. Режиссёр: Роланд Эммерих * «Загадки Майя» ({{lang-en|«Mystery of The Maya»}}) — документальный фильм Барри Ховелла ({{lang-en|Barrie Howells}}) и Роберто Рочина ({{lang-en|Roberto Rochin}}), 1998 г. * «Секрет властителей Майя» ({{lang-en|«Treasure Seekers. Code Of The Maya Kings»}}) — документальный фильм, снятый [[National Geographic Society|National Geographic]] в 1999 г. * «Шкала времени. Затерянные города Майя» ({{lang-en|«Time watch. Lost Cities of the Maya»}}) — документальный фильм, снятый [[BBC]] в 2003 г. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Майя бейеүҙәре]] * Ольмектар * Ольмек мәҙәниәте * Эпиольмектар * Теотиуакандар * Сапотек цивилизацияһы * Чичимектар * Ацтектар == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|2}} == Әҙәбиәт == * ''Веретенникова, А. М.'' [http://www.indiansworld.org/goroda-mayya-i-actekov.html Города майя и ацтеков] / А. М. Веретенникова. — М. : Вече, 2003. — 208 с. — ISBN 5-9533-0062-X. * ''[[Галич, Мануэль|Галич Мануэль.]]'' История доколумбовых цивилизаций / Мануэль Галич ; Пер. с исп. М. М. Гурвиц, Г. Г. Ершовой. — {{М.}} : Мысль, 1990. — 408 с.: ил. — ISBN 5-244-00419-0. * ''[[Галленкамп, Чарльз|Галленкамп Чарльз.]]'' [http://www.indiansworld.org/maya_gallenkamp.html Майя: Загадка исчезнувшей цивилизации] / Пер., комм. и послесл. [[Гуляев, Валерий Иванович|В. И. Гуляева]] — М. : Наука, 1966. — 216 с.: ил. * ''[[Гуляев, Валерий Иванович|Гуляев В. И.]]'' [http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000009/ Древние майя : загадки погибшей цивилизации] / В. И. Гуляев. — М. : Знание, 1983. — 176 с. * ''[[Гуляев, Валерий Иванович|Гуляев В. И.]]'' [http://www.indiansworld.org/lost_maya_cities.html Забытые города майя] / В. И. Гуляев. — М. : Искусство, 1984. — 184 с. * ''[[Гуляев, Валерий Иванович|Гуляев В. И.]]'' [http://www.indiansworld.org/maya_cities.html Города-государства майя] / В. И. Гуляев. — М. : Наука, 1979. — 304 с. * ''Джилберт Э.'' [http://bibliotekar.ru/maya/tindex.htm Тайны майя] / Э. Джилберт, М. Котрелл. — М. : Вече, 2000. — 161 с. — ISBN 5-7838-0508-4. * ''Дрю Дэвид.'' Майя. Загадки великой цивилизации. — Смоленск: Русич, 2012. — 416 с.: ил. — (Серия «Историческая библиотека»). — ISBN 978-5-8138-1031-2 * ''[[Ершова, Галина Гавриловна|Ершова, Г. Г.]]'' Древняя Америка: полёт во времени и пространстве : Мезоамерика / Г. Г. Ершова. — M. : Алетейя, 2002. — 392 с. — ISBN 5-89321-092-1. * ''[[Ершова, Галина Гавриловна|Ершова, Г. Г.]]'' Майя. Тайны древнего письма. — М.: Алетейя, 2004. — 296 с. — Серия «vita memoriae». — ISBN 978-5-89321-123-5. * ''[[К. В. Керам|Керам К. В.]]'' [http://lib.rin.ru/doc/i/17071p.html Первый американец] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071214193338/http://lib.rin.ru/doc/i/17071p.html |date=2007-12-14 }} : Загадка индейцев доколумбовой эпохи / К. В. Керам. — М.: Прогресс, 1979. — 336 с. * ''[[Кинжалов, Ростислав Васильевич|Кинжалов Р. В.]]'' Культура древних майя. — М.: Наука, 1971. — 364 с. * ''[[Ко, Майкл|Ко Майкл.]]'' Майя : Исчезнувшая цивилизация: легенды и факты / Майкл Ко. — М. : [[Центрполиграф]], 2007. — 237 с. — Серия «Загадки древних цивилизаций». — ISBN 978-5-9524-2806-5. * ''Кузьмищев В. А.'' Тайна жрецов майя / В. А. Кузьмищев. — М. : Молодая Гвардия, 1968. — 368 с. — Серия «[[Эврика (книжная серия)|Эврика]]». * ''[[Леон-Портилья, Мигель|Леон-Портилья М.]]'' Мифология древней Мексики / М. Леон-Портилья // Мифологии Древнего мира / Под. ред. И. М. Дьяконова. — М. : Наука, 1977. * ''[[Рус, Альберто|Рус Альберто]].'' Народ майя. — М.: Мысль, 1986. — 256 с. * ''[[Соди, Деметрио|Соди Деметрио]].'' [http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000013/ Великие культуры Месоамерики] / Пер. с исп. З. В. Ивановского. — М.: Знание, 1985. — 208 с.: ил. — Серия «Переводная научно-популярная литература». * ''Спенс Льюис'' [http://www.indiansworld.org/mythspen.html Мифы инков и майя] / Пер. с англ. Л. А. Карповой. — М.: Центрполиграф, 2005. — ISBN 5-9524-2004-4. * ''[[Стингл, Милослав|Милослав Стингл]].'' [http://www.zaza.net.ua/forum/showthread.php?t=10073 Тайны индейских пирамид] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008141349/http://www.zaza.net.ua/forum/showthread.php?t=10073 |date=2007-10-08 }} / Пер. с чеш. О. М. Малевича. — М.: Прогресс, 1978 (2-е изд. — М., 1982). — 280 с. * Стюфляев М. И. [http://www.indiansworld.org/ancient_maya_st.html#.U3Er6XYcZkg История царств майя.] * ''Талах В. Н.'' Америка первоначальная : Источники по истории майя, науа (астеков) и инков / В. Н. Талах, С. А. Куприенко ; Ред. В. Н. Талах, С. А. Куприенко. — {{К.}} : Видавець Купрієнко С. А., 2013. — 370 с. — ISBN 978-617-7085-00-2. * {{cite web | author = Талах В. М. | url = http://kuprienko.info/talakh-viktor-introduction-to-hieroglyphic-script-of-the-maya-manual-ukr-2010/ | title = Введение в иероглифическую письменность Майя | lang = uk | work = kuprienko.info | date = 2011-03-19 | accessdate = 2011-03-19 | description = учебник языка майя | archiveurl = http://www.webcitation.org/617wcGNua | archivedate = 2011-08-22 }} * ''Таубе Карл.'' [http://www.indiansworld.org/myth_taube0.html Мифы ацтеков и майя] / Пер. с англ. К. Ткаченко. — М.: ФАИР-ПРЕСС, 2005. — 112 с.: ил., тираж 3000 экз. * [[Тюрин, Евгений Анатольевич|Тюрин Е. А.]], [[Зубарев В. Г.]], [[Бутовский А. Ю.,]] [http://biblioclub.ru/index.php?page=book_view&book_id=210625 «История древней Центральной и Южной Америки» ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006130359/http://biblioclub.ru/index.php?page=book_view&book_id=210625 |date=2014-10-06 }} * Энциклопедия «Исчезнувшие цивилизации» [http://www.indiansworld.org/lost_maya_world.html Затерянный мир майя] / Пер. с англ. Н. Усовой. — М.: ТЕРРА, 3-37 1997. — 168 с.: ил. {{конец кол}} ==== Әҙәби тәүсығанаҡтар ==== {{кол|шир=30em}} * [http://www.tula.net/tgpu/resources/history/lec1.html Источники по древней истории Центральной и Южной Америки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071021020613/http://www.tula.net/tgpu/resources/history/lec1.html |date=2007-10-21 }} * [http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Landa/lit.phtml?id=785 Обзор важнейших литературных источников об индейцах майя] * ''[[Диего де Ланда]].'' [http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/L.phtml Сообщение о делах в Юкатане] * ''[[Диас дель Кастильо, Берналь|Берналь Диас дель Кастильо]].'' [http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/D.phtml История Индий] * ''[[Лас Касас, Бартоломе де]].'' [http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/L.phtml Кратчайшее сообщение о разрушении Индий] * ''[[Когольюдо, Диего Лопес де|Диего Лопес Когольюдо]].'' [http://kuprienko.info/diego-lopez-cogolludo-historia-de-yucatan-el-libro-cuatro-madrid-1688/ История Юкатана. Книга 4]. Мадрид, 1688 / пер. В. Талах. — Киев, 2008. * [http://www.theosophy.ru/lib/popolvuh.htm Пополь-Вух] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305042516/http://www.theosophy.ru/lib/popolvuh.htm |date=2016-03-05 }}. Родословная владык Тотоникапана/Под ред. [[Кинжалов, Ростислав Васильевич|Р. В. Кинжалова]]. — М.;Л.: Изд-во АН СССР, 1959. — Серия «Литературные памятники» (переизд.: М.: Наука, Ладомир, 1993). * ''Франсиско Эрнандес Арана Шахиль.'' {{cite web|url=http://kuprienko.info/francisco-hernandez-arana-xahil-el-memorial-de-zolola-o-tecpan-atitlan-llamado-tambien-los-anales-de-los-cakchiqueles/|title=Памятная записка из Солола или Текпан-Атитлан, называемая также Летопись Какчикелей|archiveurl=http://archive.is/eTWk|archivedate=2012-12-09}} / пер. В. Талах. — Киев, 2009. * {{cite web|url=http://kuprienko.info/las-cronicas-de-los-senores-de-baakul/|title=Хроники баакульских владык|archiveurl=http://archive.is/s3RQ|archivedate=2012-12-18}} / пер. В. Талах. — Киев, 2009 * {{cite web | author = Талах В. М. (ред.) | url = http://kuprienko.info/talakh-v-m-cronica-de-chicxulub-chen-yucatan-mexico-xvi-siglo-al-ruso/ | title = Хроника из Чик Шулуб Ч`ен (Юкатан, Мексика, XVI век). | lang = ru | work = kuprienko.info | date = 2012-08-10 | accessdate = 2012-08-10 | description = | archiveurl = http://www.webcitation.org/69yoOIQRD | archivedate = 2012-08-17 }} * {{cite web | author = Талах В. М. (ред.) | url = http://kuprienko.info/los-textos-paxbolon-maldonado-mexico-xvii-siglo/ | title = Документы Пашболон-Мальдонадо (Кампече, Мексика, XVII век). | lang = ru | work = kuprienko.info | date = 2012-06-26 | accessdate = 2012-06-27 | description = | archiveurl = http://www.webcitation.org/68ka1voYi | archivedate = 2012-06-28 }} * [http://www.indiansworld.org/chilam.html Книги Чилам Балам из Чумайеля] — священная книга юкатекских майя {{конец кол}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Цивилизация Майя |Портал= Цивилизация Майя |Викисловарь= |Викиучебник= |Викицитатник= |Викитека= |Викивиды= |Викиновости= |Метавики= |Проект= }} * [http://www.mezoamerica.ru/ Месоамерика глазами русских первопроходцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126120003/http://www.mezoamerica.ru/ |date=2012-01-26 }} * [http://www.indiansworld.org Древняя Мезоамерика] * [http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000013/ Великие культуры Месоамерики] * [http://www.vzmakh.ru/parabellum/n5_s2.shtml Оружие древних майя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120529065840/http://www.vzmakh.ru/parabellum/n5_s2.shtml |date=2012-05-29 }} * [http://www.mezoamerica.ru/we/links.html Библиотека ссылок по истории, иероглифам, кодексам майя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170930092916/http://www.mezoamerica.ru/we/links.html |date=2017-09-30 }} * [http://www.dca.gob.gt/nacional2.html Математические знания древних майя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122001234/http://dca.gob.gt/nacional2.html |date=2009-01-22 }}{{ref-es}} {{dead link|число=19|месяц=02|год=2014}} * [http://ginfor.ru/maya Южные территории майя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171023061508/http://ginfor.ru/maya |date=2017-10-23 }} Публикация в журнале «Охотничий двор» * [http://www.wayeb.org/ Сайт Европейской ассоциации майянистов] {{Майя ҡалалары}} {{ВС}} [[Категория:Майя| ]] [[Категория:Месоамерика археологик мәҙәниәттәре]] [[Категория:Колумбҡа тиклемге Америка]] [[Категория:Цивилизациялар]] rsc60acqwag9uivhoj97kbn54mp0ade Биохимия 0 126460 1302476 1251374 2026-08-11T18:24:38Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302476 wikitext text/x-wiki '''Биохи́мия''' ('''биологик химия, йәки физиологик химия''') — тере [[күҙәнәк]] һәм [[организм]]дарҙың химик составын һәм уларҙың тереклеге нигеҙендә барған химик процестарҙы өйрәнеүсе [[фән]]. «Биохимия» төшөнсәһе һирәкләп [[XIX быуат]] уртаһынан ҡулланыла башлай. Классик мәғәнәһендә фәндә [[1903 йыл]]дан киң ҡулланышҡа инә. Башлап тәҡдим итеүсе һәм ғилми мөхиткә индереүсе ғалим — [[немецтар|немец]] химигы Карл Нейберг.{{sfn|Vasudevan|2013|p=3}}. Биохимия — [[биология]] һәм [[химия]] фәндәре киҫелешендә барлыҡҡа килгән сағыштырмаса йәш фән{{sfn|Северин|2003|с=6}}. == Үҫеш тарихы == [[File:Portrait of J.B. van Helmont, Aufgang...1683 Wellcome L0003194.jpg|thumb|left|150 px|Ван Гельмонт]] Үҙаллы фән булараҡ биохимия 100 йыл элек барлыҡҡа килгән. Әммә асылын аңламаған хәлдә лә, кешелек биохимик процестарҙы бик борондан ҡулланған. Нигеҙендә биохимик процесстар ятҡан ''икмәк бешереү, сыр ҡайнатыу, шарап етештереү, тире эшкәртеү'' технологиялары бик борондан билдәле булған. Төрлө ауырыуҙар менән көрәш организмда матдәләр алмашыныуы, дарыу үләндәренең шифаһы тураһында уйланырға мәжбүр итә. Үҫемлектәрҙе аҙыҡ итеп ҡулланыу, төрлө буяуҙар һәм туҡымалар етештереү технологиялары, үҫемлектәрҙән алынған матдәләр үҙенсәлеген аңларға ынтылыш була. Боронғо аҡыл эйәләре йәшәү өсөн һауа һәм аҙыҡтың ниндәй роль уйнағаны турыһында фекер йөрөткән<ref>[http://kazanbiochemistry.ru/index/0-2 Зубаиров Д. М. Вехи истории первой кафедры медицинской химии и физики в России (2007)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141223171023/http://kazanbiochemistry.ru/index/0-2 |date=2014-12-23 }}</ref>. Былар барыһы ла биохимия фәненә башланғыс биргән. X быуаттағы боронғо фарси ғалимы [[Әбүғәлисина]] «табип фәне ҡанундары» китабында күп кенә дарыу матдәләре тураһында ентекләп яҙған.<ref>[http://www.bibliotekar.ru/ibn/index.htm Авиценна «Канон врачебной науки»]</ref> [[XVII быуат]]та ван Гельмонт аш һеңдереү процессында ҡатнашҡан химик реагентты билдәләү өсөн ҡулланышҡа фермент терминын керетә<ref>{{книга|автор =Harré, R. | заглавие = Great Scientific Experiments | издательство=Oxford University Press | год=1983 | место=Oxford | страницы = 33 – 35 }}</ref>. [[XVIII быуат]]та М. В. Ломоносов һәм А. Л. Лавуазье хеҙмәттәре донъя күрә. Улар асҡан масса һаҡланыу законы һәм быуат аҙағында йыйылған эксперименталь тикшереүҙәр нәтижәһендә, һулыш алыуҙың асылы һәм был процеста кислородтың роленә аңлатма бирелә.{{sfn|Березов|1998|p=16}} [[File:Prout William painting.jpg|thumb|right|150px|Уильям Праут портреты, рәссамы Генри Виндхам Филипс]] 1827 йылда уҡ химия өлкәһендәге тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә биологик молекулаларҙы аҡһым, майҙар, углеводтарға бүлеп йөрөтә башлайҙар. Инглиз химигы Уильям Праут был бүленештең авторы булып һанала<ref>[http://jn.nutrition.org/cgi/reprint/107/1/15.pdf William Prout]</ref>. 1828 йылда немец химигы Ф. Вёлер мочевины синтезлай: тәүҙә — циан кислотыһы һәм аммиактан (барлыҡҡа килгән аммоний цианаты эретмәһен быуға әйләндеү юлы менән). Һуңғараҡ, әммә ошо уҡ йылда мочевинаны углекислый газ һәм аммиактан алыу юлын таба. Шулай итеп, организмға хас булған матдәләрҙе, организмдан ситтә лә, яһалма юл менән алып була икәне иҫбатлана. Вёлер хеҙмәттәре, барлыҡ органик ҡушылмаларҙа ла «йәшәү көсө» бар тип иҫәпләгән виталистар тәғлимәтен, беренсе тапҡыр инҡар итә. Артабан лабораторияла липидтарҙы синтезлау (1854 йылда — П. Бертло, Франция) һәм формальдегидтан углевод алыу (1861 — А. М. Бутлеров, Россия) химияның был йүнәлешенә ҡеүәтле этәргес көс бирә. Бутлеров органик матдәләрҙең төҙөлөшө тураһында тәғлимәтен тәҡдим итә<ref>{{статья|автор=Бутлеров А.|заглавие=О химическом строении веществ|издание=[[Учёные записки Казанского университета]] (отд. физ.-мат. и мед. наук). Вып.1, отд.1|год=1862|страницы=1—11}}</ref>. [[Луи Пастер]]ҙың әсеү процессын өйрәнеү өлкәһендәге эштәре биологик химияға яңы этәргес көс бирә. 1935 йылда Эдуард Бухнер әсетке экстартында барған шәкәр ферментацияһы биологик процесс ҡына түгел, күберәге химик процесс икәнен иҫбат итә.{{sfn|Березов|1998|p=17}} XIX быуат аҙағы һәм XX быуат башында немец биохимигы Э. Фишер тикшереүҙәр үткәрә. Ул аҡһымдарҙың төҙөлөшөн аңлатыусы пептид тәғлимәтен нигеҙләй. Аҡһым составындағы барлыҡ аминокислоталарҙың үҙенсәлеген билдәләй. 1926 йылда Джеймс Самнер уреза исемле беренсе ферментты айырып алыуға өлгәшә һәм ферменттың аҡһым булыуын иҫбат итә.<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1946/sumner-bio.html The Nobel Prize in Chemistry 1946]</ref> Холдейн, Михаэлис, Ментен һәм башҡа биохимиктар хеҙмәттәре арҡаһында биология фәнендә математика ҡулланыла башлай. Биохимиктар фермент кинетикаһына аңлатма биреүсе Михаэлис-Ментен тигеҙләмәһен аса.<ref name="chen10">{{cite journal|author= Chen, W.W.,Neipel, M., Sorger, P.K.| year= 2010| title= Classic and contemporary approaches to modeling biochemical reactions | journal = Genes Dev| volume = 24| pages = 1861–1875| doi = 10.1101/gad.1945410| pmid = 20810646| issue = 17 | pmc = 2932968}}</ref>. 1935 йылда Фредерик Гриффит юғары температурала үлгән бактерияларҙың патоген үҙенсәлеге хәүефһеҙ бактерияларға күсеү мөмкинлеген асыҡлай. Бактериялар трансформацияһын өйрәнеү ауырыу тыуҙырыусы агентты таба, был агент аҡһым тугел, нуклеин кислотаһы булып сыға. Нуклеин кислотаһы зарарлы түгел, ул тик микроорганизмдың патогенлығын һәм башҡа үҙенсәнлектәрен тапшырыусы [[ген]] булып тора. 1953 йылда америка биологтары Дж. Уотсон һәм инглиз физигы Ф. Крик, М. Уилкинс һәм Р. Франклин хеҙмәттәренә таянып ДНК структураһын асып бирә. [[ДНК]] — нәҫелсәнлек мәғлүмәтен тапшырыуҙы аңлатып биргән асҡыс. Был асыш фәндә яңы йүнәлешкә — молекуляр биология фәненә башланғыс бирә.<ref>{{cite journal |author=Crick F. H., Barnett L., Brenner S., Watts-Tobin R. J. |title=General nature of the genetic code for proteins |journal=Nature |volume=192 |pages=1227–32 |year=1961 |month=December |pmid=13882203 |doi= 10.1038/1921227a0|url=http://profiles.nlm.nih.gov/SC/B/C/B/J/_/scbcbj.pdf |format=PDF reprint}}</ref> 1958 йылда Джордж Бидл һәм Эдуард Тейтем бәшмәктәрҙә тәжрибә үткәреп, ''«бер ген&nbsp;— бер фермент»'' тигән гипотеза өсөн [[Нобель премияһы]]н алалар<ref>} (1936)</ref>. 1988 йылда Колин Питчфорк ДНК-дактилоскопия ярҙамында кеше үлтереүсе икәне иҫбат ителгән тәүге енәйтсе һәм беренсе хөкөм ителеүсе була. Ул, шулай уҡ, дактилоскопия процедураһын киң ҡулланып тотолған тәүге енәйәтсе була.<ref name="Butler 2009">{{cite book |author=Butler, John M. |title=Fundamentals of Forensic DNA Typing |url=http://books.google.com/books?id=-OZeEmqzE4oC&pg=PA5 |year=2009 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-096176-7 |page=5}}</ref> РНК-интерференцияһын асҡан өсөн Эндрю Файер һәм Крейг Мелло Нобель премияһына лайыҡ булалар.<ref name="Sen 2007">{{cite journal |author=Sen, Chandan K.; Roy, Sashwati |title=miRNA: Licensed to kill the messenger |journal=DNA Cell Biology |year=2007 |volume=26 |issue=4 |pages=193–194 |pmid=17465885 |doi=10.1089/dna.2006.0567}}</ref> == Сиктәш фәндәр == Биохимия XIX быуат{{sfn|Северин|2003|с=6}} аҙағында тереклекте өйрәнеүсе торған фән булараҡ барлыҡҡа килә. Уның башланғысы булып органик химияның йылдам үҫеше һәм уңыштары тора. Әммә, биохимия, органик химиянан айырмала булараҡ, тик тере организмдарҙа, башлыса күҙәнәктә барған химик процестарҙы өйрәнә. Шуға ла, биохимия күҙәнәк биологияһын һәм молекуляр биологияны ла берләштерә.<ref>''Р. Марри'' и др. Биохимия человека. Т.1.&nbsp;— М., 1993.&nbsp;<nowiki>— с. {0}[13]{/0}} (1936) </nowiki></ref> Молекуляр биологтар, күпселек осраҡта, нуклеин килоталары менән эшләй, уларҙың төҙөлөшөн һәм функцияларын өйрәнә. Ә биохимиктар аҡһым, биохимик реакциялар катализаторҙары булған ферменттарҙы өйрәнә. Һуңғы йылдарҙа «биохимия» һәм «молекуляр биология» йыш ҡына синонимдар кеүек ҡулланыла.{{sfn|Березов|1998|p=17}} == Биохимия бүлектәре == * '''Статик биохимия''' ('''Биоорганик химия''' ) — организмдың химик составы, уның төҙөлөшөндәге молекулаларһы (аҡһымдар, амнонокислоталар, нуклеин кислоталары, углеводтар, витаминдар, гормондар) өйрәнеүсе фән. ** '''Аминокислоталар биохимияһы''' — аминокислоталарҙың химик составы тураһында фән<ref>Майстер А. Биохимия аминокислот : [монография] / Под ред. и с предисл.: А. Е. Браунштейн ; пер. с англ.: Г. Я. Виленкина – М. : Иностр. лит., 1961 . – 530 с.</ref> ** '''Аҡһымдар биохимияһы''' — аҡһымдарҙың химик составы тураһында фән<ref>Синютина С. Е. Биохимия белков и ферментов. - Тамбов : ТГУ им. Г. Р. Державина, 2010.</ref> ** '''Ферменттар биохимияһы''' — феремнттарҙың химик составы тураһында фән<ref>Химия и биохимия ферментов : [Сб. статей]. - Киев : Наук. думка, 1981. - 90 с. : ил. ; 26 см. - (Биохимия животных и человека <nowiki>: Респ. межвед. сб. / АН УССР, Ин-т биохимии им. А.В. Палладина ; Вып. {0}[13]{/0}} (1936) </nowiki></ref> ** '''Углеводтар биохимияһы''' — углеводтарҙың химик составы тураһында фән<ref>Химия и биохимия углеводов : Учеб. пособие. - Владивосток : Изд-во ДВГАЭУ, 1999. - 56 с.</ref> ** '''Нуклеин кислоталары биохимияһы''' — нуклеин кислоталары тураһында фән<ref>Дэвидсон Дж. Биохимия нуклеиновых кислот / Пер. с англ. к. ф.-м. н. В.В. Борисова; Под ред. и с предисл. А.А. Баева. - Москва : Мир, 1976. - 412 с.</ref><ref>Терентьева Н. А. Химия и биохимия нуклеиновых кислот : учебное пособие. - Владивосток : Дальнаука, 2011. - 268 с.</ref> ** '''Нуклеотид биохимияһы''' — нуклеотидтарҙың химик составын өйрәнеүсе фән<ref>Степаненко Б.Н. Химия и биохимия углеводов (полисахариды) : Учеб. пособие для вузов. — М.: Высш. Школа, 1978. — 256 с.</ref><ref>Соболев А.С. Радиационная биохимия циклических нуклеотидов. - М. : Энергоатомиздат, 1987. - 100 с.</ref> ** '''Липидтар биохимияһы''' — липидтарҙың тәьҫир ителеше, организмда липидтар етмәгәндә йәки артыҡ булғында организмдың ҡаҡшауын өйрәнеүсе фән<ref>Препаративная биохимия липидов / [Л.Д. Бергельсон, Э.В. Дятловицкая, Ю.Г. Молотковский и др.; Отв. ред. Л.Д. Бергельсон, Э.В. Дятловицкая]. - М. : Наука, 1981. - 259 с.</ref> ** '''Витаминдар биохимияһы''' — витаминдарҙың тәьҫир ителеше, организмда витаминдар етмәгәндә йәки артыҡ булғында организмдың ҡаҡшауын өйрәнеүсе фән<ref>Иваненко Е.Ф. Биохимия витаминов : [Учеб. пособие для биол. специальностей вузов]. - Киев : Вища школа, 1970. - 210 с.</ref><ref>Биохимия витаминов [Электронный ресурс] : учебно-методическое пособие для студентов / А.И. Конопля, Н.А. Быстрова. - Курск : КГМУ, 2012.</ref> ** '''Гормондар биохимияһы''' — гормондарҙың тәьҫир ителеше, организмда гормондар етмәгәндә йәки артыҡ булғында организмдың ҡаҡшауын өйрәнеүсе фән<ref>Биохимия гормонов и гормональной регуляции : монография / [С.А. Афиногенова, А.А. Булатов, В.Н. Гончарова и др.; Отв. ред. акад. Н.А. Юдаев] . - Москва : Наука, 1976. - 379 с.</ref><ref>Шушкевич Н. И. Биохимия гормонов : учебное пособие по медицинской биохимии. - Владимир : Изд-во ВлГУ, 2009. - 67 с.</ref> * '''Динамик биохимия''' — организмда матдәләр алышын (метоболизм), молекулаларҙ әүерелешен, реакциялар механизмын өйрәнеүсе фән.<ref>Динамическая биохимия : учебное пособие / [В.Е. Толпекин и др.]. - Москва : Изд-во МАИ-Принт, 2011. - 71 с.</ref><ref>Гофман Э.Г. Динамическая биохимия / Пер. с нем. канд. мед. наук А.И. Арчакова и канд. мед. наук В.М. Девиченского; Под ред. и с предисл. д-ра мед. наук проф. Л.Ф. Панченко. - Москва : Медицина, 1971. - 311 с.</ref> ** '''Молекуляр биология''' - организмдың эшмәкәрлеген молекуляр кимәлдә өйрәнеүсе фән. ** '''Биоэнергетика ''' — биологик системалар энергия ҡулланыу, уны аккумуляциялау, барлыҡҡа килеүен өйрәнеүсе динамик биохимия бүлеге. * '''Функциональ биохимия''' — ағзала, туҡымала, дөйөм организмда барған химик әүерелеште өйрәнеүсе фән<ref>Гомазков О.А. Функциональная биохимия регуляторных пептидов : монография. - М. : Наука, 1992. - 159, [1] с.</ref>. ** '''Микроорганиздар биохимияһы''' ('''Бактериялар биохимияһы''' ) – микроорганизмдарҙың состав һәм матдәләр әүерелешен өйрәнеүсе фән<ref>Неверова О. А. Биохимия микроорганизмов : учебное пособие : для студентов вузов / О.А. Неверова; Федер. агентство по образованию, Кемер. технол. ин-т пищевой пром-ти. - Кемерово : КемТИПП, 2005. - 83 с.</ref>. ** '''Үҫемлектәр биохимияһы''' – үҫемлек организмында барған молекуляр процестарҙы өйрәнеүсе фән <ref>Клетович В.Л. Биохимия растений : Учебник. 2-е изд., перераб. и доп. — М. : Высшая школа, 1986. —503 с.</ref><ref>[http://files.lbz.ru/pdf/cC1302-0-ch.pdf Биохимия растений [Электронный ресурс] / Г.-В. Хелдт ; пер. с англ. — 2-е изд. (эл.). — М. : БИНОМ. Лаборатория знаний, 2014. — 471 с. : ил. — (Лучший зарубежный учебник)</ref>. ** '''Хайуандар биохимияһы''' – тере организмдың күҙәнәгендә барған молекуляр процестарҙы өйәрнеүсе фән <ref>Рогожин В.В. Биохимия животных : Учебник. — СПб.: ГИОРД, 2009. — 552 с: ил. ISBN 978-5-98879-074-7</ref>. ** '''Кеше биохимияһы''' – кеше организмында барған матдәләр алмашы законын өйрәнеүсе биохимия бүлеге <ref>Биохимия человека : [Учеб.] : В 2 т / Р. Марри, Д. Греннер, П. Мейес, В. Родуэлл; Пер. с англ. к.ф.-м.н. В.В. Борисова и Е.В. Дайниченко Под ред. д.х.н. Л.М. Гинодмана. - М. : Мир, 2004.</ref> == Зарур химик элементтар == Тәбиғи хәлдә тәбиғәттә осраған 90 элементтың, йәшәү өсөн ни бары сиреге генә зарур. Күпселек һирәк осрай торған элементтар ( селен һәм иодтан башҡа) организмға йәшәү өсөн мотлаҡ түгел. Тәбиғәттә күп таралған алюминий һәм титан күпселек организмдар өсөн зарур түгел. Тереклек өсөн мотлаҡ булған элементтар исемлеге юғары таксондарҙа бер үк түгел. Барлыҡ хайуандар дә өсөн натрий зарур булһа ла, ә ҡайһы бер үҫемлектәр унһыҙ ҙа тереклек итә ала. Үҫемлектәр өсөн бор һәм кремний булыуы мотлаҡ, ә хайуандар өсөн мотлаҡ түгел (йәки ультрамикроскопик миҡдарҙа ғына). Ни бары алты элемент ( ''макронутрииенттар'' , йәки ''органоген элементтар'' ) кеше организмыны массаһының 99% тәшкил итә. Был элементтар [[углерод]], [[водород]], [[азот]], [[кислород]], [[кальций]] һәм [[фосфор]]. Был алты элементтан башҡа кеше организмы өсөн микроскопик күләмдә 19 элемент зарур : натрий, [[хлор]], [[калий]],магний, [[көкөрт]], [[тимер]], фтор, [[цинк]], [[кремний]], [[баҡыр]], [[иод]], бор, селен, никель, хром, [[марганец]], молибден, кобальт<ref>Ultratrace minerals. Authors: Nielsen, Forrest H. USDA, ARS Source: Modern nutrition in health and disease / editors, Maurice E. Shils ... et al.. Baltimore : Williams &amp;<nowiki> Wilkins, c1999., p. {0}[13]{/0}} (1936) Issue Date: 1999 URI: </nowiki>[http://hdl.handle.net/10113/46493]</ref> , бром<ref name="pmid24906154">{{Cite journal| author = McCall AS, Cummings CF, Bhave G, Vanacore R, Page-McCaw A, Hudson BG|title = Bromine Is an Essential Trace Element for Assembly of Collagen IV Scaffolds in Tissue Development and Architecture|journal = Cell|volume = 157|issue = 6|pages = 1380–92|year = 2014|pmid = 24906154|doi=10.1016/j.cell.2014.05.009}}</ref>. == Биомолекулалар == [[Углеводтар]], [[липидтар]], [[аҡһымдар]], [[Нуклеин кислоталары]] һәм уларҙың протеогликан, гликопротеин, липопротеин кеүек гибридтары — биохимия фәне өйрәнгән дүрт төп молекула булып тора. Күпселек биомолекулалар ябайыраҡ төҙөлөшлө биомолекулаларҙан торған полимер (макромолекула) булып торалар. Мәҫәлән, полисахарид ябай [[шәкәр]] молекулаларынан төҙөлгән, [[аҡһымдар]] [[аминокислоталар]]ҙан төҙөлгән. Биологик полимерҙар күпселек осраҡта,төҙөлөшө биологик функцияға ярашлы комплекс барлыҡҡа килтерәләр й<ref name = "Laberge2">{{книга |автор=Monique Laberge |заглавие=Biochemistry |ответственный= |https://books.google.co.il/books?id=KxYiOVaqTk4C&printsec=frontcover&dq=Biochemistry&hl=iw&sa=X&ei=MzGrUer0H4bWswaluYHQBg&ved=0CDcQ6AEwAQ#v=onepage&q=Biochemistry&f=false|место=USA |издательство=Infobase Publishing |год=2008 |том= |страниц=112 |страницы=2 |isbn=97807910196932}}</ref>. Тере системаларҙың химик ҡатмарлылығы иерархияҙында макромолекулалар химик элементтар, функциональ төркөмдәр, ябай биомолекулаларға ҡарағанда юғарыраҡ торалар. [[Метаболизм|Матдәләр алышыныу]], [[күҙәнәк]], күп күҙәнәкле организмдар һәм экосистема — иерархияның юғарыраҡ баҫҡысы<ref>Новая медицинская энциклопедия [Электронный ресурс] [https://terra-medica.ru/wiki/%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F Биохимия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180312042247/http://terra-medica.ru/wiki/%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F |date=2018-03-12 }}</ref>. === Углеводтар === {{Main|Углеводтар}} [[Файл:Sucrose structure formula inkscape.svg|thumbnail|185px|[сахароза|[[Сахароза]] молекулаһы (глюкоза + фруктоза) сахарид барыҡҡа килтерә]] Углеводтар моносахарид тип аталған мономерҙарҙан торалар, мәҫәлән [[глюкоза]] (C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub>), [[фруктоза]] (C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub>)<ref name=Whiting1970>{{Cite book |year=1970 |author=Whiting, G.C |chapter=Sugars |editor=A.C. Hulme |title=The Biochemistry of Fruits and their Products |pages=1–31 |volume=Volume 1|place=London & New York |publisher=Academic Press |postscript=}}</ref>, һәм [[дезоксирибоза]] (C<sub>5</sub>H<sub>10</sub>O<sub>4</sub>). Дисахарид молекулаһын синтезлағанда ике моносахарид молекулаһынан бер һыу молекулаһы барлыҡҡа килә. Полисахаридтар энергия туплаусы (үҫемлктәрҙә [[крахмал]], хайуандарҙа [[гликоген]]) һәм төҙөлөш материалы булараҡ (мәҫәлән [[целлюлоза]] күҙәнәк тышсаһының төп компонеты , ә [[хитин]] түбән төҙөлөшлө үҫемлектәрҙең, бәшмәктәрҙең һәм умыртҡаһыҙ хайуандарҙың (башлыса [[Быуынтыҡ аяҡлылар|быуынтыҡ аяҡлы]] [[бөжәктәр]] һәм [[ҡыҫала һымаҡтар]]ҙың) мөгөҙсә ташсаһының полисахариды булып тора<ref name="Бауков">{{книга |автор = Н. А. Тюкавкина, Ю. И. Бауков|часть = |заглавие = Биоорганическая химия|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = 1-е изд|место = М.|издательство = Медицина|год = 1985|том =|страницы = 349—400|страниц = 480|серия = Учебная литература для студентов медицинских институтов|isbn =|тираж = 75000}}</ref>. === Липидтар === {{Main|Липидтар}} [[Файл:Fat triglyceride shorthand formula.svg|thumbnail|left|150px|Триглицерид молекулаһы төҙөлөшө: глицерин молекулаһына өс май кислотаһы беркетелгән]] '''[[Липидтар]]''' (майҙар), ҡағаҙә булараҡ бер (моноглицерид) йәки өс (триглицерид) май молекулаһы беркетелгән [[глицерин]] молекулаһы. Май кислоталары углеводород сылбыры оҙонлоғона һәм туйындырылыу дәрәжәһенә ҡарап (сылбырҙағы икеләтә бәйләнеш булыуы һәм иҫәбенә ҡарап) төркөмдәргә бүленә. Хайуандарҙа липидтар энергия туплаусы молекула булып хеҙмәт итәләр. Бынан тыш, уларҙың күҙәнәк сигналын һәм липофил молекулаларҙы тапшырыу функцияһы ла бар<ref name=Nelson_Cox>{{cite book|title = Lehninger Principles of Biochemistry|edition = 5th|publisher = W. H. Freeman|year = 2008|isbn = 978-0-7167-7108-1 | author = Nelson D.L., Cox M.M.}}</ref>. === Аҡһымдар === {{Main|Аҡһымдар}} [[Файл:AminoAcidball.svg|thumbnail|160px|α-аминокислотаның структары төҙөлөшө. Амин-төркөмө һулда, карбоксил төркөмө уңда]] Аҡһымдар, күп осраҡта ''макробиополимер'' тип аталған эре молекула булып тора. Амнокислоталар уларҙың мономерҙары булып торалар. Күпселек организмдар аҡһымды 20-гә яҡын төрлө аминокислоталарҙын синтезлау. Аминокислоталар бер-береһенән R-төркөмө булыуы менән айырылалар. Был төркөмдөң булыуы аҡһымға өс үлсәмле структураға уралыу өсөн бик мөһим. Амнокислоталар бер-береһе менән пептид бәйләнешкә инеп ''полипептид'' тигән оҙон сылбыр барлыҡҡа килтерәләр. Аминокислоталар эҙмә-эҙлеген сағыштырыу биохимиктарға аҡһымдың гомогенлығын билдәләргә мөмкинлек бирә<ref>Общая биология. Учебник для 9 — 10 классов средней школы. Под ред. Ю. И. Полянского. Изд. 17-е, перераб. — М.: Просвещение, 1987. — 288с.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * ''Марри Р. и др'' . Биохимия человека.&nbsp;— М., 1993. * Введение в биохимическую экологию.&nbsp;— М.: Издательство Московского университета, 1986. * {{cite book |author=Fromm, Herbert J.; Hargrove, Mark |title=Essentials of Biochemistry |url=https://archive.org/details/essentialsofbioc0000from |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-3-642-19623-2}} * {{cite book |author=Hunter, Graeme K. |title=Vital Forces: The Discovery of the Molecular Basis of Life |url=https://archive.org/details/vitalforcesdisco0000hunt_t3z1 |year=2000 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-361811-5}} * {{книга|автор=Tropp, Burton E. |заглавие=Molecular Biology |издание=4th |год=2012 |издательство=Jones & Bartlett Learning |isbn=978-1-4496-0091-4|ref=Tropp}} * {{книга|автор=Vasudevan, D. M. et al.|заглавие=Textbook of Biochemistry for Medical Students |издание=7th |год=2013|издательство=JP Medical Publishers|ссылка=http://books.google.co.il/books?id=nQz8AAAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=biochemistry+textbook&hl=iw&sa=X&ei=k59oVLODDY7Vao_rgOgG&redir_esc=y#v=onepage&q=biochemistry textbook&f=false|isbn=978-9-3509-0530-2|ref=Vasudevan}} * {{книга|автор=Collier, Leslie; Balows, Albert; Sussman, Max.|заглавие=Topley and Wilson’s Microbiology and Microbial Infections|издательство=Virology|год=1998|страниц=|ref=Collier|isbn=0-340-66316-2|издание=ninth edition|том=1|ответственный=Mahy, Brian and Collier, Leslie. Arnold}} * {{книга|автор=Северин, Е.С.|заглавие=Биохимия: Учеб. для вузов|издательство=ГЭОТАР Медиа|год=2003|страниц=779|ref=Северин|isbn=5-9231-0254-4|ответственный=Под ред. Е.С. Северина}} * {{книга|автор=Березов Т. Т., Коровкин Б. Ф.|заглавие=Биологическая химия: Учебник|издательство=Медицина|год=1998|страниц=704|ref=Березов|isbn=5-225-02709-1|Место=М.|Издание=3}} == Һылтанмалар == {{викисловарь|:ru:биохимия}} * [http://ximia.org/biochem/default.htm Ян Кольман, Клаус-Генрих Рем, Юрген Вирт Наглядная биохимия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070728025743/http://www.ximia.org/biochem/default.htm |date=2007-07-28 }} * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View..ShowTOC&amp;rid=stryer.TOC&amp;depth=10 Berg et al. Biochemistry] * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View..ShowTOC&amp;rid=mcb.TOC Lodish et al. Molecular Cell Biology] * [http://med-edu.ru/biohim/ Видеоматериалы по Биохимии] * {{книга |автор=Gerhard Michal‏, Dietmar Schombur |заглавие=Biochemical Pathways: An Atlas of Biochemistry and Molecular Biology |ответственный= |ссылка=http://www.google.co.il/books?hl=iw&lr=&id=BBS9jOoo9XcC&oi=fnd&pg=PP2&dq=Biochemistry&ots=juR6BXJu8V&sig=gqmL1ZyZASby2LMWDM0qW3Gihn8&redir_esc=y#v=onepage&q=Biochemistry&f=false |место=Hoboken, New Jersey |издательство=Wiley |год=2012 |том= |страниц=401 |страницы= |isbn=9780470146842}} [[Категория:Биохимия]] quw0zbp4f4e8s5m88tzi4r3v5bkrlq4 Менструация (Күрем) 0 126619 1302645 1237279 2026-08-11T20:50:34Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302645 wikitext text/x-wiki [[Файл:MenstrualCycle2 en.svg|thumb|350px|right|Күрем циклы]] '''Менструация''' ({{lang-la|mensis}} — ай, menstruus — ай һайын килеүсе), '''айлыҡ''', '''хәйез''' ''(ғәр.)'' йәки '''регулдар''' — [[ҡатын-ҡыҙ]] һәм ҡайһы бер плацентар һөтимәрҙәр орғасылары организмының ([[приматтар]], [[ярғанаттар]] һәм һикерәндәктәр ) {{comment|күрем күреү|менструация}} циклының бер өлөшө<ref name="strassmann">{{Cite journal|author=Strassmann BI|title=The evolution of endometrial cycles and menstruation|journal=Q Rev Biol|volume=71|issue=2|pages=181–220|year=1996|pmid=8693059|doi=10.1086/419369}}</ref><ref name="Profet">{{cite journal|pmid=8210311|doi=10.1086/418170|volume=68|issue=3|title=Menstruation as a defense against pathogens transported by sperm|year=1993|month=September|journal=Q Rev Biol|pages=335–86|author=Profet M}}</ref><ref name="Martin">{{cite journal|doi=10.1002/ajpa.20734|pmid=18046752|volume=Suppl 45|title=The evolution of human reproduction: a primatological perspective|year=2007|journal=Am. J. Phys. Anthropol.|pages=59–84|author=Martin RD}}</ref><ref name="Coutinho">{{cite book|url=http://www.uwyo.edu/wjm/repro/menstrua.htm|title=Is menstruation obsolete?|year=1999|author=Elsimar M. Coutinho and Sheldon J. Segal|publisher=Oxford University Press}}</ref><ref name="Bischof">{{cite web|url=http://www.eshre.eu/binarydata.aspx?type=doc&sessionId=d3g32gezrjsijs554mxn33fb/syllabus_course4[1].pdf|title=Course 4:Implantation|author=Paul Bischof and Marie Cohen|publisher=European Society of Human Reproduction and Embryology|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HLzSOtwU|archivedate=2013-06-14}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6HLzSOtwU?url=http://www.eshre.eu/binarydata.aspx?type=doc&sessionId=d3g32gezrjsijs554mxn33fb%2Fsyllabus_course4%5B1%5D.pdf |date=2013-06-13 }}</ref>; Балаятҡылыҡтан ай һайын килгән ҡан һәм шул ҡандың килеү мәле<ref>Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)</ref>. Күрем барышында эндометрий (аналыҡтың {{comment|Яр|Обрыв}} лайлалы слизистый тиресәһе) функциональ ҡатлауының, ҡанап, айырылып сығыуы. Тәүге күрем башланған көндән уның айлыҡ циклы һанала. Күрем [[ҡан]]ы ойошмай һәм ҡан тамырҙарында аҡҡан ҡанға ҡарағанда ҡара ҡыҙылыраҡ төҫкә эйә. Быны күрем ҡанында фермент йыйылмаһы булыуы менән аңлатып була<ref>[http://www.doctorurolog.ru/zhenskoezdorovie/45.html Гигиена менструального периода]</ref>. {{comment|Күрем|менструация}} (ғөмүмән, айлыҡ циклдар) ғәҙәттә йөклөлөк һәм {{comment|имеҙеү|лактация}} осоронда туҡтап тора; көтөлгән көндә күрем килмәй торһа, был ғәҙәттә ауырға ҡалыу мөмкинлеген фаразларлыҡ билдә симптом булып тора. == Күрем циклдары == Ғәҙәттә, ҡатын-ҡыҙ ай һайын күрем күрә, әммә күремдең ҡалыплашмаған, стандарт булмаған ваҡыты ла була. Енси өлгөрөү осорона саҡлы, кешенең {{comment|йөклөлөк|беременность}} дәүере һәм бала тапҡандан һуң, {{comment|күрем туҡтаған йәштә|менопауза}} күрем күрелмәй. Бала тапҡандан һуң ағып сыҡҡан бүленделәр лохиялар тип атала һәм бер нисә аҙна дауам итә. Ҡайһы берҙә имсәк имеҙгән дәүерҙә күрем күпмелер ваҡыт булмай тороуы мөмкин, был балаға уҙыуҙан һаҡланыуҙың имеҙеү осорондағы йәки лактация аменореяһы тигән бер ысулы<ref name="likar">[http://www.likar.info/health/articles/1157.html Метод лактационной аменореи (МЛА)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090108153110/http://www.likar.info/health/articles/1157.html |date=2009-01-08 }}</ref>. === Тәүге күрем башланыуы (менархе) === Ҡатын-ҡыҙҙарға уртаса 12-14 йәш тулғас, тәүге тапҡыр күрем (менархе) (9-11 йәштәгеләрҙән алып 19-21 йәштәгеләргә саҡлы булыуы мөмкин) башлана. Эҫе климатлы ерҙәрҙә күрем 11-ҙән алып 15 йәштәрҙәге ҡыҙҙарҙа күренә; уртаса климатта — 12 һәм 18 йәштәр араһында һәм һыуыҡ климатта — 13 һәм 21 йәшлек ҡыҙҙарҙа. Раса айырмалыҡтары менархе йәшен билдәләй: шулай, ҡайһы бер тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, бер үк ижтимағи-иҡтисади шарттарҙа йәшәүсе европеоидтарға ҡарағанда негроидтарҙа менархе иртәрәк башлана<ref name="U.S. menarche">{{cite journal|author=Anderson SE, Dallal GE, Must A|title=Relative weight and race influence average age at menarche: results from two nationally representative surveys of US girls studied 25 years apart|journal=Pediatrics|volume=111|issue=4 Pt 1|pages=844–50|year=2003|month=April|pmid=12671122|doi=10.1542/peds.111.4.844}}</ref><ref name="Canadian menarche">{{cite journal|title=Age at menarche in Canada: results from the National Longitudinal Survey of Children & Youth|publisher=BMC Public Health|year=2010|pmid=21110899|doi=10.1186/1471-2458-10-736|pmc=3001737|volume=10|author=Al-Sahab B, Ardern CI, Hamadeh MJ, Tamim H|journal=BMC Public Health|pages=736}}</ref><ref name="UK menarche">{{cite journal|url=http://vstudentworld.yolasite.com/resources/final_yr/gynae_obs/Hamilton%20Fairley%20Obstetrics%20and%20Gynaecology%20Lecture%20Notes%202%20Ed.pdf|title=Obstetrics and Gynaecology|first=Diana|last=Hamilton-Fairley|edition=Second|publisher=Blackwell Publishing}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181009065351/http://vstudentworld.yolasite.com/resources/final_yr/gynae_obs/Hamilton%20Fairley%20Obstetrics%20and%20Gynaecology%20Lecture%20Notes%202%20Ed.pdf |date=2018-10-09 }}</ref>. Тәүге күрем килгәндән һуң артабанғыһы 2 йәки 3 айҙан һуң булыуы мөмкин. Ваҡыт үтеү менән 28 көнлөк күрем циклы барлыҡҡа килә һәм шулай дауам итә, ләкин цикл оҙонлоғо 21 көндән 35 көнгә саҡлы булыуы нормаға тап килә. Барлыҡ ҡатын-ҡыҙҙарҙың 13%-ның күрем циклы теүәл 28 көн тәшкил итә. Күрем яҡынса 2-8 көн дауам итә. Бөтөн бүлендектәр ҙә аналыҡ еңсәһенән тәбиғи юлдан ағып сыға. === Күрем башланыу синдромы === Ҡайһы бер ҡатын-ҡыҙҙар күрем күреү менән бәйле хис-тойғолар тайпылышы кисерә. Тоҡаныусанлыҡ, ҡайһы берҙә ярһыусанлыҡ, арығанлыҡ тойғоһо, илаҡлыҡ, депрессия күҙәтелә. Шуға оҡшаған эмоциональ эффект диапазоны һәм кәйеф тайпылышы шулай уҡ йөклөлөккә бәйле һәм эндорфиндар етешмәүе менән аңлатыла.<ref>{{Cite journal|author=Giannini AJ, Price WA, Loiselle RH|year=1984|month=June|title=beta-Endorphin withdrawal: a possible cause of premenstrual tension syndrome|journal=Int J Psychophysiol|volume=1|issue=4|pages=341–3|DOI=10.1016/0167-8760(84)90028-X|doi=10.1016/0167-8760(84)90028-X|pmid=6094401}}</ref> Күрем алды синдромы осрау йышлығын баһалау 3 %<ref>[http://www.nih.gov/news/pr/jan98/nimh-21.htm Hormones Trigger PMS Symptoms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001173031/http://www.nih.gov/news/pr/jan98/nimh-21.htm |date=2008-10-01 }}. — NIH Press Release. — 21 January 1998.</ref> 30 %-ҡа тиклем<ref>Dean BB, Borenstein JE, Knight K, Yonkers K. (2006) «Evaluating the criteria used for identification of PMS». J Womens Health (Larchmt) 15 (5): 546-55. {{DOI|10.1089/jwh.2006.15.546}}. PMID 16796482</ref> тирбәлә. Айырым һирәк осраҡтарҙа психотик боҙомдарға тартым кешеләрҙә күрем менструаль психозға (инг.) алып килә. === {{comment|Күрем күреүҙең туҡтауы|менопауза}} === {{comment|Күрем күреү туҡтауы|менопауза}} йәше (күрем туҡтауы, ырыуҙан ҡалыу): норма — 40-57 йәш, ихтимал булған йәш — 50-52 йәш. Уртаса климатта күрем йыш ҡына 50 йәшкә саҡлы дауам итә, һәм бынан һуң күрем килмәй, менопауза башлана; башта бер нисә айға регулдар юғала, шунан тағы ла ҡабатлана һ. б. юҡҡа сыға. Хәйер, 70 йәшенә саҡлы күреме һаҡланған ҡатын-ҡыҙҙар ҙа бар. Медицина күҙлегенән ҡарағанда, күрем йыл дауамында бөтөнләй килмәһә, күрем туҡтау, менопауза башлана тип һанала. === Күрем килеү синхронлашыуы === 1971 йылдан башлап ҡайһы бер тикшеренеүҙәрҙә бергә йәшәгән ҡатын-ҡыҙҙарҙың күрем циклы яйлап синхронлаша тигән күрһәтмәләр табылған. Ҡайһы бер антропологтар был айырым эволюцион мәғәнәгә эйә тигән фараздар сығарған: боронғо һунарсылар һәм ризыҡ йыйыусылар берләшмәләрендәге ир-аттар һунар итергә киткәндә, ҡәбиләнең өлкән ҡатын-ҡыҙҙарының бер үк ваҡытта күреме килә башланған (күрем күргәндә ҡатын-ҡыҙ енси мөнәсәбәткә яраҡлы объект булараҡ фаразланмай)<ref>{{Cite journal|author=Desmond Morris|year=1997|title=The Human Sexes|publisher=Cambridge University Press}}</ref><ref>{{Cite book|year=1991|author=Chris Knight|title=Blood relations: menstruation and the origins of culture|url=https://archive.org/details/bloodrelationsme0000knig|location=New Haven, Conn|publisher=Yale University Press|isbn=0-300-06308-3}}</ref>. Әммә әлеге ваҡытта менструаль синхронлашыу эффекты{{Ref-en}}(инг.) бәхәсле булып ҡала.<ref>{{Cite web|title=Does menstrual synchrony really exist?|url=http://www.straightdope.com/columns/021220.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HLzTrvV8|archivedate=2013-06-14|last=Adams|authorlink=Cecil Adams|first=Cecil|work=The Straight Dope|publisher=The Chicago Reader|date=2002-12-20|accessdate=2013-07-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720115936/http://www.straightdope.com/columns/021220.html |date=2008-07-20 }}</ref> == Күрем ҡаны == Күрем ҡаны тип күрем ваҡытында аналыҡ еңсәһенән килгән шыйыҡ бүлендек атала. Дөрөҫөн әйткәндә, уның составына, ысын ҡандан башҡа, балаятҡы муйынтығы биҙҙәренең лайлалы секреты, еңсә биҙҙәре секреты һәм эндометрий туҡымаһы ингәнлектән, күрем шыйыҡсаһы тигән термин урынлы корректный була. Күрем шыйыҡсаһының бер күрем циклында бүленгән уртаса күләме, Ҙур медицина энциклопедияһын ярашлы, яҡынса 50-100 [[Литр|миллилитр]]. Әммә индивидуаль тарҡатҡанда, 10 миллилитрҙан 150-гә саҡлы һәм хатта 250 миллилитр сиктәрендә ята. Был диапазон нормаль тип һанала, артыҡ мул (йәки, киреһенсә, аҙ ғына) бүлендектәр ниндәйҙер сир билдәләре симптом булыуы мөмкин. Күрем шыйыҡсаһы ҡыҙғылт-көрән төҫтә, вена ҡанына ҡарағанда бер аҙ ғына ҡарараҡ.<ref name="isbn_0674013433">{{Cite book|last=Ziporyn|year=2004|first=Karen J. Carlson, Stephanie A. Eisenstat, Terra|title=The new Harvard guide to women's health|url=https://archive.org/details/newharvardguidet00carl|location=Cambridge, Mass.|publisher=Harvard University Press|isbn=0-674-01343-3}}</ref>{{rp|p.381}} Күрем менән юғалған тимер күләме күпселек ҡатын-ҡыҙҙа сағыштырмаса ҙур булмай һәм үҙенән-үҙе [[анемия]] билдәләренә симптомына килтермәй.<ref>{{Cite web|title=Iron-deficiency is not something you get just for being a lady|url=http://blogs.scientificamerican.com/context-and-variation/2011/07/27/iron-deficiency-anemia/|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HLzUu7ev|archivedate=2013-06-14|author=[http://www.anthro.illinois.edu/people/kclancy Clancy, Kate]|publisher=SciAm|date=2011-07-27}}</ref> Бер тикшеренеүҙәр барышында анемия билдәләре булған ҡатын-ҡыҙҙар төркөмөн эндоскоп ярҙамында ҡарағандар. Баҡһаң, уларҙың 86 % ысынбарлыҡта төрлө ашҡаҙан-эсәк ауырыуҙарынан (ашҡаҙан-эсәк трактының ҡанауына килтергән гастрит йәки бөйән-эсәк сей яраһы кеүек)яфаланған булған; әгәр ашҡаҙан-эсәк тракты тикшерелмәһә, күрем күргәндә ҡан юғалтыу сәбәбенән организмда тимер етешмәүе мөмкин тигән хаталы диагноз ҡуйылыр ине.<ref>{{Cite journal|author=Kepczyk T, Cremins JE, Long BD, Bachinski MB, Smith LR, McNally PR|year=1999|month=January|url=http://www.nature.com/ajg/journal/v94/n1/full/ajg199914a.html|title=A prospective, multidisciplinary evaluation of premenopausal women with iron-deficiency anemia|journal=Am. J. Gastroenterol.|volume=94|issue=1|pages=109–15|DOI=10.1111/j.1572-0241.1999.00780.x|doi=10.1111/j.1572-0241.1999.00780.x|pmid=9934740}}</ref> Әммә ҡайһы бер осраҡта даими регуляр күрем ҡаны түгелгәнлектән, был ҡайһы бер осраҡта аҙ ҡанлылыҡҡа анемияға килтереүе мөмкин. == Күрем ваҡытында кәрәкле тәртип ҡағиҙәләре һәм шәхси гигиена == === Күрем ваҡытында дөйөм гигиена ҡағиҙәләре === [[Файл:Coupe-menstruelle.jpg|справа|мини|181x181пкс|Күрем бүлендеһен йыйғыс һауыт ]] [[Файл:Clothpad.jpg|справа|мини|150x150пкс|Күп тапҡыр ҡулланыла торған гигиеник {{comment|ҡатлау|прокладка}}]] [[Файл:Sanitary_towel_1.jpg|справа|мини|150x150пкс|Бер тапҡыр ҡулланыла торған гигиеник {{comment|ҡатлау|прокладка}}]] [[Файл:Tampon.JPG|справа|мини|187x187пкс|Интравагиналь тампон]] Үҫмер ҡыҙҙар һәм ҡатын-ҡыҙҙар, шәхси таҙалыҡ гигиена һаҡлау маҡсатында, эске кейемгә беркетелгән прокладкалар, һәм/йәки еңсәгә индерелеп ҡуйылған тампондар ҡулланалар. Ике осраҡта ла прокладка йәки тампон туҡымаһы күрем булендектәрен үҙенә һеңдерә. Европа илдәрендә, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] һәм [[Канада]]ла индивидуаль гигиена һаҡлау сараһы булараҡ күрем бүленделәрен йыйғыс һауыттар ҙур популярлыҡ яулай бара. Күрем ваҡытында, ҡан ҡатыш күрем бүлендектәре бактериялар, бигерәк тә {{comment|зарарлы|патоген}}]] бактериялар үҫешенә килтергәнлектән, таҙалыҡ гигиена ҡағиҙәләренә айырыуса иғтибар итергә кәрәк (көн һайын душ ҡойоноу, көнөнә 2—3 тапҡыр {{comment|йыуынып алыу|подмывание}}). Шулай уҡ физик эшкә тотонмау һәм психик тынлыҡ кәрәк. Медицина тулыһынса һыуға инеүҙе һәм ванналарҙы хупламай (сөсө һыуҙа ла, тоҙло һыуҙа ла), душта ҡойонорға кәңәш итә. Ҡорһаҡ ҡыуышлығы органдарына ҡан күп йүгереү сәбәпле, аналыҡтың ҡанауына килтереү мөмкинлеге булғанлыҡтан, алкоголь һәм әсе ризыҡ ҡулланыу кәңәш ителмәй. === Күрем осорондағы енси акт === Күрем ваҡытында ҡатын-ҡыҙ физик дискомфорт кисерә. Ҡайһы бер осраҡта күтәренке гормональ фон хис-тойғолар көсөргәнешенә һәм ярһыуға алып килә. Балаятҡы был саҡта төрлө инфекцияға бирешеүсән була.{{Sfn|Макаров|2001|страницы=15|с=15}} Ҡайһы бер белгестәр күрем ваҡытында енси мөнәсәбәттәрҙе туҡтатып торорға кәңәш итә.{{Sfn|Степанов|1959}} == Күрем күреүҙәге тайпылыштар == Күрем күреү боҙолоуы йыш осрай һәм түбәндәгенән ғибәрәт: * күрем күреүҙең туҡтауы (аменорея), * тотолоп ҡалған йәки урынынан ҡуҙғалған ҡанау (menstruatio ''vicaria''), * күрем көсәйеүе (меноррагия), * ауыртыныу менән оҙатылған күрем күреү (дисменорея, иҫкер. альгоменорея). Күрем туҡтау төрлө шарттарға бәйләнгән. {{comment|Буйға ҡалған|зачатие}}да ҡандың ғәҙәти ағып сығыуы туҡтай һәм физиологик сәбәп булып тора. Әгәр тәндең башҡа урынынан байтаҡ ҡан юғала икән, күрем туҡтауы мөмкин. Күрем туҡтағанда был етешһеҙлеккә килтергән сәбәпте белеү кәрәк. {{comment|Һыуыҡ тейҙереп сирләгәндән|простуда}} һуң һәм ауыр күңел кисерештәренән һуң күрем оҙаҡ күренмәһә, табипҡа мөрәжәғәт итеү кәрәк. Механик тәьҫир арҡаһында күрем килмәүен айырым әйтеп китер кәрәктер; был осраҡта төп сәбәп булып еңсәгә инеү юлының, еңсәнең үҙенең һәм балаятҡы муйынтығының тарайыуы тора. Ҡайһы берҙә ҡанау балаятҡынан йыраҡта ятҡан тән өлөшөндә барлыҡҡа килә, һәм аналыҡтан ҡан ағыу йә кәмеүе йә бөтөнләй туҡтап ҡалыуы мөмкин, бындай күренеш өҫтәлмә күрем күреү йә тотолоп ҡалған күрем күреү тип атала (викарлы менструация)<ref>М.: Советская энциклопедия. — 1982—1984 гг.</ref>. Был осраҡта ғәҙәттә ҡанау [[тире]] булмаған урындарҙа күҙәтелә, мәҫәлән, яраларҙа, {{comment|сей йәрәхәт|язва}}тә; шулай уҡ {{comment|лайлалы тиресәләр|слизистая оболочка}}ҙә, мәҫәлән, ауыҙҙа, [[Танау|танауҙа]]. Ғөмүмән әйткәндә, тәндең өҫтәлмә күрем күрмәгән бер генә нөктәһе лә юҡ. Шул уҡ ваҡытта {{comment|түллек биҙендә|яичники}} лә ғәҙәттәге күрем күреүгә оҡшаған күренеш күҙәтелә. ''Меноррагия'' күренешендә ҡанау арта. Был балаятҡы сирҙәре йәки күрше органдар сирләгәндә: аналыҡ елһенгәндә, балаятҡы муйынтығы эрозияһы менән бәйле, киң бәйләүес тарамыштарының ҡан менән тулышҡанында һ. б. күҙәтелә; ҡайһы ваҡыт балаятҡының ниндәй ҙә булһа сире булмай, ә ҡан ағыу артыуы һаулыҡтың дөйөм насарайыуына бәйле. ''Дисменорея'' тип күрем күреү барышындағы ауыртыныу атала. Был ваҡытта йыш ҡына ҡан төйөндәре ағып сыға. Дауалағанда күрем күреүҙәге боҙолоуҙың сәбәбенә иғтибар итәләр һәм уны бөтөрөү өҫтөндә эшләйҙәр. == Диндә һәм инаныстарҙа күрем == Майя мифологияһы күрем күреүҙең килеп сығыуын никах союзының ижтимағи ҡағиҙәһен боҙған өсөн ҡатын-ҡыҙҙарға яза итеп бирелгән тип аңлата. Майяларҙың ышаныуҙары буйынса, күрем ҡаны ҡара тылсымда магия ҡулланылған йыландарға һәм [[бөжәктәр]]гә әйләнә, һәм был ай алиһәһе яңынан тыуғанға саҡлы дауам итә<ref>Braakhuis, H.E.M.(2005), Xbalanque’s Canoe. The Origin of Poison in Q’eqchi'-Mayan Hummingbird Myth, ''Anthropos'' 100: 175—185</ref>. [[Ибраһими диндәр]] күрем ҡанын ритуал яҡтан таҙа түгел ти, күрем күргән саҡта секс һәм дини йолалар атҡарыу тыйыла (Левит китабының 15-се бүлеге). [[Непал|Непалдың]] традицион культында ун өсөнсө быуатҡа тиклемге ваҡыттарға барып тоташҡан алиһә Теледжуҙың кәүҙәләнеше тип һаналған һайлап алынған бәләкәй ҡыҙҙар хөрмәт итеү тәжрибәһе йәшәй. Легенда буйынса, алиһә, тегенеһе шәһүәтле аҙғын нәфселе ҡараштар ташлап уны хурлаған мәлгә саҡлы, Непал хакимы менән һөйәк уйыны уйнай. Кәмһетелгән Теледжу шул саҡтан алып илгә йәш ҡыҙ Кумари ҡиәфәтендә ҡайтырға ант итә. Был ваҡыттан башлап, тәүге күрем күргәнгә тиклем, Теледжуҙың тере кәүҙәләнеше тип һаналған Кумари ҡыҙҙарҙы хөрмәтләү культы йәшәп килә, йәнәһе, күрем килгәндән һуң, алиһә тәнен ташлап китә. Ауыр сир, яраланыу һөҙөмтәһендә етди ҡан юғалтыу һәм хатта көлөү ҙә алиһәнең китеүен аңлата һәм ҡыҙ өсөн ғәҙәти тормошҡа кире ҡайтыу өсөн сәбәп булып тора ҡан<ref>Kooij, K. R. ''Religion in Nepal''. Brill Academic Publishers, 1978. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9004058273 ISBN 9004058273]</ref>. Көньяҡ-көнсығыш Азияла күрем ҡаны ҡатын-ҡыҙ башланғысы һаналған инь менән бәйле тип һанала һәм традицион медицина тәжрибәһендә ҡулланыла. 1592—1598 йылдарҙағы япон-корея һуғышы ваҡытында корея генералы [[wikipedia:Gwak Jaeu|Чеу Гвак]] (инг.) ғиффәтле ҡыҙҙарҙың күрем ҡанына буялған ҡыҙыл кейем кейеп йөрөгән<ref name="Н271">Hawley, Samuel. ''The Imjin War: Japan’s sixteenth-century invasion of Korea and attempt to conquer China''. — Seoul: Royal Asiatic Society, Korea Branch, 2005. — р.271.</ref>. Генерал, ҡара ҡатын-ҡыҙ энергияһы инь уның кейемен ҡалҡанға әйләндерә, ир-ат энергияһы кәүҙәләнеше булған ян — япондарҙың атыу ҡоралы ла уны ала алмай, тип ышанған. === Исламда === [[Ҡөрьән]]гә һәм сөннәткә ярашлы, хәйез (күрем) ваҡытында ире ҡатынын иркәләй ала, әммә енси яҡынлыҡ тыйыла, ул [[харам]] һанала. Хәйезе ваҡытында ҡатын-ҡыҙ [[намаҙ]] уҡый ҙа, тороп ҡалғандарын ҡаза ҡыла ла алмай.Уға шулай уҡ бындай көндәрендә [[ураҙа]] тоторға рөхсәт ителмәй. Тороп ҡалған көндәрен ул аҙаҡ, таҙарынғас, ҡаза ҡылып ҡуя. Шулай уҡ бындай осоронда ҡатын-ҡыҙ [[Ҡәғбә]]тулла тирәләй [[тауаф]] ҡыла алмай. Был ҡотолғоһоҙ осраҡтарҙа ғына мөмкин. Әгәр айлыҡ енси яҡынлыҡтан һуң башланһа, тулы ғөсөл алып ҡуйырға кәрәк. Намаҙ уҡырға ярамаһа ла, был мәлендә намаҙ ваҡыты ингән саҡта зекер әйтеү һәм доғалар уҡыу ғөләмәләр тарафынан хуплана. ==== [[Хәҙис]] шәриф ==== [[Ғәйшә бинт Әбү Бәкер|Ғәйшә (раҙыйаллаһу ғәнһә)]] хәҙисе: {{Цитата |«Беҙ ([[Мәҙинә]]нән) хаж сәфәренә сыҡтыҡ. Сариф тигән ергә еткәс, хәйезем башланды. [[Хаж]]ды тулыһынса үтәй алмам тип уйлап, иланым. Яныма [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Рәсүлуллаһ (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм)]] килде лә: - Ни булды? Хәйезең башландымы? - тип һораны. Мин «эйе», тигәс, ул: - Хәйез – [[Аллаһ]]ы тәғәләнең ҡушҡаны, Ул [[Әҙәм]] балаларына шулай ҡушҡан. (Шуға илау кәрәкмәй.) Һиңә бары [[Ҡәғбә]]тулла тирәләй [[тауаф]] үтергә генә ярамай, ә ҡалған ғибәҙәттәрҙе башҡа хаж ҡылыусылар кеүек тулыһынса үтә, тине. }} [https://islam-today.ru/zhenshhina_v_islame/menstruaciya__osoboe_sostoyanie_ustanovlennoe_vsevyshnim_dlya_zhenshhin/] == Хайуандарҙа күрем күреү == Кешенән башҡа, күрем шулай уҡ ҡайһы бер плацентар һөтимәр орғасыларында ла күҙәтелә. Бында, беренсе сиратта, күп кенә [[приматтар]] ҡарай. Маймылға оҡшаған, бында кеше лә ҡарай, инфраотряд вәкилдәре булған күп төрҙәрҙә күрем күреү ғәҙәти күренеш, кеше һымаҡ маймылдарҙа, Иҫке Донъя маймылдары (йәки мартышкаға ҡараған төрҙәр) һәм Яңы Донъя маймылдары һәм (йәки яҫы танаулы маймылдар) күрем күреү ғәҙәти күренеш. Ярым маймыл примитив ярым отрядына ҡараған вәкилдәрҙә күрем күреү һирәк күҙәтелә: был күренеш еүеш танаулы маймылдар ярым отрядында (уларға лемурҙар һәм лори ҡарай) юҡ, ләкин оҙон үксәлеләрҙең лемур һәм маймылдар араһындағы ҡайһы бер төрҙәрендә күҙәтелә. Приматтарҙан тыш, күрем күргән башҡа хайуандарға ҡулғанатлылар (ярғанат) һәм ({{comment|һикерәндәктәр|прыгунчиковый}} ({{comment|фил һуҡыр сысҡаны|землеройка}} булараҡ билдәле'') ҡарай. Шуныһы ҡыҙыҡ, уларҙың ҡанында малярия плазмодийҙары табыла, һәм был уларҙың түбән приматтарға эволюцион яҡынлығын иҫбатлай ([[Тапма|малярия]] менән тик приматтар, шул иҫәптән кеше, һәм кескәй маймылдар (тупайялар) ғына ауырый). Плацентар һөтимәрҙәрҙең башҡа төрҙәре орғасыларында күрем урынына ҡарығыу циклы (эструс) күҙәтелә, уның барышында эндометрий бүленеп сыҡмай, ә организм тарафынан тулыһынса йотола. Әйтер кәрәк, кешеләрҙең дә күрем ҡаны менән эндометрия күләменең тик өстән бер өлөшө генә бүленеп сыға, ә ҡалған өстән ике өлөшөн организм тарафынан һеңдерелә. Орангутанг орғасыларының, кешенеке кеүек, күрем циклы оҙонлоғо, уртаса 28 көн тәшкил итә, оҙайлығы ай айының дауамлығына яҡын, 29,53 тәүлек, ә, мәҫәлән, [[шимпанзе]] орғасыһының күрем циклы оҙонлоғо яҡынса 35 көн тәшкил итә.<ref name="chimp">{{Cite journal|author=Lacreuse A, Chennareddi L, Gould KG, ''et al.''|year=2008|month=September|title=Menstrual cycles continue into advanced old age in the common chimpanzee (Pan troglodytes)|journal=Biology of Reproduction|volume=79|issue=3|pages=407–12|DOI=10.1095/biolreprod.108.068494|doi=10.1095/biolreprod.108.068494|pmid=18495682}}</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Менархе * Предменструальный синдром * Менопауза * Аменорея * Опсоменорея * Альгоменорея * Маточное кровотечение == Әҙәбиәт == * {{книга|заглавие=Гинекологические нарушения|ответственный=Под ред. Дж. Пауэрстейна|место=М.|год=1985}} * {{книга |заглавие=Инфекции в акушерстве и гинекологии |ответственный=Ред. кол.: Макаров О.В., Алешкина В.А., Савченко Т.Н. |место=М. |издательство=МЕДпресс-информ |год=2001 |страниц=461|isbn=5-98332-263-5 |ref=Макаров}} * {{книга|автор=В. И. Кулаков, В. Н. Серов|заглавие=Рациональная фармакотерапия в акушерстве и гинекологии|место=М.|издательство=Литтерра|год=2005|isbn=5-98216-025-3}} * {{книга |заглавие=Курс лекций для беременных женщин |ответственный=Ред. кол.: Л. Г. Степанов |ссылка=http://sohmet.ru/books/item/f00/s00/z0000023/st011.shtml|издание=3-е |место=М. |издательство=Медгиз |год=1959 |ref=Степанов}} * {{книга|заглавие=Руководство по эндокринной гинекологии|ответственный=Под ред. E.M. Вихляевой|издание=3-е изд.|место=М.|год=2006}} * {{книга|автор=В. Н. Серов, В. Н. Прилепская, Т. В. Овсянникова|заглавие=Гинекологическая эндокринология|издание=3-е изд.|место=М.|год=2008|издательство=МЕДпресс-информ|isbn=5-98322-449-2}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Менструация}} * [http://ec-dejavu.ru/m/Menstruation.html Т. А. Агапкина. Месячные в представлениях славянской народной культуры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170930193702/http://ec-dejavu.ru/m/Menstruation.html |date=2017-09-30 }} [[Категория:Һаулыҡ]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ]] [[Категория:Ислам]] [[Категория:Намаҙ]] g0ngrlguu7m5825ktxqj2wy58juns4c Шәддәдиҙәр 0 127829 1302583 1268181 2026-08-11T20:00:36Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302583 wikitext text/x-wiki {{Историческое государство |название = Шәддәдиҙәр |самоназвание = |флаг = |герб = |карта = Shaddadid.gif |описание = |столица = |религия = |язык = |образовано = 951 |ликвидировано = 1174 |площадь = |население = |до = |после = |п2 = |п3 = |п4 = }} '''Шәддәдиҙәр''' ({{lang-az|Şəddadilər}}) — тарихи [[Әзербайжан]] дәүләте. == Тарихы == 969—970 йылдарҙа [[Арран]] өлкәһендә хакимлыҡ иткән ҡурд ырыуы, элек Мосафириҙар биләмәләренә ингән Гәнжә уларҙың баш ҡалаһы була. Кавказ аръяғын сәлжүктәр баҫып алғас, 1054 йылда уларҙың вассалына әүереләләр, ә 1072 йылда әүәл Багратиҙар батшалығына ингән Ани төбәген вассаллыҡ биләмәһенә алалар һәм Ани әмирлеген төҙөйҙәр. Фадл ибн Мөхәммәт, идарасы Двин Мөхәммәт ибн Шәддәдтең улы, Гәнжә өҫтөнән хакимлыҡты ағаһы Али Лашҡариға тапшыра, әммә тиҙҙән, уның вафатынан һуң, икенсе ағаһын үлтерә лә Арранда үҙе хакимлыҡ итә башлай, арраншаһ титулын ҡабул итә (985—1036). Шәддәдиҙәр Арран өлөшөн 100 йылдан ашыу ҡулдарында тота. 1075 йылда сәлжүктәр Гәнжәлә Шәддәдиҙәрҙе ҡолата, Арранды үҙ биләмәләренә ҡуша<ref name="Шаддадиды">Шаддадиды // Монархи.</ref>. Шул уҡ ваҡытта Иран Әзербайжанында Салариҙарҙы Йәмән сығышлы [[Рәүүәдиҙәр]] ҡолата (979), баш ҡалалары итеп [[Тәбриз]]де иғлан итә<ref>''Раввадиды''<span> — статья из </span>Большой советской энциклопедии<span>.</span></ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0SBL/is_18/ai_n13826854/pg_21 Diplomacy gone to seed: a history of Byzantine foreign relations, A.D. 1047-57] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080629084400/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0SBL/is_18/ai_n13826854/pg_21 |date=2008-06-29 }}, By Paul A. Blaum, International Journal of Kurdish Studies, Jan. 2005. * [http://www.tacentral.com/people.asp?story_no=7 ''Kurds'', from Home of Tour Armenia] * [https://web.archive.org/web/20091027092908/http://geocities.com/kfzhouy/Chron/Chron5e.html A Chronology of World Political History (801—1000 °C.E.)] * [http://www.iranica.com/articles/search/searchpdf.iscReqStrPDFPath=/home1/iranica/articles/v2_articles/arran&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/logs/pdfdownload.html Arran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605063743/http://www.iranica.com/articles/search/searchpdf.iscReqStrPDFPath%3D/home1/iranica/articles/v2_articles/arran%26OptStrLogFile%3D/home/iranica/public_html/logs/pdfdownload.html |date=2011-06-05 }}, By: C. E. Bosworth, From [[Encyclopaedia Iranica]], page 522. * [http://www.hostkingdom.net/caucasus.html The Caucasus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050309012756/http://www.hostkingdom.net/caucasus.html |date=2005-03-09 }} (Contains a list of the early Shaddadid Kings) * {{cite book| last = Minorsky| first = Vladimir| title = Studies in Caucasian History| url = https://archive.org/details/studiesincaucasi0000vmin| year = 1953| publisher = Taylor’s Foreign Press| location = New York| isbn = 0-521-05735-3 }} * [http://www.forumancientcoins.com/armeniannumismatics/shaddadids.html Shaddadid Coinage] at ''forumancientcoins.com'' [[Категория:Шәддәдиҙәр| ]] [[Категория:Әзербайжан тарихында дәүләттәр]] 2whik3s41n1i1pri0frf3ebd5hqk7pj Яҡутск 0 127949 1302441 1263596 2026-08-11T15:13:35Z SmallSonMarex 46827 Дин 1302441 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Яҡутск''' ({{lang-sah|Дьокуускай}}, {{lang-ru|Якутск}}) — [[Рәсәй]]ҙәге [[Саха Республикаһы]]ның баш ҡалаһы. == Халҡы == {{ Население | Якутск }} {{население| Якутск |график}} == Климаты == {| |{{Климат города |Город_род=Яҡутсктын |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/24959.htm Погода и климат] | Янв_ср=-38.6 | Янв_ср_осад=9 | Фев_ср=-33.8 | Фев_ср_осад=8 | Мар_ср=-20.1 | Мар_ср_осад=7 | Апр_ср=-4.8 | Апр_ср_осад=8 | Май_ср=7.5 | Май_ср_осад=20 | Июн_ср=16.4 | Июн_ср_осад=35 | Июл_ср=19.5 | Июл_ср_осад=38 | Авг_ср=15.2 | Авг_ср_осад=37 | Сен_ср=6.1 | Сен_ср_осад=31 | Окт_ср=-7.8 | Окт_ср_осад=18 | Ноя_ср=-27.0 | Ноя_ср_осад=16 | Дек_ср=-37.6 | Дек_ср_осад=10 | Год_ср=-8.8 | Год_ср_осад=237 | Янв_ср_мин=-41.5 | Янв_ср_макс=-35.1 | Фев_ср_мин=-38.2 | Фев_ср_макс=-28.6 | Мар_ср_мин=-27.4 | Мар_ср_макс=-12.3 | Апр_ср_мин=-11.8 | Апр_ср_макс=1.7 | Май_ср_мин=1.0 | Май_ср_макс=13.2 | Июн_ср_мин=9.3 | Июн_ср_макс=22.4 | Июл_ср_мин=12.7 | Июл_ср_макс=25.5 | Авг_ср_мин=8.9 | Авг_ср_макс=21.5 | Сен_ср_мин=1.2 | Сен_ср_макс=11.5 | Окт_ср_мин=-12.2 | Окт_ср_макс=-3.6 | Ноя_ср_мин=-31.0 | Ноя_ср_макс=-23.1 | Дек_ср_мин=-40.4 | Дек_ср_макс=-34.3 | Год_ср_мин=-14.1 | Год_ср_макс=-3.4 | Янв_а_макс=-5.8 | Янв_а_мин=-63.0 | Фев_а_макс=-2.2 | Фев_а_мин=-64.4 | Мар_а_макс=8.3 | Мар_а_мин=-54.9 | Апр_а_макс=21.1 | Апр_а_мин=-41.0 | Май_а_макс=31.1 | Май_а_мин=-18.1 | Июн_а_макс=35.1 | Июн_а_мин=-5.4 | Июл_а_макс=38.4 | Июл_а_мин=-1.5 | Авг_а_макс=35.4 | Авг_а_мин=-7.8 | Сен_а_макс=27.0 | Сен_а_мин=-14.2 | Окт_а_макс=18.6 | Окт_а_мин=-40.9 | Ноя_а_макс=3.8 | Ноя_а_мин=-54.5 | Дек_а_макс=-3.9 | Дек_а_мин=-59.8 | Год_а_макс=38.4 | Год_а_мин=-64.4 |}} |} == Дин == Ҡала халҡының күпселеге православие динен тота, ләкин шулай уҡ католицизм, протестантлыҡ, баптизм, әрмән апостол сиркәүе диндәрен, буддизмды һәм традицион ышаныуҙарҙы тотҡан кешеләр ҙә бар. Сахалар араһында синкретизм да киң таралған, бында кеше православие ҡорамына йөрөй һәм быны шаманизм менән бергә алып бара<ref>https://arcticpost.ru/articles/yakutia/pravoslavie_v_yakutii_imeet_glubokie_istoricheskie_korni_i_yavlyaetsya_neotemlemoy_chastyu_dukhovnoy/</ref>. === Христианлыҡ === Ҡалала бик күп төрлө сиркәүҙәр эшләй, уларҙың күпселеге — православие сиркәүҙәре, ләкин католик һәм әрмән сиркәүҙәре лә бар. ==== Якутскиҙың христиан сиркәүҙәре исемлеге. ==== [[Якутск ҡалаһының Спас-Әүерелеү кафедраль соборы]] Якутск ҡалаһының Изге Николай соборы Яҡут дини семинарияһы Изге Богородицаның Раштыуаһы сиркәүе Изге Троица соборы Рим-Католик Изге Троица сиркәүе Яҡут Спас монастыры Борхон ҡорамы Изге Покров ҡатын-ҡыҙҙар монастыры == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.якутск.рф/ Сайт мэрии Якутска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127223012/https://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2021-01-27 }} * [https://yakutsk.jsprav.ru/muzei/ Музеи Якутска] {{Саха Республикаһы}} [[Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары]] [[Категория:Яҡутск|*]] nz9m3cvpo9yol8iq1l9kzk70bwx3j6h 1302442 1302441 2026-08-11T15:14:43Z SmallSonMarex 46827 /* Дин */ 1302442 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Яҡутск''' ({{lang-sah|Дьокуускай}}, {{lang-ru|Якутск}}) — [[Рәсәй]]ҙәге [[Саха Республикаһы]]ның баш ҡалаһы. == Халҡы == {{ Население | Якутск }} {{население| Якутск |график}} == Климаты == {| |{{Климат города |Город_род=Яҡутсктын |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/24959.htm Погода и климат] | Янв_ср=-38.6 | Янв_ср_осад=9 | Фев_ср=-33.8 | Фев_ср_осад=8 | Мар_ср=-20.1 | Мар_ср_осад=7 | Апр_ср=-4.8 | Апр_ср_осад=8 | Май_ср=7.5 | Май_ср_осад=20 | Июн_ср=16.4 | Июн_ср_осад=35 | Июл_ср=19.5 | Июл_ср_осад=38 | Авг_ср=15.2 | Авг_ср_осад=37 | Сен_ср=6.1 | Сен_ср_осад=31 | Окт_ср=-7.8 | Окт_ср_осад=18 | Ноя_ср=-27.0 | Ноя_ср_осад=16 | Дек_ср=-37.6 | Дек_ср_осад=10 | Год_ср=-8.8 | Год_ср_осад=237 | Янв_ср_мин=-41.5 | Янв_ср_макс=-35.1 | Фев_ср_мин=-38.2 | Фев_ср_макс=-28.6 | Мар_ср_мин=-27.4 | Мар_ср_макс=-12.3 | Апр_ср_мин=-11.8 | Апр_ср_макс=1.7 | Май_ср_мин=1.0 | Май_ср_макс=13.2 | Июн_ср_мин=9.3 | Июн_ср_макс=22.4 | Июл_ср_мин=12.7 | Июл_ср_макс=25.5 | Авг_ср_мин=8.9 | Авг_ср_макс=21.5 | Сен_ср_мин=1.2 | Сен_ср_макс=11.5 | Окт_ср_мин=-12.2 | Окт_ср_макс=-3.6 | Ноя_ср_мин=-31.0 | Ноя_ср_макс=-23.1 | Дек_ср_мин=-40.4 | Дек_ср_макс=-34.3 | Год_ср_мин=-14.1 | Год_ср_макс=-3.4 | Янв_а_макс=-5.8 | Янв_а_мин=-63.0 | Фев_а_макс=-2.2 | Фев_а_мин=-64.4 | Мар_а_макс=8.3 | Мар_а_мин=-54.9 | Апр_а_макс=21.1 | Апр_а_мин=-41.0 | Май_а_макс=31.1 | Май_а_мин=-18.1 | Июн_а_макс=35.1 | Июн_а_мин=-5.4 | Июл_а_макс=38.4 | Июл_а_мин=-1.5 | Авг_а_макс=35.4 | Авг_а_мин=-7.8 | Сен_а_макс=27.0 | Сен_а_мин=-14.2 | Окт_а_макс=18.6 | Окт_а_мин=-40.9 | Ноя_а_макс=3.8 | Ноя_а_мин=-54.5 | Дек_а_макс=-3.9 | Дек_а_мин=-59.8 | Год_а_макс=38.4 | Год_а_мин=-64.4 |}} |} == Дин == [[Файл:Якутская духовная семинария, Якутск 24.05.2026.jpg|мини|справа|Яҡут дини семинарияһы]] Ҡала халҡының күпселеге православие динен тота, ләкин шулай уҡ католицизм, протестантлыҡ, баптизм, әрмән апостол сиркәүе диндәрен, буддизмды һәм традицион ышаныуҙарҙы тотҡан кешеләр ҙә бар. Сахалар араһында синкретизм да киң таралған, бында кеше православие ҡорамына йөрөй һәм быны шаманизм менән бергә алып бара<ref>https://arcticpost.ru/articles/yakutia/pravoslavie_v_yakutii_imeet_glubokie_istoricheskie_korni_i_yavlyaetsya_neotemlemoy_chastyu_dukhovnoy/</ref>. === Христианлыҡ === Ҡалала бик күп төрлө сиркәүҙәр эшләй, уларҙың күпселеге — православие сиркәүҙәре, ләкин католик һәм әрмән сиркәүҙәре лә бар. ==== Якутскиҙың христиан сиркәүҙәре исемлеге. ==== [[Якутск ҡалаһының Спас-Әүерелеү кафедраль соборы]] Якутск ҡалаһының Изге Николай соборы Яҡут дини семинарияһы Изге Богородицаның Раштыуаһы сиркәүе Изге Троица соборы Рим-Католик Изге Троица сиркәүе Яҡут Спас монастыры Борхон ҡорамы Изге Покров ҡатын-ҡыҙҙар монастыры == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.якутск.рф/ Сайт мэрии Якутска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127223012/https://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2021-01-27 }} * [https://yakutsk.jsprav.ru/muzei/ Музеи Якутска] {{Саха Республикаһы}} [[Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары]] [[Категория:Яҡутск|*]] br6ndvlm7nipy1a8rwyo05apvakc68v Нәсими 0 128205 1302463 1301994 2026-08-11T18:11:15Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302463 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Нәсими ''' (ҡушаматы; ысын исеме '''Сәйед Имадеддин'''; {{lang-az|İmadəddin Nəsimi}}, {{lang-fa|عمادالدین نسیمی}}; яҡынса 1369—1417 йыл, Һалеб) — XIV—XV быуаттың мәшһүр шағиры һәм мистигы, [[Әзербайжан теле|әзербайжан]], [[Фарсы теле|фарсы]] һәм [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] телдәрендә ижад иткән<ref name="британскиеученые">Энциклопедия Британника. Статья: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/409761/Seyid-Imadeddin-Nesimi Seyid İmadeddin Nesimi]: </ref>. Нәсими әзербайжан шиғриәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индергән<ref name="Iranica">[http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-x Encyclopaedia Iranica. Azeri Literature in Iran.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110404113345/http://iranica.com/articles/azerbaijan-x |date=2011-04-04 }}:</ref>, «Ираника» энциклопедияһы уны беренсе әзербайжан шағиры тип атай<ref name="Герхард">[http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-viii Encyclopaedia Iranica. Azeri Turkish]</ref>. [[Ғәзәл]], [[робағи]] һәм тойуғ жанрҙарында яҙа. Әҫәрҙәре [[Яҡын Көнсығыш]]та һәм Урта Азияла танылыу таба<ref name="БСЭ">БСЭ. Статья: [http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_53861 Несими] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150120143302/http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_53861 |date=2015-01-20 }}</ref>. [[Суфыйсылыҡ]]тың бер тармағы булған хәрефселек эйәрсәне була. == Сығышы == Нәсими 1369 йылда тыуған. Ҡайҙа тыуғанлығы аныҡ ҡына билдәле түгел: тыуған төйәге тип иҫәпләнгән урындар араһында [[Шәмәхә (Әзербайжан)|Шәмәхә]]<ref name="Шемаха">{{книга|автор=Inna Naroditskaya.|заглавие=Song from the land of fire: continuity and change in Azerbaijanian mugham|ссылка=|ответственный=|место=|издательство=Routledge|год=2002|том=|страниц=263|страницы=10|isbn=}} </ref><ref name="horufism">{{статья|автор=[[Альгар, Хамид|H. Algar]].|заглавие=HORUFISM|ссылка=http://www.iranicaonline.org/articles/horufism|язык=en|место=[[Encyclopædia Iranica]]|год=2004|том=XII|страницы=}} </ref>, [[Тәбриз]]<ref name="Ашурбейли">{{книга|автор=Сара Ашурбейли.|заглавие=История города Баку: период средневековья|ссылка=|ответственный=|место=|издательство=Азербайджанское государственное издательско-полиграфическое объединение|год=1992|том=|страниц=401|страницы=|isbn=}} </ref><ref name="Burrill">''Kathleen R. F. Burrill''. The quatrains of Nesimî, fourteenth-century Turkic Hurufi. — Columbia University publications: Near and Middle East studies, Series A, Volume 14. — Mouton, 1973 — p. 19 </ref>, Диярбаҡыр<span dir="ltr"><ref name="andrews211">{{cite book|last=Andrews|first=Walter G.|authorlink=|coauthors=Black, Najaat; Kalpakli, Mehmet|editor=|others=|title=Ottoman Lyric Poetry: An Anthology|origdate=|origyear=|origmonth=|url=https://archive.org/details/ottomanlyricpoet00unse|format=|accessdate=|edition=|series=|date=|year=1997|month=|publisher=University of Texas Press|location=|language=|isbn=0292704720|oclc=|doi=|id=|pages=[https://archive.org/details/ottomanlyricpoet00unse/page/211 211]–212|chapter=|chapterurl=|quote=}}</ref>, Бурса<ref name="safarli">{{cite book|title=Imadəddin Nəsimi, Seçilmis Əsərləri|last=Safarli|first=Aliyar|authorlink=|coauthors=|year=1985|publisher=Maarif Publishing House|location=Baku|isbn=|pages=1-7}}</ref>, Һалеб<ref name="devellioglu824">{{cite book|last=Devellioğlu|first=Ferit|authorlink=|coauthors=|editor=|others=|title=Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lûgat: eski ve yeni harflerle|origdate=|origyear=|origmonth=|url=|format=|accessdate=|edition=|series=|date=|year=1993|month=|publisher=|location=|language=|isbn=9757519022|oclc=|doi=|id=|pages=823–824|chapter=|chapterurl=|quote=}}</ref>, [[Бағдад]]<ref name="babinger">{{cite web|url=http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_SIM-5892|title=Nesīmī, Seyyid ʿImād al-Dīn|accessdate=2008-09-01|author=|last=Babinger|first=Franz|authorlink=|coauthors=|date=|year=2008|month=|format=|work=Encyclopaedia of Islam|publisher=Brill Online|pages=|language=|doi=|archiveurl=https://www.webcitation.org/65incBKMf|archivedate=2012-02-25|quote=}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/65incBKMf?url=http://www.brillonline.nl/public/LOGIN?sessionid=9e48c95d2ac06a8aacef322fe2b5e652 |date=2012-02-25 }}</ref>һәм Шираз бар<ref name="ОттоЛирик">Walter G. Andrews, Najaat Black, Mehmet Kalpaklı «Ottoman lyric poetry: an anthology», стр. 211, University of Washington Press, 2006: </ref>. Нәсимиҙең ҡәрҙәше шағир Шаһандан (Шаһиҙә-һандан) Шәмәхәлә Шаһандан зыяратында ерләнгән, тип фараз ителә<ref name="Шахандан">{{статья|заглавие=Шахәндан|ответственный=Под ред. Дж. Кулиева|язык=az|место=Б.|издание=[[Азербайджанская советская энциклопедия]]|издательство=Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии|год=1987|том=X|страницы=472}}</ref><ref>{{книга|автор=Джидди Г. А.|заглавие=Средневековый город Шемаха (IX—XVII века)|место=Б.|издательство=Элм|год=1981|страниц=174|страницы=105}}</ref>. Әзербайжан тикшеренеүсеһе Сәлмән Мумтаз билдәләүенсә, Шәмәхәләге Шаһандан зыяраты Нәсимиҙең ҡәрҙәше Шаһандан исеме менән бәйле. Мумтаз, ошоға таянып, Нәсими Шәмәхәлә тыуғандыр, тип һығымта яһай<ref>{{статья|автор=Xeybər Göyyallı|заглавие=İnsanlıq mərtəbəsini ucaldan şair|ссылка=http://www.anl.az/down/meqale/medeniyyet/medeniyyet_dekabr2009/100558.htm|язык=az|издание=Mədəniyyət|тип=газета|год=18 декабря 2009|страницы=6-7}}</ref>. Немец төркиәтсеһе Герхард Дёрфер фекеренсә, Нәсими сығышы менән Әзербайжандыҡы, ә Анатолия йә Хорасандыҡы түгел.</span> «Нәсими» тигән ҡушаматы [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] һүҙе "нәсим"дән (еңелсә ел) яһалған. Ҡайһы бер авторҙар фекеренсә, Нәсими төркүмән сығышлы булған<ref name="ЭнцИс">Энциклопедия Ислама, том VIII, стр. 8, E. J. Brill: </ref><ref name="ЭнцСуф">N. Hanif «Biographical encyclopaedia of Sufis: Central Asia and Middle East», стр. 360, Sarup & Sons</ref>. Шағирҙың «сәйед» тигән титул йөрөтөүе уның [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] сығышлы булып, [[Мөхәммәд (пәйғәмбәр)|Мөхәммәт]] пәйғәмбәр ырыуына ҡарау ихтималлығына ишаралай, Нәсими үҙе лә ҡайһы бер шиғырҙарында ошо хаҡта әйтә<ref name="Lornejad">Siavash Lornejad, Ali Doostzadeh «On the Modern Politicization of the Persian Poet Nezami Ganjavi», стр. 18, Caucasian Centre for Iranian Studies: </ref>. Совет төркиәтсеһе Афрасияб Вәкилев раҫлауынса, әзербайжан теле Нәсимиҙең туған теле булған<ref>{{статья|автор=[[Векилов, Афрасияб Паша оглы|Векилов А. П.]]|заглавие=Насими. Биографическая справка|издание=Поэты Азербайджана. Малая серия. Издание третье.|место=Л.|издательство=Советский писатель|год=1970|ответственный=[[Орлов, Владимир Николаевич (литературовед)|В. Н. Орлов]] (главный редактор)|страницы=162}}</ref>. == Тормошо == Нәсими шиғырҙарын [[Әзербайжан теле|әзербайжан]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] һәм [[Фарсы теле|фарсы]] телдәрендә яҙған. Нәсими әзербайжан диванына башланғыс һалған (15 меңләп юл)<ref>[http://www.idmedina.ru/medina/?4346 Медина аль-Ислам № 126 — Творчество выдающегося Насими в восприятии немецкого профессора]</ref>, бынан тыш ул фарсы телендә диван төҙөгән (5 меңләп юл). Нәсими әзербайжан шиғриәтенең тәүге шедерҙарын тыуҙырған, әзербайжан әҙәби теленә башланғыс һалған. Нәсими һөнәрселәр араһында үҫә; [[математика]], [[астрономия]], [[логика]] һәм теология өйрәнә. Ижадының башында Нәсими, остазы Наими кеүек үк, [[суфыйсылыҡ]] ҡараштарында тора һәм данлыҡлы суфый шәйехе Шиблиҙең эйәрсәне була. Ул шулай уҡ Х быуаттың иран суфыйы һәм шағиры Хөсәйен Халлаж Мансур ижадын бик ярата, Мансур: «Мин — Аллаһ!» тип әйтер булған, шулай итеп, ул һәр кемдә [[Хоҙай|Аллаһ]] йәшәүе, йәғни һәр кеше Аллаһтың бер өлөшө булыуы тураһындағы фекерҙе белдерә. Нәсими ҙә был фразаны шиғырҙарында ҡуллана. Шулай итеп, ул хәрефселек эйәрсәне булып китә. Нәсими әҫәрҙәрендә Жәләлетдин Руми, [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Әбүғәлисина]], Фәридәддин Аттар телгә алына. Шағирҙың ижадына фарсы әҙәбиәте классиктары Руми, [[Низами Гәнжәүи]] һәм Шәйех Аттарҙың йоғонтоһо көслө була. Шәмәхәлә Нәсими ғалимдар (мәжлис-үл-өләмә) һәм музыканттар (муғанниҙар) йәмғиәтен ойоштора, уларға талантлы кешеләр берләшә<ref>{{книга|автор=Научно-исследовательский институт общей педагогики (Академия педагогических наук СССР).|заглавие=Очерки истории школы и педагогической мысли народов СССР, с древнейших времен до конца XVII в|ссылка=|ответственный=|место=|издательство=Педагогика|год=1989|том=1|страниц=479|страницы=406|isbn=}} </ref>. Наими язалап үлтерелгәс, Нәсими Ширвандан китә һәм [[Бағдад]]ҡа килә, [[Ираҡ]], [[Төркиә]] ҡалаларында йөрөй, йөрөгән ерендә хәрефселек идеяларын тарата. Бының өсөн йыш ҡына йә ҡыуыла, йә зинданға ябыла. Нәсими Сүриәгә юллана һәм Һалеб ҡалаһында туҡтай. Дин әһелдәренең ғәйепләүҙәре буйынса ул язалап үлтерелергә тейеш була. Үлем көткәндә Нәсими «хабсиә» («төрмәлә)» тигән дөйөм баш аҫтында бер нисә шиғыр яҙа, уларҙа хакимдарҙың ғәҙелһеҙлеге, хөкөмдарҙарҙың һатлыҡлығы тураһында әрнеүле фекерҙәрен белдерә, фетнәсел ҡарашта ҡалыуын раҫлай. Мысыр солтаны Мөәйәд уның тиреһен һыҙырып алырға һәм кәүҙәһен Һалебта бөтә кеше күрерлек итеп элек ҡуйырға бойора. Шағир Һалебтағы зыяратҡа ерләнә. Нәсими ырыуы мәрхүмдәре лә шунда ҡуйыла. 1970-се йылдарҙа Нәсими ҡәберенә Әзербайжан ССР-ының Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары [[Алиев Гейдар Алирза улы|Гейдар Алиев]] килә<ref>{{статья|заглавие=Выступление Президента Азербайджанской Республики Гейдара Алиева в Президентском дворце на заседании Государственной юбилейной комиссии в связи с 500-летним юбилеем гениального азербайджанского поэта Мухаммеда Физули - 1 августа 1994 года|ссылка=http://lib.aliyev-heritage.org/ru/5197265.html|язык=Переведено с азербайджанского языка|издание=Азербайджан|тип=газета|год=2 августа 1994 года}}</ref>. == Ижады == Нәсими әзербайжан әҙәбиәтендә әзербайжан телендә лирик мөхәббәт шиғырҙары — ғәзәлдәр — яҙған беренсе шағир була. Нәсими ижадының башы Әзербайжанда хәрефселек таралыу ваҡытына тап килә. Нәсими хәрефселектең башлығы булған Наими йоғонтоһона бирелә. Нәсими ижады һәм [[Кесе Азия|Анатолияла]] уның эйәрсәндәренең күп булыуы был төбәктә хәрефселектең киң таралыуына сәбәпсе була<ref name="SO">''Said Öztürk''. «Ottoman History: Misperceptions and Truths». — IUR Press, 2011 — p. 136 — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9090261087 ISBN 9090261087]</ref>. Лирикала Нәсими [[ғәзәл]], [[робағи]], тойуғ кеүек жанрҙар оҫтаһы булып таныла. Нәсимиҙең шиғри мираҫы уның ҡараштарының киңлеген һәм тәрәнлеген дәлилләгән лирик-философик шиғырҙарға бай. <blockquote class=""> <poem> Миңә ике донъя ла һыйыр, тик был донъяға мин һыймам. Мин — асыл, минең урыным юҡ, йәшәйешкә мин һыймам. Бөтә булған, бар һәм буласаҡ — һәммәһе лә миндә кәүҙәләнә. Һорама. Артымдан эйәр. Аңлатмаларға мин һыймам. </poem></blockquote>Шағирҙы тәбиғәт, тирә-йүндең күркәмлеге һоҡландыра һәм тормошто, йыһанды өйрәнеүгә илһамландыра. Һөйгәнен ул алиһәгә тиңләй, был үҙе үк дин әһелдәренә Аллаһты хурлау булып күренә. Нәсими ҡарашынса, хәҡиҡәттең ни икәненә төшөнөргә теләгән кеше кешене, уның матурлыҡҡа, изгелеккә ынтылыштарын аңларға тырышырға тейеш, сөнки Нәсими өсөн кеше — донъя үҙәге, йәшәйеш тажы.<blockquote class=""><poem> Эй һин, таштар һәм мәғдәндәр араһында хазина эҙләүсе, Кешенән дә зиннәтлерәк хазинаның булғаны юҡ әле! </poem> </blockquote>Нәсими гуманизмы кешенең бөйөк тәғәйенләнешен, сикһеҙ мөмкинлектәрен аңлау менән бәйләнгән. Нәсими ижадына фетнәселек кәйефтәре хас була, ул социаль ғәҙелһеҙлек, шәхесте ирекһеҙләү, хакимдарҙың ҡанһыҙлығы һәм тиранлығы менән көрәшкә әйҙәй. Уның шиғырҙары кеше матурлығын һәм аҡылын данлай, һәр төрлө ҡалыптарҙан, шартлылыҡтарҙан, дини догмаларҙан азат булырға саҡыра. == Әҫәрҙәренең ҡулъяҙмалары == [[Истанбул]]дағы Баязит китапханаһында 3353-сө һан һуғылған Имаметдин Нәсими диваны әҙиптең иң тулы ҡулъяҙмалар йыйынтығы һанала. Датаһы ҡуйылмаған был "Диван"да 1 мәснәүи, мөнәжәт, 582 ғәзәл, 4 мүстәзад, 3 тәрджибәнд, 302 тойуғ бар{{Sfn|Каграманов|1973|страницы=170|с=170}}. [[Баҡы]]ның Ҡулъяҙмалар институтында датаһы ҡуйылмаған «Диван-и Нәсими» һаҡлана (шифры М-227). Палеографик бирелмәләренә ҡарағанда ҡулъяҙма [[XVI быуат]]ҡа ҡарай{{Sfn|Каграманов|1973|страницы=170|с=170}}. Институтта тағы М-188 шифры аҫтындағы «Диван-и Нәсими» бар{{Sfn|Каграманов|1973|страницы=170|с=170}}. Нәсими әҫәрҙәре шулай уҡ Матенадаранда ([[Әрмәнстан]])<ref>{{Мәҡәлә|автор=Григорян С.|заглавие=Певец дружбы|издание=Имадеддин Насими|тип=сборник статей|место=Б.|год=1973|страницы=222}}</ref>, [[Үзбәкстан]] Фәндәр академияһы Көнсығышты өйрәнеү институтында (Р-1794 шифры) һаҡлана. == Хәтер == [[Файл:Nesimi_Film.jpg|мини|300x300пкс|«Нәсими» фильмынан күренеш. Нәсими (''илл.'') ролен Рәсим Балаев башҡара]] Нәсими исеме бирелгән: * Әзербайжан Фәндәр академияһы Нәсими исемендәге Тел белеме институты * Баҡы ҡалаһында Нәсими районы * Баҡыла Нәсими — метро станцияһы * Нәсими исемендәге 2-се ҡала урта мәктәбе (Балакен, [[Әзербайжан]])<ref>[http://www.agf.az/Article.aspx?id=52&lang=ru Федерация гимнастики Азербайджана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706130747/http://www.agf.az/Article.aspx?id=52&lang=ru |date=2011-07-06 }}</ref> * Ағжабедиҙа, Худатта һәм Баҡыла урам исемдәре * Әзербайжандың Сабирабад һәм Биләсүвәр райондарында Нәсими ауылдары, Саатлы районында Нәсимикенд ауылы. * Каспий Дәүләт диңгеҙ пароходсылығының «Нәсими» ҡоро йөк теплоходы. 1973 йылда Нәсимиҙең тыуыуына 600 йыл тулыу уңайынан әзербайжан режиссёры Хәсән Сәйетбейле «Нәсими» тигән фильм төшөрә. Төп ролде Рәсим Балаев башҡара. Шул уҡ йылды әзербайжан композиторы Фикрәт Әмиров «Нәсими хаҡында дастан» хореографик поэмаһын (балет) яҙа. 1980 йылда Баҡыла Нәсимигә һәйкәл ҡуйыла. Скульпторҙары — Т. Мәмәдов һәм И. Зәйнәлов; архитекторҙары — А. Гусейнов һәм Г. Мөхтәров (бронза, гранит)<ref>{{Китап|автор=[[Воронов, Никита Васильевич|Н. В. Воронов]].|заглавие=Советская монументальная скульптура, 1960-1980|место=М.|издательство=[[Искусство (издательство)|Искусство]]|год=1984|страницы=217|страниц=221}} </ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [http://deathweb.ru/index.php?name=Page&op=page&pid=426 Жизнь и смерть Имадеддина Насими] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190108214206/http://deathweb.ru/index.php?name=Page&op=page&pid=426 |date=2019-01-08 }} * [http://www.gender-az.org/index.shtml?id_doc=1718 Имадеддин Насими] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111223150021/http://gender-az.org/index.shtml?id_doc=1718 |date=2011-12-23 }} * [http://82.146.59.108/classik/plots/?more=1&id=3087 Насими, Несими (Nəsimi) (псевдоним; настоящее имя Сеид Имадеддин)] * книга «Азербайджанская литература», Гасан Гулиев, 2005 год == Әҙәбиәт == * Каграманов Дж. В. Научные поиски наследия азербайджанского поэта XIV Сеййида Имадеддина Насими // Из истории средневековой восточной философии. Баку, 1989. С.139-147. * {{Мәҡәлә|автор=Каграманов Дж.|заглавие=Научно-критический текст произведений Насими|издание=Имадеддин Насими|тип=сборник статей|место=Б.|год=1973|ref=Каграманов}} [[Категория:Фарсы шағирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Төрки шағирҙар]] hd86nh8o1vji5n9ab51n8d3p0jzbhxf Компас 0 128256 1302580 1197644 2026-08-11T19:58:59Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302580 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Kompas_Sofia.JPG|мини|Ябай компас]] [[Файл:Smartphone_Compass.jpg|мини|left|Был смартфон эсендә магнитометр, шуға уны компас итеп файҙаланып була.]] '''Ко́мпас''' ({{lang-it|compassio}}; {{lang-it2|compassare}} — аҙымлап үлсәйем<ref>{{Братишка|Фомин А.|Всегда по курсу|2013|4|22-25|http://www.bratishka.ru/archiv/2013/04/2013_4_4.php}}</ref>) — Ерҙең магнит полюсына һәм [[донъя тарафтары]]на йүнәлеште күрһәтеп ориентацияға булышлыҡ итә торған прибор. Компастың бер нисә төрлө төрө бар: магнитлы компас, гирокомпас, тау компастары, астрономик компас, шулай уҡ яһалма объекттар торошона иғтибарҙы йүнәлтеүсе компастар: радиокомпас, спутник компасы. Компастың ел йүнәлештәре йәки елдәр розаһы тип аталған түңәрәк диаграммаһында баш хәрефтәр менән [[төньяҡ]], [[көнсығыш]], [[көньяҡ]], [[көнбайыш]] күрһәтелгән. Компас менән файҙаланған ваҡытта диаграммалағы «N» хәрефен төньяҡты күрһәткән уҡ аҫтына ҡуйырға кәрәк. Компас диаграммаһы градустарға бүленгән. 0° төньяҡ була, сәғәт йүнәлеше буйынса 90° — көнсығыш, 180° — көньяҡ, 270° — көнбайыш. Был һандар ''азимут'' һәм ''навигацияла'' булышлыҡ итә. Дүрт Бөйөк асыш араһында компас та бар, магнитлы компас Ҡытайҙа [[Хань (династия)|Хан династияһында]] күрәҙәлек итеү өсөн ҡулланылған (Б. Э.Т. 206 йылдан)<ref name="Li Shu-hua, p. 176">Li Shu-hua, p. 176</ref>, артабан 11 быуатта Сун династияһында навигация өсөн файҙаланылған<ref name="Barbara M. Kreutz 367">Kreutz, p. 367</ref><ref name="needham volume 4 part 1 252">Needham, p. 252</ref><ref name="Li Shu-hua, p. 182f">Li Shu-hua, p. 182f.</ref>. [[Көнбайыш Европа]]ла һәм Ислам донъяһында компас ҡулланыу тураһында тәүге яҙмалар [[XIII быуат|13 быуаттан]] һаҡлана<ref name="Barbara M. Kreutz 370">Kreutz, p. 370</ref><ref name="OEPST">{{Cite encyclopedia|last=Schmidl|first=Petra G.|date=2014-05-08|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Philosophy, Science, and Technology in Islam|title=Compass|pages=144–6|publisher=Oxford University Press|editor=Ibrahim Kalin|isbn=978-0-19-981257-8|ISBN=978-0-19-981257-8}}</ref>. == {{Якорь|The magnetic compass}}Магнитлы компас == [[Файл:Military_Compass_of_J._Lindsay_Brough.jpg|мини|[[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында ҡулланылған хәрби компас]] Магнитлы компас — иң билдәле компас төрө. Компастың магнитлы уғы Ерҙең магнит көсө тәьҫирендә магнетик меридиан йүнәлешендә боролоп тигәҙләшә. Ерҙең магнит ҡыры энә өҫтөндәге уҡҡа тәьҫир итә. Бороусы момент (крутящий момент) уҡты донъя яҡтарына ярашлы бороп ҡуя, бер яғын ''төньяҡ магнит полюсына'', икенсе яғын ''көньяҡ магнит полюсы''<ref>The magnetic lines of force in the Earth’s field do not accurately follow great circles around the planet, passing exactly over the magnetic poles. Therefore the needle of a compass only approximately points to the magnetic poles.</ref>. йүнәлешендә. Компастың уғы түбән ышҡылыу көсө булған подшипниклы күсәргә беркетелгән, шуға ул еңел борола. Компасты горизонталь өҫлөккә ҡуйғас, бер нисә секундтан уҡ тирбәлеүе туҡтала. Навигация карталарында, ғәҙәттә географик полюс йәки Ерҙең әйләнеү күсәрен билдәләгән ысын полюс күрһәтелә. Компас ер өҫлөгөндә ҡайһы урында урынлашыуына ҡарап, ''географик полюс'' һәм ''магнит полюс'' араһындағы мөйөш төрлөсә була. Күпселек карталарҙа, картаны дөрөҫ ориентациялау өсөн урындағы магнит ауышлығы мөйөшө күрһәтелә. Ерҙең магнит полюстары ваҡыт үтеү менән әкренләп үҙгәрә һәм ''быуатлыҡ магнит вариацияһы'' тип атала. Был навигация өсөн һуңғы модификацияны ҡулланыу мотлаҡ тигәнде аңлата<ref>{{Cite web|title=Declination Adjustment on a Compass – REI Expert Advice|url=http://www.rei.com/learn/expert-advice/compass-declination.html|accessdate=2015-06-06}}</ref>. Ҡайһы бер компастарҙа географик полюс ауышлығын ҡулдан көйләп була, бындай компастар ''ысын географик полюсты'' күрһәтә. Компас [[Ҡытай]]ҙа [[Сун империяһы]] осоронда уйлап сығарылған һәм сүллек буйлап хәрәкәт йүнәлешен күрһәтеү өсөн ҡулланылған (тулыраҡ мәғлүмәт өсөн [[Дүрт бөйөк уйлап табыу]]ҙы ҡарағыҙ). [[Донъя тарафтары]]н билдәләү өсөн магнит ҡоролмаһы тәүге тапҡыр Цзэн Гонгляндың 1044 йылда яҙылған «Иң мөһим хәрби ҡанундар йыйынтығы» китабында телгә алына. Унда һәм ғалим Шэнь Куо ижадында компастың ике төрө тәҡдим ителә: «көньяҡт күрһәтеүсе балыҡ» (айырым бер ысул менән йылытылған һәм һыуға батырылған балыҡ рәүешендәге йоҡа тимер пластина) һәм «төньяҡты күрһәтеүсе энә» (магнитҡа һөртөү юлы менән магнитланған энә).{{sfn|Коллектив авторов|2016|с=576—577}} Шэнь Ку трактатында шулай уҡ ҡатмарлыраҡ компас (механик), көньяҡты күрһәтеүсе арба телгә алына, унда магнит үҙенсәлектәре ҡулланылмаған.{{sfn|Коллектив авторов|2016|с=576—577}} Компас әҙерләүҙең тағы ике варианты Чэнь Юаньцзиндың «Эш урманы тураһында киң иҫкәрмәләр» трактатынан билдәле (1325 йылда баҫылып сыға). Был ҡулайламаларҙың тәүгеһе ағас балыҡ була, уның аҫҡы өлөшөндә магнит ҡуйыла. Балыҡ һыу өҫтөндә горизонталь торошта булырлыҡ итеп эшләнгән, әммә шул уҡ ваҡытта уға бер аҙ сумған. Баш яғынан, һыу өҫтөндә күтәрелеп торорлоҡ итеп, магнит сым менән тоташтырылған. Ағас балыҡты һыуға һалғанда уның башы көньяҡҡа йүнәлгән.{{sfn|Коллектив авторов|2016|с=576—577}} Юаньцзин башҡа компастың ҡулайламаһын күрһәтә, легенда буйынса [[Даосизм|доас]] үлемһеҙҙәре («тылсымсылар») уйлап сығарған. Ағас ташбаҡаға ташбаҡа ҡойроғо кеүек энәгә тоташтырылған магнит урынлаштырылды. Уның «ҡарынында» тишек булған, уның аша бамбуктан эшләнгән вертикаль тәгәрмәскә беркетелгән. Был ҡоролма ирекле әйләнә алырлыҡ итеп эшләнгән. Ташбаҡаның магнитлы «ҡойроғо» көньяҡҡа боролған, шулай донъя тарафтарын билдәләгәндәр. Бындай ҡулайлама хәҙерге магнит компастарының прототибы итеп ҡарала{{sfn|Коллектив авторов|2016|с=577}}. Европала компас XII—XIII быуаттарҙа уйлап табылған, әммә уның ҡулайламаһы бик ябай булған — һыуҙа йөҙөп йөрөгән бөкөгә магнит энә беркетелгән. Һыуҙа бөкө дөрөҫ йүнәлештә ориентирланған. Европа әҙәбиәтендә компастың тәүге тасуирламаһын [[XII быуат]] инглиз гуманисты, яҙыусы-энциклопедиясы Александр Никкам биргән тип иҫәпләнә. Европа әҙәбиәтендә компастың тәүге тасуирламаһын [[XII быуат]]та инглиз гуманисты, яҙыусы-энциклопедиясы Александр Никкам биргән тип иҫәпләнә. Был уйлап табыуҙы ул үҙенең ике трактатында телгә ала, De Naturis rerum трактатында былай тип билдәләй: «Диңгеҙҙәге матростар, көн болотло булғанда йәки төнгө ҡараңғылыҡта ниндәй йүнәлешкә хәркәт иткәндәрен аңламаһалар, энәгә магнит менән тейгәндәр, энә өйрөлөп туҡтағас, осо төньяҡты күрһәткән»{{sfn|Браун|2006|с=198}}. == Тарихы == Боронғо [[Хань (династия)|Хан династияһында]] компас магнитлы тәбиғи тимер рудыһынан эшләнгән<ref name="cambridge1">{{Cite book|last=Lowrie|year=2007|first=William|title=Fundamentals of Geophysics|location=London|publisher=Cambridge University Press|pages=281|isbn=978-0-521-67596-3}}</ref><ref name="guarnieri 7-1">{{Cite journal|ref=harv|last=Guarnieri|first=M.|year=2014|title=Once Upon a Time, the Compass|journal=IEEE Industrial Electronics Magazine|volume=8|issue=2|pages=60–63|DOI=10.1109/MIE.2014.2316044|doi=10.1109/MIE.2014.2316044}}</ref>. Навигация өсөн компасты 11 быуатта Сун династияһы ваҡтытында ҡулланы башлайҙар<ref name="merrill">{{Cite book|last=Merrill|year=1983|first=Ronald T.|title=The Earth's magnetic field: Its history, origin and planetary perspective|url=https://archive.org/details/earthsmagneticfi00merr|edition=2nd printing|location=San Francisco|publisher=Academic press|page=[https://archive.org/details/earthsmagneticfi00merr/page/1 1]|isbn=0-12-491242-7}}</ref>. Һуңынан компастарҙа магнит рудаһына ышҡып магнитланған энә ҡулланалар. Ҡоро компастар [[урта быуаттар]] Европаһында һәм Ислам донъяһында 1300 йылдарҙан ҡулланыла.<ref name="Lane, p. 615">Lane, p. 615</ref> 20 быуат башында, тирбәлеүҙе кәметеү өсөн, эсенә шыйыҡлыҡ тултырылған компастар эшләй башлайҙар<ref name="W. H. Creak 238-239">W. H. Creak: «The History of the Liquid Compass», ''The Geographical Journal'', Vol. 56, No. 3 (1920), pp. 238—239</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|30em}} == Һылтанмалар == * Admiralty, Great Britain (1915) ''Admiralty manual of navigation, 1914'', Chapter XXV: «The Magnetic Compass (continued): the analysis and correction of the deviation», London : HMSO, 525 p. * Aczel, Amir D. (2001) ''The Riddle of the Compass: The Invention that Changed the World'', 1st Ed., New York : Harcourt, {{ISBN|0-15-600753-3}}0-15-600753-3 * {{Cite journal|last=Carlson|first=John B|year=1975|title=Multidisciplinary analysis of an Olmec hematite artifact from San Lorenzo, Veracruz, Mexico|journal=Science|volume=189|issue=4205|pages=753–760|DOI=10.1126/science.189.4205.753|doi=10.1126/science.189.4205.753|pmid=17777565|bibcode=1975Sci...189..753C}} * Gies, Frances and Gies, Joseph (1994) ''Cathedral, Forge, and Waterwheel: Technology and Invention in the Middle Age'', New York : HarperCollins, {{ISBN|0-06-016590-1}}0-06-016590-1 * Gubbins, David, ''Encyclopedia of Geomagnetism and Paleomagnetism'', Springer Press (2007), {{ISBN|1-4020-3992-1}}1-4020-3992-1, {{ISBN|978-1-4020-3992-8}}978-1-4020-3992-8 * Gurney, Alan (2004) ''Compass: A Story of Exploration and Innovation'', London : Norton, {{ISBN|0-393-32713-2}}0-393-32713-2 * Johnson, G. Mark, ''The Ultimate Desert Handbook'', 1st Ed., Camden, Maine: McGraw-Hill (2003), {{ISBN|0-07-139303-X}}0-07-139303-X * {{Cite journal|ref=harv|last=King|first=David A.|year=1983|title=The Astronomy of the Mamluks|journal=[[Isis (journal)|Isis]]|volume=74|issue=4|pages=531–555|DOI=10.1086/353360|doi=10.1086/353360}} * Kreutz, Barbara M. (1973) «Mediterranean Contributions to the Medieval Mariner’s Compass», ''Technology and Culture'', '''14''' (3: July), p. 367—383 JSTOR{{jstor|3102323}} * Lane, Frederic C. (1963) «The Economic Meaning of the Invention of the Compass», ''The American Historical Review'', '''68''' (3: April), p. 605—617 JSTOR{{jstor|1847032}} * Li Shu-hua (1954) «Origine de la Boussole 11. Aimant et Boussole», ''Isis'', '''45''' (2: July), p. 175—196 * Ludwig, Karl-Heinz and Schmidtchen, Volker (1997) ''Metalle und Macht: 1000 bis 1600'', Propyläen Technikgeschichte, Berlin: Propyläen Verlag, {{ISBN|3-549-05633-8}}3-549-05633-8 * Ma, Huan (1997) ''Ying-yai sheng-lan'' [The overall survey of the ocean’s shores (1433)], Feng, Ch’eng-chün (ed.) and Mills, J.V.G. (transl.), Bangkok : White Lotus Press, {{ISBN|974-8496-78-3}}974-8496-78-3 * Needham, Joseph (1986) ''Science and civilisation in China'', Vol. 4: «Physics and physical technology», Pt. 1: «Physics», Taipei: Caves Books, originally publ. by Cambridge University Press (1962), {{ISBN|0-521-05802-3}}0-521-05802-3 * Needham, Joseph and Ronan, Colin A. (1986) ''The shorter Science and civilisation in China : an abridgement of Joseph Needham’s original text'', Vol. 3, Chapter 1: «Magnetism and Electricity», Cambridge University Press, {{ISBN|0-521-25272-5}}0-521-25272-5 * Seidman, David, and Cleveland, Paul, ''The Essential Wilderness Navigator'', Ragged Mountain Press (2001), {{ISBN|0-07-136110-3}}0-07-136110-3 * {{Cite journal|last=Taylor|first=E.G.R.|year=1951|title=The South-Pointing Needle|journal=Imago Mundi|volume=8|pages=1–7|DOI=10.1080/03085695108591973|doi=10.1080/03085695108591973}} * Williams, J.E.D. (1992) ''From Sails to Satellites: the origin and development of navigational science'', Oxford University Press, {{ISBN|0-19-856387-6}}0-19-856387-6 * Wright, Monte Duane (1972) ''Most Probable Position: A History of Aerial Navigation to 1941'', The University Press of Kansas, LCCN{{LCCN|72079318}} * Zhou, Daguan (2007) ''The customs of Cambodia'', translated into English from the French version by Paul Pelliot of Zhou’s Chinese original by J. Gilman d’Arcy Paul, Phnom Penh : Indochina Books, prev publ. by Bangkok : Siam Society (1993), {{ISBN|974-8298-25-6}}974-8298-25-6 [[Категория:Навигация приборҙары һәм ориентация саралары]][[Категория:Ориентация]][[Категория:Диңгеҙ навигацияһы]][[Категория:Турист кәрәк-яраҡтары]] [[Категория:Ҡытайҙа уйлап табылған әйберҙәр]] [[Категория:Компастар]] c7henup8ls4u56n657alhhh7t2ajczi Ядро энергияһы 0 128432 1302552 759599 2026-08-11T19:33:17Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302552 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Nuclear fission.svg|мини|Уран атомының тарҡалыуы]] '''Ядро энергияһы''' — атом ядроһында һаҡланған [[энергия]]. [[Атом]] — материяны барлыҡҡа килтергән иң ваҡ киҫәк. Һәр атомдың ваҡ ҡына төшө бар. Ядро энергияһы атомдың эсендә һаҡлана, һәм атом тотороҡло хәлдә була. Шулай ҙа, үҙ ядро энергияһын нурланыш рәүешендә тарҡатыусы ''радиоактив атомдар'' ҙа була. Радиоактив атомдарҙың тотороҡһоҙ изотоптары ядроларынан радиация нурланышы бүленеп сыға. Ядро энергияһын ике юл менән алып була: атом ядроһын ҡушып һәм атом ядроһын тарҡатып. Ике еңел атомды берләштереү — ''ядро синтезы'' тип, ә тарҡатыу — ''ядро бүленеүе'' тип атала. Ике ысул да бик ҙур энергия менән бәйле. [[Тәбиғәт|Тәбиғәттә]] ике ысул да осорай. Ядролар ҡушылыуҙан бүленеп сыҡҡан энергия [[Ҡояш|Ҡояштың]] йылылыҡ сығанаға булып тора. Ядро тарҡалғанда бүленеп сыҡҡан энергия атом электр станцияларында [[Электр|электр энергияһы]] етештереүҙә файҙаланыла. Ядролар ҡушылыу һәм тарҡалыу энергияһын ''ядро ҡоралында'' ҡуллалар. Ядро энергияһы бүленеп сыҡҡанда тритий, цезий, криптон, нептуний һәм йод формалары кеүек бер нисә өҫтәмә радиоактив продукт барлыҡҡа килә. Ядро энергияһын ҡулланыу оҙаҡ йылдар бәхәстәр тыуҙырҙы. Был бәхәстәр тирә-яҡ мөхитте һаҡлау, яғыулыҡ-энергикаһына мохтажлыҡ һәм ядро энергияһы тарихы менән бәйле. Яғыулыҡ-энергетикаһына мохтажлыҡты ҡәнәғәтләндереү, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау, бөтөп барған ҡыҙылма яғыулыҡты алмаштырыу өсөн дәүләттәр ядро энергетикаһын үҫтерергә тейеш. Чернобыль, Фукусисо фажиғәләрен ҡабат булдырмау өсөн, һәм шундай аварияларҙың эҙемтәләрен кәметеү өсөн барыһын да эшләргә тейешбеҙ. Шулай уҡ илдәр ядро энергияһын ''күпләп юҡ итеү ҡоралында'' ҡулланыуҙы туҡтатырға тейеш. == Сығанаҡтар == * Clarfield, Gerald H. and William M. Wiecek (1984). ''Nuclear America: Military and Civilian Nuclear Power in the United States 1940—1980'', Harper & Row. * Stephanie (2009). ''In Mortal Hands: A Cautionary History of the Nuclear Age'', Black Inc. * {{Cite book | last = Cravens | first = Gwyneth | title = Power to Save the World: the Truth about Nuclear Energy | publisher = Knopf | year = 2007 | location = New York | page = | url =https://archive.org/details/powertosaveworld00gwyn_0 | isbn = 0-307-26656-7}} * Elliott, David (2007). ''Nuclear or Not?|Nuclear or Not? Does Nuclear Power Have a Place in a Sustainable Energy Future?'', Palgrave. == Һылтанмалар == {{Навигация}} [[Категория:Йәҙрә физикаһы]] [[Категория:Атом ядроһы]] [[Категория:Энергия]] 4la1ugo14jj86hof66jv1nyen00e0sl Аждаһа (дракон) 0 128500 1302543 1301359 2026-08-11T19:26:56Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302543 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Leighton, Frederic - Perseus and Andromeda - 1891.jpg|thumb|Фредерик Лейтон — ''«Персей һәм Андромеда»'' (1891)]] '''Аждаһа (дракон)''' ({{lang-el|δράκων}}) — мифик йән эйәләренә ҡарата ҡулланылған дөйөм атама. Нәсрани культта Изге Георгий менән бәйле, европа дини сәнғәттә киң һүрәтләнгән. Шәрки Азияла шулай уҡ аждаһаға оҡшаш персонаждар күп, японда — рю (:wikt:竜|竜), ҡытайҙа лун ([:wikt:龍|龍), вьетнамда -лонг (龍), корейҙа-ёнь (룡), төркиҙәрҙә — аждаһа. XX һәм XXI быуаттарҙа аждаһалар менән ҡыҙыҡһыныу арта ғына бара. В. Н. Дёмин әйтеүенсә, «аждаһа бумы бара», фантастик жанрҙарҙа — картина, китап, кинематограф, интернет-сайт һәм компьютер уйындарында был персонаж йыш ҡулланыла{{sfn|Дёмин|2006|с=267}}. Аждаһа фэнтезиҙа, фэншуйҙа һәм и астрологияла ҡулланыла (Аждаһа йылы — боронғо төркиҙәр мөсәле). == Этимологияһы һәм һүҙҙең ҡулланылышы == [[Файл:Triptolemos Kore Louvre G452 full.jpg|left|thumb|Антик һауытта ҡанатлы арбаға егелгән осоусы йыландар — δράκων]] Аждаһа менән мифик [[йылан|йылындар]] араһында бәйләнеш күп һорауҙар тыуҙыра, улар бер-береһен алмаштырып та ҡулланыла. Был йән эйәләренең тәпәйҙәренә иғтибар итәләр — йыландыҡы дүртәү, аждаһаныҡы икәү итеп һүрәтләнеүсән. Йылан — «йылан» һүҙе славян текстарында XI быуаттан осрай, ә «дракон» («аждаһа») грек теленән XVI быуатта ғына килеп ингән. Андрей Курбский «дракон» һүҙен Иблискә ҡарата ҡуллана (Король Яков библияһында ла «йылан», «аждаһа» һәм «иблис» синоним булараҡ ҡулланыла). 1663 йылғы Мәскәү Библияһында иблис йылан тип аталған, ә «Елизавета» Библияһында (1756) «йылан» да, «аждаһа» ла бер үк мәғәнәлә. XVIII быуат сығанаҡтарында сит телдән ингән «дракон» русса «йылан» тип алына<ref name=korolev>''Королёв Г. И.'' йылан или аждаһа? // Гербоведъ [: журнал]. 1998. № 2 (27).</ref>. XIX быуатта "йылан"ды «аждаһа»ға әйләндерәләр, күрәһең ҡулланышҡа ныҡлы ингән булғандыр. Күренеүенсә, «аждаһа» һәм «йылан» бер үк мәғәнәлә ҡулланыла<ref name=korolev />. [[Файл:Flag of Wales (1959–present).svg|thumb| Уэльс флагында геральдик ҡыҙыл аждаһа]] Шул уҡ ваҡытта Пропп Владимир Яковлевич [[йылан]] менән аждаһаны айырым итеп ҡарай, уныңса, һуңғыһы аҙаҡтараҡ килеп сыҡҡан<ref>''Пропп В. Я.'' Исторические корни волшебной сказки. М.: [[Лабиринт (издательство)|Лабиринт]], 2000. — С. 210.</ref>. А. М. Беленицкий һәм В. А. Мешкерис аждаһа тураһында ҡатмарлы йылан кеүек образ итеп ҡарай, улар йылан төрө, гибрид йән эйәләре тип аңлаталар<ref>''Беленицкий А. М.'', ''Мешкерис В. А.'' [http://kronk.spb.ru/library/belenizky-meshkeris-1986.htm Змеи-аждаһаы в древнем искусстве Средней Азии] // [[Российская археология|Советская археология]]. 1986. — С.16-27.</ref>. Латин һәм рус телдәрендә аждаһа атамаһы күренеше һәм орлоҡтары ғәҙәти булмаған тере организмдарға ҡарата ла ҡулланыла. == Мифологик аждаһа == [[Файл:Egypt.Ra-Apep.01.jpg|thumb|[[Ра]] в образе кота повергает [[Апоп]]а в образе змеи]] Мифологик аждаһа хазина табыу өсөн үтелергә тейешле һынауҙарҙы кәүҙәләндерә. Был ғифриттең кәүҙәһенә инеп үлемһеҙлек тә алып була. Аждаһа менән көрәш — инициациялы мистерия, ваҡытлыса үлем һәм терелеү символикаһына эйә<ref name=abramjan>Змей в источнике (К символике универсального ритуально-мифологического образа) // Семнадцатая научная конференция по изучению Австралии и Океании. Тезисы докладов. М.: Наука, Гл. ред. вост. лит-ры, 1986, с. 1-8</ref>. Шулай уҡ төш күреү, ҡан темалары әһәмиәтле<ref name=abramjan />. Ҡатын-ҡыҙ ағзаһы ҡаны йыланды ылыҡтыра. Йылан фаллик символ, ҡыҙ үҙе лә йылан асыллы. Йыш ҡына аждаһа ҡыҙ менән ҡушылып ҡына үлемен таба<ref name=abramjan />. Йылан-аждаһа ағасҡа йә уның тамырҙарына уралған итеп һүрәтләнә, ул ҡош һәм йылан ҡушылмаһы образында ла була<ref name=abramjan />. Аждаһаның енесе үҙенсәлекле. Һыу бикләгәндә һәм ҡыҙҙарҙы урлағанда ул ир рәүешле. Донъя яралтылыуҙа ул ҡатын сифатлы. Күп мифтарҙа енесе асыҡ түгел<ref name=abramjan />. Аждаһа һыу менән бәйле. Ул һыуҙы бикләп тә ҡуя ала, таштыра ла (ҡойондар, һыу баҫыуҙар)<ref name=abramjan />. Образ трансформацияһы кеше-аждаһа мистик рәүештә үҙгәреүендә сағыла: башта кеше йылан эсендә, шунан тышында, ниһайәт, йылан кеше эсенә инеп ултыра<ref name=abramjan />. Йылан менән көрәшеү мотивы шулай уҡ «төп миф» теорияһына ингән. === Европа мәҙәниәтендә === [[Файл:Paolo Uccello 047b.jpg|thumb|left|Паоло Уччелло ''«Изге Георгийҙың аждаһа менән алышы»'' (ок. [[1456 год]]а).]] [[Файл:Dobryna.jpg|thumb|left|И. Я. Билибин ''«Добрыня һәм йылан»'' (1941)]] Аждаһа Европа мәҙәниәтендә киң таралған. Ул йәһүди, аҙаҡ инде нәсрани дини текстарҙа осрай{{sfn|Zhao|1992|p=165|name=z165}}, шулай уҡ Яңы Ғәһедтә лә бар. Тәүратта ла аждаһа кеүек ғифриттар һүрәтләнә (Левиафан). «Аждаһа» һүҙен туранан-тура ҡулланыу (йәһүдсә תנין, грекса δράκων) Иҫке Ғәһедтә осрай (Втор.32:33, Неем.2:13, Пс.43:20 и 90:13, Иер.51:34), 12 тапҡыр — Иоанн Богослов асыштарында (12:3,4,7,9,13,16,17; 13:2,3,11; 16:13; 20:2). Күпкә һуңғараҡ аждаһа Европа геральдикаһына килеп инә. Яңырыу эпохаһы ижадсылары аждаһаларҙы йыш төшөрә (башлыса антик сюжеттарҙа). == Бөгөнгө мәҙәниәттә == XX быуаттың 60 -сы йылдарында талантлы фәнни фантастика авторҙары аждаһа образынан сакраль мәғәнәне алып ташлай. Абсолют Яуызлыҡ йөрөткән образ урынына кешенең дуҫы статусы, хатта йорт хайуаны рәүешендә лә һүрәтләп ҡуялар. XX быуат аҙағы XXI быуат башы тағы ла арыраҡ китә — аждаһа ыңғай геройға ла әйләнеп китәу<ref name=mirf1>{{статья|автор=Александр Зорич|заглавие=Сила, слабость и боевое применение аждаһаов|оригинал=|ссылка=http://www.mirf.ru/Articles/art291.htm|автор издания=|издание=Мир фантастики|тип=|место=|издательство=|год=2003|выпуск=|том=|номер=2|страницы=|isbn=}}</ref>. 1996 йылда «Аждаһа йөрәге» фильмы аждаһаны типик булмағанса кеше рәүешле итеп күрһәтә һәм кешеләрҙең күңелен яулай<ref>[http://www.mirf.ru/Reviews/review3085.htm Мир Фантастики — Рецензия на фильм «Сердце аждаһаа»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100113055005/http://www.mirf.ru/Reviews/review3085.htm |date=2010-01-13 }}</ref>. Джорджа Локхарда һәм Павел Шумил аждаһалары кешенән яманыраҡ ҡына түгел, улар хатта рухи, физик сифаттары һәм технологияны үҫештереү йәһәтенән яҡшыраҡ та булып сыға<ref name=mirf1 />. Заман аждаһаларын Тодд Локвуд, Майкл Уэлан, Ларри Элмор, Кит Паркинсон, Джеральд Бром, Фрэнк Фразетта, Джефф Изли, Владимир Бондарь, Джон Хоу кеүек рәссамдар һынландыра. Аждаһа классификацияһы компьютер уйындарында, фэнтези әҙәбиәттә ҡулланыла<ref name=lki>[[Ленский, Андрей Юрьевич|Ричард Псмит (Андрей Ленский)]] [http://www.lki.ru/text.php?id=3699 аждаһаы] // Лучшие компьютерные игры. № 9 (70), сентябрь 2007 (385)</ref>. Аждаһаны татуировка итеп тә эшләйҙәр<ref>[http://www.vokrugsveta.ru/quiz/121/ «О чём может рассказать ирэдзуми?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171127121715/http://www.vokrugsveta.ru/quiz/121/ |date=2017-11-27 }} — журнал «Вокруг Света», 23.10.2006.</ref>. Уэльс принцы (король Эдуард VII) тәненә Японияның иң мәшһүр оҫтаһынан аждаһа һүрәте төшөрткән булған. Донъялағы иң ҙур татуировка ла — аждаһа. Ул 1804 20 япон кешеһе тәненә төшөрөлгән булған<ref>Ева Ждановская «[http://www.mk-piter.ru/2003/08/20/032/index.html Татуировка: изобразительное искусство или китч?]» // «МК в Питере», 20.08.2003</ref>. Аждаһа образы заманға ярашлы үҙгәртелһә лә, уға сиркәү кире ҡарашлы. 2010 йылда Варнала ([[Болгария]])алтын йомортҡа тотҡан ике аждаһа (ир һәм ҡатын енесле) һыны динле нәсраниҙарҙың нәфрәтен уятты. Улар скульптура композицияһы яуызлыҡты һынландыра, ә аждаһалар — иблистәр тип һанай<ref>{{cite web|date=28.10.2010|url=http://www.sedmitza.ru/news/1602979.html|title=Языческий памятник возмутил православных горожан болгарской Варны|publisher=Седмица.Ru|accessdate=2010-11-02|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/617AaANoe?url=http://www.sedmitza.ru/news/1602979.html|archivedate=2011-08-21}}</ref>. === Күңел асыуҙа === [[Файл:Sg sentosa dragon mfountain.jpg|thumb|Fountain Gardens -ҡа ингән ерҙә «Аждаһа фонтаны» ([[Сингапур]])]] [[Файл:Air New Zealand, Boeing 777-300ER (Smaug Livery), ZK-OKO - LHR (11344028005).jpg|thumb|аждаһа [[Смауг]] из [[Хоббит: Пустошь Смауга|экранизации]] 2013 года повести «Хоббит, или Туда и обратно» Дж. Р. Р. Толкина изображён на самолёте новозеландской авиакомпании]] Аждаһа һыны менән йыш ҡына тематик парктарҙы биҙәйҙәр. Мәҫәлән, «аждаһа фонтаны» сингапур паркына ингән ерҙә тора, ул 1989 йылда төҙөлгән. 2007 йылда төҙөлөш башланыу сәбәпле парк аждаһаһы менән алып ташлана. Парк өҫтөндә ауыҙынан ут сығарыусы виверна рәүешендә парамотор осоп йөрөй<ref>{{cite web|author=|date=8.12.2012|url=http://www.popmech.ru/article/12187-mehanika-volshebstva/|title=Механика волшебства: аждаһаы нашего времени|publisher=Популярная механика|accessdate=2012-12-12|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CvnMLIKC?url=http://www.popmech.ru/article/12187-mehanika-volshebstva/|archivedate=2012-12-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121212202206/http://www.popmech.ru/article/12187-mehanika-volshebstva/ |date=2012-12-12 }}</ref>. Гарри Поттер донъяһынан шундай уҡ персонаж паркта Universal Studios Florida Diagon бинаһы ҡыйығында ултыра. === Ғифрит тураһында күҙ аллауҙар === Иллюстратор Тодд Локвуд фекеренсә, аждаһа [[бесәй]]ҙәргә ныҡ оҡшаған, ә бына йыланға һәм кеҫәрткегә оҡшаш була алмай. Аждаһалар осоп йөрөр өсөн көслө мускулатуралы булырға тейеш. Рәссам уларҙы шулай уҡ уйлай белгән көстәр тип һанай<ref name=zlot>Дмитрий Злотницкий «аждаһаы — разумные создания!» // «Мир Фантастики» № 48, август 2007</ref>. == Башҡорт мифологияһында Аждаһа == Башҡорт мифологияһында Аждаһа ауыҙынан ут бөркөп торған күп башлы яуыз зат. «Меңйәшәр аждаһаны еңгән егет», «Әхмәт батыр менән Хоҙайбирҙе батыр» кеүек әкиәттәр персонажы. Фарсы мифологияһындағы Ажи-Дахакаға барып тоташа. Башҡорттар инаныуынса, йөҙ йыл йәшәгән йылан Аждаһаға әйләнә. Ул йылға-күлдәрҙә, һыулы урындарҙа йәшәй, уларға идара итә — ҡоролоҡ яһай ала йә ташҡындар, ғәрәсәттәр ебәрә. Унан һыу һорап алыр өсөн кешеләр ҡыҙҙарын уға ашарға биреп торорға мәжбүр була. 500—1000 йыл йәшәгәне Юха йыланға әйләнә, ти. Уны халыҡтың батырҙары ғына еңә алған.<ref>Галин С.Ә. Тел асҡысы халыҡта: башҡорт фольклорының аңлатмалы һүҙлеге.- Өфө, 2009</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Змей (мифология) * Виверна * Динозавры * Левиафан * Орден дракона * Святой Георгий и дракон (фотография)]] — постановочная фотографияЛ Льюиса Кэрролла, созданная в 1875 году. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * [[s:БЭАН/дракон|дракон]] в Библейская энциклопедия архимандрита Никифора|Библейской энциклопедии архимандрита Никифора * {{ВТ-ЭСБЕ|дракон, в мифологии}} * аждаһа // Мифологический словарь/ Гл. ред. Е. М. Мелетинский. — М.:[[Советская энциклопедия]], 1990. — 672 с. * Siecke E. «Drachenkampfe». Lpz., 1907 Mythologische Bibliothek, Bd 1. Н 1); * Smith G. E. «The evolution of the dragon». Manchester, 1919. * Bolsche W., Drachen. «Sage und Naturwissenschaft». Stuttg., 1929; * {{cite book |last=Zhao, Qiguang |title=A study of dragons, East and West. |url=https://archive.org/details/studyofdragonsea0000zhao |location=New York; Berlin; Bern; Frankfurt/M.; Paris; Wien; Lang. |publisher=Peter Lang Publishing|year=1992|pages=247|isbn=978-0820417585|ref=Zhao}} * «Мифологический бестиарий от Алконоста до Ягила». Калининград, 1999 г * {{книга|автор=Дёмин В. Н.|заглавие=драконы. Миф и реальность|место=М.|издательство=ФАИР-ПРЕСС|год=2006|страниц=480: ил.|isbn=5-8183-1044-2|тираж=2600|ref=Дёмин}} * Галин С.Ә. Тел асҡысы халыҡта: башҡорт фольклорының аңлатмалы һүҙлеге.- Өфө, 2009 == Һылтанмалар == * [http://www.chinapage.com/dragon1.html Китайские драконы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130321013845/http://www.chinapage.com/dragon1.html |date=2013-03-21 }}{{ref-en}} (фотографии с пояснениями) * [http://www.varvar.ru/arhiv/slovo/drakon.html Иконография драконов в Варварской энциклопедии]{{ref-ru}} * [http://www.newacropolis.ru/magazines/9_2005/drakony/ Анна Кривошеина «драконы»]{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://dragonology.ru/чжао-цигуан-глава-1/ Чжао Цигуан «Исследование драконов, Восток и Запад», глава 1 «Наш подход к драконологии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230223217/http://dragonology.ru/%D1%87%D0%B6%D0%B0%D0%BE-%D1%86%D0%B8%D0%B3%D1%83%D0%B0%D0%BD-%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0-1/ |date=2019-12-30 }} {{ref-ru}} [[Категория:Мифология]] [[Категория:Мифик хайуандар]] hptr06r68res2gsxr1agatune80pmub Малайзия 0 128633 1302473 1280076 2026-08-11T18:20:34Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302473 wikitext text/x-wiki '''Мала́йзия ''' ({{lang-ms|Malaysia}}) — көньяҡ-көнсығыш Азиялағы дәүләт, Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе менән бүленгән ике өлөштән тора. * Көнбайыш Малайзия (ғәҙәттәге атамаһы — Малайя) Малакка ярымутаруы һәм эргәһендәге утрауҙарҙы биләй, төньяҡта Таиланд менән сикләшә, шулай уҡ Сингапур һәм Индонезия менән диңгеҙҙә уртаҡ сиктәре бар * Көнсығыш Малайзия (ғәҙәттәге атамаһы — Сабах һәм Саравак)<ref>[http://www.un.org/Depts/dpi/decolonization/trust2.htm#uk Организации Объединенных Наций список неправительственных организаций, несамоуправляющихся территорий, '''Северное Борнео и Саравака''']</ref><ref>[http://www.un.org/Depts/dpi/decolonization/trust4.htm Все подопечные территории достигли самоуправления или независимости]</ref> Калимантан утрауының төньяҡ өлөшөн биләй, Бруней һәм Индонезия менән сиктәш<ref>[http://untreaty.un.org/unts/1_60000/16/16/00030780.pdf Договор Организации Объединенных Наций от 30 июня 1963 года No. 8029 между Филиппинами, Малайской Федерацией и Индонезией ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101011185953/http://untreaty.un.org/unts/1_60000/16/16/00030780.pdf |date=2010-10-11 }}</ref><ref>[http://untreaty.un.org/unts/1_60000/18/5/00034224.pdf Договоров Организации Объединенных Наций No. 8809, Соглашение об осуществлении соглашения Маниле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519080222/http://untreaty.un.org/unts/1_60000/18/5/00034224.pdf |date=2011-05-19 }}</ref>, шулай уҡ Филиппин менән күрше. == Тарихы == {{төп мәҡәлә|Малайзия тарихы}} {{Малайзия тарихы}} == Атамаһының этимологияһы == [[Файл:Agreement Relating to Malaysia between UK, N. Borneo, Sarawak and Singapore.djvu|thumb|250px|Малайзияға ҡағылышлы килешеүҙәр, инглиз телендә (документ)]] [[Файл:Malaysia Act 1963.pdf|thumb|160px|Малайзия тураһында закон, (1963 йылғы документ)]] ''Melayu'' ''Malaiur'' йәки ''Malayadvipa'' тигән санскрит һүҙҙәренән килеп сыҡҡан тип һанайҙар, «тау иле» тип тәржемә итеп була<ref>{{cite book|title=India's Interaction with Southeast Asia: History of Science, Philosophy and Culture in Indian Civilization, Vol. 1, Part 3 |page=266 |author=Govind Chandra Pande |isbn=9788187586241 |year=2005 |publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref><ref>{{cite book|title=The economic life of northern India: c. A.D. 700–1200 |page=139 |author= Lallanji Gopal |isbn=9788120803022 |year=2000 |publisher=Motilal Banarsidass}}</ref>. Был һүҙҙе һинд саҡҙагәрҙәре Малакка ярымутрауына мөнәсәбәтле әйтә торған булғандар. Тамилса Malai «тау» тигәндән килеп сыҡҡан тигән фараз да бар. Француз диңгеҙ сәйәхәтсеһе Жюль Дюмон-Дюрвиль Океанияға 1826 йылда барып ҡайтҡас, Полинезиянан айырмалы булһын өсөн башҡа утрауҙарҙы «Малайзия», «Микронезия» һәм «Меланезия» тигән атамалар тәҡдим итә. 1831 йылда ул был атамаларҙы Француз географик йәмғиәтенә тәҡдим итә. Малайзия тип Дюмон-Дюрвиль шуғаса Ост-Индия тип аталған төбәкте атай <ref>{{Cite journal | last1 = D'Urville | first1 = Jules-Sébastien-César Dumont | authorlink1 = Jules Dumont d'Urville | last2 = Ollivier | first2 = Isabel | last3 = de Biran, and Geoffrey Clark | first3 = Antoine | last4 = Clark | first5 = Geoffrey | title = On the Islands of the Great Ocean | journal = The Journal of Pacific History | volume = 38| issue = 2 | pages = | publisher = Taylor & Francis, Ltd | date = | issn = | doi = | id = | jstor = 25169637 }}</ref><!--Quote:The third division, Western Oceania, encompasses all the islands commonly known as the East Indies…I shall leave the name Malaysia to this area, since it has already been used by some authors, and I think was first given by Mr Lesson-->. 1850 йылда инглиз этнологы Джордж Самюэл Виндзор ''Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia'' журналында көньяҡ-көнсығыш Азияға бәйле Мелаюнезия йәки Индунезия тигән атамалар тәҡдим итә. 1957 йылда Малай Федерацияһы бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. «Малайзия» атамаһы 1963 йылда, федерацияға Сингапур, төньяҡ Борнео һәм Саравак ҡушылғас ҡабул ителә.<ref name="Statoids">{{cite web|url=http://www.statoids.com/umy.html|title=States of Malaysia|publisher=Statoids (Administrative Divisions of Countries)|accessdate=23 June 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/659xb9eva|archivedate=2012-02-02}}</ref>. == Дәүләт ҡоролошо == Малайзия - һайлап ҡуйыла торған Федератив конституцион монархия, 13 штаттан һәм өс федераль территориянан тора. Туғыҙ штат - монархия. Етәүһенә — солтандар идара итә. Негри-Сембилан штаты етәксеһе традицион рәүештә Янг Дипертуан Бесар (''Yang Dipertuan Besar'') тигән малай титулы йөрөтә. Перлис штаты хакимы раджа титулына эйә. Монархиялы штаттарҙа башҡарма власть башлығы - баш министр (''ментери бесар'').Һәр хаким шулай уҡ штаттың дини башлығы ла булып тора. Ҡалған 4 штатты үҙәк хөкүмәт тәғәйенләгән губернаторҙар етәкләй. Башҡарма власть был штаттарҙа власть баш министр (''кетуа ментери'') ҡулында . Федераль территорияларға үҙәк хөкүмәт идара итә. Һәр биш йылда туғыҙ монарх үҙ араларынан король (Янг ди-Пертуан Агонг) һайлай. Дәүләт идаралығы ролен Малайзия парламенты министрҙар кабинеты үтәй. Парламент ике палатанан: түбәнге — Вәкилдәр палатаһы һәм юғарғы — Сенаттан тора. Башҡарма власть федераль хөкүмәт ҡулында, башында премьер-министр тора. Малайзияла дин ирке иғлан ителгән, әммә рәсми дин - Ислам, уны 60 % халыҡ тота. Никах һәм мираҫ мәсьәләләрен шәриғәт буйынса хәл итәләр, уны донъяуи закондар ҡабаттан ҡарай алмай<ref name="ChasKor">{{cite web |url = http://www.chaskor.ru/p.php?id=11894 |title = солтан, бумипутра и горизонты пятилеток |publisher = ''Частный'' Корреспондент |date = 30 октября 2009 |accessdate = 30 октября 2009 года |archiveurl = https://www.webcitation.org/61779B17G |archivedate = 2011-08-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928223824/http://www.chaskor.ru/p.php?id=11894 |date=2011-09-28 }}</ref>. === Малайзияның премьер-министрҙары === * 1963—1970 — Абдул Рахман * 1970—1976 — Абдул Разак * 1976—1981 — Хуссейн Онн * 1981—2003 — Махатхир Мохамад * 2003—2009 — Абдулла Ахмад Бадави * 2009 — Наджиб Тун Разак === Конституцияһы === Британия Малай Федерацияһына бойондороҡһоҙлоҡ бирергә мәжбүр булғас, конституцион комиссия Союз партияһы меморандумына таянып ҡарар ҡабул итә.Унда малай булмағандарға гражданлыҡ биргән саҡта ерле халыҡҡа айырым шарттар булдырырға кәрәк тигән тәҡдим иткән була. Был меморандумды община-ара компромисс тип атайҙар.Ғәмәлдә ул юғары даирәләр өсөн генә булып сыға, ә төп милли общиналар мәнфәғәте ҡаралмай. Конституция Малай Федерацияһы бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгән көндә, 1957 йылдың 31 авгусында ҡабул ителә. 1963 йылда Малайзия Федерацияһы иғлан ителгәс, өҫтәмәләр индерелә . Конституция йөкмәткеһе үҙгәрмәй, ул элеккесә Көнбайышой демократияһы һәм илдең төп халҡы хоуҡтарын тәьмин итеүҙе сағылдыра. === Суд, хөкөм эше === Суд конституцияны һәм закондарҙы аңлата , федераль һәм штат закондарын ғәмәлгә яраҡһыҙ тип иғлан, хөкүмәттең теге йәки был ғәмәлдәрен законһыҙ тип иғлан итә ала . Конституция Илдең Юғары суды, Көнбайыш Малайзия Юғары суды һәм Борнео Юғары суды (Көнсығыш Малайзия өсөн) билдәләгән. Түбәнге судтар федеральзакон менән ҡаралған. Иң түбәнге суд яраштыра ғына. Тик Көнбайыш Малайзияла ғына бар. Балиғ булмағандарҙы (18-ҙән йәшерәк) ғәйепле тип тапҡанда холоҡ төҙәтеү колонияһына ебәрәләр, унда улар 21 йәшенә тиклем уҡый һәм һөнәр ала. == Административ-территориаль бүленеш == === Көнбайыш Малайзия === [[Файл:штаты Малайзии.png|thumb|600px|штаты Малайзии| {|- |{{легенда|#b28efe|монархиялар}} |- |{{легенда|#feea8e|губернаторлыҡтар}} |- |{{легенда|#42fd7e|федераль территориялар}} |}]] * солтанат Джохор (баш ҡалаһы Джохор-Бару), код: '''JH''' * солтанат Кедах (баш ҡалаһы Алор-Сетар), код: '''KH''' * солтанат Келантан (баш ҡалаһы Кота-Бару), код: '''KN''' * Губернаторлыҡ Малакка (штат)|Малакка (баш ҡалаһы Малакка (город)|Малакка), код: '''MK''' * Штат Негери-Сембилан (баш ҡалаһы Серембан), код: '''NS''' * солтанат Паханг (баш ҡалаһы Куантан), код: '''PH''' * солтанат Перак (баш ҡалаһы Ипо), код: '''PK''' * Раджанат Перлис (штат)|Перлис (баш ҡалаһы Кангар), код: '''PS''' * Губернаторлыҡ Пинанг (баш ҡалаһы Джорджтаун (Пинанг)|Джорджтаун), код: '''PP''' или '''PN''' * солтанат Селангор (баш ҡалаһы Шах-Алам), код: '''SL''' * солтанат Тренгану (баш ҡалаһы Куала-Тренгану), код: '''TR''' 1963 йылдың 16 сентябренән 1965 йылдың 9 авгусына тиклем Сингапур Көнбайыш Малайзия штаты була әле. * Федераль территориялар: ** Путраджая (яңы административ үҙәк), код: '''PTJ''' ** Куала-Лумпур (федерация һәм иҡтисади үҙәк баш ҡалаһы), код: '''KL''' === Көнсығыш Малайзия === * Губернаторлыҡ Сабах, бывш. төньяҡ Борнео|Британия төньяҡ Борнеоһы (баш ҡалаһы Кота-Кинабалу, элекке Джесселтон), код: '''SBH''' * Губернаторлыҡ Саравак (баш ҡалаһы Кучинг), код: '''SWK''' * Федераль территория: ** Лабуан (баш ҡалаһы Бандар-Лабуан|Бандар-Лабуан), код: '''LB''' == География == === Дөйөм баһалама === [[Файл:Mount kinabalu 01.png|200px|right|thumb| Кинабалу тауы, илдең иң бейек түбәһе]] [[Файл:View from Bukit Terisek.jpg|200px|right|thumb|Милли парк Таман Негара]] Малайзия көньяҡ-көнсығыш Азияла урынлашҡан. Малайзияның майҙаны 330 803 км². Көнбайыш Малайзия (ғәҙәттәге атамаһы — Малайя) Малакка ярымутаруы һәм эргәһендәге утрауҙарҙы биләй, төньяҡта Таиланд менән сикләшә, шулай уҡ Сингапур һәм Индонезия менән диңгеҙҙә уртаҡ сиктәре бар. Бынан тыш, Малайзия Сингапур менән дамба тота; диңгеҙҙә сиктәре Вьетнамда, Филиппинда. Ярымутрау өлөшө дөйөм майҙандың 39,7 %, 740 км — төньяҡтан көньяҡҡа, 322 км -— көнбайыштан көнсығышҡа. Урта өлөштә Титивангса тау һырты үтә; иң бейек түбә — Гунунг-Тахан тауы (диңгеҙ кимәленән 2187 м). Яр буйы һыҙаты 1931 км, уңайлы бухталар Көнбайыш ярҙа ғына бар. Илдең көнсығыш өлөшө дөйөм майҙандың 60,3 % тәшкил итә, яр буйы һыҙаты 2607 км. Саравак һәм Сабах штаттары араһында Крокер тауы бар, илдең иң бейек нөктәһе Кинабалу тауы (4095 м)<ref>{{Cite book | last = Richmond | first = Simon | authorlink = Simon Richmond | coauthors = | title = Malaysia, Singapore & Brunei | publisher = Lonely Planet | date =2010-01 | location = | page = 366 | url = https://books.google.com/?id=VMKOuzRxOJsC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false | doi = | id = | isbn =9781741048872 }}</ref>. Индонезия сиге буйлап тауҙар һуҙылған. Бик күп утрауҙар, иң ҙуры — Банги утрауы. === Йылғалар, тупраҡ, тауҙар === [[Файл:Kenyir Lake 2.JPG|200px|right|thumb|Яһалма күл - Кенир]] Малайзияла ваҡ йылғалар күп, әммә ҙурҙары юҡ. Йылғалар йыл әйләнәһенә юғары кимәлдә, ямғырҙарҙа ташҡындар була. Иң оҙон йылға — Раджанг (760 км). Икенсе урында Кинабатанган (560 км). Ярымутрауҙар өлөшөндә иң оҙон йылға  — Паханг (435 км). Иң ҙур сөсө һыулы күл — Бера. Икенсе урында — Чини (Тасик-Чини) (5026 га). Малайзияның иң ҙур һыуһаҡлағысы  — Кенир (260 км²). Илдә ҡыҙғылт-һары ферраллит, уңдырышһыҙ тупраҡ өҫтөнлөк итә. Иң уңдырышлы тупраҡ Сабах штатының көньяҡ-көнсығышында <ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/359754/Malaysia www.britannica.com]</ref>. Күп төбәктәрҙә бер үк культуралар үҫтереү арҡаһында тупраҡ ярлы. Малайзия — тауҙар иле. Ярымутрау һәм көнсығыш өлөштәр геологияһы ныҡ айырыла. Көнбайышында мезозой ҡатлылығы. Көнсығыш өлөштә кайнозой ҡатлылығы<ref>[http://www.mining-enc.ru/m/malajziya/ Горная энциклопедия]</ref>. === Ҡаҙылма байлыҡтар === Ер аҫты байлыҡтары бик ҙур: нефть, аҡ ҡурғаш, вольфрам, бокситтар, баҡыр, тимер күп. Ҙур булмаған ятҡылыҡтарҙа һоро күмер, титан, марганец, сурьма, алтын, фосфориттар бар. Иң ҙур нефть ятҡылығы Сабахта. Аҡ ҡурғаш башлыса ярымутрау яғында һәм һыҙат Таиланд һәм Сингапур яғына барып сыға. Алтын менән рәттән вольфрам, тимер, ниобий, тантал, иттрий һәм башҡа һирәк осрар металдар табыла. === Климат, ғәрәсәттәр === Экваторға яҡын булғанға күрә, Малайзия климаты экваториаль — йыл әйләнәһенә эҫе, дымлы. уртаса йыллыҡ температура яҡынса 27°С<ref>{{cite news| title= Malays Travel Guide:Climate of Malaysia| url= http://www.circleofasia.com/Geography-and-Climate-Malaysia.htm| accessdate= 2008-07-28| publisher= Circle of Asia}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605051333/http://www.circleofasia.com/Geography-and-Climate-Malaysia.htm |date=2009-06-05 }}</ref>, йыллыҡ яуым-төшөм кимәл — 2500 мм<ref name="Swee-Hock">{{Cite book | last = Saw | first = Swee-Hock | authorlink = Swee-Hock Saw | coauthors = | title = The population of Peninsular Malaysia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | year = 2007 | location = Singapore | pages = 1–2 | url = https://books.google.com/?id=e4Yp2QJNVWgC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false | doi = | id = | isbn = 978-981-230-730-9}}</ref>. Ярымутрау һәм көнсығыш араһында климат бер аҙ айырыла, тәүгеһенә континенталь һауа ағымдары, көнсығышына — диңгеҙ йоғонто яһай. Ил ике муссон араһында ҡала : көньяҡ-көнбайыш (маяаҙағы - сентябрь) һәм төньяҡ-көнсығыш (ноябрь-март). Төньяҡо-көнсығыш муссон көньяҡ-көнбайышҡа ҡарағанда көслөрәк<ref>{{cite web|publisher=Malaysian Meteorological Department|title=Weather phenomena|url=http://www.kjc.gov.my/english/education/weather/monsoon01.html|accessdate=2008-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080320105546/http://www.kjc.gov.my/english/education/weather/monsoon01.html|archivedate=2008-03-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080320105546/http://www.kjc.gov.my/english/education/weather/monsoon01.html |date=2008-03-20 }}</ref> Тауҙарҙа һәм уйһыулыҡтарҙа климат шулай уҡ айырыла. Яр буйҙарында ҡояшлы, температура 23°С - 32°С, ямғырҙар айына 100 - 300 мм. Уйһыулыҡтарҙа температура шул сама, әммә йышыраҡ яуа. Тауҙарҙа һалҡынсараҡ һәм дымлыраҡ. Малайзияла иң юғары температура Чупинг штатында - 40,1°С (9 апрель, 1998) булған . Иң түбән температура Кэмерон ҡалҡыулығында Паханг штатында - 7,8°С (1 февраль, 1978). 1967 йылдың 6 ғинуарында Кота-Бару ла иң көслө ямғыр булған - 608 мм. Йыллыҡ иң күп яуым төшөм — 5 687 мм Сандаканда булған (штат Сабах, 2006 йыл). Иң ямғырлы ҡала — Кучинг, иң ҡороһо — Чупинг<ref name="climate stats">{{cite news| title= General Climate Information| url= http://www.met.gov.my/english/education/climate/info.html| publisher= Malaysia Meteorological Department| accessdate= 2008-07-28| archiveurl= https://web.archive.org/web/20080320044307/http://www.met.gov.my/english/education/climate/info.html <!-- Bot retrieved archive -->| archivedate= 2008-03-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080320044307/http://www.met.gov.my/english/education/climate/info.html |date=2008-03-20 }}</ref>. Һыу ятҡылыҡтары һәм ямғырҙар күп булыу сәбәпле Малайзия һыу ташыуҙан йыш зыян күрә. 1926 йылдан илдә 15 ҙер ташҡындар булған. Джохорҙағы 2006—2007 йылғы һыу ташыу 18 кешенең ғүмерен өҙгән, 1,5 млрд ринггит зыян килгән; 110 меүләп кеше ваҡытлыса эвакуацияланған<ref>{{cite news|title=Flood and Drought Management in Malaysia|url=http://www.met.gov.my/ClimateChange2007/session1b/Keynote%20Lecture%202%20-%20Ir.%20Haji%20Ahmad%20Husaini%20Sulaiman/K2%20Husaini_p.doc|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment Malaysia|accessdate=2008-08-01|date=2007-06-21|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/20080910042913/www.met.gov.my/ClimateChange2007/session1b/Keynote%20Lecture%202%20-%20Ir.%20Haji%20Ahmad%20Husaini%20Sulaiman/K2%20Husaini_p.doc|archivedate=2008-09-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910042913/http://www.met.gov.my/ClimateChange2007/session1b/Keynote%20Lecture%202%20-%20Ir.%20Haji%20Ahmad%20Husaini%20Sulaiman/K2%20Husaini_p.doc |date=2008-09-10 }}</ref>. Сейсмик яҡтан тотороҡло, әммә Индонезия һәм Филиппиндағы ер тетрәүҙәр арҡаһында шауҡымы килеп етә.<ref>{{cite news| title=Keseismikan Malaysia| language=Malay| url=http://www.met.gov.my/malay/pendidikan/seismologi/seismo01.html| publisher=Meteorological Department of Malaysia| accessdate=2008-07-30| archiveurl=https://web.archive.org/web/20080624211810/http://www.met.gov.my/malay/pendidikan/seismologi/seismo01.html <!-- Bot retrieved archive -->| archivedate=2008-06-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080624211810/http://www.met.gov.my/malay/pendidikan/seismologi/seismo01.html |date=2008-06-24 }}</ref>. === Йәнле тәбиғәт === [[Файл:Proboscis Monkey in Borneo.jpg|200px|right|thumb|Носач]] [[Файл:Rafflesia 80 cm.jpg|200px|right|thumb|Раффлезия]] Малайзия — биологик яҡтан бай, төрлө, эндемиктар мул. Ил биләмәләрендә донъяла билдәле йәнлектәрҙең 20 % осрай<ref name="Alexander">{{Cite book | last = Alexander | first = James | authorlink = | coauthors = | title = Malaysia Brunei & Singapore | publisher = New Holland Publishers | year = 2006 | location = | pages = 46–50 | url = https://books.google.com.ph/books?id=KXaX4tUEOOsC&printsec=frontcover&hl=en#v=onepage&q&f=false | doi = | id = | isbn = 1860113095 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311072957/https://books.google.com.ph/books?id=KXaX4tUEOOsC&printsec=frontcover&hl=en#v=onepage&q&f=false |date=2016-03-11 }}</ref>.Бигерәктә Калимантан был йәһәттән бай. Малайзияла 210 төр һөтимәр, 250 төр рептилия, 150 -ләп төр әрмәнде-баҡалар һәм меңдәрсә төр бөжәк осрай. Ярымутрау яғында ғына ла 620 төр ҡош осрай. Илдең 58,2 % территорияһын урмандар ҡаплаған. Тотош көнсығыш өлөштө борней урмандары ҡаплаған булған. Ярымутрау яғында 8500 төр көпшәле үҫемлек, көнсығыш өлөшөндә — 15 000 мең төргә етә. Утрау өлөшөндә 2000 төр ағас, бер гектарҙа 240 төрлө ағас осрауы мөмкин. Урмандарҙа раффлезия —донъялағы иң эре сәскә осрай, диаметры 1 метрға етә. === Экологик проблемалар === [[Файл:Haze in Kuala Lumpur.jpg|200px|right|thumb| Куала-Лумпур өҫтөндә смог]] Урмандар кәмеү етди проблемаға әйләнә бара, ағасты күпләп ҡырҡалар, майлы пальма үҫтерер өсөн башҡа урмандарҙы ботайҙар. 2000 йылдан Малайзия йылына 140 200 га урмандан яҙа (дөйөм майҙандың 0,65 %) <ref name="Mongabay">{{cite web|url=http://rainforests.mongabay.com/20malaysia.htm|title=Malaysia: Environmental Profile|publisher=Mongabay.com|accessdate=2010-09-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/659xbdi0j|archivedate=2012-02-02}}</ref>. Был тиҙлек менән барһа, Малайзия урмандары 2020 йылға бөтөүе лә ихтимал. Бынан йәнлектәр ҙә зыян күрә. Орангутандар һуңғы 20 йылда 40 % кәмене, суматра мөгөҙмороно бөтөнләй юҡҡа сыҡты. Браконьерлыҡ һәм йәнлектәрҙе контрабанда менән сығарыу, балыҡты артығы менән тотоу диңгеҙ фаунаһын да кәметә. Сәнәғәт ҡалдыҡтары һыуҙы бысратыу ҙа күҙәтелә. 40 % йылғалар ныҡ бысранған<ref name="Encyclopedia of Nations">{{cite web|url=http://www.nationsencyclopedia.com/Asia-and-Oceania/Malaysia-ENVIRONMENT.html|title=Malaysia - Environment|publisher=Environment of the Nations|accessdate=2010-09-06}}</ref>. Ҙур ҡалаларҙа һауа ла бик бысрана == Халҡы == [[Файл:Malaysia population density 2010b.png|300px|right|thumb|Халыҡтың тығыҙлығы]] 2024 йылғы халыҡ иҫәбен алыу Малайзияла 34 112 400 кеше йәшәгәнен күрһәтә (донъяла 42-се урын)<ref>{{cite web |url = https://www.dosm.gov.my/portal-main/release-content/demographic-statistics-third-quarter-2024 |title = Demographics Statistics, Third Quarter |publisher = Department of Statistics Malaysia Official Portal |date = 13 November 2024 |accessdate = 16 December 2024 |archiveurl = https://www.webcitation.org/659xcOohe |archivedate = 2024-12-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100410230813/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=54%3Apopulation-updated-31072009&catid=35%3Akey-statistics&Itemid=53&lang=en |date=16 December 2024 }}</ref>. Халыҡ тығыҙлығы уртаса 86 кеше/км². 79,6 % малайзиялы ярымутрау яғында йәшәй, 20,4 % — көнсығыш өлөштә<ref name=keydata>[http://www.statistics.gov.my/ccount12/click.php?id=1620 Population, Household and Living Quarters (2010)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928163827/http://www.statistics.gov.my/ccount12/click.php?id=1620 |date=2011-09-28 }}, ''Department of Statistics, Malaysia''.</ref>. Ҡала халҡы яҡынса 70 %. Йыллыҡ артыу 2,4 %; 34 % самаһы кеше — 15 йәштән кесе. === Милли состав === [[Файл:Orang asli.jpg|thumb|250px|<center> Малакка ярымутрауы аборигендары «оранг асли» </center>]] Малайзия этник яҡтан да төрлө. Малайзиялыларҙың 62 % самаһы 2010 йылда австронезия халыҡтары булған (бумипутра). Был атама малайҙарға һәм улар килгәнгә тиклем йәшәгән төп халыҡҡа ҡарата ҡулланыла (ярашлы рәүештә 50,1 % һәм 11,8 %)<ref name="cia">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html#People CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190106012832/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html#People |date=2019-01-06 }}</ref><ref name="multiref1">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html#People CIA World Factbook — Based on 2004 estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190106012832/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html#People |date=2019-01-06 }}</ref>. Илдең ерле төп халҡы Оранг-Асли тип атала, уға төрлө этник төркөмдәр инә. Ярымутрау яғында улар әҙерәк, көнсығышта (Саравак һәм Сабах штаттарында) улар күпселек. Йәнә бер күп һанлы ерле халыҡ -— бидаюх, 170 мең кеше самаһы. Һаны буйынса икенсе урында торған этник төркөм — ҡытайҙар (Малайзия халҡының 22,6 %)<ref name="cia"/><ref>[http://www.thestar.com.my/news/story.asp?file=/2011/7/29/nation/20110729203217&sec=nation Slightly more men than women in Malaysian population<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019034459/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2011%2F7%2F29%2Fnation%2F20110729203217&sec=nation |date=2012-10-19 }}</ref>. Өсөнсө урында  — һиндтәр (9,1 %)<ref>{{Cite book | last = West | first = Barbara | authorlink = Barbara A. West | title = Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania, Volume 1 | publisher=Facts on File inc. | year = 2009 | location = New York | page = 486 | url = https://books.google.com.ph/books?id=pCiNqFj3MQsC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false | isbn = 0-8160-7109-8}}</ref>. Уларҙың күпселеге тамилдар. === Телдәр === Малайзияның рәсми теле — малай теле. Инглиз теле тарихи рәүештә (1960-йылдар аҙағынаса) де-факто хакимиәт теле була. Ул икенсе тел булып һаман да ҡулланышта. Инглиз теленең малай варианты бизнеста йыш ҡулланыла, ''манглиш'' - көслө малай акцентлы инглиз теле. Ил көнсығышында ерле халыҡ телдәре киң таралған. Улар араһында ибан теле ҙур урын тота (600 меңләп кеше һөйләшә). [[Файл:National Mosque KL.jpg|right|thumb| Куала-Лумпурҙа Негар мәсете]] Малай ҡытайҙары төрлө ҡытай диалекттарында һөйләшәләр. Һиндтәр башлыса тамилса һөйләшә<ref>{{cite web|author=Kumar Soundrapandian|url=http://www.indianmalaysian.com/social.htm|title=Social: Indian Malaysian Online|publisher=Indianmalaysian.com|accessdate=21 September 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/659xe5umF|archivedate=2012-02-02}}</ref>. Малайзия һаңрауҙары малай, бөтөп барған пинанг, селангор телдәре өсөн ҡулланылған ым менән аралаша. === Дин === [[Файл:StPaulCathedral.jpg|thumb|<center>Петалинг-Джайҙа Изге Павел англикан сиркәүе </center>]] Малайзия Конституцияһы дин тотоу ирке гарантиялай. Ислам дәүләт дине статусында. 2020 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мосолмандар халыҡтың 63,5 % ; буддасылар — 18,7 %; нәсраниҙар — 9,1 %; индуистар — 6,1 %; ҡытай диндәре — 1,3 % икәнен күрһәтә. 0,7 % - дин томайи, ә 1,4 % — башҡа инаныста<ref name="ReferenceA">{{Cite web |title=Department of Statistics Malaysia Official Portal |url=https://open.dosm.gov.my/dashboard/kawasanku |access-date=2024-12-16 |website=www.dosm.gov.my}}</ref>. Этник малайҙар Конституция буйынса барыһы ла мосолман<ref name="Sentinel">{{cite news |url=http://www.asiasentinel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=466&Itemid=34 |title=Doing the Impossible: Quitting Islam in Malaysia |publisher=Asia Sentinel |author=Imran Imtiaz Shah Yacob |date=27 April 2007 |accessdate=16 July 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927211510/http://www.asiasentinel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=466&Itemid=34 |date=27 September 2007 }}</ref>. === Мәғариф === [[Файл:Universiti Malaya KL gate.jpg|210px|right|thumb| Малайя университеты]] Малайзияла мәғарифтың ике министрлығы бар: Малайзия Мәғариф министрлығы һәм Юғары белем министрлығы. Мәғариф мәсьәләләре федераль хөкүмәт вәкәләтендә булһа ла, һәр штат үҙ биләмәһендә бер ни тиклем үҙгәрештәр индерә ала. Белемде дәүләт мәктәптәрендә түләүһеҙ алып була, шулай уҡ шәхси мәктәптәрҙә йәки өйҙә лә уҡытырға мөмкин. Закон буйынса башланғыс белем алыу (6 йыл) - мотлаҡ. Урта баҫҡыс - 5 йыл. Төп мәғариф теле — малайса, был күп кенә сәйәси төркөмдәрҙең оҡшатмаған проблемаһы.<!-- что является ключевой проблемой для многих политических групп-->.Шул уҡ ваҡытта ҡытай йәки тамил телен файҙаланған башланғыс мәктәптәр ҙә бар. 1981 йылға тиклем инглиз телле мәктәптәр ҡал килгән, улар 1970 йылдан малай теленә күсә башлай һәм 1982 йылда бөтөнләй бөтә. Был малай булмаған халыҡтарҙа, бигерәк тә ҡытайҙарҙа, ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, улар үҙҙәренең мәҙәниәте ҡыҫыла тип һанай. Иң дәрәжәле һәм күптәнге университет — Малайя Университеты <ref>Погадаев, В. А. (2014) Университет Малайя — главная кузница кадров Малайзии — в: Тихоокеанское обозрение 2012—2013. М.: Центр изучения современных проблем Юго-Восточной Азии и АТР, Институт стран Азии и Африки МГУ им. М. В. Ломоносова, с. 319—327</ref>. === Һаулыҡ һаҡлау === Малайзияла сәләмәтлек мәсьәләләре менән Малайзия һаулыҡ һаҡлау министрлығы шөғөлләнә, уның ике секторы бар: дәүләт һәм шәхси. Бюджеттың социаль секторға бүленгән аҡсаһының 5 % шунда китә. Хөкүмәт булған хастаханаларға ремонт эшләүгә һәм яңыларын төҙөүгә һәм кадрҙар әҙерләүгә иғтибарҙы көсәйтә. Ауыл ерҙәрендә кәрәк кимәлдә медицина үҙәктәре булмау - төп проблемаларҙың береһе. Юғары квалификациялы белгестәр етешмәй. Күп кенә медицина хеҙмәте Малайзияның ҙур ҡалаларында ғына күрһәтелә. Шәхси клиникаларҙа, дәүләттекенән айырмалы, ғәҙәттә иң заманса ҡорамалдар тора. == Иҡтисады == [[Файл:Oilpalm malaysia.jpg|200px|right|thumb|Майлы пальма плантациялары]] [[Файл:KL Outing 022b.jpg|200px|right|thumb| Петронас башнялары, Куала-Лумпур]] Малайзия иҡтисады тиҙ үҫешә, 1957- 2005 йылдарҙа ВВП йылына уртаса 6,5 % үҫә. 2014 йылда Малайзия ВВП-һы $336,9 млрд. тәшкил итә<ref>{{Cite web |url=http://www.rusexporter.ru/research/country/detail/2491/ |title=Обзор торговых отношений России и Малайзии в 2014 г. |date=2015-06-22 |publisher=«Экспортёры России» |accessdate=2016-06-08 }}</ref> 1970-се йылдарҙа киң тармаҡлы иҡтисадҡа күсә башлай; 1980-се йылдарҙа киҫкен генә сәнәғәт секторы үҫеүе күҙәтелә. Сит илдәр инвестицияһы йоғнтоһо ҙур роль уйнай. 1997 йылғы Азия иҡтисады көрсөгөнән һуң Малайзия тиҙерәк аяҡҡа баҫа <ref name=Globalization>{{Cite book|title=Globalization and the Transformation of Foreign Economic Policy |url=https://archive.org/details/globalizationtra0000bozy |last=Bożyk |first=Paweł |chapter=Newly Industrialized Countries |page=[https://archive.org/details/globalizationtra0000bozy/page/164 164] |publisher=Ashgate Publishing Ltd |year=2006 |isbn=0754646386}}</ref>. Малакка ҡултығы аша диңгеҙ сауҙа юлы халыҡ-ара сауҙа үҫешенә булышлыҡ итә. етештереү үҫешә<ref>{{cite web|url=http://www3.pmo.gov.my/WebNotesApp/tpmmain.nsf/6eb1bf73408d07794825674f0006897f/09ee4377fd049191482572aa00144782?OpenDocument|title=The Security of The Straits of Malacca and Its Implications to The South East Asia Regional Security|publisher=Office of The Prime Minister of Malaysia|accessdate=21 June 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/659xkMLRq|archivedate=2012-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140304044303/http://www3.pmo.gov.my/WebNotesApp/tpmmain.nsf/6eb1bf73408d07794825674f0006897f/09ee4377fd049191482572aa00144782?OpenDocument |date=2014-03-04 }}</ref>. Малайзия — нефть һәм ауыл хужалығы ресурстары буйынса ҡеүәтле экспортер.Ҡасандыр аҡ ҡурғаш сығарыу <ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/TED/tin.htm|title=TED Case Studies: MALAYTIN: Historical Tin Mining in Malaysia|publisher=American University|accessdate=27 October 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/659xlFEwo|archivedate=2012-02-02}}</ref>, натураль каучук һәм пальма майы етештереү буйынса ла алда барған. Малайзия — Исламский банкингының үҫешкән үҙәге<ref name="iht001">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/09/27/business/global/27islamic.html?_r=1&scp=1&sq=financial%20equality%20in%20banking&st=cse |title=A Path to Financial Equality in Malaysia |accessdate=27 September 2010 |publisher=The New York Times Company |work=International Herald Tribune |last=Gooch |first=Liz |year=2010 |month=September}}</ref>. Илдә Фән, технологиялар һәм инновациялар минситрлығы бар. Ул экспортҡа бик күп электротехника һәм информация-коммуникация технологиялары продукттарын ебәрә (электрон чиптар һәм көнкүреш кондиционерҙары етештереү буйынса донъяла 1-се урында). Автомобиль сәнәғәте үҫешә. 2002 йылда үҙ космик программаһы ғәмәлгә индерелә<ref>{{cite web|url=http://www.angkasa.gov.my/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=74|title=About Us - Our Organization|author=Agensi Angkasa Negara|publisher=Government of Malaysia, National Space Agency (ANGKASA)|accessdate=5 September 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/659xlmxFe|archivedate=2012-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110909084205/http://www.angkasa.gov.my/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=74 |date=2011-09-09 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4192166.stm |title=Malaysia has high hoped for moon |last=Kent |first=Jonathan |work=BBC News |date=28 August 2005 |accessdate=30 May 2011}}</ref>. Хөкүмәт оборона сәнәғәтен алға ебәрергә тырышы<ref name="Globalsecurity">{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/malaysia/industry.htm |title=Malaysia Defence Industry |last=Pike |first=John |publisher=Globalsecurity.org |accessdate=24 September 2010}}</ref>. === Туризм === Малайзия хөкүмәтенең иҡтисадты күп тармаҡлы итергә тырышыуы туризмды үҫтереүгә иғтибарҙы арттыра. Һөҙөмтәлә туризм сит ил валютаһы инеү буйынса өсөнсө урынға сыға һәм иҡтисадтың 7 % тәшкил итә (2005 йыл)<ref>{{cite news|publisher=Asia Times|accessdate=2008-01-28|url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/GA04Ae05.html|title=Malaysia escapes, but not unscathed|date=January 4, 2005}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512231727/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/GA04Ae05.html |date=2008-05-12 }}</ref>. 2009 йылда туристар килеү буйынса Малайзия 9-сы урынға сыға. Шул уҡ ваҡытта туризм индустриаль үҫеш арҡаһында зыян күрә, сөнки экология хөртәйә, урмандар кәмей <ref>{{Cite book | last = Heidi | first = Munan | last2 = Yee | first2 = Foo Yuk | title = Malaysia | publisher = Benchmark Books | year = 2001 | pages = 28, 36–37 | url = | doi = | id = | isbn = 0761413510}}</ref>. Илгә туристар милли парктарҙы ҡарар өсөн килә. Малайзия шулай уҡ таҙа пляждары һәм дайвинг өсөн уңайлы урындары күп булыуы менән ылыҡтыра. Заманса, традицион һәм колониаль архитектуралы эре ҡалалары ла ҡыҙыҡлы. == Транспорт == [[Файл:NorthSouth-Expressway.jpg|200px|right|thumb|North-South Expressway — илдең ярымутрау яғындағы төньяҡтан көньяҡҡа һалынған түләүле юл]] Малайзияла юлдар тармаҡлы - 98 721 км автомобиль юлы, уларҙың 80 280 км — ҡаты ҡаплаулы, ә 1 821 км - автострадалар (''expressways'')<ref name="CIA Fact Book">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html |title=Malaysia |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2010-10-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190106012832/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html |date=2019-01-06 }}</ref>. Илдең төп автомагистрале 966 км оҙонлоҡта һәм таиланд сиген Сингапур менән бәйләй. Ярымутрауҙағы юлдар көнсығыштыҡынан яҡшыраҡ. Малайзияла хәрәкәт - һул яҡлы. Малайзия тимер юлдары 1 849 км һәм ярымутрауҙағы ҡалалар араһында бәйләнеш булдыра. Көнсығыш Малайзияла берҙән-бер тимер юл — 134 км - Сабах штатында. Тиер юлдар Сингапур һәм Таиланд системалары менән бәйле. Юғары тиҙлекле тимер юл - 57 км, Куала-Лумпурҙы аэропорт менән бәйләй. Баш ҡалала - еңел рельслы транспорт. Илдә 58 аэропорт. 8 аэропорты халыҡ-ара статуслы. Дәүләт милли авиакомпанияһы — Malaysia Airlines. Иң ҙур порт  — Кланг. == Мәҙәниәте == Малайзия — күп милләтле һәм күп телле ил. Башланғыс мәҙәниәт малайҙар килгәнгә тиклем һәм улар килгәндән һуң барлыҡҡа килгән. Көнсығышта мәҙәниәткә ҡытайҙар һәм һиндтәр ҙур өлөш индергән. Шулай уҡ фарсы,ғәрәп британ йоғонто ярайһы көслө. 1971 йылда хөкүмәт Милли мәҙәниәт сәйәсәте иғлан итә, ул малайзия мәҙәниәте ерле төп халыҡ мәҙәниәтетенә нигеҙләнергә тейеш тип һанай; ул шулай уҡ өлөшләтә башҡаларҙың мәҙәниәте элементтары ла инеүе мөмкин тип белдерә, мәҙәниәттә мөһим урынға Ислам ҡуйыла<ref name="Papers">{{cite web|url=http://www.hbp.usm.my/tourism/Papers/paper_cultural.htm|title=Cultural Tourism Promotion and policy in Malaysia|publisher=School of Housing, Building and Planning|date=22 October 1992|accessdate=6 November 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/659xmZNqf|archivedate=2012-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100529013206/http://www.hbp.usm.my/tourism/Papers/paper_cultural.htm |date=29 May 2010 }}</ref>.<!-- Было объявлено также, что малайский язык должен занимать более важные позиции, нежели другие<ref name="Cinema">{{Cite book | last = Van der Heide | first = William | title = Malaysian cinema, Asian film: border crossings and national cultures | publisher = Amsterdam University Press | year = 2002 | pages = 98–99 | url = https://books.google.com/?id=k3HTdu1HuWQC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false | doi = | id = | isbn = 9053565809}}</ref>.--> Мәҙәниәткә дәүләт тарафынан бындай ҡыҫылыуҙы малай булмаған милләттәрҙең ризаһыҙлығын тыуҙыра, улар үҙ мәҙәниәте ирке сикләнә тип белдерә. Ҡытай һәм һинд Ассоцияцияһы хөкүмәткә мәҙәниәт сәйәсәте демократик түгел тип меморандум ебәрә. === Әҙәбиәт === [[Файл:AbdullahbinAbdulKadir-HikayatAbdullah-1849.jpg|200px|right|thumb|Абдуллаһ бин Абдулҡадир Муншиның китабынан бит (1849); малай телендә джави яҙмаһы ҡулланып яҙылған]] Төбәктә джави яҙмаһы килеп сыҡҡанға тиклем телдән һөйләү ныҡ үҫешкән булған. Ислам менән бергә XV быуатта джави ҙа килеп ингән. Телдән һөйләү традицияларына һинд эпосы ныҡ йоғонто яһаған. Һәр малай солтаны фарсы, ғәрәп тарихнамәләренә нигеҙләнеп, үҙ әҙәби традицияһын булдырған. Китап баҫа башлау мөһим урын тота. Шиғриәт ныҡ үҫешкән булған, уның формалары һәм жанрҙары күп булған. XX быуатта әҙәбиәт социаль үҙгәрештәр тураһында ла яҙа башлай. Иң боронғо әҫәрҙәрҙән — «Малай шәжәрәһе», йәки «Солтандар шәжәрәһе» (''Sulalatus Salatin''), XV быуатта яҙылған булған. «Һаң Туаһ хикәйәте» (''Hikayat Hang Tuah'') шулай уҡ боронғо яҙмаларҙан. Малайзия әҙәбиәтендә ҡулланылған теп телдәр: малай, инглиз һәм ҡытай. 1971 йылда хөкүмәт тәҡдим менән малай телендәге әҙәбиәт «милли әҙәбиәт», күп һанлы икенсе телдәрҙәге әҙәбиәт [[бумипутра]] «региональ әҙәбиәт», башҡалары  әҙәбиәткә өлөшләтә ингән тип һанала. === Сәнғәт === [[Файл:JogetUNISEL.jpg|right|thumb|200px|Джогет, милли малай бейеүе]] [[Файл:Modern Iban Longhouse.JPG|200px|right|thumb|Заманса ибан йорто]] Традицион малайзия сәнғәте башлыса ағасты һырлау, кәрзин үреү һәм көмөш әйберҙәр әҙерләүгә ҡайтып ҡала. Асимметрик формалы малай хәнйәре крис киң билдәле. туҡымаға һүрәт төшөрөү — батик киң таралған. Көнсығышында ағас битлектәр (маскалар) эшләнә. Аҫылташлы көмөш һәм алтын биҙәүестәр эшләү, шулай уҡ балсыҡ һауыттарға биҙәк төшөрөү күп осрай. Сәхнә сәнғәтендә һиндтәр йоғонтоһо көслө. Күп быуаттар күләгә театры (ваянг-кулит) эшләп килә. Ҡурсаҡ тамашалары өсөн ҡурсаҡтарҙы тиренән үҙҙәре ҡулдан эшләгәндәр. Ҡытайҙар аждаһа, юлбарыҫтар тураһында сюжеттар ҡуя (ҡытай яңы йылы). Хәҙерге заман рәссамдары араһында Ибраһим Хуссейн, Саид Таджуддин, Абдул Гафар Бахари, Арис Азиз, Мазлан Нур Алонг, акварелист Абей Зула, карикатурист Россем Сем исемдәре танылған === Архитектура === Архитектураһы күп стилдәр ҡатнашмаһы, традицион һинд һәм ҡытайҙан алып европа колониалистары ҡалдырғанына тиклем бар. Архитектура традициялары төрлө төбәктәрҙә төрлөсә. Төҙөлөштә традицион рәүештә ағас, бамбук һәм япраҡтар ҡулланыла. Көнсығыштың ерле халҡына оҙон йорттар төҙөү (лонгһаустар) һәм бағаналар ҡуйып, һыу өҫтөнә йорт һалыу хас. === Музыка === Традицион музыка һуҡма ҡоралдарҙан тора, иң билдәлеһе генданг тигән ҡорал. Кәм тигәндә 14 төрлө барабан бар. Башҡа коралдарҙан — ребаб (һыҙғыслы), серулинг (флейта төрө) һәм башҡа тынлы ҡоралдар. Көнсығышта гонгтар таралған. Музыка байрамдарҙа һәм төрлө хикәйәттәр һөйләгәндә ҡулланылған. === Аш-һыу === [[Файл:NasiLemak.JPG|200px|right|thumb|''Наси лемак'']] Малайзия кухняһы мультиэтник халыҡлы икәнен күрһәтә<ref name="Eckhardt">{{Cite book | last = Eckhardt | first = Robyn | authorlink = | coauthors = | title = Kuala Lumpur Melaka & Penang | publisher = Lonely Planet | date = | location = | page = 42 | url = https://books.google.com.ph/books?id=mzDloil93f4C&printsec=frontcover&hl=en#v=onepage&q&f=false | doi = | id = | isbn = }}</ref>. Төп йоғонто малай, ҡытай, һинд, тай, ява һәм суматра мәҙәниәтенән килгән, сөнки был ерҙәрҙән ҡасандыр тәмләткестәр (специя) юлы үткән<ref name="Independent">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/life-style/food-and-drink/features/far-eastern-cuisine-fancy-a-malaysian-2104800.html |title=Far Eastern cuisine: Fancy a Malaysian? – Features, Food & Drink |publisher=The Independent |date=2010-10-13 |accessdate=2010-11-03}}</ref>. Күп ризыҡтар ҡатнаш мәҙәниәттән, малайзия ризығына әүерелгән<ref>[http://www.malaysianfood.net/ «Malaysian Food.»] [http://www.malaysianfood.net Malaysianfood.net]. Accessed July 2011.</ref>. Малайзия аш-һыуы Сингапур, Брунея һәм Филиппин кухняһына оҡшаған. Төп урынды дөгө биләй: кокос һөтө ҡушып бешерелгән ''наси лемак'' — уға ҡурылған анчоус, сәтләүек, ҡыяр,ҡаты бешкән йомортҡа, чили боросонан паста ҡушып бирәләр. Ит менән дә бирәләр. Туҡмас икенсе урында тора. Диңгеҙ буйында йәшәгәнлектән, балыҡ, диңгеҙ продукттары күп ҡулланыла. Мосолмандар араһында һыйыр ите хуплана, мосолман булмағандар сусҡа ите лә ашай. === Байрамдар === [[Файл:Sultan Abdul Samad National Day.jpg|right|thumb|200px|Солтан Абдул-Самад бинаһы Куала-Лумпурҙа Бойондороҡһоҙлоҡ көнөнә бағышлап биҙәлгән]] Йыл дауамында малайзиялар күп кенә байрам үткәрә. Берәүҙәре федераль кимәлдә, айырым штаттарҙа. Айырым этник йәки дини байрамдарҙан әһәмиәтлеләре дәүләтеке тип иғлан ителә. Төп байрамдарҙан Бойондороҡһоҙлоҡ көнө (''Хари-Мердека''), 31 августа билдәләнә (1957 йылдан). Икенсе мөһим дәүләт байрамы — Малайзия Көнө, 16 сентябрҙә билдәләнә, 1963 йылда федерация барлыҡҡа килеүенә бәйле. Башҡа милли байрамдарҙан -Хеҙмәт көнө (1 мая), Королдең тыуған көнө. Ислам байрамдары: Ураҙа байрам (''Хари-Райя Пуаса''), Ҡорбан байрам (''Хари-Райя Хаджи'') һәм Мәулид ән-Наби (''Мәулидур-Рәсул'') киң билдәләнә. Ҡытай Яңы йылы, һинд Дивали, Тайпусам һәм башҡа байрамдары үткәрелә. Нәсраниҙар Рождество, Пасха байрам итә. Көнсығыша этник төркөмдәр Уңыш байрамы(''Гавай-Даяк'') үтккәрә. Милләтенә, диненә ҡармай күпселек байрамдарҙы бөтәһе бергә байрам итә. == Киң мәғлүмәт саралары == Электрон киң мәғлүмәт саралары системаһында «Малайзия радио һәм телевидениеһы» дәүләт корпорация(RTM) айырым урында тора. Ул 1946  йылдың 1 апреленән Радиотапшырыуҙар департаменты барлыҡҡа килгәндән эшләй. 1950 йылда инглиз телендәге The Blue Network (ныне - TraXX FM) радиостанцияһын сафҡа индерә. Хәҙер «Малайзия радиоһы»ның 6 дөйөм милли радиостанцияһы - [[Radio Klasik]], [[TraXX FM]], [[Asyik FM]], [[Nasional FM]], [[Ai FM]], [[Minnal FM]], 22 региональ радиостанцияһы бар. 1963 йылдың 15 февраленән с « Малайзия тауышы» радиоһы эшләй, ул сит илдәрәгә 8 телдә (ғәрәп, малай, инглиз, индонезия, ҡытай, бирма, тагаль, тай) тапшырыуҙар алып бара. «Класик Насионал» (Милликлассика) музыкаль радиостанция популяр. Телетапшырыуҙар 1963 йылдың 28 декабренән сыға. Төҫлө 1978 йыл аҙағында күрһәтелә башлай. Станциялар һаны - 131. 1984 йылдың 1 июнендә беренсе шәхси канал асыла. Канал  TV-3 1997 йылдың 31 авгусынан тәүлек әйләнәһенә эшләй, ил халҡының 96 проценты уны ҡарай. 1995 йылдың 1 июлендә «Метровижн» каналы асыла, ул 3,3 млн телетамашасыны хеҙмәтләндерә. Милли информацион агентлыҡ — БЕРНАМА, 1968 йылда ойошторола, ул сит ил информацион агентлыҡтары хәбәрҙәрен тарата. Сингапурҙа, Джакартала, Ханойҙа, Вашингтонда, Лондонда, Дхакта, Мельбурнда, Токиола һәм Делиҙа стрингерҙар тота. Азия һәм Тын океан илдәре информацион агентлыҡтары ойошмаһы (ОАНА)ағзаһы. Малай, инглиз, ҡытай, тамил, япон телендә һәм күп теллле 56 газета, 1 801 периодик баҫма сығарыла (малайском ,инглиз, ҡытай, тамил, япон телдәрендә). 2006 йылдан һәр квартал театр журналы «Пентас» (Сәхнә) сыға. Бик ҡеүәтле газета синдикаттары «Нью Стрейтс Таймс Пресс» (1961), 8 журнал, биш көн һайын сыға торған, дүрт йәкшәмбе гәзите сығара - дөйөм тираж 1,5 млн дана. «Утусан Мелайю (Малайсиа) Берхад» (1938) 10 журнал, ике көндәлек һәм бер йәкшәмбе гәзитен нәшер итә (дөйөм тираж 700 мең дана тирәһе). экземпляров и десять журналов. Башҡа абруйла гәзиттәрҙән: «Стар» - йәкшәмбе номеры «Санди Стар» (тиражы 170 мең), «Наньян Шанбао» (145 мең), «Синчжоу Жибао» (210 мең), «Тамил Несан» (30 мең), «Чжунго Бао» (110 мең). 1974 йылдан Малайзия пресса институты асылған, журналисты унда квалификацияһын күтәрә. == Шулай уҡ ҡара == * Проект:Индонезия/Списки/Список русскоязычных исследователей Малайзии|Список русскоязычных исследователей Малайзии * Ноттингемский университет в Малайзии * Университет Санвей * Авторское право в Малайзии == Иҫкәрмәләр == 27thj171stn7801wzdxjt9ltvco49qe Сноуборд (спорт төрө) 0 130055 1302523 1299945 2026-08-11T19:04:14Z InternetArchiveBot 31336 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302523 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Сноуборд''', '''сноубординг''' ({{lang-en|snowboarding}}: {{lang-en|snow}} — ҡар һәм {{lang-en|board}} — таҡта) — ҡар менән ҡапланған битләүҙәрҙән һәм тауҙан махсус ҡулайламала — сноубордта шыуып төшөүҙе үҙ эсенә алған ҡышҡы спорт төрө. Тәү баштан уҡ ҡышҡы спорт төрө булараҡ танылыу таба, шулай ҙа ҡайһы бер экстремалдар, ҡомло битләүҙәрҙән шыуып, уны [[йәй]] көнө лә үҙләштерә (сэндбординг). Күпселек осраҡта, сноубордта шыуыу әҙерлеге булмаған битләүҙәрҙән ҙур тиҙлектә шыуыуҙы күҙ уңында тота. Шуға күрә ҡазаланыуҙан һаҡланыу өсөн күп төрлө кейем — шлем, быуындарҙы, ҡулдарҙы, аяҡтарҙы, арҡаны һаҡлауса беркеткестәр файҙаланыла. Нагано ҡалаһында 1998 йылда үткән Ҡышҡы Олимпия уйындарында сноуборд тәүге тапҡыр олимпия программаһына индерелә. == Тарихы == Сноубордтың уйлап сығарылыу ваҡыты итеп 1960 йыл баштары иҫәпләнә. Мичиган штатының {{Тәржемәһеҙ 5|Маскигон|4=Muskegon, Michigan}} ҡалаһынан булған Шерман Поппен үҙенең ҡыҙы өсөн 1965 йылда хәҙерге заман сноубордына оҡшаған һәм снёрфер (snurfer — һүҙе ике тамырҙан — snow («ҡар») һәм surf — «серф» тора) тип аталған нәмә уйлап сығара. Ул ике саңғыны бер бөтөн итеп йәбештереп ҡуя. Үҙенең конструкцияһы буйынса снёрфер скейтбордҡа оҡшаңҡырап тора, тик уның тәгәрмәстәре генә булмай. Снёрферҙа беркеткестәр ҡаралмаған була, һәм шыуғанда ҡолап китмәҫ өсөн, шыуыусы уның осона бәйләп ҡуйылған бауға тотоноп барырға тейеш була. Шулай уҡ снёрферҙы дөрөҫ ҡулланыу буйынса инструкцияла таймай торған аяҡ кейемен файҙаланыу тәҡдим ителә. 1966 йылда снёрфер балалар уйынсығы булараҡ производства масштабында етештерелә башлана.<ref name="История сноуборда">{{cite web|author=|authorlink=|coauthors=|date=|url=http://www.fgssr.ru/board_istoriya.aspx|title=История сноуборда|format=|work=|publisher=Федерация горнолыжного спорта и сноуборда России|accessdate=2014-8-21|lang=ru|description=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. Артабанғы йылдарҙа был спорт төрө киң таралыш ала. Шыуыу ҡоролмаһын камиллаштырыуға Димитрий Милович, Джейк Бёртон (Burton Snowboards компанияһына нигеҙ һалыусы), Том Симс (Sims Snowboards компанияһына нигеҙ һалыусы) һәм Майк Олсон (Mervin Manufacturing компанияһына нигеҙ һалыусы) ҙур өлөш индерә. АҠШ-тың көнсығыш яр буйҙарында йәшәгән сёрфер Димитрий Милович 1972 йылда сноубордтар етештереүсе Winterstick компанияһын булдыра, был компания өс йыл да үтмәҫтән, Ньюсуик журналында телгә алына. Winterstick таҡталары сёрф һәм саңғыларҙың конструкцияларына нигеҙләнеп эшләнгән. 1979 йылда Мичиган штатының Гранд Рапидс ҡалаһынан алыҫ булмаған ерҙә тарихта тәүге тапҡыр снёрфинг буйынса Донъя чемпионаты ойошторола. Был ярыштарҙа Джейк Бёртон да ҡатнаша, аяҡтар өсөн нығытма өҫтәп, ул снёрфты тағы ла камиллаштырып алып килгән була. Бындай камиллыҡ, төп нөсхәнән айырылып торғанлыҡтан, башҡа ҡатнашыусылар тарафынан ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Әммә ул замандың иң яҡшы снёрфингсыһы булған Пол Грейвс башҡа спортсылар менән берлектә, ярышты ойоштороусылар менән Бёртонды ярыштарҙа ҡатнаштырыу тураһында килешеүгә өлгәшәләр. Һөҙөмтәлә айырым конкурс ойошторола, унда берҙән-бер ҡатнашыусы булғанлыҡтан, Бёртон еңеүсе була ла инде. Үҙ аллы дисциплина булараҡ, әлеге чемпионатты сноуборд буйынса ярыш тарихындағы тәүге чемпионат тип ҡабул ителгән. 1982 йылда [[Вермонт|Вермонт штатының]] Вудсток ҡалаһынан алыҫ булмаған Суисайд Сикс тигән урында слалом буйынса беренсе дөйөм миллиАҠШ ярыштары үткәрелә. 1983 йылда Калифорния штатының Сода Спрингсында хафпайп буйынса беренсе Донъя чемпионатын ойошторола. Ярыштың ойоштороусылары булып Том Симс һәм сноуборд буйынса урындағы инструктор Майк Чантри сығыш яһай. Сноубордтың популярлығы артыуы уны ҡышҡы спорт төрө сифатында рәсми танылыуына килтерә: 1985 йылда Австрияның Цюрс тау саңғыһы курортында беренсе Донъя кубогы үтә. Унан бер йыл элгәре, ярыштың һәм йәмғиәттең дөйөм ҡағиҙәләрен булдырыу өсөн, Халыҡ-ара сноуборд ассоциацияһы (ISA)<ref name="История сноуборда" /> ойошторола. 1990 йылда МОК (Халыҡ-ара олимпия комитеты) сноубордтың рәсми етәксе ойошмаһы итеп Халыҡ-ара саңғы спорты федерацияһын (ФИС) таный. Шуға күрә сноуборд буйынса халыҡ-ара ҙур ярыштарҙың бөтәһе лә 1990 йылдар уртаһында Халыҡ-ара саңғы спорты федерацияһы ҡағиҙәләрҙе һәм уның эгидаһы аҫтында үткәрелә башлай<ref>[http://skatefilm.ru/snoubording/istoriya/isf-ili-fis.html ИСФ или ФИС?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180310010253/http://skatefilm.ru/snoubording/istoriya/isf-ili-fis.html |date=2018-03-10 }}</ref>. Әлеге ваҡытта сноуборд, спорт төрө булараҡ, башҡа спорт төрҙәре араһында үҙ урынын яуланы, тип әйтергә була. Сноуборд буйынса юғары кимәлдәге бөтә төр ярыштар үткәрелә: олимпия уйындары, Донъя чемпионаттары, Донъя кубогы,X-Games, US Open һәм башҡалар. Был ярыштар телевидениенан бөтә донъяға трансляциялана. Күп кенә тау саңғыһы курорттары үҙҙәренең махсус сноуборд-парктарын — сноубордта һәм саңғыла трюклы шыуыу өсөн ҡарҙан эшләнгән ҡоролмаларын төҙөй<ref name="История сноуборда" />. == Спорт дисциплиналары == === Рәсми рәүештә танылған дисциплиналар === [[Файл:Snowboard_LG_FIS_World_Cup_Moscow_2012_006.jpg|мини|Донъя кубогының Мәскәү этабында параллель трассанан килеүсе спортсы. 2012]] [[Файл:LG_Snowboard_FIS_World_Cup_(5435317853).jpg|мини|Сноуборд-кросс]] [[Файл:LG_Snowboard_FIS_World_Cup_(5435936004).jpg|мини|Хаф-пайп]] Сноубордтың түбәндәге спорт дисциплиналары бар<ref>В соответствии с правилами ФИС 2014 года.</ref><ref name="FIS Rules">[http://www.fis-ski.com/mm/Document/documentlibrary/Marketing/02/06/25/ADVERTISINGRULES1314_SB_English.pdf ADVERTISING RULES 2013/14 SNOWBOARD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140220125018/http://www.fis-ski.com/mm/Document/documentlibrary/Marketing/02/06/25/ADVERTISINGRULES1314_SB_English.pdf |date=2014-02-20 }}</ref>, улар буйынса иң юғары кимәлдәге ярыштар (олимпия уйындарындары, Донъя чемпионаттары, сноуборд буйынса Донъя кубогы) үткәрелә: * параллель слалом (PSL) — 2014 йылғы Олимпия уйындары дисциплинаһы һанала, әммә башҡарма комитет был ҡарарҙы 2015 йылда ғәмәлдән сығара<ref name="olympic0806">[http://olympic.ru/news/news/programma-zimnih-olimpiyskih-igr-uvelichilas-na-tri/ Олимпийский комитет России: Параллельный слалом в сноуборде исключён из программы Олимпийских зимних игр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190115234528/http://olympic.ru/news/news/programma-zimnih-olimpiyskih-igr-uvelichilas-na-tri/ |date=2019-01-15 }}</ref> * параллель гигант слалом (PGS) — 2002 йылдан Олимпия уйындары дисциплинаһы * сноуборд-кросс (SBX) — 2006 йылдан Олимпия уйындары дисциплинаһы * хафпайп (HP) — 1998 йылдан Олимпия уйындары дисциплинаһы * слоупстайл (SBS) — 2014 йылдан Олимпия уйындары дисциплинаһы * биг-эйр (BA) — 2018 йылдан Олимпия уйындары программаһына индерелгән === Танылыу тапмаған дисциплиналар === [[Файл:LG_Snowboard_FIS_World_Cup_(5435329477).jpg|мини|Джиббинг-трюк шулай уҡ слоупстайлдың бер өлөшө һанала]] Әлеге көндә джиббинг буйынса ярыштар шулай уҡ киң таралыу ала бара, әммә был дисциплина FIS<ref>[http://www.fis-ski.com/snowboard/ Snowboard — FIS-SKI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151209112810/http://www.fis-ski.com/snowboard/ |date=2015-12-09 }}</ref> исемлегенә лә, Рәсәй Федерацияһының танылған спорт төрҙәренең исемлегенә лә<ref>[http://www.minsport.gov.ru/sport/high-sport/priznanie-vidov-spor/ Спорт высших достижений — Министерство спорта Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181119000234/https://www.minsport.gov.ru/sport/high-sport/priznanie-vidov-spor/ |date=2018-11-19 }}</ref> индерелмәгән, бының эҙемтәһе булып, уның берҙәм ҡағиҙәләре лә, баһалау критерийҙары ла юҡлығы тора. == Сноуборд йүнәлеш == === Ҡаты сноуборд === ''Ҡаты сноуборд'' ({{lang-en|alpine}}alpine) — нигеҙендә тауҙан техник түбән төшөү ятҡан йүнәлеш: # Карвинг һәм уның бөтә төрҙәре. # Уҙышлы техникалар — улар трассаны максималь тиҙлектә үтеүгә йүнәлтелгән. Бындай йүнәлештәге техника түбәндәге дисциплиналарҙа файҙаланыла: * параллель слалом * параллель гигант слалом * сноуборд-кросс === Фристайл === Ул түбәндәге трюктарҙы башҡарыуға йүнәлтелгән техникаларҙы үҙ эсенә ала: # Трамплиндан һикереү # Төрлө ҡоролмалар: баҫҡыстар, яндауырҙар, эскәмйәләр, парапеттар (сноуборд шыуа алған бөтә нәмәләр) ҡулланып шыуыу<ref>[http://www.need-for-adventures.ru/mountain_adventure/snoubording/slovar_snouborda/friraid_fristail_dzhibbing_i_drugie_vidy_snoubordinga/ Фрирайд, фристайл, джиббинг и другие виды сноубординга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826160809/http://www.need-for-adventures.ru/mountain_adventure/snoubording/slovar_snouborda/friraid_fristail_dzhibbing_i_drugie_vidy_snoubordinga/ |date=2014-08-26 }}</ref> # Ҡалҡыу урында трюк техникаларын ҡулланыу # Ҡаршылыҡтарҙы еңеп сығыу Фристайл техникалары түбәндәге дисциплиналарҙа ҡулланыла: * сноуборд-кросс * хафпайп * слоупстайл * биг-эйр * джиббинг === Фрирайд === ''Фрирайд'' — сноуборд йүнәлеше, ул ирекле шыуыуҙы күҙ уңында тота. Сноубордтың был йүнәлешендә парктың йәки ҡалҡыулыҡтарҙың әҙерлеклеге менән сикләнмәйҙәр, бында шулай уҡ ҡәтғи билдәләнгән маршруттар ҙа, маҡсаттар ҙа, ҡағиҙәләр ҙә юҡ. Фрирайд элементтары булған күсмә ярыштар ойоштороусы йәмғиәттәр ҙә бар, мәҫәлән: алдан һынап ҡаралмаған маршрут буйынса түбән төшөү. === Пара-сноуборд === '''Пара-сноуборд''' йәки '''адаптив сноубординг''' — был ҡағиҙәләре, ҡорамалдары һәм техник нормалары [[Зәғифлек| физик яҡтан сикләнгән кешеләр]] өсөн яраҡлаштырылған сноубордтың үҙгәртелгән версияһы .Был йүнәлеш физик мөмкинлектәре сикләнгән кешеләргә әлеге спорт төрө менән рекреацион һәм ярыш кимәлендә шөғөлләнеү мөмкинлегенә эйә булһын өсөн булдырыла. 2014 йылда ҡышҡы Паралимпия уйындары программаһына индерелә. == Именлек һәм хәүефһеҙлек саралары == Башҡа күп кенә ҡышҡы спорт төрҙәре кеүек үк, сноуборд та кеше һаулығына хәүефле булыуы менән бәйле<ref>[http://www.abc-of-snowboarding.com/snowboardingsafety.asp Snowboarding Safety & Guidelines @ ABC-of-Snowboarding] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307101908/http://www.abc-of-snowboarding.com/snowboardingsafety.asp |date=2016-03-07 }}</ref>. Йәрәхәтләнеү кимәле көнөнә мең кешегә яҡынса дүрт — алты кеше тәшкил итә, был тау саңғыһы спортында йәрәхәтләнеүҙән ике тапҡырға күберәк.<ref>{{Cite book|last=Roberts|year=2004|first=William O.|title=Bull's Handbook of Sports Injuries|url=https://archive.org/details/bullshandbookofs0000unse|publisher=McGraw-Hill Medical|page=[https://archive.org/details/bullshandbookofs0000unse/page/550 550]|isbn=0071402918}}</ref> Йәрәхәт алыусыларҙың күп өлөшө был спорт төрө менән яңы ҡуллана башлағандар, бигерәк тә, үҙ аллы шыуырға өйрәнеүҙе өҫтөн күреүселәр иҫәбенә тура килә. Йәрәхәтләнеүселәрҙең дүрттән бер өлөшө яңы ғына сноубордҡа баҫҡан рейдерҙарға тура килһә, бөтә йәрәхәтләнеүселәрҙең ҡалған яртыһы шыуыу стажы бер йылдан кәм булғандар иҫәбендә. Тәжрибәле райдерҙар һирәк ҡазалана, әммә уларҙың алған йәрәхәттәре, ғәҙәттә, ауыр йәрәхәттән һанала<ref name="bull555">{{Cite book|last=Roberts|year=2004|first=William O.|title=Bull's Handbook of Sports Injuries|url=https://archive.org/details/bullshandbookofs0000unse|publisher=McGraw-Hill Medical|page=[https://archive.org/details/bullshandbookofs0000unse/page/555 555]|isbn=0071402918}}</ref>. Йәрәхәттәрҙең өстән ике өлөшө — күкрәк, арҡаға, башҡа өстән бер өлөшө аяҡтарға тура килә, был сноубордты ҡазаланыуҙың өстән ике өлөшө аяҡтарға тура килгән тау саңғыһы спортынан айырып тора. Йәрәхәтленеүгә иң күп дусар булған ағза — ҡул суғы — сноубордсы алған йәрәхәттең яҡынса 40 % ҡул суғына тап килә, ә сноубордтағы 24 % йәрәхәттәр — ҡул суғының һыныуы. Сноубордсылар араһында бөтә ер йөҙөндә йыл һайын яҡынса 100 000 кеше ҡул суғын һындыра.<ref>[http://www.abc-of-snowboarding.com/info/wrist-fractures.asp Snowboarding Injuries — Wrist Fractures @ ABC-of-Snowboarding] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309192023/http://www.abc-of-snowboarding.com/info/wrist-fractures.asp |date=2016-03-09 }}</ref> Шуға күрә ҡул суғын һаҡлау сараһын (айырым йәки бирсәткәгә беркетелгән) күреү кәңәш ителә. Йыш ҡына уларҙы ҡулланыу яңы шыуа башлағандар өсөн мотлаҡ тип иҫәпләнелә, һәм уларҙы ҡулланыу ҡазаланыуҙы ике тапҡырға кәметә<ref>{{Cite book|last=Roberts|year=2004|first=William O.|title=Bull's Handbook of Sports Injuries|url=https://archive.org/details/bullshandbookofs0000unse|publisher=McGraw-Hill Medical|page=[https://archive.org/details/bullshandbookofs0000unse/page/556 556]|isbn=0071402918}}</ref>. Сноубордсыларға дөрөҫ йығылыу ҡағиҙәһен дә белергә тәҡдим ителә, был осраҡта, йығылмаҫ өсөн ҡулды тура ҡуймаҫҡа кәрәк (ҡалҡыулыҡтан этәрелгәндә), сөнки 90 градусҡа бөкләнгән ҡул суғының һынып ҡуйыу ихтималлығы арта. Шулай уҡ ҡул суғының йәрәхәтләнеүен иҫкәртеү сараһы булып, уға күнекмәләр эшләү ҙә тора. Башты йәрәхәтләү ҡурҡынысы саңғысыларҙыҡы менән сағыштырғанда ике-алты тапҡырға юғары. Шлемдар файҙаланырға тәҡдим ителә, шулай уҡ күҙҙе һаҡлау сараларын да (уларҙы физик яҡтан да, шулай уҡ ультрафиолеттың интенсив сағылышынан да ҡазаларға мөмкин). Хатта көн болотло булғанда ла ультрафиолеттан һаҡлаусы күҙлектәр кейергә тәҡдим ителә<ref>{{Cite book|year=2001|title=Sports Injuries, Their Prevention and Treatment|publisher=Martin Dunitz|page=464|isbn=1853171190}}</ref>. Ультрафиолеттан һаҡлай алмаған ҡараңғылатылған күҙлектәр менән файҙаланырға ярамай, сөнки күҙ күреме диапозондағы яҡтылыҡтың сифатын кәметеүгә яуап итеп, күҙ үҙенең алмаһын киңәйтә, был иһә күҙгә ультрофииолеттың артыҡ күп эләгеүенә килтерә. Ультрофиолет миҡдарының артыҡ йоғонтоһо аҫтында бер аҙ ваҡыттан һуң (бер нисә сәғәттән һуң) күҙгә ҡом һипкәндәге кеүек әсеттереү башлана (был күҙҙе өтөп алып барыусы конъюнктивтың тәүге билдәһе), нурланыш ярайһы уҡ ҙур булһа, мөгөҙсәнең дә зыян күреүе ихтимал. Күҙлек һатып алғанда, күк йәки шәмәхә төҫөндәге фильтрҙарға өҫтөнлөк бирер кәрәк (фильтр яҡтылыҡ тулҡыны оҙонлоғо 450 нм бәләкәй булғанды үткәрергә тейеш түгел), йәшел, һары, ҡыҙыл төҫтәге күҙлектәргә өҫтөнлөк бирергә кәрәк. Һары йәки һары-хәнәүәт төҫтәр күҙ күреме контрасын дүрттән бергә тиклем арттыра, был насар күренгән ваҡытта шыуыу өсөн бик яҡшы. Поляризацион фильтрлы күҙлектәр ерҙән кире сағылған яҡтылыҡҡа ҡаршы тора алалар (мәҫәлән, ҡарҙың емелдәүенә), әммә күктән төшкән яҡтылыҡҡа һәм таралыусы яҡтыллыҡҡа ҡаршы улар көсһөҙ (сөнки бындай яҡтылыҡ полярлашмаған)<ref>[http://www.ski-school.ru/articles/eye/spectacles.html Выбор горнолыжных очков @ ski-school.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120907014936/http://www.ski-school.ru/articles/eye/spectacles.html |date=2012-09-07 }}</ref>. Саңғы нығытмаларынан айырмалы рәүештә, сноуборд нығытмаларының барыһы ла йығылған ваҡытта ла айырылмаҫлыҡ итеп проектланған. Табандың нығытып ҡуйылыуы йәрәхәттәр һанын кәметә, мәҫәлән, сноубордта алған тубыҡ йәрәхәте 15 %, саңғы менән шыуғанда 45 % тәшкил итә. Тубыҡтарҙың типик яралары булып, һеңерҙәрҙең ҡазаланыуы тора, ә һөйәктәрҙең һыныуы — һирәк күренеш. Сираҡ һөйәгенең һыныу ла һирәк була, ул үксә менән балтыр ҡазаһының яҡынса 20 % тәшкил итә. [[Таран һөйәк|Таран һөйәге]] лә һирәк һына, башҡа спорт төрҙәренә ҡарағанда, сноубордта йәрәхәтләнеүҙең яҡынса 2 %. Тубыҡтарҙы һаҡлау өсөн махсус тубыҡлыҡтар ҡулланалар, ул сираҡ һөйәгенеке менән уртаҡ булырға мөмкин (ул сираҡ һөйәген йығылған саҡта осло мөйөшлө нәмәләрҙән һаҡлай). == Видео == Сноубордингтың ҡатмарлылығы һәм үҙенсәлекле булыуы уның тураһында сифатлы фильмдар төшөрөүҙә лә ҡатмарлыҡтар тыуҙыра. Был йүнәлештә эшләүсе махсус кинокомпаниялар бар: * Absinthe Films * Farm Brain * Isenseven * Mack Dawg Productions * Production Movie Pirate * StereoTactic (Рәсәй) === Сноуборд тураһындағы фильмдар === * {{Тәржемәһеҙ 3|Академия сноуборда|Академия сноуборда|4=Snowboard Academy}} (инг.)[[Академия сноуборда|баш.]]<ref>[[imdbtitle:0117676|Академия сноуборда (Video 1996) — IMDb]]</ref> (1996) * {{Тәржемәһеҙ 3|Искусство полёта 3D|Искусство полёта 3D|4=The Art of Flight}} (инг.)[[Искусство полёта 3D|баш.]]<ref>[[imdbtitle:1646967|Искусство полета 3D (2011) — IMDb]]</ref> (2011) == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Сноуборд олимпия уйындарында * Сноуборд буйынса Донъя чемпионаты * Сноуборд буйынса Донъя кубогы * Пара-сноуборд == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} {{библиоинформация}} [[Категория:Сноуборд]] [[Категория:Спорттың экстремаль төрҙәре]] 779n97h4o7p3vzj65p54jk8v4uo3681 Антверпен 0 130090 1302486 1301364 2026-08-11T18:33:22Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302486 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Антве́рпен''' ({{Lang-nl|{{audio|Be-nl Antwerpen.ogg|Antwerpen}}}}<span class="unicode audiolink">[[Медиа:Be-nl Antwerpen.ogg|Antwerpen]]</span> <span class="metadata audiolinkinfo"><small>([[:Файл:Be-nl Antwerpen.ogg|мәғл.]])</small></span> {{Ipa|[ˈɑntˌʋɛrpə(n)]}}, {{Lang-fr|Anvers}} {{Ipa|[ɑ̃vɛʁs]}}, кбш.-флам. Antwerpn) — [[Бельгия|Бельгияның]] Фламанд төбәгендәге [[ҡала]]. Ҙурлығы буйынса илдә икенсе ҡала ([[Брюссель|Брюсселдән]] һуң), Фландрияның иң ҙур ҡалаһы. Антверпен провинцияһының административ үҙәге. Ҡала Шельда йылғаһының ике яҡ ярында ла урынлашҡан. Диңгеҙ порты булараҡ, донъяның иң эре егерме порты иҫәбенә инә һәм Европала Нидерландтағы Роттердамдан ҡала икенсе урынды биләй<ref>[http://aapa.files.cms-plus.com/Statistics/WORLD%20PORT%20RANKINGS%202010.pdf «World Port Rankings 2010». American Association of Port Authorities. 2010]</ref>. == Этимология == Ауыҙ-тел ижадына ярашлы, ҡаланың исеме мифик бәһлеүән Дрюон Антигон тураһындағы легенданан килеп сыҡҡан. Бәһлеүән Шельдалағы күпер төбөндә йәшәгән һәм йылға аша сығыусыларҙың һәр береһенән хаҡ алып торған. Түләргә теләмәгәндәрҙе ҡот осҡос яза көткән: бәһлеүән уларҙың ҡулдарын йолҡоп алған да үҙҙәрен һыуға ырғытҡан. Әммә бер заман уны Брабо тигән Рим яугире еңә. Брабо яуыздың үҙенең ҡулдарын сабып өҙә лә уны Шельдаға ырғыта. Халыҡ һөйләүенсә, нәҡ ошо ваҡиғанан ҡаланың атамаһы хасил булған: [[Нидерланд теле|нидерландсанан]] «hand werpen» — «ҡулды ташларға» була<ref>[http://www.belgiumview.com/belgiumview/tl1/view0000599.php4 Brabo Antwerpen 1 (centrum) / Antwerpen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171204171118/http://www.belgiumview.com/belgiumview/tl1/view0000599.php4 |date=2017-12-04 }} (Dutch)</ref>. == Тарихы == Стен замогы менән ҡаланың барлыҡҡа килеү ваҡыты асыҡланмаған, әммә VII быуаттан да иртәрәк түгелдер тип һанала. XV быуатта, Нидерландта Бургунд нәҫеле хакимлыҡ иткәндә, сит илдәрҙең бөтә сауҙа вәкиллектәре Антверпенда урынлашҡан була. Нидерланд ихтилалы башланғас, Антверпен баш күтәреүселәр яғында була, сөнки сауҙагәрҙәр сословиеһында протестанттар күпселекте тәшкил итә<ref>Pirenne H. Histoire de Belgique. IV, 1927, p.78</ref>. 1585 йылда ҡала ҡамала һәм Александр Пармскийҙың испан ғәскәрҙәре тарафынан яулап алына. Ошо сәбәпле иҡтисади әүҙемлек тиҙ арала төньяҡҡа, башлыса [[Амстердам]]ға күсә. 1589 йылға Антверпен халҡы кәмеп, 42 мең кешегә ҡала. Мюнстер солохо Республикаға Шельда тамағының ике яры буйындағы ерҙәрҙе тапшыра, ә Антверпен ҡалаһын испандарға ҡалдыра, өҫтәүенә, Антверпенды диңгеҙҙән айыра. Был Шельда буйлап суднолар йөрөүен туҡтатыуҙы һәм ҡаланың сауҙа эшмәкәрлеген юҡҡа сығарыуҙы аңлата. Францияла власҡа [[Наполеон I]] килгәс, Антверпен яңырыу кисерә, сөнки ул ҡалала хәрби порт асырға ҡарар итә. 1803 йыл 21 июль декреты менән Антверпен Франция төньяғында беренсе хәрби порт тип иғлан ителә, 1813 йылға тиклем француздар уның гаванендә верфтәр һәм ике ҙур док төҙөү менән мәшғүл була, төҙөлөш 33 миллион франкҡа төшә<ref name="ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ}}(рус.)</ref>, шулай уҡ ҡалаға эре суднолар инә алһын өсөн Шельданы киңәйтеү эштәре лә алып барыла<ref name="world and its people">{{Cite book|last=Dunton|year=1896|first=Larkin|title=The World and Its People|url=https://archive.org/details/worldanditspeop01duntgoog|publisher=Silver, Burdett|page=[https://archive.org/details/worldanditspeop01duntgoog/page/n169 163]}}</ref>. Наполеон Антверпенды үҙенең флоты өсөн бик ҙур хәрби-диңгеҙ базаһына әйләндерә, ул 42<ref>{{Китап|автор=[[Никонов, Александр Петрович|Никонов А.П.]]|заглавие=[[Наполеон: Попытка № 2]]|место=СПб.|издательство=[[Питер (издательство)|«Питер»]], НЦ ЭНАС, ISBN 978-5-93196-990-9, ISBN 978-5-4237-0004-1|год=2008|страниц=376|тираж=4000}}</ref> ут һыҙығы карабын һыйҙырыу мөмкинлегенә эйә була. [[1830 йыл]]да, [[Бельгия]] ихтилалы ваҡытында, Антверпен гарнизоны башлығы Давид Хендрик Шассе 17 октябрҙә ҡамау хәлен иғлан итә. Шассе цитаделде ике йыл буйы тота һәм, ниһайәт, бирелергә мәжбүр була. 1834 йылда [[Нидерланд]]тан айырылған Бельгияның дәүләт сиген билдәләгәндә, голланд короленән ришүәт алған Талейран Антверпенды [[Англия]] протектораты аҫтындағы «ирекле ҡала» тип иғлан итергә тәҡдим индерә. Артабан янъял сыҡҡанлыҡтан дипломат отставкаға китергә мәжбүр була. Һуңынан барыбер Антверпен Бельгия составына инә. Антверпендың иҡтисади әһәмиәте кәмеүгә ҡарамаҫтан, ул Көньяҡ Нидерландтың эре художество һәм мәҙәни үҙәге булып ҡалыуын дауам итә. XIX йыл аҙағынан порттың киңәйеүенә бәйле иҡтисади күтәрелеш башлана. Антверпен [[1903 йыл]]да гимнастика буйынса донъя чемпионатын ҡабул иткән беренсе ҡала була. [[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында Льеж эргәһендә еңелгәндән һуң Бельгия армияһы Антверпенға сигенә. Антверпен 11 көн ҡамауҙа тора. Солох төҙөлгәнгә тиклем ул немец оккупацияһында була. [[1920 йыл]]ғы VII йәйге [[Олимпия уйындары]] Антверпенда үтә (14—29 август). == Иҫтәлекле урындары == [[Файл:OLV-kathedraal_Antwerpen.jpg|мини|Антверпен Алла Әсәһе соборы]] * «Антверпен-Үҙәк» тимер юл вокзалы<br /> * Антверпен зоопаркы — [[1843 йыл]]да асылған, хайуандарҙың 770 төрө бар. Донъялағы иң боронғо зоопарктарҙың береһе * Фламанд операһы * Пеликанстрат урамы, унда ювелир магазиндары бик күп * Стен замогы, унда судносылыҡ музейы, Оҙон Ваппер һәйкәле бар [[Файл:Het_Steen_(Antwerp).jpg|мини|265x265пкс|Урта быуаттарҙағы Стен замогы]] * Ҡала ратушаһы һәм Брабо фонтаны * Антверпен Алла Әсәһе соборы * Изге Павел соборы * Рубенс йорто * Король нәфис сәнғәт музейы * Ан де Стром музейы * Плантен-Моретус музейы<br /> * Хәҙерге заман сәнғәте музейы * Майер ван ден Берг музейы * Schelde Vrij (Азат Шельда) монументы * Суд бинаһы * [[Пётр I]] һәйкәле * Мидделхейм скульптуралар музейы ([[:nl:Openluchtmuseum voor beeldhouwkunst Middelheim]]) * Ден Брандт паркындағы замок ([[:nl:Nachtegalenpark]]) * Рус телен, мәҙәниәтен һәм тарихын өйрәнеү үҙәге<br /><ref>[http://www.rusk.ru/newsdata.php?idar=725916 В Бельгии открылся Центр изучения русской культуры]</ref> == Иҡтисады == [[:en:American Association of Port Authorities (AAPA)|American Association of Port Authorities (AAPA)]] мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Антверпен порты 2005 йылда тоннажы буйынса донъяла 17-се, Европала Роттердамдан ҡала икенсе була. Эре сәнәғәт үҙәге: нефть химияһы, машиналар эшләү һәм башҡа сәнәғәт тармаҡтары, атом энергетикаһы үҫешкән. Антверпен — бриллианттар эшкәртеү һәм һатыу буйынса донъя үҙәге. Эре белем биреү үҙәге: Антверпен университеты, бер нисә юғары уҡыу йорто эшләй. Ҡалала эшһеҙлек кимәле — илдә иң юғарыһы. == Транспорт == [[Файл:PCC_Lambermontplaats.jpg|мини|Антверпен трамвайы]] Тиҙлекле автомагистралдәр Антверпенды Гент, [[Брюссель]], Хасселт, Бреда ([[Нидерланд]]) менән бәйләй. Антверпенды юғары тиҙлекле тимер юлға ҡушыу бара. Ҡаланың төп вокзалы — Антверпен-Үҙәк. Antwerpen-Noord — Европала ҙурлығы буйынса икенсе урында торған сортлау станцияһы. Ҡала йәмәғәт транспорты автобустарҙан, ҡәҙимге һәм ер аҫты трамвайҙарынан (антверпенлылар үҙҙәре уны «метро» ти) тора. Антверпен халыҡ-ара аэропорты ҡала үҙәгенән 2 километрҙа Дёрне районында урынлашҡан. Төп осоу йүнәлештәре — Лондон һәм Манчестер. Ҡаланан 45 километрҙа Брюссель аэропорты урынлашҡан, уның менән Антверпен араһында поездар һәм автобустар йөрөп тора. Брюссель-Шарлеруа аэропорты ла әллә ни алыҫ түгел. == Муниципалитет == Муниципалитетҡа Антверпен ҡалаһы һәм бер нисә ваҡ ҡала инә, ул туғыҙ районға бүленә: * Антверпен * Берхем * Берендрёхт-Зандфлит-Лилло * Borgerhout * Дёрне * Экерен * Хобокен * Мерксем * Вилрейк (Wilrijk) == Мәҙәниәт == 17 быуатта Антверпендың сәнғәт ҡалаһы тигән даны була, сөнки һынлы сәнғәт мәктәбе билдәле рәссамдарҙы йыя. Унда [[Питер Пауль Рубенс|Рубенс]], ван Дейк, Йорданс һәм башҡа бик күп оҫталар ижад итә. == Спорт == Антверпендың «Антверпен» (Royal Antwerp Football Club) тип аталған футбол клубы бар. 1880 йылда ойошторолған. 16649 тамашасы һыйышлы «Босэйлстадион» стадионында шөғөлләнә. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * Военный энциклопедический лексикон<br /> == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Антверпен}}(рус.) * [http://www.antwerpen.be/ Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110203060209/http://www.antwerpen.be/ |date=2011-02-03 }}{{Ref-nl}}(нид.){{Ref-en}}(инг.){{Fr icon}}(фр.){{Ref-de}}(нем.) * [http://www.visitantwerp.be/ Официальный туристический сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060423195703/http://www.visitantwerp.be/ |date=2006-04-23 }}{{Ref-nl}}(нид.){{Ref-en}}(инг.){{Fr icon}}(фр.){{Ref-de}}(нем.) [[Категория:Ганза]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:Йәйге Олимпия уйындары баш ҡалалары]] 0acd9iakb93uua4jya52ayte1i9p929 Көс 0 130437 1302459 1103770 2026-08-11T18:08:54Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302459 wikitext text/x-wiki {{Физик дәүмәл | Название = Көс | Символ = <math>\ F</math> | Размерность = LMT<sup>−2</sup> | СИ = [[Ньютон (единица измерения)|ньютон]] | СГС = [[Дина (единица измерения)|дина]] | Примечания = [[вектор дәүмәл]] }} {{Классик механика}} '''Көс''' — есемгә башҡа есемдәрҙең тәьҫир итеү үлсәменең физик дәүмәле. [[Файл:Freebodydiagram3 pn.svg|300px|мини|уңда|Төрлө өҫлөктәрҙә ятҡан есемгә һалынған көстәр ]] Көс — теләһә ниндәй ирекле есемдең хәрәкәтен үҙгәртеүсе йәки беркетелгән есемдә эске көсөргәнеш барлыҡҡа килтереүсе тышҡы фактор<ref name="ФЭ">{{Книга:Физическая энциклопедия|4|автор=[[Тарг, Семён Михайлович|Тарг С. М.]]|статья= Сила|ссылка= http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3618.html|страницы=494}}</ref><ref>{{cite web | url = https://web.archive.org/web/20081012110724/http://eobglossary.gsfc.nasa.gov/Library/glossary.php3?mode=alpha&seg=f&segend=h | title = Glossary | work = Earth Observatory | accessdate = | publisher = [[NASA]] | quote = Сила — любой внешний фактор, который вызывает изменение в движении свободного тела или возникновение внутренних напряжений в зафиксированном теле. }}{{ref-en}}</ref><ref name="texts">{{cite book | author = Feynman, R. P., Leighton, R. B., Sands, M. | title = Lectures on Physics, Vol 1 | publisher = Addison-Wesley | year=1963}}{{en icon}}</ref><ref>{{cite book | author = Kleppner, D., Kolenkow, R. J. | title = An introduction to mechanics | url = https://archive.org/details/introductiontome00dani | publisher = McGraw-Hill | date = 1973}}{{en icon}}</ref><ref name="uniphysics_ch2">''University Physics'', Sears, Young & Zemansky, pp. 18-38{{en icon}}</ref><ref name="Хайкин С.Э.">''Хайкин С. Э.'' Силы инерции и невесомость. Изд-во «Наука» М., 1967, с илл.</ref>. Тәьҫир һәр ваҡыт есемдәр тыуҙырған һәм ҡабул иткән ҡырҙар тарафынан ғәмәлгә ашырыла. Төрлө тәьҫирҙәр дүрт фундаменталь тәьҫир итешеүгә ҡайтып ҡала; Элементар киҫәксәләр физикаһы стандарт моделенә яраҡлы был фундаменталь тәьҫир итешеүҙәр (көсһөҙ, электромагнит, көслө һәм, бәлки, гравитацион) калибрлаусы бозондар (калибровочные) менән алмашыу юлы менән ғәмәлгә ашырыла<ref name="texts" />. Көстө билдәләү өсөн ''F'' билдәһен ҡулланалар — {{lang-la|[[wikt:fortis|fortis]]}} (лат. fortis — көслө). Көс ингән иң әһәмиәтле закон — Ньютондың икенсе законы. Уға яраҡлы инерциаль хисап системаларында материаль нөктәнең тиҙләнеше йүнәлеше менән һалынған көскә тап килә, модуле буйынса көс модуленә пропорциональ һәм материаль нөктәнең массаһына кире пропорциональ була. СИ берәмекәр системаһында көс үлсәнеше LMT<sup>−2</sup>, берәмеге — '''Nyuton''', SGSta — '''dina''' (dyn). Көс менән бәйле эштәрҙе төрлө осорҙа [[Архимед]] (б.э. тиклем III быуат), [[Аристотель]] (б.э. тиклем IV быуат), [[Исаак Ньютон]] (XVIII быуат, Isaak Newton)) яҙған. Өс быуат дауамында (17-19-сы быуаттар) Ньютон механикаһы ғына ҡулланыла. XX быуатта [[Альберт Эйнштейн]] (Albert Einstein) Ньютон механикаһының тик юғары булмаған тиҙлектәр осрағы өсөн яраҡлы булыуын иҫбатлаған һәм юғары тиҙлектәр өсөн дөйөм механиканы тәҡдим иткән. == Ньютон механикаһы == {{main|Ньютон закондары}} [[Файл:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|250px|мини|уңда| [[Isaak Newton]] : <math>\frac{d\vec{p}}{dt}= \vec{F},</math>]] Ньютондың икенсе ҡануны буйынса материаль нөктә импульсы үҙгәрешенең тиҙлеге нөктәгә барлыҡ тәьҫир иткән көстәр суммаһына тиң: : <math>\frac{d\vec{p}}{dt}= \vec{F},</math> йәки: : <math>\frac{d \vec{p}}{dt} = \frac{d (m \vec{v})}{dt},</math> : <math>m\frac{d\vec{v}}{dt} =\vec{F}.</math> : <math>m\vec{a} =\vec{F}.</math> Ньютондың өсөнсө законы буйынса : теләһә ниндәй есемдәр өсөн — 1-се есемдең 2-се есемгә тәьҫир көсө уға модуле буйынса тигеҙ булған, ләкин уға ҡаршы йүнәлештә тәьҫир итеүсене булдыра: : <math>\vec{F}_{1,2}=-\vec{F}_{2,1}.</math> : <math>\vec{F}_{1,2}+\vec{F}_{\mathrm{2,1}}=0.</math> == Фундаменталь тәьҫир итешеү == Тәбиғәттәге бөтә көстәр фундаменталь үҙ-ара тәьҫир итешеүҙең дүрт төрөнә нигеҙләнгән. Бөтә төр үҙ-ара тәьҫир итешеүҙең максималь тиҙлеге [[вакуумдағы яҡтылыҡ тиҙлеге]]нә тигеҙ. Электромагнит көстәр [[электр заряды|электр зарядлы]] есемдәр араһында тәьҫир итә, гравитацион көстәр [[масса|массив]] объекттар араһында тәьҫир итә. [[Көслө тәьҫир итешеү|Көслө]] һәм [[көсһөҙ тәьҫир итешеү]]ҙәр бик бәләкәй генә арауыҡтарҙа барлыҡҡа киләләр, улар [[субатом киҫәксәләр]], шул иҫәптән [[атом ядроһы|атом ядроларын]] төҙөүсе нуклондар араһында үҙ-ара тәьҫир итешеү барлыҡҡа килеү өсөн яуап бирәләр. Көслө һәм көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеүҙең көсөргәнешлелеге «көс берәмектәрендә» түгел, ә «энергия берәмектәрендә» ([[электрон-вольт]]тарҙа) үлсәнә, шуға күрә уларға «көс» терминын ҡулланыу антик осорҙан башлап уратып алған донъялағы һәр күренешкә хас булған «көстәрҙең» тәьҫир итеү традицияһы менән аңлатыла. <blockquote> Көс төшөнсәһен субатом донъя күренештәренә ҡулланырға ярамай. Был төшөнсә классик физика арсеналынан, Ньютондың алыҫта эш иткән көстәр тураһындағы фекерҙәре (хатта аңһыҙ рәүештә генә булһа ла) менән бәйле. Субатом физикаһында бындай көстәр бөтөнләй юҡ: уларҙы киҫәксәләр араһында ҡырҙар аша, йәғни ниндәйҙер башҡа киҫәксәләр аша барлыҡҡа килгән үҙ-ара тәьҫир итешеү алмаштыра. Шуға күрә [[юғары энергиялар физикаһы]] «көс» һүҙен ҡулланыуҙан ҡасырға тырыша, уны «үҙ-ара тәьҫир итешеү» һүҙе менән алмаштыра<ref name= «Capra» >'Capra, Fridtjof'' TAO PHYSICS. SPb.", ORIS *"YANA-PRINT". 1994 304 с. ISBN 5-88436-021-5</ref>.</blockquote>. Һәр төрҙәге үҙ-ара тәьҫир итешеүгә ярашлы «таратыусылар»: электромагнит тәьҫир итешеү — [[виртуаль киҫәксәләр|виртуаль]] [[фотон]]дар менән, көсһөҙ тәьҫир итешеү — векторлы бозондар менән — көслө тәьҫир итешеү глюондар (һәм ҙур арауыҡтарҙа — мезондар) менән алмашыуға бәйле. Гравитацион үҙ-ара тәьҫир итешеүгә ҡарата теоретик фараздар бар (мәҫәлән [[String Theory|ҡылдар теорияһында]] йәки [[M-теория]]ла гравитон тип аталған үҙ ташыусыһы-бозон менән бәйле булыуы ихтимал, әммә уның барлығы әлегә иҫбатланмаған. XX быуаттың 70-80-се йылдарында [[юғары энергиялы физика]] үткәргән тәжрибәләр, көсһөҙ һәм электромагнит үҙ-ара тәьҫир итешеү глобаль электр көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеүҙең сағылышы булып тора тигән фекерҙе раҫлай<ref>{{книга |автор = Weinberg, S. |заглавие = Dreams of a Final Theory |издательство = Vintage Books USA |год = 1994 |isbn = 0-679-74408-8}}{{en icon}}</ref>. Хәҙерге ваҡытта бөтә дүрт фундаменталь үҙ-ара тәьҫир итешеүҙе ([[бөйөк берләштереү теорияһы]] тип аталған) берәүгә берләштерергә тырышыу бара. == Гравитация == {{main|Гравитация}} Гравитация (''тартылыу көсө'') — [[Материя (физика)|материяның]] теләһә ниндәй төрҙәре араһында универсаль үҙ-ара тәьҫир итешеү. [[Классик механика]] сиктәрендә [[Исаак Ньютон]] тарафынан телгә алынған «Математические начала натуральной философии» хеҙмәтендә әйтеп бирелгән [[бөтә донъя тартылыу законы|бөтә донъя тартылыу көсө]] менән тасуирлана. Ньютон [[Ай]] [[Ер]] тирәләй хәрәкәт иткән тиҙләнештең ҡиммәтен таба, иҫәпләүҙәрҙә гравитация көсө тартыусы есемдән алыҫлыҡ квадратына кире пропорциональ кәмей тип иҫәпләй. Бынан тыш, уның тарафынан бер есемдең икенсеһенә тартылыуы менән бәйле тиҙләнеш был есемдәрҙең массаларының ҡабатландығына пропорциональ булыуын асыҡлай<ref name=uniphysics_ch4>''University Physics'', Sears, Young & Zemansky, pp. 59−82{{en icon}}</ref>. Ошо ике һығымта нигеҙендә гравитация законы формулировкалана: теләһә ниндәй [[материаль нөктә|материаль киҫәксәләр]] бер-береһенә (<math>m_1</math> һәм <math>m_2</math>) массаларының ҡабатландығына тура пропорциональ һәм улар араһындағы <math>r</math> алыҫлығына кире пропорциональ <math>F</math> көсө менән бер-береһенә ҡарай йүнәлештә тартылалар: : <math>F=G\frac{m_1 m_2}{R^2}.</math> Бында <math>G</math> − [[гравитация даимиһы]]<ref>{{cite web |title = Sir Isaac Newton: The Universal Law of Gravitation |work = Astronomy 161 The Solar System |url = http://csep10.phys.utk.edu/astr161/lect/history/newtongrav.html |accessdate = 2008-01-04 |archiveurl = https://www.webcitation.org/618kt8aTf?url=http://csep10.phys.utk.edu/astr161/lect/history/newtongrav.html# |archivedate = 2011-08-23 |deadlink = no }}{{en icon}}</ref>, уның ҡиммәтен беренсе булып үҙенең тәжрибәләрендә Генри Кавендиш таба. Был закон ярҙамында ирекле формалағы есемдәрҙең тартылыу көсөн иҫәпләү формулаларын алырға мөмкин. Ньютондың тартылыу теорияһы [[Ҡояш системаһы]] планеталарының һәм башҡа бик күп күк есемдәренең хәрәкәтен яҡшы һүрәтләй. Әммә уның нигеҙендә [[сағыштырмалыҡ теорияһы]]на ҡаршы килеүсе [[йыраҡтан тәьҫир итешеү]] концепцияһы ята. Шуға күрә классик гравитация теорияһы яҡтылыҡ тиҙлегенә яҡын торған [[тиҙлек]] менән хәрәкәт итеүсе есемдәрҙең хәрәкәтен, үтә ҙур объекттарҙың (мәҫәлән [[ҡара упҡын]]) гравитацион ҡырҙарын, шулай уҡ уларҙан ҙур арауыҡта хәрәкәт итеүсе есемдәр тыуҙырған үҙгәреүсән гравитацион ҡырҙарҙы тасуирлауҙа ҡулланылмай<ref>{{книга |часть =«Тяготение». ''Новиков И. Д.'' |ссылка часть = http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4177.html |заглавие =Физическая энциклопедия. Гл. ред. Прохоров А. М |место =М. |издательство =«Большая Российская энциклопедия» |год =1998 |том =5 |страницы =188−193 |страниц =760 |isbn =5-85270-101-7 }}</ref>. Гравитацияның дөйөм теорияһы — [[Альберт Эйнштейн]]дың [[дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]]. Унда гравитация иҫәпләү системаһына бәйле булмаған инвариант көс менән характерланмай. Уның урынына есемдәрҙең гравитацион ҡырҙа ирекле хәрәкәте, күҙәтеүсе тарафынан өс үлсәмле [[арауыҡ-ваҡыт]]та кәкре [[траектория]] буйлап үҙгәреүсән тиҙлекле хәрәкәт итеп ҡабул ителә, төрлө нөктәләрендә [[ваҡыт]] төрлөсә аҡҡан бөгөлгән дүрт үлсәмле арауыҡ-ваҡыт арауығында [[геодезик һыҙыҡ]] буйлап [[инерция]] буйынса хәрәкәт итеп ҡарала. Өҫтәүенә, был һыҙыҡ ниндәйҙер мәғәнәлә «иң тура» — йәғни был есемдең ике арауыҡ-ваҡыт торошо араһындағы арауыҡ-ваҡыт аралығы ([[үҙ ваҡыты]) максималь була. Арауыҡтың кәкрелеге есемдәрҙең массаһына, шулай уҡ системала булған [[энергия]]ның бөтә төрҙәренә бәйле<ref name="texts" />. [[Файл:Albert Einstein (Nobel).png|250px|мини|уңда| [[Albert Einstein]] : <math>R_{\mu\nu} - {R \over 2} g_{\mu\nu} + \Lambda g_{\mu\nu} = {8 \pi G \over c^4} T_{\mu\nu},</math>]] == Электромагнит тәьҫир итешеү == {{Main|Электромагнит тәьҫир итешеүе}} ; Электростатик ҡыр (хәрәкәтһеҙ заряд ҡыры) Ньютондан һуңғы физиканың үҫеше өс төп ([[оҙонлоҡ]], [[масса]], [[ваҡыт]]) берәмеккә «кулон» үлсәмле [[электр заряды]]н өҫтәй (C). Ләкин, практика талаптарынан сығып, төп үлсәү берәмеге сифатында зарядтың үлсәү берәмеген түгел, ә [[электр тогы]]ның үлсәү берәмеген ҡуллана башлайҙар. Шулай, СИ системаһында [[ампер]] төп берәмек булып тора, ә заряд берәмеге — [[кулон]] — унан сығарылма берәмек. Заряд уны йөрөтөүсе есемдән башҡа йәшәй алмағанлыҡтан, есемдәрҙең электр тәьҫир итешеүе механикала ҡаралған тиҙләнештең сәбәпсеһе булып торған көс күренешендә һиҙелә. Вакуумда урынлашҡан дәүмәлдәре <math>q_1</math> һәм <math>q_2</math> булған ике нөктә кеүек зарядтың электростатик тәьҫир итешеүенә ҡарата [[Кулон законы]] ҡулланыла. СИ системаһына ярашлы формала ул ошондай күренештә була: : <math>\vec{F}_{12}=\frac{1}{4 \pi \varepsilon_0} \cdot\frac{q_1 \cdot q_2}{r_{12}^2} \frac{\vec{r}_{12}}{r_{12}},</math> бында <math>\vec{F}_{12}</math> — 1 заряд 2 зарядҡа тәьҫир иткән көс, <math>\vec{r}_{12}</math> — модуле буйынса зарядтар араһындағы алыҫлыҡҡа тигеҙ булған, 1 зарядтан 2 зарядҡа йүнәлгән вектор, ә <math>\varepsilon_0</math> — ≈ 8,854187817•10<sup>−12</sup> [[Фарад|Ф]]/м-ға тигеҙ булған [[электр даимиһы]]. Зарядтарҙы бер төрлө һәм изотроп мөхиткә урынлаштырғанда тәьҫир итешеү көсө ε тапҡыр кәмей, бында ε — мөхиттең [[диэлектрик үткәреүсәнлеге]]. Көс нөктә кеүек зарядтарҙы тоташтырыусы һыҙыҡ буйлап йүнәлә. Электростатик ҡырҙы графикта, массаһы булмаған зарядлы киҫәксә хәрәкәт итергә мөмкин булған, уйҙағы траекториялар булып торған көс һыҙыҡтары рәүешендә һүрәтләү ҡабул ителгән. Был һыҙыҡтар бер зарядтан башлана һәм икенсеһендә тамамлана. ; Магнитостатик ҡыр (даими токтар ҡыры) {{Main|Магнит ҡыры}} Магнит ҡырының булыуын "яратыусы таш"ты — магнитлы компастың өлгөһө (прообразы) сифатындағы магнитты ҡулланыусы ҡытайлылар урта быуаттарҙа уҡ танығандар. Магнит ҡырын графикта йомоҡ көс һыҙыҡтары рәүешендә һүрәтләү ҡабул ителгән, уларҙың ҡуйылығын (шулай уҡ электростатик ҡыр осрағындағы кеүек) уның көсөргәнешлелеге билдәләй. Тарихи магнит ҡырын күҙ менән күрерлек итеп визуаллаштырыу ысулы, магнитҡа һалынған ҡағыҙ битенә һибелгән [[тимер онтаҡтары]]. Ганс Христиан Эрстед үткәргес буйлап аҡҡан ток магнит уҡтарының тайпылыуын барлыҡҡа килтереүен асыҡлаған. [[Майкл Фарадей|Фарадей]] токлы үткәргес тирәләй магнит ҡыры барлыҡҡа килә тигән фекергә килә. [[Ампер]] физикала магнит ҡырының барлыҡҡа килеү процесының моделе сифатында танылған, материалдарҙа бөтәһе бергә тәбиғи йәки тыуҙырылған магнетизм эффектын тәьмин итеүсе микроскопик йомоҡ токтар булыуын фараз итеүсе гипотеза әйтә. Ампер вакуумда урынлашҡан иҫәпләү системаһында, уға ҡарата заряд хәрәкәт иткәндә, йәғни үҙен [[электр тогы]] кеүек тотҡанда, магнит ҡыры барлыҡҡа килеүен асыҡлай, уның көсөргәнешлелеген зарядтың хәрәкәте йүнәлешенә перпендикуляр урынлашҡан яҫылыҡта ятыусы [[магнит индукцияһы векторы]] <math>\vec{B}</math> билдәләй. Шул уҡ Ампер тәүге тапҡыр электр тогы үткән ике параллель үткәргестең үҙ-ара тәьҫир итешеү көсөн үлсәй. Үткәргестәрҙең береһе үҙе тирәләй магнит ҡырын булдыра, икенсеһе был ҡырға үлсәргә мөмкин булған көс менән яҡынайып йәки алыҫлашып яуап бирә. Көстө үлсәп һәм ток көсөн белеп, магнит индукцияһы векторының модулен билдәләргә мөмкин була. Бер-береһенә ҡарата хәрәкәттә булмаған [[Электр заряды|электр зарядтары]] үҙ-ара Кулон законы менән тасуирланған көс менән тәьҫир итешәләр. Әммә хәрәкәт итеүсе зарядтар [[магнит ҡыры]] ла барлыҡҡа килтерәләр һәм улар аша зарядтарҙың хәрәкәте тыуҙырған [[Электр тогы|токтар]] дөйөм осраҡта көс менән тәьҫир итешеү хәленә киләләр. Зарядтарҙың сағыштырмаса хәрәкәте ваҡытында барлыҡҡа килгән көстөң стационар урынлашыу осрағынан төп айырмаһы — был көстәрҙең геометрияһы айырмаһында. Электростатика осрағында ике зарядтың үҙ-ара тәьҫир итешеү көсө уларҙы тоташтырыусы һыҙыҡ буйлап йүнәлә. Шуға күрә геометрия мәсьәләһе ике үлсәмле һәм ошо һыҙыҡ аша үткән яҫылыҡта ҡарала. Электр тогы осрағында ток барлыҡҡа килтергән магнит ҡырын ҡылыҡһырлаған көс ағымға перпендикуляр яҫылыҡта урынлашҡан. Шуға күрә күренештең картинаһы өс үлсәмлегә әйләнә. Беренсе токтың оҙонлоғо буйынса сикһеҙ бәләкәй элементы барлыҡҡа килтерелгән магнит ҡыры, икенсе токтың шундай уҡ элементы менән үҙ-ара тәьҫир итешкәндә, дөйөм осраҡта уға тәьҫир итеүсе көс барлыҡҡа килтерә. Шул уҡ ваҡытта ике ток өсөн дә был картина тулыһынса симметриялы, шуға күрә токтарҙы номерлау ирекле. Закон взаимодействия Токтарҙың тәьҫир итешеү законы даими электр тогын эталонлаштырыу өсөн ҡулланыла. === Көслө үҙ-ара тәьҫир итешеү === {{Main|Көслө үҙ-ара тәьҫир итешеү}} Көслө тәьҫир итешеү — [[адрон]]дар һәм [[кварк]]тар араһындағы фундаменталь ҡыҫҡа аралыҡта үҙ-ара тәьҫир итешеү. Атом ядроһында көслө тәьҫир итешеү ыңғай зарядлы (электростатик этәрелеү кисереүсе) протондарҙы бергә тота, был нуклондар (протондар һәм нейтрондар) араһында [[пи-мезон]] алмашыу аша була. Пи-мезондар бик аҙ йәшәй, уларҙың йәшәү ваҡыты тик ядро радиусында ядро көстәрен тәьмин итеү өсөн генә етерлек, шуға ла ядро көстәрен ҡыҫҡа аралыҡтағы көстәр тип атайҙар. Нейтрондар һанының артыуы ядроны «шыйығайта», электростатик көстәрҙе кәметә һәм ядро көстәрен арттыра, әммә нейтрондар һаны күп булғанда, улар үҙҙәре лә,фермион булараҡ, [[Паули принцибы]] арҡаһында этәрелеү кисерә башлайҙар. Шулай уҡ, нуклондар артыҡ ныҡ яҡынайғанда, этәрелеү тыуҙырыусы W-бозондар менән алмашыныу башлана, шуның арҡаһында атом ядроһы «тарҡалмай». Адрондарҙың үҙҙәренең эсендә көслө тәьҫир итешеү [[кварк]]тарҙы — адрондарҙың составындағы өлшсәләрҙе тотоп тора. Көслө ҡырҙың кванттары — [[глюондар]]. Һәр кварк өс «төҫлө» зарядтың береһенә эйә, һәр глюон «төҫ» -«ҡаршы төҫ» парынан тора. Глюондар кварктарҙы «[[конфайнмент]]»ҡа бәйләй, шуның арҡаһында әлеге ваҡытта экспериментта ирекле кварктар күҙәтелмәй. Кварктар бер-береһенән алыҫайғанда, глюон бәйләнештәренең энергияһы арта, ә үҙ-ара ядро тәьҫир итешеүҙәге кеүек кәмемәй. Күп энергия сарыф итеп (тиҙләткестә адрондарҙы этәреп), [[кварк-глюон бәйләнешен]] өҙөргә мөмкин, әммә был ваҡытта яңы адрондар ағымы сыға. Әммә арауыҡта ирекле кварктар булыуы мөмкин: әгәр ниндәйҙер кварк [[Ҙур шартлау]] ваҡытында конфайнменттан ҡотолоп ҡала алһа, тейешле антикварк менән юҡҡа сығыу йәки төҫһөҙ адронға әйләнеү ихтималлығы бындай кварк өсөн бик аҙ. === Көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеү === {{Main|Көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеү}} Көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеү — фундаменталь ҡыҫҡа үҙ-ара тәьҫир итешеү. Тәьҫир итеү радиусы 10<sup>−18</sup> м. Арауыҡ инверсияһы һәм зарядтар бәйлегенә ҡарата симметриялы. Көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеүҙә бөтә фундаменталь [[фермион]]дар ([[лептон]]дар һәм [[кварк]]тар) йәлеп ителә. Был [[[нейтрино]] (лаборатория шарттарында бик бәләкәй [[гравитация]]ны иҫәпкә алмайынса) ҡатнашҡан берҙән-бер үҙ-ара тәьҫир итешеү, был киҫәксәләрҙең ғәйәт ҙур үтеп инеү һәләте ошоноң менән аңлатыла. Көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеү лептондарға, кварктарға һәм уларҙың [[кире өлөшсәләре]]нә [[энергия]], [[масса]], [[электр заряды]] һәм [[квант һандары]] менән алмашыу— йәғни бер-береһенә әүерелеү мөмкинлеген бирә. Сағылыштарҙың береһе — [[бета-тарҡалыу]]. == Көстәрҙең сығарылма төрҙәре == Тәбиғәттә үҙен белендергән көстәр төрлөлөгө асылда алдағы бүлектә күрһәтелгән дүрт фундаменталь көскә ҡайтып ҡала. Мәҫәлән, [[ышҡылыу]] — ике сиктәш йөҙҙәрҙең [[атом]]дары араһында тәьҫир итеүсе электромагнит көстәр һәм [[Паули тыйыу принципбы]] сағылышы<ref>{{cite web |last = Nave |first = R |title = Pauli Exclusion Principle |work = HyperPhysics***** Quantum Physics |url = http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/pauli.html |accessdate = 2008-01-02 |archiveurl = https://www.webcitation.org/618ksi9Vv?url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/pauli.html# |archivedate = 2011-08-23 |deadlink = no }}{{en icon}}</ref>, был атомдарға бер-береһенең өлкәһенә үтеп инергә мөмкинлек бирмәй. [[Пружина]]ның [[деформация]]һы ваҡытында барлыҡҡа килгән [[Гук законы]] менән тасуирланған көс, шулай уҡ является результатом действия электромагнитных сил между өлөшсәләр араһында тәьҫир итеүсе электромагнит көстәр һәм [[Паули тыйыу принципбы]] һөҙөмтәһе булып тора, ул есемдең [[кристаллик рәшәткә]]һе атомдарын тигеҙләнеш торошо эргәһендә тотолоп торорға мәжбүр итә<ref name="texts" />. [[Ауырлыҡ көсө]] — ул планетала фундаменталь гравитацион тартылыу тәьҫире һөҙөмтәһе. Ләкин практикала төрлө көстәрҙең тәбиғәтен бындай деталләштереү йыш ҡына маҡсатҡа ярашһыҙ йәки мөмкин булмаҫлыҡ булып сыға. Шуға күрә ғәҙәттә фундаменталь көстәргә ҡарата «сығарылма» көстәр есемдәрҙең үҙ-ара тәьҫир итешеүенең үҙ аллы характеристикаһы итеп ҡаралалар һәм үҙҙәренең атамалары бар: «тартылыу көсө», «Ван-дер-Ваальс көсө» һәм башҡалар (ҡарағыҙ. [[Сила (значения)#В физике|список названий сил в физике]]). == Инерция көсө == '''Инерция көсө''' — [[инерциаль булмаған иҫәпләү системаһы]]нда индерелгән көс. Инерция көсен индереү инерциаль булмаған иҫәпләү системаларында есемдәрҙең хәрәкәте тигеҙләмәләренә инерциаль системаларҙа Ньютондың икенсе законы тигеҙләмәһе менән бер үк форма биреү маҡсатында индерелә. Ҡайһы бер осраҡтарҙа бындай алым хәрәкәтте ҡарауҙы уңайлыраҡ һәм күҙгә күренерлек, ә тейешле мәсьәләләрҙе сығарыуҙы ябайыраҡ итергә мөмкинлек бирә. Айырым осраҡта, тигеҙ тиҙләнешле хәрәкәт итеүсе есем менән бәйле [[иҫәпләү системаһы]]нда, [[инерция көсө]] тиҙләнешкә ҡаршы йүнәлгән. [http://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5&stable=0#.D0.A3.D1.81.D0.BA.D0.BE.D1.80.D0.B5.D0.BD.D0.B8.D0.B5 күсермәле һәм Кориолис] суммаһы менән күрһәтелгән тулы инерция көсөнән уңайлылыҡ өсөн [[үҙәктән ҡасыусы көс]] һәм [[Кориолис көсө]] айырып күрһәтелергә мөмкин. Инерция көсө ҡалған бөтә көстәрҙән, есемдәрҙең бер ниндәй ҙә реаль үҙ-ара тәьҫир итешеүенә тап килмәүе менән айырыла. Шуның менән бергә, инерция һәм гравитация массаларының тигеҙлеге сәбәпле, [[гравитация һәм инерция көстәренең эквивалентлыҡ принцибы]]на ярашлы, бирелгән есемгә ниндәй көс тәьҫир итә — гравитация көсөмө йәки шул уҡ инерция көсөмө икәнен айырыуы мөмкин түгел{{Нет АИ|8|6|2013}}. Элементар физикала «инерция көсө» терминын ҡулланыу тәҡдим ителмәй, сөнки, элементар физикала бөтә хәрәкәт тигеҙләмәләре инерциаль иҫәпләү системаларына ҡарата хәрәкәтте тасуирлайҙар һәм «көс» төшөнсәһе һәр саҡ ниндәйҙер тышҡы объект менән тәьҫир итешеү менән бәйле һәм үҙенән үҙе йәшәй алмай. Есемгә тәьҫир итеүсе көстәр диаграммаһында инерция көсөн күрһәтеү элементар физика курстарында хата тип баһалана. == Тәбиғәттә һәм техникала көстәр == {{mainref|<ref>''Кабардин О.Ф., Орлов В.А., Пономарёва А.В.'' Факультативный курс физики. 8 класс. — М.: [[Просвещение (издательство)|Просвещение]], 1985. — Тираж 143 500 экз. — С. 208</ref>}} {| border="1" |- | || Сила (Н) |- | Ҡояш менән Ер араһында үҙ-ара тартылыу көсө || <math>3{,}5\times10^{22}</math><ref name = "FAKU">''Кабардин О.Ф., Орлов В.А., Пономарёва А.В.'' Факультативный курс физики. 8 класс. — М.: [[Просвещение (издательство)|Просвещение]], 1985. — 3-е изд., перераб. — 208 c. — Тираж 143500 экз.</ref> |- |Ер менән Ай араһында үҙ-ара тартылыу көсө|| <math>2{,}0\times10^{20}</math><ref name = "FAKU" /> |- | "Союз" йөрөтөүсе ракетаның беренсе һәм икенсе баҫҡыстарының тартыу көсө]] || <math>4{,}0\times10^{6}</math><ref>Данные взяты из статьи Википедии [[Союз (ракета-носитель)]]</ref> |- | [[ТЭП70|2ТЭ70]] тепловозының тартыу көсө|| <math>6{,}1\times10^{5}</math><ref>Данные взяты из статьи Википедии [[ТЭП70]]</ref> |- | Водород атомында электрон менән протон араһында тартылыу көсө|| <math>2{,}0\times10^{-8}</math><ref name = "FAKU" /> |- | Ишетелеш сигендә кеше ҡолағында тауыш баҫымы көсө|| <math>2{,}0\times10^{-9}</math><ref name = "FAKU" /> |} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{wiktionary|сила}} * [[Энергия]] * [[Ҡыр (физика)]] * [[Ауырлыҡ]] * [[Хәҙерге заман физикаһының хәл ителмәгән мәсьәләләре]] == Әҙәбиәт == * Физика. Большой энциклопедический словарь/Гл. ред. А. М. Прохоров. — 4-е изд. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1999. — С. 874—876. ISBN 5-85270-306-0 (БРЭ) * Григорьев В. И., Мякишев Г. Я. — «Силы в природе» * Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Механика. — Издание 5-е, стереотипное. — М.: Физматлит, 2004. — 224 с. — («Теоретическая физика», том I). — ISBN 5-9221-0055-6. [[Төркөм:Фундаменталь тәьҫир итешеү]] [[Төркөм:Фундаменталь физика төшөнсәләре]] [[Төркөм:Көс]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} ds22b66ay1c2qj89t963ryayzswos2i Марио Лемье 0 130623 1302467 1189040 2026-08-11T18:15:05Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302467 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Марио Лемье'''<ref>согласно французско-русской транскрипции наиболее точный вариант — '''Лемьё'''</ref> ({{Lang-fr|Mario Lemieux}}, <small>МФА</small> {{Ipa|maʁjo ləmjø}}; [[5 октябрь]] [[1965 йыл]], Монреаль, [[Канада]]) — Канада [[Шайбалы хоккей|хоккейсыһы]], үҙәк һөжүмсе, күп йыл дауамындағы капитан, ә бөгөнгө көндә НХЛ-дың «Питтсбург Пингвинз» клубы хужаһы (1999 йылдан алып). «Питтсбург Пингвинз» командаһы тарафынан 1984 йыл драфтында беренсе номер аҫтында һайлана. 1984—2005 йылдарҙа «Питтсбург Пингвинз» составында Милли хоккей лигаһында 18 миҙгел уҙғара һәм командаһы менән уйынсы сифатында ике Стэнли Кубогын (1991, 1992) яулауға һәм өсәүһендә (2009, 2016, 2017) хужа булараҡ еңеүгә өлгәшә. Канада Кубогы (1987), хоккей буйынса Донъя кубогы (2004) эйәһе, Канада йыйылма командаһы составында Солт-Лейк-Сити-2002 олимпия чемпионы. Бер нисә абруйлы индивидуаль трофей яулай: лиганың иң әһәмиәтле уйынсыһы булараҡ, 3 тапҡыр «Харт Мемориал Трофи» яулай; иң яҡшы һөжүмсе булараҡ, 6 тапҡыр «Арт Росс Трофи» ала; плей-оффтың иң яҡшы уйынсыһы булараҡ, 2 тапҡыр «Конн Смайт Трофи» яулай; 4 тапҡыр «Лестер Пирсон Эворд» һәм 1 тапҡыр «Билл Мастертон Трофи»ға лайыҡ була<ref>Pittsburgh Penguins Legends — [http://penguinslegends.blogspot.com/2006/12/mario-lemieux.html Mario Lemieux]</ref>. 1984 йылда шулай уҡ лиганың иң яҡшы яңы уйынсыһы тип таныла һәм «Колдер Трофи» алыуға өлгәшә. НХЛ-дың регуляр миҙгелендә 915 матч үткәрә һәм 1723 мәрәй йыя (690 гол, 1033 тапшырыу)<ref name="NHL.com">[http://www.nhl.com/ice/ru/player.htm?id=8448782 Mario Lemieux profile] — NHL.com</ref>. Әлеге ваҡытта был НХЛ тарихында һигеҙенсе һөҙөмтә күрһәтә<ref>[http://www.nhl.com/ice/careerstats.htm?navid=NAV%7CSTS%7CCareer Skater career leaders]</ref>. Стелли кубогының плей-офф уйындарында 107 уйында ҡатнашып, 172 мәрәй йыя (76 гол, 96 тапшырыу). НХЛ йондоҙҙарының бөтә 10 матчында ла ҡатнаша. Өс тапҡыр иң әһәмиәтле уйынсы исеменә лайыҡ була (1985, 1988, 1990). Ике тапҡыр карьераһын тамамлай: тәүге тапҡыр 1997 йылда арҡаһын ауырттырғас (2000 йылда кире ҡайтты), икенсе тапҡыр 2006 йылда йөрәге менән проблемалар барлығы асыҡланғас. Марио Лемье — карьераһы тамамланыу менән, исеме Хоккей даны залына индерелгән НХЛ-дың һирәк уйынсыларының береһе. 2000 йылда ҙур спортҡа кире ҡайтҡан [[Горди Хоу]] һәм Ги Лафлерҙан һуң, ул — Хоккей даны залына ағза итеп алынған өсөнсө кеше. 2004 йылда Канаданың «Дан аллеяһына» индерелә. 2009 йылдың 17 июнендә Милли Квебек ордены рыцары тигән исем ала. Уйын ваҡытында тамаша ҡора белгәне һәм спорттағы күренекле ҡаҙаныштары өсөн, көйәрмәндәр уға «Иң яҡшы» ({{Lang-fr|Le Magnifique}}, {{lang-en|The Magnificent}}) һәм видеоуйын персонажы исеме менән «Супермарио» тигән ҡушамат бирәләр. Уйын номеры — «66». == Үҫмер сағы һәм башланғыс карьераһы == [[Файл:Mario_Lemieux_1984.jpg|мини|Марио Лемь «{{Тәржемәһеҙ 3|Вуазен де Лаваль|3=fr|4=Voisins de Laval}}» командаһы формаһында, 1984 йыл]] Марио Лемье 1965 йылдың 5 октябрендә [[Монреаль]] янындағы биҫтәлә төҙөүсе Жан-Гө ({{Lang-fr|Jean-Guy Lemieux}}) һәм хужабикә Пьерретт Лемь ({{Lang-fr|Pierrette Lemieux}}) ғаиләһендә тыуа. Марио ғаиләлә өсөнсө бала була. Ул үҙенең ике Ален һәм Ришар менән бала сағын Монреалдең Виль-Эмар (Ville-Émard) тигп аталған эшселәр районында үткәрә. Лемье өс йәшенән үк хоккей уйнай башлай. Ағалары үҙҙәре йәшәгән йорттоң баҙында шешә ҡапҡастарын шайба итеп уйнарға яратҡан була<ref>{{cite book|last=Christopher|first=Matt|title=On the Ice With… Mario Lemieux|origyear=2002|url=https://books.google.com/books?id=5D6CaqcQhkgC|accessdate=2007-09-21|publisher=[[Little, Brown and Company]]|isbn=0-316-13799-5|pages=3}}</ref>. Аталары уларҙың хоккей менән мауығын һәр саҡ хуплай, хатта йорт алдындағы аҡланда, улдары даими шөғөлләнә алһын өсөн, боҙлоҡ та эшләп бирә<ref name="ask men">{{cite web|url=http://ca.askmen.com/men/sports/34c_mario_lemieux.html|title=Mario Lemieux|publisher=Ask Men|accessdate=2007-09-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/65JgEQ5tQ|archivedate=2012-02-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220050039/http://ca.askmen.com/celebs/men/sports/34_mario_lemieux.html |date=2012-02-20 }}</ref>. Ғаилә легендаһына ярашлы, аталары ҡунаҡ бүлмәһен тығыҙлап ҡатырылған ҡар менән тултырыр булған, һәм унда ҡараңғы булған саҡтала ла хоккей уйнау мөмкинселеге тыуған<ref name="macleans">{{cite journal|last=Deacon|first=James|url=http://thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=M1ARTM0010639|title=Lemieux, Mario (profile)|publisher=''[[Maclean's Magazine]]''|date=1996-04-08|accessdate=2007-09-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015163600/http://thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=M1ARTM0010639 |date=2007-10-15 }}</ref>. Пьереттоның пиониноһы улар өсөн ҡапҡа ролен үтәгән<ref>{{Книга|автор=Chrys Goyens et Frank Orr|заглавие=Mario Lemieux: Over Time|ответственный=|издание=Universe Publishing|место=|издательство=|год=2001|страницы=39|страниц=|isbn=ISBN 0789306638}}</ref>. Шулай уҡ Сен-Жан-де-Мата сиркәүенең артында урынлашҡан күршеләге боҙлоҡта ла Марио үҙенең ағалары менән хоккей уйнаған<ref>{{Книга|автор=Chrys Goyens et Frank Orr|заглавие=Mario Lemieux: Over Time|ответственный=|издание=Universe Publishing|место=|издательство=|год=2001|страницы=38|страниц=|isbn=ISBN 0789306638}}</ref>. Мәктәптәге дәрестәрҙән һуңғы буш ваҡытын ул боҙлоҡта бишәр сәғәткә тиклем күнекмәләр менән шөғөлләнгән<ref>{{Книга|автор=Chrys Goyens et Frank Orr|заглавие=Mario Lemieux: Over Time|ответственный=|издание=Universe Publishing|место=|издательство=|год=2001|страницы=43|страниц=|isbn=ISBN 0789306638}}</ref>. Бәләкәй сағынан уҡ Марионың хоккейға ҡарата ғәҙәттән тыш һәләте бар икәне асыҡлана. 1972—1973 йылдарҙа ул «Харрикейнз де Виль-Эмар» (Hurricanes de Ville-Émard) командаһы өсөн Atom А категорияһында уйнай һәм Монреальҡалаһы чемпионы титулын яулай<ref>{{Китап|автор=Chrys Goyens et Frank Orr|заглавие=Mario Lemieux: Over Time|издание=Universe Publishing|год=2001|страницы=42|isbn=ISBN 0789306638}}</ref>. Был командала йәш Лемье киләсәктә НХЛ-дың буласаҡ уйынсылары Марк Бержевен һәм Жан-Жак Дэньо менән дуҫлаша<ref>{{Cite web|title=One town, one team, three NHLers|url=http://www.montrealgazette.com/sports/town+team+three+NHLers/8289648/story.html|author=,Brenda Branswell|accessdate=2015-10-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151004145848/http://www.montrealgazette.com/sports/town+team+three+NHLers/8289648/story.html |date=2015-10-04 }}</ref>. Ул балалар командаларында бер матч ваҡытында 5-6 гол индерә, ә 14 йәшендә ул НХЛ-да уйнаясаҡ, тип юрайҙар.1980 йылда Лемье үҫмерҙәрҙең «Конкордия» командаһы составында 62 гол индерә һәм 47 матч эсендә 127 минутлыҡ штраф ала. Марио үҙ карьераһын «Вуазен де Лаваль» — Квебектың төп юниор хоккей лигаһы командаһында башлай. Бында ул өс миҙгел үткәрә. Уның сығыш яһау йылдары иҫ китмәле һөҙөмтәле булыуы менән айырыла. Әле драфта уҡ ул миҙгел эсендә йыйған мәрәйҙәр һәм индерелгән шайбалар һаны буйынса лига рекордын уҙып китергә йыйыныуы тураһында белдерә. 1983/84 йылдар миҙгелендә Лемье 70 уйында 282 мәрәй (133 гол һәм 149 тапшырыу) йыя һәм шуның менән яңы рекорд ҡуя (унан алдағы рекордты Пьер Ларуш ҡуя, уның мәрәйҙәр һаны — 252). Миҙгелдең һуңғы уйыны алданан уға 160 шайба индергән Ли Гефлерҙың рекорды менән тигеҙләшеү өсөн, тағы ла өс шайба индерергә кәрәк була. Лемье алты гол индерә һәм биш гол тапшырыуы яһай, уның командаһы 16-4 иҫәбе менән еңеп сыға16-4<ref name="hhof bio">{{Cite web|title=Mario Lemieux|url=http://www.legendsofhockey.net:8080/LegendsOfHockey/jsp/LegendsMember.jsp?mem=p199701&page=bio#photo|publisher=Legends of Hockey|accessdate=2009-01-22}}</ref>. Квебекта үткән юниорҙар лигаһындағы өс миҙгел эсендә Лемье 562 мәрәй йыя (247 гол, 315 тапшырыу). == НХЛ-дағы карьераһы == === Драфт === 1984 йылда Мариоға НХЛ драфына сығыр ваҡыт еткәс, үҫмерҙәр хоккейындағы ҙур уңыштары уны үҙенә алырға теләүселәрҙең күплегенән сират барлыҡҡа килтерә. Канаданың бөтә малайҙары кеүек үк Марио ла легендар «Монреаль Канадиенс» төҫөн яҡларға хыяллана. Әммә яҙмыш икенсе төрлө хәл итә. 1983/84 миҙгел барышында «Пингвинза Питтсбург» лигаһында аҙаҡҡы урын биләй һәм драфт тарихында беренсе тапҡыр тәүге урынға дәғүә итә. Кемдең беренсе булып һайланасағына берәү ҙә шикләнмәй. Күп кенә клубтар Марионы үҙҙәренең сафында күрергә теләй. «Квебек Нордикс» клубы «Пингвиндарға» Марио урынына ағалы-ҡустылы өс Штястнды (Петер, Антон һәм Марианды), «Миннесота Норт Старз» иһә үҙенең1984 йылғы драфының бөтә номерҙарын тәҡдим итә. Әммә «Стальной» ҡалаһы клубы етәкселеге үҙ һүҙендә ныҡ тора — бары тик Марио Лемье ғына «Пингвиндың» яңы йөҙө һәм лидеры булырға тейеш. Марионың үҙенә килгәндә иһә, ул тәрән ҡәнәғәтһеҙлек тойғоһо кисерә. Уны команданың аутсайдер статусы ла, финанс шарттары ла, «Пингвиндың» АҠШ-та урынлашыуы ла ҡәнәғәтләндермәй. Хатта шуға тиклем барып етә: Лемье тәүҙә яңы команда свитерында фотоға төшөүҙән дә баш тарта. Әммә команданың генераль менеджеры Эдди Джонстон үҙ һүҙле үҙәкфорвардҡа ике йыллыҡ контракт тәҡдим итеп, килешеүгә өлгәшә. Был контракт буйынса, Лемье 600 мең $ эш хаҡы һәм 150 мең $ приз фонды алырға тейеш була<ref name="autogenerated1">Бремя выбирать. 1984 — [http://www.sports.ru/tribuna/blogs/lvd/174790.html http://www.sports.ru]</ref>. === 1984/85 йылдар миҙгеле === НХЛ тарихында драфта юғары баһаланған уйынсылар өлкәндәр хоккейында үҙҙәрен күрһәтә алмаған хәлдәр ҙә була. Марио үҙе менән бындай хәлдең булмаясағына шунда уҡ барыһын да инандыра. Үҙенең тәүге шайбаһын ул «Бостон Брюинзға» ҡаршы уйнаған беренсе матчта уҡ бер һуғыуҙан ҡапҡаға индерә. Үҙҙәренең күк һыҙығында Лемье Рэй Буркты отоп, бер үҙе Пит Питерсҡа ҡаршы сыға һәм ҡапҡаның аҫҡы мөйөшенә тейҙерә. «Пингвиндарҙың» үҙҙәрендә үткән уйында тулы аншлаг була. Питтсбург халҡы Лемьеның уйынын үҙ күҙҙәре менән күрергә теләй. Марио уларҙың өмөттәрен аҡлай: ул үҙенең гол тапшырыуы үтәүе һәм Гари Лупул менән сәкәләшеүе арҡаһында ла айырыла. Дебют миҙгеле эсендә Лемье барлығы '''100 мәрәй''' (43 гол, 57 тапшырыу) йыя, лига тарихында яңы уйынсы өсөн был өсөнсө һөҙөмтә була. Бары тик Дэйл Хаверчук һәм Петер Штястн ғына унан күберәк мәрәй йыя. Марио НХЛ-дың бөтә йондоҙҙары матчына саҡырыу ала, унда ла MVP All-Star Game исемен яулап, бөтә хоккей донъяһын тағы ла хайран итә. Миҙгел тамамланғас, Лемье лиганың иң яҡшы яңы уйынсыһы булараҡ, «Колдер Трофи» ала. Марио Лемьеның һөҙөмтәле һәм тамашасы өсөн мауыҡтырғыс уйыны, асылда, «Пингвиндарҙы» банкротлыҡтан һаҡлап алып ҡала, ә Питтсбург халҡының хоккей менән ҡыҙыҡһыныуы арта. Лемьеның хоккей йылы Прагала үткән донъя чемпионатында тамамлана, унда ул Канада йыйылма командаһына СССР йыйылма командаһын еңергә һәм беренселектең көмөш миҙалын яуларға ярҙам итә. Лемье шәхсән үҙе 9 матчта 10 мәрәй йыя һәм турнирҙың төп асышы тип таныла. === 1985/86 һәм 1986/87 йылдар миҙгеле === 1985/86 миҙгелдә Лемье 141 мәрәй (48 гол, 93 гол тапшырыуы) йыя. Бары тик Уэйн Гретцки ғына миҙгел эсендә унан күберәк мәрәй йыя, уның һөҙөмтәләре әлеге көндә лә НХЛ рекорды (215 мәрәй) булып тора. Миҙгел йомғаҡтары буйынса, Лемье «Лестер Пирсон Эворд» наградаһына лайыҡ була, бындай бүләкте регуляр чемпионатта үҙ командаһының уңышына ҙур өлөш индергән хоккейсыға тапшыралар. Бының менән, Марио Гретцкиҙың был премияны бер-бер артлы дүрт йыл алыу серияһын туҡтатыт Лемья тырышлығы арҡаһында «Пингвин» ярайһы уҡ алға китә һәм, унан алдағы миҙгелгә ҡарағанда, 23-кә күберәк мәрәй йыйып, 76 мәрәй туплай, иллә мәгәр был уларға плей-офф стадияһына эләгергә мөмкинлек бирмәй. Лемье ошо уҡ йылды үҙ командаһы менән яңы контракт төҙөй һәм Гретцкиҙан һуң иң юғары эш хаҡы алған уйынсыға әйләнә. Марио үҙенең өсөнсө уйын миҙгелендә, йәрәхәт алыуы арҡаһында, 17 матчты үткәреп ебәрергә мәжбүр була. Шулай ҙа йыйған 107 мәрәйе уға бомбордирҙар бәхәсендә Уэйн Гретцки (183 һөҙөмтәле балл) һәм Яри Курриҙан (108) һуң өсөнсө булырға мөмкинлек бирә. 1987 йылдың йәйендә Лемье Канаданың йыйылма командаһы составында Канада кубогында ҡатнаша. Көсөргәнешле көрәштә почетлы трофейҙы Канада хоккейсылары яулай, ә Марио турнирҙың иң яҡшы снайперы булараҡ ҡына түгел (11 шайба индергән), ә СССР йыйылма командаһы менән хәл иткес өсөнсө уйында еңеү шайбаһының авторы булараҡ та (Гретцки тапшырыуы менән) Канаданың ысын геройына әйләнә. === 1987/88 йылдар миҙгеле === Канада кубогында яулаған тәжрибә шунда уҡ үҙен һиҙҙерә. 1987/88 йылдар миҙгелендә Лемье тәүге тапҡыр Уэйном Гретцки менән тигеҙләшә. 168 мәрәй йыйып, һәм лиганың иң яҡшы бомбордиры булараҡ, ул үҙенең тәүге «Арт Росс Трофиһын» ала. Быға тиклемге 7 йылда был наградаға тик Гретцки ғына эйә булған була. НХЛ тарихында 168 мәрәйле һөҙөмтә тик ике кешегә — Уэйн Гретцкиға һәм Марио Лемьеға ғына буйһона. Марио лига тарихында миҙгелдә 70 шайба индергән (элек бындай форсат Фил Эспозито, Гретцки һәмЯри Курриға ғына эләгә) дүртенсе хоккейсы, шулай уҡ Гретцкиҙан ҡала бер уйында уртаса икенән күберәк мәрәй йыйған икенсе уйынсы була. Лемье шулай уҡ «Харт Мемориал Трофи» һәм сираттағы «Лестер Пирсон Авард» наградаларын яулай. Марионың һөҙөмтәле уйнауына ҡарамаҫтан, Пингвиндар Стенли кубогына тағы үтә алмай. Шул уҡ миҙгелдә Марио Лемье «Бөтә йондоҙҙар матчында» ҡатнаша һәм уйын барышында 6 мәрәй йыйып (3 гол, 3 тапшырыу), овертаймдағы еңеү шайбаһын да иҫәпкә алып, иң әһәмиәтле уйынсы тип танылаи. Әлегә тиклем лига тарихында был иң яҡшы абсолют һөҙөмтәһе булып тора. === 1988/89 йылдар миҙгеле === Был миҙгелдә Марио Лемье иң көслөһө була. Ул бик еңел генә сираттағы «Арт Росс Трофи», «Харт Трофи» һәм «Лестер Пирсон Авард» наградаларын яулай. 76 уйында Лемье 199 мәрәй (85 гол һәм114 тапшырыу) йыя<ref name="stats">NHL.com — [http://www.nhl.com/ice/ru/player.htm?id=8447400 Mario Lemieux career stats]</ref>, бының менән ул Гретцкиҙы 30 мәрәйгә уҙып китә. Лига тарихында 200 мәрәй билдәһенә еткән уйынсылар араһында Гретцкиҙан һуң икенсе урында булыу өсөн, уға ни бары бер генә мәрәй етмәй. Лемье миҙгел эсендә 80 гол индергән тарихтағы икенсе уйынсы була. Уға тиклем әлеге сик ике тапҡыр — Гретцкиға, ә унан һуң 1990/91 йылдар миҙгелендә Бретт Халлға буйһона. Марио лига тарихында шул уҡ Гретцки һәм Бобби Орранан ҡала, бер миҙгелдә 100 һөҙөмтәле тапшырыу эшләгән уйынсыларҙың өсөнсөһө була. Бынан тыш, «Бөйөктөң» рекордтарының береһен уҙып китергә насип була — команда әҙселектә уйнағанда ла ул миҙгел эсендә 13 гол индерә. Лемье — 50 уйында 50 гол индергән тарихтағы бишенсе (ҡайһы бер фараздар буйынса дүртенсе) уйынсы. Уға тиклем Морис Ришар, Майк Босси, Уэйн Гретцки (өс тапҡыр) һәм Яри Курриҙар ғына быны эшләүгә ирешә. Һуңыраҡ был иҫ киткес һөҙөмтәләргә Бретт Халл (ике тапҡыр), Кэм Нили, Александр Могильный һәм тағы ла ике тапҡыр Марио үҙе өлгәшә. 1988 йылдың 30 октябрендә «Мэдисон-сквер-гарденда» үткән «Нью-Йорк Рейнджерсҡа» ҡаршы уйналғын матчта хужаларҙың һаҡсыһы Дэвид Шоу Марио Лемьеның күкрәгенә ныҡ итеп һуға. Бынан һуң ул биш минуттан артыҡ күтәрелә алмай ята. Инцидент өсөнсө осор башында була һәм команда уйынсылары араһында сәкәләшеүгә сәбәпсе була. Сәкәләшкәндәрҙе тынысландырыу өсөн ике сәғәттәй ваҡыт талап ителә. Бөтә штраф ваҡыты 300-ҙән ашыу минут тәшкил итә, шул иҫәптән, сәкәләшеү өсөн16 ҙур штраф бирелә. Лемье бик ныҡ ҡына итеп күкрәген имгәтә, ә Шоу 12 уйынға дисквалификациялана. 1988 йылдың 31 декабрендә күптәр лига тарихының иң сағыу ҡаҙанышы тип атаған хәл була. Марио Лемье «Нью-Джерси Девилза» командаһына ҡаршы уйында бөтә булған мөмкинлектең барыһында ла 5 шайба индерә: тигеҙ уйнағанда ла, күпселектә уйнағанда ла, аҙсылыҡта уйнағанда ла, буллитты тормошҡа ашырғанда һәм буш ҡапҡаға индергәндә лә. Уға тиклем дә, унан һуң да бындайҙы бер кем дә башҡара алмай. Әммә иң мөһиме — «Пингвин» 7 йыл эсендә беренсе тапҡыр плей-оффҡа эләгә. Уларҙың был юлы ҡыҫҡа булыуға ҡарамаҫтан, икенсе раундта Питтсбург Нью-Йорктың «Рейнджерсынан» еңелһә лә, Марио Лемье 11 уйында 19 мәрәй йыйып өлгөрә, шул иҫәптән, 12 гол индерә. Бының менән ул лиганың плей-офф уйындарындығы голдар һәм мәрәйҙәр һаны буйынса рекордын ҡабатлай. «Филадельфия Флайерз» командаһына ҡаршы уйында Лемье 8 мәрәй йыя (5 гол, 3 тапшырыу). «Пингвин» ул ваҡытта 10-7 иҫәбе менән еңеүгә өлгәшә. === 1989/90 йылдар миҙгеле === Нәҡ ошо миҙгелдә Лемьеның бик ныҡ итеп арҡаһы ауырта башлай. Ҡайһы ваҡыт ул шул тиклем ныҡ ауырта, хатта Марио сисенеү бүлмәһенә килгәнендә лә ғәҙәттәгесә сисенә алмай ыҙалана: ул кейеменең һиҙәптәрен ысҡындыра ла, иҙәнгә шыуып төшкән кейемдәрен аша атлап сығыр була, ә иптәштәре кейемдәрен йыйып алырға ярҙамлаша. Матч ваҡытында, үҙ сменаһынан һуң эскәмйәгә ултырыр алдынан, ул оҙаҡ ҡына бортик янында ял итер булып китә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, ауыртыуын еңеп, Лемье лигалағыларҙың барыһынан да яҡшыраҡ уйнай. 59 матчта 123 мәрәй (45 гол, 78 тапшырыу) йыя. Ул миҙгелдә Уэйн Гретцки, Марк Мессье һәм Стив Айзерман ғына, һәр ҡайһыһы 70-тән ашыу уйын уйнап, иң күп мәрәй йыйыусылар була. Лемья Бөтә йондоҙҙар матчында ҡатнаша, бында ла уға тиң уйынсы булмай: 4 гол һәм Матчтың иң әһәмиәтле уйынсыһы исемен яулай. [[Хэллоуин]] алдынан, 1989 йылдың 31 октябрендә, «Лос-Анджелес Кингз» командаһына ҡаршы уйында, Марио Лемье үҙенең һөҙөмтәле уйындар серияһын башлай: бер-бер артлы үткән 46 уйын дауамында ул һәр матчта, кәм тигәндә, бер мәрәй йыя. Был лига тарихында сериялар оҙонлоғо буйынса икенсе уйын иҫәпләнә, Уэйн Гретцки серияһында 51 матч була. 1990 йылдың 14 февралендә «Нью-Йорк Рейнджерсҡа» ҡаршы уйналған матчта, ул арҡаһы ауыртҡанлыҡтан, майҙансыҡты ташлап китергә мәжбүр була. Лемье боҙға миҙгелендең һуңғы уйынына ғына кире әйләнеп ҡайта. Плей-офф стадияһына үтеү өсөн, «Пингвиндарға» тигеҙ иҫәпкә уйнау кәрәк була, әммә «Баффало Сейбрз» командаһынан еңелеп, ул Стэнли кубогы өсөн көрәштән төшөп ҡала. Табиптар Лемьеның умыртҡа бағанаһы дискыһының тайпылыуын асыҡлай. 1990 йылдың 11 июлендә Марионың умыртҡаһына беренсе операция яһала. Табиптар уны уңышлы үтте тип иҫәпләһә лә, был операция Марионы һыҙланыуҙарҙан арындырмай. Улай ғына ла түгел, операция ваҡытында яраһына һирәк инфекция индерелгәнлеге асыҡлана. Лемье бер нисә ай дауахана койкаһында ятырға мәжбүр була. Марио башына төшкән бөтә бәхетһеҙлектәрҙе күҙ уңында тотоп, матбуғатта форвард карьераһын тамамлай имеш, тигән хәбәрҙәр тарала. Ул саҡта Лемьеға ни бары 25 йәш кенә була. === 1990/91 йылдар миҙгеле === Реабилитация курсы ярты йыл ваҡытты ала, Марио боҙға бары 1991 йылдың ғинуарында ғына сыға ала<ref name="biography">http://www.mario-lemieux.com — {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090208090652/http://www.mario-lemieux.com/ |date=2009-02-08 }} [http://www.mario-lemieux.com/biography.php#8586 Биография Марио Лемье] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110710012448/http://www.mario-lemieux.com/biography.php#8586 |date=2011-07-10 }}</ref> Ул әйләнеп ҡайтҡан команда 80-се йылдарҙағы Питтсбургҡа бөтөнләй оҡшамаған була. Мәғлүмәтле менеджмент һәм етди селекция эше хатта капитан булмаған саҡта ла еңеү яуларлыҡ коллектив тупларға ярҙам итә. Командала йәш форвардтар Яромир Ягр һәм Марк Рекки, шулай уҡ тәжрибәле ветерандар Пол Коффи һәм Ларри Мёрфии уйнай башлай. Боҙға әйләнеп ҡайтҡан тәүге уйынында уҡ Лемье 6 мәрәй (2 гол, 4 тапшырыу) йыйып өлгөрә<ref name=answers>http://www.answers.com — [http://www.answers.com/topic/mario-lemieux биография Марио Лемье]</ref>. «Пингвиндар» тулы көстәренә уйнайҙар һәм хаҡлы рәүештә Патрик дивизионында беренсе урын алалар. 26 уйында Лемье бөтәһе 45 мәрәй (19 гол һәм 26 тапшырыу) йыя<ref name="NHL.com"/>. Плей-офф ярыштары, «Пингвиндар» өсөн ғөмүмән һәм, айырым алғанда, Марио өсөн, йондоҙло сәғәткә әүерелә. Нью-Джерси, Вашингтон, Бостон һәм финалдағы 6 матчлы серияла «Норт Миннесота Старз» командалары бер-бер артлы уларҙан еңелә. «Пингвиндар» үҙҙәренең беренсе Стэнли кубогын яулай. Лемье 23 уйында 44 мәрәй йыя һәм плей-оффтың иң әһәмиәтле уйынсыһы булараҡ, «Конн Смайт Трофи» ала. Плей-оффтың бер уйыны сиктәрендә бары тик Уэйн Гретцки ғына 1984-85 йылдар миҙгелендә унан күберәк мәрәй йыя. === 1991/92 йылдар миҙгеле === Киләһе миҙгел башы команданың баш тренеры Боб Джонсондың ҡапыл вафаты менән барыһын да ауыр ҡайғыға һала. Тетрәнеү шул ҡәҙәре көслө була, хатта Марио карьераһын тамамлау тураһында һүҙ ҡуҙғата башлай<ref name="people.ru">Биография Марио Лемье на — [http://www.peoples.ru/sport/hockey/lemieux/ peoples.ru]</ref>. Тренер вазифаһына легендар Скотти Боумэн тәғәйенленә, һәм «Пингвиндар» ҡабаттан яҡшы сығыш яһай башлай. 64 уйындағы 131 мәрәй (44 гол, 87 тапшырыу) Лемьеға үҙенең коллекцияһында өсөнсөһө булған сираттағы «Арт Росс Трофиҙы» алып килә. Был миҙгелдә үҙ карьераһында Марио 1000 мәрәй билдәһенә етә. Бының өсөн уға 513 матчта ҡатнашырға кәрәк була, был, әлбиттә, 424 уйында мең мәрәй йыйған Уэйн Гретцкиҙыҡынан ҡайтышыраҡ. Команда ҡабаттан плей-оффҡа эләгә. Лемье «Вашингтон Кэпиталзҡа» ҡаршы уйнаған беренсе серияның тәүге уйынында ҡатнашмай, быға арҡаһы ауыртыуы сәбәпсе була. Киләһе уйында Марио уйынға әйләнеп ҡайта һәм артабанғы 6 уйында 17 мәрәй йыя. Шуныһы ҡыҙыҡ, «Пингвиндар» серия барышында 3-1 иҫәбе менән еңелеп барһалар ҙа, етенсе уйында еңеү яулауға өлгәшәләр. Ярымфинал конференцияһының икенсе матчында «Нью-Йорк Рейнджерстың» уйынсыһы сәкәне менән Лемьеның ҡулына бик ҡаты итеп һуға һәм уның ҡул суғын һындыра. Хатта "Пингвиндар"еңгән осраҡта ла, Марионың артабанғы плей-офф серияһында ҡатнашыуы бик икеле була. Лемье, ғәмәли яҡтан ҡарағанда, мөмкин булмағанды эшләй һәм ни бары биш уйынды ғына үткәреп ебәрә лә конференцияның финал серияһындағы икенсе уйынында уҡ боҙға сыға. Бынан һуң «Пингвиндар» плей-офф уйындарында бер тапҡыр ҙа еңелмәй һәм икенсе тапҡыр Стенли кубогын яулайҙар. Марио үҙе иһә 15 уйында бөтәһе 34 мәрәй йыя, рәттән икенсе тапҡыр «Конн Смайт Трофи» алыуға өлгәшә. Лемьенан тыш, был призды бер-бер артлы ике тапҡыр яулаған һирәк уйынсылар рәтенә «Филадельфия Флаерздың» ҡапҡа һаҡсыһы Берни Парент (1974, 1975)<ref name="conn smythe">NHL.com — [http://www.nhl.com/trophies/smythe.html Conn Smythe Trophy Winners]</ref> һәм «Питтсбург Пингвинздың» һөжүмсеһе Сидни Кросби (2016, 2017) алған була.<blockquote class="" style="">«Лемьены туҡтатығыҙ, Лемьены туҡтатығыҙ, Лемьены туҡтатығыҙ», — тип яуап бирә Рик Боунесс, «Бостон Брюинз» командаһының баш тренеры, үҙенең командаһының плей-офф серияһында «Питтбург Пингвинзға» ҡаршы тактикаһы тураһында һорағас<ref>{{Cite book|last=Glenn|first=Liebman|title=Hockey Shorts: 1,001 of the Game's Funniest One-liners|year=1996|url=https://archive.org/details/hockeyshorts100100lieb|publisher=[[McGraw-Hill Professional]]|pages=272|isbn=0809233517}}</ref>. </blockquote><blockquote class="">«Плей-офф серияһында беҙгә ҡаршы уйналған алты матчта Лемье17 мәрәй йыйғас, мин үҙемә әйттем: „Бөттө, килеп еттек. Беҙҙе бер уйынсы яңғыҙы еңде“. Дөрөҫ, был иң яҡшы уйынсы. Хатта уның өсөн дә был үтә артыҡ ине: шайба бөтә майҙан буйлап Марио артынан үҙе йөрөнө», — ти 1991/92 йылдар миҙгелендәге «Вашингтон Кэпиталздың» баш тренеры Терри Мюррей<ref name="Terry Murray">NHL.com — [http://pens.narod.ru/mario_lemex.htm Terry Murray about Mario Lemieux] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050218182433/http://pens.narod.ru/mario_lemex.htm |date=2005-02-18 }}</ref>. </blockquote> === 1992/93 йылдар миҙгеле === Миҙгел башланыу менән «Пингвин» юғары темп ала. Уларҙың маҡсат рәттән өсөнсө тапҡыр Стэнли кубогын алыу була. Лемье бер уйында уртаса өсәр мәрәй йыйып, һәр саҡтағыса иң шәп уйынсы була. Бындай һөҙөмтәлеле уйын индерелгән шайбалар (92 — 1981/82 йылдар миҙгелендә) һәм миҙгелдәге мәрәйҙәр һаны (215 1985/86 йылдар миҙгелендә) һаны буйынса Уэйн Гретцкҙың мәңгелек булып күренгән рекордын уҙып китергә мөмкинлек бирә. 1993 йылдың ғинуарында үткәрелгән медицина тикшереүе һөҙөмтәһендә Лемьела яман шештең бер төрө булған Ходжкин ауырыуы табыла. Хоккейсының карьераһы ғына түгел, уның ғүмере лә ҡурҡыныс аҫтында була. Бик оҙайлы нур терапияһы курсы дауалауы талап ителә. Әммә Лемье ике айҙан боҙға әйләнеп ҡайта. Ул булмаған арала «Пингвин» үҙ турнир таблицаһында лидерлыҡты юғалтып өлгөрә, ә Марионың үҙен һөжүмсе булыуға иҫәп тотҡан «Баффало» уйынсыһы Пэт Лафонтейн ул мәлдә Лемьенан 12 мәрәйгә алда барып, уны ҡаҫырыҡлап сығармаҡ була. 1993 йылдың 2 мартында Марио «Пингвиндың» даими дәғүәсеһе «Филадельфия Флайерзға» ҡаршы уйында сафҡа кире ҡайта. Был уйынға ул шул көндө нур терапияһының һуңғы курсын үткәргән госпиталдән тапҡыр килә. Табиптарҙың киҫәтүҙәренә ҡарамаҫтан, Лемье боҙға сыға һәм тәүҙә шайба индерә, ә аҙаҡ гол тапшырыуы башҡара. Уйын тамамланғандан һуң, «Ваковия Үҙәккә» килгән тамашасылар, ҡыйыу спортсыны сәләмләп, уны оҙайлы алҡыштарға күмәләр. Был матчтан һуң Марио миҙгелде бик яҡшы тамамлай: бер-бер артлы үткән ике уйында ул дүртәр гол индерә, ә «Нью-Йорк Рейнджерсҡа» ҡаршы уйында биш шайба индереүе менән айырыла. Бөтәһе 16 уйында Марио 51 мәрәй йыя. Үҙенең лидер кире ҡайтҡандан һуң, «Питтсбург» 17 матчта рәттән еңеп, үҙенең ғәҙәттән тыш уйынын күрһәтте, был әлеге көндә лә лиганың рекорды булып тора. Лемье бик еңел генә Лафонтейнды ҡыуып етә һәм барлығы 60 уйында 160 мәрәй (69 гол, 91 тапшырыу) йыйып, һөҙөмтәлә уны 12 мәрәйгә үтеп китә, был шулай уҡ НХЛ рекорды булып тора (спортсыға «Арт Росс Трофиҙы» яулау өсөн кәрәк булған иң миҙгелдәге минималь уйые һаны). Ә тупланған мәрәйҙәрҙең һаны уналған матчтарҙың һанына нисбәте (2.67) НХЛ тарихында өсөнсө урында тора, бары тик Гретцкиҙың 1983-84 һәм 1985-86 йылдар миҙгелендәге һөҙөмтәләрҙән генә ҡалыша. Гретцки ул ваҡытта уйында уртаса2.77 һәм 2.69 мәрәй йыйған була. Плей-оффта «Пингвиндар» «Нью-Джерси Девилз» командаһын 5 матчта еңә, ләкин ете матчлы уйындар серияһында етенсе уйындың овертаймында шайба индертеп, «Нью-Йорк Айлендерстан» еңеләләр. Ҡаһарманлығы һәм хоккейға тоғролоғо өсөн, матч татмамланғандан һуң, Лемье «Билл Мастертон Трофи»ға лайыҡ була. Шулай уҡ был миҙгелдә Марио тағы бер бүләккә — «НХЛ плюс/минус Авард» лайыҡ була. === 1993/94 һәм 1994/95 йылдар миҙгеле === 1993 йылдың 23 июлендә Марио Лемье арҡаһына икенсе тапҡыр операцию эшләтә. Реабилитация курстары арҡаһында, миҙгелдең тәүге 10 уйынында ҡатнаша алмай. Әммә боҙға әйләнеп ҡайтыу менән, арҡаһының ауыртыуы тағы үҙен һиҙҙерә башлай һәм Марио яңынан лазаретҡа эләгә. 1993/94 йылдар миҙгелендә Лемье бөтәһе 22 матчта ғына уйнай ала, әммә был ваҡыт эсендә 37 мәрәй йыйып өлгөрә. Миҙгел тамамланғандан һуң, ул бер аҙға туҡтап торасағы, шулай уҡ реабилитация курстары үтеү һәм яһалған операцияларҙан һуң һаулығын нығытыу өсөн 1994/95 йылдар миҙгелендә ҡатнашмаясағы тураһында белдерә. Был миҙгел дауамында Лемье шәхси тренер күҙәтеүе аҫтында күнекмәләр үтә, гольф уйнай һәм йәмәғәт эштәре менән шөғөлләнә<ref name=espn>Mario Lemieux — Career Timeline — [http://sports.espn.go.com/nhl/news/story?id=2304706 http://sports.espn.go.com]</ref>. === 1995/96 йылдар миҙгеле === 1995 йылдың йәй аҙағында Лемье үҙенең ҙур хоккейға кире ҡайтасағы тураһында иғлан итә. Уның кире ҡайтыуы триумфаль була. 69 шайба индерә, 70 уйында 161 мәрәй йыя. Сағыу уйнауының һөҙөмтәһе булып карьераһындағы бишенсе «Арт Росс Трофи», өсөнсө «Мемориал Харт Трофи» һәм лиганың иң әһәмиәтле уйынсыһы тигән исемдәре тора. Марио Лемье лига тарихында өс тапҡыр «Мемориал Харт Трофи» алған етенсе, биш тапҡыр «Арт Росс Трофи» яулаған дүртенсе кеше була. 1995 йылдың 29 октябрендә Лемье НХЛ чемпионаты сиктәрендә үҙенең биш йөҙөнсө шайбаһын индерә. Был уның карьераһының 605-се матчында була. Әлеге күрһәткестәре буйынса, Марио Лемье 500 шайба индереү өсөн, 575 матч кәрәк булған Уэйн Гретцкиҙан ғына ҡалыша. 1996 йылдың 26 мартында «Сент-Луис Блюз» командаһына ҡаршы уйналған матчта Лемье дәғүәселәрҙең ҡапҡаһына биш шайба индерә. Был уның карьераһындағы дүртенсе еңеүле күрһәткесе була, һәм ул был һөҙөмтә буйынса Гретцки менән тигеҙләшә. Был матчта Марио НХЛ-да үҙенең 800-сө тапшырыуын эшләй<ref name=5goals>Биш балл — [http://www.sports.ru/hockey/75980095.html http://www.sports.ru]</ref>. Плей-оффта Лемье 18 уйында 27 мәрәй йыя. «Пингвиндар» конференцияның финалына тиклем барып етә, әммә Флориданың «Пантерам» командаһынан еңелә. === Кире ҡайтыуы === 2000 йылдың 7 декабрендә Лемьеның хоккей уйынсыһы карьераһын тергеҙәсәге хаҡында иғлан итәләр<ref name=autogenerated2>«Питтсбург»: ун йыллыҡ уйын һөҙөмтәләре — [http://www.sports.ru/tribuna/blogs/centre/58754.html http://www.sports.ru]</ref>. == Халыҡ-ара карьераһы == 1983 йылда Марио ул ваҡытта Дэйв Кинг тренер булған Канаданың йыйылма командаһына барыуҙан баш тарта. Марио Квебек лигаһында мәрәйҙәр һәм голдар һаны буйынса бер миҙгелдәге рекордын ҡуйырға теләй. Шуның өҫтәүенә, уның Кинг менән мөнәсәбәттәре лә ҡырҡыу була, Марионың фекеренсә, Кинг уның уйын майҙанындағы әһәмиәтен дөрөҫ баһаламай һәм уйын ваҡытын да бик әҙ бүлә[2]. Марио 1985 йылда Прагала үткән донъя чемпионатында ҡатнаша, унда ул 10 мәрәй туплап (4 гол һәм 6 гол тапшырыуы), иң сағыу уйынсы икәнене күрһәтә һәм Канада йыйылма командаһы менән бергә турнирҙың көмөш призёры булыуға өлгәшә. 1987 йылдың йәй аҙағында хоккей донъяһы өсөн танылған ваҡиға — Канады кубогы-87 була. Тәбиғи, Канада командаһының төп өмөт бағлаған кешеһе булып был турнирҙа Марио Лемье тора. Тренерҙар уны һәм Уэйн Гретцкиҙы бер звеноға ҡуялар, бөтә дәғүәселәр, шул иҫәптән, СССР-ҙың еңелеү белмәҫ «Ҡыҙыл Машинаһы» тип йөрөтөлгән йыйылма командаһы өсөн дә үлемесле ҡорал була. Ләкин ярымфиналда уҡ канадтарға дәғүәселәрҙең голкиперы — ЧССР йыйылма командаһы тыуҙырған етди мәсьәләне хәл итергә тура килә. Уның исеме — Доминик Гашек, киләсәктәге легендар «Доминатор». Шулай ҙа, Марио сос ҡапҡа һаҡсыһын да ота ала, һәм хужалар 5:3 иҫәбе менән еңеү яулай. СССР йыйылма командаһына ҡаршы уйнаған финалдың тәүге матчында канадтар 5:6 иҫәбе менән еңелә, ләкин икенсе матчта Марио хет-трик яһай, овертаймдаГретцки уға тапшырыу эшләгәндән һуң, еңеү голы — 6:5! Һәм — өсөнсө матч. Бында уйын әүһәлдәктәге кеүек бара, һәм матч бөтөүгә лә һанаулы ғына минуттар ҡала, ә иҫәп һаман 5:5, Лемье шунда уҡ бер мәлгә генә үҙенең һөжүмде кире ҡағыу вазифаһын онотҡан йәш совет һаҡсыһы Игор Кравчуктың тупаҫ хатаһын оҫта файҙалана (был көндө буласаҡ НХЛ уйынсыһына 21 йәш тула). Ни менәндер мауыҡҡан Кравчук эргәһенән шайбаһын үткәреп, Марио һауала 360 градусылы әйләнешле пируэт яһай, алға китә һәм Гретцкиға пас тапшыра. Өс Канада уйынсыһы (Лемье һәм Гретцкиға Ларри Мерфи ҡушыла) совет йыйылма командаһы биләмәһенә үтеп инә, ә уларға Игорь Стельнов бер үҙе генә ҡаршы тора. «Бөйөк» оҫталарса паузаны үткәреп ебәрә, бының менән ул Стельновты боҙға ултырырға мәжбүр итә, — үҙенең фирма пасын артҡа, «Иң яҡшыға» тапшыра. Ҡапыл эшләнгән тапшырыу сәпкә тейеп, голкипер Сергей Мыльниковҡа бер ниндәй мөмкинлек ҡалдырмай. 6:5 һәм 2-1 хоккейҙың ҡаршы тороу тарихында иң мәшһүр өс матчтың суммаһы. Марио, 11 гол индереп, турнирҙың иң яҡшы снайперы тип таныла. «Миңә, уйынсы булараҡ, Канада кубогы уйындарында ҡатнашыу яҙмышымда хәл иткес роль уйнаны. Мин әле бөтөнләй йәш, 22 йәшлек егет, етди хоккей уйнарға саҡ өйрәнә генә башлағайным. Үҙенең карьераһының иң бейек нөктәһендә булған егет менән бер командаға эләгеп, Гретцки менән уйнау мөмкинлеге алып, минең көсөм һәм ышанысым артты, был иһә „Питтсбургта“ уйнағанда хәл иткес роль үтәне. Бары тик шунда ғына мин еңеүсе булыуҙың һәм хоккейҙа иң юғары бейеклектәрҙе яулауҙың ни икәнен аңланым», — ти Марио Лемье 1987 йылда Канада кубогында ҡатнашыуы тураһында. == Уйын номеры == Балалар лигаһында Лемье «12» йәки «27» номерҙары аҫтында сығыш яһай. Марио был һандарҙы ағаһы Аленға эйәреп, һайлар була. Танылған «66» һаны Марионың агенты Боб Перно арҡаһында барлыҡҡа килә. Йәштәр лигаһында һәм Юниорҙарҙың төп хоккей Лигаһы Квебекта йәш Лемье шул тиклем сағыу уйнай, күптәр уны ирекһеҙҙән Уэйн Гретцки менән сағыштыра башлай. Был сағыштырыуҙан бигерәк, уларҙы бер-береһенә ҡаршы ҡуйыу булғандыр. Гретцки Канаданың инглизсә һөйләшеүселәр вәкиле булһа, Лемье — француз теллеләрҙеке. Гретцки «99»-сы һан аҫтында уйнай. Шуға ла ҡапма-ҡаршылыҡтан файҙа алыу теләге менән, Боб Перно Мариоға «66» һанын тәҡдим итә, йәғни «66» — «99»-ҙың баш түбән әйләндерелгән варианты. == Шәхси тормошо == Лемье бер көндә ҡап ярым тәмәке тартҡан була. Ниһайәт, ул үҙенең был насар ғәҙәтенән арынырға көс таба, бәлки, был Ходжкин ауырыуы арҡаһында ла булғандыр. Марио Лемье 1993 йылдың 26 июнендә Натали Асселенға өйләнә ({{lang-en|Nathalie Asselin}})<ref name=autogenerated4>"http://www.nndb.com/people/063/000025985/»{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Уларҙың дүрт балаһы бар: Лорен (1993 йылдың 29 апрелендә тыуған)<ref name=autogenerated4 />, Стефани (1995 йылғы)<ref name="autogenerated4"/>, Остин Николас (1996 йылдың 24 мартында тыуған)<ref name="autogenerated4"/> һәм Алекса (1997 йылда тыуған)<ref name="autogenerated4"/>. Остин ни бары ике фунтлыҡ ҡына булып, ваҡытынан алда тыуа, бөгөнгө көндә ул һау-сәләмәт. Улар Сеуклиҙа Питтсбургтың бай биҫтәһендә йәшәйҙәр. Лемье йәш «Пингвиндар» өсөн үҙенең өйөн һәр саҡ асыҡ тота, быны ул ҡалаға күсеү менән, хатта Питтсбург районында үҙенең шәхси өйө булмағанда ла эшләй. 1990 йылдағы драфтан һуң, Яромир Ягр Пенсильвания штатындағы Маунт Либанола уның өйөндә йәшәй. Һуңғараҡ Марк-Андре Флёри һәм Сидни Кросби ҙа уның был ҡунаҡсыллығы менән файҙалана. Марио Американың ысын гражданины<ref>[http://www.cbsnews.com/news/super-mario-eyes-olympics/ Super Mario Eyes Olympics — CBS News<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>.2007 йылдың 30 мартында Лемье республикансы булараҡ теркәлә<ref>[http://www.post-gazette.com/politics-nation/2007/04/21/Who-s-getting-Pennsylvania-cash-for-08/stories/200704210123 Who’s getting Pennsylvania cash for '08? | Pittsburgh Post-Gazette<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, 2008 йылда Демократик партиянан булған сенатор Хиллари Клинтондың президент кампанияһы фондына $2,300 бүлә. Унан алдағы йылдарҙа Республика партияһынан булған АҠШ-тың элекке сенаторы Рик Санторумдың яңынан һайланыу фондына ла үҙ өлөшөн индергән була. == Наградалары == [[Файл:Mario_Lemieux_HHOF.jpg|альт=Temple de la renommée|мини|Хоккей даны залының Марио Лемьеға арналған витринаһы.]] === Клуб === {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Йыл ! Команда ! Ҡаҙаныштары |- | 1991, 1992 | Пингвинза Питтсбург | Принц Уэльский призы эйәһе |- | 1991, 1992 | Пингвинза Питтсбург | Стэнли кубогы эйәһе |- | 1993 | Пингвинза Питтсбург |Президент кубогы эйәһе |} === Халыҡ-ара === {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Йыл ! Команда ! Ҡаҙаныштары |- | 1983 | Канада | 1 !<span class="sorttext" id="cxmw_A" tabindex="0">[[Файл:Bronze_medal_icon.svg|ссылка=|альт=1]]</span> Донъя йәштәре чемпионатының бронза призеры |- | 1985 | Канада | 2 !<span class="sorttext" id="cxmwAQM" tabindex="0">[[Файл:Silver_medal_icon.svg|ссылка=|альт=2]]</span> Донъя чемпионатының көмөш призеры |- | 1987 | Канада | 1 !<span class="sorttext" id="cxmwAQo" tabindex="0">[[Файл:Gold_medal_icon.svg|ссылка=|альт=1]]</span> Канада кубогын эйәһе |- | 2002 | Канада | 1 !<span class="sorttext" id="cxmwARg" tabindex="0">[[Файл:Gold_medal_icon.svg|ссылка=|альт=1]]</span> Олимпия чемпионы |- | 2004 | Канада | 1 !<span class="sorttext" id="cxcxcxmwARg" tabindex="0">[[Файл:Gold_medal_icon.svg|ссылка=|альт=1]]</span> Донъя кубогы эйәһе |} === Индивидуаль === {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Йыл ! Команда ! Ҡаҙаныштары |- | 1988, 1993, 1996 | Питтсбург Пингвинз | Харт Трофи |- | 1988, 1989, 1992, 1993, 1996, 1997 | Питтсбург Пингвинз | Арт Росс Трофи |- | 1991, 1992 | Питтсбург Пингвинз | Конн Смайт Трофи |- | 1986, 1988, 1993, 1996 | Питтсбург Пингвинз | Лестер Пирсон Эворд |- | 1985 | Питтсбург Пингвинз | Колдер Трофи |- | 1993 | Питтсбург Пингвинз | Билл Мастертон Трофи |- | 1993 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ плюс/минус Эворд |- | 2000 | Питтсбург Пингвинз | Лестер Патрик Трофи |- | 1993 | Питтсбург Пингвинз | Приз имени Лу Марша |- | 1989 | Питтсбург Пингвинз | Додж Рэм Таф Эворд |- | 1985 | Питтсбург Пингвинз | Мишель Бриер Эворд |- | 1985, 1988, 1990 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ Йондоҙҙарының матчындағы иң әһәмиәтле уйынсы |- | 1985, 1986, 1988, 1989, 1990, 1992, 1996, 1997, 2001, 2002 | Питтсбург Пингвинз |НХЛ Йондоҙҙарының матчы ҡатнашыусыһы |- | 1988, 1989, 1993, 1996, 1997 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ-дың бөтә йондоҙҙарының беренсе символик йыйылма командаһы ағзаһы |- | 1986, 1987, 1992, 2001 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ-дың бөтә йондоҙҙарының икенсе символик йыйылма командаһы ағзаһы |- | 1985 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ-дың йәш йондоҙҙарының символик йыйылма командаһы ағзаһы |- | 1985, 1986, 1987 | Питтсбург Пингвинз | Крайслер-Додж/ НХЛ йылының башҡарыусыһы |- | 1984 | Лаваль Вуазенз | CHL йылының иң яҡшы уйынсыһы |- | 1984 | Лаваль Вуазенз | Жан Беливо Трофи |- | 1984 | Лаваль Вуазенз | Ги Ляфлёр Трофи |- | 1984 | Лаваль Вуазенз | Мишель Бриер Мемориал Трофи |- | 1984 | Лаваль Вуазенз | Майк Босси Трофи |} === Дәүләт === [[Файл:Mario_Lemieux_star_on_Walk_of_Fame.jpg|справа|мини|120x120пкс|Марио Лемье йондоҙо Канаданың Дан аллеяһында.]] * Милли Квебек ордены рыцары (CQ) — 2009йылдың 17 июне<ref>[http://kdka.com/local/Lemieux.knighting.Quebec.2.1048192.html Mario Lemieux To Be Knighted Today] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090622035223/http://kdka.com/local/Lemieux.knighting.Quebec.2.1048192.html |date=2009-06-22 }} {{ref-en}}</ref> (Жан Шаре был бүләкте Лемьеға, уның «Питтсбургы» Стэнли кубогы-2009-ҙа еңеү яулағандан һуң 5 көн үткәс, тапшыра). * Канада ордены офицеры (OC) — 2009 йылдың 30 декабре<ref>{{cite web|url=http://www.gg.ca/document.aspx?id=13469|title=Governor General Announces 57 New Appointments to the Order of Canada|work=Office of the Secretary to the Governor General||date=December 30, 2009}}</ref>. * Канаданың Дан аллеяһнаы индерелгән. 2004 йылда Марио Лемье исемендәге йондоҙ ҡуйылған. == Рекордтары == * НХЛ тарихында бер матчта уйындың бөтә ситуацияһын да (әҙселек, тигеҙлек, күпселек, буллит һәм буш ҡапҡалар) ҡулланып 5 шайба индергән берҙән-бер уйынсы (1988 йылдың 31 декабрендә Нью-Джерси Девилз ҡомандаһына ҡаршы уйында) * Бер миҙгелдә әҙселектә иң күп гол индереү (1988-89 йылдар миҙгелендә 13 гол) * Бер осор эсендә иң күп гол индереү (4, 1997 йылдың 26 ғинуары, беренсе урынды бүлеште) * НХЛ тарихында ике төрлө миҙгелендә күпселектә 30 гол индергән берҙән-бер уйынсы. * НХЛ тарихында башы ике төрлө миҙгеледә әҙселектә 10 гол индергән берҙән-бер уйынсы (Уэйн Гретцки менән беренсе урын бүлешә) * Бөтә команда менән миҙгелдә 57,3 % гол индергәне йәки гол тапшырыуы үтәгән (1988-89 йылдар миҙгеле) (НХЛ тарихында иң юғары күрһәткес) * НХЛ тарихында бер уйында өс тапҡыр 8 мәрәй йыйған уйынсы * НХЛ тарихында бер миҙгелдә өс тапҡыр 8 мәрәй йыйған берҙән-бер уйынсы * НХЛ тарихында даими уйында һәм плей-оффта гол индереү буйынса иң яҡшы күрһәткестәр(750) * Бер уйында лүрт тапҡыр 5 шайба индерә (беренсе урынды бүлеште) * НХЛ-дың Бөтә йондоҙҙар матчында шайбаны иң күп индереүсе (13, беренсе урынды бүлешә) * НХЛ-дың Бөтә йондоҙҙарҙың айырым матчынжа иң күп шайба индереүсе (1990 йылда — 4, беренсе урынды бүлешә) * НХЛ-дың Бөтә йондоҙҙарҙың айырым матчында иң күп мәрәй йыйыусы (1988 — 6) * НХЛ-дың Бөтә йондоҙҙар уйынында өс тапҡыр иң әһәмиәтле уйынсы тип таныла (беренсе урынды бүлешә) * Ккомандала миҙгелдәр һаны буйынса Питтсбург Пингвинз рекорды (17) * Карьера өсөн уйындар һаны буйынса Питтсбург Пингвинз рекорды (915) * Карьера өсөн шайбалар һаны буйынса Питтсбург Пингвинз рекорды (690) * Карьера өсөн гол тапшырыуы үтәү һаны буйынса Питтсбург Пингвинз рекорды (1,033) * Карьера өсөн мәрәйҙәр һаны буйынса Питтсбург Пингвинз рекорды (1,723) * Миҙгелдәге шайбалар һаны буйынса Питтсбург Пингвинз рекорды (85. 1988-89) * Миҙгелдәге гол тапшырыуы үтәү һаны буйынса Питтсбург Пингвинз рекорды (114 — 1988-89) * Миҙгелдәге мәрәйҙәр һаны буйынса Питтсбург Пингвинз рекорды (199 — 1988-89) === Шәхси ҡаҙаныштары === * Хет-трика (бер уйында өс гол) — 25 тапҡыр * Дүрт уйында бер гол — 8 тапҡыр * Бер уйында биш гол — 4 тапҡыр * Овертаймда гол — 7 тапҡыр * Бер плей-офф уйнындағы голдары — 5 (25 апрель 1989) * Даими чемпионатта иң күп мәрәйле уйын — 8 (1988 йылдың 15 октябре, 31 декабрь 1988) * Плей-офф уйындарындағы иң күп мәрәйҙәре — 8 (25 апрель 1989) * Миҙгелдәге иң күп голдары — 85 (1988—1989) * Миҙгелдәге иң күп тапшырыуҙары — 114 (1988—1989) * Бер миҙгелдәге иң күп мәрәйҙәре — 199 (1988—1989) * НХЛ тарихында даими чемпионатта мәрәйҙәр һаны буйынса һигеҙенсе урын — 1723 * НХЛ тарихында даими чемпионатта мәрәйҙәр һаны буйынса унынсы урын — 690 * НХЛ тарихында даими чемпионатта күпселектә мәрәйҙәр һаны буйынса етенсе урын — 236 * НХЛ тарихында даими чемпионатта аҙсылыҡта мәрәйҙәр һаны буйынса дүртенсе урын — 49 * НХЛ тарихында даими чемпионатта мәрәйҙәрҙең уртаса һаны буйынса өсөнсө урын — 0,75 * НХЛ тарихында даими чемпионатта бер уйында һөҙөмтәле тапшырыу үтәү һаны буйынса икенсе урын — 1,13 * НХЛ тарихында даими чемпионатта бер уйында мәрәйҙәрҙең уртаса һаны буйынса икенсе урын — 1,88 == Статистика == === Регуляр сезонының һәм плей-офф === {| class="toccolours" style="text-align: center; width: 65em; margin-bottom: 10px;" | colspan="6" | Регуляр миҙгел | colspan="6" | Плей-офф |- bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | миҙгел | Команда | Лига | И | Г | П | О | Штр | +/- | И | Г | П | О | Штр | +/− |- style="background-color:#f0f0f0;" | 1980-81 | Монреаль-Конкордия | QAAA | 47 | 62 | 62 | 124 | 127 | — | 3 | 2 | 5 | 7 | 8 | — |- | 1981-82 | Лаваль Вуазенз | QMJHL | 64 | 30 | 66 | 96 | 22 | — | 18 | 5 | 9 | 14 | 31 | — |- style="background-color:#f0f0f0;" | 1982-83 | Лаваль Вуазенз | QMJHL | 66 | 84 | 100 | 184 | 76 | — | 12 | 14 | 18 | 32 | 18 | — |- | 1983-84 | Лаваль Вуазенз | QMJHL | 70 | 133 | 149 | 282 | 92 | — | 14 | 29 | 23 | 52 | 29 |— |- style="background-color:#f0f0f0;" | 1984-85 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 73 | 43 | 57 | 100 | 54 | −35 | — | — | — | — | — | — |- | 1985-86 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 79 | 48 | 93 | 141 | 43 | −6 | — | — | — | — | — | — |- style="background-color:#f0f0f0;" | 1986-87 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 63 | 54 | 53 | 107 | 57 | 13 | — | — | — | — | — | — |- | 1987-88 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 77 | 70 | 98 | 168 | 92 | 23 | — | — | — | — | — | — |- style="background-color:#f0f0f0;" | 1988-89 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 76 | 85 | 114 | 199 | 100 | 41 | 11 | 12 | 7 | 19 | 16 | −1 |- | 1989-90 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 59 | 45 | 78 | 123 | 78 | −18 | — | — | — | — | — | — |- style="background-color:#f0f0f0;" | 1990-91 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 26 | 19 | 26 | 45 | 30 | 8 | 23 | 16 | 28 | 44 | 16 | 14 |- | 1991-92 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 64 | 44 | 87 | 131 | 94 | 27 | 15 | 16 | 18 | 34 | 2 | 6 |- style="background-color:#f0f0f0;" | 1992-93 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 60 | 69 | 91 | 160 | 38 | 55 | 11 | 8 | 10 | 18 | 10 | 2 |- | 1993-94 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 22 | 17 | 20 | 37 | 32 | 2 | 6 | 4 | 3 | 7 | 2 | −4 |- style="background-color:#f0f0f0;" | 1995-96 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 70 | 69 | 92 | 161 | 54 | 10 | 18 | 11 | 16 | 27 | 33 | 3 |- | 1996-97 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 76 | 50 | 72 | 122 | 65 | 27 | 5 | 3 | 3 | 6 | 4 | 4 |- style="background-color:#f0f0f0;" | 2000-01 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 43 | 35 | 41 | 76 | 18 | 15 | 18 | 6 | 11 | 17 | 4 | 4 |- | 2001-02 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 24 | 6 | 25 | 31 | 14 | 0 | — | — | — | — | — | — |- style="background-color:#f0f0f0;" | 2002-03 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 67 | 28 | 63 | 91 | 43 | −25 | — | — | — | — | — | — |- | 2003-04 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 10 | 1 | 8 | 9 | 6 | −2 | — | — | — | — | — | — |- style="background-color:#f0f0f0;" | 2005-06 | Питтсбург Пингвинз | НХЛ | 26 | 7 | 15 | 22 | 16 | −16 | — | — | — | — | — | — |- bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan="3" | Всего в НХЛ ! 915 ! 690 ! 1033 ! 1723 ! 834 ! 116 ! 107 ! 76 ! 96 ! 172 ! 87 ! 20 |} === Халыҡ-ара ярыштары === {| class="toccolours" style="text-align: center; width: 50em; margin-bottom: 10px;" | Йыл | Йыйлма | Турнир | Урын | И | Г | П | О | Штр |- | 1983 | Канада (йәштәр) | МЧМ | 1 !<span class="sorttext" id="cxcxcxmwA20" tabindex="0">[[Файл:Bronze_medal_icon.svg|ссылка=|альт=1]]</span> | 7 | 5 | 5 | 10 | 12 |- style="background:#f0f0f0;" | 1985 | Канада | ЧМ | 2 !<span class="sorttext" id="cxcxcxmwA3w" tabindex="0">[[Файл:Silver_medal_icon.svg|ссылка=|альт=2]]</span> | 9 | 4 | 6 | 10 | 2 |- | 1987 | Канада | КК | 1 !<span class="sorttext" id="cxcxcxmwA4o" tabindex="0">[[Файл:Gold_medal_icon.svg|ссылка=|альт=1]]</span> | 9 | 11 | 7 | 18 | 8 |- style="background:#f0f0f0;" | 2002 | Канада | ОИ | 1 !<span class="sorttext" id="cxmwA20" tabindex="0">[[Файл:Bronze_medal_icon.svg|ссылка=|альт=1]]</span> | 5 | 2 | 4 | 6 | 0 |- | 2004 | Канада | КМ | 2 !<span class="sorttext" id="cxmwA3w" tabindex="0">[[Файл:Silver_medal_icon.svg|ссылка=|альт=2]]</span> | 6 | 1 | 4 | 5 | 2 |- style="background:#f0f0f0;" ! colspan="4" | Бөтәһе (йәштәр) ! 7 ! 5 ! 5 ! 10 ! 12 |- style="background:#f0f0f0;" ! colspan="4" | Бөтәһе (төп йыйылма) ! 29 ! 18 ! 21 ! 39 ! 12 |} == Ҡыҙыҡлы факттар == [[Файл:Mario_Lemieux4.jpg|справа|мини|180x180пкс|Марио Лемье Легендалар матчы ваҡытында, 2009 йылдың 21 феврале]] * Лемье фамилияһын (Le Mieux) француз теленән тәржемә иткәндә «Яҡшы» тигәнде аңлата. * 2001 йылдың 20 декабрендә Марио Лемья Солт-Лейк-Сити ҡалаһында Олимпиада-2002 олимпия уты эстафетаһында ҡатнаша * Хәҙерге заман нхл клубы тарихында тәүге президенты була. Марио Лемья, үҙ командалары өсөн уйнай. Ә был инде бөтөнләй икенсе осраҡта лигаһы тарихында беренселәрҙән булып уҡ Патрик Фрэнкуйнай, [[1915 йыл]]да өсөн «Миллионерс Ванкувер». Президент вазифаһын башҡарыусы функцияһынан тыш, уның тренерҙары һәм менеджерҙары, шулай уҡ етәкләне Хоккей Ассоциацияһы тымыҡ океан яр буйҙары. * Марио Лемья өлкән ағаһы Алена шулай уҡ профессиональ хоккейсы булып китте. НХЛ-ДА бер нисә командаһы өсөн уйнаны, шул иҫәптән уйындары үткәреү өсөн бер «Пингвинза Питтсбург». Был уйын берҙән-1987 йылдың 17 февралендә үтәсәк. Команда дәғүәсе булып «Калгари Флэймза». Марио-йәрәхәт уйындарында ҡатнашыусыларҙы ҡабул итмәй. Алена лигаһының һуңғы уйынын өсөн булыр был. Ул команда ҡалаһында үткән бөтә карьераһын хоккей лигаһы. * Майҙан, унда урынлашҡан «Меллон-арена» (2012 йыл һүтелә), элекке арена «Пингвинз Питтсбург», тип марио буласаҡ майҙанда Лемья (Place Lemieux Mario), 66 спорт үҙәге биналары номер ә үҙе бирә. * Марио канада хоккейсылары менән бер йылда тыуған, бихисап башҡа бер көн Лемья — ҡапҡасы Патрик Руа. * Марио беренселәрҙән булып 13 йыл Лемья франкоканадец өсөн, милли хоккей лигаһының драфтында беренсе номер аҫтында һайлай. Бала сағым булып, уның кумиры булған Гө Лафлер, һайлау беренсе 1971 йылда<ref>Первые номера драфта 1963—2008 — http://www.nhl.com/futures/firstoverall.html</ref>. * Лемья коллекция эйәһе Марио шарап шешәһе 5000-дән ашыу иҫәпләнә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * НХЛ-да 1000 һәм унан да күберәк мәрәй йыйған хоккейсылар исемлеге, * НХЛ-да 1000 һәм унан да күберәкгол тапшырған хоккейсылар исемлеге * The Heckoy News журналы версияһы буйынса, НХЛ-дың иң яҡшы 100 уйынсыһы исемлеге. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [http://www.mariolemieux.org The Foundation Mario Lemieux] * {{nhlprofile|8448782|Марио Лемье}} * [http://www.legendsofhockey.net/LegendsOfHockey/jsp/LegendsMember.jsp?type=Player&mem=P199701&list=ByName#photo Марио Лемьеның биографияһы] сайтта [http://www.hhof.com Legends of Hockey] * [http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php3?pid=00003105 Database internet лемья hockey м сайтыстатистикаһы] {{Навигация | Тема = Марио Лемье | Викицитатник = Марио Лемье }} * [http://www.hockey-reference.com/players/l/lemiema01.html Марио Лемье сайты статистикаһы Hockey-Reference.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180424112740/https://www.hockey-reference.com/players/l/lemiema01.html |date=2018-04-24 }} (инг.) * [http://hockey.sport-express.ru/reviews/1764/ Лемьеның 44 йәшенә ҡарата «Спорт-Экспресс» гәзитендәге мәҡәлә, 5 октябрь 2009 йыл.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091008101746/http://hockey.sport-express.ru/reviews/1764 |date=2009-10-08 }} [[Категория:Хоккей буйынса Канада йыйылма командаһының уйынсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:5 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1965 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] [[Категория:Канада хоккейсылары]] [[Категория:МХЛ хоккейсылары]] [[Категория:2002 йылдың Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккейсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса хоккейсылар]] hybw3xwmmxh9iwfjy7licn0rp7htpmi Рафер Джонсон 0 130661 1302499 1185150 2026-08-11T18:44:01Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302499 wikitext text/x-wiki {{УК}} ''' Рафер Льюис Джонсон''' ({{lang-en|Rafer Lewis Johnson}}; [[18 август]] [[1935 йыл]]) — [[Америка Ҡушма Штаттары]] еңел атлеты һәм киноактёры, 1960 йылдың 10 алышында олимпия чемпионы, 1956 йылғы Олимпия уйындарында көмөш миҙал яулай, 1955 йылғы Панамерикан уйындары чемпионы. [[1960 йыл]]да Олимпиадала АҠШ йыйылма командаһы флагын тотоп бара, 1984 йылда Лос-Анжелестағы Олимпиада уйындарының утын тоҡандыра. Рафер Джонсон Роберт Кеннедиға һөжүм иткән Серхан Серханды ҡулға алырға ярҙам иткән кешеләр араһында була<ref name=EventAccount>{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,900110-3,00.html|title=A Life On The Way To Death|publisher=''TIME''|date=1968-06-14|accessdate=2008-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080501101804/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,900110-3,00.html|archivedate=1 May 2008 <!--DASHBot-->|deadurl=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080501101804/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C900110-3%2C00.html |date=2008-05-01 }}</ref>. Спорт карьераһын тамамлағас, Джонсон үҙенең танылыу яулаған кеше булараҡ, үҙ исемен кино төшөү, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнеү һәм спорт комментаторы булып эшләү өсөн файҙалана. Ул Калифорниялағы Махсус Олимпиадаға нигеҙ һалыуҙа ҡатнаша. == Балалыҡ һәм үҫмерлек йылдары == Рафер Льюис Джонсон Техас штатындағы Хилсборола тыуа. Раферға биш йыл булғанда, уларҙың ғаиләһе [[Калифорния]] штатының Кингсбург ҡалаһына күсә. Билдәле бер ваҡытҡа тиклем, улар был ҡалалағы берҙән-бер ҡара тәнле кешеләре була. Универсал спортсы булараҡ, Рафер Кингсбургтың өлкән мәктәптәрендә [[футбол]], [[бейсбол]] һәм [[баскетбол]] командаларында уйнай. Шулай уҡ уны бер нисә тапҡыр кластың президент итеп һайлайҙар. Кингсбургтан 40 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Тулар ҡалаһында йәшәүсе Мэтиас олимпияһының ике тапҡыр чемпионы Роберттың өлгөһө менән рухланып, Рафер 16 йәштән ун алыш менән мауыға. Шул мәлдә ул үҙенең тренерына: «Мин был егеттәрҙең күбеһен еңә алам» — тип әйтә<ref name="SI">{{Cite web|title=Rafer Johnson and the Power of 10|url=http://joeposnanski.si.com/2010/08/02/rafer-johnson-and-the-power-of-10/?xid=cnnbin&hpt=Sbin|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100805001455/http://joeposnanski.si.com/2010/08/02/rafer-johnson-and-the-power-of-10/?xid=cnnbin&hpt=Sbin|archivedate=2010-08-05|author=[[Joe Posnanski]]|publisher=''[[Sports Illustrated]]''|date=August 2, 2010|accessdate=August 2, 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100805001455/http://joeposnanski.si.com/2010/08/02/rafer-johnson-and-the-power-of-10/?xid=cnnbin&hpt=Sbin |date=August 5, 2010 }}</ref>. Рафер Джонсон ярыштарҙа тәүге тапҡыр 1954 йылда ҡатнаша, был мәлдә уның Лос-Анжелестағы Калифорния университетына (UCLA) уҡырға ингән генә сағы була. Ул хайран итерлек спорт үҫеше күрһәтә: дүртенсе бәйгелә үк ул донъя рекорды ҡуя. Ул Пи-Лямбда-Фиға, ҡара тәнлеләр өсөн булдырылған АҠШ-тағы беренсе туғанлыҡ ойошмаһына инә һәм төркөмдөң президенты булып китә. 1955 йылда Джонсон [[Мехико]]ла Панамерикан уйындарында алтын миҙал яулай. 1956 йылда Мельбурнда үткән йәйге Олимпия уйындарында Джонсон ун алышта һәм оҙонлоҡҡа һикереүҙә квалифиция үтә. Әммә йәрәхәт алыуы арҡаһында, ул оҙонлоҡҡа һикереүҙә ҡатнаша алмай, шуға ҡарамаҫтан, ун алышта үҙенең ватандашы Милт Кэмпбеллдан ғына ҡалышып, икенсе урынға тиклем күтәрелә. Бынан һуң ул бер тапҡыр ҙа еңелмәй. Йәрәхәтләнеүе арҡаһында, Джонсон 1957 һәм 1959 йылғы миҙгелдәрҙе (һуңғыһы — юл аварияһы эҙемтәләре арҡаһында) үткәреп ебәрергә мәжбүр була. Уның карьераһының башы1960 йылда [[Рим]]дә үткән йәйге Олимпия уйындары менән бәйле. Джонсондың төп дәғүәсеһе булып, Ҡытай Республикаһынан биш алыш спортсыһы Ян Чуаньгуан тора. Был спортсы ла UCLA-ла уҡый һәм Джонсон менән бергә университет стадионында күнекмәләр ала. Спортсылар араһында дуҫтарса мөнәсәбәт урынлашҡан була. Ярыш ваҡытында әле бер спортсы, әле икенсеһе алға китә, әммә һуңғы төрҙә Джонсон Яндан өҫтөн булып сыға. Ләкин тайванлы 1500 метрға йүгереүҙә программаһын тамамлап торған Джонсонды уҙып китә. Әммә өҫтөнлөк Джонсон яғында ҡала һәм ул алтын миҙал яулай. UCLA-ла Джонсон шулай уҡ легендар тренер Джон Вуден башланғысы аҫтында баскетбол командаһында ла уйнай башлай һәм 1959-60 йылдар миҙгелен ирҙәр йыйылма командаһы менән үткәрә<ref>{{Cite web|title=Rafer Johnson — Olympic gold medalist and UCLA dad|url=http://spotlight.ucla.edu/alumni/rafer-johns_olym/|publisher=Spotlight.ucla.edu|date=October 1, 2005|accessdate=2013-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080118085622/http://www.spotlight.ucla.edu/alumni/rafer-johns_olym/ |date=2008-01-18 }}</ref>. 1959 йылда Лос-Анджелестың Рэмс клубы драфтың 28-се раундында (дөйөм тәртиптә 333) Джонсонды раннингбэк итеп һайлай. == Кино һәм телевидение карьераһы == Римдә Олимпия уйындарына әҙерлек барышында актёр һәм Джонсондың дуҫы Керк Дуглас «Спартак» фильмендә эфиоп гладиаторы Драбты уйнарға тәҡдим итә. Джонсон башта ризалаша, ләкин аҙаҡтан баш тартырға мәжбүр була, сөнки Amateur Athletic Union был эш Джонсондан профессиональ актёр яһаясаҡ һәм олимпиадала ҡатнашыу мөмкинлегенән мәхрүм итәсәк, тип иҫәпләй. Һөҙөмтәлә, был ролде UCLA-ның танылған спортсыһы Вуди Строуд уйнай. 1960 йылда Рафер Джонсон киноға төшә һәм спорт коментаторы булып эшләй башлай. 1963—1964 йылдар миҙгелендә ''Channingтың ''студент тормошо тураһындағы АВС сериалында роль башҡара. Ул бер нисә фильмда төрлө ролдәр башҡара, шул иҫәптән, Джеймс Бонд тураһындағы «Үлтереүгә лицензия» тигән фильмда DEA исемле агент ролендә сығыш яһай. 1970 йылдар башында Джонсон Лос-Анджелестың спорт яңылыҡтарын яҡтыртып, штаттағы комментатор булып эшләй, ләкин, ахыр сиктә, икенсе шөғөлдәр менән мауығып китә. == Хәйриә һәм сәйәсәт == Джонсон Рафер 1961 йылда булдырылған Тыныслыҡ корпусында бер аҙ эшләп ала. 1968 йылда ул Роберт Кеннедиҙың һайлау алды кампанияһында ҡатнаша. Серхан Серхан Кеннедиға атҡанда, Джонсон уны башлап тотҡан һәм ҡоралһыҙландырған кешеләрҙең береһе була. Был эпизод Джонсондың «The Best That I Can Be» тип исемләнгән автобиографияһында тасуирлана, ул 1998 йылда нәшер ителә<ref>{{Китап|автор=Rafer Johnson, Philip Goldberg.|заглавие=The Best That I Can Be: An Autobiography|ссылка=https://books.google.ru/books?id=qKcqAAAAYAAJ|издательство=Doubleday|год=1998|allpages=270|isbn=0385487606}}</ref>. 1969 йылда Рафер Джонсон Калифорнияның Махсус Олимпиадаһын булдыра һәм уның директорҙар советына инә. Был хәл 1968 йылда Чикагола беренсе Махсус Олимпиаданы күргәндән һуң була, был хәрәкәткә Юнис Кеннеди Шрайвер нигеҙ һала.1969 йылда Калифорнияның тәүге ярыштары Лос-Анжелестағы Мемориаль Колизеумда үтә, унда 900-ҙән ашыу интеллектуаль мөмкинлектәре сикләнгән спортсы ҡатнаша. 1983 йылды Джонсон Махсус Олимпиаданың президенты булып китә һәм 1992 йылда директорҙар советы рәйесе итеп һайланғанға ҡәҙәр был вазифала ҡала. == Шәхси тормошо == Рафер Джонсондың исеме профессиональ футболдың Дан залына индерелгән Джимми тигән ағаһы бар. Джонсондың ҡыҙы Дженнифер 2000 йылда [[Сидней]]ҙа үткән йәйге Олимпия уйындарында [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] командаһы өсөн пляж волейболы буйынса ҡатнаша. Параллель рәүештә ул UCLA-ла уҡый. == Танылыуы == 1958 йылда, ''Sports Illustrated ''<ref>{{Cite web|title=Sportsman of the Year|url=http://sportsillustrated.cnn.com/features/1998/sportsman/1958/|publisher=Sportsillustrated.cnn.com|accessdate=2013-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102220809/http://sportsillustrated.cnn.com/features/1998/sportsman/1958/ |date=2012-11-02 }}</ref>. журналы версияһы буйынса, Джонсон йыл спортсыһы исемен яулай. 1960 йылда АҠШ-тың һәүәҫкәр атлеты булараҡ, ул Джеймс Салливан премияһына эйә була. Был афроамерикандарға бирелгән беренсе награда була. Джонсон 1984 йылда Лос-Анжелеста үткән 1984 йылғы йәйге Олимпия уйындарының Олимпия утын тоҡандырыу өсөн һайлана. 1994 йылда Рафера Джонсон Донъяның гуманитар даны спорт залының беренсе тупланмаһына индерелә. 1998 йылда ESPN Джонсонды Төньяҡ Американың XX быуаттағы 100 бөйөк спортсыларының береһе, тип атай. 2006 йылда NCAA Джонсонды һуңғы 100 йылдағы иң абруйлы 100 атлет-студенттарҙың береһетип иғлан итә<ref>[http://web1.ncaa.org/cent/mostInfluential.jsp «100 Most Influentical Student-Athletes»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207011459/http://web1.ncaa.org/cent/mostInfluential.jsp|date=2008-12-07}}</ref>. 2009 йылдың 25 авгусында Калифорния губернаторы [[Арнольд Шварценеггер]] һәм Мария Шрайвер Рафер Джонсон Калифорнияның Дан залына һайланған 13 кешенең береһе буласағы тураһында белдерәләр, уларға арналған Калифорния музейындағы күргәҙмә йыл буйы эшләй. Тантана 2009 йылдың 1 декабрендә Сакраментола үтә. Джонсон 2010 йылда Фернандо фондының «Гражданлыҡ ҡаҙаныштары өсөн Фернандо премияһына» лайыҡ була. Джонсон Вашингтондың Колумбия округы юғары уҡыу йорттары араһындағы Америка бөтә милли футболының Почёт таҡтаһы клубы ағзаһы һанала. Кингсбургтағы мәктәп, шулай уҡ Бейкерсфилд мәктәбе һәм балалар үҙәге уның исемен йөрөтә. Телгә алынған мәктәптәрҙең һуңғыһында мөмкинлектәре сикләнгән балалар өсөн кластар бар, унда йыл һайын Рафер Джонсон көндәре үткәрелә. Джонсон унда шәхсән үҙе ҡатнашып, уҡыусыларға мөрәжәғәт менән сығыш яһай һәм спорт ярыштары үткәрә. 2011 йылда Джонсон Бейкерсфилд мәктәптәре округының дан залына индерелгән. Бынан тыш, Рафер Джонсон UCLA спорт директоры Дэн Герроның спорт буйынса кәңәшсеһе булып тора. == Фильмографияһы == * Дикарь (1961) * Лицензияһы юҡ (1989) * [[Думай по-крупному|Уйлап буйынса-иң ҙурҙары]] (1989) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Cite book|last=Maraniss|year=2008|first=David|title=Rome 1960: The Olympics That Changed The World|url=https://archive.org/details/rome1960olympics0000mara|publisher=Simon & Schuster|isbn=1-4165-3408-3}} == Һылтанмалар == * [http://www.olympic.org/common/asp/launchvideo.asp?name=otab3_losangeles84_win_high.wmv Олимпия утын тоҡандырыу Рафер Джонсон] * {{IMDb name|0426020}}(инг.)<span id="cxmwsQ" tabindex="0"> </span>''[[:ru:Internet Movie Database|Internet Movie Database]]''<span id="cxmwsQ" tabindex="0"> сайтта</span> [[Категория:Алфавит буйынса еңел атлеттар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:18 августа тыуғандар]] [[Категория:1935 йылда тыуғандар]] [[Категория:Техаста тыуғандар]] e4wxx7if1q6xr1pdj128u36y4b6hxvt Минерал 0 131378 1302637 1249380 2026-08-11T20:42:06Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302637 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Different minerals.jpg|thumb|Минералы]] '''Минера́л''' ({{lang-de|Мineral}}, йәки {{lang-fr|minéral}}, {{lang-latelat|(аеs) minerale}} — [[руда]]<ref>{{книга|автор=Фасмер М.|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=2|ссылка=http://etymolog.ruslang.ru/vasmer.php?id=623&vol=2|место=М.|издание=Прогресс|год=1964–1973|страницы=623—624}}</ref>) — кристалл хәлендәге, йә иһә башта кристалл булған бер төрлө тәбиғи ҡаты есем<ref>''[[Бетехтин, Анатолий Георгиевич|Бетехтин А. Г.]]'' Минералогия и понятие о минерале // Курс минералогии. 3-е изд., исправленное и дополненное. М.: Кн. дом Университет, 2014. С. 11-13</ref><ref name="бсэ">{{из БСЭ|заглавие=Минерал|издание=3-е}}</ref>. Тау тоҡомдары (тау тоҡомон булдырыусы минералдар), руда, метеориттар минералдарҙан тора<ref name="бсэ" />. «Минерал» төшөнсәһен уның төрлө төрҙәренә,вағыраҡ төрҙәренә, индивидтарына ҡарата ҡулланалар <ref name="he">{{книга|заглавие = Минерал. Химическая энциклопедия|ссылка =http://www.xumuk.ru/encyklopedia/2623.html}}</ref>. Минерал минерал төрө булараҡ — билдәле химик составы һәм кристалл структураһы булған тәбиғи химик берләшмә. Структураһы буйынса тап килгән хәлдә химик составы буйынса айырма ҙур булмаһа ла, төҫө, морфологик йәки башҡа айырымлыҡтары буйынса вағыраҡ төрҙәргә бүлеп йөрөтәләр, мәҫәлән, тау гәлсәре (хрусталь), аметист, цитрин, халцедон — кварцтың бер төрө. Минераль индивидтар — араларын айырып торған башҡа бүлеүселәр булған минераль есемдәр, мәҫәлән, кристалдар, бөртөктәр<ref name="бсэ" />. Минералдарҙы [[минералогия]] фәне өйрәнә. Минералдар барлыҡҡа килеүен генетик минералогия, минерал төрҙәрен минералдар филогенияһы өйрәнә. 1950-сы йылдарҙан башлап, яңы минерал асыу фактын, уның исемен Халыҡ-ара минералогия ассоциацияһының (ММА) Яңы минералдар һәм минерал исемдәре буйынса комиссия ҡарай<ref>{{статья|автор=Расцветаева Р. К.|заглавие=Как открыть новый минерал|издание=[[Природа (журнал)|Природа]]|номер=5|год=2006|ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NATURE/05_06/IKRAN.HTM}}</ref>. Хәҙерге ваҡытта 6000 -дән артыҡ минерал билдәле, тик 100—150 минерал ғына киң таралған. Минералдар тип ҡайһы бер атмосфера шарттарында шыйыҡса хәлендәге тәбиғи матдәләр иҫәпләнә (мәҫәлән, саф терегөмөш, ул түбәнерәк температурала ғына кристалға әйләнә). Һыуҙы минерал тип иҫәпләмәйҙәр, ул минерал — боҙҙоң ирегән хәле тип иҫәпләнә. Ҡайһы бер минералдар аморф хәлдә була һәм уларҙың кристалл структурыһы булмай. Был бигерәк тә метамикт минералдарға ҡағыла. Улар тыштан кристалл формаһында, тик үҙ составтарында булған радиоактив элементтар уран, торий һәм башҡаларҙың радиоактив нурланышы арҡаһында кристаллик рәшәткәләре боҙолоу сәбәпле аморф, быяла хәлендә. Кристалл, аморф минералдарҙы — метаколлоидтар (мәҫәлән, опал, лешательерит һәм башҡа) һәм метамикт минералдарҙы (тышҡы формаһы кристалл, тик аморф, быяла хәлендә) айыралар. == Минералдарҙың физик сифаттары == [[Файл:Calcite-Galena-elm56c.jpg|right|thumb|[[Галенит]], [[PbS]] имеет высокий показатель удельной плотности]] Минералдарҙың физик сифаттары уларҙың кристаллик структуралары һәм химик составына бәйле. Минералдарҙың физик сифатының ''скаляр'' һәм ''вектор'' берәмектәрен айыралар, уларҙың дәүмәле кристаллографик йүнәлешкә бәйле. Скаляр сифат — тығыҙлыҡ (плотность), вектор — ҡатылыҡ (твёрдость), кристаллооптик сифаттар һәм башҡалар. Физик сифаттар: механик, оптик, люминесцент, магнит, электрик, термик сифаттар, радиоактивлыҡ<ref name="бсэ" />. Кристалдар габитусы ябай лупа менән ҡарағанда билдәләнә. Кристалдарҙың тышҡы формаһы, төҫө, ялтырауы, йәбешкәнме, йәбешмәгәнме, ҡатылығы, ваҡлануы, һыныуы әһәмиәткә эйә<ref name="Кольер">{{cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/5967/МИНЕРАЛЫ|title=МИНЕРАЛЫ И МИНЕРАЛОГИЯ|work=[[Энциклопедия Кольера]]}}</ref>. Ҡайһы бер кристалдарҙа яҡшы сүкелеүе, һығылмалығы (һынып бармауы) һәм тығыҙлығы иҫәпкә алына. * Ҡатылыҡ. Моос шкалаһы буйынса билдәләнә. Был шкала буйынса иң ҡаты эталон минерал — алмаз (10 Моос шкалаһы буйынса, 1600 — абсолют ҡатылығы), иң йомшағы — тальк (1 Моос шкалаһында, 1 — абсолют ҡатылығы, тырнаҡ эҙҙәре ҡала) * Бүлкәтләнеүе— минерал ҡайһылыр кристалл йүнәлешендә бүлгәләнә. * Борғосланыуы — минералдың бүлкәттәргә бүленмәгән урынында борғосланыуы. * Өҫтөнә ултырыу — ҡайһы бер минералдар өҫтөндә окисләнеү арҡаһында барлыҡҡа килгән ултырма. * Таралып тороу — механик рәүештә ватҡанда таралып китеүе. Быны ҡатылыҡ менән бутамаҫҡа- алмаз ҡаты, тик һуҡҡанда ваҡ киҫәтәргә ватыла. * Тығыҙлыҡ — матдәнең күләме берәмеге массаһы г/см<sup>3</sup>. Элекке исеме — [[удельный вес]]; иҫке дәреслектәрҙә әле лә осрай. Йыш осрай торған минералдар араһында иң юғары сағыштырма тығыҙлыҡ оксидтар һәм сульфидтарҙа, сөнки улар юғары атом массаһы булған матдәләрҙән тора. Иң юғары сағыштырма тығыҙлыҡ саф металдарҙа һәм интерметаллидтарҙа. Камаситтың (никелистое [[метеорит]]ное железо) сағыштырма тығыҙлығы — 7.9<ref>{{cite web|url=http://webmineral.com/data/Kamacite.shtml|accessdate=2012-08-02|publisher=Webmineral.com|title=Kamacite|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GZgVxH6E|archivedate=2013-05-13}}</ref>, саф алтындың сағыштырма тығыҙлығы — 19.3 г/см<sup>3</sup>. == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Минерал|[[Земятченский, Пётр Андреевич|Земятченский П. А.]], —}} * {{cite book |last1=Busbey|first1=A.B.|last2=Coenraads |first2= R.E. |last3=Roots|first3=D. |last4=Willis|first4=P. |title= Rocks and Fossils |url=https://archive.org/details/rocksfossilsbest0000arth| year= 2007 |publisher= Fog City Press |location= San Francisco |isbn= 978-1-74089-632-0}} * {{cite book|last1=Chesterman|first1=C.W.|last2=Lowe|first2=K.E.|title=Field guide to North American rocks and minerals|publisher=Random House of Canada|location=Toronto|year=2008|ISBN=0-394-50269-8}} * {{cite book|title=Mineralogy and Optical Mineralogy|url=https://archive.org/details/mineralogyoptica0000dyar|last1=Dyar|first1=M.D.|last2=Gunter|first2=M.E.|publisher=[[Mineralogical Society of America]]|location=Chantilly, Virginia|year=2008|ISBN=978-0-939950-81-2}} == Һылтанмалар == {{кол|2}} * [http://www.minsoc.ru Российское минералогическое общество]{{ref-en}}{{ref-ru}} * [http://database.iem.ac.ru/mincryst/ Кристаллографическая и кристаллохимическая База данных для минералов и их структурных аналогов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180208020005/http://database.iem.ac.ru/mincryst/ |date=2018-02-08 }}{{ref-en}}{{ref-ru}} * [http://www.fmm.ru/ Официальный сайт Минералогического музея им. А. Е. Ферсмана] * [http://wiki.web.ru/wiki/Категория:Минералогия Раздел минералогии в геологической энциклопедии] [http://wiki.web.ru/ GeoWiki]{{ref-ru}} * [http://mindraw.web.ru/ Научно-познавательные рисунки минералов] Проект «[[Онтогения минералов]] в рисунках»{{ref-en}}{{ref-ru}} * [http://geo.web.ru/db/msg.html?mid=1174743 Татарский В. Б. «Кристаллооптика и иммерсионный метод исследования минералов» , Москва, Недра, 1965, 306 с.] * [http://mindraw.web.ru/bibl21.2.Dymk.htm Современные проблемы онтогении минералов]{{ref-ru}} * [http://www.catalogmineralov.ru/ Каталог минералов] Интерактивный определитель минералов, свойства, фотографии, описания различных минералов * [http://geo.web.ru/db/msg.html?uri=p5.htm&mid=1159819 Классификация минералов]{{ref-ru}} * [http://www.silver-lines.ru/silver/info/reference/v/?id=61889 Свойства минералов] * [http://www.mindat.org Крупнейшая база данных по минералам и месторождениям]{{ref-en}} * [http://www.webmineral.com Минералогическая база данных]{{ref-en}} * [http://ruby.colorado.edu/~smyth/min/minerals.html Физические свойства породообразующих минералов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180227114808/http://ruby.colorado.edu/~smyth/min/minerals.html |date=2018-02-27 }}{{ref-en}} * [http://www.minrec.org/artmuseum.asp Всемирная галерея минералогического искусства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116185747/http://www.minrec.org/artmuseum.asp |date=2018-01-16 }}{{ref-en}} * [http://webmineral.com/strunz.shtml «Nickel-Strunz (Version 10) Classification System»] — webmineral.com.{{ref-en}} * [http://webmineral.com/danaclass.shtml New Dana Classification] — webmineral.com.{{ref-en}} {{конец кол}} [[Категория:Минералдар]] si7ngtwl6qie38bgomkbecg1210p9js Һенрих Диңгеҙгиҙәр 0 131662 1302621 1012485 2026-08-11T20:29:25Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302621 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Генрих (Энрик, Энрике) Диңгеҙгиҙәр''' (португ. Henrique; [[4 март]] [[1394 йыл]], Порту — [[13 ноябрь]] [[1460 йыл]], Сагреш) — португал инфанты, король Жуан I улы, Көнбайыш Африка яры буйлап [[Мавритания]]нан көньяҡҡа табан күп кенә португалия диңгеҙ экспедицияларын ойоштороусы. 21 йәшендә Генрих, артабан Африкала португал экспансияһының сауҙа форпосты булып киткән  Сеутаны баҫып алыуҙа ҡатнаша (1415 йыл) (ҡара: Сеута янындағы алыш). 1418 йылдан Генрих  Португалияның көньяғындағы Лагуш ҡалаһы янында төпләнә һәм унда обсерваторияға нигеҙ һала. Сагреш ҡалаһында ул иң яҡшы [[математик]]тар һәм картографтар уҡытҡан навигация мәктәбенә нигеҙ һала. Үҙе диңгеҙ экспедицияларында ҡатнашмаһа ла, уларҙы ойоштороуға һәм финанслауға һалған аҡсалата ярҙамы, сауҙагәрҙәр, һыу караптары хужаларын һәм башҡа яңы сауҙа юлдарын асыуға ынтылғандарҙы йәлеп иткән өсөн уны Диңгеҙгиҙәр тип йөрөткәндәр. == Сәйәси эшмәкәрлеге == [[Файл:20_Escudos_célébrant_le_500e_anniversaire_de_la_mort_de_l’infant_Don_Henrique_dit_le_navigateur,1960.jpg|мини|Һенрих Диңгеҙгиҙәр һәм уның гербы. Уның вафатына 500 йылға бағышлап һуғылған тәңкә.]] Генрих Диңгеҙгиҙәрҙең эшмәкәрлегендә төрлө  мәнфәғәттәр бергә үрелгән: [[Колониализм|колониаторҙыҡы]] (португал тажы өсөн яңы ерҙәр баҫып алыуға ынтылыш), тикшеренеүсенеке (яңы асылған ерҙәрҙең картаһын төҙөү һ . б.), миссионерҙыҡы (яңы халыҡтар араһында христианлыҡты таратыу), [[Тәре яуҙары|тәре йөрөтөүсенеке]] (Һенрих рыцарь-монах Христос орденының бөйөк магистры, Төньяҡ Африка ғәрәптәренә ҡаршы күп кенә  [[Тәре яуҙары|походтарҙа]] ҡатнашҡан. Африканы урап үтеп, [[Һиндостан]]ға көнсығыш диңгеҙ юлын табыу һәм бербер пираттарына ҡаршы тороп, Португалия ярҙарына һәләкәтле баҫҡынсылыҡты туҡтатыу һәм диңгеҙҙә йөҙөү хәүефһеҙлеген тәьмин итеү маҡсатында, Һенрих көнбайыш Африка ярҙары буйлап көньяҡҡа йөҙөүҙәр ойоштороуға ҙур иғтибар биргән. Алыҫ Һиндостанға, ҡиммәтле  тәмләткестәр сығанағына, диңгеҙ юлдарын эҙләп табыу Португалия өсөн бик мөһим булған. Ул ваҡыттағы сауҙа маршруттарынан ситтә урынлашҡан ил донъя сауҙһында ҙур табыш менән ҡатнаша алмаған.  Экспорт ҙур булмаған, ә Көнсығыштың тәмләткестәр кеүек ҡиммәтле тауарҙарын португалдар бик юғары хаҡҡа һатып алырға тура килгән, ә ил, Кастилия менән һуғыштан һуң, ярлы булған һәм бының өсөн уның финанс мөмкинлеге булмаған. Әммә Португалияның географик урыны Африканың көнбайыш ярҙарындағы асыштар һәм «тәмләткестәр иленә» диңгеҙ юлын эҙләү өсөн уңайлыҡтар тыуҙырған. Шулай уҡ, Һенрих Транссахара сауҙаһының килемлелеге һәм перспективалылығы тураһында яҡшы хәбәрҙар  булған. Көнбайыш Африканы Урта диңгеҙ менән бәйләүсе Көнбайыш Сахара аша үткән һәм ҡолдар менән алтын йөрөтөлгән сауҙа юлдарын быуаттар дауамында Төньяҡ Африканың Португалияға дошманлыҡ ҡылған [[Ислам|мосолман дәүләттәре]] контролдә тотҡан. Энрике мосолман биләмәләре Африканың көньяғына ни тиклем алыҫ йәйелгәнен белергә теләп һәм уны уратып, көньяҡтағы  легендар христиан дәүләттәре, атап әйткәндә, юғалған Пресвитер Иоанн короллеге йөҙөндә союздаш табып, Көнбайыш Африка менән диңгеҙ сауҙаһын яйға һалырға иҫәп тотҡан. 1419 йылдан башлап һәм вафатына саҡлы, Һенрих  Африканың көнбайыш яр буйына бер-бер артлы экспедициялар  ойоштороп бер нисә утрау аса: [[Мадейра]] (1419), Азор утрауҙары (1427), {{comment|Йәшел Морон утрауҙары|острова Зелёного Мыса - Кабо-Верде}} (1456 йылда Диогу Гомеш). Ул ваҡытта европалылар хәҙерге Марокко ярҙары буйында Нун мороно артында нимә барын белмәгән; боронғо диңгеҙ мифтары был морондо диңгеҙҙә йөҙөүҙең һуңғы сиге тип атаһа ла, океан монстрҙары хаҡында бәйән итеп, йөҙөүгә яраҡһыҙ диңгеҙ һәм көйҙөргөс ҡояш был морон аръяғына үтеп ингән теләһә ниндәй  карапты ла юҡ итә тип иҫкәртһә лә, принц Энрикенең диңгеҙселәре быға иғтибар итмәгән: 1421 йылдан  башлап, улар морондоң аръяғына даими йөҙөп үтә башлағандар. Был экспедициялар Бохадор (1434 йылда Жил Эанеш), Кабо-Бланко морондарын урап үткән, мороно Кабо-Бланко, [[Сенегал]] һәм Гамбия (1445 йылда Диниш Диаш) йылға тамаҡтарын тикшергәндәр. Артабан алға һәм алға барып, улар гвинея яр буйынан алтын алып килә, асылған ерҙәрҙә терәк пункттар булдырыла. Тәүге ҡара тәнле тотҡондар партияһы күренгәндән һәм ҡолдар менән сауҙа башланғандан уҡ Һенрих ҡолдар менән сауҙа итеүгә дәүләт монополияһы индерә. [[Файл:Caravel_Boa_Esperanca_Portugal.jpg|справа|мини|250x250пкс|Португал ике матчалы каравелла-латинаһы — бөйөк географик асыштар эпохаһы карабы]] Диңгеҙ сауҙаһы һәм Диңгеҙ гиҙеүҙең мөһимлеген аңлағанлыҡтан, инфант, төрлө илдәрҙең оҫталарын Португалияға саҡырып, картография һәм караптар төҙөүгә ҙур иғтибар бүлгән. Был осорҙа Урта диңгеҙ караптары алыҫ океан сәйәхәттәре һәм тикшеренеүҙәре өсөн етерлек шәп һәм {{comment|оҫта манёвр яһарлыҡ|маневренны}} булмаған. Һенрих етәкселегендә яңы тип карап булдырылған — ҡыя латин елкәнле каравелла <ref>{{Cite book|year=1990|title=The Genius That Was China: East and West in the Making of the Modern World|url=https://archive.org/details/geniusthatwaschi0000mers|location=Woodstock, New York|publisher=The Overlook Press|pages=[https://archive.org/details/geniusthatwaschi0000mers/page/72 72]|isbn=0-87951-397-7}}</ref>. Бындай каравелла шәп һәм елгә текә ҡаршы бара алған, һәм был уны ғәмәлдә елдәрҙең өҫтөнлөклө йүнәлешенә буйһонмаҫ иткән. Ул асыҡ океанды һәм йылғаларҙы тикшерә алған, шулай уҡ, үҙенең ғәрәп прототибы менән сағыштырғанда, ул күберәк кеше һыйҙырған. В 1452 году папа римский Николай V издал буллу ''Romanus Pontifex''. Эта булла подтверждала санкционированное ранее право христианских держав на порабощение нехристианских народов и одобряла дальнейшую колонизацию. Но главное, она запрещала другим христианским державам посягать на права португальцев в северо-западной Африке. == Мираҫы == Һенрих Диңгеҙгиҙәрҙең вафатынан һуң португалдарҙың көньяҡҡа колониаль үтеп инеүе бер аҙға аҡрыная. Әммә уның эшмәкәрлеге Португалияның киләсәк диңгеҙ һәм колониаль ҡөҙрәтенә нигеҙ һала. Ул сәйәси көрәштән дә ситләшмәгән, атап әйткәндә, португал тәхете тирәһендәге {{comment|аҫтыртын мәкерле эштәр|интрига}}ҙә лә ҡатнашҡан. Хәрби эштәрҙә әлбиттә уңыш уның яғына булмаған. Мәҫәлән, уның етәкселегендә португал ғәскәрҙәре, 1437 йылда Танжерҙы алып маташҡанда, емергес еңелеүгә дусар ителә, һәм был ваҡиғанан һуң Һенрих Диңгеҙгиҙәр Сеутаны ла бирергә әҙер булған. Принц Һенрих 1460 йылда вафат була, һәм был ваҡытҡа португал тикшеренеүселәре хәҙерге [[Сьерра-Леоне]] ярҙарына барып еткән һәм [[Кабо-Верде|Йәшел Морон утрауҙарын]] асҡан. Һенрихтың тырышлығы португал {{comment|диңгеҙгиҙәрҙәр|мореплавателей}}ен {{comment|Хәйерле Өмөт мороно|мыс Доброй Надежды}}н урап үтеп Һиндостанға һәм Алыҫ Көнсығышҡа диңгеҙ юлы табыуға дәртләндергән. == Хәтер == Энрике Диңгеҙгиҙәрҙең статуяһы Лиссабондағы яңы ерҙәрҙе тәүге асыусылар һәйкәленең күп кенә скульптура һындарын аса. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''Зурара Гомиш Ианиш ди.'' [http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/Z.phtml?id=2048 Хроника открытия и завоевания Гвинеи]. Восточная литература. Перевод с португальского — О. Дьяконов * {{книга | автор = Бизли Ч. Р. | заглавие = Генрих Мореплаватель | оригинал = | ссылка = | ответственный = Чарльз Раймонд Бизли; Пер. с англ. Г. И. Головнева и Г. А. Барабтарло; Отв. ред. и автор предисл. Малаховский Ким Владимирович | издание = | место = М. | издательство = Наука. Главная редакция восточной литературы | год = 1979 | страниц = 240 | серия = Рассказы о странах Востока | isbn = | doi = | тираж = 15000 | ref = }} (обл.) == Һылтанмалар == * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/hist_dic/10106 Тарихи һүҙлек] [[Категория:Христос орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Подвязка ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] gc77tpxwdt284v4t8r9h33w9oh8ewso Чан Кайши 0 131926 1302586 884478 2026-08-11T20:02:46Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302586 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Чан Кайши''' ({{lang-en|Chiang Kai-shek}}, {{Китайский|蔣介石|蒋介石|Jiǎng Jièshí|'''Цзян Цзеши'''}}; [[31 октябрь]] [[1887 йыл]] — [[5 апрель]] [[1975 йыл]]) — [[Ҡытай]]ҙың хәрби һәм сәйәси эшмәкәре. [[Сунь Ятсен]]дың вафатынан һуң [[1925 йыл]]да Гоминьдан фирҡәһен етәкләй. [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай Республикаһы]]ның президенты, маршал һәм генералиссимус<ref>[https://en.m.wikisource.org/wiki/Translation:Will_of_Chiang_Kai-shek]</ref> <ref name="a">{{Cite book |last = Zarrow |first = Peter Gue |year = 2005 |title = China in War and Revolution, 1895–1949 |url = https://archive.org/details/chinainwarrevolu0000zarr |pages = [https://archive.org/details/chinainwarrevolu0000zarr/page/230 230]–231}}</ref> <ref>[https://books.google.com/books?id=4ZpVntUTZfkC&pg=PA246&dq=chiang+was+then+known+as+the+red+general+movies#v=onepage&q=chiang%20was%20then%20known%20as%20the%20red%20general%20movies&f=false]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} 3kgin5qpprn12ghwf2hm1ihv3tdug9z Ибәтуллина Рифа Барый ҡыҙы 0 133092 1302672 1068732 2026-08-12T01:31:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302672 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Ибәтуллина}} '''Ибәтуллина Рифа Барый ҡыҙы''' ([[17 ғинуар]] [[1951 йыл]]) — ғалим-гигиенист. Медицина фәндәре докторы (2001). Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2003). == Биографияһы == Рифа Барый ҡыҙы Ибәтуллина 1951 йылдың 17 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ]] ҡалаһында тыуған. [[1978 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]н тамамлағандан һуң [[Өфө]] хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми тикшеренеү институтында эшләй (өҙөклөк м‑н): [[1986 йыл]]дан алып — өлкән, [[1989 йыл]]дан — төп, [[2002]]—[[2008]] йылдарҙа баш ғилми хеҙмәткәр. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни эшмәкәрлеге организмдың төрлө химик матдәләр менән үҙ‑ара тәьҫир итешеүенең токсикологик‑гигиеник аспекттарына, нефть эшкәртеү, нефтехимия, химия сәнәғәттәрендә һәм ауыл хужалығында профессиональ хәүефте кәметеү өсөн гигиеник саралар системаһын камиллаштырыуға арналған. Ибәтуллина Рифа Барый ҡыҙы 500‑ҙән ашыу химик матдәнең ағыулылығына баһалау үткәрә (12‑һе өсөн ПДК нигеҙләнгән), 6 химик берләшмә өсөн предприятиеларҙың эш зонаһындағы һауала зарарлы матдәләр тупланышын үлсәү ысулдарын һәм башҡалар эшләй. 200‑гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 8 уйлап табыу авторы. == Хеҙмәттәре == * Токсическая гепатопатия (экспериментальная разработка моделей и методов коррекции). Өфө, 2004 (авторҙаш) * Поражение печени химическими веществами. Өфө, 2007 (авторҙаш). == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы ([[2003]]) == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/3330-ib-tullina-rifa-baryj-y-y}} {{V|8|01|2019}} * https://edrid.ru/authors/201.1e50b.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190826092556/https://edrid.ru/authors/201.1e50b.html |date=2019-08-26 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1951 йылда тыуғандар]] [[Категория:Баймаҡта тыуғандар]] [[Категория:17 ғинуарҙа тыуғандар]] kpp00gt5eeqvnq4v481rkolhtt50lhg Балҡан һеләүһене 0 133405 1302531 1279988 2026-08-11T19:14:21Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302531 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Lynx lynx2.jpg | image title = | image descr = | regnum = Хайуандар | parent = Lynx lynx | rang = Аҫ төр | latin = Lynx lynx balcanicus | author = [[Буреш, Иван Йосифов|Bureš]], [[1941]] | syn = * {{btname|Lynx lynx martinoi}} | range map = | range legend = | iucnstatus = CR | wikispecies = Lynx lynx balcanicus | iucn = 68986842 }} '''Балҡан һеләүһене''' ({{lang-la|Lynx lynx balcanicus}}) — бесәйҙәр ғаиләһенән булған ябай һеләүһендең төрсәһе. Юҡҡа сығыу хәүефе булғанға [[Ҡыҙыл китап|Ҡыҙыл китапҡа]] индерелгән<ref>[http://www.iucnredlist.org/details/68986842/0 Lynx lynx ssp. balcanicus]</ref>. Көнсығыш [[Албания]] һәм Көнбайыш [[Македония Республикаһы|Македония]]ла бар, ә вағыраҡ төрҙәре өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы|Республика Косово Республикаһында]] һәм [[Черногория]]ла<ref name="Population">{{Cite web|title=IUCN/SSC - Cat Specialist Group - Balkan Lynx Compendium|url=http://www.catsg.org/balkanlynx/20_blx-compendium/home/index_en.htm|quote=A fragmented population of probably less than 50 individuals remains in western Macedonia and eastern Albania.|accessdate=10 May 2014}}</ref><ref>{{Cite web|title=Balkan Lynx Recovery Programme 2006-2009|url=http://www.euronatur.org/Balkan-Lynx-Recovery-Programme-2.649.0.html|quote=The present population of the Balkan lynx - described as an own subspecies Lynx lynx balcanicus - is estimated to be less than 100 individuals which are distributed in Macedonia, Albania, Montenegro and Kosovo.|accessdate=28 May 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160105033912/http://www.euronatur.org/Balkan-Lynx-Recovery-Programme-2.649.0.html |date=5 January 2016 }}</ref> осрай. Ул Македония республикаһының милли символдарының береһе тип иҫәпләнә<ref name="BBC">{{Cite news|title=Action urged to save Balkan lynx|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6114962.stm|publisher=BBC News|date=3 November 2006|accessdate=10 May 2014}}</ref> һәм 5 [[Македония денары|денарлы]]ҡ<ref>{{Cite book|last=Evans|year=2004|first=Thammy|title=Macedonia|url=https://archive.org/details/isbn_9781841623955|edition=4th|location=Chalfont St. Peter|publisher=Bradt Travel Guides|page=[https://archive.org/details/isbn_9781841623955/page/10 10]|isbn=9781841623955}}</ref> македон тәңкәһенә лә һүрәте төшөрөлгән. Македонияла, нигеҙҙә Маврово Милли паркында<ref>[http://www.kurir.mk/republika/skopje/164918-Promocija-na-balkanskiot-ris---simbol-na-divinata-vo-Makedonija Promocija na balkanskiot ris] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141108164052/http://www.kurir.mk/republika/skopje/164918-Promocija-na-balkanskiot-ris---simbol-na-divinata-vo-Makedonija |date=2014-11-08 }} in Macedonian</ref>35 — 40-лап һеләүһен йәшәй, тип фаразлана. Балҡанда иң ҙур бесәй булып һанала. 2011 һәм 2012 йылдарҙа Албанияның төньяҡ таулы райондарында<ref>{{Cite web|title=IUCN/SSC - Cat Specialist Group - Balkan Lynx Compendium|url=http://www.catsg.org/balkanlynx/20_blx-compendium/home/index_en.htm|quote=The Association for the Protection and Preservation of Natural Environment in Albania (PPNEA) is pleased to inform you that on April 21st, 2012, the field researchers Aleksandёr Trajçe and Bledi Hoxha, got the second photo of a Balkan lynx (Lynx lynx balcanicus) living in the wild in Albania. The picture was taken by means of camera-trapping devices, on March 28th 2012, at 08:33 AM, in the northern mountainous region of Albania.|accessdate=10 May 2014}}</ref> һәм Шебеник-Ябланица Милли паркы<ref>http://www.kora.ch/news/archiv/20110503.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170610035622/http://www.kora.ch/news/archiv/20110503.htm |date=2017-06-10 }}</ref>сиктәрендә күренеп ҡала. Албанияла һеләүһендең был төрсәһе юҡҡа сығыу хәүефе аҫтында тора, тип иҫәпләнелә һәм 1969 йылдан закон менән яҡланған, шуға ҡапамаҫтан браконьерлыҡ һәм уларҙың йәшәү мөхитен емереү Албания һәм Македониялағы балҡан һеләүһендәрен юғалыу ҡурҡынысы аҫтына ҡуя<ref>{{Cite web|title=The second Balkan lynx picture in Albania|url=http://www.catsg.org/balkanlynx/01_recovery-programme/1_0_news/20120424_Balkan_Lynx_press_release.pdf|quote=The species is classified in the Albanian Red List (Decree no. 146 / 2007, Ministry of Environment, Forestry and Water Administration) with the status CR (critically endangered).|accessdate=10 May 2014}}</ref>. Баһалауҙарға ярашлы, Албанияла элеккесә яҡынса 15-20 һеләүһен бар<ref>{{Cite web|title=sociation for the Protection and Preservation of Natural Environment in Albania|url=http://www.catsg.org/balkanlynx/01_recovery-programme/1_0_news/lynx-picture-AL/20110502_Press_release_lynx_in_Albania.pdf|quote=Recent expert based estimates indicate that the lynx population in Albania is no more than 15 - 20 remaining individuals.|accessdate=10 May 2014}}</ref>. Дөйөм һаны 50-ләп булған балҡан һеләүһене йөҙ йыл дауамында [[Юҡҡа сығыу|юғалыу ҡурҡынысы]] аҫтында тора. Балҡан һеләүһененең ҡарығыу осоро ғинуар-февралдә башлана, ә балалары апрелдә донъяға килә<ref>{{Cite web|title=Balkan Lynx Field Handbook|url=http://www1.nina.no/lcie_new/pdf/634994168467254933_Balkan_lynx_Field_handbook_English_-_red[1].pdf}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Балҡан һеләүһене тураһында 1941 йылда тәүге тапҡыр болғар зоологы Иван Буреш яҙып сыға. 1978 йылда Мирич (Белград университеты) уға ентекле морфологик ҡылыҡһырлау бирә, шуның нигеҙендә балҡан һеләүһенен айырым төрсә тип ҡарау мөмкинлеге тыуа. Балҡан һеләүһене айырым төрсә булып иҫәпләнеүгә ҡарамаҫтан, күп кенә таксономик сығанаҡтар был раҫлауҙы шик аҫтына ҡуя. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.catsg.org/balkanlynx/20_blx-compendium/index.htm Балҡан һеләүһене популяцияһын тергеҙеү программаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090420011001/http://www.catsg.org/balkanlynx/20_blx-compendium/index.htm |date=2009-04-20 }}. [[Категория:Алфавит буйынса хайуандар]] [[Категория:Юҡҡа сығыусы төрҙәр]] 3wpgx6aeok2ihpr44fgz88r4wawlaaa Төньяҡ Македония йәһүдтәренең тарихы 0 133577 1302641 1280655 2026-08-11T20:45:46Z InternetArchiveBot 31336 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302641 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Төньяҡ Македония Республикаһы йәһүдтәренең тарихы''' тамырҙары менән б. э. I быуатына барып тоташа. Беренсе [[йәһүдтәр]] территорияһында Хәҙерге [[Төньяҡ Македония Республикаһы]] территорияһында тәүге йәһүдтәр [[антиклыҡ]] дәүерендә үк, [[Рим империяһы]] осоронда, барлыҡҡа килгән. Холокостан һәм йәһүдтәрҙең Израилға эмиграцияһынан һуң, Македония биләмәһендә 200-гә яҡын йәһүд йәшәй. Уларҙың барыһы ла тиерлек [[Скопье]]ла йәшәй, бер нисә кеше Штипта һәм Битолала йәшәй. [[Файл:Parochet_of_Beth_Jakov_Macedonia.jpg|слева|мини|[[Скопье]]лағы Бейт-Яков синагогаһында синагогаль {{comment|кәмә|ковчег}}]] == Боронғо рим дәүере == Рим империяһы осоронда Македония биләмәләренә беренсе йәһүдтәр, империяның икенсе өлөшөндәге эҙәрлекләүҙәрҙән ҡасып, килгән<ref>[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/Macedonia.html Jewish Virtual Library — Macedonia]</ref>. Был осорҙа Македонияла йәһүдтәрҙең булғанын Агриппаның Калигулаға яҙған хаты дәлилләй<ref>Philo, "Legatio ad Caium, " § 36 [ed. Mangey, ii. 587]</ref>. 165 йылда Стобиҙа йәшәгән Клавдий Тиберий Полихарм үҙенең виллаһын синагогаға<ref>[https://www.jstor.org/discover/10.2307/1452198?uid=3738240&uid=2&uid=4&sid=21105987388391 A. Marmorstein. The Synagogue of Claudius Tiberius Polycharmus in Stobi. The Jewish Quarterly Review New Series, Vol. 27, No. 4 (Apr., 1937), pp. 373—384 Published by: University of Pennsylvania Press]</ref>,әйләндерә, һәм шуның өсөн «синагога атаһы» тигән титул ала. Синагога ғибәҙәт залынан, төшкө аш залынан (триклиний) һәм {{comment|портик|колонналар менән биҙәлгән, фронтонлы бина өлөшө}}тан торған. Бинаның икенсе ҡатында Клавдий һәм уның ғаиләһе йәшәгән. Синагоганың диуарҙарындағы яҙыуҙарҙан синагогала табылған диаспораның иң мөһим мәғлүмәттәре алынған<ref name="google">{{cite book|title=The Ancient Synagogue: The First Thousand Years|author=Levine, L.I.|date=2000|publisher=Yale University Press|isbn=9780300074758|url=https://books.google.co.uk/books?id=ke5pM7EryagC|page=270}}</ref><ref name="google2">{{cite book|title=Jewish Life and Thought Among Greeks and Romans: Primary Readings|author1=Feldman, L.H.|author2=Reinhold, M.|publisher=Fortress Press|isbn=9781451413144|url=https://books.google.co.uk/books?id=ZOx5S2VJotkC|page=70}}</ref><ref name="google3">{{cite book|title=The Jews Among Pagans and Christians: In the Roman Empire|author1=Lieu, J.|author2=North, J.A.|author3=Rajak, T.|date=1992|publisher=Routledge|isbn=9780415049726|url=https://books.google.co.uk/books?id=uk0-ezJ_lx4C|page=11}}</ref>. Шул осор менән билдәләнгән синагога емереклектәре яҡшы үҫешкән йәһүд общинаһы булыуы тураһында һығымта яһарға мөмкинлек бирә. == Урта быуаттар == Рим хакимлығы ҡолағандан һуң да Македонияла йәһүд общинаһы һаҡланып ҡалған. Беренсе тәре походы дәүерендә тәре йөрөтөүселәр [[Скопье]] һәм Пелагонияла йәшәүсе йәһүд халҡын юҡ иткән. Шуға ҡарамаҫтан, Македонияла йәһүд общиналары йәшәүен дауам иткән. Унан билдәле кешеләр күп сыҡҡан. Миҫал өсөн, христианлыҡ ҡабул иткән философ Леон Мунг Феофилакт Орхидский киткәс, Орхид архиепискобы (1108—1120 йылдар) посын биләйгән<ref>[https://books.google.com/books?ei=az9sTtfcLMvAgQft-I3zBQ&ct=result&id=SlFpAAAAMAAJ&dq=Leon+Mung+Macedonia&q=Leon+Mung#search_anchor Macedonian Review]</ref>. 1328 йылда Охридта тыуған билдәле йәһүд схоластигы Иуда Леон Москони, Изге яҙмалағы Священное Писание интерпретацияларҙы тәнҡитләгән комментарийҙар яҙған һәм улар тәржемә иткәндә ысҡынған грамматик хаталар арҡаһында килеп сыҡҡан тип аңлатҡан<ref>[https://books.google.com/books?id=LvVbRrH1QBgC&pg=PA450] The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century p. 450</ref>. Һуңғараҡ, ул Майорка короленең шәхси табибы булған, ҙур китапхана туплаған, һәм артабан ғалимдар бер нисә быуат буйына уның менән файҙаланғандар<ref>[https://books.google.com/books?id=tBwrJjiElr4C&pg=PA143 Daily life of the Jews in the Middle Ages] p. 143</ref>. Скопьела, Бейт-Ааронда, төҙөлгән беренсе билдәле синагога 1366 йылда төҙөлгән<ref>[https://books.google.com/books?id=MtRtAAAAMAAJ&q=Beth+Aharon Les Juifs d’Espagne: histoire d’une diaspora, 1492—1992] p. 274</ref>. == Ғосман осоро == Испан һәм португал инквизицияһы йәһүдтәрҙе [[Пиреней ярымутрауы]]нан ҡыуып сығарғанға саҡлы, Македонияның йәһүд общинаһы сағыштырмаса бәләкәй булып ҡалған. Солтан Баязит II һөрөлгән йәһүдтәрҙе, улар империя территорияларына үҫеше һәм байлыҡ килтеререренә иҫәп тотоп, [[Ғосман империяһы]] саҡырған. Солтан йәһүдтәргә автономия гарантиялай, һәм уларға ҡайһы бер хоҡуҡтар бирә, миҫал өсөн күсемһеҙ милек хоҡуҡ, синагога төҙөү, бөтә империя территорияһында сауҙа итеү хоҡуғын биргән<ref>A. Assa, p.36.</ref>. Скопье кеүек, Монастир (хәҙерге Битола) һәм Штип кеүек бай сауҙа ҡалалары күп кенә йәһүд күскеселәрен йәлеп иткән. Йәһүдтәр сауҙа, банктар эшмәкәрлеге, медицина һәм хоҡуҡи эштәрҙең сәскә атыуына килтерә. Хатта ҡайһы бер йәһүдтәр урындағы ғосман хакимиәттәрендә ҙур чиндарға үрләй алған. 1492 йылда, тәүге күскенселәр килеп урынлашыу менән, Битола ҡалаһында йәһүд зыяраты булдырылған. Был зыярат Македонияла, ә бәлки, бөтә [[Балҡан ярымутрауы]]нда, һаҡланып ҡалған иҫке йәһүд зыяраты булып тора. Йәһүд һәм йәһүд булмаған халыҡтарҙың араһындағы мөнәсәбәттәр, ҡағиҙә булараҡ, яҡшы булған<ref name="ce-review.org">[http://www.ce-review.org/00/4/daskalovski4.html Remembering the Past — Jewish culture battling for survival in Macedonia, Zhidas Daskalovski] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190301194501/http://www.ce-review.org/00/4/daskalovski4.html |date=2019-03-01 }}</ref>. XV быуатта йәшәгән Исаак Ярфатиҙың немец һәм венгр йәһүдтәренә, Ғосман империяһына күсенеп килеп, Балҡанда йәшәргә саҡырып яҙған хаты быға дәлил булып тора<ref>Assa, p.40.</ref>. 1560 йылда итальян сәйәхәтсеһе, Скопье халҡының күпселеген йәһүд халҡы тәшкил итә тип яҙған<ref name="books.google.com">[https://books.google.com/books?id=NoPZu79hqaEC&pg=PA980 Encyclopedia of the Jewish diaspora: origins, experiences, and culture], Volume 1, p. 980</ref>. XVII быуатта ҡалала 3000 йәһүд йәшәгән һәм ике — Бейт-Аарон һәм Бейт-Яков синагогалары булған<ref>[https://books.google.com/books?id=8zKt08jnug0C&pg=PA17 The Expulsion of the Jews: Five Hundred Years of Exodus] By Yale Strom p. 17</ref>. Газынан килгән Натан Скопье ҡалаһында йәшәй һәм 1680 йылда вафат була<ref name="YEnq2cYMTwYC p. 75">[https://books.google.com/books?id=YEnq2cYMTwYC&pg=PA75 Sephardi and Middle Eastern Jewries: history and culture in the modern era] By Harvey E. Goldberg, Jewish Theological Seminary of America p. 75</ref>. Уның ҡәбере, Икенсе бөтә донъя һуғышында<ref>[https://books.google.com/books?id=CIPR5L5SAtYC&pg=PA300 Honored by the Glory of Islam: Conversion and Conquest in Ottoman Europe] By Marc David Baer p. 300</ref> юҡ ителгәнсегә саҡлы, табыныу һәм ғибәҙәт ҡылыу урыны булған. Битола ҡалаһында — 9, Скопье ҡалаһында — 3, һәм Штипта — 2 синагога булған<ref name="esefarad">{{cite web|url=http://www.esefarad.com/?p=16786|title=THE JEWS ON THE BALKANS &#124; eSefarad|publisher=esefarad.com|accessdate=2014-10-02}}</ref>. Македонияла бик күп билдәле йәһүд философтары йәшәгән. Улар араһында Самуэль де Медина, Иосиф бен Лев, Шломо Коэн, Блажевский, Яков там-Давид Яхъя, Исаак бен Самуэль Адраби, Аһарон бен Йосеф Сасон<ref>[https://books.google.com/books?id=NoPZu79hqaEC&pg=PA980] Encyclopedia of the Jewish diaspora: origins, experiences, and culture, Volume 1, p. 980</ref>. Бөйөк төрөк һуғышы һәм 1863 ғәләмәт ҙур янғындан һуң, 1688 йылда Энеа Пикколомини Скопьены яндырғандан һуң, Македонияла йәһүд халҡы һанының күпкә кәмеүе күҙәтелә . Македонияның йәһүд общинаһы башлыса сефард булған һәм көндәлек төп теле [[Сефард теле|ладин]] теле булған. 1895 йылда Бөтә донъя йәһүд альянсы Битолала йәһүд мәктәбен асҡанда, македон йәһүдтәренең 30 % француз телендә һөйләшкән булған. Ғосман хакимлығына ҡаршы азатлыҡ хәрәкәтендә македон йәһүдтәре лә көслө ҡатнашҡан. Илинден ихтилалында ҡатнашыусы йәһүдтәртәр һаны күп булған. Скандербег ҡушаматлы Рафаэль Моше Камхи баш күтәреүселәр отрядтарының береһен етәкләгән. 1903 йылғы ихтилалда ул Дебар округына етәкселек иткән<ref name="jasenovac">{{cite web|url=http://www.jasenovac.org/images/jews_of_yugoslavia_1941_1945.pdf|date=26 August 2004|title=JEWS OF YUGOSLAVIA 1941 - 1945 VICTIMS OF GENOCIDE AND FREEDOM FIGHTERS|author=Jasa Romano|accessdate=2014-10-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6156iIJvn?url=http://www.jasenovac.org/images/jews_of_yugoslavia_1941_1945.pdf|archivedate=2011-08-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727071507/http://www.jasenovac.org/images/jews_of_yugoslavia_1941_1945.pdf |date=2011-07-27 }}</ref>. Шулай уҡ ихтилалсыларға аҡса һәм ҡорал менән ярҙам иткән Ментес Коломонос, Санто Ароэсти, ағалы-энеле Мусон һәм Авраам Нисан исемле йәһүдтәр билдәле<ref name="ezrm">{{cite web|url=http://www.ezrm.org.mk/index.php/en/history|title=The History of the Jews in Macedonia|publisher=ezrm.org.mk|accessdate=2014-10-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200127102810/http://ezrm.org.mk/index.php/en/history |date=2020-01-27 }}</ref><ref name="wikidot">{{cite web|url=http://elmundosefarad.wikidot.com/jewish-communities-in-macedonia-prior-to-1941|title=Jewish Communities In Macedonia Prior To 1941 - EL MUNDO SEFARAD|publisher=elmundosefarad.wikidot.com|accessdate=2014-10-02}}</ref>. == Таралып ултырыуы == До [[Вторая мировая война|Второй мировой войны]] еврейская община [[Вардарская Македония|Вардарской Македонии]] (примерно соответствует современной республике) была сосредоточена в основном в [[Битола|Битоле]] (8000 евреев), [[Скопье]] (3000 евреев)<ref name="ce-review.org"/> и в [[Штип]]е (примерно 500 евреев)<ref name="ushmm.org">[http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10006804 The Holocaust in Macedonia: Deportation of Monastir Jewry, Mark Cohen, United States Holocaust Memorial Museum]</ref>. Во время [[Первая мировая война|Первой мировой войны]] еврейские общины небольших городов [[Дойран (община)|Дойрана]] и [[Струмица|Струмицы]], находившихся близко к линии фронта, сильно пострадали во время боевых действий и покинули район. Раздел Македонии также негативно повлиял на евреев других небольших городов, так как лишил их свободного передвижения товаров и осложнил связь с крупнейшим еврейским торговым центром региона, [[Салоники|Салониками]]. == Икенсе донъя һуғышы һәм Холокост == [[Файл:The_Holocaust_Museum_in_Skopje_31.jpg|слева|мини|300x300пкс|Болгар антисемит законға ярашлы, махсус тамғаһы булған браузерҙәр йәһүд йорто (һулдан) һәм йәһүдтәр һалып йөрөй буйынса сикләүҙәр бар (уң яҡта). Скопье, холокост музейына.]] [[Файл:The_Holocaust_Museum_in_Skopje_29.JPG|справа|мини|250x250пкс|Үҙенсәлекле вагон, ундағы йәһүдтәр транспортироваться Треблинкаға македонский. Скопье, холокост музейына.]] {{also|Холокост в Болгарии|Холокост в Югославии|Праведники мира в Македонии}} [[Файл:The Holocaust Museum in Skopje 31.jpg|300px|left|thumb|В соответствии с болгарскими антисемитскими законами, еврейские дома были помечены специальными знаками (слева) и на евреев были наложены ограничения по передвижению (справа). [[Музей Холокоста в Скопье]]]] В марте 1941 года [[Болгария]] присоединилась к [[Страны «оси» и их союзники|государствам оси]]<ref name="HoloEncBulgaria"/> и в апреле 1941 года вторглась в Вардарскую Македонию, имея целью объединить регион, который рассматривался в качестве неотъемлемой части их национальной родины. В период борьбы македонцев сначала с турками, а затем и с сербами с конца XIX века, македонцы, как правило, желали видеть свою родину независимой, или как часть единой Болгарии<ref name="Chary - 45">Chary, p. 45</ref>. Немецкие власти не передали Болгарии всей территории Македонии. В болгарскую оккупационную зону не входили [[Салоники]], еврейское население которых составляло 55 000 человек. Район городов [[Дебар]], [[Струга]] и [[Тетово]] был включён в [[Итальянская оккупация Албании|итальянскую оккупационную зону в Албании]]<ref name="Chary - 45" />. 4 октября 1941 года болгарские власти приняли закон, который запретил евреям заниматься любыми видами торговли и предписывал в обязательном порядке продать свой бизнес нееврею. Надо заметить, что подобные предписания имели и югославские антисемитские акты 1939 года<ref>Chary, p. 46</ref>. Болгары создали [[Гетто в Битоле|еврейское гетто в Битоле]], переселив всех евреев города из богатых еврейских районов в самое бедное предместье<ref name="ushmm.org"/>. [[Файл:The Holocaust Museum in Skopje 29.JPG|250px|right|thumb|Оригинальный вагон, в котором транспортировались македонские евреи в Треблинку. [[Музей Холокоста в Скопье]]]] В январе 1941 года Болгарией уже был принят антисемитский «[[Закон о защите нации]]»<ref name="HoloEncBulgaria">Bulgaria, [[Holocaust Encyclopedia]] {{cite web |url=http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005355 |title=アーカイブされたコピー |accessdate=2011-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926081523/http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005355 |archivedate=2011-09-26 }}</ref>. В течение 1942 года против евреев Вардарской Македонии, а также [[Греция во Второй мировой войне|оккупационной болгарской зоны]] в Северной Греции были приняты более жестокие законы. Кульминацией стала депортация в 1943 году по приказу Германии евреев Македонии и [[Иудаизм в Греции|Греции]] на болгарскую границу по реке [[Дунай]]. Оттуда они были доставлены речным и железнодорожным транспортом в [[Треблинка|лагерь смерти в Треблинке]], на территории [[Немецкая оккупация Польши (1939—1945)|оккупированной Польши]]<ref name="HoloEncBulgaria"/><ref name="SA">Shlomo Alboher, [http://www.holocaustfund.org/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=118&Itemid=593&lang=mk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110702223316/http://www.holocaustfund.org/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=118&Itemid=593&lang=mk |date=2011-07-02 }} The Jews of Monastir Macedonia — The Life and Times of the Departed Jewish Community of Bitola</ref><ref name="verar">Vera Rich, Bulgaria: Shadows of the holocaust, The Lancet, Vol. 337, Issue 8750, Page 1152, 11 May 1991.</ref>. Нацистская Германия даже заставила Болгарию оплатить расходы на уничтожение евреев. 22 февраля 1943 года было подписано соглашение между [[Даннекер, Теодор|Теодором Даннекером]], специальным немецким посланником, и болгарским комиссаром по еврейским делам [[Белев, Александр|Александром Белевым]], о депортации 20 тысяч евреев Болгарии (12 тысяч из Македонии и [[Фракия|Фракии]] и 8 тысяч из самой Болгарии). Болгария соглашалась оплатить все транспортные расходы и обязывалась никогда не предоставлять евреям болгарского гражданства<ref>[http://esefarad.com/?p=37366]</ref>. Болгарское правительство просило немцев сообщать реальную стоимость депортации евреев<ref>[http://macedoniaonline.eu/content/view/22629/2 MINA Breaking News — German Archives show Bulgarians rounded up and transported Macedonian Jews<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305101651/http://macedoniaonline.eu/content/view/22629/2 |date=2016-03-05 }}</ref>. В немецких архивах обнаружена переписка о выставлении Германией болгарской стороне счетов на транспортные расходы. Документы подтверждают оплату Болгарией Германии 7 144 317 [[Болгарский лев|левов]] за депортацию 3545 взрослых и 592 детей в лагерь смерти в Треблинке<ref name="macedoniaonline">{{cite web|url=http://macedoniaonline.eu/content/view/22629/2|title=MINA Breaking News - German Archives show Bulgarians rounded up and transported Macedonian Jews|publisher=macedoniaonline.eu|accessdate=2014-10-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305101651/http://macedoniaonline.eu/content/view/22629/2 |date=2016-03-05 }}</ref>. Много евреев присоединились к борющимся с нацистами [[Народно-освободительная армия Югославии|югославским партизанам]]. Македонская еврейка [[Эстрея Овадия]], из Битолы, была в числе первых женщин, присоединившихся к партизанам в 1941 году, за день до депортации. Центральный Комитет [[Македонская коммунистическая партия|Коммунистической партии Македонии]] заблаговременно сообщил евреям о предстоящей депортации. Были организованы приюты под защитой партизанских отрядов, но, к сожалению, евреи не верили в существование программы их уничтожения и в большинстве остались в гетто, вместо ухода в подполье<ref>[https://books.google.com/books?id=hsgQjbgBOAkC&pg=PA381] Biographical dictionary of women’s movements and feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe: 19th and 20th centuries edited by Francisca de Haan, Krasimira Daskalova, Anna Loutfi p. 382</ref>. В отличие от старых болгарских земель, где были широко распространены демонстрации и петиции против вывоза евреев, в том числе и прямые обращения к [[София|софийскому]] правительству, в Македонии такого движения не было<ref>[https://books.google.ca/books?id=pR0BAAAACAAJ&dq=The+heroic+rescue+of+Bulgarian+Jews&source=bl&ots=yMPiAZeYcx&sig=fiFaCbuVoS8gOXyQEOuh0qHudDE&hl=en&sa=X&ei=0FdmUNulJMmiigKy7YHIDA&ved=0CDAQ6AEwAA] Beyond Hitler’s Grasp: The Heroic Rescue of Bulgaria’s Jews, Michael Bar-Zohar</ref>. В четверг, 11 марта 1943 года, болгарская полиция начала концентрировать всех евреев из Скопье, Битолы и Штипа<ref name="ce-review.org"/><ref name=HoloMusMac>Holocaust Encyclopedia -The Holocaust in Macedonia: Deportation of Monastir Jewry, [http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10006804]</ref> в изоляторе временного содержания на территории табачного склада «Monopol» в Скопье<ref name="ushmm.org"/><ref name=HoloMusMac/>. Всего на склад было доставлено 7215 человек, в том числе<ref name="ZK1986"/>: : 539 детей в возрасте менее 3 лет, : 602 ребёнка в возрасте от 3 до 10 лет, : 1172 ребёнка школьного возраста от 10 до 16 лет, : 865 человек в возрасте свыше 60 лет, : 250 тяжело больных, которые были прикованы к кровати, : 4 беременные женщины родили во время пребывания в лагере, : 4 человека умерли по пути в лагерь. Болгарское правительство запросило о немецких планах в отношении депортируемых. Ответ Германии гласил, что половина людей будет использована на сельхозработах в [[Пангерманизм|Великой Германии]], четверть малоквалифицированных рабочих получит возможность «искупить свою вину» на предприятиях военной промышленности [[Рурская область|Рура]], а остальные будут доставлены в [[Генерал-губернаторство (Третий рейх)|Генерал-губернаторство]], для работ, связанных непосредственно с войной. Эта же информация распространялась по германским дипломатическим каналам в нейтральных странах и была опубликована как сообщение из [[Берн]]а ([[Швейцария]]) 24 марта 1943 года в «[[The New York Times]]», вместе с циничным заявлением германских властей о зарегистрированном за последние три месяца снижении смертности среди евреев в Польше и о том, что работающие в зоне боевых действий евреи-мужчины получают такой же паёк, как и немецкие солдаты. Несмотря на такие вводящие в заблуждение заявления, Болгария решила дать покровительство своим евреям с болгарским гражданством от депортации на контролируемую Германией территорию. Не желая депортировать и неболгарских евреев, в конце 1942 — начале 1943 года болгарское правительство через дипломатические каналы в Швейцарии проверяет возможность вывоза евреев морским транспортом в [[Британский мандат в Палестине]]. Из-за большого распространения слухов о том, что в действительности происходит с «переселившимися на восток», Болгария проверила возможность, вместо оплаты депортации евреев на нацистских поездах, их вывоза по [[Чёрное море|Чёрному морю]]. Тем не менее эти просьбы были отклонены [[Министр иностранных дел Великобритании|министром иностранных дел Великобритании]] [[Иден, Энтони|Энтони Иденом]]<ref>''A History of Israel: From the Rise of Zionism to Our Time'' by [[Howard M. Sachar]], Alfred A. Knopf, N.Y., 2007, p. 238</ref>. После неудачи этих попыток, болгарское правительство согласилось на немецкие уговоры и начало транспортировку неболгарских евреев на румынскую границу по Дунаю, сдав их немецким представителям и таким образом послав на смерть. В результате еврейские общины контролировавшихся Болгарией районов Югославии и Греции были практически полностью уничтожены. Только несколько десятков евреев Битолы избежали депортации и четверым удалось сбежать из транзитного лагеря. Ни один из 3276 евреев Битолы, отправленных в Треблинку, не выжил<ref>[http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10006803 The Jewish Community of Monastir: A Community in Flux, Mark Cohen, United States Holocaust Memorial Museum]</ref>. В городе, который в течение 400 лет был крупным центром сефардского еврейства, в 2003 году проживал один еврей. Древняя еврейская община Штипа была полностью уничтожена. 48 000 [[Болгарские евреи|болгарских евреев]], проживавших в старых болгарских границах, не были депортированы и убиты нацистами. Сообщения о судьбе македонских и фракийских евреев вызвали бурную реакцию болгарского общества. Спикер парламента [[Пешев, Димитр Иосифов|Димитр Пешев]] и 43 депутата выступили с резкой критикой действий правительства. Благодаря лоббированию, вмешательству имевших влияние на режим общественных деятелей и протестам [[Болгарская православная церковь|Болгарской православной церкви]], приказ о депортации был отменён. После освобождения [[Вардарская Македония|Вардарской Македонии]] в 1944 году, Общество еврейских общин Югославии опубликовало данные, что войну пережили 419 македонских евреев<ref name="JA1968">David Pipera, Jewish Almanach 1968—1970, Society of Jewish Communities in Yugoslavia. Давид Пипера, Јеврејски алманах 1968—1970, Савез јеврејских општина Југославије.</ref>. Позднее в [[Белград]]е были опубликованы уточнённые данные<ref>[http://www.jewishaz.com/jewishnews/990723/help.shtml «TBI congregants raise funds for synagogue in Macedonia», Tami Bickley, Jewish News of Greater Phoenix] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060428015215/http://www.jewishaz.com/jewishnews/990723/help.shtml |date=2006-04-28 }}</ref>, из которых следует, что выжили только 140 евреев Македонии<ref name="centropa.org">[http://www.centropa.org/reports.asp?rep=&ID=6759&TypeID=0 «Macedonia’s Jews battle the odds of survival», Katka Krosnar, Centropa Reports] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060708141821/http://www.centropa.org/reports.asp?rep=&ID=6759&TypeID=0 |date=2006-07-08 }}</ref>. Большинство спасшихся выжили, перейдя на нелегальное положение или воюя в рядах [[Народно-освободительная армия Югославии|югославских партизан]]<ref name="ce-review.org"/>. Из депортированных в лагеря смерти не выжил никто<ref name="ZK1986">Zamila Kolonomis, Bera Veskovic-Vangeli, ''Macedonian Jews in World War II (1941—1945), Collection of documents (vol I and vol II, Skopje, 1986). ''Жамила Колономос, Вера Весковиќ-Вангели, ''Евреите во Македонија во Втората светска војна (1941—1945)'', Зборник на документи, том 1, и том 2, Скопје, 1986.</ref>. Большинство оставшихся в живых решили эмигрировать в [[Израиль]], часть вернулись в Македонию, остальные остались в Сербии. В 1952 году в Македонии проживал 81 еврей<ref name="JA1968"/>. Директор по исследованиям Всемирного еврейского конгресса, Лоренс Вейнбаум сказал, что ни одна из еврейских общин Европы не пострадала так сильно, как община Македонии. == Хәҙерге заман == В настоящее время еврейская община Македонии насчитывает около 200 человек<ref name="denes"/>. Почти все они живут в Скопье, одна семья осталась в Штипе и один еврей в Битоле<ref name="centropa.org"/>. В 2003 году была открыта синагога и в Скопье имеется общинный центр<ref name="centropa.org"/>. Поддерживаются связи с еврейскими общинами в Белграде и Салониках. Услуги раввина предоставляются раввином из Белграда, приезжающим в Скопье<ref>[http://www.jewishworldreview.com/0300/macedonia1.asp «Only 200 strong, Macedonia’s Jews celebrate unity and new synagogue», Ruth E Gruber, Jewish World Review]</ref>. Также представители общины принимали участие в международном конкурсе знатоков [[Тора|Торы]], проходящем в Израиле в рамках празднования [[День независимости Израиля|Дня Независимости]]<ref>http://www.haaretz.com/hasen/spages/851851.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001130104/http://www.haaretz.com/hasen/spages/851851.html |date=2007-10-01 }} [[Ha'aretz]]</ref>. В Скопье в 2011 году открыт Мемориал-музей Холокоста македонских евреев. === Дини тормош === После перерыва в 60 лет, имеется родившийся в Македонии раввин, Ави Козма, ученик главного раввина Сербии, Исаака Асиэля, бывшего также главным раввином Македонии. Раввин Козма с отличием окончил юридический факультет [[Университет Святых Кирилла и Мефодия в Скопье|Университета Скопье]]. Он учился у рави Асиэля, а затем затем в известном раввинском училище «Бейт-Мидраш Сефарди» в Иерусалиме у раввина Шломо Кассина. Раввинское положение рава Козмы состоялось 5 мая 2008 года в синагоге «Бейт-Яков» в Скопье. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Еврейский квартал (Скопье)]] * [[Еврейская община Македонии]] * [[Синагога «Бейт-Ахарон» (Скопье)]] * [[Синагога «Бейт-Яков» (Скопье)]] == Әҙәбиәт == * {{cite book | last = Chary | first = Frederick B. | year = 1972 | title = The Bulgarian Jews and the Final Solution, 1940-1944 | url = https://archive.org/details/bulgarianjewsfin0000char | publisher = University of Pittsburgh Press }} * {{cite book|title=Ancient synagogues: historical analysis and archaeological discovery|url=https://archive.org/details/ancientsynagogue0001unse|chapter=The diaspora synagogue: archaeological and epigraphic evidence since Sukenik|last=Kraabel|first=A. T. |editor1-first=Dan|editor1-last=Urman|editor2-first=Paul V. M.|editor2-last=Flesher|year=1994|place=New York|publisher=Brill|pages=[https://archive.org/details/ancientsynagogue0001unse/page/112 112]–115}} * {{cite book | last = Assa | first = A. | year = 1992 | title = Macedonia and the Jewish people | publisher = University of Pittsburgh Press |place = Skopje }} * {{cite book | last = Sachar | first = H.M. | year = 2007 | title = A History of Israel: From the Rise of Zionism to Our Time | url = https://archive.org/details/historyofisraelf0003sach | publisher = Alfred A. Knopf | place = New York, 2007 }} == Һылтанмалар == * [http://www1.yadvashem.org/yv/en/exhibitions/communities/monastir/index.asp?WT.mc_id=wiki Monastir: The Story of a Sephardic Community in Macedonia] an online exhibition by [[Yad Vashem]] * [http://www.jewish.org.mk/ A website of the Jewish community in Republic of Macedonia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105071831/http://www.jewish.org.mk/ |date=2009-01-05 }} (in Macedonian) * [http://www.balkanalysis.com/blog/2007/03/14/macedonia%E2%80%99s-jewish-community-commemorates-the-holocaust-and-embraces-the-future/ A comprehensive article about the past, present and future of Jewish life in Macedonia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919060930/http://www.balkanalysis.com/blog/2007/03/14/macedonia%E2%80%99s-jewish-community-commemorates-the-holocaust-and-embraces-the-future/ |date=2020-09-19 }} * [http://www.esefarad.com/?p=16786 The Jews on the Balkans] * [http://elmundosefarad.wikidot.com/jewish-communities-in-macedonia-prior-to-1941 Jewish Communities In Macedonia Prior To 1941] * [http://www.ezrm.org.mk/index.php/en/history The History of the Jews in Macedonia, from the The Jewish Community in the Republic of Macedonia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200127102810/http://ezrm.org.mk/index.php/en/history |date=2020-01-27 }} * Empty Boxcars (2011) Documentary *[http://www.imdb.com/title/tt2153626/] at IMDb [https://www.youtube.com/watch?v=_Czodj7ZDxw&index=2&list=PLniZPxMAxr_dvJOGKr9QvYXfa6NHIEmW_] link YouTube * Clarifying 70 Years of Whitewashing and Inaccuracies: The Bulgarian Government and its Interaction with Jews During the Holocaust [http://www.yumpu.com/en/document/view/12340342/clarifying-70-years-of-whitewashing-and-shelomo-alfassa] * The Miraculous Rescue of the Bulgarian Jews during the Holocaust (1939—1945) (The Bulgarian Miracle) (Part 1) by Dr. Marcel Israel [http://esefarad.com/?p=37366] {{викитека-текст|ru|Македонские_евреи_(Амфитеатров)|статьи А. В. Амфитеатрова «Македонские евреи»}} [[Категория:Йәһүд этностары]] [[Категория:Төньяҡ Македония халҡы]] 7duyyxyh6uxf0rs1sav65d7mgr9m5ti Саранда 0 135066 1302494 807131 2026-08-11T18:36:34Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302494 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Саранда''' (({{lang-sq|Saranda йәки Sarandë}}, {{lang-el|Άγιοι Σαράντα}}) — [[Албания|Албанияның]] Влёра префектураһындағы курорт-ҡала. Саранда халҡы [[2002 йыл|2002 йылға]] 15 259 кеше була<ref>[http://www.ert.gov.al/ert_alb/static_down/Popullsia%20sipas%20njesive%20ne%20RSH.pdf Население] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090816065146/http://www.ert.gov.al/ert_alb/static_down/Popullsia%20sipas%20njesive%20ne%20RSH.pdf|date=2009-08-16}} {{ref-pdf}}([//ru.wikipedia.org/wiki/Portable_Document_Format PDF])</ref>. Саранда Ион диңгеҙе яры буйында, грек утрауы Корфу ҡаршыһында урынлашҡан. Саранда портын йыш ҡына «Албанияның көньяҡ ҡапҡалары» тип атайҙар. == Тарихы == Баш ҡаланың хәҙерге исеме ҡырҡ Севастия ыҙа сигеүсеһе хөрмәтенә булған [[Византия империяһы|византия]] монастыры Айя-Саранд ({{Lang-el2|Άγιοι Σαράντα}}) исеменән килә, борон ҡаланы Онхесм тип хаона ҡәбиләләре атаған<ref name=str>''[[Страбон]]''. [[География (Страбон)|География]]. VII.VII.5</ref> (бер сығанаҡтар буйынса, [[Боронғо Греция|боронғо грек]]<ref name=Hammond>{{cite book | first= NGL | last= Hammond | title= Philip of Macedon | url= https://archive.org/details/philipofmacedon0000hamm_i5b2 | publisher= Duckworth | location= London, UK | year= 1994}} «Epirus was a land of milk and animal products…The social unit was a small tribe, consisting of several nomadic or semi-nomadic groups, and these tribes, of which more than seventy names are known, coalesced into large tribal coalitions, three in number: Thesprotians, Molossians and Chaonians…We know from the discovery of inscriptions that these tribes were speaking the Greek language (in a West-Greek dialect).»{{ref-en}}</ref><ref>Crew, P. Mack. ''The Cambridge Ancient History — The Expansion of the Greek World, Eighth to Sixth Centuries B.C. Part 3: Volume 3'', p. 284. «Inscriptional evidence of the Chaones is lacking until the Hellenistic period; but Ps-Scylax, describing the situation of c. 380—360 put the southern limit of the Illyrians just north of the Chaones, which indicates that the Chaones did not speak Illyrian, and the acceptance of the Chaones into the Epirote alliance in the 330s suggest strongly that they were Greek-speaking.» {{ref-en}}</ref>, ә башҡа сығанаҡтар буйынса иллирия). [[1912 йыл|1912 йылдың]] 28 ноябрендә Влерала Албанияның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә, әммә был ваҡытҡа тиклем [[1920 йыл|1920 йылдарҙа]], ил биләмәләре әленән әле итальян, грек, серб ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана. [[1939 йыл]]да итальян ғәскәрҙәре ҡаланы баҫып ала, оккупанттар уны Бенито Муссолиниҙың оло ҡыҙы Эдда хөрмәтенә Порто-Эдда тип үҙгәртә ({{Lang-it|Porto Edda}}). Әммә борондан был төбәкте Бөйөк Грецияның өлөшө тип һанаған гректар Төньяҡ Эпирҙан 1940 йылда бик тиҙ генә унан итальяндарҙы ҡыуып сығара, әммә оҙаҡҡа түгел, сөнки [[Германия]], [[Италия]], [[Болгария]] илдәре [[1941 йыл]]да [[Греция]]ны оккупациялай башлай. Итальяндар 1943 йылда капитуляция яһайҙар һәм Албанияны ҡалдыралар, [[1944 йыл]]да немец оккупанттары илдән ҡыуып сығарыла һәм Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң — Саранда Албанияның Влёра префектураһы окурыгының үҙәге була. [[1997 йыл]]да ҡала сыуалыштар урынының береһе булараҡ киң танылыу ала башлай. == Иҫтәлекле урындары == Саранданың иң үҙәгендә православие сиркәүе һәм урта быуат синагогаһы урынлашҡан. Алыҫ булмаған урында археологик музей-ҡурсаулыҡ — боронғо Бутринти ҡалаһы емереклектәре — ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объекттары, ә боронғо Финичи ҡалаһының башҡа ҡалдыҡтары, ҡайһы бер тикшереүселәр әйтеүенсә, афинаныҡына оҡшаған, әммә үҙенең күләме менән байтаҡҡа ҙур Акрополдә урынлашҡан. * Этнографик музей; * Боронғо ғибәҙәтхана; * Фойнике емереклектәре; * Йәһүд синагогалары; * «Али Паша Тепелена» ҡәлғәһе; * Шен Кол урынында боронғо сиркәү (Изге Кол). * «Зәңгәр күҙ» сығанағы, Саранданан 18 км алыҫлыҡта ята. Шулай уҡ Саранда округында Албанияның таш быуат һәйкәлдәренең иң күбе, шул иҫәптән Конспольский мәмерйәһе урынлашҡан. == Иҡтисады == Ҡала иҡтисадының мөһим аспекты булып туризм ҡала, быға урындағы климат та булышлыҡ итә — бында йылда уртаса 300 ҡояшлы көн тора. Быға тағы ҡомло пляждар һәм алыҫ булмаған бөтә донъяға билдәле иҫтәлекле урындар, Корфу утрауы менән паромлы кисеүҙәр булышлыҡ итә. Алыҫ булмаған ерҙә Саранданан көньяҡтараҡ һәм көнсығыштараҡ, Какавияла һәм Чафе Боте ҡалаһында Греция менән сиктәш автомобиль үткәүелдәре бар. == Билдәле кешеләре == * {{Тәржемәһеҙ|:en:Stavrianos Vistiaris|Ставрианос Вистарис}} ({{lang-el|Σταυριανος Βισταρης}}) — XVI быуат грек шағиры. == Туғанлашҡан ҡалалар == * {{Флаг Греции}} Каламария * {{Флаг Греции}} Керкира == Фотоһүрәттәре == <gallery> File:Saranda_Albania_Promenade_2016.jpg| File:Saranda11.JPG| File:Orthodox Church (Sarandë).jpg | File:Kuruku30 - Sarandë.jpg| File:Saranda_Albania_1.jpg| File:Coastline in Albania.jpg| File:Kuruku 27 - Sarandë shore promenade.jpg| File:Blue_Eye_Albania_2016_Syri_i_kalter.jpg| </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Албания ҡалалары]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] 97pctf6ohlsxgyhvgtdx3b95ito46ev Альберт Сент-Дьёрдьи 0 136345 1302610 1282761 2026-08-11T20:21:08Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302610 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Альберт Сент-Дьёрдьи | Оригинал имени = {{lang-hu|Szent-Györgyi Albert }} | Изображение = Albert Szent-Györgyi.jpg | Ширина = 200px | Описание изображения = | Дата рождения = 16.9.1893 | Место рождения = {{МР|Будапешт}} | Дата смерти = 22.10.1986 | Место смерти = {{МС|Вудс-Хол}} | Гражданство = {{Флагификация|Венгрия|1893}} {{Флагификация|США|1986}} | Научная сфера = [[биохимия]] | Место работы = | Альма-матер = | Научный руководитель = {{нп5|Hartog Jacob Hamburger}} | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{Нобелевская медаль}} [[Нобелевская премия по физиологии или медицине]] ([[1937 год в науке|1937]]) <br> [[Премия Альберта Ласкера за фундаментальные медицинские исследования]] (1954) | Сайт = }} '''Альберт Сент-Дьёрдьи''' ({{lang-hu|Szent-Györgyi Albert}}, [[16 сентябрь]] [[1893 йыл]], [[Будапешт]] — [[22 октябрь]] [[1986 йыл]], [[Вудс-Хол]]) — [[Венгрия]]ла тыуған [[биохимия|биохимик]], [[С]] витаминын беренсе булып таба һәм биологик окисләнеү һәм мышцалар эшмәкәрлеге өлкәһендә тикшеренеүҙәр үткәрә, АҠШ ғалимы. [[1937 йыл]]да Сент-Дьёрдьиға биологик окисләнеү (яныу) буйынса эштәре өсөн Нобель премияһы бирелә, [[1954]] — йөрәк һәм ҡан тамыры сирҙәрен тикшеренеүгә индергән ҙур өлөшө өсөн «фундаменталь медицина тикшеренеүҙәре өсөн Альберт Ласкер премияһы» бирелә. == Биографияһы == === Бала сағы === Альберт Сент-Дьёрдьи [[Будапешт]]та 1893 йылдың 16 сентябрендә тыуған . Атаһы- эшҡыуар Миклош Сент-Дьёрдьи, әсәһе- талантлы музыкант Йозефина Сент-Дьёрдьи. Әсәһенең ағаһы, физиолог, Будапешт университеты профессоры Михай Ленхошшек (Lenhossék) йоғонтоһонда малай фән менән ҡыҙыҡһына башлай. Альберттың фән менән ҡыҙыҡһыныуын башта Михай Ленхошшек хупламай, сөнки ул бик насар уҡый. Альберт Сент-Дьёрдьи ун алты йәштә генә уҡыу менән ысынлап мауығып китә, һәм ул мәктәпте тик яҡшы билдәләр менән генә тамамлағас ҡына, Михай Ленхошшек ризалығын бирә. === Уҡыу һәм [[Беренсе донъя һуғышы]] === 1911 йылда Сент-Дьёрдьи Будапешттағы медицина мәктәбенә (юғары мәктәп) уҡырға инә. Оҙаҡламай ул был курстарҙы ташлап, бабаһының анатомия лабораторияһына күсә. [[Беренсе донъя һуғышы]] башланғас, 1914 йылда ул табип булараҡ хәрби хеҙмәткә саҡырыла. Сент-Дьёрдьи һуғышта яраланғас, Будапештҡа ҡайтарыла, медицина мәктәбен тамамлап, 1917 йылда [[магистр]] исемен ала. Шул уҡ йылда Венгрияның почтаһы министры ҡыҙы Корнелия («Нелли») Демениға өйләнә. Ҡатыны Сент-Дьёрдьи менән бергә Төньяҡ Италияға, яңы хеҙмәт итеү урынына китә. Уларҙың ҡыҙҙары Корнелия 1918 йылда тыуа. === Фәнни эшмәкәрлегенең башы === Һуғыштан һуңғы Венгриялағы хаостан ҡотолор өсөн Сент-Дьёрдьи Пожонь ҡалаһында фармакология менән шөғөлләнә башлай. 1919 йылдың сентябрендә Пожонь яңынан булдырылған [[Чехословакия]] дәүләтенә бирелә, венгрҙарға ҡаланы ҡалдырып китергә ҡушыла. Бер нисә ай Будапештта, һуңыраҡ [[Берлин]]да, Гамбургта һәм Лейденда йә [[биохимия]], йә медицина менән шөғөлләнә. 1922 йылда уны Нидерландтағы Гронинген университетына саҡыралар. Дүрт йыл Сент-Дьёрдьи көндөҙ физиология лабораторияһында, кисен биохимия буйынса тикшеренеүҙәр үткәрә. Егермеләп мәҡәлә баҫтыра. Сент-Дьёрдьи бигерәк тә [[күҙәнәктең тын алыуы]] менән ҡыҙыҡһына, күҙәнәктең аҙыҡты нисек энергияға әйләндереүен өйрәнә<ref name="test">[http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/WGBBGP Zellatmung IV. Mitteilung: Uber den Oxydationsmechanismus der Kartoffeln &#91;Cell respiration IV: On the oxidation mechanism of potatoes&#93;]</ref>. Сент-Дьёрдьи үҫемлектәрҙең тын алыуын тикшерә, уны бигерәк тә йәрәхәтләнгән үҫемлектәр ҡыҙыҡһындыра. Ул [[пероксидаза]]лы үҫемлектәрҙең (мәҫәлән, кәбеҫтә йәки цитрустар) ҡараймағанын билдәләй, улар менән тәжрибәләр үткәрә<ref name="pfl"> [http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/WGBBGQ Zellatmung V. Mitteilung: Uber den Oxydationsmechanismus einiger Pflanzen &#91;Cell respiration V: On the oxidation mechanism of some plants&#93;]</ref>. 1924 йыл аҙағында уны инглиз физиологы Генри Дейл үҙ лабраторияһында эшләп алырға саҡыра. Бында А. Сент-Дьёрдьи файҙалы кешеләр менән таныша. Гронингенда уның кураторы Гамбургер вафат була, 1926 йыл урталарында А. Сент-Дьёрдьи инде фәндән баш тартырға уйлай. Ләкин ошо ваҡтта Стоккгольмға Халыҡ -ара физиологтар йәмғиәтенең конференцияһына бара. Билдәле инглиз биохимигы сэр Фредерик Голанд Хопкинс үҙ сығышында Сент-Дьёрдьи эштәрен бер нисә тапҡыр маҡтап иҫкә ала. Конференциянан һуң Сент-Дьёрдьи Хопкинс менән таныша, һәм Хопкинс уны Кембридж университетына эшкә саҡыра. === Кембридж университетында === [[Кембридж]]да Сент-Дьёрдьи бөйөр өҫтө биҙенән, кәбеҫтәнән һәм цитрустарҙан бер аҙ күҙәнәкте яңынан тергеҙеүсе матдәне айырып алыға ирешә. Ул был матдә шәкәр кислотаһы булырға тейеш тип уйлай (химик соcтавы С<sub>6</sub>Н<sub>8</sub>О<sub>6</sub><ref name="a"> [http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/WGBBGK Observations on the Function of Peroxidase Systems and the Chemistry of the Adrenal Cortex: Description of a New Carbohydrate Derivative]</ref>). Уны ғалим гексурон кислотаһы тип атай. Гексурон кислотаһын алған өсөн Сент-Дьёрдьиға 1927 йыл аҙағында биохимия фәндәре кандидаты дәрәжәһе бирелә. Кембридж осоро Сент-Дьёрдьи өсөн иң бәхетле һәм уңышлы осор була. Был осорҙа ул донъя кимәлендә билдәле ғалим булып китә. 1929 йылда ул тәүге тапҡыр АҠШ-та була, Бостон ҡалаһында Халыҡ-ара физиологтар конгрессында ҡатнаша. Америкала Рочестер ҡалаһының Майо клиникаһында гексурон кислотаһы менән тәжрибәләрен ары дауам итергә тәҡдим ала. Ул лабораторияла айырып алған матдәне Хоуорс тигән ғалимгә тикшерергә ебәрә, ләкин Хоуорс, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уның составын билдәләй алмай. === Сегед университеты, С витаминын асыу === Сент-Дьёрдьи 1928 йылда Венгрияның Сегед университетына медицина факультетының деканы вазифаһына саҡырыла, һәм ғалим 1931 йылда Венгрияға ҡайта. Ул бында уҡытыу һәм административ эштәр менән шөғөлләнә. 1931 йылда Сент-Дьёрдьи төркөмөнә Американан ғалим Джозеф Свирбел (Питтсбург университетынан) килә. Сент-Дьёрдьи уға Майо клиникаһында тәжрибәләр аша алған «гексурон кислотһын» бирә, зәңге (цинга) йоҡторолған диңгеҙ сусҡаһы менән эксперименттар үткәрергә ҡуша. Бер нисә эксперимент был матдәнең С витамины икәнен дәлилләй<ref name="b">[http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/WGBBGW The Chemical Nature of Vitamin C]</ref> (Сент-Дьёрдьи был турала алдан белеп, уйлап йөрөй, тик хайуандар менән тәжрибә ҡиммәткә төшкәнгә был тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнмәй тора). Свирбели был эштәр тураһында үҙенең етәксеһе Кингҡа яҙа, 1932 йылдың 1 апрелендә [[Science]] журналында Кингтың С витаминын асыуы тураһында мәҡәлә баҫылып сыға. Сент-Дьёрдьи менән Свирбели үҙҙәренең докладын [[Nature]] журналына ебәрә, шулай итеп С витаминын Кинг асмауын фашлайҙар<ref name="c2">[http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/WGBBGX The Chemical Nature of Vitamin C]</ref>. Ғалимдар араһында ауыр көрәш башлана. Был көрәштән тыш Сент-Дьёрдьи алдында тағы бер ауыр мәсьәлә тора — «гексурон кислотһын» нисек итеп табырға? 1932 йылдың көҙөндә ул бороста С витамины бик күп икәнен асыҡлай<ref name="c">[http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/WGBBGY The Large Scale Preparation of Ascorbic Acid from Hungarian Pepper (Capsicum annuum)]</ref>. Сегед— Венгрияның борос үҫтереү үҙәге, Сент-Дьёрдьи хеҙмәткәрҙәренә паприканан С витамины алырға ҡуша, өс фунттан артыҡ (бер килограмм ярым тирәһе) таҙа кристалл матдә алына. Патент алыу урынына Сент-Дьёрдьи был матдәне ғалимдарға ебәрә, шул иҫәптән Норман Хоуорсҡа ла, ул был матдәнең структураһын асыҡлай, шунан Сент-Дьёрдьи менән берлектә уны аскорбин кислотаһы тип атай, сөнки ул зәңге (scorbutus) аурыуынан ҡотҡара. Бер нисә йыл Сент-Дьёрдьи Европа буйлап «С витамины культын таратып» (үҙе әйткәнсә) йөрөй. Ләкин С витамины бөтә сирҙәрҙән дә дауа була алмай, ә Сент-Дьёрдьи башҡа фәнни эштәренә кире ҡайта. === Нобель премияһы, 1937 йыл === 1930 йыл башында Сент-Дьёрдьи үҙенең элекке үҫемлектәрҙең тын алыу биохимияһы буйынса тикшеренеүҙәренә кире әйләнеп ҡайта<ref name="pfl" />, мускул күҙәнәктәрендә барған окисләнеүҙе өйрәнә. Фумар, алма һәм гәрәбә кислотаһының үҫемлектәр тын алыуында мөһим роль уйнағаны билдәле була. Сент-Дьёрдьи ваҡланған мускулдарға ошо кислоталарҙы бер аҙ өҫтәһәң, окисләнеүгә кәрәк булғандан артығыраҡ кислород йотолғанын асыҡлай<ref name="mu"> [http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/WGBBGZ Zellatmung V. Mitteilung: Uber den Mechanismus der Hauptatmung des Taubenbrustmuskels &#91;On the mechanism of primary respiration in pigeon breast muscle&#93;]</ref>. Ғалим кислоталар был осраҡта энергия сығанағы итеп түгел, ә катализатор булараҡ, яныу реакцияһына һис бер үҙгәрешһеҙ тотонола икәнен аңлай. Һәр бер кислота күҙәнәктә булған углеводтың окисләнеүенә булышлыҡ итә. Был бөтөнләй яңы идея була.<ref name="t">[http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/WGBBGR Uber die Bedeutung der Fumarsaure fur die Tierische Gewebsatmung: Einleitung, Ubersicht, Methoden &#91;On the significance of fumaric acid for animal tissue respiration: Introduction, summary, methods&#93;]</ref><ref name="tr">[http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/WGBBGS Uber die Bedeutung der Fumarsaure fur die Tierische Gewebsatmung. III. Mitteilung: Einleitung, Ubersicht, Methoden &#91;On the significance of fumaric acid for animal tissue respiration, Part III: Introduction, summary, methods&#93;]</ref>. 1937 йылда Сент-Дьёрдьиға физиология һәм медицина өлкәһендәге "биологик окисләнеүҙе, айырыуса С витаминын һәм фумар кислотаһын асҡан өсөн" Нобель премияһы биреләсәген хәбәр итәләр. Нобель премияһын алыу Сент-Дьёрдьиҙы милли геройға әйләндерә: ул был премия лауреаты исеме бирелгән дүртенсе венгр ғалимы була. == Бүләктәре, йәмғиәт тарафынан танылыуы == * 1916 — {{нп5|Медаль за храбрость (Австро-Венгрия)|Серебряная медаль за храбрость||Medal for Bravery (Austria-Hungary)}} * 1937 — {{нп5|Корона Корвина||hu|Corvin-koszorú}} * 1937 — {{нп5|Magyar Corvin-lánc||hu|}} * 1937 — [[Нобелевская премия по физиологии или медицине]], ''{{cm|«За открытия в области процессов биологического окисления, связанные в особенности с изучением [[Витамин С|витамина С]] и [[Катализ|катализа]] [[Фумаровая кислота|фумаровой кислоты]].»|«For his discoveries in connection with the biological combustion processes, with special reference to vitamin C and the catalysis of fumaric acid.»}}'' * 1939 — [[Орден Святого Саввы]] * 1939 — Командор [[Орден Леопольда I|Ордена Леопольда I]] * 1941 — {{нп5|Magyar Érdemrend középkeresztje||hu|}} * 1946 — [[Орден Венгерской свободы]] * 1948 — [[Премия имени Кошута]] * 1954 — [[Премия Альберта Ласкера за фундаментальные медицинские исследования]], ''«For the discovery of actomyosin, the essential contractible element of muscle.»'' * 1983 — [[Орден Знамени (ВНР)|Орден знамени Венгерской Народной Республики]] II степени В его честь названа {{нп5|Премия Сент-Дьёрдьи за прогресс в исследовании рака|||Szent-Györgyi Prize for Progress in Cancer Research}} вручаемая с 2006 года. {{Закончить перевод|en}}{{Закончить перевод|hu}} {{викицитатник}} == Әҙәбиәт == {{refbegin}} * [http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/Narrative/WG/p-nid/147 The Albert Szent-Gyorgyi Papers, Profiles in science, National Library of Medicine] * Вюрмер Р. Альберт Сент-Дьёрдьи и современная биохимия. — В кн.: Горизонты биохимии. М., 1964 * US National Library of Medicine. The Albert Szent-Györgyi Papers.[http://profiles.nlm.nih.gov/WG/ NIH Profiles in Science] * {{cite book | author = Ralph Moss | title = Free Radical Albert Szent-Györgyi and the Battle over Vitamin C | url = https://archive.org/details/freeradicalalber0000moss | edition = | publisher = Paragon House Publishers | year = 1988 | isbn = 0-913729-78-7 }} * {{cite journal |last=Szolcsányi |first=János |authorlink= |year=2007 |month=October |title=[Memories of Albert Szent-Györgyi in 1943 about the beginning of his research and about his mentor, Géza Mansfeld] |journal=Orvosi hetilap |volume=148 |issue=42 |pages=2007–11 | publisher = | location = | pmid = 17932008 |doi = 10.1556/OH.2007.H2142 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Juhász-Nagy |first=Sándor |authorlink= |year=2002 |month=March |title=[Albert Szent-Györgyi—biography of a free genius] |journal=Orvosi hetilap |volume=143 |issue=12 |pages=611–4 | publisher = | location = | issn = | pmid = 11963399 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Vértes |first=L |authorlink= |year=2000 |month=December |title=[László Németh and Albert Szent-Györgyi. Honoring anniversaries] |journal=Orvosi hetilap |volume=141 |issue=52 |pages=2831–3 | publisher = | location = | issn = | pmid = 11202120 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Manchester |first=K L |authorlink= |year=1998 |month=January |title=Albert Szent-Györgyi and the unravelling of biological oxidation |journal=Trends Biochem. Sci. |volume=23 |issue=1 |pages=37–40 | publisher = | location = | pmid = 9478135 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = |doi=10.1016/S0968-0004(97)01167-5 }} * {{cite journal |last=Gábor |first=M |authorlink= |year=1996 |month=January |title=[Albert Szent-Györgyi and flavonoid research] |journal=Orvosi hetilap |volume=137 |issue=2 |pages=83–4 | publisher = | location = | issn = | pmid = 8721874 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Nagy |first=I Z |authorlink= |year=1995 |month= |title=Semiconduction of proteins as an attribute of the living state: the ideas of Albert Szent-Györgyi revisited in light of the recent knowledge regarding oxygen free radicals |journal=Exp. Gerontol. |volume=30 |issue=3–4 |pages=327–35 | publisher = | location = | pmid = 7556511 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = |doi=10.1016/0531-5565(94)00043-3 }} * {{cite journal |last=Zallár |first=A |authorlink= |coauthors=Szabó T |year=1989 |month=April |title=Habent sua fata libelli: the adventurous story of Albert Szent-Györgyi's book entitled Studies on Muscle (1945) |journal=Acta Physiol. Scand. |volume=135 |issue=4 |pages=423–4 | publisher = | location = | pmid = 2660487 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = | doi = 10.1111/j.1748-1716.1989.tb08599.x }} * {{cite journal |last=Szilárd |first=J |authorlink= |year=1988 |month=May |title=[The Nobel prize. (Pro memoria Albert Szent-Györgyi). The University of Szeged Medical School named after Albert Szent-Györgyi] |journal=Orvosi hetilap |volume=129 |issue=18 |pages=949–50 | publisher = | location = | issn = | pmid = 3290769 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Szabó |first=T |authorlink= |coauthors=Zallár A, Zallár I |year=1988 |month= |title=Albert Szent-Györgyi in Szeged |journal=Geographia medica |volume=18 |issue= |pages=153–6 | publisher = | location = | issn = | pmid = 3049243 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Banga |first=I |authorlink= |year=1987 |month=January |title=[In memory of Albert Szent-Györgyi] |journal=Orvosi hetilap |volume=128 |issue=2 |pages=97–8 | publisher = | location = | issn = | pmid = 3547244 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Cohen |first=S S |authorlink= |year=1987 |month= |title=Thoughts on the later career of Albert Szent-Gyorgyi |journal=Acta Biochim. Biophys. Hung. |volume=22 |issue=2–3 |pages=141–8 | publisher = | location = | issn = | pmid = 3118622 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Straub |first=F B |authorlink= |year=1987 |month= |title=The charismatic teacher at Szeged: Albert Szent-Györgyi |journal=Acta Biochim. Biophys. Hung. |volume=22 |issue=2–3 |pages=135–9 | publisher = | location = | issn = | pmid = 3118621 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |year=1983 |month=October |title=[Salute to the 90-year old Albert Szent-Györgyi] |journal=Orvosi hetilap |volume=124 |issue=40 |pages=2435–6 | publisher = | location = | issn = | pmid = 6369221 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Bendiner |first=E |authorlink= |year=1982 |month=May |title=Albert Szent-Györgyi: the art in being wrong |journal=Hospital practice (Hospital ed.) |volume=17 |issue=5 |pages=179–84, 185–6, 192 | publisher = | location = | issn = | pmid = 7044943 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Szállási |first=A |authorlink= |year=1980 |month=February |title=[Albert Szent-Györgyi in the journal Nyugat] |journal=Orvosi hetilap |volume=121 |issue=8 |page=468 | publisher = | location = | issn = | pmid = 6992048 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Holden |first=C |authorlink= |year=1979 |month=February |title=Albert-Szent-Györgyi, electrons, and cancer |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=203 |issue=4380 |pages=522–4 | publisher = | location = | pmid = 366748 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = |doi=10.1126/science.366748 }} * {{cite journal |last=Süle |first=T |authorlink= |year=1977 |month=December |title=[Albert Szent-Györgyi in Hungarian numismatics] |journal=Orvosi hetilap |volume=118 |issue=52 |pages=3170–1 | publisher = | location = | issn = | pmid = 341025 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Szállási |first=A |authorlink= |year=1977 |month=November |title=[Albert Szent-Györgyi was awarded the Nobel Prize 40 years ago] |journal=Orvosi hetilap |volume=118 |issue=46 |pages=2782–3 | publisher = | location = | issn = | pmid = 335333 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Kardos |first=I |authorlink= |year=1975 |month= |title=A talk with Albert Szent-Györgyi |journal=The New Hungarian quarterly |volume=16 |issue=57 |pages=136–50 | publisher = | location = | issn = | pmid = 11635455 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Szállási |first=A |authorlink= |year=1974 |month=December |title=[2 interesting early articles by Albert Szent-Györgyi] |journal=Orvosi hetilap |volume=115 |issue=52 |pages=3118–9 | publisher = | location = | issn = | pmid = 4612454 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Kenéz |first=J |authorlink= |year=1973 |month=December |title=[Eventful life of a scientist. 80th birthday of Nobel prize winner Albert Szent-Györgyi] |journal=Münchener medizinische Wochenschrift (1950) |volume=115 |issue=51 |pages=2324–6 | publisher = | location = | issn = | pmid = 4589872 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Miura |first=Y |authorlink= |year=1969 |month=December |title=[Doctor Albert von Szent-Gyoergyi] |journal=Nippon Ishikai zasshi. Journal of the Japan Medical Association |volume=62 |issue=11 |pages=1164–8 | publisher = | location = | issn = | pmid = 4903813 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Kenéz |first=J |authorlink= |year=1968 |month=December |title=[Albert Szent-Györgyi is 75 years old] |journal=Orvosi hetilap |volume=109 |issue=50 |pages=2777–81 | publisher = | location = | issn = | pmid = 4887815 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Sulek |first=K |authorlink= |year=1968 |month=May |title=[Nobel prize for Albert Szant-Györgyi in 1937 for studies on the metabolic processes, particularly of vitamin C and catalysis of fumaric acid] |journal=Wiad. Lek. |volume=21 |issue=10 |page=911 | publisher = | location = | issn = | pmid = 4875831 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} {{refend}} [[Категория:Венгрияла фән]] 9c76xmvuy33it0h5phceayxtnfu8s28 Дүртмөйөш 0 137106 1302634 1288694 2026-08-11T20:40:18Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302634 wikitext text/x-wiki {| align="right" ! colspan="6"|'''Дүртмөйөштәр''' |- align="center" | colspan="6"|┌─────────────┼────────────┐ |- align="center" |colspan="2"|ҡабарынҡы түгел |colspan="2"|ҡабарынҡы |colspan="2"|үҙ-үҙе менән киҫешеүсе |- align="center" |colspan="2" style="border-bottom:1;"|[[Файл:Concave quadrilateral.png]] |colspan="2"|[[Файл:Convex quadrilateral.svg]] |colspan="2" style="border-bottom:1;"|[[Файл:Cross-quadrilateral.png]] |- align="center" |colspan="6"|┌─────────────┼─────────────┐ |- align="center" |colspan="2"|[[Файл:Cyclic quadrilateral.png]] | colspan="2"|[[Файл:Trapezium (geometry).svg]] | colspan="2"|[[Файл:Tangent quadrilateral.png]] |- align="center" |colspan="2"|[[ҡамаусы әйләнә|ҡамалған]] |colspan="2"|'''[[трапеция]]''' | colspan="2"|ҡамаусы |- align="center" | colspan="4"| <nowiki>|</nowiki> ┌───────────┤ | colspan="2"| <nowiki>|</nowiki> |- | | | | | | |- align="center" | colspan="2" |[[Файл:Isoceles trapezium.png]]<br /> тигеҙ эргәле трапеция<br /> <small>тигеҙ ҡабырғалы</small> | colspan="2" |[[Файл:Parallelogram.png]]<br /> '''[[параллелограмм]]'''<br /> <small>яҡтары параллель</small> | colspan="2" |[[Файл:Cross-quadrilateral.png]]<br /> '''[[антипараллелограмм]]'''<br /> <small>яҡтары параллель түгел</small> | colspan="2" |[[Файл:Kite (geometric figure).png]]<br /> ҡабарынҡы ромбоид ([[дельтоид]])<br /> диагоналдәре <small>перпендикуляр</small> |- | | | | | | |- align="center" | colspan="3"|└─────┬─────┘ | colspan="3"|└─────┬─────┘ |- align="center" | colspan="3"|[[Файл:Rectangle (geometry).png]]<br /> '''[[тура дүртмөйөш]]'''<br /> <small>тура мөйөштәр</small> | colspan="3"|[[Файл:Rhombus (geometry).png]]<br /> '''[[ромб]]'''<br /> <small>тигеҙ эргәле</small> |- align="center" | colspan="6"|└──────────┬─────────┘ |- align="center" | colspan="6"| [[Файл:Square (geometry).png]]<br /> '''[[квадрат]]''' |} '''Дүртмөйөш''' ({{lang-gr|}} τετραγωνον) — ул, өсәүһе бер тура һыҙыҡта ятмаған дүрт нөктәнән (түбәләре), һәм был нөктәләрҙе эҙмә-эҙ тоташтырыусы дүрт киҫектән (яҡтары) торған геометрик фигура ([[күпмөйөш]]). [[Ҡабарынҡы күмәклек|ҡабарынҡы]] һәм ҡабарынҡы булмаған дүртмөйөштәр була, ҡабарынҡы булмаған дүртмөйөш [[Һыныҡ һыҙыҡ#Һыныҡ һыҙыҡ типтары|үҙ-үҙе менән киҫешеүсе]] булырға мөмкин (һүрәтте ҡарағыҙ). == Дүртмөйөш төрҙәре == # [[Параллелограмм]] — ҡапма-ҡаршы яҡтары пар-пар тигеҙ һәм [[параллеллек|параллель]] булған дүртмөйөш; #* [[Тура дүртмөйөш]] — бөтә мөйөштәре лә тура булған дүртмөйөш; #* [[Ромб]] — бөтә яҡтары ла тигеҙ булған дүртмөйөш; #* [[Квадрат]] — бөтә мөйөштәре лә тура һәм бөтә яҡтары ла тигеҙ булған дүртмөйөш; # [[Трапеция]] — ике ҡаршы ятҡан яғы параллель булған дүртмөйөш; # [[Дельтоид]] — ике пар эргәләш яҡтары тигеҙ булған дүртмөйөш. # [[Антипараллелограмм]], йәки ''контрпараллелограмм'' — һәр ике ҡаршы ятыусы яҡтары үҙ-ара тигеҙ, ләкин [[параллелограмм]]дан айырмалы рәүештә параллель булмаған, ә [[антипараллеллек|антипараллель]] булған дүртмөйөш. === Ҡайһы бер тамғалауҙар һәм ҡыҫҡартыуҙар === «Дүртмөйөш» һүҙе урынына ҡайһы бер тамғалауҙар һәм ҡыҫҡартыуҙар ҡуланылыуы мөмкин: дүртмөй, «<math> \square </math>» йәки «<span style="font-size: 32px"> ♢</span>» символдары {{sfn|Стариков|2016|с=95-97}}. === Ҡайһы бер симметрик дүртмөйөштәр === [[Файл:Symmetries of square.svg|280px|thumb|Ҡайһы бер симметрик дүртмөйөштәр]] Һүрәттә ҡайһы бер симметрик дүртмөйөштәр, уларҙың бер-береһенә күсеүе, шулай уҡ уларға дуал дүртмөйөштәр күрһәтелгән. Һүрәттәге тамғалауҙар: * Kite (змей) — дельтоид (ромбоид) * Parallelogram — параллелограмм * Irregular quadrilateral — дөрөҫ булмаған дүртмөйөш * Rhombus — ромб * Rectangle — тура дүртмөйөш * Square — квадрат * Gyrational Square — әйләнеүсе квадрат * Isosceles Trapezoid — тигеҙ эргәле трапеция == Тулы дүртъяҡ == [[Файл:Quadrilatere complet.svg|thumb|Тулы дүртъяҡ]] Дүртъяҡ атамаһы '''дүртмөйөш''' атамаһына эквивалентлы булырға мөмкин булһа ла, уға йыш ҡына өҫтәмә мәғәнә һалалар. '''Тулы дүртъяҡ''' тип бер ниндәй икәүһе параллель булмаған һәм бер ниндәй өсәүһе бер нөктә аша үтмәгән дүрт тура һыҙыҡ атала. Бындай конфигурация Евклид геометрияһының ҡайһы бер раҫлауҙарында (мәҫәлән, [[Менелай теоремаһы]], [[Гаусс тура һыҙығы]], [[Обер тура һыҙығы]], [[Микель нөктәһе|Микель тура һыҙығы]] һәм башҡалар) осрай, уларҙа йыш ҡына бөтә тура һыҙыҡтар ҙа бер береһен алмаштырыусан булалар. == Мөйөштәре суммаһы == Үҙ-үҙен киҫмәүсе дүртмөйөштөң мөйөштәре суммаһы 360°-ҡа тигеҙ. : <math> \sum_{i=1}^4 \alpha_i = (4 - 2) \cdot 180^\circ = 2 \cdot 180^\circ = 360^\circ</math> == Оҙонлоҡ нисбәттәре == === [[Дүртмөйөш тигеҙһеҙлеге]] === Дүртмөйөштөң теләһә ниндәй ике яғының айырмаһы модуле ҡалған ике яғының суммаһынан ҙур түгел. : <math>\left | a - b \right | \leq c+d</math>. Эквивалентлы: теләһә ниндәй дүртмөйөштә өс яғының оҙонлоҡтары суммаһы дүртенсе яғынан кәм түгел, йәғни <ref name="math4school.ru">{{книга | заглавие = Четырёхугольники | ссылка =http://math4school.ru/chetyrehugolniki.html }}</ref>: : <math>a \leq b+c+d</math>; : <math>b \leq a+c+d</math>; : <math>c \leq a+b+d</math>; : <math>d \leq a+b+c</math>. Дүртмөйөш тигеҙһеҙлегендә тигеҙлек, дүртмөйөш ''боҙолған'' булғанда ғына, йәғни уның бөтә дүрт түбәһе бер тура һыҙыҡта ятҡанда ғына үтәлә. === [[Птолемей тигеҙһеҙлеге]] === Ҡабарынҡы дүртмөйөштөң <math>a,b,c,d</math> яҡтары һәм <math>e,f</math> диагоналдәре өсөн [[Птолемей тигеҙһеҙлеге]] үтәлә: : <math> |e|\cdot |f|\leq |a|\cdot |c|+|b|\cdot |d|, </math> шуның менән бергә тигеҙлек үтәлә шул саҡта һәм тик шул саҡта ғына, әгәр ҡабарынҡы дүртмөйөш әйләнәгә ҡамалған булһа йәки уның түбәләре бер тура һыҙыҡта ятһалар. === [[Гаусс тура һыҙығы|Гаусс теоремаһы]] === [[Файл:Gauss line.svg|thumb|200px|right|[[Ньютон теоремаһы (планиметрия)]] һәм [[Гаусс тура һыҙығы]] (йәшел)]] Әгәр дүртмөйөштә ике пар ҡаршы ятҡан яҡтары параллель булмаһа, уның ике диагоналенең уртаһы, ике пар ҡаршы ятҡан яҡтары киҫешкән ике нөктәне тоташтырыусы киҫектең уртаһы аша үтеүсе тура һыҙыҡта ята (һүрәттә нөктәләр ҡыҙыл төҫ менән күрһәтелгән). Был тура һыҙыҡ '''Гаусс тура һыҙығы''' тип атала (һүрәттә ул йәшел төҫ менән бирелгән). Шуның менән бергә [[Гаусс тура һыҙығы]] һәр саҡ [[Обер тура һыҙығы]]на перпендикуляр. === Дүртмөйөштөң яҡтары һәм диагоналдәре араһында нисбәт === Яҫылыҡта ирекле рәүештә алынған дүрт нөктә араһында парлап алынған алты алыҫлыҡ түбәндәге нисбәт менән бәйле: : <math>a^2c^2\left(b^2+d^2+e^2+f^2-a^2-c^2\right) + b^2d^2\left(a^2+c^2+e^2+f^2-b^2-d^2\right)+ </math> : <math> + e^2f^2\left(a^2+c^2+b^2+d^2-e^2-f^2\right) = (abe)^2 + (bcf)^2 + (cde)^2 + (daf)^2</math>. Был нисбәтте билдәләүсе күренешендә күрһәтергә мөмкин: : <math> \left| \begin{matrix} 0&a^2&e^2&d^2&1 \\ a^2&0&b^2&f^2&1 \\ e^2&b^2&0&c^2&1 \\ d^2&f^2&c^2&0&1 \\ 1&1&1&1&0 \end{matrix} \right|=0 </math> ''Иҫкәрмә''. Һуңғы [[билдәләүсе]] 288 ҡабатлаусыһына тиклем аныҡлыҡ менән [[Симплекс#Үҙсәнлектәр|Кэли-Менгер билдәләүсеһе]] ярҙамында ҡабырғаларының оҙонлоҡтары аша [[тетраэдр]] күләме квадраты өсөн аңлатма булып тора. Әгәр тетраэдр яҫылыҡҡа һалынһа, ул саҡта уның күләме нулгә тигеҙ һәм ул дүртмөйөшкә әйләнә. Ҡабырғаларының оҙонлоғо дүртмөйөштөң яҡтарының йәки диагоналдәренең оҙонлоғо була. === [[Бретшнайдер нисбәттәре]] === [[Бретшнайдер нисбәттәре]]''' — ябай (үҙ-үҙе менән киҫешмәгән) дүртмөйөштөң яҡтары ''a, b, c, d'' һәм ҡаршы ятыусы мөйөштәре <math>\angle A,\angle C</math> һәм диагоналдәре ''e, f'' араһындағы нисбәт: : <math>e^2f^2=a^2c^2+b^2d^2-2abcd\cos(\angle A+\angle C)</math>, : <math>e^2f^2=(ac+bd)^2-4abcd\cos^2 \frac{\angle A+\angle C}{2}</math>, : <math>e^2f^2=(ac-bd)^2+4abcd\sin^2\frac{\angle A+\angle C}{2}</math>. === Дүртмөйөштөң урта һыҙыҡтары тураһында теоремалар === ''G, I, H, J'' — ''ABCD'' ҡабарынҡы дүртмөйөшөнөң яҡтарының уртаһы, ә ''E, F'' — диагоналдәренең уртаһы булһын, ти. Өс ''GH, IJ, EF'' киҫектәрен ярашлы рәүештә ''дүртмөйөштөң беренсе, икенсе һәм өсөнсө урта һыҙыҡтары'' тип атайыҡ. Уларҙың тәүге икәүһен шулай уҡ ''бимедианалар'' тип тә атайҙар (bimedians<ref>{{cite web |author=E.W. Weisstein |title=Bimedian |url=http://mathworld.wolfram.com/Bimedian.html |publisher=''MathWorld'' – A Wolfram Web Resource}}</ref>)<ref name="Четырёхугольник">Четырёхугольник. Специальные отрезки прямых ([[:en:Quadrilateral#Special line segments|Quadrilateral, Special line segments. (англ. яз.)]])</ref> [[Файл:Newton line.svg|thumb|200px|''E, K, F'' нөктәләре бер тура һыҙыҡта, Ньютон тура һыҙығында яталар]] * [[Ньютон теоремаһы (планиметрия)|Дөйөмләштерелгән Ньютон теоремаһы]]. Дүртмөйөштөң бөтә өс урта һыҙығы бер нөктәлә (түбәләре ''[[центроид]]ында'' киҫешәләр («vertex centroid»)<ref name="Четырёхугольник"/>) һәм был нөктә менән урталай бүленәләр. * Ҡабарынҡы дүртмөйөштөң ике диагоналенең урталары ''E'' һәм ''F'', шулай уҡ ''түбәләре центроиды K'' бер ''EF''тура һыҙығында яталар. Был тура һыҙыҡ [[Ньютон теоремаһы (планиметрия)|Ньютон тура һыҙығы]] тип атала. * [[Вариньон теоремаһы (геометрия)]]<ref name="math4school.ru"/>: ** ''GIHJ, EHFG, JEIF'' дүртмөйөштәре [[параллелограмм]]дар булалар һәм ''Вариньон параллелограммдары'' тип аталалар. Уларҙың беренсеһен '''Вариньондың ҙур параллелограммы''' тип атайыҡ. ** Вариньондың бөтә өс параллелограммының үҙәктәре бирелгән дүртмөйөштөң яҡтарының урталарын тоташтырыусы киҫектең уртаһында ята (ҡаршы ятыусы яҡтарының урталарын тоташтырыусы киҫектәр — Вариньон параллелограммы диагоналдәре ошо уҡ нөктәлә киҫешә). ** ''Вариньондың ҙур параллелограммы'' <math>GIHJ</math> периметры бирелгән дүртмөйөш диагоналдәре суммаһына тигеҙ. ** ''Вариньондың ҙур параллелограммы'' <math>GIHJ</math> майҙаны бирелгән <math>ABCD </math> дүртмөйөшөнөң майҙаны яртыһына тигеҙ, йәғни **: <math>S_{GIHJ} =\frac {1}{2} S_{ABCD}</math>. ** Бирелгән <math>ABCD </math> дүртмөйөшөнөң майҙаны дүртмөйөштөң беренсе <math>GH</math> һәм икенсе <math>IJ</math> урта һыҙыҡтарының улар араһындағы <math>\phi </math> мөйөш синусына ҡабатландығына тигеҙ, йәғни **: <math>S_{ABCD}=GH \cdot IJ \sin\phi </math>. ** Дүртмөйөштөң өс урта һыҙыҡтары квадраттары суммаһы уның бөтә яҡтарының һәм диагоналдәренең квадраттары суммаһының сирегенә тигеҙ: **: <math> GH^2+IJ^2+EF^2= \frac {1}{4}(AB^2+BC^2+CD^2+DA^2+BD^2+AC^2)</math>. * '''{{Якорь2|Формула Эйлера|Эйлер формулаһы}}''': дүртмөйөштөң диагоналдәре урталары араһындағы алыҫлыҡтың дүртләтелгән квадраты яҡтары квадраттары суммаһынан уның диагоналдәре квадраттары суммаһын алғанға тигеҙ. * Математик рәүештә һулдағы һоро ''ABCD'' дүртмөйөшлө һүрәт өсөн '''{{Якорь2|Формула Эйлера|Эйлер формулаһы}}''' ошолай күренештә яҙыла: *: <math>(2EF)^2=AB^2+BC^2+CD^2+DA^2-BD^2-AC^2</math>. * Һәр береһе дүртмөйөштөң түбәһен ҡалған өс түбәһе барлыҡҡа килтергән өсмөйөштөң центроиды менән тоташтырыусы дүрт киҫек, дүртмөйөштөң центроидында киҫешәләр һәм киҫешеү нөктәһендә, түбәнән иҫәпләгәндә, 3:1 сағыштырмаһында бүленәләр. * Шулай уҡ дүртмөйөш [[центроид]]ы үҙсәнлектәрен ҡарағыҙ. === Дүртмөйөш эсендәге өсмөйөштәрҙең туғыҙ нөктәһе әйләнәләре === {{main|Туғыҙ нөктә әйләнәһе}} Ирекле ҡабарынҡы <math>ABCD</math> дүртмөйөшөндә уны ике диагонале бүлгән <math>ABC,BCD,CDA,DAB</math> өсмөйөштәренең [[туғыҙ нөктә әйләнәһе|туғыҙ нөктә әйләнәләре]], бер нөктәлә киҫешәләр {{sfn|Заславский, Пермякова и др.|2009|c=118, задача 9}}. == Дүртмөйөштәрҙең айырым осраҡтары == === Әйләнәгә ҡамалған дүртмөйөштәр === {{main|Ҡамалған дүртмөйөш}} {{main|Ҡамаусы әйләнә}} * Әгәр ''дүртмөйөш тирәләй [[әйләнә]] ҡамап булһа'', ул саҡта ''дүртмөйөш был [[әйләнә]]гә ҡамалған'' тип әйтәләр, һәм киреһенсә. * Дүртмөйөш тирәләй [[әйләнә]] ҡамап була шул саҡта һәм тик шул саҡта ғына, әгәр ҡаршы ятҡан мөйөштәренең суммаһы 180°-ҡа тигеҙ булһа, йәғни: : <math>\angle A+\angle C = \angle B + \angle D = 180^\circ</math>. * [[Птолемей тигеҙһеҙлеге|Птолемейҙың ике теоремаһы]]. Ҡаршы ятҡан яҡтары парҙары: ''a'' һәм ''c'', ''b'' һәм ''d'', шулай уҡ диагоналдәре оҙонлоҡтары ''e'' һәм ''f'' булған, әйләнәгә ҡамалған ябай (үҙ-үҙе менән киҫешмәүсе) дүртмөйөш өсөн, дөрөҫ: 1) ''Птолемейҙың беренсе теоремаһы'': : <math>ef=ac+bd</math>; 2) ''Птолемейҙың икенсе теоремаһы'': <math>\frac{e}{f} = \frac{a\cdot d+b\cdot c}{a\cdot b+c\cdot d}.</math> Һуңғы формулала числителдәге ''a'' һәм ''d'', ''b'' һәм ''c'' эргәләш яҡтар парҙары үҙҙәренең остары менән ''e'' оҙонлоғондағы диагоналгә таяналар. Ошоға оҡшаш раҫлау знаменатель өсөн дә дөрөҫ. 3) ''Диагоналдәре оҙонлоҡтары өсөн формулалар'' (''Птолемейҙың беренсе һәм икенсе теоремаларынан'' эҙемтәләр): : <math>e = \sqrt{\frac{(ac+bd)(ad+bc)}{ab+cd}}</math> и <math>f = \sqrt{\frac{(ac+bd)(ab+cd)}{ad+bc}}</math> * Әгәр ҡабарынҡы дүртмөйөш әйләнәгә ҡамалған булһа, ул саҡта дүртмөйөштө уның теләһә ниндәй диагонале бүлгән өсмөйөштәр пары ла ошо уҡ әйләнәгә ҡамалған (өсмөйөш әйләнәләре менән бәйләнеш). * Һуңғы раҫлауҙан килеп сыға: ''әгәр ҡабарынҡы дүртмөйөштөң яҡтарына үткәрелгән дүрт медиатрисаларҙың (йәки [[урта перпендикуляр]]ҙарҙың) өсәүһе бер нөктәлә киҫешһә, ул саҡта уның дүртенсе яғының медиатрисаһы ла шул уҡ нөктәлә киҫешә. Улай ғына түгел, бындай дүртмөйөш үҙәге күрһәтелгән медиатрисалар киҫешкән нөктәлә булған әйләнәгә ҡамалған'' {{sfn|Стариков|2014|с=38, правая колонка, пункт 7}}. [[Файл:Miquelquad.svg|thumb|Дүртмөйөш өсөн Микель-Штейнер теоремаһы|350px]] * Бирелгән дүрт ''Микель тура һыҙыҡтары'' менән яһалған ҡабарынҡы дүртмөйөш (уңдағы һүрәтте ҡара), әйләнәгә ҡамалған шул саҡта һәм тик шул саҡта ғына, әгәр дүртмөйөштөң [[Микель нөктәһе]] ''M'' тура һыҙыҡтарҙың алты киҫешеү нөктәһенең икеһен тоташтырған тура һыҙыҡта ятһа (дүртмөйөштөң түбәләре булмаған нөктәләр). Йәғни, әгәр ''M'' ''EF''-та ятһа. * Өсмөйөштөң яғына антипараллель булған һәм уны киҫеп үткән тура һыҙыҡ унан, һәр ваҡытта ла уны ҡамаусы әйләнәһе булған дүртмөйөш киҫеп ала. * '''Әйләнәгә ҡамалған дүртмөйөш майҙаны''': ** Әйләнәгә ҡамалған дүртмөйөштөң [[Фигураның майҙаны|майҙаны]] [[Брахмагупта формулаһы]] буйынса тигеҙ{{sfn|Понарин|с=74}}: : <math>S=\sqrt{(p-a)(p-b)(p-c)(p-d)}, </math> бында p — дүртмөйөштөң ярымпериметры. ** Һуңғы формула «Майҙан» параграфында ҡыҫандағы дөйөм (1) формуланан, унда <math>2 \theta=\angle A+\angle C = \angle B + \angle D = 180^\circ</math> булыуын иҫәпкә алғанда килеп сыға ** Һуңғы формула [[Герон формулаһы]]н дүртмөйөш осрағына дөйөмләштереү ул. ** Әйләнәгә ҡамалған дүртмөйөш [[Фигураның майҙаны|майҙаны]] өсөн [[Брахмагупта формулаһы]] билдәләүсе аша яҙылырға мөмкин {{sfn|Стариков|2014|с=38, правая колонка, пункт 7}}: <math>S= \frac{1}{4} \sqrt{- \begin{vmatrix} a & b & c & -d \\ b & a & -d & c \\ c & -d & a & b \\ -d & c & b & a \end{vmatrix}} </math> * Һуңғы формуланан ''d''=0 булғанда автоматик рәүештә [[Герон формулаһы]] өсөн Дроздов В. формулаһы килеп сыға {{sfn|Дроздов|1995|с=обложка}}{{sfn|Мухлаев|2006|с=8}}: * Дүртмөйөштө ҡамаусы әйләнә радиусы: <math>R= \frac{1}{4} \sqrt{\frac{(ab+cd)(ad+bc)(ac+bd)}{(p-a)(p-b)(p-c)(p-d)}} </math> [[Файл:Japanese theorem 2.svg|thumb|right|''Япон теоремаһы'' (Japanese theorem)]] * ''Теорема''{{sfn|Ayeme|с=6, Упр. 8, рис. 13}}. Әгәр әйләнәгә ҡамалған дүртмөйөштә диагональ үткәрһәң, ә барлыҡҡа килгән ике өсмөйөшкә ике әйләнә ҡамаһаң, артабан икенсе диагоналде үткәреп оҡшаш рәүештә эшләһәң, ул саҡта барлыҡҡа килгән дүрт әйләнәнең үҙәктәре [[тура дүртмөйөш]]төң түбәләре булалар (йәғни бер әйләнәлә яталар). Был теореманы ''япон теоремаһы'' тип атайҙар (Japanese theorem). (һүрәтте ҡарағыҙ). Бынан тыш, дүрт ҡамаусы өсмөйөштәрҙең [[ортоүҙәк]]тәре бирелгән {{math|''ABCD''}} дүртмөйөшөнә оҡшаш дүртмөйөштөң түбәләре булып торалар (йәғни башҡа бер әйләнәлә яталар, сөнки бирелгән ҡамалған дүртмөйөштөң түбәләре ниндәйҙер әйләнәлә яталар). Аҙаҡ килеп, был дүрт өсмөйөштөң [[центроид]]тары өсөнсө әйләнәлә яталар<ref name=Andreescu>{{citation |first1=Titu |last1=Andreescu |first2=Bogdan |last2=Enescu |title=Mathematical Olympiad Treasures |chapter=2.3 Cyclic quads |chapterurl=https://books.google.com/books?id=mwUHJpvLOPsC&pg=PA44 |year=2004 |publisher=Springer |isbn=978-0-8176-4305-8 |pages=44–46, 50 |MR=2025063}}</ref>. * ''Теорема'' {{sfn|Ayeme|с=5, Упр. 7, рис. 11, следствие}}. <math>ABCD</math> — ҡамалған дүртмөйөш булһын, ти. <math>A_1</math> — <math>A</math> түбәһенән <math>BD</math> диагоналенә төшөрөлгән перпендикулярҙың нигеҙе; оҡшаш рәүештә <math>B_1, C_1, D_1</math> нөктәләре табыла. Ул саҡта <math>A_1, B_1, C_1, D_1</math> нөктәләре бер әйләнәлә яталар. * '''Бер яҡтары тигеҙ булған ике өсмөйөштө бергә ҡушҡанда әйләнәгә ҡамалған дүртмөйөш килеп сығыу шарты'''<ref>См. подраздел «Диагонали» статьи «[[Вписанный четырёхугольник]]»</ref>. Яҡтарының оҙонлоҡтары ярашлы рәүештә (a, b, f) һәм (c, d, f) булған ике өсмөйөш, оҙонлоғо f-кә тигеҙ булған уртаҡ яғы буйынса бергә ҡушҡанда, һөҙөмтәлә яҡтары эҙмә-эҙлекле (''a'', ''b'', ''c'', ''d'') булған ''әйләнәгә ҡамалған дүртмөйөш''килеп сыҡһын өсөн, кәрәкле шарт<ref name= "Johnson">Johnson, Roger A., ''Advanced Euclidean Geometry'', Dover Publ. Co., 2007</ref>{{rp|84}} : <math>f^2 = \frac{(ac+bd)(ad+bc)}{(ab+cd)}. </math> * Һуңғы шарт әйләнәгә ҡамалған дүртмөйөштөң ''f'' диагонале өсөн уның дүрт яғының (''a'', ''b'', ''c'', ''d'') оҙонлоҡтары аша күрһәткән аңлатма бирә. Был формула ''Птолемейҙың беренсе һәм икенсе теоремалары'' асылын күрһәткән формулаларҙы ҡабатлағанда һәм уң һәм һул яҡтарын бер-береһенә тигеҙләгәндә килеп сыға (юғарыла ҡарағыҙ). * Әйләнәгә ҡамалған дүртмөйөштәрҙең айырым осраҡтары: [[тура дүртмөйөш]], [[квадрат]],тигеҙ эргәле йәки тигеҙ ҡабырғалы [[трапеция]], [[антипараллелограмм]]. * Әйләнәгә ҡамалған дүртмөйөштәр тураһында ентекләберәк «[[Ҡамалған дүртмөйөш]]» мәҡәләһендә уҡырға мөмкин. === Әйләнәгә ҡамалған диагоналдәре перпендикуляр булған дүртмөйөштәр (ҡамалған ортодиагоналле дүртмөйөштәр) === {{main|Ҡамалған дүртмөйөш}} [[Файл:Brahmaguptra's theorem.svg|thumb|150px|<math> \overline{BD}\perp\overline{AC},\overline{EF}\perp\overline{BC} </math> <math>\Rightarrow |\overline{AF}|=|\overline{FD}| </math>]] * Ҡамалған ортодиагоналле дүртмөйөштәр өсөн [[Брахмагупта теоремаһы]] дөрөҫ: ''Әгәр ҡамалған дүртмөйөштөң <math>M</math> нөктәһендә киҫешеүсе диагоналдәре перпендикуляр булһа, ул саҡта уның ике пар ''антимедиатриса''һы <math>M</math> нөктәһе аша үтә.'' '''Иҫкәртеү'''. Был теоремала ''антимедиатриса'' тип {{sfn|Стариков|2014|с=7-39}} һүрәттә уңдағы дүртмөйөштөң <math>FE</math> киҫеген аңлайҙар (өсмөйөштөң яғына урта перпендикулярға (медиатриса) оҡшаш рәүештә). Ул дүртмөйөштөң бер яғына перпендикуляр һәм бер үк ваҡытта уға ҡаршы ятыусы яғының уртаһы аша үтә. * Шундай теорема билдәле: ''Әгәр дүртмөйөштөң диагоналдәре перпендикуляр булһа, ул саҡта һигеҙ нөктә бер әйләнәлә ята (''дүртмөйөштөң һигеҙ нөктәһе әйләнәһе''): яҡтарының урталары һәм яҡтарының урталарының ҡаршы ятыусы яҡтарына проекциялары'' {{sfn|Заславский, Пермякова и др.|2009|c=118, задача 11}}. Ошо теореманан һәм [[Брахмагупта теоремаһы]]нан, ҡамалған ортодиагоналле дүртмөйөштөң ике пар ''антимедиатриса''ларының остары (һигеҙ нөктә) бер әйләнәлә ятыуы килеп сыға (''дүртмөйөштөң һигеҙ нөктәһе әйләнәһе''). * [[Квадрат]] әйләнәгә ҡамалған ортодиагоналле дүртмөйөштөң айырым осрағы булып тора. === Әйләнәне ҡамаусы дүртмөйөштәр === {{main|Ҡамалған әйләнә}} * Әгәр ''дүртмөйөшкә [[әйләнә]] ҡамап булһа'', ул саҡта ''дүртмөйөш был [[әйләнә|әйләнәне]] ҡамаусы була'' тип әйтәләр, һәм киреһенсә. * Ҡайһы бер (ләкин бөтәһе лә түгел) дүртмөйөштәргә әйләнә ҡамап була. Улар [[Ҡамаусы дүртмөйөш|ҡамаусы дүртмөйөштәр]] тип аталалар. Бындай дүртмөйөштәрҙең иң мөһим үҙсәнлектәренең береһе булып, ҡаршы ятҡан яҡтарының оҙонлоҡтары суммалары тигеҙ булыуы тора. Был раҫлау [[Пито теоремаһы]] тип атала. * Икенсе төрлө әйткәндә, ҡабарынҡы дүртмөйөш әйләнәне ҡамаусы була шул саҡта һәм тик шул саҡта ғына, әгәр ҡаршы ятыусы яҡтарының оҙонлоҡтары суммаһы тигеҙ булһа, йәғни: <math>AB+CD=BC+AD</math>. * Ҡамалған әйләнәнең дүртмөйөш менән тейеү нөктәләре дүртмөйөштөң мөйөштәренән тигеҙ киҫектәр киҫеп ала. * '''Ҡамаусы дүртмөйөштөң майҙаны''' ** <math>AB+CD=BC+AD</math> шарты <math>a+c=b+d</math> тигәнде аңлата. Ярымпериметр ''p'' төшөнсәһе индереп, <math>p=(a+d+b+c)/2</math>, <math>p=(a+d+b+c)/2=a+c=b+d</math> булыуын табабыҙ. Артабан <math>p-a=c; p-b=d; p-c=a;p-d=b.</math> булыуын күрергә була. Ошонан сығып, <math>(p-a)(p-b)(p-c)(p-d)=abcd.</math> Ул саҡта «Майҙан» параграфындағы (1) формула буйынса табабыҙ : <math>S=\sqrt{(p-a)(p-b)(p-c)(p-d)-abcd\cos^2\theta}=</math> <math>=\sqrt{abcd-abcd\cos^2\theta}= \sqrt{abcd\sin^2\theta}=\sqrt{abcd} \sin \theta . </math> ** Дүртмөйөш ҡамаусы булғанлыҡтан, уның майҙаны ярымпериметр ''p'' менән ҡамалған әйләнә радиусы ''r'' ҡабатландығына тигеҙ: <math>S=pr</math>. * Әгәр ҡабарынҡы дүртмөйөш — [[трапеция]] ла һәм [[параллелограмм]] да булмаһа һәм ниндәйҙер әйләнәне ҡамаусы булһа, ул саҡта ошо уҡ әйләнәне ҡамаусы ике өсмөйөш бар, улар дүртмөйөштөң ҡаршы ятыусы яҡтары парҙарын киҫешкәнгә тиклем дауам иткәндә барлыҡҡа килә (өсмөйөш әйләнәләре менән бәйләнеш). * Һуңғы раҫлаҙан килеп сыға: ''әгәр ҡабарынҡы дүртмөйөштөң эске мөйөштәренең дүрт [[биссектриса]]һының (йәки биссекторҙарының) өсәүһе бер нөктәлә киҫешһә, ул саҡта уның дүртенсе эске мөйөшөнөң биссектрисаһы ла шул уҡ нөктәлә киҫешә. Улай ғына түгел, бындай дүртмөйөш үҙәге ошо биссектрисалар киҫешкән нөктәлә булған ниндәйҙер әйләнәне ҡамаусы була''{{sfn|Стариков|2014|с=39, левая колонка, последний абзац}}. * Әгәр дүртмөйөш әйләнәне ҡамаусы булһа, ул саҡта ҡамалған әйләнәнең үҙәге [[Ньютон тура һыҙығы]]нда ята. Анығыраҡ раҫлау түбәндә. * Һәр ''ҡамаусы дүртмөйөштә'' ике диагоналдең уртаһы һәм ҡамалған әйләнәнең үҙәге бер тура һыҙыҡта яталар ([[Ньютон теоремаһы (планиметрия)|Ньютон теоремаһы]]). Остары дүртмөйөштөң ҡаршы ятыусы яҡтарының дауамдары киҫешкән нөктәләрҙә булған (әгәр улар параллель булмаһа) киҫектең уртаһы ла шул уҡ тура һыҙыҡта ята. Был тура һыҙыҡ [[Гаусс тура һыҙығы]] тип атала. Һүрәттә (өҫтә икенсе төркөм һүрәттәр) ул йәшел төҫтә, диагоналдәре ҡыҙыл, остары дүртмөйөштөң ҡаршы ятыусы яҡтарының дауамдары киҫешкән нөктәләрҙә булған киҫек тә ҡыҙыл төҫтә. * ''Дүртмөйөштө ҡамаусы әйләнәнең үҙәге'' — түбәләре диагоналдәрҙең киҫешеү нөктәһендә һәм ҡаршы ятыусы яҡтарының дауамдары киҫешкән нөктәләрҙә булған өсмөйөштөң бейеклектәре киҫешкән нөктә ([[Брокар теоремаһы]]). * Әйләнәне ҡамаусы дүртмөйөштәрҙең айырым осраҡтары булып торалар: [[ромб]], [[квадрат]], [[дельтоид]]. === Ҡамалған-ҡамаусы дүртмөйөш === [[Файл:Bicentric quadrilateral poncelet.svg|thumb|Ҡамалған-ҡамаусы дүртмөйөштәр ABCD һәм EFGH һәм улар өсөн [[Понселе поризмы]]]] Ҡамалған-ҡамаусы дүртмөйөштәр — бер үк ваҡытта ниндәйҙер әйләнәне ҡамаусы, шулай уҡ ниндәйҙер әйләнәгә ҡамалған дүртмөйөштәр. Уларҙың икенсе төрлө атамалары — бицентрик дүртмөйөштәр (Bicentric quadrilateral), хорда-тейеүсе дүртмөйөштәр (chord-tangent quadrilateral) йәки ике-әйләнәле дүртмөйөштәр (double circle quadrilateral) {{sfn|Вписано-описанные четырёхугольники (Bicentric quadrilateral. англ. яз.// https://en.wikipedia.org/wiki/Bicentric_quadrilateral#Fuss.27_theorem)}}. === Үҙсәнлектәре === * Түбәндә күрһәтелгән ике шарттың һәр береһе айырым алғанда, бирелгән дүртмөйөш ниндәйҙер әйләнәләр өсөн ҡамалған-ҡамаусы булһын өсөн ''кәрәкле'', ләкин ''етерлек'' шарт түгел: <math>AB+CD=BC+AD</math> и <math>\angle A+\angle C = \angle B + \angle D = 180^\circ</math>. * Һуңғы ике шарттың ''бер үк ваҡытта'' үтәлеүе ниндәйҙер ҡабарынҡы дүртмөйөш өсөн, был дүртмөйөш ''ҡамалған-ҡамаусы'' булһын өсөн ''кәрәкле'' һәм ''етерлек'' шарт була. * Ҡамалған-ҡамаусы дүртмөйөштөң майҙаны: ** Әгәр дүртмөйөш ҡамалған да һәм ҡамаусы ла булһа, ул саҡта «Майҙан» параграфы сиктәрендә (1) формула буйынса: <math>S=\sqrt{abcd}</math>. ** Һуңғы формула алдағы параграфтың ҡамаусы дүртмөйөш майҙаны өсөн формулаһынан <math>S=\sqrt{abcd} \sin \theta </math>, <math>\theta=90^\circ; \sin90^0=1</math> булыуын иҫәпкә алып килеп сыға (ҡамалған дүртмөйөш өсөн <math>2 \theta=~\angle A+\angle C = \angle B + \angle D = 180^\circ </math>). ** Дүртмөйөш ҡамаусы булғанлыҡтан, уның майҙаны шулай уҡ уның ярымпериметры ''p'' менән ҡамалған әйләнә радиусы ''r'' ҡабатландығына тигеҙ: <math>S=pr</math>. ** Ҡамалған-ҡамаусы дүртмөйөштөң майҙаны өсөн икенсе формула: : <math>S= \frac{p^2}{\operatorname{tg}\frac{A}{2} + \operatorname{tg}\frac{B}{2}+ \operatorname{tg}\frac{C}{2}+\operatorname{tg}\frac{D}{2}}</math> * '''Фусс теоремаһы''' (Fuss' theorem) {{sfn|Вписано-описанный четырёхугольник (Bicentric quadrilateral. англ. яз.// https://en.wikipedia.org/wiki/Bicentric_quadrilateral#Fuss.27_theorem)}}. [[Файл:Fuss theorem2.svg|thumb|Ҡамалған әйләнә үҙәге I һәм ҡамаусы әйләнә үҙәге O булған ҡамалған-ҡамаусы дүртмөйөш ABCD]] Бирелгән дүртмөйөштөң ярашлы рәүештә ҡамаусы һәм ҡамалған әйләнә радиустары ''R'' һәм ''r'' һәм был әйләнәләрҙең үҙәктәре <math>I</math> һәм <math>O</math> араһындағы алыҫлыҡ ''x'' өсөн (см. рис.) ''дүртмөйөшлө аналог''ты сағылдырыусы нисбәт үтәлә [[Эйлер теоремаһы (планиметрия)|Эйлер теоремаһы]] (өсмөйөш өсөн оҡшаш Эйлер формулаһы бар)<ref name=Dorrie>{{cite book |last=Dörrie |first=Heinrich |date=1965 |title=100 Great Problems of Elementary Mathematics: Their History and Solutions |url=https://archive.org/details/100greatproblems0000hein |location=New York |publisher=Dover |pages=[https://archive.org/details/100greatproblems0000hein/page/188 188]–193 |isbn=978-0-486-61348-2}}</ref><ref name=Yiu>Yiu, Paul, ''Euclidean Geometry'', [http://math.fau.edu/Yiu/EuclideanGeomeryNotes.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 1998, pp. 158—164.</ref><ref>{{citation |last=Salazar |first=Juan Carlos |title=Fuss's Theorem |journal=Mathematical Gazette |volume=90 (July) |pages=306–307 |year=2006}}.</ref>: : <math> \frac{1}{(R+x)^2}+\frac{1}{(R-x)^2}=\frac{1}{r^2}</math> йәки : <math>\displaystyle 2r^2(R^2+x^2)=(R^2-x^2)^2.</math> йәки : <math> x^2= R^2+r^2-r \sqrt {4R^2+r^2}</math> йәки : <math>x=\sqrt{R^2+r^2-r\sqrt{4R^2+r^2}}.</math> [[Файл:Bicentric quadrilateral.svg|thumb|Ҡамалған-ҡамаусы дүртмөйөш ABCD һәм уның эстән тейеүсе ҡамалған дүртмөйөшө WXYZ]] * Ҡамалған-ҡамаусы дүртмөйөш өсөн артабанғы өс шарт тейеүсе дүртмөйөшкә ҡамалған әйләнәнең яҡтарына тейеү нөктәләренә ҡағыла. Әгәр ҡамалған әйләнә ''AB'', ''BC'', ''CD'', ''DA'' яҡтарына ярашлы рәүештә ''W'', ''X'', ''Y'', ''Z нөктәләрендә тейһә, ул саҡта ''ABCD'' тейеүсе дүртмөйөшө лә шулай уҡ ҡамаусы була, әгәр артабанғы өс шарттың һәр береһе үтәлһә генә (һүрәтте ҡарағыҙ):<ref name=Josefsson>{{citation |last=Josefsson |first=Martin |journal=Forum Geometricorum |pages=165–173 |title=Characterizations of Bicentric Quadrilaterals |url=http://forumgeom.fau.edu/FG2010volume10/FG201019.pdf |volume=10 |year=2010}}.</ref> * ''WY'' ''XZ''-ҡа перпендикуляр * <math>\frac{AW}{WB}=\frac{DY}{YC}</math> * <math>\frac{AC}{BD}=\frac{AW+CY}{BX+DZ}</math>. * [[Квадрат]] ҡамалған-ҡамаусы дүртмөйөштөң айырым осрағы булып тора. === Яҡтары перпендикуляр булған дүртмөйөштәр === * Дүртмөйөштөң ике ҡаршы ятыусы яҡтары перпендикуляр шул саҡта һәм тик шул саҡта ғына, әгәр ҡалған ике ҡаршы ятыусы яҡтарының квадраттары суммаһы диагоналдәре квадраттары суммаһына тигеҙ булһа. * Әгәр ҡабарынҡы дүртмөйөштөң ике пар эргәләш яҡтары перпендикуляр булһа (йәғни ике ҡаршы ятыусы мөйөштәре тура булһа), ул саҡта был дүртмөйөш ниндәйҙер әйләнәгә ҡамалған булырға мөмкин. Улай ғына түгел, һүҙ барған ике пар эргәләш яҡтары үҙҙәренең бер остары менән таянған диагональ был әйләнәнең диаметры булып хеҙмәт итә. * Яҡтары перпендикуляр булған дүртмөйөштәрҙең айырым осраҡтары булып торалар: [[тура дүртмөйөш]] һәм [[квадрат]]. === [[Ортодиагоналле дүртмөйөш|Диагоналдәре перпендикуляр булған дүртмөйөштәр]] === * Диагоналдәре перпендикуляр булған дүртмөйөштәр ''ортодиагоналле'' дүртмөйөштәр тип аталалар. * Дүртмөйөштөң диагоналдәре перпендикуляр була шул саҡта һәм тик шул саҡта ғына, әгәр ҡаршы ятыусы яҡтарының квадраттары суммаһы тигеҙ булһа. * Ортодиагоналле дүртмөйөштөң майҙаны уның диагоналдәре ҡабатландығының яртыһына тигеҙ: <math> S = \frac {1}{2}ef.</math>. * Дүртмөйөштөң урта һыҙыҡтары тигеҙ шул саҡта һәм тик шул саҡта ғына, әгәр ҡаршы ятыусы яҡтарының квадраттары суммаһы тигеҙ булһа. * Дүртмөйөштөң ''антимедиатриса''һы тип уның бер яғының уртаһынан сығып ҡаршы ятыусы яғына перпендикуляр булған тура һыҙыҡ киҫеге атала. * [[Брахмагупта теоремаһы]]. Әгәр дүртмөйөштөң диагоналдәре перпендикуляр һәм ул ниндәйҙер әйләнәгә ҡамалған булһа, ул саҡта уның дүрт ''антимедиатриса''һы бер нөктәлә киҫешә. Улай ғына түгел, был ''антимедиатриса''ларҙың киҫешеү нөктәһе уның диагоналдәренең киҫешеү нөктәһе булып тора. * Әгәр дүртмөйөштөң диагоналдәре перпендикуляр һәм ул ниндәйҙер әйләнәгә ҡамалған булһа, ул саҡта учетверенный её уның ''R'' радиусының дүртләтелгән квадраты теләһә ниндәй ҡаршы ятыусы яҡтар парының квадраттары суммаһына тигеҙ: <math> a^2+c^2 = b^2+d^2 = 4R^2.</math> * Әгәр дүртмөйөштөң диагоналдәре перпендикуляр һәм ул ниндәйҙер әйләнәне ҡамаусы булһа, ул саҡта уның ике пар ҡаршы ятыусы яҡтары ҡабатландығы тигеҙ: <math> ac = bd.</math> * Түбәләре ортодиагоналле дүртмөйөштөң яҡтарының уртаһында булған Вариньон параллелограмы [[тура дүртмөйөш]] була. * Әгәр дүртмөйөштөң диагоналдәре перпендикуляр булһа, ул саҡта һигеҙ нөктә: яҡтарының урталары һәм яҡтарының урталарының ҡаршы ятыусы яҡтарына проекциялары бер әйләнәлә (''дүртмөйөштөң һигеҙ нөктәһе әйләнәһе'') яталар {{sfn|Заславский, Пермякова и др.|2009|c=118, задача 11}}. * Частными Ортодиагоналле дүртмөйөштәрҙең айырым осраҡтары булып торалар: [[ромб]], [[квадрат]], [[дельтоид]]. * Әгәр ҡабарынҡы дүртмөйөштөң диагоналдәре перпендикуляр булһа, ул саҡта уның дүрт яғының урталары тура дүртмөйөш түбәләре була (''Вариньон теоремаһы'' эҙемтәһе). Кире теорема ла дөрөҫ. Бынан тыш, тура дүртмөйөштөң диагоналдәре тигеҙ. Ошонан сығып, ҡабарынҡы дүртмөйөштөң диагоналдәре перпендикуляр була шул саҡта һәм тик шул саҡта ғына, әгәр уның ике ''бимедиана''ларының (ҡаршы ятыусы яҡтарының урталарын тоташтырыусы киҫектәр) оҙонлоҡтары үҙ-ара тигеҙ булһа<ref name=Josefsson2>{{citation | last = Josefsson | first = Martin | journal = Forum Geometricorum | pages = 13–25 | title = Characterizations of Orthodiagonal Quadrilaterals | url = http://forumgeom.fau.edu/FG2012volume12/FG201202.pdf | volume = 12 | year = 2012}}.</ref>. * Ҡамаусы һәм ортодиагоналле дүртмөйөштәрҙең үҙсәнлектәрен сағыштырыу таблицаһы: Уларҙың оҙонлоҡ үҙсәнлектәре бик оҡшаш (таблицаны ҡарағыҙ)<ref name=Josefsson2/> Бында тамғалауҙар: ''a'', ''b'', ''c'', ''d'' — уларҙың яҡтары оҙонлоҡтары, ''R''<sub>1</sub>, ''R''<sub>2</sub>, ''R''<sub>3</sub>, ''R''<sub>4</sub> - был яҡтар һәм ''диагоналдәренең киҫешеү нөктәһе'' аша үтеүсе әйләнәләрҙең радиустары, ''h''<sub>1</sub>, ''h''<sub>2</sub>, ''h''<sub>3</sub>, ''h''<sub>4</sub> — ''диагоналдәренең киҫешеү нөктәһенән'' яҡтарына төшөрөлгән бейеклектәр. {| class=wikitable |- ! ҡамаусы дүртмөйөш ! ортодиагоналле дүртмөйөш |- | align=center|<math>a+c=b+d</math> | align=center|<math>a^2+c^2=b^2+d^2</math> |- | align=center|<math>R_1+R_3=R_2+R_4</math> | align=center|<math>R_1^2+R_3^2=R_2^2+R_4^2</math> |- | align=center|<math>\frac{1}{h_1}+\frac{1}{h_3}=\frac{1}{h_2}+\frac{1}{h_4}</math> | align=center|<math>\frac{1}{h_1^2}+\frac{1}{h_3^2}=\frac{1}{h_2^2}+\frac{1}{h_4^2}</math> |} * Бынан тыш, ортодиагоналле дүртмөйөштөң ''диагоналдәренең киҫешеү нөктәһенән'' яҡтарына төшөрөлгән медианалар өсөн, дөрөҫ: <math>m_1^2+m_3^2=m_2^2+m_4^2</math>. == Тыштан ҡамаусы дүртмөйөш == * '''[[Тыштан ҡамаусы дүртмөйөш]]''' — бөтә дүрт яғының ''дауамы'' [[Әйләнә|әйләнәгә]] тейеүсе булған [[Ҡабарынҡы күпмөйөш|ҡабарынҡы]] дүртмөйөш ул (дүртмөйөштән тышта){{sfn|Radic, Kaliman, Kadum|2007|с=33—52}}. Әйләнә ''тыштан ҡамалған'' тип атала. Тыштан ҡамалған әйләнәнең үҙәге алты биссектрисаның киҫешеү нөктәһе булып тора. * '''Иҫкәртеү'''. ''Ҡамалған'', ''ҡамаусы'', шулай уҡ ''тыштан ҡамалған'' әйләнәләрҙе теләһә ниндәй дүртмөйөштә үткәреп булмай. Әгәр ''ABCD'' ҡабарынҡы дүртмөйөшөнөң ҡаршы ятыусы яҡтары ''E'' һәм ''F'' нөктәләрендә киҫешһә, уның тыштан ҡамалған булыуы шарты булып түбәндәге ике шарттың теләһә ҡайһыһы тора: : <math>AB+BC=AD+DC\quad\Leftrightarrow\quad AE+EC=AF+FC.</math> === Ҡайһы бер дүртмөйөштәрҙең диагоналдәре үҙсәнлектәре === Түбәндәге таблицала, ҡайһы бер иң төп дүртмөйөштәрҙең диагоналдәре киҫешеү нөктәләрендә урталай киҫешәләрме, диагоналдәре [[перпендикуляр]]мы, диагоналдәре тигеҙме, һәм диагоналдәре мөйөштәрен урталай бүләме икәнлеге күрһәтелгән.<ref>Jennifer Kahle, Geometry: Basic ideas (англ. яз.).Геометрия: Основные идеи [http://www.math.okstate.edu/geoset/Projects/Ideas/QuadDiags.htm], accessed 28 December 2012.</ref> Исемлек дөйөм осраҡтарға ҡағыла, һәм дүртмөйөштәрҙең аталған аҫкүмәклектәрен ҡарап сыға. {| class="wikitable" |- ! Дүртмөйөш ||Диагоналдәренең киҫешеү нөктәһендә урталай бүленеүе || Диагоналдәренең перпендикулярлеге || Диагоналдәре оҙонлоҡтарының тигеҙлеге || Мөйөштәренең диагоналдәре менән урталай бүленеүе |- ! [[Трапеция]] || Юҡ || ''1-се иҫкәртеүҙе ҡарағыҙ'' || Юҡ || Юҡ |- ! [[Равнобедренная трапеция]] || Юҡ || ''См. замечание 1'' || Эйе || Ике ҡаршы ятыусы мөйөштәренең булһа ла |-<!-- ! [[Прямоугольная трапеция]] || ''3-сө иҫкәртеүҙе ҡарағыҙ'' || ''1-се иҫкәртеүҙе ҡарағыҙ'' || Юҡ || Юҡ |---> ! [[Параллелограмм]] || Эйе || Юҡ || Юҡ || Юҡ |- ! [[Дельтоид]] || ''2-се иҫкәртеүҙе ҡарағыҙ'' || Эйе || ''2-се иҫкәртеүҙе ҡарағыҙ'' || ''2-се иҫкәртеүҙе ҡарағыҙ'' |- ! [[Прямоугольник]] || Эйе|| Юҡ || Эйе || Юҡ |- ! [[Ромб]] || Эйе || Эйе || Юҡ || Эйе |- ! [[Квадрат]] || Эйе || Эйе || Эйе || Эйе |} ''Иҫкәртеү 1: Трапецияларҙың дөйөм алғанда һәм тигеҙ эргәле трапецияларҙың перпендикуляр диагоналдәре юҡ, ләкин сикһеҙ күп һанда (оҡшаш булмаған) трапециялар һәм тигеҙ эргәле трапециялар бар, уларҙың ысынлап та диагоналдәре перпендикуляр һәм улар ниндәй ҙә булһа башҡа аталған дүртмөйөшкә оҡшамаған''.<br /> ''Иҫкәртеү 2: Дельтоидтың бер диагонале икенсеһен урталай бүлә. Икенсе диагонале уның ҡаршы ятыусы мөйөштәрен урталай бүлә. Дөйөм дельтоидтың диагоналдәре тигеҙ түгел, ләкин сикһеҙ күп һанда (оҡшаш булмаған) дельтоидтар бар, уларҙың диагоналдәре нең оҙонлоҡтары тигеҙ (һәм дельтоидтар ниндәй ҙә булһа башҡа аталған дүртмөйөш түгелдәр)''. == Майҙан == * Ирекле үҙ-үҙе менән киҫешмәүсе, яҫылыҡта үҙенең түбәләренең координаталары <math>(x_1,y_1),(x_2,y_2),(x_3,y_3),(x_4,y_4)</math> менән бирелгән дүртмөйөштөң [[Фигураның майҙаны|майҙаны]] <math>S </math> тигеҙ: <math>S=\frac 12 \big |(x_1-x_2)(y_1+y_2)+(x_2-x_3)(y_2+y_3)+(x_3-x_4)(y_3+y_4)+(x_4-x_1)(y_4+y_1)\big | </math> * Ирекле үҙ-үҙе менән киҫешмәүсе, диагоналдәре <math>d_1</math>, <math>d_2</math> һәм улар (йәки уларҙың дауамы) араһындағы мөйөшө <math>\alpha</math> булған ҡабарынҡы дүртмөйөштөң [[Фигураның майҙаны|майҙаны]] <math>S </math> тигеҙ: <math>S=\frac{d_1d_2\sin\alpha}{2}</math> * Ирекле ҡабарынҡы дүртмөйөштөң [[Фигураның майҙаны|майҙаны]] дүртмөйөштөң беренсе <math>GH</math> һәм икенсе <math>IJ</math> урта һыҙыҡтарының улар араһындағы <math>\phi </math> мөйөшө синусына ҡабатландығына тигеҙ, йәғни : <math>S_{ABCD}= GH \cdot IJ \sin\phi </math>. ''Иҫкәртеү''. Дүртмөйөштөң '' беренсе һәм икенсе урта һыҙыҡтары'' — ҡаршы ятҡан яҡтарының урталарын тоташтырыусы киҫектәр. * Ирекле ҡабарынҡы дүртмөйөштөң [[Фигураның майҙаны|майҙаны]] тигеҙ{{sfn|Понарин|с=74}}: : <math>16S^2=4d_1^2d_2^2-\left(b^2+d^2-a^2-c^2\right)^2</math>, бында <math>d_1</math>, <math>d_2</math> — диагоналдәре оҙонлоҡтары, a, b, c, d — яҡтары оҙонлоҡтары. * Ирекле ҡабарынҡы дүртмөйөштөң [[Фигураның майҙаны|майҙаны]] шулай уҡ тигеҙ {{рамка}} <math>S=\sqrt{(p-a)(p-b)(p-c)(p-d)-abcd\cos^2\theta},</math> (1) {{конец рамки}} бында p — ярымпериметр, ә <math>\theta=\frac{\angle A+\angle C}{2}</math> дүртмөйөштөң ҡаршы ятыусы мөйөштәренең ярымсуммаһы (Ҡайһы ҡаршы ятыусы мөйөштәре парын алыуҙың әһәмиәте юҡ, сөнки бер пар ҡаршы ятыусы мөйөштәре ярымсуммаһы <math>\theta</math> тигеҙ булһа, ул саҡта икенсе пар ҡаршы ятыусы мөйөштәре ярымсуммаһы <math>180^\circ -\theta</math> була һәм <math>\cos^2(180^\circ -\theta)=\cos^2\theta </math>). Ошо формуланан ҡамалған дүртмөйөштәр өсөн [[Брахмагупта формулаһы]] килеп сыға. * Ирекле ҡабарынҡы дүртмөйөштөң [[Фигураның майҙаны|майҙаны]] (1) формула буйынса [[Бретшнайдер нисбәте|Бретшнайдер нисбәттәренең]] береһен иҫәпкә алып (юғарыла ҡарағыҙ) ошондай күренештә яҙылырға мөмкин: <math>S=\sqrt{(p-a)(p-b)(p-c)(p-d)+\textstyle{1\over4}((ef)^2-(ac+bd)^2)}=</math> <math>=\sqrt{(p-a)(p-b)(p-c)(p-d)+\textstyle{1\over4}(ef+ac+bd)(ef-ac-bd)}</math> бында p — ярымпериметр, e һәм f -дүртмөйөштөң диагоналдәре. === Тарихы === Борон египетлылар һәм башҡа ҡайһы бер халыҡтар дүртмөйөштөң майҙанын табыу өсөн '''дөрөҫ булмаған''' формуланы ҡулланғандар — уның a, b, c, d ҡаршы ятыусы яҡтары ярымсуммаһы ҡабатландығын <ref name="zeuthen">''Г. Г. Цейтен'' История математики в древности и в средние века, ГТТИ, М-Л, 1932.</ref>: : <math>S=\frac{a+c}{2}\cdot\frac{b+d}{2}</math>. Тура мөйөшлө булмаған дүртмөйөштәр өсөн был формула майҙандың артығыраҡ ҡиммәтен бирә. Был формула тура мөйөшлө тиерлек ер участкалары майҙанын иҫәпләү өсөн генә ҡулланылған тип фараз итергә була. Тура дүртмөйөштөң яҡтарын теүәл үлсәмәгәндә, был формула бирелгән үлсәмдәрҙе уртасалау иҫәбенә һөҙөмтәне яҡшыртырға мөмкинлек бирә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Планиметрия глоссарий]] * [[:Категория:Әйләнәләр|категория «Әйләнәләр»]] * [[Алтынсы әйләнә тураһында лемма]] * [[Птолемей тигеҙһеҙлеге]] * [[Әйләнә]] * [[Гаусс тура һыҙығы]] * [[Обер тура һыҙығы]] * [[Вариньон теоремаһы (геометрия)|Вариньон параллелограммы]] * [[Тебо теоремаһы]] 1 * [[Бретшнайдер нисбәте]] * [[Кейси теоремаһы]] * [[Дүртмөйөш өсөн косинустар теоремаһы]] * [[Ньютон теоремаһы (планиметрия)]] * [[Күбәләк тураһында теорема]] * [[Птолемей теоремаһы]] * [[Микель нөктәһе]] * [[Өсмөйөш]] * [[Ҡамалған дүртмөйөш]] {{Многоугольники}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Викисловарь|четырёхугольник}} * [[Болтянский, Владимир Григорьевич|Болтянский В.]], [http://kvant.mccme.ru/1974/09/chetyrehugolniki.htm ''Четырёхугольники''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071206230056/http://kvant.mccme.ru/1974/09/chetyrehugolniki.htm |date=2007-12-06 }}. [[Квант (журнал)|Квант]], № 9,1974. * {{h|Понарин}}{{Книга:Элементарная геометрия. Понарин|74|1}} * {{статья |автор=Стариков В. Н. |ref=Стариков |заглавие=Исследования по геометрии// Сборник публикаций научного журнала ''Globus'' по материалам V-й международной научно-практической конференции «Достижения и проблемы современной науки» г. Санкт-Петербург: сборник со статьями (уровень стандарта, академический уровень). |место=С-П. |издание=Научный журнал ''Globus'' |год=2016 }} * {{статья |автор=Стариков В. Н. |ref=Стариков |заглавие=Заметки по геометрии// Научный поиск: гуманитарные и социально-экономические науки: сборник научных трудов. |выпуск=1 |ответственный=Гл. ред. Романова И. В. |место=Чебоксары |издательство=ЦДИП «INet» |год=2014 }} * {{книга |ref=Заславский, Пермякова и др. |заглавие=Математика в задачах. Сборник материалов выездных школ команды Москвы на Всероссийскую математическую олимпиаду |ответственный=Под редакцией А. А. Заславского, Д. А. Пермякова, А. Б. Скопенкова, М. Б. Скопенкова и А. В. Шаповалова. |место=Москва |издательство=МЦНМО |год=2009 |ISBN=978-5-94057-477-4 }} * {{cite web |author=Jean-Louis Ayeme |ref=Ayeme |title=Feurbach’s theorem. A new purely synthetic proof. |url=http://jl.ayme.pagesperso-orange.fr/Docs/Feuerbach1.pdf |lang=ru }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113122035/http://jl.ayme.pagesperso-orange.fr/Docs/Feuerbach1.pdf |date=2013-11-13 }} Несколько расширенный перевод — «[http://www.geometry.ru/articles/aymefeuerbach.pdf Вокруг задачи Архимеда]» * {{статья |автор=Дроздов В. |ref=Дроздов |заглавие=Геронов определитель. Занимательная страница |издание=Математика в школе |год=1995 |выпуск=5 }} * {{книга |автор=Мухлаев А. |ref=Мухлаев |вклад=Возможно, Герон что-то утаил |заглавие=38–я открытая областная научная конференция учащихся |место=Омск |год=2006 |url=http://gigabaza.ru/doc/66950.html }} * {{статья |автор=Mirko Radic, Zoran Kaliman, Vladimir Kadum |заглавие=A condition that a tangential quadrilateral is also a chordal one |издание=Mathematical Communications |выпуск=12 |год=2007 |ref=Radic, Kaliman, Kadum }} * {{статья |автор= D. Fraivert, A. Sigler and M. Stupel |издание=Journal of Mathematical Sciences: Advances and Applications |заглавие=Common properties of trapezoids and convex quadrilaterals |url=http://dx.doi.org/10.18642/jmsaa_7100121635 |том=38 |год=2016 |ref=Fraivert2 |pages=49–71 | doi=10.18642/jmsaa_7100121635 }} {{rq|source|isbn}} {{Нет полных библиографических описаний}} [[Категория:{| align="right" [[Категория:Дүртмөйөштәр]] [[Категория:Геометрик фигуралар]] [[Категория:Әйләнәләр]] 27c3pqbmydlugx4r5ljmrcoivsgr8n0 Атакама 0 137246 1302559 815132 2026-08-11T19:40:18Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302559 wikitext text/x-wiki {{БМ}} {{Пустыня |Название = Атакама |Национальное название = es/Desierto de Atacama |Изображение = Atacama.png |Подпись изображения = Атакама сүленә йыһандан күеренеш, NASA World Wind фотографияһы |Тип = ҡомло, ташлы |Координаты = -24.5/-69.25 |CoordScale = 5000000 |Страна = Чили |Регион = |Высота над уровнем моря = |Длина = |Ширина = |Площадь = 105 000 |Реки = |Озёра = |Каналы = |Оазисы = |Среднегодовая температура = |Ср. температура января = 19—20 |Ср. температура июля = 13—14 |Осадки = 50-нән кәм }} '''Атака́ма сүле''' ({{lang-es|Desierto de Atacama}}) — [[Көньяҡ Америка]]ның көнбайыш яр буйында [[Чили]] территорияһында (көньяҡ киңлектең 22° һәм 27° араһында) урынлашҡан [[сүл]]. Майҙаны — 105 000 км<sup>2</sup><ref name="nyt2">Wright, John W., ed. (2006). {{cite book|editor-first=John W.|editor-last=Wright|year=2006|title=The New York Times Almanac|url=https://archive.org/details/newyorktimes200700newy|edition=2007|publisher=Penguin Books|location=New York|isbn=978-0-14-303820-7|pages=[https://archive.org/details/newyorktimes200700newy/page/736 456]}}</ref>. [[Тымыҡ океан һуғышы]]на (1879—1883) тиклем [[Боливия]] составында булған. == Тасуирлама == Перу ағымы атмосфераның түбәнге ҡатламдарын һыуыта һәм яуым-төшөм (йылына 50 миллиметрҙан кәм) яуырға ҡамасаулаған температура инверсияһын барлыҡҡа килтерә. Ерҙең иң ҡоролоҡло урындарҙың береһе (һуңғы дүрт быуат дауамында бында ҙур күләмле яуым-төшөмдәр күҙәтелмәгән). Селитра, бура, [[иод]], [[аш тоҙо]], [[баҡыр]] ятҡылыҡтары бар. Яр буйында ғинуарҙың уртаса температураһы 19—20 °C, июлдә — 13—14 °C. Ҡышын сүлдең ҡайһы бер төбәктәрендә йыш ҡына томандар, юғары дымлылыҡ күҙәтелә. Үҫемлектәр бик һирәк осрай йәки бөтөнләй юҡ: урыны менән катустар һәм ҡыуаҡлыҡтар осрай. Фауна аҙ һанлы, ләкин яр буйы ҡаяларында балыҡ менән туҡланыусы ҡоштар колонияһы бар. Сүл сигендә [[Тымыҡ океан]] яр буйында — [[Арика]] һәм [[Икике]] ҡалалары урынлашҡан. [[Файл:Atacama map.svg|слева|мини|Көньяҡ Америка территорияһнда урынлашыуы. Һары төҫ менән сүл күрһәтелгән, ҡыҙғылт-һары төҫ менән сүлгә яҡын ятҡан ҡоролоҡло райондар күрһәтелгән, уларҙ ҡайһы саҡта Атакама сүленә индереләр.]] [[Ер]]ҙең иң ҡоро сүле. Атакама [[Көньяҡ Америка]]ның көнбайыш яр буйында [[Чили]]ның төньяғында урынлашҡан һәм көнбайышта [[Тымыҡ океан]], төньяҡта — [[Перу]], көнсығышта — [[Боливия]] һәм [[Аргентина]] менән сиктәш. Сүлдең ҡайһы бер урындарында бер нисә тиҫтә йыл эсендә ямғыр бер тапҡыр яуа. Чилиның [[Антофагаста (өлкә)|Антофагаста]] өлкәһендә уртаса йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары 1 мм тәшкил итә. Атакаманың ҡайһы бер метеостанциялары бер ҡасанда ямғыр яуыуын теркәмәгән. Атакамала 1570 йылдан 1971 йылға ҡәҙәр ҙур яуым-төшөмдәр булмауы хаҡында дәлилдәр бар<ref name=nyt>{{cite book | first=John W. (ed.) | last=Wright | coauthors=Editors and reporters of ''The New York Times'' | year=2006 | title=The New York Times Almanac | url=https://archive.org/details/newyorktimes200600wrig | edition=2007 | publisher=Penguin Books | location=New York, New York | id=ISBN 0-14-303820-6 | pages=[https://archive.org/details/newyorktimes200600wrig/page/456 456]}}</ref>. Был сүлдә иң түбән һауа дымлылығы теркәлгән: 0%<ref name=TWP>{{cite book | first=Richard G. | last=Boehm | coauthors=Editors and writers of ''The World and Its People'' | year=2006 | title=The World and Its People | edition=2005 | publisher=Glencoe | location=Columbus, Ohio | id=ISBN 0-07-860977-1 | pages=276}}</ref>. == Галерея == <gallery caption=Атакама сүле күренештәре> ValleLuna-002.jpg|Валле дэ ла Луна Atacama1.jpg|Атакама сүле Laguna-Miscanti.jpg|Сан-Педро-де-Атакама районы, Мисканти лагунаһы, диңгеҙ кимәленән 4200 м Салар де атакама.jpg|Сан-Педро-де-Атакама районы, Салар де Атакамала ҡыҙыл фламинго, диңгеҙ кимәленән 3200 м In Atacama Desert.jpg|Атакама сүлендә ламалар Machuca capilla.jpg|Сан-Педро-де-Атакама районы, Атакама сүлендә сиркәү Salar Maricunga Atacama.jpg|Сухое озеро Салар-де-Марикунга, Невадо-Трес-Крусес милли паркы ManodelDesierto(Palma).JPG|«Сүл ҡулы» Atacama_Giant_01.svg|«Атакама алпамышаһы» </gallery> {{панорама|Boldly going up Cerro Paranal.jpg|1300px|Панорамный снимок вблизи [[Паранальская обсерватория|Паранальской обсерватории]], высота около 2600 метров над уровнем моря}} {{панорама|A 360 degree panorama of a unique cloudscape over La Silla.jpg|1300px|Закат над обсерваторией Ла-Силья (южная часть пустыни Атакама)}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [https://web.archive.org/web/20070104000030/http://nature.worldstreasure.com/miracle.asp?id=92 Пустыня Атакама] // nature.worldstreasure.com * {{cite web|author=Павел Котляр|title=Пустыня Атакама зацвела|url=http://www.gazeta.ru/science/2015/11/02_a_7867343.shtml|date=2015-11-02|publisher=Газета.ru|accessdate=2015-11-02|language=ru}} {{Пустыни мира}} [[Категория:Чили географияһы]] [[Категория:Америка сүлдәре]] suqgv7133fr15mvoxxn3zugjuvr41yr Караптар эшләү 0 137257 1302696 1248145 2026-08-12T11:31:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302696 wikitext text/x-wiki {{Яҡшы мәҡәлә}} {{Ук}} [[Файл:Bundesarchiv Bild 102-06403, Bremen, Stapellauf des Dampfers "Bremen".jpg|thumb|[[Бремен (лайнер)|«Бремен»]] на верфи.]] '''Караптар төҙөү''' ('''Су́дострое́ние''', '''кора́блестрое́ние''') — караптар төҙөүсе [[ауыр сәнәғәт]] өлкәһе ([[машиностроение]])<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Судостроение}}</ref>. Караптарҙы махсус предприятиеларҙа төҙөйҙәр, уларҙың русса атамаһы — верфь (голланд теленән ''Werf''). Караптар төҙөүҙә эшләгән бер кеше уға бәйле иҡтисад өлкәләрендә тағы 4-5 кешегә эш урыны булдыра. [[Файл:Shipbuilding England 1858.jpg|right|thumb|Illustration of some shipbuilding methods in England, 1858]] == Тарихы == Кешеләрҙең коллектив эшмәкәрлеге өлкәһе булараҡ, карап төҙөү бик боронғо заманда барлыҡҡа килгән. Уның барлыҡҡа килеүе ҙур күләмле караптар төҙөү ихтыяжы тыуыуына бәйле. Караптар төҙөү [[Боронғо Мысыр]], Боронғо [[Греция]], [[Финикия]], Боронғо [[Ҡытай]] кеүек илдәрҙә бик ныҡ үҫешә. Урта быуаттарҙа караптар [[Византия]]ла, [[Урта диңгеҙ]] буйындағы һәм Төньяҡ [[Европа]], [[Боронғо Русь]] кеүек илдәрҙә күпләп етештерелә. {{кратное изображение | зона = left | направление = vertical | заголовок = | зона_заголовка = center | фон_заголовка = | подпись = | зона_подписи = center | фон_подписи = lightgreen | ширина = 192 | изобр1 = Таблица № 1 к статье «Деревянное судостроение». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg | подпись1 = | изобр2 = Таблица № 2 к статье «Деревянное судостроение». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg | подпись2 = <small>Корпус деревянного корабля <br> (рис. из «[[s:ru:ВЭ/ВТ/Деревянное судостроение|Военной энциклопедии]]»)</small> }} VII быуаттан башлап көнсығыш славяндарҙа төҙөү схемаһы әкренләп үҙгәрә : ҡабыҡ, йәки тире менән көпләнгән каркаслы (үрелгән) карап эшләүҙән (боронғо караптан) бер ағастан эшләнгән һәм ситтәре бейегәйтелгән имән, йәки йүкәнән соҡоп эшләнгәнгә (набойная ладья), шунан таҡтанан ҡоршап эшләнгән карап эшләүгә күсәләр. VIII быуатта уҡ стапелдәрҙән килле, ''клинкерл''ы (обшивка внахлест), алғы һәм артҡы яғы бер тигеҙ осло клинкер — ситтәре бер-береһенең өҫтөнә сығарып беркетелгән таҡта менән көпләнгән караптар һыуға төшөрөлгөн, шулай уҡ тура ситле һәм бер— береһенә ситтәре тейеп торған таҡта көплө йәйпәк, алды осло һәм арты тупаҡ итеп киҫелгәндәре булған, бәлки тигеҙ итеп киҫелгән өлөшлөләре лә булғандыр. П. Е. Сорокин мәғлүмәттәре буйынса: ''«в зависимости от способа соединения досок, обшивки между собой или с однодревной основой, можно выделить несколько вариантов соединения: А — внакрой с железными заклепками, А1 — внакрой сшитые с помощью вицы; Б — встык с планкой, прижимающей конопатку, закрепленной деревянными клинышками, Б1 — встык с аналогичным уплотнением, закрепленным железными скобочками»''<ref>[http://www.bibliotekar.ru/rusNovgorod/7.htm Судостроительная традиция северо-западной Руси в Средневековье]</ref><ref>[http://rarog-kursk.narod.ru/lib/mediaships/mediaships.htmСредневековое судостроение в Юго-Восточной Руси]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Рәсәйҙең ҡайһы бер райондарында («Гнёздово», «Ильинский погост», «Плакун» һәм башҡа археологик ҡаҙыныу урындарында) славяндарҙың X быуатта мәйеттәрҙе мәжүси йола буйынса кәмәләрҙә яндырған урындарында караптарҙың ҡорос ''сигәләр''е (заклепка) табыла<ref>[http://norroen.info/articles/stalsberg/ Археологические свидетельства об отношениях между Норвегией и Древней Руси в эпоху викингов: возможности и ограничения археологического изучения]</ref>. Одер йылғаһы тамағында IX быуаттың беренсе яртыһына ҡараған елкәнле таҡта караптың, X быуатта сигәләр ҡулланып төҙөлгән «Святовит» карабының ҡалдыҡтары табыла<ref>[http://www.outdoors.ru/book/namore/alm1972/1972-11.php Владислав Филиповяк ЭКСПЕДИЦИЯ В ТРИНАДЦАТЫЙ ВЕК] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180409042818/http://www.outdoors.ru/book/namore/alm1972/1972-11.php |date=2018-04-09 }}</ref>. XV—XVI быуаттарҙа [[Португалия]] һәм [[Испания]]ла, һуңыраҡ — [[Англия]], [[Нидерландтар]]ҙа, [[Франция]]ла һәм ҡайһы бер башҡа илдәрҙә күпләп караптар төҙөй башлайҙар, бының өсөн кәрәкле сүбәкте — елкәндәр һәм башҡа караптағы кәрәк-яраҡ өсөн Рәсәйҙә һәм Бөйөк Литва кенәзлегендә һатып алғандар. XVII быуатта Польша илсеһе С. Немоевский Рәсәйҙә күргәндәрен ҡағыҙға теркәп бара: «Беҙҙең баркаларға ҡарағанда ҙурыраҡ, йылан кеүек итеп төҙөлгән караптар бар. Улар араһында буйға 70 аҙым һәм арҡырыға биш сажин ҙурлыҡтағылары, тәрәнлеге биш локоть (ике метр ярым тирәһе) булғаны осрай… Был караптарҙы улар тимер ҡаҙаҡһыҙ эшләй: улар ағас сөйҙәр менән беркеп эшләнгән һәм мүк менән тығылған; вағыраҡ караптарҙы шыйыҡ артыш (можжевельник) сыбыҡтар менән көпләй һәм, бер нимә менән дә һыҙлыҡламайҙар (не конопатят), өҫтөн дегет ҡушылған ыҫмала менән генә буяйҙар. Ләкин улар һыу үткәрмәй». [[Петрей де Ерлезунда, Пётр|Петр Петрей]] поляк илсеһенең һүҙен йөпләй: «Москвитяндар үҙҙәре төҙөгән төрлө караптар ҡуллана: улар бик ныҡ түгел, сөнки тимер ҡаҙаҡтар менән беркетелмәйҙәр, ә ағас сөйҙәр менән һәм шундай уҡ йәш ағастарҙың ҡайырыһынан эшләнгән бауҙар менән нығытылалар. Москвитяндар уны тире кеүек итеп, таҫмаларға бүлә, улар менән таҡталарҙы бер-береһенә беркетә; шулай итеп үҙҙәренә йөҙөп йөрөр өсөн караптар эшләй. Ошондай караптарҙа бер мачта менән бер елкән генә була: шуға ул ел әҙ генә ҡаршыға, йәки ситтән иҫһә, йөрөй алмай». Караптар төҙөүҙең башы тип тәүтормош кешеләренең айырым бүрәнәләрҙе бергә бәйләп һал төҙөй башлауын атайҙар. Төрлө ҡоралдар булдырылыу менән кешеләр оҫтара төшә, улар бер ағасты соҡоп, йәки йәнлек тиреләре менән көпләнгән [[пирога]]лар һәм [[каяк]]тар төҙөргә өйрәнә. Был һыуҙа йөҙөү ҡоролмалары әкренләп ҙурая бара, караптарҙың бөгөнгө көндәге айырылғыһыҙ билдәһе булған ҙур күләм һыйҙырышлы корпусы булдырыла (водоизмещающий корпус). Баштараҡ ҙур күләм һыйҙырышлы корпустар бик ныҡ ҙур итеп төҙөлмәй, ләкин уларҙа хәҙерге караптарҙың бөтә элементы ла эшләнә — буйға һуҙылған ҡатылыҡ ҡырҙары (ҡабырғалары) — [[киль]] һәм [[Стрингер (судно)|стрингер]]ҙарҙан торған көс каркасы, шулай уҡ — [[шпангоут]]тар (металл караптарҙа [[полособульб]]тар ҡулланыла). Каркас көпләнә, конструкцияның төп материалы ағас була. Башта карапың ҙурлығы төҙөүселәрҙең ҡулында булған ағас- таҡта оҙонлоғона бәйле була. Ваҡыт үтеү менән кешеләр айырым деталдәрҙе сөй һәм ''ырмау'' (шип и паз) эшләп, елем һәм ҡаҙаҡтар менән беркетергә, шпангоуттарҙы (арҡыры ҡабырға) ҡәрәкле формаға индереп, бөгөргә өйрәнә. Шулай итеп, тәүге диңгеҙ караптары барлыҡҡа килә, уларҙы диңгеҙ тулҡындарынан һаҡлар өсөн [[палуба]] эшләнә башлай. Палубаны тотоп тороусы конструкциялар — [[бимс]]тар, [[пиллерс]]тар һәм [[кница|кництар]] карап корпусын тағы ла нығыта төшә. Һуңыраҡ, индустриаль дәүергә тиклем үк әле, караптарҙың ағас корпустары конструкцияһы әллә ни үҙгәрешһеҙ ҡала, ә караптар бик ныҡ ҙурая, палубалар һаны арта, яңы ағас төрҙәре һәм сорттары ҡулланыла, уны һыуҙан һәм ағас ҡорттарынан һаҡлау ысулдары уйлап табыла башлай. Караптарҙың һыу ярыусы тышҡы формаһы даими яҡшыртыла, быға караптың тиҙлеге, диңгеҙҙә йөрөй һәм ауыр йөк ташырый алыуы бәйле икәнен карап төҙөүселәр яҡшы аңлай. == Караптар төҙөү технологияһы == [[Файл:Секция корабельного корпуса.jpg|thumb|300 px|Секция корабельного корпуса на [[Meyer Werft]]]] Караптар төҙөү ысулдары фән һәм техника үҫеү менән яҡшыра бара. Башта бөтә караптар ҙа ағастан яһала. Тәүге тимер барка 1789 йылда, ә тәүге тимер диңгеҙ карабы — 1843 йылда төҙөлә. 1930 йылдарға тиклем карап төҙөгәндә бер ысул- верфтә деталдәрҙән карап төҙөү ысулын ҡулланғандар. Башта деталдәр сигәләр менән беркетелгән ([[заклёпка]]). Шунан электр менән иретеп йәбештереү ҡулланыла башлай. Был караптарҙы секцияларҙан төҙөү ысулын булдыра, караптың корпусы алдан әҙерләнгән секцияларҙан йыйыла. Карапта булырға тейешле бүлмә-бүлкәттәр төҙөлөү менән монтаж һәм башҡа эштәр башҡарыла башлай. Был карап төҙөүҙе тиҙләтә. Шунан блоклы ысул — төҙөлөш урынында тик блоктарҙың монтаж ялғауын йыйыу һәм сварка, ә блоктарҙың үҙҙәрен йыйыу һәм уларҙы механизмдар һәм төрлө ҡоролмалар менән тултырауҙы төҙөлөштән ситтә башҡаралар<ref>[http://www.bntu.by/images/stories/fes/content/gidravlika/teoria_i_ustr_korabl_fedotov_.pdf Д. Г. Федотов. ТЕОРИЯ И УСТРОЙСТВО КОРАБЛЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180712111102/http://www.bntu.by/images/stories/fes/content/gidravlika/teoria_i_ustr_korabl_fedotov_.pdf |date=2018-07-12 }}</ref>. Карапты төҙөй башлау ([[закладка судна|закладка]]). Карап төҙөү производство процесы түбәндәге этаптарҙан тора: стапелгә тиклем (заготовительного и блочного), стапелдәге, төҙөп бөтөрөү һәм тапшырыу. Стапелгә тиклемге этапта ме­талды эшкәртеү, кәрәкле деталдәрҙе әҙерләү, йыйыу, секция һәм блоктарҙы иретеп йәбештереп, йыйыу. Стапелдәге этапта караптың корпусын секция һәм блоктарҙан йыялар, һыу үткәрмәүен, бүлектәрҙең изоляцияһын, трубопроводтарҙы һәм механизмдарҙы монтажлау. Төҙөп бөтөрөү этабында карапты һыуға төшөрәләр һәм һыу өҫтәндә ҡалған төҙөү эштәрен башҡаралар, ауыр ҡоролмаларҙы ҡуялар, кор­пуста изоляция эштәре башҡарыла. Был этап карап системаларын һәм механизмдарҙы эшләтеп, тикшереп ҡарауҙан тора. Тапшырыу этабында карапты тикшереп ҡарау комплексы башҡарыла: ярға яҡын килеп туҡтау, йөрөшө, ревизия, һыуҙа йөҙҙөрөп тикшереп ҡарау (швартовые, ходовые, ревизия, контрольный выход)<ref>[http://zinref.ru/000_uchebniki/03450morskoe_delo/000_Ischenko_posobie_po_sudovoy_tekhnologii_Uchebnoe_2007/017.htm Этапы постройки судна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180626215820/http://zinref.ru/000_uchebniki/03450morskoe_delo/000_Ischenko_posobie_po_sudovoy_tekhnologii_Uchebnoe_2007/017.htm |date=2018-06-26 }}</ref>. == Хәҙерге карап төҙөү сәнәғәте == {{нп3|Burmeister & Wain}} Дания караптар төҙөү компанияһы (B&W, нигеҙ һалыусылар исемдәренән, {{нп3|Бурмеистер, Карл Кристиан|Карл Кристиан Бурмеистер|da|C.C. Burmeister}} һәм {{нп3|Уэйн, Уильям|Уильям Уэйн|da|William Wain}}) 1950-се йылдарға тиклем донъялағы иң ҙур карап төҙөүсе компания була (1997 йылда банкрот,ҡарағыҙ: [[Залы B&W]]). Европа етештереүселәре 1960-йылдан башлап, әкренләп үҙ урынын Япония компанияларына бирә. Япония 1960 йылдар аҙағынан 1990 йылдар аҙағынаса донъяла беренселекте тота, тик [[Көньяҡ Корея]] һәм [[Китайская Народная Республика|Ҡытай]] унан алға сыға, сөнки был илдәрҙә эш хаҡы түбән, дәүләт көслө ярҙам итә һәм урындағы валюта арзаныраҡ. 2015 йылда иң күп караптар төҙөүсе ил — [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]. Карап төҙөүҙең үҙҡиммәте түбән булыу сәбәпле, үҙ верфтәрендә ул караптар төҙөүҙе арттыра һәм Донъя иҡтисади көрсөк ваҡытында (2008—2010) уҙып китә, Ҡытай бәләкәй һәм урта ҙурлыҡтағы конейнеровоздар төҙөүгә тендерҙарҙы ота<ref>{{Cite web|url=https://www.statista.com/statistics/263895/shipbuilding-nations-worldwide-by-cgt/|title=Largest shipbuilding nations based on gross tonnage 2015 {{!}} Ranking|publisher=Statista|accessdate=2016-11-27}}</ref>. Көньяҡ Кореяның [[Hyundai Heavy Industries]], [[Samsung Heavy Industries]] һәм [[Daewoo Shipbuilding & Marine Engineering]] караптар төҙөү компаниялары донъяла карап төҙөүҙә иң төп урынды биләй. Донъялағы иң ҙур [[Ульсан]] верфе Hyundai Heavy Industries милке. <br /> Караптар яллап йөк ташыу ([[фрахт]]) әҙәйә, шуға яңы караптар төҙөүгә ихтыяж да кәмей. Бының эҙемтәһе— заказдар кәмей һәм производство ҡеүәттәре тик тора, Көньяҡ Корея карап төҙөүселәренең финанс хәле ауырайҙы. Баҙарҙың күп кенә өлөшө уларҙың конкуренттары булған Ҡытай карап төҙөүселәренә күсте<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/d74127ac-3140-11e6-8825-ef265530038e|title=Subscribe to read|publisher=www.ft.com|accessdate=2016-11-27}}</ref>. == Рәсәйҙә == 2010 йылда Рәсәйҙә 168 карап төҙөүсе предприятие, шуларҙың 86 — дәүләттеке була. Рәсәйҙә иң ҙур карап төҙөү үҙәктәре [[Санкт-Петербург]], [[Северодвинск]], [[Түбәнге Новгород]] ҡалаларында, [[Калининград өлкәһе]]ндә урынлашҡан. Донъялағы иң ҙур һыу аҫты карабы һәм [[50 лет Победы (ледокол)|боҙватҡыс]] Рәсәй верфтәрендә уйланып, төҙөлгән. Рәсәй хөкүмәтенең ҡарары менән (30.05. 2017 й., № 659) профессиональ байрам — Караптар төҙөүселәр көнө итеп '''[[29 июнь]]''' иғлан ителгән. 1667 йылда ошо көндә батша [[Алексей Михайлович]] «[[Орёл (фрегат)|Орёл]]» тигән тәүге рус фрегатын төҙөргә указ сығара<ref>[http://government.ru/docs/27931/ Постановление Правительства России от 30 мая 2017 года № 659 об установлении профессионального праздника — День кораблестроителя (судостроителя)]</ref>. == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Судостроение|[[Ловягин, Роман Михайлович|Ловягин Р. М.]]}} * Труды VI Международного конгресса славянской археологии. Том 5. — {{М.}}: Эдиториал УРСС, 1999 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация|Тема=Фото и Видео}} * [http://www.bntu.by/images/stories/fes/content/gidravlika/teoria_i_ustr_korabl_fedotov_.pdf Д. Г. Федотов. ТЕОРИЯ И УСТРОЙСТВО КОРАБЛЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180712111102/http://www.bntu.by/images/stories/fes/content/gidravlika/teoria_i_ustr_korabl_fedotov_.pdf |date=2018-07-12 }} * [http://www.korabel.ru/news/comments/kitayskoe_sudostroenie_vchera_i_segodnya.html Китайское судостроение вчера и сегодня] * [http://shipbuilding.ru/rus/ Новости российского судостроения] * [http://memoirs.ru/texts/PetrR.htm Петр I. Рассказ Петра о начале кораблестроения в России. Предисловие к Морскому регламенту // Устрялов Н. История царствования Петра Великого. — Т. 2. — Потешные и Азовские походы. — Спб., 1858. — С. 397—401.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180603142245/http://memoirs.ru/texts/PetrR.htm |date=2018-06-03 }} {{Библиоинформация}} {{^|12px}} [[Категория:Судостроение|*]] 4av5bno62ln8e34ih8rnu3lae1dabnf Сатоси Накамото 0 137272 1302455 1203898 2026-08-11T18:02:29Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302455 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сатоси Накамото''' ({{lang-en|Satoshi Nakamoto}}) — [[биткойн]] криптовалютаһы протоколын һәм был протокол өсөн тәүге программа тәьминәтен эшләгән кеше йәки кешеләр төркөмө псевдонимы. Был исем артында кем торғанлығын асыҡларға тырышыу осраҡтарының бөтәһе лә уңышһыҙ тамамлана. [[2008 йыл]]дың 31 октябрендә Накамото «Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System»<ref name="whitepaper">{{Cite web|title=Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System|url=https://bitcoin.org/bitcoin.pdf|last=Nakamoto|first=Satoshi|date=24 May 2009|accessdate=5 March 2014}}</ref><ref>{{Cite web|title=Bitcoin P2P e-cash paper|url=http://article.gmane.org/gmane.comp.encryption.general/12588/|last=Nakamoto|first=Satoshi|date=31 October 2010|accessdate=5 March 2014}}</ref> тигән мәҡәләһен (''The Cryptography Mailing list'') metzdowd.com<ref>{{Cite web|title=Satoshi's posts to Cryptography mailing list|url=http://www.mail-archive.com/search?l=cryptography@metzdowd.com&q=from:%22Satoshi+Nakamoto%22|publisher=Mail-archive.com|accessdate=2013-12-14}}</ref> криптография тураһында хаттар таратҡыс аша ебәрә. Ул биткойнды үҙәкләштереүҙән тулыһынса азат булған, өсөнсө яҡтарҙы ҡыҫылдырмаған электрон аҡса итеп һүрәтләй. 2009 йыл башында ул биткойн-янсыҡтың беренсе версияһын сығара һәм «Биткойн» селтәрен эшләтеп ебәрә. «P2P Foundation» сайтындағы үҙ профилендә Сатоси уға 37 йәш булыуы һәм Японияла йәшәүе тураһында яҙа. Был мәғлүмәттәр дөрөҫлөккә тап килмәй тигән фекер бар: Сатоси инглиз телендә туған телендәге кеүек яҙа, ә «Bitcoin» программа тәьминәте япон теле өсөн локалләштерелмәгән һәм япон телендә документлаштырылмаған<ref name="wallace">{{Cite web|title=The Rise and Fall of Bitcoin|url=https://www.wired.com/magazine/2011/11/mf_bitcoin/all/|last=Wallace|first=Benjamin|publisher=Wired|quote=It seemed doubtful that Nakamoto was even Japanese. His English had the flawless, idiomatic ring of a native speaker.}}</ref>. 2010 йылдың уртаһынан Сатоси Накамото «Биткойн» проектында эшләмәй<ref>{{Cite web|title=Satoshi Nakamoto|url=https://en.bitcoin.it/wiki/Satoshi_Nakamoto|accessdate=2015-03-18}}</ref>. == Анонимдың серен сисергә тырышыу == Сатоси Накамотоны эҙләп табырға тырышыусылар байтаҡ кешене шик аҫтына ала. === Ник Сабо === 2013 йылдың декабрендә блогер ''Skye Grey,'' үҙе үткәргән стилометрик анализға һәм ситләтелгән дәлилдәргә нигеҙләнеп, Сатоси Накамото псевдонимы артында, моғайын, криптография һәм хоҡуҡиәт белгесе Ник Сабо<ref>{{Cite news|title=Who is the real Satoshi Nakamoto? One researcher may have found the answer|author=John Biggs|url=https://techcrunch.com/2013/12/05/who-is-the-real-satoshi-nakamoto-one-researcher-may-have-found-the-answer/|publisher=TechCrunch|accessdate=2017-07-31}}</ref><ref name="likeinamirror1">{{Cite news|title=Satoshi Nakamoto is (probably) Nick Szabo|author=Grey, Skye|url=https://likeinamirror.wordpress.com/2013/12/01/satoshi-nakamoto-is-probably-nick-szabo/|date=2013-12-01|accessdate=2017-07-31}}</ref><ref name="likeinamirror2">{{Cite news|title=Occam's Razor: who is most likely to be Satoshi Nakamoto?|author=Grey, Skye|url=https://likeinamirror.wordpress.com/2014/03/11/occams-razor-who-is-most-likely-to-be-satoshi-nakamoto/|date=2014-03-11|accessdate=2017-07-31}}</ref> торалыр, тип фараз итә. Ник Сабо — ''Bit Gold'' (цифрлы алтын) цифрлы валютаһы тураһындағы хеҙмәттең авторы, ә был валюта биткойндың туранан-тура элгәре булып тора, тип һанала<ref>{{Cite web|title=The Mysterious Disappearance of Satoshi Nakamoto, Founder & Creator of Bitcoin|url=http://www.huffingtonpost.com/martin-oaleary/the-mysterious-disappeara_2_b_7217206.html|last=O’Leary|first=Martin|date=8 May 2015|accessdate=2017-07-31}}</ref>. Финанс өлкәһендәге яҙыусы Доминик Фрисби ҙа үҙе үткәргән ({{lang-en|Dominic Frisby}}) тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә ситләтелгән дәлилдәр тәҡдим итә, әммә Сабоны Сатоси тип иҫбат итерлек тура дәлилдәрҙе ул да тапмай<ref name="Future">{{Cite book|last=Frisby|year=2014|first=Dominic|title=Bitcoin: The Future of Money?|url=https://archive.org/details/bitcoinfutureofm0000domi|publisher=Unbound|isbn=1783520779}}</ref>. === Дориан Накамото === 2014 йылдың 6 мартында ''Newsweek'' журналында баҫылған мәҡәләлә, япон сығышлы америкалы Дориан Сатоси Накамото биткойндың авторы булып тора, тип раҫлана<ref name="newsweek">{{Cite web|title=The Face Behind Bitcoin|url=http://mag.newsweek.com/2014/03/14/bitcoin-satoshi-nakamoto.html|author=Goodman, Leah McGrath|lang=en|date=2014-03-06|accessdate=2014-03-06}}(инг.)&#x20;<span id="cxmwhw" tabindex="0">(2014-03-06).</span>&#x20;<small id="cxmwhw" tabindex="0">6 март 2014 тикшерелгән.</small></ref><ref>{{Cite web|title=The real Satoshi Nakamoto: Newsweek finds mysterious bitcoin creator in Los Angeles|url=http://www.slate.com/blogs/future_tense/2014/03/06/the_real_satoshi_nakamoto_newsweek_finds_mysterious_bitcoin_creator_in_los.html|author=Oremus, Will|lang=en|date=2013-11-26|accessdate=2014-03-06}}(инг.)&#x20;<span id="cxmwlA" tabindex="0">(2013-11-26).</span>&#x20;<small id="cxmwlA" tabindex="0">6 март 2014 тикшерелгән.</small></ref>. Әммә Дориан был мәғлүмәтте кире ҡаға<ref>{{Cite web|title=Deputies: Newsweek Bitcoin story quoted Satoshi Nakamoto accurately|url=http://www.latimes.com/local/lanow/la-me-ln-la-sheriffs-say-satoshi-nakamoto-man-did-talk-about-bitcoin-to-newsweek-reporter-20140307,0,609860.story|author=Winton, Richard|lang=en|date=2014-03-07|accessdate=2014-03-09}}(инг.)&#x20;<span id="cxmwoA" tabindex="0">(2014-03-07).</span>&#x20;<small id="cxmwoA" tabindex="0">9 март 2014 тикшерелгән.</small></ref>. === Крейг Стивен Райт === Журналистар [[Сидней]]ҙағы эшҡыуар Крейг Стивен Райтты Сатоси Накамото тип атай<ref>{{Cite web|title=Craig Wright as the most likely suspect to be Satoshi Nakamoto|url=https://www.wired.com/2015/12/new-clues-suggest-satoshi-suspect-craig-wright-may-be-a-hoaxer/}}</ref>. 2016 йылдың 2 майында ул үҙен ысынлап биткойндың авторымын тип иғлан итә<ref>{{Cite web|title=Австралиец Крейг Райт назвал себя создателем биткоинов|url=http://www.bbc.com/russian/news/2016/05/160502_bitcoin_founder_identity|publisher=BBC Русская служба|accessdate=2017-09-15}}</ref><ref>{{Cite news|title=Craig Steven Wright claims to be Satoshi Nakamoto. Is he?|url=https://www.economist.com/news/briefings/21698061-craig-steven-wright-claims-be-satoshi-nakamoto-bitcoin|work=The Economist|accessdate=2017-09-15|language=en}}(инг.)<span id="cxmwsw" tabindex="0">, </span>''The Economist''<span id="cxmwsw" tabindex="0">.</span>&#x20;<small id="cxmwsw" tabindex="0">15 сентябрь 2017 тикшерелгән.</small></ref>. Әммә ул күрһәткән дәлилдәр был авторлыҡты иҫбатларлыҡ булмай сыға<ref>{{Cite web|title=Craig Wright's signature is worthless • /r/Bitcoin|url=https://www.reddit.com/r/Bitcoin/comments/4hflr3/craig_wrights_signature_is_worthless/|publisher=reddit|accessdate=2016-05-02}}</ref><ref>{{Cite news|title=Истина где-то рядом: как Крэйг Райт "доказал", что он создал Биткойн -|url=https://bitnovosti.com/2016/05/03/how-craig-write-privately-proved-he-created-bticoin/|date=2016-05-03|accessdate=2017-09-15|language=ru-RU}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170915161038/https://bitnovosti.com/2016/05/03/how-craig-write-privately-proved-he-created-bticoin/ |date=2017-09-15 }}</ref><ref>{{Cite news|title=Открыта личность таинственного создателя Bitcoin, но сомнения остаются - «Хакер»|url=https://xakep.ru/2016/05/02/satoshi-nakamoto-craig-wright/|work=«Хакер»|date=2016-05-02|accessdate=2017-09-15|language=ru-RU}}</ref><ref>{{Cite web|title=Почему Крейг Райт - не Сатоси Накамото|url=http://bits.media/news/pochemu-kreyg-rayt-ne-satosi-nakamoto/|lang=en|publisher=bits.media|accessdate=2017-09-15}}(инг.)<span id="cxmw0A" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmw0A" tabindex="0"> bits.media.</span>&#x20;<small id="cxmw0A" tabindex="0">15 сентябрь 2017 тикшерелгән.</small></ref>. Райт ышансылыраҡ дәлилдәр биреүҙән баш тарта һәм блогынан биткойнға ҡағылышлы бөтә яҙмаларын юйҙыра<ref>{{Cite news|title=Австралиец, назвавшийся создателем Bitcoin, извинился за признание - «Хакер»|url=https://xakep.ru/2016/05/05/wright-bitcoin-sorry/|work=«Хакер»|date=2016-05-05|accessdate=2017-09-15|language=ru-RU}}</ref>. Сатоси Накамото псевдонимы артында тороусы йәки тороусылар тип тағы күп кешеләр атала, ләкин бер фараз да әлегә тиклем иҫбатлама тапҡаны юҡ. === Винсент ван Волкър === От 2018 г. интернет твърди<ref>{{Cite web|title=Cryptonews|url=http://cryptonews.ovh/is-vincent-van-volkmer-the-bitcoin-developer-and-inventor-satoshi-nakamoto/|publisher=Cryptonews}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190212011352/http://cryptonews.ovh/is-vincent-van-volkmer-the-bitcoin-developer-and-inventor-satoshi-nakamoto/ |date=2019-02-12 }}</ref>, че американският художник Винсент ван Волкър е Сатоши Накамото. За z. Например, той говори за факта<ref>{{Cite web|title=vincentvanvolkmer.com|url=http://www.vincentvanvolkmer.com/Vincent-van-Volkmer-ENG|publisher=vincentvanvolkmer.com}}</ref>, че е математик и криптолог, има добри контакти и с експерти, които имат познанията, довели до технологията blockhain. Самият той противоречи на това твърдение<ref>{{Cite web|title=vincentvanvolkmer.com|url=http://www.vincentvanvolkmer.com/Satoshi-Nakamoto-ENG|publisher=vincentvanvolkmer.com}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Псевдонимдар]] [[Категория:XX быуатта тыуғандар]] ec3smo93ihhf4fcdlv3w6ide672l160 Криптография 0 137465 1302602 1300423 2026-08-11T20:16:16Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302602 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Lorenz-SZ42-2.jpg|мини|400x400пкс|Немецтарҙың Lorenz криптомашинаһы [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында иң йәшерен хәбәрләшеүҙәрҙе  шифрлау өсөн ҡулланылған]] '''Криптография''' ({{Lang-grc|κρυπτός}} «йәшерен» + {{lang-grc2|γράφω}} «яҙам») — мәғлүмәттең йәшеренлеген (конфиденциаллек; ситтәрҙең мәғлүмәтте уҡый алмауы), мәғлүмәттең теүәллеген (мәғлүмәтте һиҙҙермәй генә үҙгәртеүгә юл ҡуймау),  танытыуҙы  (авторлыҡты йә объекттың башҡа билдәләрен тикшереү), шулай уҡ авторлыҡтан баш тарта алмауҙы тәьмин итеү ысулдары тураһындағы фән. Тәүҙә криптография мәғлүмәтте  шифрлау — асыҡ (сығанаҡ) тексты йәшерен алгоритм йә асҡыс ярҙамында  шифрланған тексҡа (шифротекст) әйләндереү —  ысулдарын өйрәнә. Традицион  криптография  симметриялы криптосистемалар бүлеген барлыҡҡа килтерә, уларҙа шифрлау һәм шифрҙы сисеү бер үк йәшерен асҡысты ҡулланып башҡарыла. Был бүлектән тыш, хәҙерге заман криптографияһына  асимметриялы криптосистемалар,   электрон цифрлы ҡултамға (ЭЦП) системалары, хеш-функциялар, асҡыстарҙа идара итеү, йәшерелгән мәғлүмәтте алыу, квантлы криптография инә. Криптография законлы абоненттарҙы алдауҙан, һатып алыуҙан йәки шантажлауҙан, асҡыстарҙы урлауҙан һәм мәғлүмәтте тапшырыуҙың һаҡланыулы системаларында килеп сыға торған башҡа хәүефтәрҙән һаҡлау менән шөғөлләнмәй.  Криптография — бик боронғо фәндәрҙең береһе, уның тарихы бер нисә мең йыл тәшкил итә.   == Терминология == * '''Асыҡ  (сығанаҡ) текст''' —  криптографияны ҡулланмайынса  тапшырылыусы мәғлүмәттәр (текст рәүешендә булыуы мотлаҡ түгел). * '''Шифротекст''', '''шифрланған (ябыҡ) текст''' —  криптосистеманы ҡулланғандан һуң алынған мәғлүмәттәр (ғәҙәттә ниндәй ҙә булһа асҡыс менән). * '''Шифр''', '''криптосистема''' —  асыҡ тексты шифрланған тексҡа әүерелдереүҙәр тупланмаһы. * '''Асҡыс ''' — билдәле бер тексҡа ҡарата  әүерелдереү төрөн һайлаған шифрҙың параметры. Хәҙерге заман шифрҙарында шифрҙың криптографик ныҡлығы тулыһынса асҡыстың йәшеренлек кимәленә бәйле  (Керкгоффс принцибы). * '''Шифрлау ''' —   шифрланған тексты хасил итеүсе алгоритм һәм асҡыс ҡулланыу нигеҙендә асыҡ тексты ҡәҙимге криптографик әүерелдереү барышы. * '''Шифрҙы сисеү''' —  шифрланған тексты асыҡ тексҡа әүерелдереү буйынса ҡәҙимге криптографик әүерелдереү барышы. * '''Асимметриялы шифр''', '''ике асҡыслы шифр''',  '''асыҡ асҡыслы шифр  ''' —  шифрлаусы һәм шифрҙы сисеүсе ике асҡыс ҡулланыла торған шифр. Шифрлаусы асҡысты ғына белгән осраҡта, хәбәрҙең шифрын сисеп булмай һәм киреһенсә.  * '''Асыҡ асҡыс '''—  асимметриялы системаның ике асҡысының ирекле таратыла торған береһе. Хатлашыу өсөн —  шифрлаусы һәм  электрон ҡултамға өсөн —  шифрҙы сисеүсе. * '''Йәшерен асҡыс''', '''ябыҡ асҡыс '''—  асимметрик системаның ике асҡысының йәшереп һаҡлана торған һыңары. * '''Криптоанализ''' — мәғлүмәттең йәшеренлеген һәм  теүәллеген боҙоуҙың  математик ысулдарын өйрәнеүсе фән. * '''Криптоаналитик''' — криптоанализ ысулдарын эшләүсе һәм ҡулланыусы ғалим. * Криптография һәм криптоанализ шифрҙар эшләү һәм ватыу тураһындағы берҙәм фән булараҡ '''криптологияны'''  хасил итә. * '''Криптографик һөжүм '''— мәғлүмәт алмашыуҙың һөжүм аҫтына алынған һаҡланыусы системаһында криптоаналитиктың тайпылыштар яһарға тырышыуы. Уңышлы криптографик һөжүмде  '''ватыу  '''йәки '''емереп асыу '''тип атайҙар. * '''Дешифровкалау''' —  криптографик асҡысты белмәгән көйө шифрланған билдәле асҡыс нигеҙендә тесты асыу. Дешифровкалау термины ғәҙәттә шифротексты криптоанализлау барышына ҡарата ҡулланыла.   * '''Криптографик ныҡлыҡ''' — криптографик алгоритмдың  криптоанализлауға ҡаршы тороу һәләте. * '''Имитоһаҡ''' — ялған мәғлүмәт биреп яңылыштырыуҙан һаҡлау. Йәғни  текст асыҡ көйө ҡала, әммә уны уҫал ниәт менән йә осраҡлы рәүештә  үҙгәртмәгәндәрме икәнен тикшереү мөмкинлеге бар. Имитоһаҡ ғәҙәттә  тапшырылыусы мәғлүмәттәр пакетына  имитоөҫтәлмәләр индереү юлы менән башҡарыла. * '''Имитоөҫтәлмә''' — имитоһаҡлау өсөн ҡулланылыусы һәм асҡысҡа һәм мәғлүмәттәргә бәйле  мәғлүмәт блогы. * '''Электрон  цифрлы ҡултамға''', йәки '''электрон  ҡултамға '''— асимметрик имитоөҫтәлмә (һаҡ асҡысы тикшереү асҡысынан айырыла). Йәғни бындай имитоөҫтәлмәнең ялған вариантын тикшереүсе үҙе яһап ҡуя алмай. * '''Сертификатлау үҙәге ''' — намыҫлылығы бәхәсһеҙ, асыҡ асҡысы киң билдәле булған яҡ. Сертификатлау үҙәгенең электрон ҡултамғаһы асыҡ асҡыстың ысынлығын раҫлай.  * '''Хеш-функция''' —  ирекле оҙонлоҡтағы хәбәрҙе тотороҡло оҙонлоҡтағы һанға («төргәккә») әйләндереүсе функция. Криптографик хеш-функция өсөн (дөйөм тәғәйенләнештәге хеш-функциянан айырмалы) уның киреһен хисаплап сығарыу йәки дөйөм  хеш-функциялы ике хәбәрҙе табыу бик ҡатмарлы. == Тарихы == [[Файл:Skytala&EmptyStrip-Shaded.png|справа|мини|199x199пкс|Боронғо Грецияла ҡулланылған һәм тәүге шифрлау ҡоролмаһы тип һаналған  «скитала» шифры, фотола уның хәҙерге реконструкцияһы бирелгән]] [[Файл:Enigma Machine at NSA.jpg|справа|мини|320x320пкс|Роторлы Энигма шифрлау машинаһы, уның төрлө модификациялары 1920-се йылдар аҙағынан алып [[Икенсе донъя һуғышы]] бөткәнгә тиклем немец ғәскәрҙәре тарафынан ҡулланылған<ref>{{cite book|last=Hakim|first=Joy|authorlink=|coauthors=|title=A History of Us: War, Peace and all that Jazz|publisher=Oxford University Press|date=1995|location=New York|pages=|url=https://archive.org/details/historyofusbook50000haki|doi=|id=|isbn=0-19-509514-6}}</ref>]] Криптографияның   4 мең самаһы йыллыҡ тарихы бар. Криптографияны осорҙарға бүлеүҙә төп критерий итеп шифрлау ысулдарының технологик тасуирламалары алына.    Беренсе осорға (яҡынса беҙҙең эраға тиклем 3-сө мең йыллыҡтан алып)  моноалфавитлы шифрҙар хас (төп принцип —  хәрефтәрҙе йә символдарҙы алмаштырыу юлы менән сығанаҡ текстағы алфавит урынына икенсе алфавит ҡулланыу). Икенсе осорҙа (хронологик сиктәре  — Яҡын Көнсығышта  IX быуаттан   (Әл-Кинди) һәм Европала [[XV быуат]]тан  (Леон Баттиста Альберти) —   [[XX быуат]] башына тиклем)  полиалфавитлы шифрҙар индерелә. Өсөнсө осор   (XX быуаттың башынан уртаһына тиклем) шифрлаусыларҙың эшенә электромеханик ҡулайламалар индереү менән тасуирлана. Шуның менән бергә полиалфавитлы шифрҙар ҡулланыу дауам итә. Дүртенсе осор — XX быуаттың 70-се йылдары уртаһынан башлап —  математик криптографияға күсеү осоро. Шеннондың хеҙмәтендә мәғлүмәт һанының, мәғлүмәттәр тапшырыуҙың, энтропияның, шифрлау функцияларының математик билдәләмәләре бирелә.  Шифр эшләгәндә уның билдәле булған бөтә төр һөжүмдәргә нисек ҡаршы тора алыуын өйрәнеү мотлаҡ һанала. Әммә [[1975 йыл]]ға  тиклем криптография  «классик», йәғни йәшерен асҡыслы  криптография булып ҡала. Криптография үҫешенең хәҙерге осоро (1970-се йылдар аҙағынан әлегә тиклем) яңы йүнәлеш булған асыҡ асҡыслы  криптография тыуыуы һәм үҫеүе менән билдәләнә.   Уға яңы техник мөмкинлектәр генә түгел,  ә криптографияны айырым кешеләр ҙә ҡуллана башлауы  хас (уға тиклемге осорҙарҙа  криптография тик дәүләт ҡарамағында була). Төрлө илдәрҙә  криптографияның айырым кешеләр тарафынан ҡулланылыуын хоҡуҡи көйләү төрлөсә — рөхсәт ителеүҙән бөтөнләй тыйыуға тиклем. Хәҙерге криптография  [[математика]]  менән  [[информатика]]  араһында айырым фәнни йүнәлеш хасил итә — был өлкәләге хеҙмәттәр ғилми журналдарҙа баҫыла, конференциялар даими үткәрелә.  Криптография ҡулланыу хәҙерге заман йәмғиәтенең айырылғыһыҙ өлөшөнә әйләнде  — уны электрон  коммерция, электрон  документтар әйләнеше (цифрлы ҡултамғаларҙы ла индереп), телекоммуникациялар тармаҡтарында һәм башҡаларҙа файҙаланалар. == Хәҙерге заман криптографияһы == Хәҙерге заман криптографияһына  шифрлауҙың асыҡ алгоритмдарын ҡулланыу хас. Улар хисаплау сараларын файҙаланыуҙы күҙҙә тота. Тиҫтәнән ашыу тикшерелгән шифрлау алгоритмы бар, тейешле оҙонлоҡтағы асҡыс ҡулланғанда һәм алгоритмды теүәл тормошҡа ашырғанда улар криптографик йәһәттән ныҡлы. Киң таралған алгоритмдар: * симметрик DES, AES, ГОСТ 28147-89, Camellia, Twofish, Blowfish, IDEA, RC4 һ.б.; * асимметрик RSA һәм Elgamal (''Әл-Ғәмәл''); * MD4, MD5, MD6, SHA-1, SHA-2, ГОСТ Р 34.11-2012 («Стрибог») хэш-функцияларының алгоритмдары. Күп илдәрҙә шифрлауҙың милли стандарттары ҡабул ителгән.  2001 йылда  [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та Rijndael алгоритмы нигеҙендә 128, 192 һәм 256 бит оҙонлоҡтағы асҡыслы AES симметрик шифрлау стандарты ҡабул ителә.  [[Рәсәй Федерацияһы]]нда ГОСТ 34.12-2015 стандарты эш итә, уның  64 («Магма») һәм 128 («Кузнечик») бит оҙонлоғондағы хәбәр блогын шифрлау режимы һәм  256 бит оҙонлоғондағы асҡысы бар.  Цифрлы ҡултамға яһау өсөн  ГОСТ Р 34.10-2012 алгоритмы файҙаланыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [https://dlib.rsl.ru/02000022576 Бабаш А. В. Криптографические методы защиты информации: учебник для вузов / А. В. Бабаш, Е. К. Баранова. - Москва : КноРус, 2016. — 189 с. : ил., табл. — (Бакалавриат и магистратура).; ISBN 978-5-406-04766-8] * ''Бабаш А.В., Шанкин Г.П.''&#x20;История криптографии. Часть I.&nbsp;— <abbr title="Москва">М.</abbr>: Гелиос АРВ, 2002.&nbsp;— 240&nbsp;с.&nbsp;— <span class="nowrap">3000 экз.</span>&nbsp;— ISBN 5-85438-043-9. * {{Source|Q26959586|ref=Баричев, Гончаров, Серов|ref-year=2011}}<div class="cx-overlay"><div class="cx-spinner"></div></div> * [https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-8459-0185-5 Вильям Столлингс. Криптография и защита сетей: принципы и практика. М.: Вильямс, 2001. ISBN 5-8459-0185-5.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-8459-0185-5 |date=2019-11-26 }} * [https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-283-04987-6 Герасименко В. А. Защита информации в автоматизированных системах обработки данных. Кн. 1, 2. М.: Энергоатомиздат, 1994.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-283-04987-6 |date=2019-11-26 }} * ''Жельников В.''&#x20;[http://cins.ict.nsc.ru/citonod/My/Crypto/zhelnik.html Кpиптография от папируса до компьютера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310081536/http://cins.ict.nsc.ru/citonod/My/Crypto/zhelnik.html |date=2010-03-10 }}.&nbsp;— <abbr title="Москва">М.</abbr>: ABF, 1996.&nbsp;— 335&nbsp;с.&nbsp;— ISBN 5-87484-054-0. * Конхейм А. Г. Основы криптографии. М.: Радио и связь, 1987. * {{Source|Q21704663|ref=Мао|ref-year=2005}} * [https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-03-002530-8 Мафтик С. Механизмы защиты в сетях ЭВМ. М.: Мир, 1993.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-03-002530-8 |date=2019-11-26 }} * [https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-279-01631-4 Мельников В. В. Защита информации в компьютерных системах. М.: Финансы и статистика, 1997.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-279-01631-4 |date=2019-11-26 }} * [https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-8114-0246-5 Молдовян А. А., Молдовян Н. А., Советов Б. Я. Криптография. СПб.: «Лань», 2000.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-8114-0246-5 |date=2019-11-26 }} * [https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-06-003644-3 Нечаев В. И. Элементы криптографии (Основы теории защиты информации). М.: Высшая школа, 1999.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-06-003644-3 |date=2019-11-26 }} * Основы криптозащиты АСУ. Под ред. Б. П. Козлова. М.: МО, 1996. * [https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-256-01436-6 Романец Ю. В., Тимофеев П. А., Шаньгин В. Ф. Защита информации в компьютерных системах и сетях. М.: Радио и связь, 1999.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-256-01436-6 |date=2019-11-26 }} * [https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-93517-265-8 Рябко Б. Я., Фионов А. Н. Криптографические методы защиты информации. — 2-е изд. — М.: Горячая линия — Телеком, 2013. — 229 c.: ил. — ISBN 978-5-9912-0286-2.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-93517-265-8 |date=2019-11-26 }} * {{Source|Q26883514|ref=Рябко, Фионов|ref-year=2004}} * Токарева Н. Н. [http://math.nsc.ru/~crypto/lib/index.htm Симметричная криптография. Краткий курс.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922235655/http://math.nsc.ru/~crypto/lib/index.htm |date=2013-09-22 }} * Ухлинов Л. М. Управление безопасностью информации в автоматизированных системах. М.: МИФИ, 1996. * ''Нильс Фергюсон, Брюс Шнайер.''&#x20;Практическая криптография&nbsp;= Practical Cryptography: Designing and Implementing Secure Cryptographic Systems.&nbsp;— <abbr title="Москва">М.</abbr>&nbsp;: Диалектика, 2004.&nbsp;— 432&nbsp;с.&nbsp;— <span class="nowrap">3000 экз.</span>&nbsp;— ISBN 5-8459-0733-0, ISBN 0-4712-2357-3. * ''Шнайер Б.''&#x20;Прикладная криптография. Протоколы, алгоритмы, исходные тексты на языке Си&#x20;&#x3D;&#x20;Applied Cryptography. Protocols, Algorithms and Source Code in C.&nbsp;— <abbr title="Москва">М.</abbr>: Триумф, 2002.&nbsp;— 816&nbsp;с.&nbsp;— <span class="nowrap">3000 экз.</span>&nbsp;— ISBN 5-89392-055-4. * Ященко В. В. Введение в криптографию. СПб.: Питер, 2001. ISBN 5-318-00443-1. == Һылтанмалар == * Юрий Лифшиц. Курс лекций [http://yury.name/crypto.html Современные задачи криптографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071224020850/http://yury.name/crypto.html |date=2007-12-24 }} * [http://www.ssl.stu.neva.ru/psw/crypto.html Криптографический ликбез] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070220123944/http://www.ssl.stu.neva.ru/psw/crypto.html |date=2007-02-20 }} * [http://mathinfinity.net.ru/articles/crypto Сборник статей по криптографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180420164209/http://mathinfinity.net.ru/articles/crypto |date=2018-04-20 }} * [http://www.agentura.ru/press/about/jointprojects/inside-zi/ Подборка статей об истории криптографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202202213/http://agentura.ru/press/about/jointprojects/inside-zi/ |date=2010-02-02 }} * А. В. Синельников [http://politazbuka.info/biblioteka/istoriya/438-sinelnikov-av-shifry-i-revolyucionery-rossii.html «Шифры и революционеры России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180324105337/http://www.politazbuka.info/biblioteka/istoriya/438-sinelnikov-av-shifry-i-revolyucionery-rossii.html |date=2018-03-24 }}. (Криптография конца XIX — начала XX вв.) * [https://www.pgpru.com/biblioteka/osnovy/vvedenievkripto Введение в криптографию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180526001516/http://www.pgpru.com/biblioteka/osnovy/vvedenievkripto |date=2018-05-26 }} [[Категория:Банк технологиялары]] [[Категория:Криптография]] [[Категория:Формаль фәндәр]] jbflpljv6jw9jmkky3r7arhuntbkw2d Скаляр ҡабатландыҡ 0 138142 1302647 1057299 2026-08-11T20:51:24Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302647 wikitext text/x-wiki '''Скаляр ҡабатландыҡ''' (ҡайһы берҙә '''эске ҡабатландыҡ''') — һөҙөмтәһе координаталар системаһына бәйле булмаған, ҡабатлашыусы векторҙарҙың оҙонлоғон һәм улар араһындағы мөйөштө характерлаусы [[һан]] булған, ике [[Вектор (математика)|вектор]] өҫтөндәге ғәмәл (векторҙарҙы ҡарағанда, һандарҙы йыш ҡына [[скаляр]]ҙар тип атайҙар). Был ғәмәлгә ''x'' векторының ''оҙонлоғон'' ''y'' векторының ''x'' векторына ''проекцияһына'' ҡабатландығы ярашлы. Был ғәмәл ғәҙәттә һәр ҡабатлашыусы буйынса [[коммутативлыҡ|коммутатив]] һәм [[Һыҙыҡлы сағылыш|һыҙыҡлы]] тип ҡарала. Ғәҙәттә түбәндәге тамғалауҙарҙың береһе ҡулланыла: : <math>\langle \mathbf a, \mathbf b \rangle</math>, : <math> (\mathbf a, \mathbf b) </math>, : <math> \mathbf a \cdot \mathbf b </math>, йәки ([[Квант механикаһы|квант механикаһында]] векторҙар өсөн йыш ҡулланылған [[Дирак, Поль|Дирак]] [[бра һәм кет|тамғалауы]]): : <math>\langle a|b\rangle</math>. Ғәҙәттә скаляр ҡабатландыҡ ыңғай тип уйланыла, йәғни : теләһә ниндәй <math>a\not=0</math> өсөн <math> \langle \mathbf a, \mathbf a \rangle > 0</math>. Әгәр бындай фаразлау булмаһа, ҡабатландыҡ '''[[Индефинит ҡабатландыҡ|индефинит йәки асыҡланмаған]]''' тип атала. == Билдәләмә == <math>\mathbb L</math> [[Векторлы арауыҡ|векторлы арауығында]] <math>\mathbb C</math> [[комплекслы һан|комплекслы]] (йәки <math>\mathbb R</math> [[ысын һан|ысын]]) [[һан|һандар]] [[Ялан (алгебра)|яланы]] өҫтөндә '''скаляр ҡабатландыҡ''' тип, <math>x, y \in \mathbb L</math> элементтары өсөн, һәр элементтар пары өсөн <math> \mathbb C </math> (йәки <math>\mathbb R</math>) ҡиммәттәре ҡабул иткән һәм түбәндәге шарттарҙы ҡәнәғәтләндергән <math>\langle x, y \rangle</math> функцияһы атала: # <math> \mathbb L</math> [[һыҙыҡлы арауыҡ| арауығының]] теләһә ниндәй өс <math>x_1, x_2 </math> һәм <math>y </math> элементтары өсөн һәм <math> \mathbb C </math> (йәки <math>\mathbb R</math>) күмәклегенән <math>\alpha , \beta </math> өсөн <math> \langle \alpha x_1+\beta x_2,y \rangle = \alpha \langle x_1,y \rangle + \beta \langle x_2,y \rangle</math> тигеҙлеге дөрөҫ (скаляр ҡабатландыҡтың беренсе аргумент буйынса һыҙыҡлы булыуы); # теләһә ниндәй <math>x </math> һәм <math>y </math> өсөн <math> \langle y,x \rangle = \overline{\langle x,y \rangle}</math> тигеҙлеге дөрөҫ, бында һыҙыҡ комплекслы эйәртеүсәнлекте аңлата (эрмит симметриялылыҡ); # теләһә ниндәй <math>x </math> өсөн <math>\langle x,x \rangle \ge 0 </math>, шуның менән бергә тик <math>x=0 </math> булғанда ғына <math>\langle x,x \rangle =0 </math> (скаляр ҡабатландыҡтың ыңғайлығы билдәләнеүе). Билдәләмәнең 2п. <math> \langle x,x \rangle \in \mathbb R</math> булыуы килеп сыға. Шуға күрә, '''скаляр ҡабатландыҡтың''' комплекслы (дөйөм осраҡта) ҡиммәттәр ҡабул итеүенә ҡарамаҫтан, п.3 мәғәнәһе бар. == Алгебраик билдәләмә == '''''n'''''-үлсәмле [[Ысын һандар|ысын]] арауыҡта ике {{nowrap|1='''a''' = [''a''<sub>1</sub>, ''a''<sub>2</sub>, ..., ''a''<sub>''n''</sub>]}} һәм {{nowrap|1='''b''' = [''b''<sub>1</sub>, ''b''<sub>2</sub>, ..., ''b''<sub>''n''</sub>]}} векторҙары өсөн скаляр ҡабатландыҡ ошолай билдәләнә:<ref name="Lipschutz2009">{{cite book |author= S. Lipschutz, M. Lipson |first1= |title= Linear Algebra (Schaum’s Outlines)|url= https://archive.org/details/linearalgebra0000lips_a2h3 |edition= 4th |year= 2009|publisher= McGraw Hill|isbn=978-0-07-154352-1}}</ref> :<math>\mathbf{a}\cdot\mathbf{b}=\sum_{i=1}^n a_ib_i=a_1b_1+a_2b_2+\cdots+a_nb_n</math>. Мәҫәлән, өс үлсәмле арауыҡта {{nowrap|[1, 3, −5]}} һәм {{nowrap|[4, −2, −1]}} векторҙарының ҡабатландығы ошолай иҫәпләнә: :<math> \begin{align} \ [1, 3, -5] \cdot [4, -2, -1] &= 1 \cdot 4 + 3 \cdot (-2) + (-5) \cdot (-1) \\ &= 4 - 6 + 5 \\ &= 3. \end{align} </math> {{nowrap|1='''a''' = [''a''<sub>1</sub>, ''a''<sub>2</sub>, ..., ''a''<sub>''n''</sub>]}} һәм {{nowrap|1='''b''' = [''b''<sub>1</sub>, ''b''<sub>2</sub>, ..., ''b''<sub>''n''</sub>]}} комплекслы векторҙары өсөн скаляр ҡабатландыҡ ошолай билдәләнә: :<math>\mathbf{a}\cdot\mathbf{b}=\sum_{i=1}^n a_i\overline{b_i}=a_1\overline{b_1}+a_2\overline{b_2}+\cdots+a_n\overline{b_n}</math>. Мәҫәлән, <math> [1+i, 2] \cdot [2+i, i] = (1+i) \cdot (\overline{2+i}) + 2 \cdot \overline i = (1+i) \cdot (2-i) + 2 \cdot (-i) = 3-i</math> == Геометрик билдәләмә == [[Файл:Dot Product.svg|thumb|right|200 px|'''A''' • '''B''' = <nowiki>|</nowiki>'''A'''<nowiki>|</nowiki> <nowiki>|</nowiki>'''B'''<nowiki>|</nowiki> cos(θ)]] Әгәр векторҙың оҙонлоғо һәм векторҙар араһындағы мөйөш төшөнсәләренә билдәләмә, бәйһеҙ рәүештә скаляр ҡабатландыҡ төшөнсәһен индергәнгә тиклем бирелһә (классик геометрияла, ҡағиҙә булараҡ, шулай итәләр ҙә инде), ул саҡта скаляр ҡабатландыҡҡа билдәләмә ҡабатлашыусыларҙың оҙонлоғо һәм улар араһындағы мөйөш төшөнсәләре аша бирелә: : <math> \langle\mathbf a, \mathbf b\rangle = |\mathbf a| \cdot |\mathbf b| \cdot \cos \angle{(\mathbf a,\mathbf b)} </math> Хәҙерге аксиоматика ғәҙәттә скаляр ҡабатландыҡтан башлап төҙөлә, ул саҡта векторҙың оҙонлоғо һәм векторҙар араһындағы мөйөш төшөнсәләре скаляр ҡабатландыҡ аша бирелә (түбәндәрәк ҡарағыҙ). == Бәйле билдәләмәләр == * Скаляр ҡабатландыҡ менән ысын сикле үлсәмле һыҙыҡлы арауыҡ ''Евклид'' арауығы тип атала, комплекслы — ''унитар'' тип. Хәҙерге аксиоматик ҡарашта векторҙарҙың скаляр ҡабатландығы төшөнсәһе нигеҙендә түбәндәге сығарылма төшөнсәләр индерелә: * Векторҙың '''оҙонлоғо''' , был төшөнсә аҫтында ғәҙәттә уның Евклид [[Норма (математика)|нормаһын]] аңлайбыҙ: <math>\| \mathbf x\| = \sqrt{\langle \mathbf x,\mathbf x\rangle}</math> ('оҙонлоҡ' термины ғәҙәттә сикле үлсәмле векторҙарға ҡулланыла, әммә кәкере һыҙыҡлы юлдың оҙонлоғон иҫәпләү осрағында йыш ҡына сикһеҙ үлсәмле арауыҡ осрағында ла ҡулланыла). * [[Евклид арауығы]]ның (айырым осраҡта, Евклид яҫылығының) нулдән айырмалы векторҙары араһындағы '''[[Мөйөш|мөйөш]]''' тип, [[косинус]]ы был векторҙарҙың скаляр ҡабатландығының уларҙың оҙонлоҡтарының (нормаларының) ҡабатландығына сағыштырмаһына тигеҙ булған һан атала: <math>\langle\mathbf a, \mathbf b\rangle = |\mathbf a| |\mathbf b| \cos \varphi.</math><br /> Арауыҡ [[Уйланма Евклид арауығы|уйланма Евклид арауығы]] булһа, мөйөш төшөнсәһе векторҙар төҙөгән сектор эсендә изотроп тура һыҙыҡтары булмаған векторҙар өсөн генә билдәләнә. Мөйөш төшөнсәһе үҙе был осраҡта, [[гиперболик косинус]]ы был векторҙарҙың скаляр ҡабатландығының уларҙың оҙонлоҡтары (нормалары) ҡабатландығына сағыштырмаһына тигеҙ булған һан булараҡ индерелә: <math> |\langle\mathbf a, \mathbf b\rangle| = |\mathbf a| |\mathbf b| \operatorname{ch} \varphi. </math> * Скаляр ҡабатландыҡтары нулгә тигеҙ булған векторҙар '''ортогональ''' (перпендикуляр) векторҙар тип аталалар. Был билдәләмә скаляр ҡабатландыҡ ыңғай билдәләнгән теләһә ниндәй арауыҡҡа ҡулланыла. Мәҫәлән, [[ортогональ күпбыуындар]] ниндәйҙер Гильберт арауығында ысынында бер-береһенә ортогональ (был билдәләмә мәғәнәһендә). * Скаляр ҡабатландыҡ ыңғай билдәләнгән арауыҡ (ысын йәки комплекслы) [[Гильберт алды арауығы]] тип атала. ** Шуның менән бергә скаляр ҡабатландыҡ ыңғай билдәләнгән сикле үлсәмле арауыҡ шулай уҡ [[Евклид арауығы]] тип атала, ә комплекслыһы — [[Эрмит арауығы|Эрмит йәки унитар]] арауыҡ тип атала. * Скаляр ҡабатландыҡтың тамғаһы билдәләнмәгән осраҡта ''индефинитлы метрикалы арауыҡ'' тип атала. Бындай арауыҡтарҙа скаляр ҡабатландыҡ норманы килтереп сығармай (һәм ул ғәҙәттә өҫтәлмә индерелә). Сикле үлсәмле индефинитлы метрикалы ысын арауыҡ [[Уйҙырма Евклид арауығы]] тип атала (бындай арауыҡтың мөһим айырым осрағы булып [[Минковский арауығы]] тора). Сикһеҙ үлсәмле индефинитлы метрикалы арауыҡтар араһында [[Понтрягин арауығы]] һәм [[Крейн арауығы]] мөһим роль уйнайҙар. == Миҫалдар == * <math>\mathbf x = (x_1, x_2, x_3)</math> векторҙарының өс үлсәмле ысын [[Векторлы арауыҡ|векторлы арауығында]] скаляр ҡабатландыҡты <math> \langle\mathbf x, \mathbf y\rangle = x_1y_1+x_2y_2+x_3y_3</math> формулаһы буйынса индереү был арауыҡты [[Евклид арауығы]]на әйләндерә. Ошоға оҡшаш раҫлау теләһә ниндәй үлсәмле Евклид арауығы өсөн дөрөҫ (ул саҡта суммаға арауыҡтың үлсәменә тигеҙ булған һанда быуындар инә). ** Теләһә ниндәй Евклид арауығында (''n''-үлсәмле) һәр саҡ<ref> Ортонормированность базиса определяется условием : <math>\langle \mathbf e_i, \mathbf e_j \rangle= \delta_{ij} = \begin{cases} 1, & i = j \\ 0, & i \ne j, \end{cases}</math> заключающемся в равенстве нулю скалярных произведений разных базисных векторов, например, первого и второго, первого и третьего, итд (ортогональность), и равенстве единице — скалярного произведения каждого базисного вектора с самим собой (нормированность). Упоминаемые в основном тексте формулы получаются прямым перемножением векторов, разложенных по такому базису, учитывая свойства скалярного произведения, особенно его билинейность, позволяющую раскрывать скобки итп как при вычислениях с обычными числами. </ref> [[ортонормалаштырылған базис]] <math>{\mathbf e_1, \mathbf e_2,\dots,\mathbf e_n}</math> һайларға мөмкин<br /> :: вектоҙарҙы был базис буйынса тарҡатҡанда: :: <math>\mathbf a = a_1 \mathbf e_1 + a_2 \mathbf e_2 + \dots + a_n \mathbf e_n</math>, :: <math>\mathbf b = b_1 \mathbf e_1 + b_2 \mathbf e_2 + \dots + b_n \mathbf e_n</math> һ. б. ш., :: скаляр ҡабатландыҡ түбәндәге формула менән күрһәтелә: :: <math>\langle\mathbf a, \mathbf b\rangle=\mathbf a^T \mathbf b = a_1 b_1+a_2 b_2+\dots+a_n b_n</math>. <!-- :Дөйөм осраҡта: :: <math>\langle\mathbf a, \mathbf b\rangle=a^T G b</math> Please, insert Γ instead of G. :: бында G — [[Грам матрицаһы]], ул базис ортонормалаштырылған булғанда һәм тик шул саҡта ғына берәмеккә тигеҙ. --> * Шундай уҡ, ләкин комплекслы, арауыҡта, скаляр ҡабатландыҡ икенсерәк формула буйынса индерелә: <math> \langle\vec x, \vec y\rangle = x_1\overline{y_1}+x_2\overline{y_2}+x_3\overline{y_3}</math>. Бында <math>\overline{a}</math> аша <math>\ a</math>-ға [[Комплекслы һан|комплекслы бәйле]] һан тамғаланған. Был билдәләмәгә ярашлы скаляр ҡабатландыҡ ыңғай билдәләнгән була. Комплекслы бәйле булмағанда скаляр ҡабатландыҡтың [[Эрмитов формаһы|эрмитовлыҡ]] аксиомаһы боҙолор ине, тимәк, вектор [[Норма (математика)|нормаһының]] уның аша билдәләнгән ысын булыуына өлгәшеп булмаҫ ине, йәғни ғәҙәти мәғәнәлә норма килеп сыҡмаҫ ине. * Ниндәйҙер Ω өлкәһендә үлсәнмәле квадраттар менән интеграцияланыусы ысын функциялар арауығында ыңғай билдәләнгән скаляр ҡабатландыҡ билдәләмәһе индерергә мөмкин: :: <math> \langle f, g \rangle = \int\limits_\Omega f(x) g(x) d\Omega</math> * Комплекслы функциялар өсөн шундай осраҡта, әгәр скаляр ҡабатландыҡтың эрмитовлығы (һәм ыңғай билдәләнгән булыуы) талап ителһә, f-ҡа йәки g-ға интеграл аҫтында комплекслы бәйле өҫтәргә кәрәк. * Ортонормалаштырылмаған базистар ҡулланғанда скаляр ҡабатландыҡ векторҙарҙың компоненттары аша [[Метрик тензор|метрик тензор]] <math>g_{ij}</math> ҡатнашлығында күрһәтелә: :: <math> \langle\mathbf a, \mathbf b\rangle = \sum g_{ij}a^i b^j</math> : был саҡта метрика үҙе (дөрөҫөрәге, уның был базис аша күренеше) базис векторҙарҙың скаляр ҡабатландығы <math> f_i\ </math> менән ошолай бәйләнгән: :: <math> g_{ij} = \langle\mathbf f_i, \mathbf f_j\rangle </math> ** (ортонормалаштырылған базистарҙа метрика тривиаль, йәғни [[Кронекер дельтаһы|берәмек матрица <math>g_{ij} = \delta_{ij}</math>]] аша күрһәтелә) * Скаляр ҡабатландыҡтың шундай конструкцияларын сикһеҙ үлсәмле арауыҡтарҙа ла индерергә мөмкин, мәҫәлән, функциялар арауыҡтарында: :: <math> \langle f, g \rangle = \int\limits_{(\Omega_1 \times \Omega_2)} K(x_1,x_2) f(x_1) g(x_2) d(\Omega_1 \times \Omega_2) </math> ::: <math> \langle f, g \rangle = \int\limits_\Omega K(x) f(x) g(x) d\Omega </math> : бында ''К'' — ыңғай билдәләнгән, беренсе осраҡта аргументтарҙың урынын алмаштырыуға ҡарата симметрик (комплекслы x өсөн — эрмитов) функция. == Үҙсәнлектәре == * [[косинустар теоремаһы]] скаляр ҡабатландыҡ ҡулланып бик еңел индерелә: *: <math>|BC|^2 = \vec{BC}^2 = (\vec{AC} - \vec{AB})^2 = \langle\vec{AC} - \vec{AB},\vec{AC} - \vec{AB}\rangle = \vec{AC}^2 + \vec{AB}^2 - 2 \langle\vec{AC},\vec{AB}\rangle = |AB|^2 + |AC|^2 - 2 |AB| |AC| \cos\hat A</math> * Векторҙар араһындағы мөйөш: *: <math>\alpha = \arccos \frac{\langle\mathbf a, \mathbf b\rangle}{\sqrt{\langle\mathbf a, \mathbf a\rangle\langle\mathbf b,\mathbf b\rangle}}</math> * Векторҙар араһындағы мөйөшкә баһа: *: <math> \langle\mathbf a, \mathbf b\rangle = |\mathbf a| \cdot |\mathbf b| \cdot \cos \angle{(\mathbf a,\mathbf b)} </math> формулаһында тамға тик мөйөш косинусы аша билдәләнә (векторҙарҙың нормаһы һәр саҡ ыңғай). Шуға күрә скаляр ҡабатландыҡ > 0, әгәр векторҙар араһындағы мөйөш ҡыҫынҡы булһа, һәм < 0, әгәр векторҙар араһындағы мөйөш йәйенке булһа. * Берәмек вектор <math>\mathbf e</math> менән билдәләнгән йүнәлешкә <math>\mathbf a</math> векторының проекцияһы: *: <math>a_e = \langle\mathbf a,\mathbf e\rangle = |\mathbf a| |\mathbf e| \cos \angle{(\mathbf a,\mathbf e)} = |\mathbf a| \cos \angle{(\mathbf a,\mathbf e)} </math>, так как <math>|\mathbf e| = 1</math> * <math>\mathbf a</math> һәм <math>\mathbf b</math> векторҙарының ортогоналлек<ref> Абстрактлы формулировкала был шарт <math>\vec a\bot \vec b</math> — бары тик ортогоналлек билдәләмәһе. Оҡшаш рәүештә, ике формула юғарылағы абстрактлы формулировкала шулай уҡ ярашлы төшөнсәләрҙең бары тик скаляр ҡабатландыҡ аша билдәләмәләре булып торалар, ләкин улар бөтәһе лә конкрет иҫәпләүҙәрҙә уңышлы файҙалана алалар, мәҫәлән, ниндәй билдәләмәләр системаһы ҡулланылған булыуына ҡарамай, хәҙерге абстрактла йәки традицион элементар, элементар геометрияла. </ref> (перпендикуляр булыу) шарты: :: <math>\mathbf a\bot \mathbf b \Leftrightarrow \langle\mathbf a,\mathbf b\rangle = 0</math> * Ике <math>\mathbf{a}\ </math> һәм <math>\mathbf{b}\ </math> векторҙарында төҙөлгән параллелограмм майҙаны :: <math> \sqrt{\langle\mathbf{a}, \mathbf{a}\rangle\langle\mathbf{b},\mathbf{b}\rangle - \langle\mathbf{a}, \mathbf{b}\rangle^2}\ </math> тигеҙ. === [[Коши — Буняковский тигеҙһеҙлеге]] === Скаляр ҡабатландыҡлы һыҙыҡлы арауыҡтың теләһә ниндәй <math> \mathbf x</math> һәм <math> \mathbf y </math> элементтары өсөн [http://www.nsu.ru/education/funcan/node75.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227055701/http://nsu.ru/education/funcan/node75.html |date=2009-02-27 }} <math> \vert \langle x,y \rangle \vert ^2 \le \langle x,x \rangle \langle y,y \rangle </math> тигеҙһеҙлеге үтәлә == Тарихы == Скаляр ҡабатландыҡ [[Гамильтон, Уильям Роуан|У. Гамильтон]] тарафынан [[1846 йыл]]да, [[кватернион]]дар менән бәйле [[векторлы ҡабатландыҡ]] менән бер үк ваҡытта индерелә<ref>{{книга|автор=Crowe M. J.|заглавие=A History of Vector Analysis – The Evolution of the Idea of a Vectorial System|год=1994|издательство=Courier Dover Publications|страниц=270|страницы=32|isbn=0486679101|ссылка=https://books.google.lt/books?id=y5-S5dmVqGIC&pg=PA32}}</ref> — ярашлы рәүештә, скаляр өлөшө нулгә тигеҙ булған ике кватернион ҡабатландығының скаляр һәм вектор өлөшө кеүек<ref>{{статья|автор=Hamilton W. R.|заглавие=On Quaternions; or on a New System of Imaginaries in Algebra|издание=Philosophical Magazine. 3rd Series|год=1846|место=London|том=29|страницы=30|ссылка=https://archive.org/details/londonedinburghp29lond}}</ref>. == Вариациялар һәм дөйөмләштереү == [[Тензорлы алгебра]]ла сикле үлсәмле скаляр ҡабатландыҡтың иң ябай дөйөмләштереүе булып ҡабатланыусы индекстар буйынса [[тензор төргәге|төргәк]] тора. Шундай уҡ дөйөмләштереүҙе сикһеҙ үлсәмле осраҡта ла эшләргә мөмкин (Функцияларҙың сикһеҙ үлсәмле арауыҡтары өсөн — [[#Миҫалдар|миҫалдарҙы ҡарағыҙ (юғарыла)]]). == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Псевдоскалярное произведение]] * [[Внешнее произведение]] * [[Векторное произведение]] * [[Смешанное произведение]] * [[Гильбертово пространство]] * [[Метрический тензор]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{commonscat-inline|Scalar product}} {{Вектора и матрицы}} [[Категория:Аналитик геометрия]] [[Категория:Һыҙыҡлы алгебра]] [[Категория:Функциональ анализ]] [[Категория:Векторлы анализ]] ojlsvgoyoowz647b241lcn6d64xut89 Питер Селлерс 0 138248 1302585 1286904 2026-08-11T20:02:16Z InternetArchiveBot 31336 Add 9 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302585 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Питер Селлерс''' ({{lang-en|Peter Sellers}}Peter Sellers, псевдоним, ысын исеме — '''Ричард Генри Селлерс''', {{lang-en|Richard Henry Sellers}}Richard Henry Sellers; [[8 сентябрь]] [[1925 йыл]], Саутси, Хэмпшир графлығы, [[Бөйөк Британия]] — [[24 июль]] [[1980 йыл]], [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]]) — Британия актёры. Эдвардс Блейктың «Алһыу пантера» фильмындағы аҡылға еңелерәк инспектор Клузо ролен [[1963 йыл]]да һәм фильмдың дауамында уйнау уға бөтә донъяла билдәлелек килтерә. Бер нисә тапҡыр [[Оскар (кинопремия)|«Оскар»]] ([[1960]], [[1965]] , [[1980]]) премияһы, «[[Алтын глобус]]» ([[1963]], [[1965]], [[1976]], [[1977]], ''[[1980]]'' — еңеүсе) премиялары номинанты, Британ академияһы премияһын отоусы (''1960'' — ота, [[1963]], [[1965]], [[1981]]) һәм башҡа премиялар эйәһе. «Будучи там» фильмында төп ир-ат ролен уйнаған өсөн «Алтын глобус» ([[1980]]) премияһына лайыҡ була. == Биографияһы == Питер Селлерс водевиль комиктар ғаиләһендә тыуа (атаһы протестант булған, ә әсәһе — йәһүд) һәм ике йәшендә беренсе тапҡыр сәхнәгә сыға. Иртә бала сағынан уҡ пародиялар күрһәтергә оҫта була. Һуғыш ваҡытында Хәрби-һауа көстәренең махсус актёрҙар подразделениеһында хеҙмәт итә. Варьетела сығыш яһай, [[1948 йыл]]дан алып [[Би-би-си|Би-Би-Си]] радиоһында эшләй. Үҙ карьераһын Спайк Миллиган һәм Гарри Секомб менән The Goon Show тапшырыуында күңел күтәреүсе программаны алып бара. ''Питер'' псевдонимын бала сағында уҡ ала, сөнки уның ата-әсәһе иртә вафат булған Питер ағаһы иҫтәлегенә уны шулай атаған. Селлерстың тәүге уңышлы фильмдары «Убийцы леди», «Рёв мыши» инглиз комедиялары (ул бында өс роль уйнай) һәм «Миллионерша» фильмында [[Софи Лорен]] менән бергә эше. [[Файл:Britt_Ekland_and_Peter_Sellers_1964.jpg|слева|мини|317x317пкс|Питер һәм уның ҡатыны Селлерс Экланд Бритт ([[1964]] йыл)]] [[1962 йыл]]да [[Стэнли Кубрик]] Селлерсты «Лолита» фильмында Мэйсон Джеймс һәм Уинтерс Шелли менән бергә Клэр Куилти ролен уйнарға саҡыра. Кубрик Селлерстың тәүге фильмдарында күрә һәм уның төрлө ролдәрҙе оҫта кәүҙәләндереү талантына һоҡлана. Селлерс, шуға ҡарамаҫтан, башта үҙенең богема америка драматургы ролен уйнау алырына ышанмай тора. Кубрик Селлерсты яҡшы уйнай алыуына ышандыра һәм хатта Селлерсҡа бер ни тиклем дәрәжәлә импровизация яһарға ла рөхсәт итә. Кубрик [[Набоков Владимир Владимирович|Набоков]] романына ҡарағанда Куилти ролен байтаҡҡа киңәйтә. Селлерстың үҙен икенсе кеше итеү оҫталығын күрһәтеү һәм тышҡы ҡиәфәтен үҙгәртеү өсөн Кубрик сценарийына бер нисә эпизод өҫтәй. Фильмды төшөргән саҡта Селлерсҡа Куилти ролен башҡарыу көндән-көн нығыраҡ оҡшай, һәм, Кубрик әйтеүенсә, актёр «комик экстазға» бирелә. Кубриктың сираттағы фильмында, «Доктор Стрейнджлав, или Как я перестал боятьсяи полюбил атомную бомбу» сатирик комедияһында, Селлерс өс бөтөнләй башҡа төрлө персонаждарҙы : АҠШ президенты Меркин Маффля, авиация полковнигы инглиз Лайонел Мәндрейк һәм аҡылдан яҙған ярым паралич һуҡҡан ғалим-йәҙрәсе доктор Стрейнджлавты — уйнай. Баштағы план буйынса Селлерс майор Т. Дж. Конгты уйнарға тейеш була, ләкин актёр аяғын йәрәхәтләй һәм шунлыҡтан тар бомбардировщик кабинаһы декорацияларында төшә алмай. Был өс роле өсөн Селлерс [[Оскар (кинопремия)|«Оскар»]] премияһы номинанцияһына тәҡдим ителә. Был фильмдарҙа ла Селлерсҡа импровизация яһарға мөмкинлек бирелә. [[1963 йыл]]да Селлерс Блейк Эдвардстың «Алһыу пантера» детектив комедияһында төшә. Башта инспектор Клузо роле икенсе план роле итеп планлаштырыла һәм Питер Устиновҡа тәҡдим ителә, әммә тап ошо роль Селлерсты халыҡ-ара йондоҙҙар яһай, ә был таҫма ҙур популярлыҡ менән файҙалана, шунлыҡтан уның артынан актёрҙың вафатына тиклем һәм ул үлгәндән һуң да серияның дауамы «Выстрел в темноте» ([[1964]]), «Возвращение Розовой пантеры» ([[1975]]) һәм башҡа фильмдар төшөрөлә. 1960-сы йылдарҙың аҙағында Селлерс героик-романтик ролдәрҙе башҡара, шунлыҡтан уңышһыҙ проекттар серияһын барлыҡҡа килтерә, шуларҙың иң күп телгә алынғаны — «Казино Рояль» (Casino Royale, [[1967]]). Селлерс өсөнсө инфаркттан 54 йәшендә [[1980 йыл]]дың июль айында вафат була. Актёрҙың үҙ теләге буйынса уны ерләгәндә Гленн Миллерҙың ''Mood In the'' йыры яңғырай. Ул үлгәндән һуң Блейк Эдвардс, фильмда файҙаланмаған эпизодтарҙы һәм яңы материалдар ҡулланып, «След Розовой пантеры» ([[1982]]) фильмын төшөрә. Селлерстың икенсе ҡатыны — актриса Бритт Экланд, уларҙың дөйөм ҡыҙы {{Тәржемәһеҙ 3|Селлерс, Виктория|Виктория|en|Victoria Sellers}} <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>[[Селлерс, Виктория|баш.]] шулай уҡ актриса булып китә. == Хәтер == [[2004 йыл]]да актёрға арналған «Жизнь и смерть Питера Селлерса» фильмы сыға, Питер Селлерс ролен актёр Джеффри Раш башҡара. == Әҙәбиәт == * {{Cite book|ref=harv|last=Anthony|year=2010|first=Barry|title=The King's Jester|location=London|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-1-84885-430-7}} * {{Cite book|ref=harv|last=Baron|year=2012|first=Cynthia|title=New Constellations: Movie Stars of the 1960s|url=https://books.google.co.uk/books?id=0ReTQEa_jkoC&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q&f=false|location=Piscataway, New Jersey|publisher=[[Rutgers University Press]]|isbn=978-0-8135-5229-3}} * {{Cite book|ref=harv|last=Benson|year=1988|first=Raymond|title=[[The James Bond Bedside Companion]]|location=London|publisher=[[Macmillan Publishers|Boxtree Ltd]]|isbn=978-1-85283-233-9}} * {{Cite book|ref=harv|year=2009|title=The Cinema of Basil Dearden and Michael Relph|url=https://books.google.com/books?id=CXDdTR62pd4C&pg=PA25|location=Edinburgh|publisher=[[Edinburgh University Press]]|isbn=978-0-7486-3289-3}} * {{Cite book|ref=harv|last=Carpenter|year=2003|first=Humphrey|title=Spike Milligan: The Biography|url=https://books.google.com/?id=dF9zDXmpsI0C&lpg=PP1&dq=Spike%20Milligan%3A%20The%20Biography&pg=PP1#v=onepage&q=Spike%20Milligan:%20The%20Biography&f=false|location=London|publisher=[[Hodder & Stoughton|Coronet Books]]|isbn=978-0-340-82612-6}} * {{Cite book|ref=harv|last=Culhane|first=John|title=Special Effects in the Movies: How They Do It|location=New York|publisher=[[Ballantine Books]]|isbn=978-0-345-34536-3}} * {{Cite book|ref=harv|last=Dawson|year=2009|first=Nick|title=Being Hal Ashby: Life of a Hollywood Rebel|url=https://books.google.co.uk/books?id=ayGlICMwYD0C&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q&f=false|location=Lexington, Kentucky|publisher=[[University Press of Kentucky]]|isbn=978-0-8131-2538-1}} * {{Cite book|ref=harv|last=Dixon|first=Wheeler Winston|title=Film Talk: Directors at Work|url=https://books.google.com/books?id=bgXQ7qaC7nYC&pg=PA35|location=Piscataway, New Jersey|publisher=[[Rutgers University Press]]|isbn=978-0-8135-4147-1}} * {{Cite book|ref=harv|last=Evans|year=1980|first=Peter|title=The Mask Behind the Mask|location=London|publisher=Severn House Publishers|isbn=0-7278-0688-2}} * {{Cite book|ref=harv|last=Games|year=2003|first=Alexander|title=The Essential Spike Milligan|url=https://books.google.co.uk/books?id=ieTh-QKfhcsC&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q&f=false|location=London|publisher=[[HarperCollins|Fourth Estate]]|isbn=978-0-00-715511-8}} * {{Cite book|ref=harv|year=2005|title=Ladies Or Gentlemen: A Pictorial History of Male Cross-Dressing in the Movies|url=https://books.google.com/books?id=7hgQRVaWL-gC&pg=PA296|location=New York|publisher=Filipacchi Publishing|isbn=978-1-933231-04-4}} * {{Cite book|ref=harv|last=Grierson|year=1966|first=John|title=Grierson on Documentary|url=https://books.google.com/books?id=mfKmXC8K9P8C&pg=PA34|location=Berkeley, California|publisher=[[University of California Press]]}} * {{Cite book|ref=harv|last=Hall|year=2006|first=Julian|title=The Rough Guide to British Cult Comedy|url=https://archive.org/details/roughguidetobrit00hall|location=London|publisher=[[Rough Guides]]|isbn=978-1-84353-618-5}} * {{Cite book|ref=harv|year=1996|title=Hammer Films: An Exhaustive Filmography|location=Jefferson, North Carolina|publisher=[[McFarland & Company]]|isbn=978-0-7864-0034-8}} * {{Cite book|ref=harv|last=Lewis|year=1995|first=Roger|title=The Life and Death of Peter Sellers|url=https://archive.org/details/lifedeathofpeter0000lewi_k9q3|location=London|publisher=[[Random House|Arrow Books]]|isbn=978-0-09-974700-0}} * {{Cite book|ref=harv|last=LoBrutto|year=1999|first=Vincent|title=Stanley Kubrick: A Biography|location=Cambridge, Massachusetts|publisher=[[Da Capo Press]]|isbn=978-0-306-80906-4}} * {{Cite book|ref=harv|last=McCann|year=2006|first=Graham|title=Spike & Co|url=https://archive.org/details/spikecoinsidehou0000mcca|location=London|publisher=[[Hodder & Stoughton]]|isbn=978-0-340-89809-3}} * {{Cite book|ref=harv|last=Miles|year=2009|first=Barry|title=The British invasion|url=https://books.google.com/books?id=r8xbaIlrUREC&pg=PP1|location=New York|publisher=[[Sterling Publishing]]|isbn=978-1-4027-6976-4}} * {{Cite book|ref=harv|last=Moritz|year=1961|first=Charles|title=Current Biography Yearbook, Volume 21|location=New York|publisher=[[H. W. Wilson Company]]}} * {{Cite book|ref=harv|last=Parkinson|year=2009|first=Michael|title=Parky: My Autobiography|url=https://books.google.co.uk/books?id=0ccrWk87YbkC&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q&f=false|location=London|publisher=[[Hodder & Stoughton]]|isbn=978-0-340-96167-4}} * {{Cite book|ref=harv|last=Perry|year=2007|first=George|title=The Life of Python|url=https://books.google.co.uk/books?id=J_Zg-9u4yLAC&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q&f=false|location=London|publisher=[[Anova Books|Pavilion Books]]|isbn=978-1-86205-762-3}} * {{Cite book|ref=harv|year=2005|title=Film: A Critical Introduction|url=https://books.google.co.uk/books?id=7CYJUwg69KsC&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q&f=false|location=London|publisher=Laurence King Publishing|isbn=978-1-85669-442-1}} * {{Cite book|ref=harv|last=Rankin|first=Nicholas|title=A Genius for Deception: How Cunning Helped the British Win Two World Wars|url=https://books.google.com/books?id=I7fw7bjPSdgC&pg=PA383|location=Oxford|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-538704-9}} * {{Cite book|ref=harv|last=Reid|first=John Howard|title=CinemaScope 3: Hollywood Takes the Plunge|url=https://books.google.com/books?id=lmc4m9FNUAsC&pg=PA283|location=Raleigh, North Carolina|publisher=[[Lulu (company)|Lulu.com]]|isbn=978-1-4116-7188-1}} * {{Cite book|ref=harv|last=Rigelsford|year=2004|first=Adrian|title=Peter Sellers: A Life in Character|url=https://archive.org/details/petersellerslife0000rige|location=London|publisher=[[Virgin Books]]|isbn=978-0-7535-0270-9}} * {{Cite book|ref=harv|last=Saunders|year=2009|first=Robert A.|title=The Many Faces of Sacha Baron Cohen: Politics, Parody, and the Battle Over Borat|location=Lanham, Maryland|publisher=[[Rowman & Littlefield]]|isbn=978-0-7391-2337-9}} * {{Cite book|ref=harv|last=Segrave|first=Kerry|title=Endorsements in advertising: a social history|url=https://books.google.com/books?id=D-TtAAAAMAAJ|location=Jefferson, North Carolina|publisher=[[McFarland & Company]]|isbn=978-0-7864-2043-8}} * {{Cite book|ref=harv|last=Sellers|year=1981|first=Michael|title=P.S. I Love You!|url=https://archive.org/details/psiloveyoupeters0000sell|location=Glasgow|publisher=[[William Collins, Sons]]|isbn=0-00-216649-6}} * {{Cite book|ref=harv|year=2000|title=Sellers on Sellers|url=https://archive.org/details/sellersonsellers0000sell|location=London|publisher=[[Carlton Publishing Group|André Deutsch]]|isbn=978-0-233-99883-1}} * {{Cite book|ref=harv|last=Sikov|year=2002|first=Ed|title=Mr Strangelove; A Biography of Peter Sellers|url=https://archive.org/details/mrstrangelovebio0000siko|location=London|publisher=[[Sidgwick & Jackson]]|isbn=978-0-283-07297-0}} * {{Cite book|ref=harv|last=Slifkin|first=Irv|title=VideoHound's Groovy Movies: Far-Out Films of the Psychedelic Era|url=https://books.google.com/books?id=nfCsh3yCpz0C&pg=PA358|location=Detroit, Michigan|publisher=[[Visible Ink Press]]|isbn=978-1-57859-155-8}} * {{Cite book|ref=harv|last=Spicer|first=Andrew|title=Typical Men: The Representation of Masculinity in Popular British Cinema|url=https://books.google.com/books?id=y87qYiZcnocC&pg=PA116|location=London|publisher=[[I.B. Tauris]]|isbn=978-1-86064-931-8}} * {{Cite book|ref=harv|last=Starr|first=Michael|title=Peter Sellers: A Film History|location=Jefferson, North Carolina|publisher=[[McFarland & Company]]|isbn=978-0-89950-512-1}} * {{Cite book|ref=harv|last=Sultanik|first=Aaron|title=Film, a Modern Art|url=https://books.google.co.uk/books?id=NQByIjvN8x8C&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q&f=false|location=Cranbury, New Jersey|publisher=[[Associated University Presses]]|isbn=978-0-8453-4752-2}} * {{Cite book|ref=harv|year=1990|title=Terry-Thomas Tells Tales|location=London|publisher=Robson Books|isbn=978-0-86051-662-0}} * {{Cite book|ref={{sfnRef|Barnes&Noble|2004}}|year=2004|title=TV Guide film & video companion|url=https://archive.org/details/tvguidefilmvideo0000unse|location=New York|publisher=[[Barnes & Noble]]|isbn=978-0-7607-6104-5}} * {{Cite book|ref=harv|last=Walker|year=1981|first=Alexander|title=Peter Sellers|location=Littlehampton|publisher=Littlehampton Book Services|isbn=978-0-297-77965-0}} * {{Cite book|ref=harv|last=Upton|first=Julian|title=Fallen Stars: Tragic Lives and Lost Careers|url=https://books.google.com/books?id=Gb5ci9IF_SMC&pg=RA1-PT28|location=Manchester|publisher=Headpress/Critical Vision|isbn=978-1-900486-38-5}} * {{Cite book|ref=harv|last=Wasson|first=Sam|title=A Splurch in the Kisser: The Movies of Blake Edwards|url=https://books.google.com/books?id=I7fw7bjPSdgC&pg=PA383|location=Middletown, Connecticut|publisher=[[Wesleyan University Press]]|isbn=978-0-8195-6915-8}} * {{Cite book|ref={{sfnRef|WWW|1981}}|year=1981|title=Who Was Who (1971–1980)|location=London|publisher=[[A & C Black]]|isbn=978-0-7136-2176-1}} * {{Cite book|ref=harv|year=1981|title=The Goon Show Companion&nbsp;– A History and Goonography|url=https://archive.org/details/goonshowcompanio0000wilm|location=London|publisher=[[Anova Books|Robson Books]]|isbn=0-903895-64-1}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.petersellers.com Рәсми сайтында, Питер арналған Селлерс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027040210/http://www.petersellers.com/ |date=2007-10-27 }}{{Ref-en}}(инг.). [[Категория:XX быуат актёрҙары]] [[Категория:Бөйөк Британия актёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]] [[Категория:Британия империяһы ордены командорҙары]] [[Категория:BAFTA премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Алтын глобус» премияһы лауреаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:8 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1925 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1980 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Лондонда вафат булғандар]] m7k61exiorf9cn8rzc9uz9vdnwv2d4q Кибернетика 0 138633 1302539 1287416 2026-08-11T19:20:24Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302539 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Киберне́тика''' (от {{lang-grc|κυβερνητική}}  «[[идара итеү]] сәнғәте»<ref name="cyber">{{книга |автор = |часть = |заглавие = Словарь по кибернетике |оригинал = |ссылка = |ответственный = Под редакцией академика [[Михалевич, Владимир Сергеевич|В. С. Михалевича]] |издание = 2-е |место = Киев |издательство = Главная редакция Украинской Советской Энциклопедии имени М. П. Бажана |год = 1989 |том = |страницы = 259 |страниц = 751 |серия = С48 |isbn = 5-88500-008-5 |тираж = 50 000 }}</ref>) — ҡатмарлы идара итеү [[система]]ларында, шул иҫәптән [[машиналар]], [[организм|тере организмдар]] йәки [[йәмғиәт]]тә, [[информация|информация]] алыу, һаҡлау, үҙгәртеү һәм тапшырыуҙың дөйөм законлылыҡтары тураһындағы [[фән]]<ref>«Энциклопедия кибернетики» под ред. В. М. Глушкова, т.1., Киев, 1974 — с. 440.</ref>. ==Күҙәтеү == [[Файл:Science-symbol-13a.png|left|87px]] «Кибернетика» терминын башлап фәндә ҡулланышҡа [[Ампер, Андре Мари|Ампер]] үҙенең «Опыт о философии наук, или аналитическое изложение естественной классификации всех человеческих знаний» (беренсе китабы 1834 йылда, икенсеһе 1843 йылда сыға) тигән фундаменталь хеҙмәтендә индерә. Андре Мари Ампер кибернетиканы граждандарына төрлө байлыҡ-мөмкинлектәр тыуҙырыусы дәүләт менән идара итеү тураһында фән тип билдәләй. Кибернетиканың хәҙерге ваҡыттағыса аңлатмаһын тәү башлап [[Норберт Винер|Норберт Винер]] [[1948 йыл]]да бирә: ''кибернетика'' — идара итеү процесстары һәм мәғлүмәтте машиналарҙа, тере организмдарҙа һәм йәмғиәттә тапшырыуҙың дөйөм законлылыҡтары тураһында фән<ref>''Norbert Wiener''. Cybernetics or Control and Communication in the Animal and the Machine. (Hermann & Cie Editeurs, Paris, The Technology Press, Cambridge, Mass., John Wiley & Sons Inc., New York, 1948)</ref>. [[Файл:Model Cybernetic Factory.svg|thumb|360px|Пример кибернетического мышления. С одной стороны, компания рассматривается в качестве [[Система|системы]] в [[Окружающая среда|окружающей среде]]. С другой стороны, [[кибернетическое управление]] может быть представлено как [[система управления|система]].]] Кибернетика кире элемтә , [[ҡара йәшник]] һәм [[Концепт (философия)|концепт]]тарҙың сығарылмаларының (производный)( [[теория управления|идара итеү]] һәм тере организмдарҙа , [[машина]]ларҙа һәм [[ойошмалар]]ҙа, шулай уҡ [[самоорганизация|үҙ-үҙеңде ойоштороу]]ҙағы) [[Электросвязь|коммуникация]]һын өйрәнеүҙе үҙ эсенә ала. Ул иғтибарҙы шуға йүнәлтә- берәй нимә (һанлы, механик йәки биологик сифатлы) мәғлүмәтте эшкәрткәндә уның тәьҫирен тоя, тәүге ике мәсьәләне яҡшыраҡ сисер өсөн үҙгәрә, йәки уны үҙгәртеп була <ref name="Kelly">{{cite book |author=Kelly, Kevin. |title=Out of control: the new biology of machines, social systems and the economic world |url=https://archive.org/details/outofcontrolrise0000kell |publisher=Addison-Wesley |location=Boston |year=1994 |pages= |isbn=0-201-48340-8 |oclc= |doi=}}</ref>. [[Бир, Энтони Стаффорд|Стаффорд Бир]] уны эффектив ойоштороу фәне тип атай , ә [[Гордон Паск]] был билдәләмәне киңәйтә- унда «төрлө сығанаҡтарҙан булған» мәғлүмәт ағымын ( йондоҙҙарҙан башлап, мейегә тиклем) индерә. [[1956 йыл]]да кибернетикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе булған {{не переведено|:en:Louis Couffignal|Куффиньяль, Луи|Л. Куффиньяль}} тәҡдим иткән билдәләмә буйынса ''кибернетика'' — «хәрәкәттең эффектлылығын тәьмин итеү сәнғәте »<ref name="Couffignal">''Couffignal, Louis''. «Essai d’une définition générale de la cybernétique», ''The First International Congress on Cybernetics'', Namur, Belgium, June 26-29, 1956, Gauthier-Villars, Paris, 1958, pp. 46—54</ref>. Тағы бер билдәләмәне {{не переведено|:en:Louis Kauffman|Льюис Кауфман|Льюис Кауфман}} тәҡдим итә: «Кибернетика — үҙ-үҙҙәре менән тәьҫир итешеүсе һәм үҙ-үҙҙәрен тыуҙырыусы системалар һәм процесстарҙы тикшереп, өйрәнеү». [[Словарь Ожегова| Ожегов һүҙлеге]] буйынса: «Кибернетика — наука об общих закономерностях процессов управления и передачи информации в машинах, живых организмах и обществе».<ref>{{Cite web|url=http://slovariki.org/tolkovyj-clovar-ozegova/11579|title=Толковый словарь Ожегова - значение слова КИБЕРНЕТИКА|publisher=slovariki.org|accessdate=2016-05-25}}</ref> Хәҙерге заман кибернетикаһы , идара итеү системалары, электр сынйыры теорияһы, [[машиналар төҙөү]], математик моделләштереү, математик логика, эволюцион биология, [[неврология|неврология]], [[антропология|антропология]] кеүек төрлө өлкәләрҙә тикшеренеүҙәрҙән тыуған . Был тикшеренеүҙәр [[1940 йыл]]да, башлыса {{не переведено|:en:Macy Conferences|Конференции Мэйси| Мэйси конференцияларында}} (ғалимдарҙың осрашыуҙары) барлыҡҡа килгән. Тикшеренеүҙең башҡа өлкәләре , кибернетиканың үҫешенә тәьҫир иткән йәки уның тәьҫирендә үҫешкән [[идара итеү теорияһы]], уйындар теорияһы , [[системалар теорияһы]] ( кибернетиканың математик аналогы), [[психология]] (бигерәк тә нейропсихология, [[бихевиоризм]], тирә-йүнде күреп белеү психологияһы- познавательная психология) һәм [[философия]]. == Билдәле ғалимдар == * [[Ампер, Андре Мари]] ([[1775]]—[[1836]]) * [[Вышнеградский, Иван Алексеевич]] ([[1831]]—[[1895]]) * [[Винер, Норберт|Норберт Винер]] (Norbert Wiener) ([[1894]]—[[1964]]) * [[Эшби, Уильям Росс|Уильям Эшби]] (Ashby) ([[1903]]—[[1972]]) * [[фон Фёрстер, Хайнц|Хайнц фон Фёрстер]] ([[1911]]—[[2002]]) * [[Шеннон, Клод|Клод Шеннон]] ([[1916]]—[[2001]]) * [[Бейтсон, Грегори|Грегори Бейтсон]] ([[1904]]—[[1980]]) * [[Клаус, Георг]] ([[1912]]—[[1974]]) * [[Китов, Анатолий Иванович]] ([[1920]]—[[2005]]) * [[Ляпунов, Алексей Андреевич|Ляпунов Алексей Андреевич]] ([[1911]]—[[1973]]) * [[Глушков, Виктор Михайлович|Глушков Виктор Михайлович]] ([[1923]]—[[1982]]) * [[Бир, Энтони Стаффорд|Бир Стаффорд]] ([[1926]]—[[2002]]) * [[Берг, Аксель Иванович]] ([[1893]]—[[1979]]) * [[Тихонов, Андрей Николаевич]] ([[1906]]—[[1993]]) * [[Соболев, Сергей Львович]] ([[1908]]—[[1989]]) * [[Полетаев, Игорь Андреевич]] ([[1915]]—[[1983]]) == Ҡарағыҙ == {{Викисловарь}} * [[Информация]] * [[менеджмент|Управление]] * [[Кибернетический подход]] * [[Винер, Норберт]] * [[Бир, Энтони Стаффорд]] * [[Общая теория систем]] * [[Платон]] == Иҫкәрмә == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * ''Винер Н.'' Кибернетика. — М.: Советское радио, [[1968]]. * ''Винер Н.'' [http://www.proza.ru/2010/04/12/1121 Некоторые моральные и технические последствия автоматизации]. * ''С. Л. Соболев, А. И. Китов, А. А. Ляпунов.'' [http://www.kitov-anatoly.ru/naucnye-trudy/izbrannye-naucnye-trudy-anatolia-ivanovica-v-pdf/pervaa-pozitivnaa-stata-o-kibernetike «Основные черты кибернетики»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170728181319/http://www.kitov-anatoly.ru/naucnye-trudy/izbrannye-naucnye-trudy-anatolia-ivanovica-v-pdf/pervaa-pozitivnaa-stata-o-kibernetike |date=2017-07-28 }} // «Вопросы философии». — 1955. — № 4. — С. 147. * ''Китов А. И.'' Техническая кибернетика // Радио (№ 11), 1955. * ''Китов А. И., Ляпунов А. А., Полетаев И. А., Яблонский С. В.'' О кибернетике // Труды 3-го Всесоюзного математического съезда. Том 2. М., 1956. * ''Китов А. И.'' Кибернетика и управление народным хозяйством // Кибернетику — на службу коммунизму. Сборник статей под редакцией А. И. Берга. Том 1. М.-Л.: Госэнергоиздат, 1961. * ''Берг А. И., Китов А. И., Ляпунов А. А.'' Кибернетика в военном деле // Военная мысль, 1961. * ''[[Поспелов, Дмитрий Александрович|Д. А. Поспелов]]''. [http://inf.1september.ru/1999/art/ocherk1.htm Становление информатики в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904092358/http://inf.1september.ru/1999/art/ocherk1.htm |date=2017-09-04 }} //Очерки истории информатики в России. Новосибирск. 1998. * ''[[Китов, Анатолий Иванович|Китов А. И.]]'' Кибернетика в управлении хозяйством // М. [[Экономическая газета (издательский дом)|Экономическая газета]]. Август 1961, № 4. * ''Китов А. И., Ляпунов А. А.'' Кибернетика в технике и экономике // Вопросы философии (№ 9), 1961. * ''Шеннон К.'' Работы по теории информации и кибернетике. — М.: Изд. иностр. лит., 1963. — 830 с. * ''Эшби У. Р.'' Введение в кибернетику. — М.: Изд. иностр. лит., 1959. — 432 с. * ''[[Пекелис, Виктор Давыдович|Пекелис В. Д.]]'' (сост.) [https://web.archive.org/web/20120922085601/http://scilib-technics.narod.ru/Pekelis1/index.html Возможное и невозможное в кибернетике], Наука, 1964, 222 с. * ''[[Пекелис, Виктор Давыдович|Пекелис В. Д.]]'' (сост.) [https://web.archive.org/web/20120922090437/http://scilib-technics.narod.ru/Pekelis2/index.html Кибернетика ожидаемая и кибернетика неожиданная], Наука, 1968, 311 с. * ''[[Пекелис, Виктор Давыдович|Пекелис В. Д.]]'' (сост.) [https://web.archive.org/web/20120922085638/http://scilib-technics.narod.ru/Pekelis31/index.html Кибернетика. Итоги развития], Наука, 1979, 200 с. * ''[[Пекелис, Виктор Давыдович|Пекелис В. Д.]]'' (сост.) [https://web.archive.org/web/20120922090342/http://scilib-technics.narod.ru/Pekelis32/index.html Кибернетика. Современное состояние], Наука, 1980, 208 с. * ''[[Марков, Андрей Андреевич (младший)|Марков А. А.]]'' Что такое кибернетика. — В кн.: Кибернетика, мышление, жизнь. — М.: Мысль, [[1964]] * ''Петрушенко Л. А.'' Самодвижение материи в свете кибернетики. — М.: Наука, 1971 * ''[[Кузин Л. Т.]]'' Основы кибернетики (в 2-х томах). — М.: Энергия, [[1973]] * ''В. М. Глушков, [[Н. М. Амосов]] и др.'' «Энциклопедия кибернетики». Киев. 1975 г. * ''Герович В. А.'' [http://web.mit.edu/slava/homepage/articles/Gerovitch-Metaphor.pdf Человеко-машинные метафоры в советской физиологии] // Вопросы истории естествознания и техники. № 3, 2002. С. 472—506. * ''Гринченко С. Н.'' История человечества с кибернетических позиций // [http://urss.ru/cgi-bin/db.pl?cp=&page=Book&id=37137&lang=Ru&blang=ru&list=38 История и Математика: Проблемы периодизации исторических макропроцессов]. — М.: КомКнига, 2006. — С. 38—52. * ''[[Бирюков, Борис Владимирович|Бирюков Б. В.]], [[Спиркин, Александр Георгиевич|Спиркин А. Г.]]'' Кибернетика и логика. — М.: Наука, 1978. — 333 с. * {{книга|автор=Грэхэм, Л.|заглавие=Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе|ссылка=http://scepsis.ru/library/id_666.html|место={{М.}}|издательство=Политиздат|год=1991|страниц=480}} * {{книга |автор = [[Клаус, Георг|Клаус Г.]] |часть = |заглавие = Кибернетика и философия |оригинал = Kybernetik in philosophischer Sicht |ссылка = |ответственный = Перевод с немецкого И.&nbsp;С.&nbsp;Добронравова, А.&nbsp;П.&nbsp;Куприяна, Л.&nbsp;А.&nbsp;Лейтес; редактор В.&nbsp;Г.&nbsp;Виноградов; Послесловие Л.&nbsp;Б.&nbsp;Баженова, Б.&nbsp;В.&nbsp;Бирюкова, [[Спиркин, Александр Георгиевич|А. Г. Спиркина]] |издание = |место = М. |издательство = ИЛ |год = 1963 |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга |автор = |часть = |заглавие = Основы кибернетики. Математические основы кибернетики |оригинал = |ссылка = |ответственный = Под ред. профессора [[Пупков, Константин Александрович|К. А. Пупкова]] |издание = |место = М. |издательство = Высшая школа |год = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга |автор = |часть = |заглавие = Основы кибернетики. Теория кибернетических систем |оригинал = |ссылка = |ответственный = Под ред. профессора [[Пупков, Константин Александрович|К. А. Пупкова]] |издание = |место = М. |издательство = Высш. школа |год = 1976 |страницы = |страниц = 408 |серия = Учеб. пособие для вузов |isbn = |тираж = 25000 }} * ''Поваров Г. Н.'' Ампер и кибернетика. — М.: Советское радио, [[1977]]. * ''Теслер Г. С.'' Новая кибернетика. — Киев: Логос, 2004. — 401 с. * Кибернетика и информатика // Сборник научных трудов к 50-летию Секции кибернетики Дома ученых им. М. Горького РАН. — Санкт-Петербург, 2006. — 410 с. * ''Игнатьев М. Б.'' Информационные технологии в микро-, нано- и оптоэлектронике. — изд. ГУАП, Санкт-Петербург, 2008. — 200 с. == Һылтанмалар == {{wiktionary|кибернетика}} * [http://www.men-c.com/cybernetics.htm Наука организации жизнеспособных систем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118054153/http://www.men-c.com/cybernetics.htm |date=2012-01-18 }} * [http://old.computerra.ru/2004/560/35979/ Уроки Стаффорда Бира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121083403/http://old.computerra.ru/2004/560/35979/ |date=2021-01-21 }} // [[Компьютерра]] — № 36 — 2004 * [http://pespmc1.vub.ac.be/ «Principia Cybernetica Project» (PCP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423003622/http://pespmc1.vub.ac.be/ |date=2021-04-23 }}{{ref-en}}. ; Организации: * [http://www.cybsoc.org/ The Cybernetics Society] — Кибернетическое общество{{ref-en}} [[Категория:Кибернетика| ]] [[Категория:Техник фәндәр| ]] h5bwc5pna1pvsym0hys6faulhh9nl32 Метаэтика 0 138713 1302596 1275103 2026-08-11T20:11:16Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302596 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Метаэтика''' (аналитик этика) — логик-лингвистик анализ методтары ярҙамында, [[фәлсәфә]]лә этиканың үҙен анализлаусы фәнни дисциплина булараҡ этик тикшеренеүҙәр йүнәлеше. XX быуат башы һәм уртаһының этик тикшеренеүҙәре метаэтика менән бәйләнә. Эдвард Джордж Мурҙың «Principia Ethica» хеҙмәте метаэтика өлкәһендәге тәүге тикшеренеү тип һанала <ref>{{статья|автор=Максимов Л.В.|заглавие=Очерк современной метаэтики|ссылка=http://iph.ras.ru/uplfile/ethics/biblio/Maximov/sovr_metaeth.html|издание=Вопросы философии|тип=журнал|год=1998|номер=10|страницы=39—54}}</ref>. == Метаэтика мәсьәләләре == Ричард Гарнер һәм Бернард Розенға ярашлы,<ref name=gr67>{{cite book |last=Garner |first=Richard T. |coauthors=Bernard Rosen |title=Moral Philosophy: A Systematic Introduction to Normative Ethics and Meta-ethics |url=https://archive.org/details/moralphilosophys0000garn |year=1967 |publisher=[[Macmillan Publishers|Macmillan]] |location=New York |pages=[https://archive.org/details/moralphilosophys0000garn/page/215 215] |id=LOC card number 67-18887}}</ref> метаэтик проблемаларҙың өс төрө йәки метаэтиканың дөйөм  мәсьәләләре бар: # Әхлаҡи төшөнсәләрҙең һәм  әһәмиәте ниндәй? # Әхлаҡи фекер йөрөтөүҙең тәбиғәте ниндәй? # Әхлаҡи фекер йөрөтөүҙе нисек нигеҙләргә мөмкин? Беренсе төр һорау булып, мәҫәлән, «„яҡшы“, „насар“, „дөрөҫ“, „дөрөҫ түгел“ төшөнсәләре нимә аңлата?» һорауы тора. Икенсе категория әхлаҡи фекер йөрөтөү универсаль йәки сағыштырмаса, бер мәғәнәле йәки плюралистик буламы тигән мәсьәләләрҙе индерә. Өсөнсө төр мәсьәләләр, мәҫәлән, нимә яҡшы, ә нимә насар булыуын беҙ ҡайҙан беләбеҙ һәм ғөмүмән быны белеүе мөмкинме тигәндән тора.  Гарнер һәм Розен, бөтә өс төр мәсьәлә бойондороҡһоҙ була алмауын, һәм уларҙың береһенә яуап башҡа һорауҙарға ла етерлек дәрәжәлә аныҡ яуап булыуын фаразлай, тип раҫлай<ref name=gr67/>. == Семантик теориялар == Был теориялар иң тәүҙә метаэтиканың дөйөм һорауҙарының беренсеһенә яуап бирергә тырыша. Мәҫәлән, ҡиммәттәр теорияһы семантик теория булып тора. == Нигеҙләүсе теориялар == Был теориялар: «әхлаҡи фекер йөрөтөүҙе нимәгә нигеҙләргә мөмкин?» йәки «ни өсөн әхлаҡи норманы үтәү кәрәк?» тигәнгә оҡшаш һорауҙарға яуап бирергә тырыша. Әхлаҡтың күпселек [[Эпистемология|эпистемологтары]], әлбиттә, әхлаҡ скептиктарҙан айырмалы, әхлаҡ өлкәһендәге фекер йөрөтөүҙәрҙе нигеҙләп була тип иҫәпләй. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Эмотивизм == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20090522061820/http://www.ethicscenter.ru/en/content/34.htm Метаэтика на сайте сектора этики ИФ РАН] * [https://web.archive.org/web/20090228200511/http://ethics.iph.ras.ru/research/4.html Л.В.Максимов. Очерки современной метаэтики] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Метаэтика|*]] [[Категория:Аналитик фәлсәфә]] gep3umodnpwpk585t3n0p6k7hmw1d15 Поляр координаталар системаһы 0 138740 1302503 1185064 2026-08-11T18:49:16Z InternetArchiveBot 31336 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302503 wikitext text/x-wiki [[Файл:Polar graph paper.svg|thumb|right|300px|Градустарҙа билдәләнгән бер нисә мөйөш һалынған поляр сетка.]] '''Поляр координаталар системаһы''' — яҫылыҡтағы һәр нөктә ике һан — поляр мөйөш һәм поляр радиус менән бер төрлө билдәләнгән ике үлсәмле координаталар системаһы. Поляр координаталар системаһы бигерәк тә нөктәләр араһындағы бәйләнеште радиустар һәм мөйөштәр рәүешендә һүрәтләү ябайыраҡ булған осраҡта файҙалы; киңерәк таралған [[Тура мөйөшлө координаталар системаһы|Декарт]], йәки тура мөйөшлө, координаталар системаһында ундай бәйләнештәрҙе тик [[тригонометрия|тригонометрик]] тигеҙләмәләр ҡулланыу юлы менән генә булдырырға мөмкин. Поляр координаталар системаһы нулле нур, йәки поляр күсәр тип аталған нур менән бирелә. Был нур сыҡҡан нөктә координаталар башы, йәки полюс тип атала. Яҫылыҡтағы теләһә ниндәй нөктә радиаль һәм мөйөшлө ике поляр координата менән бирелә. Радиаль координата (ғәҙәттә <math>r</math> тип тамғалана)нөктәнән координаталар башына тиклемге алыҫлыҡҡа ярашлы. Мөйөшлө координата шулай уҡ поляр мөйөш йәки [[азимут]] тип атала һәм <math>\varphi</math> тип тамғалана, ул был нөктәгә барыу өсөн поляр күсәрҙе сәғәт уғы йүнәлешенә ҡаршы борорға кәрәк булған мөйөшкә тигеҙ.<ref name="brown">{{cite book | last = Brown | first = Richard G. | editor = Andrew M. Gleason | year = 1997 | title = Advanced Mathematics: Precalculus with Discrete Mathematics and Data Analysis | url = https://archive.org/details/advancedmathemat00rich_0 | publisher = McDougal Littell | location = Evanston, Illinois | isbn = 0-395-77114-5 }}</ref> Ошолай итеп билдәләнгән радиаль координата [[0 (һан)|нулдән]] [[сикһеҙлек]]кә тиклемге ҡиммәттәр ҡабул итә ала, ә мөйөшлө координата 0°-дән 360°-ҡа тиклем ҡиммәттәр ҡабул итә. Әммә, уңайлылыҡ өсөн поляр координатаның ҡиммәттәре өлкәһен тулы мөйөштән ситкә киңәйтергә, шулай уҡ уға поляр күсәрҙе сәғәт уғы йүнәлешендә бороуға тап килгән тиҫкәре ҡиммәттәр ҡабул итергә рөхсәт итергә лә мөмкин. == Тарихы == Мөйөш һәм радиус төшөнсәләре б. э. т. беренсе мең йыллыҡта уҡ билдәле булған. Грек астрономы [[Гиппарх]] (б. э. т. 190—120 йй.) төрлө мөйөштәр өсөн хордалар оҙонлоғо килтерелгән таблица төҙөй. Уның тарафынан күк есемдәренең урынын билдәләү өсөн поляр координаталар ҡулланылыуы тураһында мәғлүмәттәр бар.<ref name="milestones">{{cite web | last = Friendly | first = Michael | title = Milestones in the History of Thematic Cartography, Statistical Graphics, and Data Visualization | url = http://www.math.yorku.ca/SCS/Gallery/milestone/sec4.html | accessdate = 2006-09-10 | deadlink = 404 | archiveurl = https://web.archive.org/20010426083726/www.math.yorku.ca/SCS/Gallery/milestone/sec4.html | archivedate= 2001-04-26 }}</ref> [[Архимед]] үҙенең «Спиралдәр» китабында Архимед спирален, радиусы мөйөшкә бәйле функцияны һүрәтләй. Әммә грек ғалимдарының хеҙмәттәре координаталар системаһын тулы билдәләүгә тиклем үҫешеп етмәй. IX быуатта фарсы математигы Хаббаш әл-Хасиб (әл-Мәрүәзи́) поляр координаталарҙы үҙәге сфералағы ниндәйҙер нөктәлә булған икенсе координаталар системаһына үҙгәртеү өсөн картографик проекция һәм сфера тригонометрияһы ысулдарын ҡуллана, был осраҡта, [[Ҡибла|Ҡибланы]] — [[Мәккә]]гә йүнәлеште билдәләү өсөн<ref>{{citation|title=Mathematics and the Divine |last=T. Koetsier|first=L. Bergmans|publisher=[[Elsevier]] |year=2005 |isbn=0444503285|page=169}}</ref>. Фарсы астрономы [[Әл-Бируни|Әбү Райхан Бируни]] (973—1048) поляр координаталар системаһын һүрәтләүгә оҡшаған идеялар тәҡдим итә. Ул яҡынса 1025 йылда [[күк йөҙө|күк йөҙөнөң]] поляр экви-азимуталь тигеҙ аралыҡлы проекцияһын һүрәтләүсе беренсе кеше була<ref>''David A. King'' (1996), «Astronomy and Islamic society: Qibla, gnomics and timekeeping», in Roshdi Rashed (ed.), ''[[Encyclopedia of the History of Arabic Science]]'', Vol. 1, pp. 128—184 [153], Routledge, London and New York</ref>. Поляр координаталарҙы формаль координаталар системаһы сифатында индереү тураһында төрлө фекерҙәр бар. Поляр координаталар системаһының барлыҡҡа килеү тарихы һәм тикшеренеүҙәр Гарвард профессоры Джулиан Лоувел Кулидждың «Происхождение полярных координат» хеҙмәтендә һүрәтләнгән<ref name="coolidge">{{cite journal | last = Coolidge | first = Julian | authorlink = Julian Lowell Coolidge | title = The Origin of Polar Coordinates | journal = American Mathematical Monthly | volume = 59 | pages = 78–85 | year = 1952 | url = http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Extras/Coolidge_Polars.html | doi = 10.2307/2307104 }} </ref>. Грегуар де Сен-Венсан һәм Бонавентура Кавальери бер-береһенә бәйһеҙ рәүештә, [[XVII быуат]] уртаһында шундай уҡ концепцияға киләләр. Сен-Венсан поляр системаны шәхси яҙмаларында 1625 йылда һүрәтләй, үҙенең хеҙмәттәрен 1647 йылда баҫтыра; ә Кавальери үҙенең хеҙмәттәрен 1635 йылда, ә төҙәтелгән версияны 1653 йылда баҫтыра. Кавальери поляр координаталарҙы Архимед спирале менән сикләнгән майҙанды иҫәпләү өсөн ҡуллана. Блез Паскаль аҙағыраҡ поляр координаталарҙы [[парабола дуғаһы]] оҙонлоғон иҫәпләү өсөн ҡуллана. «Метод флюксий» китабында ([[Инглиз теле|инглизсә]] ''Method of Fluxions,'' 1671 йылда яҙылған, 1736 йылда баҫтырылған) сэр Исаак Ньютон поляр координаталар араһында үҙгәртеүҙе тикшерә, ул уларҙы «Етенсе ысул; Спиралдәр өсөн» («{{lang-en|Seventh Manner; For Spirals}}»), һәм туғыҙ башҡа координаталар системалары тип аңлата<ref>{{cite journal | last = Boyer | first = C. B. | title = Newton as an Originator of Polar Coordinates | journal = American Mathematical Monthly | volume = 56 | pages = 73—78 | year = 1949 | url = | doi = 10.2307/2306162 }} </ref>. [[1691 йыл]]да ''[[Acta eruditorum]]'' журналында баҫылып сыҡҡан мәҡәләлә, Якоб Бернулли тура һыҙыҡта нөктә билдәләнгән система ҡуллана, уларҙы ул ярашлы рәүештә поляр күсәр һәм полюс тип атай. Координаталар полюстан алыҫлыҡ һәм поляр күсәрҙән мөйөш итеп бирелә. Бернулли хеҙмәте был координаталар системаһында бирелгән кәкре һыҙыҡтарҙың кәкрелек радиусын табыу проблемаһына арналған була. «Поляр координаталар» терминын Грегорио Фонтана индергән тип иҫәпләйҙәр. [[XVIII быуат]]та ул итальян авторҙарының лексиконына инә. Инглиз теленә термин Сильвестр Лакруаның «Дифференциальное и интегральное исчисление» трактатының [[1816 йыл]]да Джордж Пикок эшләгән тәржемәһе аша инә<ref>{{cite web | last = Miller | first = Jeff | title = Earliest Known Uses of Some of the Words of Mathematics | url = http://members.aol.com/jeff570/p.html | accessdate = 2006-09-10 | archiveurl = https://www.webcitation.org/65TkzsbuI | archivedate = 2012-02-15 }}</ref><ref>{{cite book | last = Smith | first = David Eugene | title = History of Mathematics, Vol II | url = https://archive.org/details/historyofmathema031897mbp | publisher = Ginn and Co. | year = 1925 | location = Boston | pages = [https://archive.org/details/historyofmathema031897mbp/page/324 324] }} </ref> Өс үлсәмле арауыҡ өсөн поляр координаталарҙы беренсе тапҡыр Алекси Клеро тәҡдим итә, ә Леонард Эйлер ярашлы системаны беренсе булып ентекләп эшләй<ref name="coolidge"/>. == График күҙаллау == [[Файл:Polar coordinates.svg|thumb|250px|Поляр координаталар системаһында нөктә.]] Поляр координаталар системаһында һәр нөктә ике поляр координата менән бирелә, ғәҙәттә <math>r</math> радиаль координата (тамғалауҙың <math>\rho</math> тигән варианттары осрай) һәм <math>\varphi</math> мөйөшлө координата, поляр мөйөш, фаза мөйөшө, азимут, [[позицион мөйөш]] (ҡайһы берҙә <math>\theta</math> йәки <math>t</math> тип яҙыла) тип атала. <math>r</math> координатаһы нөктәнән үҙәккә, йәғни координаталар системаһының полюсына тиклемге алыҫлыҡты күрһәтә, ә <math>\varphi</math> координатаһы 0°-лы нурҙан (ҡайһы берҙә координаталар системаһының поляр күсәре тип атала) сәғәт уғына ҡаршы йүнәлештә иҫәпләнгән мөйөшкә тигеҙ<ref name="brown"/>. Поляр радиус яҫылыҡтың теләһә ниндәй нөктәһе өсөн билдәле һәм һәр ваҡыт тиҫкәре булмаған ҡиммәттәр ҡабул итә <math>r\geqslant 0</math>. Поляр мөйөш <math>\varphi</math> <math>O</math> полюсынан башҡа яҫылыҡтың теләһә ниндәй нөктәһе өсөн билдәле һәм <math>-\pi<\varphi\leqslant\pi</math> ҡиммәттәрен ҡабул итә. Поляр мөйөш [[радиан]]дарҙа үлсәнә һәм поляр күсәрҙән башлап иҫәпләнә: * ыңғай йүнәлештә (сәғәт уғына ҡаршы йүнәлештә), әгәр мөйөштөң ҡиммәте ыңғай булһа; * тиҫкәре йүнәлештә (сәғәт уғы йүнәлешендә), әгәр мөйөштөң ҡиммәте тиҫкәре булһа. Мәҫәлән, координаталары <math>(3,\;60^\circ)</math> булған нөктә графикта поляр күсәр менән 60°-лы мөйөш төҙөгән нурҙа, полюстан 3 берәмек алыҫлыҡта ятҡан нөктә булып һүрәтләнә. Координаталары <math>(3,\;-300^\circ)</math> булған нөктә шул уҡ урында була. Поляр координаталар системаһының мөһим үҙсәнлектәренең береһе булып, бер үк нөктәнең сикһеҙ күп ысулдар менән күрһәтелә алыуы тора. Был шунлыҡтан килеп сыға, азимутты билдәләү өсөн поляр күсәрҙе ул нөктәгә күрһәтерлек итеп борорға кәрәк. Ләкин нөктәгә йүнәлеш, ирекле һанда өҫтәлмә тулы әйләнеш яһауҙан үҙгәрмәй. Дөйөм осраҡта <math>(r,\;\varphi)</math> нөктәһе <math>(r,\;\varphi\pm n\times 360^\circ)</math> йәки <math>(-r,\;\varphi\pm(2n+1)\times 180^\circ)</math> күренешендә күрһәтелергә мөмкин, бында <math>n</math> — ирекле [[бөтөн һан]]<ref>{{cite web |url = http://www.fortbendisd.com/campuses/documents/Teacher/2006%5Cteacher_20060413_0948.pdf |title = Polar Coordinates and Graphing |accessdate = 2006-09-22 |date = [[2006-04-13]] |format = PDF |archiveurl = https://www.webcitation.org/65Tl0XlQe |archivedate = 2012-02-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209033004/http://campuses.fortbendisd.com/campuses/documents/Teacher/2006/teacher_20060413_0948.pdf |date=2012-02-09 }}</ref>. Полюс <math>(0,\;\varphi)</math> координаталары менән бирелә. <math>\varphi</math> координатаһына бәйһеҙ рәүештә, полюстан нуль алыҫлығындағы нөктә һәр ваҡыт шунда ята<ref>{{cite book|title=Precalculus: With Unit-Circle Trigonometry |last=Lee |first=Theodore |coauthors=David Cohen, David Sklar |year=2005|publisher=Thomson Brooks/Cole |edition=Fourth Edition |isbn=0534402305}}</ref>. Нөктәнең бер төрлө координаталарын алыу өсөн, ғәҙәттә алыҫлыҡ ҡиммәтен тиҫкәре булмаған ҡиммәттәргә тиклем <math>r\geqslant 0</math>, ә <math>\varphi</math> мөйөшөн <math>[0,\;360^\circ)</math> йәки <math>(-180^\circ,\;180^\circ]</math> (радиандарҙа <math>[0,\;2\pi)</math> или <math>(-\pi,\;\pi]</math>) интервалы менән сикләргә кәрәк <ref>{{cite book|title=Complex Analysis (the Hitchhiker's Guide to the Plane) |url=https://archive.org/details/complexanalysish0000stew |first=Ian |last=Stewart |coauthors=David Tall |year=1983 |publisher=Cambridge University Press| isbn=0521287634}}</ref>. Поляр координаталарҙа мөйөштәр йәки градустарҙа, йәки радиандарҙа бирелә, шуның менән бергә <math>2\pi\;\mathrm{RAD}=360^\circ</math>. Һайлау, ҡағиҙә булараҡ, ҡулланыу өлкәһенә бәйле. [[Навигация|Навигация]]ла традиция буйынса градустар ҡулланыла, физиканың ҡайһы бер бүлектәрендә һәм математиканың бөтә бүлектәрендә тиерлек [[радиан]]дар ҡулланыла<ref>{{cite book | last = Serway | first = Raymond A. | coauthors = Jewett, Jr., John W. | title = Principles of Physics | url = https://archive.org/details/principlesofphys0000serw_a9t1 | publisher = Brooks/Cole—Thomson Learning | year = 2005 | isbn = 0-534-49143-X }}</ref>. === Декарт һәм поляр координаталар араһында бәйләнеш === <math>r</math> һәм <math>\varphi</math> поляр координаталар парын <math>x</math> һәм <math>y</math> [[Тура мөйөшлө координаталар системаһы|Декарт координаталарына]] [[синус]] һәм [[косинус]] тригонометрик функцияларын ҡулланып күсерергә була (шуның менән бергә, поляр координаталар системаһының нулле нуры Декарт системаһының <math>x</math> күсәре менән тап килә тип күҙаллана): : <math>x=r\cos\varphi,</math> : <math>y=r\sin\varphi,</math> Ә ике <math>x</math> һәм <math>y</math> Декарт координаталарын <math>r</math> поляр координатаһына күсерергә мөмкин: : <math>r^2=y^2+x^2</math> ([[Пифагор теоремаһы]] буйынса). <math>\varphi</math> мөйөш координатаһын табыу өсөн түбәндәге ике фекерҙе иғтибарға алырға кәрәк: * <math>{r\equiv0}</math> өсөн, <math>\varphi</math> теләһә ниндәй ысын һан булырға мөмкин. * <math>r\ne0</math> өсөн, <math>\varphi</math>-ның уникаль ҡиммәтен табыу маҡсатында, <math>2\pi</math> интервалы менән сикләнергә кәрәк. Ғәҙәттә <math>[0,\;2\pi)</math> йәки <math>(-\pi,\;\pi]</math> интервалын һайлайҙар. <math>\varphi</math>-ның ҡиммәтен <math>[0,\;2\pi)</math> интервалында иҫәпләү өсөн, түбәндәге тигеҙләмәләрҙе файҙаланырға була (<math>\mathrm{arctg}</math> тангенсҡа кире функцияны аңлата): : <math>\theta = \begin{cases} \operatorname{arctg}(\frac{y}{x}), & x > 0, y \ge 0\\ \operatorname{arctg}(\frac{y}{x}) + 2\pi, & x > 0, y < 0 \\ \operatorname{arctg}(\frac{y}{x}) + \pi, & x < 0\\ \frac{\pi}{2}, & x = 0, y > 0\\ \frac{3\pi}{2}, & x = 0, y < 0\\ - & x = 0, y = 0 \end{cases}</math> <math>\varphi</math>-ның ҡиммәтен <math>(-\pi,\;\pi]</math> интервалында иҫәпләү өсөн, түбәндәге тигеҙләмәләрҙе файҙаланырға була:<ref>{{cite book|first=Bruce Follett |last=Torrence |coauthors=Eve Torrence |title=The Student's Introduction to Mathematica® |url=https://archive.org/details/studentsintroduc0000torr |year=1999 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0521594618}}</ref> : <math>\theta = \begin{cases} \operatorname{arctg}(\frac{y}{x}), & x > 0\\ \operatorname{arctg}(\frac{y}{x}) + \pi, & x < 0 , y \ge 0\\ \operatorname{arctg}(\frac{y}{x}) - \pi, & x < 0, y < 0\\ \frac{\pi}{2}, & x = 0, y > 0\\ -\frac{\pi}{2}, & x = 0, y < 0\\ - & x = 0, y = 0 \end{cases}</math> Поляр мөйөштө иҫәпләү өсөн <math>y</math>-тең <math>x</math>-ҡа сағыштырмаһын белеү генә етмәй, ә тағы ла был һандарҙың тамғаһын белергә кәрәк икәнен иҫәпкә алып, хәҙерге программалау телдәренең күптәренең, һандың [[арктангенс]]ын билдәләүсе <code>atan</code> функцияһынан тыш, үҙенең функциялары араһында тағы ла өҫтәлмә <code>atan2</code> функцияһы бар, уларҙың числитель һәм знаменатель өсөн айырым аргументтары бар. Мотлаҡ белергә кәрәк булмаған аргументтарға булышлыҡ итеүсе программалау телдәрендә (мәҫәлән, [[Common Lisp]]та), <code>atan</code> функцияһы <math>x</math> координатаһының ҡиммәтен алырға мөмкин. == Кәкре һыҙыҡтарҙың поляр координаталарҙа тигеҙләмәһе == Поляр координаталар системаһының радиаль тәбиғәте арҡаһында, ҡайһы бер кәкре һыҙыҡтар ябай поляр тигеҙләмә менән бирелергә мөмкин, ә тура мөйөшлө координаталар системаһында тигеҙләмә күпкә ҡатмарлыраҡ булыр ине. Иң билдәле кәкре һыҙыҡтар араһында: [[поляр роза]], [[Архимед спирале]], [[Лемниската]], [[Паскаль ҡусҡары]] һәм [[кардиоида]]. === Әйләнә === [[Файл:circle r=1.svg|thumb|right|<math>\scriptstyle{r(\varphi)=1}</math> тигеҙләмәһе менән бирелгән түңәрәк.|180px]] Үҙәге (<math>r_0,\;\theta</math>) нөктәһендә һәм радиусы <math>a</math> булған әйләнәнең дөйөм тигеҙләмәһе түбәндәге күренештә: : <math>r^2-2rr_0\cos(\varphi-\theta)+r_0^2=a^2.</math> Был тигеҙәләмәне айырым осраҡтар өсөн ябайлаштырып була, мәҫәлән : <math>r(\varphi)=a</math> үҙәге полюста һәм радиусы <math>a</math> булған әйләнә тигеҙләмәһе.<ref name="ping">{{cite web |first = Johan |last = Claeys |url = http://www.ping.be/~ping1339/polar.htm |title = Polar coordinates |accessdate = 2006-05-25 |archiveurl = https://www.webcitation.org/65Tl13GSP |archivedate = 2012-02-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000302151535/http://www.ping.be/~ping1339/polar.htm |date=2000-03-02 }}</ref> === Тура һыҙыҡ === Радиаль [[Тура һыҙыҡ|тура һыҙыҡтар]] (полюс аша үткәндәре) түбәндәге тигеҙләмә менән бирелә : <math>\varphi=\theta,</math> бында <math>\theta</math> — тура һыҙыҡтың поляр күсәрҙән тайпылыу мөйөшө, йәғни, <math>\theta=\mathrm{arctg}\,m</math> бында <math>m</math> — тура һыҙыҡтың тура мөйөшлө координаталар системаһында ауышлыҡ мөйөшө. Радиаль тура һыҙыҡты <math>\varphi=\theta</math> <math>(r_0,\;\theta)</math> нөктәһендә перпендикуляр киҫеп үткән радиаль булмаған тура һыҙыҡ ошондай тигеҙләмә менән бирелә : <math>r(\varphi)=r_0\sec(\varphi-\theta).</math> === Поляр роза === [[Файл:Rose 2sin(4theta).svg|thumb|right|Поляр роза <math>\scriptstyle{r(\varphi)=2\sin 4\varphi}</math> тигеҙләмәһе менән бирелгән.|180px]] [[Роза (яҫы кәкре һыҙыҡ)|Поляр роза]] — сәскә таждарына оҡшаған билдәле математик [[кәкре һыҙыҡ]]. Ул поляр координаталарҙа, ирекле <math>\theta_0</math> даими өсөн (0-де лә индереп), ябай тигеҙләмә менән бирелергә мөмкин: : <math>r(\varphi)=a\cos(k\varphi+\theta_0)</math>. Әгәр <math>k</math> — бөтөн һан булһа, тигеҙләмә таҡ <math>k</math> өсөн <math>k</math> таж япраҡлы розаны, йәки йоп <math>k</math> өсөн <math>2k</math> таж япраҡлы розаны билдәләй. Әгәр <math>k</math> — рациональ, ләкин бөтөн түгел икән, тигеҙләмә менән бирелгән график розаға оҡшаш фигураны барлыҡҡа килтерә, ләкин таждары ябыласаҡ. Әгәр <math>k</math> — иррациональ һан булһа, роза өлөшләтә бер береһенең өҫтөнә һалынған сикһеҙ күп таждарҙан тора. 2, 6, 10, 14 һ. б. таждары булған розаларҙы был тигеҙләмә менән биреп булмай. <math>a</math> үҙгәреүсәне таждарҙың оҙонлоғон билдәләй. Әгәр радиус тиҫкәре була алмай тип иҫәпләһәк, натураль <math>k</math> өсөн беҙ <math>k</math>-тажлы роза алырбыҙ. Шулай итеп, <math>r(\varphi)=\cos(2\varphi)</math> тигеҙләмәһе ике тажлы розаны бирә. Геометрик күҙлектән сығып ҡарағанда радиус — полюстан нөктәгә тиклемге алыҫлыҡ һәм ул тиҫкәре була алмай. {{-}} === Архимед спирале === [[Файл:Spiral of Archimedes.svg|thumb|right|<math>\scriptstyle{0<\theta<6\pi}</math> өсөн <math>\scriptstyle{r(\varphi)=\varphi}</math> тигеҙләмәһе менән бирелгән Архимед спираленең бер тармағы.|180px]] [[Архимед спирале]] уны уйлап табыусы, боронғо грек математигы [[Архимед]] хөрмәтенә аталған. Был спиралде ябай поляр тигеҙләмә ярҙамында бирергә мөмкин: : <math>r(\varphi)= a+b\varphi.</math> <math>a</math> параметрының үҙгәреүе спиралде бороуға, ә <math>b</math> параметрының үҙгәреүе — конкрет спираль өсөн [[Даими|константа]] булған урамдар араһындағы алыҫлыҡтың үҙгәреүенә килтерә. Архимед спираленең ике тармағы бар, береһе <math>\varphi>0</math> өсөн, ә икенсеһе <math>\varphi<0</math> өсөн. Ике тармағы талғын ғына полюста тоташа. Бер тармағын 90°/270° мөйөш аша үткән тура һыҙыҡҡа ҡарата көҙгөләгесә сағылдырыу икенсе тармағын бирә. Был кәкре һыҙыҡ шуныһы менән ҡыҙыҡлы, математик әҙәбиәттә ул [[конус киҫелеше]]нән ҡала беренсе булып тасуирланған һәм тап поляр тигеҙләмә менән башҡаларға ҡарағанда яҡшыраҡ билдәләнә. {{-}} === Конус киҫелештәре === [[Файл:Elps-slr.svg|thumb|right|250px|Эллипс.]] Фокустарының береһе полюста, ә икенсеһе поляр күсәрҙә ҡайҙалыр (бәләкәй ярымкүсәр поляр күсәр буйлап ятырлыҡ итеп) урынлашҡан конус киҫелеше түбәндәге тигеҙләмә менән бирелә: : <math>r=\frac{\ell}{1-e\cos\varphi},</math> бында <math>e</math> — [[эксцентриситет]], ә <math>\ell</math> — фокаль параметр. Әгәр <math>e>1</math> булһа, был тигеҙләмә гиперболаны бирә; әгәр <math>e=1</math> булһа, ул саҡта параболаны; әгәр <math>e<1</math> булһа, ул саҡта эллипсты билдәләй. <math>e=0</math> радиусы <math>\ell</math> булған әйләнәне билдәләүсе айырым осраҡ булып тора. == Комплекслы һандар == [[Файл:Imaginarynumber2.svg|thumb|right|265px|Комплекслы яҫылыҡта билдәләнгән комплекслы һан <math>\scriptstyle{z}</math> миҫалы.]] [[Файл:Euler's formula.svg|thumb|right|265px|[[Эйлер формулаһы]]н ҡулланып графикта билдәләнгән комплекслы һан миҫалы.]] Һәр [[комплекслы һан]] комплекслы яҫылыҡта нөктә менән күрһәтелергә мөмкин, һәм, ярашлы рәүештә, был нөктә Декарт координаталарында (тура мөйөшлө йәки Декарт формаһында), йәки поляр координаталарҙа (поляр форма) бирелергә мөмкин. <math>z</math> комплекслы һаны тура мөйөшлө формала ошолай яҙылырға мөмкин: : <math>z=x+iy,</math> бында <math>i</math> — [[уйланма берәмек]], йәки поляр формала (юғарыла ҡарағыҙ: координаталар системалары араһында үҙгәртеү формулалары): : <math>z=r\cdot(\cos\varphi+i\sin\varphi)</math> һәм ошонан сығып: : <math>z=re^{i\varphi},</math> бында <math>e</math> — [[e (һан)|Эйлер һаны]]. [[Эйлера формулаһы]] арҡаһында, ике күренеш тә эквивалентлы<ref> {{cite book | last = Smith | first = Julius O. | title = Mathematics of the Discrete Fourier Transform (DFT) | accessdate = 2006-09-22 | year = 2003 | publisher = W3K Publishing | isbn = 0-9745607-0-7 | chapter = Euler's Identity | chapterurl = http://ccrma-www.stanford.edu/~jos/mdft/Euler_s_Identity.html }} </ref> (Был формулала, мөйөштәрҙе дәрәжәгә күтәреү ингән ҡалған формулаларға оҡшаш рәүештә, <math>\varphi</math> мөйөшө радиандарҙа бирелгән) Комплекслы һандарҙың тура мөйөшлө һәм поляр формала күренештәре араһында күсеү өсөн, юғарыла килтерелгән координаталар системалары араһында үҙгәртеү формулаларын ҡулланырға мөмкин. Комплекслы һандар менән ҡабатлау, бүлеү һәм дәрәжәгә күтәреү ғәмәлдәрен поляр формала башҡарыу ябайыраҡ. Дәрәжәгә күтәреү ҡағиҙәләренә ярашлы: * Ҡабатлау: :: <math>r_0e^{i\varphi_0}\cdot r_1e^{i\varphi_1}=r_0r_1e^{i(\varphi_0+\varphi_1)}.</math> * Бүлеү: :: <math>\frac{r_0e^{i\varphi_0}}{r_1e^{i\varphi_1}}=\frac{r_0}{r_1}e^{i(\varphi_0-\varphi_1)}.</math> * Дәрәжәгә күтәреү ([[Муавр формулаһы]]): :: <math>(re^{i\varphi})^n=r^ne^{in\varphi}.</math> == Математик анализда == [[Математик анализ]] операцияларын шулай уҡ поляр координаталарҙы файҙаланып әйтеп бирергә мөмкин<ref>{{cite web |url=http://archives.math.utk.edu/visual.calculus/5/polar.1/index.html |title=Areas Bounded by Polar Curves |author=Husch, Lawrence S. |accessdate=2006-11-25 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65Tl1oOio |archivedate=2012-02-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000301151724/http://archives.math.utk.edu/visual.calculus/5/polar.1/index.html |date=2000-03-01 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://archives.math.utk.edu/visual.calculus/3/polar.1/index.html |title=Tangent Lines to Polar Graphs |author=Lawrence S. Husch |accessdate=2006-11-25 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65Tl2Egqc |archivedate=2012-02-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191121222301/http://archives.math.utk.edu/visual.calculus/3/polar.1/index.html |date=2019-11-21 }}</ref>. === Дифференциаль иҫәпләү === Түбәндәге формулалар дөрөҫ: : <math>r\frac{\partial}{\partial r}=x\frac{\partial}{\partial x}+y\frac{\partial}{\partial y},</math> : <math>\frac{\partial}{\partial\varphi}=-y\frac{\partial}{\partial x}+x\frac{\partial}{\partial y}.</math> Поляр кәкре һыҙыҡтың теләһә ниндәй бирелгән нөктәһендә үткәрелгән [[тейеүсе]]нең <math>r(\varphi)</math> ауышлыҡ мөйөшө [[тангенс]]ын Декарт координаталарында табыу өсөн, уларҙы параметрлы күренештә тигеҙләмәләр системаһы аша күрһәтәбеҙ: : <math>x=r(\varphi)\cos\varphi,</math> : <math>y=r(\varphi)\sin\varphi.</math> Ике тигеҙләмәне лә <math>\varphi</math> буйынса [[Айырым сығарылма|дифференциаллап]] табабыҙ: : <math>\frac{dx}{d\varphi}=r'(\varphi)\cos\varphi-r(\varphi)\sin\varphi,</math> : <math>\frac{dy}{d\varphi}=r'(\varphi)\sin\varphi+r(\varphi)\cos\varphi.</math> Был тигеҙләмәләрҙе бүлеп (икенсеһен беренсеһенә), Декарт координаталар системаһында <math>(r,\;r(\varphi))</math> нөктәһендә тейеүсенең эҙләнгән ауышлыҡ мөйөшө тангенсын табабыҙ: : <math>\frac{dy}{dx}=\frac{r'(\varphi)\sin\varphi+r(\varphi)\cos\varphi}{r'(\varphi)\cos\varphi-r(\varphi)\sin\varphi}.</math> === Интеграль иҫәпләү === [[Файл:Polar coordinates integration region.svg|thumb|<math>\scriptstyle{r(\varphi)}</math> поляр кәкреһе һәм <math>\scriptstyle{\varphi=a}</math> һәм <math>\scriptstyle{\varphi=b}</math> нурҙары менән яһалған <math>\scriptstyle{R}</math> өлкәһе.]] <math>R</math> — <math>r(\varphi)</math> поляр кәкреһе һәм <math>\varphi=a</math> һәм <math>\varphi=b</math> нурҙары төҙөгән өлкә булһын, ти, бында <math>0<b-a<2\pi</math>. Ул саҡта был өлкәнең майҙаны [[аныҡ интеграл]] аша табыла: : <math>\frac{1}{2}\int\limits_a^b[r(\varphi)]^2\,d\varphi.</math> [[Файл:Polar coordinates integration Riemann sum.svg|thumb|<math>\scriptstyle{R}</math> өлкәһе <math>n</math> секторҙан төҙөлгән (бында <math>\scriptstyle{n=5}</math>).]] Бындай һөҙөмтәне шулайтып табып була. Тәүҙә <math>[a,\;b]</math> интервалын ирекле <math>n</math> һандағы аҫинтервалдарға бүләбеҙ. Шулай итеп, шундай һәр <math>\Delta\varphi</math> аҫинтервалдың оҙонлоғо <math>b-a</math> (интервалдың тулы оҙонлоғо), бүленгән <math>n</math>-гә (аҫинтервалдар һаны) тигеҙ. Һәр аҫинтервал <math>i=1,\;2,\;\ldots,\;n</math> өсөн <math>\varphi_i</math> — урталағы нөктә булһын ти. Үҙәге полюста, радиустары <math>r(\varphi_i)</math>, үҙәк мөйөштәре <math>\Delta\varphi</math> һәм дуға оҙонлоғо <math>r(\varphi_i)\Delta\varphi</math> булған секторҙар төҙөйөк. Шундай һәр секторҙың майҙаны <math>\frac{1}{2}r(\varphi_i)^2\Delta\varphi</math> була. Ошонан сығып, бөтә секторҙарҙың тулы майҙаны: : <math>\sum_{i=1}^n\frac{1}{2}r(\varphi_i)^2\,\Delta\varphi.</math> Әгәр аҫинтервалдарҙың <math>n</math> һанын арттырһаҡ, ул саҡта был яҡынса аңлатманың [[хата]]һы кәмейәсәк. <math>n\to\infty</math> булғанда, килеп сыҡҡан [[Сумма (математика)|сумма]] интеграль сумма була. Был сумманың <math>\Delta\varphi\to 0</math> булғандағы сикләмә юғарыла әйтелгән интегралды бирә: : <math>\lim_{\Delta\varphi\to 0}\sum_{i=1}^\infty\frac{1}{2}r(\varphi_i)^2\,\Delta\varphi=\frac{1}{2}\int\limits_a^b[r(\varphi)]^2\,d\varphi.</math> ==== Дөйөмләштереү ==== Декарт координаталарын ҡулланып, сикһеҙ бәләкәй элементтың майҙаны <math>dA=dx\,dy</math> тип иҫәпләнергә мөмкин. Икенсе координаталар системаһына күскәндә, күп тапҡырлы интегралдарҙа [[Якоби билдәләүсеһе]]н ҡулланырға кәрәк: : <math>J=\det\frac{\partial(x,\;y)}{\partial(r,\;\varphi)}=\begin{vmatrix} \dfrac{\partial x}{\partial r} & \dfrac{\partial x}{\partial \varphi} \\ \dfrac{\partial y}{\partial r} & \dfrac{\partial y}{\partial \varphi}\end{vmatrix}.</math> Поляр координаталар системаһында, Якоби матрицаһы билдәләүсеһе <math>r</math>-гә тигеҙ: : <math>J=\begin{vmatrix} \cos\varphi & -r\sin\varphi \\ \sin\varphi & r\cos\varphi\end{vmatrix}=r\cos^2\varphi+r\sin^2\varphi=r.</math> Ошонан сығып, элементтың майҙанын поляр координаталарҙа ошолай яҙырға мөмкин: : <math>dA=J\,dr\,d\varphi=r\,dr\,d\varphi.</math> Хәҙер, поляр координаталарҙа яҙылған функция түбәндәгесә интегралланырға мөмкин: : <math>\iint\limits_R f(r,\;\varphi)\,dA=\int\limits_a^b\int\limits_0^{r(\varphi)}f(r,\;\varphi)\,r\,dr\,d\varphi.</math> Бында <math>R</math> өлкәһен, бынан алдағы бүлектәге кеүек, <math>r(\varphi)</math> поляр кәкреһе һәм <math>\varphi=a</math> һәм <math>\varphi=b</math> нурҙары төҙөй. Бынан алдағы бүлектә тасуирланған майҙанды табыу өсөн формула <math>f=1</math> осраҡ өсөн табылған. Күп тапҡырлы интегралдар өсөн формуланы ҡулланыуҙың ҡыҙыҡлы һөҙөмтәһе булып [[Эйлер — Пуассон интегралы]] тора: : <math>\int\limits_{-\infty}^\infty e^{-x^2}\,dx=\sqrt\pi.</math> === [[Векторлы анализ]] === Поляр координаталар өсөн [[Векторлы анализ|векторлы анализ]] элементтарын ҡулланырға мөмкин. Теләһә ниндәй <math>\mathbf{F}</math> [[векторлы ялан]]ды, [[берәмек вектор]]ҙарҙы ҡулланып поляр координаталар системаһында яҙырға мөмкин: : <math>\mathbf{e}_r=(\cos\varphi,\;\sin\varphi)</math> <math>\mathbf{r}</math> йүнәлешендә, һәм : <math>\mathbf{e}_\varphi=(-\sin\varphi,\;\cos\varphi);</math> : <math>\mathbf{F}=F_r\mathbf{e}_r+F_\varphi\mathbf{e}_\varphi.</math> <math>F_x</math> һәм <math>F_y</math> яланының Декарт компоненттары һәм уның поляр координаталар системаһындағы компоненттары араһында бәйләнеш түбәндәге тигеҙләмәләр менән бирелә: : <math>F_x=F_r\cos\varphi-F_\varphi\sin\varphi;</math> : <math>F_y=F_r\sin\varphi+F_\varphi\cos\varphi.</math> Ярашлы рәүештә поляр координаталар системаһында векторлы анализ операторҙары бирелә. Мәҫәлән, скаляр яландың [[градиент]]ы <math>\Phi(r,\;\varphi)</math> ошолай яҙыла: : <math>\mathrm{grad}\,\Phi=\frac{\partial\Phi}{\partial r}\mathbf{e}_r+\frac{1}{r}\frac{\partial\Phi}{\partial\varphi}\mathbf{e}_\varphi.</math> == Өс үлсәмле киңәйтеү == Поляр координаталар системаһы өсөнсө үлсәмгә ике система менән киңәйтелә: цилиндрик һәм сфералы, икеһе өсөн дә ике үлсәмле поляр координаталар системаһы аҫкүмәклек. Асылда, цилиндрик система расширяет поляр координаталар системаһын тағы бер алыҫлыҡ координатаһын өҫтәп киңәйтә, ә сфералы — тағыла бер мөйөш координатаһын. === Цилиндрик координаталар === [[Файл:Cylindrical Coordinates.svg|thumb|right|250px|<math>\scriptstyle{P}</math> нөктәһе цилиндрик координаталар системаһында билдәләнгән.]] {{main|Цилиндрик координаталар системаһы}} Цилиндрик координаталар системаһы, тураһын әйткәндә, яҫы поляр системаны, Декарт системаһы өс үлсәм осрағында киңәйгән кеүек, «бейеклек» тип аталған һәм нөктәнең нуль яҫылығынан бейеклегенә тигеҙ булған өсөнсө һыҙыҡлы координата өҫтәп киңәйтә. Өсөнсө координата ғәҙәттә <math>z</math> тип тамғалана, өс координата <math>(\rho,\;\varphi,\;z)</math> барлыҡҡа килтерә. Өс цилиндрик координатаны Декарт системаһына түбәндәге үҙгәртеүҙәр менән күсереп була: : <math>\begin{cases} x=\rho\cos\varphi; \\ y=\rho\sin\varphi; \\ z=z.\end{cases}</math> === Сферик координаталар === [[Файл:Spherical with grid.svg|thumb|right|250px|Нөктә сферик координаталар системаһында билдәләнгән.]] {{main|Сферик координаталар системаһы}} Шулай уҡ поляр координаталарҙы өс үлсәм осрағына, <math>z</math> вертикаль күсәрҙән боролоу мөйөшөнә тигеҙ булған <math>\theta</math> мөйөш координатаһын өҫтәп киңәйтергә мөмкин (зенит йәки киңлек тип атала, ҡиммәттәре 0-дән 180°үҡа тиклемге интервалда була). Йәғни, сферик координаталар, ул өс <math>(r,\;\varphi,\;\theta)</math> координа, бында <math>r</math> — координаталар үҙәгенән алыҫлыҡ, <math>\varphi</math> — <math>x</math> күсәренән мөйөш (яҫы поляр координаталарҙағы кеүек), <math>\theta</math> — киңлек. Сферик координаталар системаһы Ер өҫтөндә урынды билдәләү өсөн булған географик координаталар системаһына оҡшаған, унда координаталар башы Ерҙең үҙәге менән тап килә, киңлек <math>\delta</math> — <math>\theta</math>-ның өҫтәмәһе була һәм <math>\delta=90^\circ-\theta</math>-ға тигеҙ, ә оҙонлоҡ <math>l</math> ошо формула буйынса иҫәпләнә <math>l=\varphi-180^\circ</math><ref>{{cite web|url=http://www.math.montana.edu/frankw/ccp/multiworld/multipleIVP/spherical/body.htm|title=Spherical Coordinates|first=Frank|last=Wattenberg|year=1997|accessdate=2006-09-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Tl2ecLu|archivedate=2012-02-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516101411/http://www.math.montana.edu/frankw/ccp/multiworld/multipleIVP/spherical/body.htm |date=2013-05-16 }}</ref>. Өс сферик координатаны Декарт системаһына түбәндәге үҙгәртеүҙәр менән күсереп була: : <math>\begin{cases} x=r\sin\theta\cos\varphi; \\ y=r\sin\theta\sin\varphi; \\ z=r\cos\theta.\end{cases}</math> === n үлсәм осрағына дөйөмләштереү === Поляр координаталар системаһын <math>n</math>-үлсәмле арауыҡ өсөн киңәйтеп була. <math>x_i\in\mathbb{R}</math>, <math>i=1,\;\ldots,\;n</math> — <math>n</math>-үлсәмле тура мөйөшлө координаталар системаһының координаталар векторҙары булһын ти. <math>n</math>-үлсәмле поляр системала кәрәкле координаталарҙы <math>x\in\mathbb{R}^n</math> векторының <math>x_{i+2}</math> координаталар күсәренән тайпылыу мөйөшө итеп индерергә мөмкин. Дөйөмләштерелгән <math>n</math>-үлсәмле поляр координаталарҙы Декарт координаталарына күсереү өсөн түбәндәге формулалар менән файҙаланырға мөмкин: : <math>\begin{array}{lcr} x_1 & = & r\cos\varphi\sin\vartheta_1\sin\vartheta_2\ldots\sin\vartheta_{n-3}\sin\vartheta_{n-2}; \\ x_2 & = & r\sin\varphi\sin\vartheta_1\sin\vartheta_2\ldots\sin\vartheta_{n-3}\sin\vartheta_{n-2}; \\ x_3 & = & r\cos\vartheta_1\sin\vartheta_2\ldots\sin\vartheta_{n-3}\sin\vartheta_{n-2}; \\ x_4 & = & r\cos\vartheta_2\ldots\sin\vartheta_{n-3}\sin\vartheta_{n-2}; \\ \ldots & \ldots & \ldots\qquad\qquad\qquad \\ x_{n-1} & = & r\cos\vartheta_{n-3}\sin\vartheta_{n-2}; \\ x_n & = & r\cos\vartheta_{n-2}.\end{array}</math> <math>n=2</math> осрағы яҫылыҡтағы ғәҙәттәге поляр координаталар системаһына, ә <math>n=3</math> — ғәҙәттәге сферик координаталар системаһына тап килә икәнен күрһәтергә мөмкин. Поляр координаталарҙы Декарт координаталарына үҙгәртеү [[якобиан]]ы түбәндәге формула менән бирелә: : <math>\det\frac{\partial(x_1,\;\ldots,\;x_n)}{\partial(r,\;\varphi,\;\vartheta_1,\;\ldots,\;\vartheta_{n-2})}=r^{n-1}\sin\vartheta_1(\sin\vartheta_2)^2\ldots(\sin\vartheta_{n-2})^{n-2},</math> бында күләмдең <math>n</math>-үлсәмле элементы ошондай күренештә: : <math>dV=r^{n-1}\sin\vartheta_1(\sin\vartheta_2)^2\ldots(\sin\vartheta_{n-2})^{n-2}\,dr\,d\varphi\,d\vartheta_1\ldots d\vartheta_ {n-2}=</math> :: <math>=r^{n-1}\,dr\,d\varphi\prod\limits_{j=1}^{n-2}(\sin\vartheta_j)^j\,d\vartheta_j.</math> == Ҡулланылышы == Поляр координаталар системаһы ике үлсәмле һәм шуға күрә ул яҫылыҡта нөктәнең урынын асыҡлағанда ғына, йәки өсөнсө үлсәмдә система үҙсәнлектәренең бер төрлөлөгө осрағы өсөн ҡулланыла ала, мәҫәлән, түңәрәк торбала ағымды ҡарағанда. Поляр координаталарҙы ҡулланыуҙың иң яҡшы контексы булып, йүнәлеш һәм ниндәйҙер үҙәктән алыҫлыҡ менән тығыҙ бәйләнгән осраҡтар тора. Мәҫәлән, юғарыла килтерелгән миҫалдарҙан күренеүенсә, Архимед спирале кеүек кәкреләрҙе поляр координаталарҙа биреү өсөн ябай тигеҙләмәләр етә, уларҙың тура мөйөшлө координаталар системаһынды тигеҙләмәләре күпкә ҡатмарлыраҡ. Бынан тыш, үҙәк тирәләй әйләнеүсе есемдәре булған күп физик системаларҙың, йәки ниндәйҙер үҙәктән таралған күренештәрҙең моделен поляр координаталарҙа эшләү күпкә еңелерәк. Поляр координаталар системаһын булдырыуҙың сәбәбе орбиталь һәм түңәрәк буйлап хәрәкәтте тикшереү була. === [[Позиционирование]] һәм [[навигация]] === Поляр координаталар системаһын йыш ҡына [[навигация]]ла ҡулланалар, сөнки тәғәйенләнгән пунктты башланғыс нөктәнән алыҫлыҡ һәм хәрәкәт йүнәлеше менән бирергә мөмкин. Мәҫәлән, авиацияла, навигация өсөн поляр координаталарҙың бер аҙ үҙгәргән версияһын ҡулланалар. Ғәҙәттә навигация өсөн ҡулланылған был системала 0° нурын йүнәлеш 360 тип атайҙар, ә мөйөштәр сәғәт уғы йүнәлешендә иҫәпләнәләр. Йүнәлеш 360 магнитлы төньяҡҡа, ә 90, 180, һәм 270 йүнәлештәре магнитлы көнсығыш, көньяҡ һәм көнбайышҡа тап килә<ref>{{cite web|url=http://www.thaitechnics.com/nav/adf.html |title=Aircraft Navigation System |accessdate=2006-11-26 |first=Sumrit |last=Santhi |archiveurl=https://www.webcitation.org/65Tl3UH91 |archivedate=2012-02-15}}</ref>. Шулай, көнсығышҡа 5 диңгеҙ миле осҡан [[самолёт]]ты 90 йүнәлешендә (осош менән идара итеү үҙәге уны найн-зиро тип атай) 5 берәмек осҡан [[самолёт]] итеп һүрәтләргә мөмкин<ref>{{cite web|url=http://www.faa.gov/library/manuals/aircraft/airplane_handbook/media/faa-h-8083-3a-7of7.pdf |format=PDF |title=Emergency Procedures |type=pdf |accessdate=2007-01-15 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65Tl55K3e |archivedate=2012-02-15}}</ref>. === [[Моделләштереү]] === [[Файл:Bosch 36W column loudspeaker polar pattern.png|thumb|Сәнәғәт тауыш көсәйткесенең тауыш тулҡыны ҡеүәте фронты сферик поляр координаталарҙа алты йышлыҡта күрһәтелгән.]] Координаталар системаһының полюсы симметрия үҙәге менән тап килгән радиаль симметриялы системалар, радиаль координаталарҙа һүрәтләү өсөн бик яҡшы тура киләләр. Миҫал итеп радиаль симметрик ҡоҙоҡ осрағында, грунт һыуҙары ағымы тигеҙләмәһен килтерергә мөмкин. Үҙәк көстәре булған системалар шулай уҡ поляр координаталарҙа моделләштереү өсөн яраҡлы. Ундай системаларға кире-квадрат бәйләнеш законына буйһонған гравитацион ҡыр, шулай уҡ радиоантенна кеүек нөктәле энергия сығанағы булған системалар инә. Динамиктар тауышын өс үлсәмле моделләштереү уларҙың эффективлығына прогноз яһау өсөн ҡулланылырға мөмкин. Поляр координаталарҙа йышлыҡтарҙың киң диапазоны өсөн бер нисә диаграмма эшләргә кәрәк, сөнки тауыш йышлығына бәйле рәүештә фронт һиҙелерлек үҙгәрә. Поляр диаграммалар күп тауыш көсәйткестәрҙең йышлыҡ кәмеү менән йүнәлешлеге юғала икәнен күрергә ярҙам итәләр. Шулай уҡ [[микрофон]]дарҙың, тауыш тулҡынының микрофондың акустика күсәренә ҡарата <math>\alpha</math> мөйөшө аҫтында кәмегәндәге <math>M_\alpha</math> һиҙгерлегенең уның күсәр һиҙгерлегенә сағыштырмаһы менән билдәләнгән йүнәлгәнлек характеристикаһын поляр координаталарҙа күрһәтеү ҡабул ителгән: : <math>\varphi=\frac{M_\alpha}{M_0}.</math> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Системы координат в элементарной математике]] * [[Системы координат]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{refbegin}} {{refend}} == Әҙәбиәт == * ''Гельфанд И. М., Глаголева Е. Г., Кириллов А. А.'' [http://publ.lib.ru/ARCHIVES/B/%27%27Bibliotechka_fiziko-matematicheskoy_shkoly%27%27/%27%27BFMSh._Matematika%27%27,v.01.(1973).%5Bdjv%5D.zip Метод координат.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Издание пятое, стереотипное. Серия: Библиотечка физико-математической школы. Математика. Выпуск 1. М.: Наука, 1973, стр. 47-50. == Һылтанмалар == * {{dmoz|Science/Math/Software/Graphing|Программы для рисования графиков}} {{Системы координат}} [[Категория:Координаталар системалары]] ckx6qw2hq4fdbtzyld0i07yctjuho18 Йәнәби-Урсай ауыл Советы (Миәкә районы) 0 141325 1302693 836768 2026-08-12T09:54:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302693 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Йәнәби-Урсай ауыл Советы''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның[[ Миәкә районы]]ндағы [[муниципаль берәмек]]. Административ үҙәге — [[Йәнәби-Урсай]] ауылы. == Тарихы == «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы [[ауыл биләмәһе]] статусына эйә<ref name="RBzakon">[http://docs.cntd.ru/document/935113266 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 20.07.2005 № 211-з]</ref><ref>[http://docs.cntd.ru/document/935113265 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 21.06.2006 № 329-з]</ref><ref>[http://docs.cntd.ru/document/935113261 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 29.12.2006 № 404-з]</ref>. == Халҡы == {{ Население | Енебей-Урсаевский сельсовет (Миякинский район) }} == Ауыл биләмәһе составы == {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тораҡ пункты тибы | Заголовок4 = Халҡы | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right |%| [[Йәнәби-Урсай]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Енебей-Урсаево | тс }} | | [[Сафар (Миәкә районы)|Сафар]] | ауыл | {{ Население | Сафарово (Миякинский район) | тс }} | | [[Сатай]] | ауыл | {{ Население | Сатаево | тс }} | | [[Туҡһанбай (Миәкә районы)|Туҡһанбай]] | ауыл | {{ Население | Туксанбаево | тс }} | | [[Урыҫ Урсайы]] | ауыл | {{ Население | Русское Урсаево | тс }} }} == Иҫтәлекле урындары == * [[Мифтахетдин Аҡмулла]] музейы — Туҡһанбай ауылында милли әҙәби музей филиалы, башҡорт һәм татар шиғриәте классигы Мифтахетдин Аҡмулланың, талантлы шәхестең тормошон һәм эшмәкәрлеген яҡтырта<ref>[http://www.museum.ru/M1826 Музей М. К. Акмуллы]</ref><ref>[http://www.ufainfo.ru/f/muzey-miftahetdina-akmully-15619 Музей имени Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202031242/http://www.ufainfo.ru/f/muzey-miftahetdina-akmully-15619 |date=2017-02-02 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} 82rxon3eu8j6xiinsky3y1l7m1rprrs Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө 0 142527 1302454 1065263 2026-08-11T18:02:21Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302454 wikitext text/x-wiki {{Яҡшы мәҡәлә}} {{Ук}} [[Image:8marchrallydhaka (55).JPG|thumb|{{BGD}} ''Милли ҡатын-ҡыҙҙар профсоюз үҙәге'' ойошторған "Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө" сараһы, Дакка, [[2005]].]] '''Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө''' — [[ҡатын-ҡыҙ]]ҙарҙың ирҙәр менән хоҡуҡи тигеҙлеге өсөн, йәмғиәттә ''[[ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары]]''н киңәйтеүгә йүнәлтелгән көрәштә Халыҡ-ара сәйәси саралар үткәреү маҡсаты менән билдәләнгән көн, һәр йылдың [[8 март]] көнөнә тура килә.<ref name = "UN">{{cite web|url=http://www.un.org/womenwatch/feature/iwd/history.html | title=UN WomenWatch: International Women's Day – History | publisher=UN.org | accessdate=2013-02-21}}</ref></br> Халыҡ-ара кимәлдә иҫтәлекле көн булараҡ, 1977 йылда [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы]] резолюция ҡабул иткәс, билдәләнә башлай. Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнөң 8 март менән бәйле тарихын 1980-се йылдарҙа тарихсы [[Рене Котэ]] ''<small>([[:en:Renée Coté|en]])</small>'' өйрәнә.<ref name="takebackhalloween1"/> Эҙләнеүҙәре Канадала [[1984 йыл]]да ''La Journée internationale dês femmes ou les vrais dates des mystérieuses origines du 8 de mars jusqu'ici embrouillés, truquées, oubliées : la clef dês énigmes.'' La vérité historique. Montreal: Les éditions du remue ménage<ref name="mmf1"/> китабында баҫыла. ==Тарихы== ''Ҡатын-ҡыҙҙар көнө'' сараһын үҙҙәренең хоҡуҡи тигеҙлек өсөн көрәшенә халыҡ иғтибарын йәлеп итеү өсөн ''Америка ҡатын-ҡыҙҙарының тауыш биреү хоҡуғы өсөн милли ассоциация''һы <small>({{lang-en|[[:en:National American Woman Suffrage Association|NAWSA]]}})</small> ( {{USA}}) ҡуллана башлай. Шундай сараларҙың беренсеһе [[1908 йыл]]дың 3 майында [[Чикаго]]ла, һуңғараҡ - [[1909 йыл]]дың 28 февралендә [[Нью-Йорк]]та; һәм [[1910 йыл]]дың 27 февралендә [[Нью-Йорк]]та<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/events/women/iwd/2008/history.shtml |title=United Nations page on the background of the IWD |publisher=Un.org |date= |accessdate=2012-03-08}}</ref><ref name="takebackhalloween1">{{cite web|url=http://takebackhalloween.org/today-is-international-womens-day/ |title=Today is International Women’s Day |publisher=Take Back Halloween! |date=2013-03-08 |accessdate=2014-01-26}}</ref> үткәрелә, артабан да ''Милли ҡатын-ҡыҙҙар көнө''н февралдең һуңғы йәкшәмбеһендә билдәләүҙе дауам итәләр<ref name = "kaplan" />. [[File:Official program - Woman suffrage procession March 3, 1913 - crop.jpg|thumb|300px|1913 суфражисткалар рәсми процессияһы ''<small>([[:en:Woman Suffrage Parade of 1913|en]])</small>'' иғланы, Вашингтон, [[3 март]] 1913 йыл, </br>28-се [[File:Seal_Of_The_President_Of_The_United_States_Of_America.svg|20px]] [[АҠШ президенттары исемлеге|АҠШ президенты]] ''[[Вудро Вильсон]]'' инаугурацияһы алдынан.]] === АҠШ-та === Ҡушма Штаттарҙа шундай милли ''феминистик'' <small>([[:en:Feminism|en]])</small> әүҙемлек [[1848 йыл]]дың 19-20 июль көндәрендә [[Нью-Йорк]]тың ''Сенека Фоллс''<small>([[:en:Seneca Falls (hamlet), New York|en]])</small> ауылында үткәрелгән ''ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары конвенцияһы''нда <small>([[:en:Seneca Falls Convention|en]])</small> ҡабул ителгән ''Тойғолар декларацияһы''нан һуң <small>([[:en:Declaration of Sentiments|en]])</small> тоҡанып китә тип әйтеп була.<ref name=obit>{{cite news |first= |last= |authorlink= |coauthors= |title=Elizabeth Cady Stanton Dies at Her Home. |url=http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/1112.html |quote=Mrs. Elizabeth Cady Stanton died at 3 o'clock yesterday afternoon at her home in the Stuart Apartment House, 250 West Ninety-fourth Street. Had she lived until the 12th of next month she would have been 87. |publisher=New York Times |date=October 27, 1902 |accessdate=October 31, 2007 }}</ref><ref>Though it is popularly known as the first-ever women's rights convention, the [[:en:Seneca Falls Convention|Seneca Falls Convention]] was preceded by the [[:en:Anti-Slavery Convention of American Women|Anti-Slavery Convention of American Women]] in 1837 held in New York City, at which women's rights issues were debated, especially African-American women's rights.<br>{{bull}}{{Cite book|last1=Gordon |first1=Ann D. |authorlink1=Ann D. Gordon |last2=Collier-Thomas |first2=Bettye |title=African American women and the vote, 1837–1965 |url=https://archive.org/details/africanamericanw0000unse_q4k8 |year=1997 |publisher=University of Massachusetts Press |isbn=1-55849-059-0 |pages=[https://archive.org/details/africanamericanw0000unse_q4k8/page/2 2]–9 |chapter=Introduction}} <br>In June 1848, male-organized National [[:en:Liberty Party (1840s)|Liberty Party]] Convention in New York discussed the rights of women, at which presidential candidate [[:en:Gerrit Smith|Gerrit Smith]] established a party plank of women's suffrage.</ref> === Социалистарҙың Халыҡ-ара сараһы === [[File:Zetkin_luxemburg1910.jpg|thumb|left|Клара Цеткин (һулда) һәм [[Роза Люксембург]]. 1910 йыл.]] [[File:Frauentag_1914_Heraus_mit_dem_Frauenwahlrecht.jpg|thumb|8/03/1914 Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө плакаты; </br>Тәржемәһе: '''“Беҙгә ҡатын-ҡыҙҙарҙың һайлай алыу һәм һайлана алыу хоҡуғы бирелеүен талап итәбеҙ. Ҡатын-ҡыҙҙар көнө, 8 март 1914'''. </br><small>Хеҙмәткәрҙәр, әсәләр һәм ватандаштар булараҡ үҙ бурыстарын тулыһынса үтәгән, дәүләткә һәм муниципалитеттарға һалымдарҙы түләргә тейеш булған ҡатын-ҡыҙҙар бөгөнгә ҡәҙәр юҡ-барға ышаныу һәм реакционер мәнфәғәттәр арҡаһында тигеҙ ижтимағи хоҡуҡтарға өлгәшә алмай. Был тәбиғи кеше хоҡуғы өсөн көрәш һәр ҡатын-ҡыҙҙың ҡәтғи, ҡаҡшамаҫ ниәте булырға тейеш. Был мәсьәләлә артҡа сигенеү йәки йомшарыу мөмкин түгел. 1914 йылдың 8 март көнөндә сәғәт 15-тә үткәреләсәк 9-сы асыҡ ҡатын-ҡыҙҙар ассамблеяһына килегеҙ, ҡатын-ҡыҙҙар һәм ҡыҙ балалар.”</small> <ref>{{ref-en}} {{cite web|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_image.cfm?image_id=1651 |title=Give Us Women’s Suffrage (March 1914) |publisher=German History in Documents and Images |accessdate=2014-01-26}}</ref>]] Байрамды Халыҡ-ара кимәлдә билдәләү тәҡдиме [[1910 йыл]]дың 23 август - 3 сентябрь араһында {{DNK}} баш ҡалаһы Копенгагенда ойошторолған ''Икенсе социалистик интернационал конгресы'' <small>([[:de:Internationaler Sozialistenkongress (1910)|de]])</small> барышында 26-27 августа уҙған икенсе ''Халыҡ-ара социалист ҡатын-ҡыҙҙарҙың конференцияһы''нда ҡабул ителә. Йыллыҡ сара булараҡ ''Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙ көнө'' билдәләү тәҡдимен немец социалисы Луиза Зиец <small>({{lang-de|Luise Zietz}})</small> яһай,уны социалист һәм һуңыраҡ коммунист Клара Цеткин ''<small>([[:en:Clara Zetkin|en]])</small>'' яҡлап сыға, тик был конференцияла махсус көн билдәләнмәй.<ref name = "kaplan">Temma Kaplan, "On the Socialist Origins of International Women's Day", Feminist Studies, 11/1 (Spring, 1985)</ref><ref>{{cite web |title= History of International Women's Day |url= http://www.un.org/womenwatch/feature/iwd/history.html |publisher= United Nations |accessdate= May 26, 2012}}</ref> 17 илдән йыйылған 100 делегат был башланғысты ҡатын-ҡыҙҙар өсөн тиң хоҡуҡтар яулау сараһы итеп ҡулланыу тураһында килешә.<ref name = "iwd">{{cite web|url=http://www.internationalwomensday.com/about.asp |title=About International Women's Day |publisher=Internationalwomensday.com |date=March 8, 1918 |accessdate=2013-03-08}}</ref> Беренсе тапкыр [[1911 йыл]]дың [[19 март]]ында уҙған Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө сараларында Австро-Венгрия империяһында, Германияла, {{DNK}} һәм {{CHE}}ла бер миллиондан артыҡ кеше ҡатнаша. Австро-Венгрия империяһындә 300 демонстрация уҙа, Венала ҡатын-ҡыҙҙар демонстрацияға Париж коммунаһы ''<small>([[:en:Paris Commune|en]])</small>'' ҡорбандарын иҫкә алыусы плакаттар менән сыға.<ref name = "kaplan" /> Ҡатын-ҡыҙҙар һайлау һәм дәүләт вазифаларына һайланыу хоҡуҡтарын талап иттеләр, шулай уҡ эш урынындағы дискриминацияға ҡаршы сығыш яһаны.<ref name = "UN" /> Рәсәй империяһындәа Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө беренсе тапҡыр [[1913 йыл]]ғы февраль айының һуңғы йәкшәмбеһендә үткәрелә (ғәмәлдәге григориан [[миләди календарь]] буйынса - марттың икенсе аҙнаһы). Ҡатын-ҡыҙҙар ойошторған протестар 1914 йылға ҡәҙәр барһа ла, 8 мартҡа береһе лә тура килмәй.<ref name="takebackhalloween1"/> 1914 йылғы Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө йәкшәмбегә тура килгән [[8 март]] көнөндә билдәләнә.<ref name="takebackhalloween1"/><ref name="mmf1">[https://web.archive.org/web/20110313064904/http://www.mmf2010.info/our-action/le-8-mars-2013-journee-internationale-des-femmes-a-la-recherche-de-la-memoire-perdue Cote, Renée (1984) ''La Journée internationale dês femmes ou les vrais dates des mystérieuses origines du 8 de mars jusqu'ici embrouillés, truquées, oubliées : la clef dês énigmes.'' La vérité historique. Montreal: Les éditions du remue ménage.]</ref> ====1917 йылғы Рәсәйҙәге Февраль революцияһы роле ==== 1917 йыл- февралдең һуңғы йәкшәмбеһендә Санкт-Петербургта ойошторолған Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнә бағышланған демонстрациялар илдә Февраль революцияһы башланыуға килтерә <ref name = "UN"/> Шул көндө Санкт-Петербург ҡатын-ҡыҙҙары “Икмәк һәм тыныслыҡ" шиғары менән - [[Беренсе бөтә дөнья һуғышы]]н һәм Рәсәйҙә аҙыҡ-түлек дефицитын бөтөрөүҙе талап итеп урамға сыға<ref name="takebackhalloween1"/> [[Октябрь революцияһы]]нан һуң Александра Коллонтай [[Владимир Ленин]]ды сараны [[рәсми байрам]] булараҡ иғлан итергә күндерә, ләкин 1965 йылға ҡәҙәр ул эш көнө булып кала. 1917 йылғы революциянан һуң, Совет республикаһында рәсми сара булараҡ ҡабул ителгәс, байрам күбеһенсә коммунистик һәм социалистик илдәрҙә үткәрелеп килә. Ҡытайҙа уны 1922 йылда, испан коммунистары 1936 йылда билдәләй башлайҙар.<ref>{{cite web|last=Nelson|first=Jinty|title=International Women's Day: a centenary to celebrate|url=http://www.historyworkshop.org.uk/international-womens-day-a-centenary-to-celebrate/|publisher=History Workshop Online|accessdate=August 28, 2011}}</ref> === Бөтә дөнъя сараһы булараҡ === [[File:International Women's Day celebration.png|thumb|'''Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө''': {{legend|red|[[рәсми байрам]]}} {{legend|orange|ҡатын-ҡыҙҙар өсөн байрам}} {{legend|yellow|рәсми булмаған байрам}}]] Көнбайыш илдәрендә '''Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө''' [[1977 йыл]]да {{UN}}ның [[БМО-ның Генераль ассамблеяһы|Генераль ассамблеяһы]] ағза-илдәрен 8 мартты '''[[ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары]] һәм ''дөнъяла тыныслыҡ урынлаштырыуға'' <small>([[:en:world peace|en]])</small> йүнәлтелгән Халыҡ-ара иҫтәлекле көн''' булараҡ иғлан итергә саҡырыуынан һуң ғына киң байрам ителә башлай.<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/womenwatch/feature/iwd/ |title=WomenWatch: International Women's Day |publisher=Un.org |date= |accessdate=2012-03-08}}</ref> <p>БМОның ''ҡатын-ҡыҙҙар статусы буйынса комиссияһы'' <small>([[:en:United Nations Commission on the Status of Women|en]])</small> әҙерләгән ''"ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата дискриминацияны бөтөрөү тураһындағы декларацияһы"''н <small>([[:en:Declaration on the Elimination of Discrimination Against Women|en]])</small> {{UN}}ның [[БМО-ның Генераль ассамблеяһы|Генераль ассамблеяһы]] тарафынан [[1967 йыл]]да ҡабул ителә, [[1981 йыл]]да Халыҡ-ара хоҡуҡи тәртипте билдәләүсе ''"Ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата дискриминацияны бөтөрөү тураһындағы конвенцияһы"''<small>({{lang-en|[[:en:Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women|'''CEDAW''']]}})</small> көсөнә инә. <p>Бөгөнге көндә, Халыҡ-ара кимәлдә ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарын үҫтереү менән [[2010 йыл]]да барлыҡҡа килгән айырым [[БМО махсус ойошмалары исемлеге|БМО-ның махсус агентлығы]] [[File:Small_Flag_of_the_United_Nations_ZP.svg|20px]] {{lang-en|[[:en:UN Women|UN Women]]}} шөғөлләнә. ==Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө айҡанлы БМО-ның рәсми темалары== {|class="wikitable" |- !Йыл !БМО темаһы<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/womenwatch/feature/iwd/index.html |title=WomenWatch: International Women's Day |publisher=Un.org |date= |accessdate=2013-02-21}}</ref> |- |1996 |Үткәнде байрам итеү, киләсәккә пландар ҡороу |- |1997 |ҡатын-ҡыҙ һәм тыныслыҡ өҫтәле |- |1998 |ҡатын-ҡыҙ һәм кеше хоҡуҡтары |- |1999 |ҡатын-ҡыҙға ҡарата көс ҡулланыуҙан азат донъя |- |2000 |тыныслыҡ өсөн берләшкән ҡатын-ҡыҙҙар |- |2001 |ҡатын-ҡыҙҙар һәм тыныслыҡ: ҡатын-ҡыҙҙарҙың конфликттарҙы бөтөрөүе |- |2002 |бөгөнгө афған ҡатын-ҡыҙҙары: ысынбарлыҡ һәм мөмкинлектәр |- |2003 |Гендер тигеҙлеге һәм мең йыллыҡ үҫеш маҡсаттары |- |2004 |ҡатын-ҡыҙҙар һәм КИВ/[[БИДС]] |- |2005 |2005 йылдан һуң гендер тигеҙлек мәсьәләләре; имен киләсәк төҙөү |- |2006 |Ҡарарҙар ҡабул итеүҙә ҡатын-ҡыҙҙар урыны |- |2007 |ҡатын-ҡыҙ һәм ҡыҙ балаларға ҡаршы көс ҡулланған өсөн язаһыҙлыҡты туҡтатыу |- |2008 |ҡатын-ҡыҙға һәм ҡыҙ балаларға ресурстар һәм мөмкинлектәр биреү |- |2009 |ҡатын-ҡыҙ һәм ир-аттарҙың ҡыҙ балаларға һәм ҡатын-ҡыҙға ҡаршы енәйәттәрҙе туҡтатыу өсөн берләшеүе |- |2010 |уртаҡ хоҡуҡтар, уртаҡ мөмкинлектәр: барыһы өсөн прогресс |- |2011 |Технология, фән, мәғариф системаһына һәм тренингтарға өлгәшеүҙә тигеҙлек: ҡатын-ҡыҙҙарға ҡабул ителерлек эш мөмкинлектәре асыуға юл |- |2012 |Ауылдарҙа йәшәгән ҡатын-ҡыҙҙарға мөмкинлектәр булдырыу, фәҡирлекте һәм аслыҡты бөтөрөү |- |2013 |Бирелгән вәғәҙә - вәғәҙә булып ҡала: ҡатын-ҡыҙға ҡарата енәйәттәрҙе туҡтатырға ваҡыт |- |2014 |ҡатын-ҡыҙҙар өсөн тигеҙлек - барыбыҙ өсөн дә прогресс |- |2015 |ҡатын-ҡыҙҙар ҡулына көс бирү - кешелекте көсәйтеү: Күҙ алдығыҙга килтерегеҙсе!<ref>{{cite web|url=http://www.unwomen.org/en/news/in-focus/international-womens-day |title=International Women's Day &#124; UN Women – Headquarters |publisher=UN Women |date= |accessdate=February 11, 2015}}</ref> |- |2016 |2030 йылға - 50/50 Планетаһы: [[Гендер]] тигеҙлеккә баҫым<ref>{{cite web|title=International Women's Day 2016|url=http://www.unwomen.org/en/news/in-focus/international-womens-day|website=UN Women|accessdate=February 18, 2016}}</ref> |- |2017 |үҙгәрә торған эш донъяһында ҡатын-ҡыҙҙарҙың роле: 2030 йылға - 50/50 Планетаһы<ref>{{cite web|url=http://www.unwomen.org/en/news/in-focus/international-womens-day/|title=International Women’s Day 2017|publisher=UN Women|accessdate=8 March 2017|language=|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170308061547/http://www.unwomen.org/en/news/in-focus/international-womens-day|archivedate=March 8, 2017|df=mdy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170308061547/http://www.unwomen.org/en/news/in-focus/international-womens-day |date=8 March 2017 }}</ref> |- |2018 |ваҡыты — хәҙер үк: Ауыл ерҙәрендә һәм ҡала мөхитендә әүҙемселәр ҡатын-ҡыҙҙарҙың тормошон үҙгәртә<ref>Time is Now: Rural and urban activists transforming women’s lives</ref> |} == Шулай уҡ ҡара == * [[Халыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнө]] == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} {{БМО}} [[Категория:БМО-ның халыҡ-ара көндәре|Ҡатын-ҡыҙ]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ байрамдары]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙҙар тарихта]] rj8f4ui2szp9072gorl85hftwhhr08g Бирма теле 0 143180 1302638 1299103 2026-08-11T20:42:38Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302638 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бирма теле''' (йәки '''мьянма''', '''мьянманский теле'''<ref>[http://constitutions.ru/archives/5680/5 Конституция Республики Союз Мьянма от 29 мая 2008 года (рус. перевод из Библиотеки Пашкова): ГЛАВА XV. ОБЩИЕ ПОЛОЖЕНИЯ. п. 450. ''Официальным языком является язык мьянма''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203232458/http://constitutions.ru/archives/5680/5 |date=2020-12-03 }}.</ref><ref>[http://www.burmalibrary.org/docs5/Myanmar_Constitution-2008-en.pdf Constitution of the Republic of the Union of Myanmar (2008), Chapter XV, Provision 450]</ref><ref>[http://www.shmel.com/modules.php?name=Pages&pa=showpage&pid=18 Ассоциация переводчиков и педагогов: ГОСУДАРСТВЕННЫЕ ЯЗЫКИ СТРАН МИРА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120728071551/http://www.shmel.com/modules.php?name=Pages&pa=showpage&pid=18 |date=2012-07-28 }}</ref><ref>[http://nsu.ru/exp/p71fc5d4ee35c343941000000 Официальный сайт Новосибирского Государственного Университета: Международное сотрудничество: Корея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161010063402/http://nsu.ru/exp/p71fc5d4ee35c343941000000 |date=2016-10-10 }}. [http://www.nsu.ru/documents/oms_pc_kor_spec.doc Стажировка в Пусанском университете иностранных языков (г. Пусан): Отделение мьянманского языка]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>; <font size="+1">ဗမာစာ</font>: [{{МФА2|b|ə|m|à|s|à}} — ''«бама́ са»;''; <font size="+1">မြန်မာဘာသာ</font>: [{{МФА2|m|j|ə|m|à||b|à|ð|à}} — ''«мьянма бата»'', ''myanma bhasa'') — тонлы, регистрлы теле менән изохрон ижек<ref name="cbc-ba">{{cite book|last=Chang|first=Charles Bond|title=“High-Interest Loans”: The Phonology of English Loanword Adaptation in Burmese|degree=B.A.|chapter=|url=http://terpconnect.umd.edu/~cbchang/papers/Chang_MAthesis03.pdf|year=2003|publisher=Harvard University|accessdate=2011-05-24|docket=|oclc=}}{{Недоступная ссылка|date=Май 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>,  SOV һүҙҙәр тәртибендәге аналитик тел, ул син-тибет (ҡытай-тибет) тел ғаиләһенең тибет-бирма кесе тел ғаиләһенә ингән ингән лола-бирма төркөмөнә ҡарай. Яҙмаһы — брахманан баш алған бирма яҙмаһына барып тоташа.  [[Мьянма|Мьянмдың]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025200607/http://terpconnect.umd.edu/~cbchang/papers/Chang_MAthesis03.pdf |date=2012-10-25 }} (элекке Бирманың) рәсми яҙыуы иҫәпләнә. Бирма телендә бирмандар үҙҙәре һәм милли әҙселекте тәшкил иткән мондар аралаша. Һан яғынан, син-тибеттелдәре араһында  улар ни бары ҡытайҙарҙан саҡ ҡына ҡалыша. Беҙҙең көндәргә килеп еткән иң боронғо бирма телендәге текст  —  Мьязеди яҙмаһы — ул 1113 йылда яҙылған тип иҫәпләнә. == Хәҙерге урыны == === Таралыу өлкәһе һәм һаны === === Социолингвистик бит === Мьянман тел таралышы өсөн асыҡ күренеп торған диглоссия хас, ул иҫке ҡарашлы һәм боронғо яҙма әҙәбиәт теле менән ғәҙәти һөйләү телен ҡапма-ҡаршы ҡуйыу менән ҡылыҡһырлана. Әҙәби тел дә, йәнле һөйләү формаһы ла <span lang="my">မြန်မာဘာသာ</span> (''mranma bhasa'' {{МФА2|m|j|ə|m|à| |b|à|ð|à|}}), ул <span lang="my">ဘာသာ</span> «тел» — паль теленән үҙләштерелгән ) тип атала. Әҙәби тел рәсми баҫмаларҙа, радио, китап, тантаналы сығыштарҙа ҡулланыла<ref name="sea">{{cite book|last=Herbert|first=Patricia M.|coauthors=Anthony Milner and Southeast Asia Library Group|title=South-East Asia|url=https://archive.org/details/southeastasialan0000unse|year=1989|publisher=University of Hawaii Press|isbn=978-0-8248-1267-6}}</ref>. Йәнле һөйләү теле көндәлек аралашыуҙа ҡулланыла. Был айырмалыҡтар хатта «тел» һүҙенең үҙендә сағылыш тапҡан: мәҫәлән, әгәр <span lang="my">စာ</span> («са», [{{МФА2|s|à|}}) һүҙе китапта баҫылғанда ҡулай булһа, яҙма телдә иһә, <span lang="my">စကား</span> («сака» [{{МФА2|z|ə|ɡ|á|}}) — был көндәлек аралашыу теле. Шулай итеп, «Бирма теле», ҡыҫҡартылып <span lang="my">မြန်မာစာ</span> «мьанма-са» (яҙма), йә <span lang="my">မြန်မာစကား</span> «мьанма-сака» (телдән) тип аталып йөрөтөлөргә хоҡуҡлы. (<span lang="my">မြန်မာ</span>, «мьанма» һүҙе урынына  <span lang="my">ဗမာ</span>, «бама» [{{МФА2|b|ə|m|à|}} варианты ла ҡулланылырға мөмкин). Китап теленең фонетикаһы һәм лексикаһы оҙайлы йылдар дауамындағы үҙгәрештәре сағыштырмаса әҙ тип иҫәпләнә, хәҙерге фонетик һәм лексик күренештәр уға бөтөнләй тиерлек ҡағылмаған, хәҙерге бирма китап телен белгәндәр бер ниндәй ҡыйынлыҡһыҙ боронғо текстарҙы ла уҡый ала. Һиҙелерлек грамматик айырмалыҡтар күҙгә ташлана: әҙәби һәм йәнле һөйләү телендә ҡулланылған киҫәксә-модификатор айырыла, мәҫәлән, китап <span lang="my">၌</span> («хнай'» [{{МФА2|n̥|a|ɪ|ʔ|}}) йәнле һөйләүҙәге <span lang="my">မှာ</span> («хма» [{{МФА2|m̥à|}}) һүҙенә тура килә. Әлеге көндәге тел торошо бирма мәҡәлендә асыҡ сағыла «Әйтелеш яҙылышҡа ҙур ҡыйынлыҡ менән тап килә» (<span lang="my">ရေးတော့အမှန်၊ ဖတ်တော့အသံ</span> [{{МФА2|j|é||d|ɔ̰||ʔ|ə|m̥|à|ɴ||pʰ|a|ʔ||t|ɔ̰||ʔ|ə|θ|à|ɴ|}}). Бирма орфографияһы ҡатмарлы булғанлыҡтан, лингвистар күптән уны ябайлаштырыу проекттарын тәҡдим итәләр.  Әммә диалекттарҙың һаҡланып ҡалыуы концерватив фонетиканы үҙгәртеү мәсьәләһе әле булһа хәл ителмәгән. Икенсе яҡтан, ҡайһы бер тел белгестәр, атап әйткәндә, Минн Латт, телевидение өлгөһөнә эйәреп,  китап теленән бөтөнләй баш тартырға тәҡдим итә<ref name="az-2">{{cite journal|author=Aung Zaw|title=Tell the World the Truth|work=The Irrawaddy|url=http://irrawaddy.org/article.php?art_id=19413|volume=18|issue=9|location=Chiang Mai|date=September 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100918063230/http://irrawaddy.org/article.php?art_id=19413|archivedate=2010-09-18|accessdate=2013-01-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100918063230/http://irrawaddy.org/article.php?art_id=19413 |date=2010-09-18 }}</ref>. Бирма яҙыусы-социалистарының хәҙерге йәнле һөйләү телндә яҙышыуға ынтылыштары 1960 йылдарҙың урталарынан уҡ башланһа ла,  әммә бирма китап  теленең абруйы юғары булыу арҡаһында бындай башланғыстар уңышҡа өлгәшә алмай: һөйләү теленең «етдилеге, абруйы, дәрәжәһе»<ref name="aungbala">{{cite journal|author=Aung Bala|year=1981|title=Contemporary Burmese Literature|work=Contributions to Asian Studies|volume=16}}</ref> етерлек кимәлдә түгел, тип иҫәпләнә. Түбәндә формаль һәм йәнле һөйләү теле араһындағы айырма миҫалдарҙа күрһәтелә: {| style="text-align: center; margin-bottom: 36px;" class="wikitable" !Формаль мьянма теле | rowspan="2" |<span lang="my">ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း</span><br /><br />шилелоунайеакхин | rowspan="2" |<span lang="my">ဖြစ်</span><br /><br />пхья | style="background:lightyellow" |<span lang="my">သောအခါက</span><br /><br />тоакхак | rowspan="2" |<span lang="my">လူ</span><br /><br />лу | style="background:lightyellow" |<span lang="my">ဦးရေ</span><br /><br />уйе | rowspan="2" |<span lang="my">သုံးထောင်</span><br /><br />тоунтхаун | style="background:lightyellow" |<span lang="my">မျှ</span><br /><br />хмьа |<span lang="my">သေဆုံး</span><br /><br />тесхоун | rowspan="2" |<span lang="my">ခဲ့</span><br /><br />кхэ |<span lang="my">ကြ</span><br /><br />чха | style="background:lightyellow" |<span lang="my">သည်။</span><br /><br />ти |- !Йәнле һөйләүҙәге мьянма теле | style="background:lightyellow" |<span lang="my">တုံးက</span><br /><br />тоунка | style="background:lightyellow" |<span lang="my">အယောက်</span><br /><br />айоу | style="background:lightyellow" |<span lang="my">လောက်</span><br /><br />лау |<span lang="my">သေ</span><br /><br />шул |— | style="background:lightyellow" |<span lang="my">တယ်။</span><br /><br />тэ |- ! rowspan="2" |Тәржемә Пословный ![[Исем (һүҙ төркөмө)|тереклек.]] ![[ҡылым]] ! style="background:lightyellow" |[[Киҫәксә|киҫәксәләр]] ![[Исем (һүҙ төркөмө)|тереклек.]] ! style="background:lightyellow" |[[Киҫәксә|киҫәксәләр]] ![[Рәүеш|һөйләш]] ! style="background:lightyellow" |[[Киҫәксә|киҫәксәләр]] ![[ҡылым]] ! style="background:lightyellow" |[[Киҫәксә|киҫәксәләр]] ![[Киҫәксә|киҫәксәләр]] ! style="background:lightyellow" |[[Киҫәксә|киҫәксәләр]] |- style="font-size:80%" |(8888 ихтилалы) |(барып) | style="background:lightyellow" |(барлыҡҡа килгән) |(кеше) | style="background:lightyellow" |(иҫәпле һүҙҙәре) |(өс меңдән) | style="background:lightyellow" |(сама) |(вафат) | style="background:lightyellow" |(үткән заман) |(күплек һанда маркер) | style="background:lightyellow" |(өлөшсәләрҙең аҙаҡҡы) |- !Тәржемә | colspan="11" |Барышында «8888 ихтилалы» өс меңгә яҡын кеше һәләк булған. |} Мьянманың йәнле һөйләү телендә үҙенсәлекле гоноратив формалар бар. Мәҫәлән, <span lang="my">ငါ</span> («нга» [{{МФА2|ŋ|à|}}; «мин») һәм <span lang="my">နင်</span> («нин» [{{МФА2|n|ɪ̀|ɴ|}}; «һин») алмаштарының варианттары һөйләшкәндә яҡын кеше үҙенән кесе булғанда ҡулланыла; өлкән йәштәгеләр һәм таныш булмағандар менән аралашҡанда был алмаштарҙы ҡулланыу сиктән тыш тупаҫлыҡ иҫәпләнә — таныш булмаған кешеләргә мөрәжәғәт иткәндә, өсөнсө заттағы боронғо алмаштар ҡулланыла. Бынан тыш,  монахтар лексикаһының айырым ҡатламдары ла бар: мәҫәлән, ошо ҡатламдағы «йоҡлау»  — <span lang="my">ကျိန်း</span> («чжин» [{{МФА2|t|ɕ|é|ɪ|ɴ}}) нейтраль эквивалентта —  <span lang="my">အိပ်</span> («и» [{{МФА2|e|ɪ|ʔ}}). «Үлеү» мәғәнәһендәге ҡылым  да ошоға оҡшаш — <span lang="my">ပျံတော်မူ</span> (пьантому [{{МФА2|p|j|à|ɴ|пробел|d|ɔ̀|пробел|m|ù|}}) (''монах тураһында'') һәм <span lang="my">သေ</span> («тэ» [{{МФА2|θ|è}}) (''ябай кешеләр тураһында''). Йәнле һөйләү һәм китап теле стилдәре араһындағы күҙгә күренерҙәй айырмалыҡтар булыуға ҡарамаҫтан, бирма халҡы уларҙы айырым ике төрлө тел тип һанамай. === Диалекттар === * Төп мәҡәлә: бирма теленең диалекттары ==== Үрге бирма һәм түбәнге бирма диалекттары ==== Бирма теленең  әҙәби стандартының нигеҙе — үрге бирма һөйләштәре, улар киң мәғлүмәт саралары күҙлегенән ҡарағанда, иң абруйлы ҡалаларҙың береһе һаналған Янгон ҡалаһында формалашҡан. Янгон диалектына тиклем Мандалай диалекты өҫтөнлөк иткән. Был диалекттағы айырмалыҡтарҙың күбеһе лексикала, фонетикала сағыла, әммә был айырма әллә ни ҙур түгел. Мәҫәлән, мандалай диалектында «мин» алмашын күрһәт өсөн, ирҙәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа <span lang="my">ကျွန်တော်</span> (чжано, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tɕənɔ]]) һүҙен ҡуллана, ә Янгонда бының өсөн «ҡатын-ҡыҙ» вариантын белдереүсе <span lang="my">ကျွန်မ</span> (чжанм, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tɕəma]]) алмашы бар. Бынан тыш, үрге бирма диалектында ир яғы һәм ҡатын яғы туғандары төрлөсә аталып йөрөтөлә, ә түбәнге бирма диалектында бындай айырма юҡ.  {| class="wikitable" style="margin-bottom: 50px;" ! width="200" |Термин ! width="200" |Үрге бирма диалекты  ! width="200" |Түбәнге бирма диалекты  ! width="200" | Мьей диалекты |- | * Атайҙың  апаһы * Атайҙың һеңлеһе | * <span lang="my">အရီးကြီး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|dʑí ʔəjí]] йәки [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|dʑí jí]]) * <span lang="my">အရီးလေး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|lé ʔəjí]] йәки [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|lé jí]]) | rowspan="2" | * <span lang="my">ဒေါ်ကြီး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|dʑí dɔ]] йәки [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tɕí tɕí]]) * <span lang="my">ဒေါ်လေး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|lé dɔ]]) | rowspan="2" | * <span lang="my">မိကြီး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|dʑí mḭ]]) * <span lang="my">မိငယ်</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ŋɛ mḭ]]) |- | * Әсәйҙең апаһы * Әсәйҙең һеңлеһе | * <span lang="my">ဒေါ်ကြီး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|dʑí dɔ]] йәки [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tɕí tɕí]]) * <span lang="my">ဒေါ်လေး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|lé dɔ]]) |- | * Атайҙың  ағаһы * Атайҙың ҡустыһы | * <span lang="my">ဘကြီး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|dʑí ba]]) * <span lang="my">ဘလေး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|lé ba]]) | rowspan="2" | * <span lang="my">ဘကြီး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|dʑí ba]]) * <span lang="my">ဦးလေး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|lé ʔú]]) | rowspan="2" | * <span lang="my">ဖကြီး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|dʑí pʰa]]) * <span lang="my">ဖငယ်</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ŋɛ pʰa]]) |- | * Әсәйҙең  ағаһы * Әсәйҙең ҡустыһы | * <span lang="my">ဦးကြီး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|dʑí ʔú]]) * <span lang="my">ဦးလေး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|lé ʔú]]) |} Медиа киңлектәрҙә янгон теленең өҫтөнлөк итеүе арҡаһында, уны Мьянмдың төньяҡ өлөшөндә лә ишетергә мөмкин. Үрге бирма диалекты ябай халыҡ теле кеүек ҡабул ителә башлай. Юғалыуға дусар булған һүҙҙәрҙең күпселеге бары тик үрге бирма диалектында ғына бар.  {| class="wikitable" style="margin-bottom: 106px;" ! width="200" |Термин ! width="200" |Үрге бирма диалекты ! width="200" |Әҙәби тел |- | * Ағай (ир-егеттәр) * Ағай (ҡатын-ҡыҙ) | * <span lang="my">နောင်</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|nàʊɴ]]) * <span lang="my">ကို</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|kò]]) | * <span lang="my">ကို</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|kò]]) |- | * Ҡусты (ир-егеттәр) * Ҡусты (ҡатын-ҡыҙ) | colspan="2" | * <span lang="my">ညီ</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ɲì]]) * <span lang="my">မောင်</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|màʊɴ]]) |- | * Апай (ир-егеттәр) * Апай (ҡатын-ҡыҙ) | colspan="2" | * <span lang="my">မ</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|оксфордтағы]]) |- | * Һеңле (ир-егеттәр) * Һеңле (ҡатын-ҡыҙ) | * <span lang="my">နှမ</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ɲəma]]) * <span lang="my">ညီမ</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|оксфордтағы ɲì]]) | * <span lang="my">ညီမ</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|оксфордтағы ɲì]]) |} Туғанлыҡты белдергәнмаскулин үҙәкләштерелгән термаиндар, дөйөм алғанда, фемин үҙәкләштерелгәндәре менән алмаштырыла, быға миҫал итеп ирҙең ҡустыһын белдергән  ညီ «ньи» һәм ҡатындың ҡустыһы тигән မောင် «маун» һүҙҙәрен килтерергә була. Ирҙең ағаһын белдергән နောင် «наун» һәм ирҙең һеңлеһен аңлатҡан နှမ «хнама» кеүектәре әҙәби телдә бары ҡушма һүҙҙәрҙә генә ҡулланыла. Мәҫәлән:  ညီနောင် «нинаун»   — ағалы-ҡустылы, မောင်နှမ «маухнама» ағай менән һеңле тигәнде белдерә. ==== Иравади йылғаһы бассейнынан ары ==== Иравиди йылғаһы бассейны сиктәренән ары әҙәби телдән ярайһы уҡ айырылып торған иалекттар ҙа бар: йау (yaw), палау (palaw), мьей, давэй (dawei), интха, дану, ракхине, марма. Айырмалар булыуға ҡарамаҫтан, был диалекттар бер-береһе өсөн аңлайышлы.  Араканский диалектында [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ɹ]] өнө һаҡланған, ул мьянман диалектында [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|джан]] өнөнә әйләнгән <span lang="my">ဧ</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|e]]) <span lang="my">ဣ</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|i]]) өнөнә күскән. Шуға ярашлы, әҙәби телдәге «ҡан» —  <span lang="my">သွေး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|θwé]], туэ), ә аракан диалектында ул <span lang="my">သွီး</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|θwí]], туя булараҡ тәржемә ителә). Танинтай диалектында, атап әйткәндә, давэй һәм мьей һөйләштәрендә, йыш ҡына тамаҡ ҡыҫымы көсө кәмей. Давэй һөйләшендә боронғо заманда уҡ юҡҡа сыҡҡан медиаль һөйләше [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[-ла-]]] һаҡланып ҡалған. == Яҙма тел == [[Файл:Vendeurs_de_plantes_médicinales_vers_Kyaiktiyo_Paya.jpg|мини|Төрлө стилдәге яҙма өлгөләре]] Бирма алфавитында 33 хәреф һәм һуҙынҡылар өсөн өҫтәмә рәүештә индерелгән 12 тамға бар; һулдан уңға яҙыла. Һүҙҙәр араһында буш урын ҡалдырмай, шулай ҙа, уҡыуҙағы уңайлыҡтар өсөн, һөйләм киҫәктәре араһында бушлыҡ ҡуйыла. Алфавит абугиданы күҙ алдына баҫтыра. Бындай төр алфавиттың тартынҡыны белдергән һәр тамға ижеккә тиң  — был тартынҡының үҙенә тап килгән «а» һуҙынҡыһы менән бәйләнеше. Һуҙынҡылары булған ижектәрҙе билдәләү өсөн тартынҡы тамғаһына айырылып торған  (диакритик) билдә ҡулланалар. Миҫал: မ «ма» + ိ «и» = မိ «ми». Тартынҡылар «уа» (ဝဂ်) тип аталған 6 артикуляцион төркөмгә бүленә, улбрахманың боронғо алфавитына нигеҙләнгән һәм Һиндостан субконтинентының башҡа яҙмаларына оҡшаған. Өҫтәмә символдар хәрефтең алдында ла,унан һуң да,  өҫтән дә, аҫтан да урынлаша ала: * <span lang="my">ကေ</span> «ке»; * <span lang="my">ကဲ</span> «кэ»; * <span lang="my">ကျ</span> «чжан»; * <span lang="my">ကု</span> «ҡуна». Бирма теленең орфаграфияһындағы үҙгәрештәр яй бара, тел  үҫешкән һайын, дөрөҫ яҙылыш традиционға әйләнә бара, ул һүҙҙең өн составын реаль сағылдырыуҙан алыҫлаш. Мәҫәлән, юғалыуға дусар ителгән медиаль [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[-ла-]]] (<span lang="my">္လ</span>) яҙыуҙа ҡулланылмай, ул [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[-j-]]] (<span lang="my">ျ</span>) һәм [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[-ɹ-]]] (<span lang="my">ြ</span>) итеп тамғалана: мәҫәлән мәктәп һүҙе «клон» (<span lang="my">က္လောင်</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|klɔŋ]]) һүҙенән «чжаун» (<span lang="my">ကျောင်း</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tɕáʊɴ]])<ref name="mkm">Khin Min (1987)</ref> һүҙенә әйләнгән. Бөтә танаулашҡан өндәр ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[-н, -m, -ŋ]]]) яҙмала һаҡланған, ә телмәрҙә [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[-ɴ]]] (иҫкәрмә — [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[-ɲ]]], ул [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[i, e, ɛ]]] өндәренә әйләндерелә) өнөнә күсә. Быға ярашлы,  [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[-а, -п, -t, -k]]] өндәре хәҙерге көндә тамаҡ менән әйтелгән бәйләнештәге [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[-ʔ]]] (быға оҡаша үҙгәрештәр бирма теленә ҡәрҙәш булған ҡытай телендә күҙәтелде, атап әйткәндә,  шанхай һәм кантон диалектында күҙәтелә) өнөн сағылдыра. Мьянма телмәрен Паган династияһы осоронда яҙа башлайҙар, бының өсөн йә 1058 йылда<ref name="geh-307">Harvey (1925): 307</ref> мон яҙмаһын, йә X быуатта<ref name="mat-2005-167-178-197-200">Aung-Thwin (2005): 167—178, 197—200</ref> пью яҙмаһын (был ике яҙманың килеп сығышы бер төрлө —  брахма яҙмаһы) үҙҙәренә ҡулайлаштыралар. Тәү башта хәрефтәр квадрат формаһында була, әммә XVII быуатта, яҙма телмәр өсөн яңы материалдар — пальма япрағы һәм ҡағыҙ  таралыуы арҡаһында — яҙыу тамғалары «түңәрәкләнә»<ref name="vbl-2003-136">Lieberman (2003): 136</ref>. XVIII быуатҡа тиклем яҙмал барыһы тарафынан да ҡабул ителгән тондарҙы айырыу ысулдары булмай.  XVIII—XIX быуаттарҙа яҙманы үҙгәртеүҙең бер нисә варианты тәҡдим ителә, улар әйтелештән төшөп ҡалған өндәрҙе алып ташлау арҡаһында яҙманы еңеләйтергә тейеш була; стандартлаштырыу британ колониаль хөкүмәте тарафынан үткәрелә. «Мьанма салунпаун тапунчжан» (<span lang="my">မြန်မာစာလုံးပေါင်းသတ်ပုံကျမ်း</span>) тип аталған орфографик һүҙлектең һуңғы баҫмаһы хөкүмәт үтенесе буйынса 1978 йылда нәшер ителә. == Лингвистик ҡылыҡһырлама == === Фонетика һәм фонология === ==== Тартынҡылар ==== '''ɹ''' өнө һирәк осрай, бары тик топонимдарҙа ғына, унда йә  санскри әйтелеш һаҡланған, йә ул пали теленән үҙләштерелгән, мәҫәлән, Амарапура (|à|m|ə|ɹ|a|̰|p|ù|ɹ|a|) һүҙендә һәм инглиз теленән үҙләштерелгәндәрендә тап итергә була. Башҡа осраҡтарҙа '''ɹ''' өнө '''j''' өнөнә күсә, шулай уҡ пали теленән алынғандарында ла [{{МФА2|j}} (йаханда, <span lang="my">ရဟန္တာ</span>, [{{МФА2|j|ə|h|à|ɴ|d|à}}, «монах»; йаз, <span lang="my">ရာဇ</span>, [{{МФА2|j|à|z|a|̰}}, «король». Ҡайһы саҡта был өн [{{МФА2|l}}, «тийасхан» (<span lang="my">တိရစ္ဆာန်</span>, «мал»кеүек яңғырай) өнөнә күсә, шулай уҡ [{{МФА2|t|ə|ɹ|e|ɪ|ʔ||s|ʰ|à|ɴ|}} һәм [{{МФА2|t|ə|l|e|ɪ|ʔ||s|ʰ|à|ɴ|}} кеүек тә әйтелә. Быға ярашлы, [{{МФА2|w̥}} һирәк ҡулланыла, һәм сит телдән ингән исемдәргә генә осрай. Ө [{{МФА2|ð|}} өнө лә һирәк осрай, ғәҙәттә ул фонеманың яңғырау аллофоны сифатында килә [{{МФА2|θ}}. Бынан тыш, ҡатмарлы һүҙҙҙәрҙә һаңғырау инициаль яңғырауға әйләнә: * {{МФА2|k|ʰ}}, {{МФА2|k}} → {{МФА2|ɡ}} * {{МФА2|t|ɕ|ʰ}}, {{МФА2|t|ɕ}} → {{МФА2|d|ʑ}} * {{МФА2|s|ʰ}}, {{МФА2|s}} → {{МФА2|z}} * {{МФА2|t|ʰ}}, {{МФА2|t}} → {{МФА2|d}} * {{МФА2|p|ʰ}}, {{МФА2|p}} → {{МФА2|b}} [ɴ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025200607/http://terpconnect.umd.edu/~cbchang/papers/Chang_MAthesis03.pdf |date=2012-10-25 }} хәрефе артынан килгән [{{МФА2|d|ʑ}} фонемаһы  [{{МФА2|j}} өнөнә әйләндерергә мөмкин: «блуза» (<span lang="my">အင်္ကျီ</span>, «анчжа») [{{МФА2|è|ɪ|ɴ|d|ʑ|í}} йәки [{{МФА2|è|ɪ|ɴ|j|í}} тип тә әйтелә ала.  [{{МФА2|p}}, [{{МФА2|pʰ}}, [{{МФА2|b}}, [{{МФА2|t}}, [{{МФА2|t|ʰ}}, [{{МФА2|d}} [{{МФА2|ɴ}} хәрефенән һуң килһә, ул [{{МФА2|m}} тип уҡыла: «тайнпин» (<span lang="my">တိုင်ပင်</span>, [{{МФА2|t|à|ɪ|ɴ||p|ɪ|̀|ɴ}} — йыш ҡына [{{МФА2|t|à|ɪ|ɴ||m|ɪ|̀|ɴ}}); «таунпан» (<span lang="my">တောင်းပန်</span> [{{МФА2|t|á|ʊ|ɴ||b|à|ɴ}}) —  [{{МФА2|t|á|ʊ|ɴ||m|à|ɴ}}; «лейинпьан» (<span lang="my">လေယာဉ်ပျံ</span>, [{{МФА2|l|è|i||j|ɪ|̀|ɴ||p|j|à|ɴ}}) —  [{{МФА2|l|è|ɪ|ɴ||m|j|à|ɴ}} итеп әйтелә. Танау өнө булған [{{МФА2|ɴ}} үҙенән алдағы һуҙынҡының назализацияһы рәүешендә йәки танау өнө булараҡ әйтелә, ул үҙенән алда килгән өнгә ҡарата гоморганичный була — [{{МФА2|m|ò|ʊ|ɴ|d|á|ɪ|ɴ}} «йәшен»  [{{МФА2|m|õ|̀|ũ|n|d|ã|́ĩ}} тип әйтелә. Күп кенә һүҙҙәрҙә ышҡылыулы тартынҡылар хаҡ йүнәлеш йәки күсемле ҡылымдарға күрһәтә, шул уҡ ваҡытта ышҡыуһыҙҙары пассив йүнәлешкә йәки күсемһеҙ ҡылымға ишаралай. Мәҫәлән, «әҙерләй [ашарға]» ҡылымы «чхэ» (<span lang="my">ချက်</span>, [{{МФА2|t|ɕ|ʰ|ɛ|ʔ}}) вариантында һүҙҙәренән «әҙерләү» тигәнде белдерә, ә «чжэ» (<span lang="my">ကျက်</span>, [{{МФА2|t|ɕ|ɛ|ʔ}}) варианты «әҙерләнгән булыу»; «кәметеү»   (<span lang="my">ဖြေ</span>, [{{МФА2|p|ʰ|j|è}} «пхе» вариантында) «кәметеү», ә «пье» (<span lang="my">ပြေ</span>, [{{МФА2|p|j|è}}) һүҙе «кәметелеү» тигәнде белдерә. ==== Һуҙынҡылар ==== {| class="wikitable" style="margin-bottom: 34px;" ! colspan="2" align="center" |Монофтонгылар ! colspan="2" align="center" |Дифтонг |- ! align="center" |Алғы рәт һуҙынҡылары ! align="center" |Артҡы рәт һуҙынҡылары ! align="center" |Ярым һуҙынҡы<br /><br />алғы рәт ! align="center" |ярым һуҙынҡый<br /><br />артҡы рәт |- ! align="center" |Өҫкө күтәрелеш | align="center" |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|i]] | align="center" |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|u]] |- ! align="center" |Өҫкө күтәрелеш һуҙынҡылары | align="center" |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|e]] | align="center" |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|o]] | align="center" |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ei]] | align="center" |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ou]] |- ! align="center" |Урта күтәрелеш | colspan="2" align="center" |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ə]] |- ! align="center" |Урта-түбәнге | align="center" |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ɛ]] | align="center" |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ɔ]] |- ! align="center" |Түбәнге күтәрелеш | align="center" |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|a]] | align="center" |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ai]] | align="center" |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|au]] |}  [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/e/]], [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/o/]], [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/ə/]], [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/ɔ/]] монофтонгылары — бары тик асыҡ ижектәрҙә генә,  [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/ei/]], [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/ou/]], [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/ai/]], [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/au/]]  дифтонгылар ябыҡ ижектәрҙә генә осрай. [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/ə/]]  нейтраль һуҙынҡыһы булған ижектә генә була, һәм ул бындай ижектәрҙә ҡулланырға рөхсәт ителгә берҙән-бер һуҙынҡы. Өҫкө рәт һуҙынҡылары булған [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/i/]] менән [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/u/]] һәм быға тап килгән дтфтонгыларҙың өлөштәре лә үҙәкләштерелә  (ябыҡ ижектәрҙә — [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[ɪ]]] һәм [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[ʊ]]]),  [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/ɴ/]] һәм [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/ʔ/]] алдынан). Шулай итеп, «хни» ({{Lang|my}}, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/niʔ/]], «ике» тип уҡыла [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[nɪʔ]]]; «чжаун» ({{Lang|my}}, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/tɕàuɴ/]], «бесәй»)  [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|[tɕàʊɴ]]] тип уҡыла. ===== Тондар ===== Бирма теле — тондарға нигеҙләнгән тел, был бер үк ижек төрлөсә әйтелә ала икәнен аңлата — юғары күтәрелеүсе, түбән төшөүсе һәм башҡа интонациялар Мьянм теле фонация, тауыш көсө, оҙонлоҡ һәм  һуҙынҡыларҙың сифаты менән дә билдәләнә. Ҡайһы бер лингвистар бирма телен  регистровый тел тип тә таныйҙар, шанхай [[У (тел)|теле]]<ref name="rj-135-136">Jones (1986): 135—136</ref> диалектына тартымлыҡ бирә. Мьянман телендә дүрт тонды айырып йөрөтәләр, түбәндәге таблицала улар  [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/a/]]<ref>Wheatley (1987)</ref> ижеге миҫалында сағылдырыла. {| class="wikitable" style="margin-bottom: 370px;" !Тон !Тон атамаһы ! «а» ! тамғаланышы тасуирлама |- |Түбән |«нинтан», <span lang="my">နိမ်&#x1037;သံ</span> |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|à]] |Нормаль фонация, уртаса оҙайлыҡ, өн көсөргәнешлеге түбән, түбән йәки юғары күтәрелеүсе өн |- |Юғары |«тэтан» <span lang="my">တက်သံ</span> |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|á]] |Ихтимал, бер нисә ышҡылыулы фонация, юғары көсөргәнештәге сағыштырмаса оҙайлы өн юғары тембрлы; пауза алдынан юғарынан ҡапыл түбәнәйә. |- |шығырлаусы |«тэтан» <span lang="my">သက်သံ</span> |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|a]] |Шығырлаулы йәки көсөргәнешле фонация, ҡайһы саҡ еңелсә тамаҡ ҡыҫымы менән оҙатыла, өндөң көсөргәнешлеге һәм юғары тембры менән ҡылыҡһырлана; |- |Инә |«тайнтан» <span lang="my">တိုင်သံ</span> |[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|aʔ]] |Үҙәкләштерелгән һуҙынҡы,  тамаҡ ҡыҫымында тамамлана, ҡыҫҡа, юғары тембрлы |} Миҫал: * түбән тон [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/kʰà/]] «һелкетеү»; * юғары [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/kʰá/]] «әсе булыу»; * шығырлаусы [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/kʰa/]] «хаҡ»; * инеүсе [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/kʰaʔ/]] «иғтибарҙы ситкә йүнәлтеү». Инеүсе тон [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/ɴ/]] өнөнә тамамланған ижектәргә хас түгел: * түбән [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/kʰàɴ/]] «дусар итеү»; * юғары [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/kʰáɴ/]] «кибеү»; * шығырлаусы [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|/kʰaɴ/]] «тәғәйенләнләү». Хәҙерге мьянма йәнле һөйләү телендә лингвистар ике тон барлығын таный (орфографик яҡтан дүртәү тип билдәләнә):һүҙҙәрҙә осраған «юғары» тон, ул шартлаулы тартынҡыға бөтә; һәм түбәнәйә барыусы «ябай» тон<ref name="lftaylor">Taylor (1920): 91-106</ref>, өҫтәүенә, «ябай» тон төрлө юғарылыҡта әйтелергә мөмкин. Лена Тэйлор фекеренсә, ([[Инглиз теле|ингл.]] &#x20;F. Taylor L.), бирма телендәге тондар системаһы юғалыу процесы өҫтөндә.<ref name="pkb">Benedict (1948): 184—191</ref>. === Морфология === ==== Сифаттар ==== Мьянма телендә, рус [[Сифат|сифаттар]]<nowiki/>ына оҡшаш булған айырым һүҙ төркөмө юҡ, уның функцияһын  «X булыу» мәғәнәһенә эйә булған сифат ҡылымдары үтәй;  бындай ҡылымдар исемгә киҫәксә рәүешендә өҫтәлергә мөмкинкин: : һөйләү.: <span lang="my">ချောတဲ့လူ</span> (чхотэла, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|lù dɛ tɕʰɔ]]); : китап.: <span lang="my">ချောသောလူ</span> (чхотол) : тәржемә: «матур булыу» + киҫәксә + «кеше» Сифат ҡылымдары исем менән бергә килеп, ҡатмарлы һүҙ  яһай ала, мәҫәлән, «лучхо» <span lang="my">လူချော</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tɕʰɔ lù]]: «кеше» + «матур булыу». Сағыштырыу түбәндәге конструкцияла сағыла: : X + «тхапо» (<span lang="my">ထက်ပို</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|pò tʰeʔ]]) + сифат, бында  X — сағыштырыу предметы. Артыҡлыҡ  дәрәжәһе «ә» ҡушылмаһы ярҙамында яһала (<span lang="my">အ</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ʔə]]) + сифат + «схун» (<span lang="my">ဆုံး</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|zóʊɴ]]). Һандар үҙҙәре асыҡлаған исемдән һуң килә. ==== Ҡылым ==== Бирма телендә ҡылым тамыры һис юғында бер генә суффиксҡа (киҫәксә) булһа ла эйә булырға тейеш, ниәтте, әҙәплелекте, ҡылымдың төрөн һәм ошоға оҡшаған заман грамматикаһын белдереү өсөн яуап бирә. Күп кенә киҫәксәләрҙең формаль һәм аралашыу теле өсөн үҙҙәренә оҡшаған һыңарҙары бар. Суффиксы булмаған ҡылым бойороҡ һөйкәлшен белдерә. Ҡылым тамыры һәр ваҡыт үҙгәрешһеҙ ҡала, ҡылым субъекттың хәрәкәтен белдергән Һүҙ менән зат та ла, һан да ла, енес категорияһында ла (родта) үҙгәрмәй. ==== Исемдәр ==== [[Исем (һүҙ төркөмө)|Исемдәрҙең]] күплек һаны бирма йәнле һөйләү телмәренә «туя» (әгәр һүҙ тамаҡ ҡыҫымы менән әйтелһә, <span lang="my">တွေ</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|dè]] йәки [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tè]]) һәм китапсала «мьа» (<span lang="my">များ</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|mjà]]) киҫәксәләрен өҫтәү ярҙамында яһала. «Йәғни» (<span lang="my">တို့</span> [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|to]]) һүҙенә тап килгән киҫәксә әйберҙәрҙе йәки кешеләр төркөмөн аңлата. * <span lang="my">မြစ်</span> (мьи, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|mjɪʔ]]) —  йылға; * <span lang="my">မြစ်တွေ</span> (мьитуй, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|mjɪʔ tè]]) — йылғалар (разг.); * <span lang="my">မြစ်များ</span> (мьимьа, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|mjɪʔ mjá]]) — йылғалар (китапса.); * <span lang="my">မြစ်တို့</span> (мьито, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|mjɪʔ to]]) — йылғалар. Күплекте белдереүсе суффиксы [[Һан (һүҙ төркөмө)|һан]] менән ҡулланылмай. : <span lang="my">ယောက် ကလေး ၅</span> (сандра йау кхаль, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ŋá kʰəlé jaʊʔ]]) : балалар — биш — иҫәпте белдереүсе һүҙ : «Биш бала». Мьянма телендә енес (род) төшөнсәһе булмаһа ла, хайуан һәм үҫемлек атамаларында енесте белдереүсе суффикстар ҡулланыла. Ир-ат енесе (мужской род) — «тхи» (<span lang="my">ထီး</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tʰí]]), «пха» (<span lang="my">ဖ</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|pʰa]]), «пхо» (<span lang="my">ဖို</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|pʰò]]); ҡатын-  ҡыҙ енесе (женский род) «ма» (<span lang="my">မ</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|оксфордтағы]]) суффикстарын өҫтәү арҡаһында хасил була. * <span lang="my">ကြောင်ထီး</span> (чхаунтхи, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tɕàʊɴ tʰí]]) — бесәй; * <span lang="my">ကြောင်မ</span> (чхаунм, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|оксфордтағы tɕàʊɴ]]) — бесәйҙәр; * <span lang="my">ကြက်ဖ</span> (чхэпха, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tɕɛʔ pʰa]]) — әтәсте; * <span lang="my">ထန်းဖို</span> (тханпхо, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tʰáɴ pʰò]]) — үҫемлек ир кариот. ===== Иҫәпләнеүсе һүҙҙәр ===== Күрше [[Тай теле|тай]], [[Ҡытай теле|ҡытай]] һәм [[Бенгали|бенгаль]] телдәрендәге кеүек бирма телендә лә иҫәпләгәндә махсус иҫәп классификаторҙары ҡулланыла. Мәҫәлән, <span lang="my">၅ ကလေး</span> (сандра кала, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|kʰəlé ŋà]], «бала биш») тип әйтергә ярамай, «биш» һүҙенән һуң иҫәпләнеүсе кешеләрҙе белдергән һүҙ килергә тейеш: <span lang="my">ယောက်</span> (йау, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|jaʊʔ]]). Һүҙҙәрҙең ҡәҙимге тәртибе — исем + һан+ иҫәпләнеүсе һүҙ. Әгәр һан түңәрәк була икән, һүҙҙәр тәртибе үҙгәрә: исем + иҫәпләнеүсе һүҙ + һан. Берҙән-бер10 һанында ғына ҡәҙимге тәртип һаҡлана. Ваҡытты үлсәү берәмеге — мәҫәлән, «сәғәт» (найя, <span lang="my">နာရီ</span>), «көн» (йэ, <span lang="my">ရက်</span>), «ай» (ла, <span lang="my">လ</span>) кеүектәре иҫәпләнеүсе һүҙҙәр талап итмәй. ==== Киҫәксәләр ==== Бирма телендә киҫәксәләре (суфикстар) актив роль уйнай, улар «писси», <span lang="my">ပစ္စည်း</span> тип атала. Бындай киҫәксәләр ҡылым һөйкәлештәрен, заманын, әҙәплелек кимәлен белдереп киләләр, шуның арҡаһында уларҙы тәржемә итеүе лә мөмкин түгел. Уд  Дәүләт мьянманский-инглиз һүҙлегенә тап килә һәм улар 449. Ҡайһы бер киҫәксәләр һүҙ төркөмдәрен үҙгәртә: иң популяр булғандарҙың береһе «э», <span lang="my">အ</span> ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ə]]), уны һүҙ алдына ҡуйһаң, исем килеп сыға. Мәҫәлән, «уин» (<span lang="my">ဝင်</span>) һүҙе «инә» тигәнде аңлата, ә «эуин», <span lang="my">အဝင်</span> «ишек»  һүҙенә әйләнә.  ==== Алмаштар ==== Алмаш-эйәләр һөйләмде башларға тейеш булһа ла, йыш ҡына бойороҡ һөйләмдәрҙә һәм көндәлек һөйләштә ул төшөп ҡалырға ла мөмкин. Алмаш-тултырыусылар «ко» (<span lang="my">ကို</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ɡò]]; формаль — «э», <span lang="my">အား</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|á]]) тултырыусы суффиксы менән бирелергә тейеш, ул туранан-тура тамырға ҡушыла. Ғәҙәттә алмаш яңғыҙлыҡ исемдәре урынында ла килә. Алмаштарҙы ҡулланыу аудитория мөнәсәбәте менән бәйле. Тиҫтер менән һөйләшкәндә беренсе зат алмашы «нга» (<span lang="my">ငါ</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ŋà]]; «мин») һәм икенсе зат алмашы «нин» (<span lang="my">နင်</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|nɪɴ]]; «һин») ҡулланыла, әммә күптәр өсөнсө зат алмаштарына өҫтөнлөк бирә: оло йәштәге кеше үҙен—  «доле» (<span lang="my">ဒေါ်လေး</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|lé dɔ]]; «инәй») йәки «уле» (<span lang="my">ဦးလေး</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|lé ʔú]]; «апа»,«бабай» ) тип, ә йәш  кеше  «та» (<span lang="my">သား</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|θá]]; ул) йәки «тами» (<span lang="my">သမီး</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|θəmí]]; ҡыҙ) тип йөрөтә. Төп алмаштар: {| style="text-align: center; margin: 0px auto 10px; font-size: 17px;" class="wikitable" ! style="width:5em;" rowspan="2" |Зат ! style="width:20em;" colspan="2" |Берлек һаны ! style="width:20em;" colspan="2" |Күплек һан |- | style="width:10em" |Формаль булмаған | style="width:10em" |Формаль | style="width:10em" |Формаль булмаған | style="width:10em" |Формаль |- !Беренсе зат |<span lang="my">ငါ </span> <br /><br /><small>сандра</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ŋà]]) |<span lang="my">ကျွန်တော်</span><sup>♂ </sup> <br /><br /><small>чжанто</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tɕənɔ]])<br /><br /><br /><br /><span lang="my">ကျွန်မ</span><sup>♀ </sup> <br /><br /><small>чжанма </small> <br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tɕəma]]) |<span lang="my">ငါဒို့ </span> <br /><br /><small>нгадо</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|do ŋà]]) |<span lang="my">ကျွန်တော်တို့</span><sup>♂ </sup> <br /><br /><small>чжантодо</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|do tɕənɔ]])<br /><br /><br /><br /><span lang="my">ကျွန်မတို့</span><sup>♀ </sup> <br /><br /><small>чжанмадо </small> <br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|do tɕəma]]) |- !Икенсе зат |<span lang="my">နင် </span> <br /><br /><small>нина</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|nɪɴ]])<br /><br /><br /><br /><span lang="my">မင်း </span> <br /><br /><small>мин</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|mɪɴ]]) |<span lang="my">ခင်ဗျား</span><sup>♂ </sup> <br /><br /><small>кхинмьа</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|kʰəmjá]])<br /><br /><br /><br /><span lang="my">ရှင်</span><sup>♀ </sup> <br /><br /><small>шин</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ʃɪɴ]]) |<span lang="my">နင်ဒို့ </span> <br /><br /><small>ниндо</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|do nɪɴ]]) |<span lang="my">ခင်ဗျားတို့</span><sup>♂ </sup> <br /><br /><small>кхинмьадо</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|kʰəmjá]])<br /><br /><br /><br /><span lang="my">ရှင်တို့</span><sup>♀ </sup> <br /><br /><small>шиндо</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ʃɪɴ]]) |- !Өсөнсө зат |<span lang="my">သူ </span> <br /><br /><small>шул</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|θù]]) |<span lang="my">(အ)သင် </span> <br /><br /><small>атин</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|(ə)θìɴ]]) |<span lang="my">သူဒို့ </span> <br /><br /><small>тудо</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|do θù]]) |<span lang="my">သင်တို့ </span> <br /><br /><small>тиндо</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|θìɴ]]) |} : <nowiki>*</nowiki> Китап телендә күплек һаны — «то» (<span lang="my">တို့</span>) киҫәксәһе менән, һөйләштә  «до» (<span lang="my">ဒို့</span> киҫәксәһе менән билдәләнә). : <sup>♂</sup> ир-егеттәр ҡуллана : <sup>♀</sup> ҡатын-ҡыҙҙар ҡуллана * «бунбун» (<span lang="my">ဘုန်းဘုန်း</span>, «бунчжа» тигәндән, <span lang="my">ဘုန်းကြီး</span>, «монах»), * «схайадо» (<span lang="my">ဆရာတော်</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|sʰəjàdɔ]]; «бөйөк уҡытыусы»), * «эшинбуйа» (<span lang="my">အရှင်ဘုရား</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ʔəʃɪɴ pʰəjá]]; «һеҙҙең ғали йәнәптәре»). Монахтар менән һөйләшкәндә, үҙеңә ҡарата түбәндәге алмаштар ҡулланыла: {| style="text-align: center; margin: 0px auto 10px; font-size: 17px;" class="wikitable" ! style="width:5em;" rowspan="2" |Заты ! style="width:20em;" colspan="2" |Берлек һаны |- | style="width:10em" |Формаль булмаған | style="width:10em" |Формаль |- !Беренсе зат |<span lang="my">တပည့်တော်</span><sup>♀ </sup> <br /><br /><small>тапидо</small> |<span lang="my">ဒကာ</span><sup>♀ </sup> <br /><br /><small>даг</small><br /><br />[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|dəɡà]] |- !Икенсе зат |<span lang="my">ဘုန်းဘုန်း</span><br /><br /><small>бунбун</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|pʰóʊɴ pʰóʊɴ]])<br /><br /><br /><br /><span lang="my">(ဦး)ပဉ္စင်း</span><br /><br /><small>(у)басхин</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|(ú) bəzín]]) |<span lang="my">အရှင်ဘုရား </span> <br /><br /><small>ашинбуйа</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|Pʰəjá ʔəʃɪɴ]])<br /><br /><br /><br /><span lang="my">ဆရာတော်</span><sup>♂</sup><br /><br /><small>схайадо</small><br /><br />([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|sʰəjàdɔ]]) |} : <sup>♀</sup> ҡатын-ҡыҙҙарҙа «ма» (<span lang="my">မ</span>) киҫәксәһе өҫтәлә : <sup>♂</sup> ғәҙәттә монастырь башлығы өсөн генә ҡулланыла өсөн ҡағиҙәләр ҡулланыла ғына туҡылдатып Мьяма теленең эйәлек алмаштары һөйләшендә алмаш тамыр түбән тонда тоһа, ул тартыла. Китап телендә бындай күренеш күҙәтелмәй: китап алмашы булған «и» ၏ ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ḭ]]) эйәлек алмашындағы «йэ» (<span lang="my">ရဲ့</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|jɛ]]) киҫәксһе ролен үтәй. * <span lang="my">ငါ</span> (нга, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ŋà]], «мин») + <span lang="my">ရဲ့</span> = <span lang="my">ငါ့</span> (нга, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ŋa]], «минең»); * <span lang="my">နင်</span> (нин, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|nɪɴ]], «һин») + <span lang="my">ရဲ့</span> = <span lang="my">နင်&#x1037;</span> (нин, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|nɪɴ]], «һинең»); * <span lang="my">သူ</span> (ту, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|θù]] «ул») + <span lang="my">ရဲ့</span> = <span lang="my">သူ့</span> (ту, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|θṵ]], «уның»). ==== Ҡабатлау ==== Редупликация сифаттарҙың мәғәнәһен көсәйтеү йәки кәметеү өсөн ҡулланыла. * <span lang="my">ချော</span> (чхо, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tɕʰɔ]] «матур») → <span lang="my">ချောချော</span> (чхочхо, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|tɕʰɔtɕʰɔ]] «бик матур»). Күп кенә һүҙҙәр, бигерәктә ҡушма сифатар, редупликацияла рәүешкә әйләнә: * <span lang="my">လှပ</span> (хлап, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|lapa]] «гүзәл») → <span lang="my">လှလှပပ</span> (хлахлапап [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|lala papa]] «бик яҡшы»). Шул уҡ хәл исемдәр менән дә ҡабатлана: * <span lang="my">ခဏ</span> (кхан, «мәл») → <span lang="my">ခဏခဏ</span> (кханакхан, «йыш ҡына»). Исемдәрҙең һан редуплициры өсөн ҡайһы бер үҙгәрештәр: * <span lang="my">ပြည်</span> (пьи, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|pjì]] «ил») → <span lang="my">အပြည်ပြည်</span> (апьипьи, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|pjì əpjì]] «илдәр»), сағ <span lang="my">အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ</span> (апьипьисхайнйа, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|pjì əpjì jà sʰàɪɴ]] «халыҡ-ара»); * <span lang="my">အမျိုး</span> (амьи, «төр») → <span lang="my">အမျိုးမျိုး</span> (амьимья, «күп төрҙәр»). Бер нисә иҫәпләнеүсе һүҙ «теге йәки был» тигәнгә күрһәтеү өсөн редуплицирлана : * <span lang="my">ယောက်</span> (йуэ, «кеше») → <span lang="my">တစ်ယောက်ယောက်</span> (тийуэйуэ, «кемдер»); * <span lang="my">ခု</span> (кху, «әйбер») → <span lang="my">တစ်ခုခု</span> (тикхукх, «әллә нимә»). === Синтаксис === Бирма телендә һүҙҙәрҙең ҡәҙимге тәртибе— SOV. Бирма теле — моносиллабик тел, йәғни һүҙгә (« тамыр» тигәнгә тиң) башҡа һүҙҙәр ҡушыла алмай<ref name="tsk-viii">Taw (1924): viii</ref>. Ҡылымдар һан, зат, заман менән үҙгәрмәй, исемдәр килеш менән үҙгәрмәй, әммә уларға киҫәксәләр өҫтәлергә мөмкин. Мәҫәлән,  «ашау» — «са» (<span lang="my">စား</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|sà]]) ҡылымы уға [[Аффикс|аффикстар]] ҡушҡанда ла үҙгәрмәй. === Лексикаһы === Мьяма һүҙҙәренең күпселеге бер ижектән тора, һәм улар тибет-бирма ҡатламы лексикаһынан барлыҡҡа килгән, әйтергә кәрәк, һүҙҙәрҙең күбеһе бер нисә ижектән тороп, ситтән үҙләштерелгә һанала.Паль, [[Инглиз теле|инглиз]], мон телдәренән алынған һүҙҙәр күп, шулай уҡ [[Ҡытай теле|ҡытай]], [[санскрит]] һәм [[Һинд теле|хинди]] телдәренән алынғандары ла байтаҡ. * Паль теленән индерелгәндәре, ғәҙәттә, дин, дәүләт идараһы, сәнғәт һәм фән өлкәләренә ҡарай; * англицизмдар —  хәҙерге заман институтына һәм техникаға; * мон телемьяма теленә әүҙем йоғонто яһай: күп кенә үҙләштерелгән һүҙҙәр хәҙер үҙҙәренеке тип ҡабул ителә; мон теленән алынғандарҙың күбеһе үҫемлек, хайуандар донъяһына, идара итеүгә, туҡыусылыҡҡа, кәсепселеккә, аш-һыу бүлмәһенә, карап эштәренә, архитектура һәм музыка өлкәһенә ҡарай; * санскрит үҙләштереүҙәр — дини терминдар, ҡытайсанан — ризыҡ исемдәре һәм уйындар, хиндиҙан — кулинария, карап менән идара терминдары. Үҙләштерелгән һүҙҙәргә миҫалдар: * ғазап: <span lang="my">ဒုက္ခ</span> (дукх, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|doʊʔkʰa]], паль һүҙе «дукх»); * радио: <span lang="my">ရေဒီယို</span> (йэдийо, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ɹèdìjò]], инглизсәнән «radio»); * метод: <span lang="my">စနစ်</span> (сана, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|sənɪʔ]], мон); * йомортҡа рулеты: <span lang="my">ကော်ပြန်&#x1037;</span> (копьан, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|kɔpjaɴ]], көньяҡ минь 潤餅, jūn-piáⁿ); * ҡатын: <span lang="my">ဇနီး</span> (зань, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|zəní]], һин ''джани''); * туҡмас: <span lang="my">ခေါက်ဆွဲ</span> (кхау схуэ, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|sʰwɛ kʰaʊʔ]], ш. <span lang="my">ၶဝ်ႈသဵၼ်ႈ</span>, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|sʰēn kʰāw]]); * фут: <span lang="my">ပေ</span> (пе, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|pè]]), португал ''pé''); * флаг: <span lang="my">အလံ</span> (аланин, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|əlàɴ]], ғәрәп علم ''ʕalam''); * келәт ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ɡòdàʊɴ]], малай ''gudang''). == Өйрәнеү тарихы == Беренсе бирма-сит ил һүҙлек төҙөү америка [[Баптизм|баптисына]] миссионер Адонирам Джадсон<ref>[http://ia600202.us.archive.org/15/items/rosettaproject_mya_dict-1/rosettaproject_mya_dict-1.pdf Словарь Джадсона]</ref>. == Текст өлгөһө == == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Бирма-урыҫ практик транскрипцияһы * Эмэльси * Һид хаттар * Бирма телендә һүҙ төркөмдәре. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Тонлы телдәр]] [[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]] 0m491zqzyhs0mf2ifuco8s0cooxgjnq Япония әҙәбиәте 0 143735 1302507 1299448 2026-08-11T18:52:18Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302507 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Япон әҙәбиәте''' (яп. 日本文学 ''бунгак нихон'') — «Кодзики» йылъяҙмаһынан (712 йыл) хәҙерге заман авторҙарына тиклемге хронологик мең ярым йылға тиерлек солғаған әҫәрҙәрҙән торған япон телендәге әҙәбит. Үҙенең иртә үҫеш стадияһында ҡытай әҙәбиәтенең көслө йоғонтоһон кисергән һәм йыш ҡына классик ҡытай телендә яҙылған. Ҡытай теленең йоғонтоһон төрлө кимәлдә тойоп, Эдо дәүеренең аҙағына тиклем, XIX быуатта минимумға төшөп, һәм шунан һуң күп ваҡытта япон әҙәбиәте үҫеше милли әҙәбиәттең хәҙерге ваҡытҡа тиклем дауам иткән европа әҙәбиәте менән диалогына бәйле булып сыға. {{TOC left}}[[Файл:National Institute of Japanese Literature.jpg|мини|300пкс|{{нихонго|Япон милли әҙәбиәт институты|国文学研究資料館|кокубунгаку кэнкю: сирё:кан}}]] {{-}} == Осорҙарға бүлеү == Түбәндә илдең социаль һәм сәйәси тормошондағы әһәмиәтле үҙгәрештәренә бәйләнгән япон әҙәбиәтенең периодизацияһы килтерелгән: * Боронғо япон әҙәбиәте (600—794 йй. тирәһе) — япон яҙмаһы һәм беренсе йылъяҙма сығанаҡтар барлыҡҡа килгән дәүер, үҙ эсенә шулай уҡ Нарский тип аталған осорҙо индергән (710—784) * Классик әҙәбиәт, йәки Хэйан осоро (794—1185) — Япон дәүләтененең баш ҡалаһы Хэйан-кё ҡалаһында (хәҙер [[Киото]]) булған; шул дәүер әҙәби ижадында ҡатын-ҡыҙҙар ҙур роль уйнаған. * Урта быуаттар әҙәбиәте (1192—1603) — Японияла хәрби ҡатламдың, сёгундарҙың, өҫтөнлөгө башланған, әҙәби ижадтың ҡайһылыр кимәлдә көсһөҙләнгән осоро * Иртә яңы дәүер әҙәбиәте, йәки Эдо дәүере (1603—1868) — Токугава сёгунатлығы осоро ижады, япон әҙәбиәтенең иң сәскә атҡан дәүере * Хәҙерге әҙәбиәт, йәки Токио осоро (1868—1945) — Мэйдзиҙы реставрациялау дәүере һәм элек ябыҡ илгә европа идеяларының үтеп инеүе. * Һуғыштан һуңғы осор (1945—әлегә саҡлы) — Японияның [[Икенсе донъя һуғышы]]нда еңелгәненән һуң килгән дәүер. == Тарихы == === Боронғо әҙәбиәт === ==== Япон яҙмаһының барлыҡҡа килеүе ==== Японияла, [[Ҡытай яҙыуы|ҡытай яҙмаһын]] индергәндән һәм корей ғалимдары ярҙамында ҡытай ғилеме һәм әҙәбиәт менән тәүге танышҡандан һуң, яҙма барлыҡҡа килә. Ҡытай яҙмалары менән танышҡанға тиклем, Японияла бер ниндәй ҙә яҙыу булмаған. Японияла [[Ҡытай теле|ҡытай]] [[Ҡытай теле|телен]] өйрәнә башлау V быуатҡа ҡарай; 405 йылда<ref>Прасол, Александр Федорович. Генезис и развитие японского образования : VIII — начало XX вв. : диссертация доктора исторических наук : 07.00.03. — Владивосток, 2004. — С. 44</ref> кореялы Ван Ин (япония йылъяҙмаларында — Вани 王仁, шулай уҡ 和邇吉師 , «мәрхәмәтле уҡытыусы Вани») япон нәҫел {{comment|вариҫы|принцы}}на ҡытай теле уҡытыусыһы итеп саҡырылған — шунан һуң Корея һәмҠытайҙан ғалимдар ағымы Японияла ҡытай йоғонтоһон раҫлаған. Кодзики был ваҡиғаны шулай һүрәтләй: {{начало цитаты}} һәм шул саҡта император Одзин Кынчхого (Пэкче) батшаға ҡушҡан: «әгәр был яҡта әүлиә йәшәй икән, уны {{comment|хөрмәт итеп|дань}} килтерергә». Ваниҙы һайлағандар. Һәм шул саҡта батша уны Лунь юй ҡулъяҙмалар {{comment|төргәктәре|свитки}} һәм {{comment|Меңһүҙе|Тысячесловие}} менән хөрмәтләп килтергән. Вани Фуми-но-Обито ырыуының юлбашсыһы булып киткән. {{oq|zh|又，科賜百濟國，若有賢人者，貢上。故受命以貢上人名，和邇吉師。即論語十卷・千字文一卷，并十一卷，付是人即貢進。此和邇吉師者，文首等祖。}} {{конец цитаты}} [[Файл:Wani.jpg|слева|мини|289x289пкс|Вани ([[XIX быуат]] картинаһы)]] VII быуатта Император Тэндзи (662—671) ҡытай боронғолоҡтарын өйрәнеүсе юғары мәктәптәр булдырған; йәш япон егеттәре Ҡытайға илдең телен һәм әҙәбиәтен өйрәнергә йүнәлгән. Европа әҙәбиәтенә грек һәм латин классиктары ниндәй әһәмиәткә эйә булған [[Ҡытай әҙәбиәте]] лә Япония өсөн өлөшләтә шундай булған. Ҡытайҙан яҙмалар, йәғни иероглифтар, үҙләштереп, япондар уларҙы [[япон теленең үҙенсәлектәренә оҙаҡ ҡулайлаштырған. Башта яҙма — бигерәк тә проза — ҡытайса, юғары, белемле синыфҡа ғына төшөнөрлөк булған. Өндәрҙең һәм ижектәрҙең генә түгел, тулайым һүҙҙәрҙең идеояҙма билдәләрен барлыҡҡа килтереүсе ҡытай иероглифтары шуға тиң япон һүҙҙәрен сағылдырыу өсөн ҡулланыла башлаған; шулай итеп иероглифтың оҡшаш яҙылышы ҡытайса һәм японса төрлөсә уҡылған, йәғни ҡытай тексы япон һүҙҙәре менән уҡылған. Япон әҙәби телен байытҡанда күберәк һандағы яҙма билдәләр талап ителгән — һәм ҡытай иероглифтары тулайым төшөнсә аңлатыу маҡсатында түгел, ә ижек, һүҙ өлөшөн билдәләгән кеүек, үҙенең өн мәғәнәһендә ҡулланыла. Был — фонетик япон әлифбаһына күсеүҙең башы булған: иероглифтар япон һүҙҙәрен яҙыу өсөн ҡулланылған<ref>Черевко, Кирилл Евгеньевич. «Кодзики» («Запись о деяниях древности»), VIII в., и становление японского письменно-литературного языка : диссертация доктора филологических наук : 10.02.22. — Москва, 2004. — С. 35</ref>. Иң боронғо япон әҙәби ҡомартҡыларында ҡытай һәм япон һүҙҙәрен {{comment|наҙандарса|варварский}} бутауға алып килгән, һәм бынан ҡотолоу маҡсатында иң һәйбәт япон авторҙары таҙа ҡытай телен яҡшыраҡ тип иҫәпләгән. Яйлап IX быуат аҙағында тамам нығынған һәм ҡытай билдәләренең ҡыҫҡартылған формаларын фонетик ҡулланыуҙан торған япон [[силлабик әлифбаһы]] ''манъёкана''<ref>Шарко, Марина Владимировна. Исследование политических процессов Японии : Традиции и современность : диссертация кандидата политических наук : 23.00.02. — Москва, 2004. — С. 14</ref>, эшләнә башлаған. Ошо үҙ аллы (ҡытай нигеҙендәге) фонетик әлифбаны индереү менән әҙәби маҡсатта япон телен ирекле ҡулланыу мөмкинлеге тыуған, һәм был япон шиғриәте һәм прозаһының шәп һәм бына тигән үҫешенә килтергән. ==== Нар осоро ==== Япон әҙәбиәтенең архаик осоро тап шул ваҡытта башлана, сағыштырмаса бай булмаған микадо (император) резиденцияһы, хакимлыҡ иткән вариҫтың йәшәү урынына ҡарап, микадонан айырым йәшәгән һәр яңы хаким менән, үҙгәргән. Микадоның ошондай күсмә тормошо 710 йылда баш ҡаланы Ямато провинцияһындағы Нара ҡалаһында раҫлау менән тамамланған. Ошо ваҡыттан алып, мәҙәниәттең бөтә тармаҡтары үҫеше арҡаһында, микадо резиденциялары һаман да затлы һәм иң ышаныслы була барған. Фәҡәт Нараның урынлашыуы сәйәси маҡсат өсөн уңайһыҙ булғанға күрә, резиденция Нагаокуға, ә 794 йылда [[Киото]]ға (боронғо исеме — Хэйан-кё, йәғни ''донъя баш ҡалаһы'') күсерелгән. Микадо резиденцияһы Нарала булған ваҡытҡа, VIII быуатҡа, ҡараған әҙәбиәт Нар осоро әҙәбиәте (Япония әҙәбиәте тарихын микадо резиденцияһы урынлашыу менән тап килгән осорҙарға бүлеү ҡабул ителгән) тип йөрөтөлә. Был осорҙоң төп һыҙаттары — ҡытай йоғонтоһо үҫеше, буддизм таралыуы һәм шуға ярашлы, әҙәбиәттең дә, сәнғәттең дә, бигерәк тә архитектураның (будда ҡорамдарын һәм микадо өсөн ҡупшы һарайҙар төҙөү) ҙур үҫеше. Архаик япон әҙәбиәтенең ҡомартҡылары булып Кодзики һәм Нихон сёкиҙың боронғо йылъяҙмаларына индерелгән йырҙар тора. VI һәм VII быуаттарға ҡарауы ихтимал булған был йырҙар археологик яҡтан ғына ҡыҙыҡһыныу тыуҙыралыр һәм иң һуңғы осор япон шиғриәтенең төп һыҙаттарынан — тәбиғәтте хыялланып күҙәтеү, сәскәләргә, ҡоштарға һөйөп ҡарау әүәҫлегенән һ. б. ситләшкәндер. Улар тәүтормош япондарға һуғышсан, үҙенә ышанған, көр күңелле, яу яланында ҡыйыу, мәжлес йырҙыры йырларға, сәләмләү һәм ҡотлау йырҙары менән оҙатылған тантаналар яратҡан, эскерһеҙ, ябай хистәр менән йәшәгән халыҡ тип ҡылыҡһырлама биреү яғынан ҡыҙыҡлы. Япон архаик шиғриәтенең дөйөм характеры — байрам, мәжлес, һуғыш, һуңғы юлға оҙатыу, шаян, башлыса мөхәббәт, йырҙары, ҡайһы берҙә цинизмға тиклем барып еткән бер ҡатлы хис-тойғолар өҫтөнлөк итеүендә. Күп йырҙар — бигерәк тә хәрби йырҙар — япон монархияһының легендар тарих башына ҡарай тип иҫәпләнә һәм ғәҙәттә авторлыҡ императорҙарға һәм башҡа танылған кешеләргә ҡайтарып ҡалдырыла; күп кенә йырҙарҙы япон монархияһына нигеҙ һалыусы (660. й.) император Дзимму исеме менән бәйләйҙәр; иҫке йырҙарҙың иң яҡшыларының береһе микадо Одзинаның әҫәре тип һанала һәм — йылъяҙмаларҙа яҙылғанса — 282 йылда яҙған (үҙенең һәрәменә һылыуҡай Ками-нага-химэны һайлаған Император Одзин, улы ошо ҡыҙҙы яратҡанын белгәнлектән, уны улына биргән), әммә был шиғырҙың поэтик бәҫе, аллегорик формаһының {{comment|тотанаҡлығы|выдержанность}} һәм нескәлеге уның иң һуңғы осорға — VI быуатҡа ҡарағанын күрһәтә. Нар осороноң башҡа проза әҫәрҙәрендә: сэммио, йәки микотонори{{нихонго|сэммио, или микотонори|詔}}(яп. теле) — императорҙарҙың тәхеттә ултырған саҡта йәки тәхеттән баш тартҡанда, яңы министрҙар тәғәйенләнгәндә, күренекле кешеләрҙең вафаты айҡанлы, болаларҙы баҫтырыу маҡсатында һ. б. [[япон теле]]ндә ижад ителгән эдикттары; улар норито тантаналы тонында төҙөлгән һәм байтаҡ риторик <nowiki>{{comment|матурлап (күпертеп) һөйләү|прикрасы}}гә бай. Артабан фудоки — япон провинцияларын топографик тасуирлау. Шуларҙан иң билдәлеһе — 733 йылда баҫылған «Идзумо-фудоки», дөйөм алғанда, поэтик легендалар һәм иҫке мифтар индергән ҡоро ысынбарлыҡты һүрәтләүҙән тора. Айырым ғаиләләрҙең фамилия {{comment|йылъяҙма|хроника}}лары йәғни ''удзибумиҙарҙан ''фәҡәт бер ғаиләнең, Такахаси Такахаси ғаиләһенең генә удзибуми Такахаси{{нихонго|Такахаси удзибуми|高橋氏文}}(яп. теле) һаҡланған. Ул сэммио һәм кодзики стилендә яҙылған. ==== Норито ==== Норито — [[Синтоизм|синтоист]] доға һүҙе, ритмик прозала, тантаналы стилдәге оҙон периодтар менән, яҙылған йола табыныуы. Улар стилдең {{comment|нәфислек|художественностью}} ҡарашынан әҙәби ҡыҙыҡһыныуҙы сағылдыра, әммә башлыса, буддизм һәм конфуцианлыҡтың йоғонтоһо башланыр алдынан япондарҙың дини тормошо менән таныштырыусы документаль яғы, йәғни уларҙың илаһи ата-бабаларына микадо табыныуы менән мөһим. Норитоның йөкмәткеһе илаһтарға дан йырлауға, байрам тарихтарын тапшырыуға, аллаларҙың эштәре, ҡорбан килтереүҙәрен һанауға ҡоролған хикәйәләргә һ. б. ҡайтып ҡала. Норито стиленә тантаналы ҡабатлауҙар һәм төрлө риторик биҙәктәр, [[Йәнәшәлек|йәнәшлек,]] [[метафора]], антитеза, поэтик сағыштырыу хас. Норитоны ике, Накатоми һәм Имиби, ғаилә ағзалары церемониаль (тантаналы) башҡара торған булған, сөнки уларға был бурыс быуындан-быуынға мираҫ булып күскән. Төрлө осор Норитоһы 延喜|Энга<sup>яп. теле (901—923) йылдарында "Церемониаль ҡағиҙәләре йыйынтығы"нда, Энгисикиҙа (50 томда, 927 й. баҫылған) тупланған, унда 75 норито иҫәпләнә, шуларҙан — 27 төрлө байрамдарҙың иң мөһим йолалары (мацури) (8-се томда) тексы менән килтерелә. Был ризыҡ биреүсе алиһәләргә, ел аллалары, император ғаиләһе ата-бабаларына бағышланған, уңыш, үләтте булдырмау, яуыз хоҙайҙарҙы ҡыуыу һ. б. тураһындағы доғалар. Был доғаларҙың иң билдәлеһе — Охараи, бик күтәренке һәм шиғри итеп яҙылған бөйөк таҙарыныу тураһындағы доға. ==== Кодзики ==== [[Файл:YamataNoOrochi.jpg|мини|250x250пкс|Сусанооның Ямата-но-Ороти менән алышы (рәссам Тоёхара Тиканобу)]] Кодзики — боронғо дәүерҙәге хәл-ваҡиғалар тураһында яҙмалар, япон монархияһының ярым тарихи, ярым легендар үткәне тураһында тарихи йылъяҙма. Кодзики сығарған һәм 712 һәм 720 йй. араһында баҫылып сыҡҡан; унда бәйән ителгән ваҡиғалар 628 й. тиклем еткерелгән (батшабикә Суйко хакимлығына тиклем); һуңғы быуат ярым тураһында яҙмалар исемдәрҙе лаконик ҡыҫҡаса һанауҙа сағыла. Кодзики батшабикә Гэммэй ҡушыуы буйынса әҙәм ышанмаҫлыҡ хәтер эйәһе Хиэда-но Арэ ({{lang-ja|稗田 阿礼}}稗田 阿礼, һөйләгәндән чиновник О-но Ясумаро<ref>{{cite book|last=Habersetzer|first=Gabrielle & Roland|title=Encyclopédie technique, historique, biographique et culturelle des arts martiaux de l'Extrême-Orient|publisher=Amphora|year=2004|isbn=2-85180-660-2|page=380}}</ref> тарафынан төҙөлгән, тик уның ҡатын-ҡыҙмы йәки ир-егетме икәне<ref>В частности, краевед [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AF%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%82%D0%B0,_%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BE Кунио Янагита] полагает, что Хиэда был женщиной</ref>)<ref>Nihon Koten Bungaku Daijiten: Kan’yakuban. Tōkyō: Iwanami Shoten. 1986. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/4000800671 ISBN 4-00-080067-1].</ref><ref>Kurano, Kenji; Yūkichi Takeda (1958). Nihon Koten Bungaku Taikei 1: Kojiki. Tōkyō: Iwanami Shoten. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/400060001X ISBN 4-00-060001-X].</ref><ref>Yamaguchi, Yoshinori; Kōnoshi Takamitsu (1997). Shinhen Nihon Koten Bungaku Zenshū 1: Kojiki (in Japanese). Shōgakkan. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/4096580015 ISBN 4-09-658001-5].</ref> генә билдәһеҙ; был, ахыры, ''катарибэ ''тип аталғандарҙың — һарай яны сәсәндәренең, тантаналы осраҡтарҙа боронғо риүәйәттәр ижад итеүселәрҙең, береһе. Кодзики теле — япон менән ҡытай теле ҡатышмаһы. О-но Ясумаро, йә мәғәнәһен һәм төҙөлөшөн һаҡлап, йә уларҙы япон өндәрен һүрәтләү өсөн фонетик яҡтан ҡулланып, ҡытай иероглифтарын файҙаланған (ул саҡта силлабик әлифба булмаған), һәм һөҙөмтәлә Кодзики стиле бик сыбар һәм килбәтһеҙ (ҡытай һәм япон конструкциялары буталған) килеп сыҡҡан. Кодзики йөкмәткеһе — [[Япония тарихы]]ның тәүге быуаттары, микадоның илаһи сығышы тураһындағы синтоистик мифтар. Ҡайһы бер мифтар грек мифтарын хәтерләтә, мәҫәлән, аждаһа Ямату-но оротиҙы үлтереүсе Сусаноо аллаһы тураһындағы миф [[Персей]] һәм [[Андромеда (мифология)|Андромеда]] тураһындағы мифына яҡын. Был риүәйәттәрҙә художестволы фантазия күп (бигерәк тә һыу упҡындары аллаһының батырлығы, Сусаноо, һәм уның вариҫы, «бөйөк ерҙәр һәм һәм 8000 ҡылыс хакимы» тураһында һөйләүсе хикәйәләрҙә); әммә беренсе микадолар һәм уларҙың илаһи ата-бабалары тураһында хикәйәләүҙәр тарихи әһәмиәткә эйә. ==== Нихон сёки ==== [[Файл:Nihon_Shoki_15_April_683.jpg|мини|310x310пкс|683 йылдың 15 апреленә ҡараған көмөш тәңкәләр урынына баҡыр тәңкәләрҙе ҡулланыу тураһындағы «Нихон сёки» өлгөһөндәге яҙма — япон аҡсалары тураһында беренсе тапҡыр иҫкә алыу ([[XI быуат]] баҫмаһы)]] Нар осороноң Нихон сёки тигән башҡа бер тарихи хеҙмәте — яп. 舎人親王|батша улы Тонэри һәм башҡа ғалимдар тарафынан Кодзики менән бер үк ваҡытта (720 й.) ҡытай телендә яҙылған 30 китаптан торған анналдар күпкә әһәмиәтлерәк. Тәүге ике китапта боронғо мифтар йыйылған; был китаптар, төп[[Синтоизм|синтоист]] риүәйәттәренең варианттарын һәм тәфсирле яҙмаларын биреп, Кодзикиға файҙалы өҫтәмә булып торған. Һуңынан Дзимму дәүерендә япон империяһына нигеҙ һалыу, [[Хонсю|төп утрауға]] япондарҙың күсеп ултырыуы, сит баҫҡынсы-айндарға ҡаршы көрәш, Кореяға бик боронғо походтар һ. б. тураһындағы тарихи мәғлүмәттәргә ҡарағанда ла {{comment|данлыраҡ|более легендарные}} мифтар килә. Хикәйәләү 697 йылға саҡлы еткерелгән. Ҡытай телендәге иң һуңғы йылъяҙмаларҙағы кеүек, Нихон сёки ҡытайлылар өлгөһөнә (Ханьшу һ. б.) эйәргән һәм күп нимәне уларҙан алған. Был үҙләштереүҙәргә һәм япон иҫкелегенең тәүтормош шарттарына мөһабәтлек бирергә тырышыуына ҡарамаҫтан, япон мәҙәниәте башын синтоистик нигеҙҙә өйрәнеү сығанағы булараҡ, Нихон сёки ҙур документаль ҡиммәткә эйә. Әҙәбиәт тарихы өсөн Нихон сёки һәм Кодзикиға ингән фонетик тапшырылышта яҙылған тәүтормош шиғриәте өлгөләре айырыуса ҡиммәтле. Артабан Нихон сёкиҙың (ҡытай телендә) биш дауамы төҙөлгән: Беренсеһе — 797 йылда яҙылып бөткән «Сёку нихонги», 697 й. алып 791 йылға тиклемге, йәғни бөтә Нар осорон (20 томлы 40 китап) үҙ эсенә алған; был хеҙмәттең әҙәби ҡыҙыҡһыныу тыуҙырған сере — шул осорҙоң япон прозаһы, төрлө рәсми документтар, микадо эдикттары һ. б. өлгөләре индерелеүендә. Уларҙы артабанғы дауам иткәндәре: , 841 й. баҫылған «Нихон-коки», «Соку-нихон-коки» ({{lang-ja|続日本後紀}}続日本後紀, 869), «Нихон-монток-тэнно-дзицурок» (япон теле 日本文徳天皇実録), император Монтоку тарихы, 850 йылдан 858 йылға (878) саҡлы, һәм «Нихон-сандай-дзицурок» (япон теле 日本三代実録) — өс микадо (император) Сэйва, Ёдзэя, [[Император Коко|Коко]] батшалығының тарихы, 859 йылдан 887 (901) саҡлы. Нихонгиҙың бөтә был алты өлөшө лә (яп.теле) 六国史 — «алты милли тарих» дөйөм атамаһы аҫтында берләшә. ==== Шиғриәт ==== Кодзикиҙан билдәле булған архаик йырҙар менән сағыштырғанда, Нар осоро шиғриәте көслө үҫешкән һәм үҙгәргән; ҡытай әҙәбиәте һәм [[буддизм]] йоғонтоһо аҫтында тәүтормош бошмаҫлығын һәм күңелсәклеген юғалтҡан һәм башлыса элегик: мөхәббәт ғазаптары һәм тынғылыҡ шатлыҡтары, аллаға тоғролоҡ, ата-бабаларға һөйөү, ил хакимдары бөйөклөгөн, йыраҡ йәшәгәндә тыуған илде һағыныу, вафат булғандарҙы иҫкә алып ҡайғырыу — башлыса тәбиғәттең матурлығы, йыл миҙгелдәрендәге сейә һәм слива баҡсалары еҫе үҙгәрештәр тыуҙырған хистәр-тойғолар һ. б. лирика булған. Буддизм йоғонтоһо аҫтында моңһоулыҡ өҫтөнлөк итә, созерцательный мотивтары. Оҙон шиғырҙар юҡ, эпос бөтөнләй юҡ; шиғыр лирик кәйеф бик ҡыҫҡа шиғри әүерелде. [[Файл:Kakinomoto_no_hitomaro.jpg|мини|295x295пкс|Какиномото-но Хитомаро — Манъёсю йыйынтығына индерелгән күп һанлы тёка һәм танка авторы]] Нар дәүерендә булдырылған һәм япон шиғриәтендә тамырланған төп форма — танка тип аталғаны — биш шиғырҙан (строфанан?) торған ҡыҫҡа шиғыр, сиратлап һәр береһе бишәр һәм етешәр ижектән тора. Сөнки ижектәр тормайынса Япон теле тулыһынса ҡыҫҡа ижектәрҙән (бер һуҙынҡы йәки тартынҡы менән һуҙынҡынан) торғанлыҡтан, йәғни бөтә ижектәре лә 5 һуҙынҡының береһенә тамамланғанлыҡтан, һәр береһе оҙонлоғо һәм баҫымы буйынса бер төрлө булғанлыҡтан, рифма ла (улар бигерәк бер төрлө тонлы булыр ине), оҙон һәм ҡыҫҡа ижектәр алмашыныуына нигеҙләнгән ритм да була алмай. Япон телендә шиғриәттең прозанан берҙән-бер айырмалылығы — бер һәм ете ижекле юлдарҙың эҙмә-эҙлекле сиратлашыуы; танка принцибы шунан тора. Танка 5 юлдан тора, 1-һе һәм 3-һө биш, 2-һе, 4-һе һәм 5-һе — ете ижектән, йәғни дөйөм алғанда, бөтөн шиғыр 31 ижектән тора. Ҡайһы берҙә 6-сы шиғыр — 5-сенең көсәйтелгән варианты ҡушыла. Форманың ҡыҫҡалығы фантазия иреклеген ҡатмарлаштыра, әммә танка авторҙары нескә кәйефте ҡыҫҡартып билдәләү сәнғәтенә, тәбиғәт образдарын һәм уларға бәйле тәьҫораттарҙы 5, күберәген 6 юлда әйтеп биреү оҫталығына эйә. Танка стиле һәм был төп форманың башҡа варианттары ''макуракотоба'' һәм ''какэкотоба ''хас булған бик күп ҡатмарлы риторик алымдар менән айырыла. Макуракотоба (яп. теле 枕詞 ''«һүҙ баш осо»''«слово-изголовье») — [[Гомер]]ҙың «ел кеүек осоусы Ахилл» һымаҡ һәм шуға оҡшаған билдәләүсе һүҙҙәр шиғыр башында ҡуйылған. Какэкотоба (яп. теле 掛詞 ''«әйләнеп торроусы һүҙҙәр»''«вертящиеся слова») — беренсеһе үҙенең алдынан килгән һүҙ менән бер төшөнсә, ә артынан килгән һүҙ менән — икенсе мәғәнә аңлатҡан ике мәғәнәле һүҙҙәр. Мәҫәлән, «мацу» (япон. теле) 松) — ҡарағай; «мацу-но-эга» — ҡарағай ботағы, ә «хито-во-мацу» — кемделер көтөү; «хито-во-мацу-но-эга» һәм танкала йыш файҙаланылған какэкотобаны әйтелешен барлыҡҡа килтергән. Бынан тыш, танка байтаҡ ҡабатлауҙар, өндәмәләр һәм һоҡланыуҙар (ҡайһы берҙә бөтә шиғыр — аҙаҡта торған бер һүҙгә ҡоролған һоҡланыу), йәнәш юлдарҙағы параллель һүҙҙәр, аллитерация һ. б. менән тулы. Шиғырҙарҙы тотош фразанан — айырым бер һүҙгә йәки хатта һүҙҙең айырым ижегенә атрибуты булған инештән башлайҙар. Япон шиғриәтендә, ҡайһы саҡта {{comment|күтәренке тойғо|пафос}}ға һәм ниәттең киңлегенә зыян килгән осраҡта ла, форманың виртуозлығы һәм тапҡырлығы, миниатюрлығы, нәфислеге юғары баһалана. Танканан тыш оҙонораҡ шиғырҙар, әммә биш строфа менән сикләнмәгән, һуңғы юлдары 7 ижектән, шул уҡ 5 һәм 7 ижекле юлдарҙың сиратлашыуынан торған нагаута (оҙон көйлө йырҙар) бар. Улар, ҡағиҙә булараҡ, 31 ижекле һуңғы шиғыр юлдары — шиғырҙың төп фекерен ҡабатлаған ханка менән оҙатыла. Бынан тыш тағы ла алты юлдан торған сэдока (яп. теле 旋頭歌), йәғни алдағыһын төрлөләндереүсе өҫтәлмә ете ижектән торған танка, һуңынан буссокусэкика (яп. теле 仏足石歌 ''«Будда аяғының эҙҙәре шиғыры»''«стих отпечатка ноги Будды») — шулай уҡ алты юллы һ. б., әммә былар барыһы ла төп форма — танканың {{comment|үҙгәртелгән төрҙәре|видоизменение}}. ==== Манъёсю ==== Нар осоро шиғриәте IX быуат башында төҙөлгән «Манъёсю» («япраҡтар мириадаһы йыйынтығы») ҙур антологияһында һаҡланған. Унда фәҡәт 4000-дән ашыу танканан, ә артабан бер аҙ нагаута һәм сэдоканан торған 5000-гә яҡын шиғыр тупланған. Улар үҙ эсенә, VII быуат аҙағынан, 130 йыл осорҙо биләй, һәм бер нисә категорияға: йыл миҙгелдәрен йырлаусы, мөхәббәт һәм балаларының ата-әсәһенә, буйһонғандарҙың хужаларына, ағай-һеңлеләрҙең йәки туғандарҙың бер-береһенә хистәрен белдереүсе шиғырҙар; ҡатнаш — императорҙарҙың һәм шәхси заттарҙың сәйәхәттәре тураһында, табын шиғырҙары; элегиялар, {{comment|кинәйәле|аллегорические}} шиғырҙар һ.б. Манъёсюҙан ''өҙөк:'' {| style="background: none; width: 100%; text-align: left; margin-bottom: 10px; border-collapse: collapse;" | id="253" | <poem>На сливовый цвет Налёг толстый снег. Я хотел собрать Показать тебе, Но в моих руках он растаял весь На мне нет одежды, Смоченной росой При моей прогулке по летней траве. Но платья моего рукав Постоянно мокр от слёз</poem> |} Шиғырҙарҙың авторҙары юғары һарай даирәләренә ҡараған; уларҙың күбеһе — ҡатын-ҡыҙ. 561 шиғырҙар авторының исеме аталған; шуларҙың араһынан 70 ҡатын-ҡыҙ. Бигерәк тә ике шағир билдәле: Какиномото-Хитомаро, йыш ҡына микадоны сәйәхәттә оҙатып йөрөгән Сёму һарайындағы (724—754) чиновник һәм Акахито. Оҙон шиғырҙарҙан, нагаута, Урасима Таро — үҙенең дыуамаллығы арҡаһында үлемһеҙҙәр илендә даими йәшәүҙән мәхрүм ҡалған балыҡсы тураһындағы популяр легенда. Был поэтик легенда кеше ҡыҙыҡһыныусанлығының һәләкәткә илткәне тураһында мәңгелек темаға бағышланған. ==== Кайфусо ==== Кайфусо — абруйлы япон вельможалары төҙөгән ҡытай шиғриәте антологияһы (канси), . === Классик япон әҙәбиәте (794—1185) === Япон әҙәбиәтенең икенсе осоро 794 йылда империяның баш ҡалаһы Наранан Хэйан-кёға («донъя ҡалаһы» хәҙерге [[Киото]]) күсерелгән һәм Хэйан әҙәбиәте тип йөрөтөлгән. Хэйан осоро, 800 йылдан 1186 й.ылға саҡлы дауам итеп, классик осор тип һаналған. [[Ҡытай әҙәбиәте]] һәм [[буддизм]] йоғонтоһо менән бәйле милли әҙәбиәттеңюғары үҫеше күҙәтелгән. Япон халҡының күпселеге наҙан булған; был осор әҙәбиәте — аҡһөйәктәр әҙәбиәте, уның вәкилдәре — һарай юғары даирәһе ағзалары. ''Ҡатын-ҡыҙ ижады өҫтөнлөк алыуы'' дәүерҙең үҙенсәлеге булып тора. Был осорҙоң иң төп әҫәрҙәрен ул саҡта күренекле һәм ярайһы уҡ үҙ аллы ирекле урын биләгән ҡатын-ҡыҙҙар яҙған. Нәфис әҙәбиәт тулыһынса тиерлек ҡатын-ҡыҙҙар ҡулында булған (ир-аттар ҡытай ғилемен өйрәнгән); шуға уның сифаты — [[XVIII]] һәм [[XIX быуат]]тарҙың порнографик беллетристикаһынанан айырмалы рәүештә нәзәкәтле һәм ғаиләләргә хас инсафлы. ==== Шиғриәт ==== [[Файл:Kokin_Wakashu_-_Reizei-ke_Shiguretei_Bunko.jpg|мини|300x300пкс|Кокинсю]] Хэйан осоро шиғриәте Дайго микадо ҡушыуы буйынса төҙөлгән һәм 922 йылда баҫылған «Кокинсю» йыйынтығында сағыла. Унда «Манъёсю»ҙағы кеүек рубрикаларға бүленгән 1100 самаһы шиғыр бар; уларҙың күп өлөшө — танка. «Кокинсю» айырым шиғырҙарының йөкмәтке байлығы һәм дәрәжәһе буйынса «Манъёсю»ҙан түбәнерәк тора; унда шиғри турнирҙарҙа бирелгән темаға яҙылған һәм формаһының тышҡы биҙәлеше, тапҡыр һүҙ уйыны менән ҡупшылатып яҙылған бик күп танка. Әммә тап шул йыйынтыҡҡа үҙенең ҙур популярлығы менән «Кокинсю» тейеш:[[XI быуат]]та уны өйрәнеү белемле кешеләрҙең барыһына, бигерәк тә ҡыҙҙар өсөн, мотлаҡ булған. Артабан «Кокинсю» күпселеген «Манъёсю»ға эйәргән. Классик Хэйан дәүеренең данын шиғриәт түгел, япон теленә ҡытай теленән ингән һүҙҙәр арҡаһында бик нәфис һәм нәзкәтлегә әйләнеп, ҙур һығылмалылыҡҡа һәм байлыҡҡа өлгәшкән проза арттырған. Шағир һәм «Кокинсю»ҙың нәшриәтсеһе Ки-но Цураюки (946 йылда үлгән) был осорҙоң иң күренекле прозаиктарының береһе булған. Уның «Кокинсю»ға яҙған инеш һүҙе стиль буйынса өлгөлө һанала, унда шиғриәттең килеп сығышы, тышҡы тойғо-хистәрҙең тәрәнлегенә һәм ихласлығына зыян килтереп булһа ла, арттырып ебәреүҙәрҙең артынан ҡыуыуҙың ығы-зығылығы тураһында әйтелгән. Цураюки Нар осоро шиғриәтенә күҙәтеү яһай. Был тәнҡит этюдтарында Цураюкиҙың теле бик образлы, шиғриәтле, йыш ҡына тапҡыр мыҫҡыллы. Уның башҡа әҫәре — Тоса-никки, юл яҙмалары, Киото ҡалаһында 4 йыл буйы губернаторы урынын биләгәндә, [[Сикоку]] утрауындағы Тосанан сәйәхәт көндәлеге. Көндәлек ҙур юмор менән юлда осраған көнкүреш һәм ваҡ ғәҙәти ваҡиғаларҙы һүрәтләй, автор үҙен Тосаға оҙатҡанда үҙе һәм юлдаштарының эскелеген шаяртып, был сәбәптән яҙылған насар шиғырҙарҙан көлөп, моңһоу эпизодтарҙы (йәш ҡыҙҙың үлеме) бик поэтик рәүештә билдәләп, дауылды һәм пираттар менән ҡот осҡос осрашыуҙарҙы һүрәтләгән. ==== Моногатари ==== [[Файл:Utsubo_Monogatari_1809edition.jpg|мини|250x250пкс|Уцубо-моногатари, 1809 йылғы баҫма]] Хэйан осороноң төп прозаик әҫәрҙәре булып моногатари тип аталған, йәғни ҡайһы берҙә уйлап сығарылған, әкиәткә оҡшаш, ҡайһы берҙә, тарихи йәки мемуарҙар тибына яҡын хикәйәләр. Ҡайһы берҙә моногатари дөйөм герой менән бәйле айырым ҡыҫҡа хикәйәләр йыйынтығынан ғибәрәт; ҡайһы берҙә был ҙур повестар, хатта романдар. Был әҫәрҙәрҙең иң боронғолары булып икеһе лә [[X быуат]] башына (901 йыл менән 922 йыл араһында) ҡараған Такэтори ҡарт тураһында повесть һәм Исэ-моногатари һанала. Уларҙың тәүгеһе — япон телендә яҙылған, әммә ҡытай сығанаҡтарынан үҙләштерелгән, фантастик әкиәттәр йыйынтығы; мистикаһы будда дине характерында. Иң поэтик әкиәттәрҙең береһе — бөтә ир заты ла, хатта император ҙа уны үҙҙәренә кейәүгә сығырға өгөтләй алмағандан һуң, күккә ашҡан «балҡып торған ҡыҙ тураһында» (Кагуя-химэ). Исэ-моногатари — йәш {{comment|һарай яны кешеһе|придворный}}нең уйлап сығарылған мөхәббәт мажаралары менән бер рәттән герой барып күргән төрлө япон провинциялары тураһында һөйләүсе күп кенә хикәйәләр. Хикәйәләү мөхәббәт темаһына бик күп танкага бай. [[X быуат|Х]] быуат һәм [[XI быуат]] башынағы шуға оҡшаш башҡа әҫәрҙәрҙән Уцубо-моногатари, Хамамацу-Тюнагон-моногатари һәм Ямато-моногатари иң билдәлеһе. Классик дәүерҙең иң билдәле романы — [[Гэндзи тураһында повесть|Гэндзи-моногатари]] (XI быуат башы); уның авторы — [[Мурасаки Сикибу]], Японияла күп быуаттар дауамында күренекле урын биләп торған һәм императорҙар, дәүләт эшмәкәре, ғалим һәм яҙыусылар биргән Фудзивара нәҫеленән һарай яны танылған ханым. Мурасаки үҙенең ғилемле булыуы һәм таланты менән дан тотҡан. Уның романы микадо улы Гэндзи һәм яратҡан кәнизәгенең тормошо тураһында, һәм аҡһөйәк япон йәмғиәте тормошо нескәлектәрен бай һәм мул итеп һүрәтләй<ref>Morris, I., The World of the Shining Prince; Court Life in Ancient Japan (Oxford: Oxford University Press, 1964) p. xiv.</ref>. «Гэндзи-моногатари»ҙың күләме ҙур: роман 54 томдан тора; шәхестәрҙең тик шәжәрә ағастары ғына ла (микадо, принц һәм принцессаларҙың, һарай яны кешеләренең һ. б.) 80 бит биләй. Был күләм хикәйәләүгә {{comment|бөрсөкләп ҡыҫтырылған|вкраплённые}} эпизодлы хикәйәләр менән аңлатыла. [[Файл:Hyakuninisshu_057.jpg|слева|мини|278x278пкс|[[Мурасаки Сикибу]]]] Мурасаки, романы кеүек үк билдәлелек яуламаһа ла, шулай уҡ «Мурасаки Сикибу никки» япон. теле 紫式部日記) тигән көндәлек тә яҙған. Мурасаки-но сикибу менән бер рәттән классик яҙыусы даны менән тағы ла бер ҡатын-ҡыҙ, юғары ҡатлам даирәләренә ҡараған һәм император ҡатынының һарай яны ханымы вазифаһын биләгән Сэй-Сёнагон, файҙаланған. Уның «Баш осонда ултырып яҙылғандарҙан» әҫәре — авторҙың, хикәйәләү, һүрәтләү, фекерләү, көнкүреш һүрәтләүҙәре менән сиратлашҡан, шәхси тормошона нигеҙләнгән мемуарҙары тип аңлайбыҙ. «Баш осонда ултырып яҙылған» әҫәренең стиле «Записки» Японияла бик популяр булған һәм дзуйхицу (ҡылҡәләм артынан эйәреү) тип аталған. Был башҡа нимә килә, шуны системаһыҙ рәүештә: күңелгә ятҡан да, күңелгә ятмаған да предметтарҙы һәм тәьҫораттарҙы, ғөрөф-ғәҙәттәр йәки шәхси кисерештәр тураһында очерктар, тәбиғәт тасуирлауға, тирә-йүн тураһында уйланыуҙарҙы теҙеп яҙыу. «Баш осонда ултырып яҙылған» — дзуйхицуҙың иң яҡшы өлгөһө. Ул, «Гэндзи-моногатари» кеүек үк, күләмле әҫәр (12 томда 6460 бит) ҡарап, шулай уҡ XI быуатҡа ҡарай. Мурасакиҙың көндәлегендәге эпик хикәйәләүе менән сағыштырғанда, был әҫәрҙең йөкмәткеһе бик күп төрлө һәм авторҙың индивидуаль үҙенсәлеге тәьҫирен йөрөтә. Аталған моногатариҙарҙан башҡа тағы бик күп улар, шуларҙың иң билдәле «Удзи-моногатари» (авторы Минамото-но Такакуни, 1077 йылда үлгән), халыҡ ырымдары һәм риүәйәттәре йыйынтығы, һәм Сагоромо-моногатари һәм Сарасина-Ники (сәйәхәттәрҙе һүрәтләү), икеһен дә ҡатын-ҡыҙ яҙған. Барлыҡ был романдар, повестар һәм әкиәттәр ысынбарлыҡты ижад итеүҙең юғары үҫеше тураһында һөйләй һәм Хэйан осороноң мәҙәниәтен һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен өйрәнеү өсөн ҡиммәтле материал бирә. ==== Тарихи йылъяҙмалар ==== Беллетристика менән бер рәттән, моногатари дәрәжәһенә тарихи хеҙмәттәр ҙә инә. Һуңғылары араһында — «Эйга-моногатари» (япон теле 栄花物語) һәм «Окагами» (япон теле 大鏡). «Эйга-моногатари» [[XI быуат]] аҙағына ҡарай, 40 китаптан тора һәм [[Япония тарихы]]ның ике быуатын (1088 й. тиклем) эсенә һыйҙырған. Был киң мәғәнәләге ил тарихы түгел, ә Фудзивара-но Митинаганың (Эйга-тимәк моногатари «дан тураһында хикәйәт») тормош юлын ентекле тасуирлап яҙыуы, атаһы өс император дәүерендә баш министр булып хеҙмәт иткән һәм уның улдары Ёримити һәм Норимити, атаһы власын үҙ ҡулдарына алған. Хикәйәләү уйлап сығарылған моногатари стилендә алып барыла, күп эпизодтар романтик, көләмәстәр һәм танка менән оҙатыла, шулай булыуға ҡарамаҫтан, документаль әһәмиәте лә юғалмаған. «Окагами» (һәр төрлө тарихи хеҙмәт «бөйөк көҙгө» йәки ''кагами'' (яп. теле 鏡) тип атала) 8 томдан тора һәм 14 батшалыҡтың, 851 йылда тәхеткә килгән микадо Монтокунан алып 1036 йылда вафат булған Го-Итидзё императорҙың тарихын күҙ алдына баҫтыра. «Окагами»ҙың авторы — Тамэнари (Фудзивара ғаиләһенән), император Сутокуҙың (1124—1141) һарай идарасыһы, һуңынан ул будда монахы булып киткән. «Окагами»ҙың йөкмәткеһе һәр микадоның биографик датаһын сағыштырмаса ҡоро һанап китеүҙән, көләмәстәрҙән, танкаларҙан һәм мөһим дәүләт эшмәкәрҙәренең тормош юлын уйлап сығарылған романтик ентекле бәйән итеүҙән тора. Тарихи документ булараҡ, был ике хеҙмәт тағы ла ҡорораҡ булған ҡытай телендәге тарихи йылъяҙмаларына өҫтәлмә булып торған. Ике әҫәрҙең дә үҙенсәлеге — авторҙың буддизмдың ҙур йоғонтоһона бирелгәнлегендә. "Окагами"нан башҡа шулай уҡ түбәндәге тарихи хеҙмәттәр билдәле: Имакагами (яп. теле 今鏡 ''заман көҙгөһө'' ''зеркало современности''), Мицукагами (яп. теле 水鏡 ''һыу көҙгөһө'' ''водное зеркало'') һәм Масукагами (яп. теле 増鏡 ''таҙа көҙгө'' ''чистое зеркало'') — улар барыһы ла бергә сикё яп. теле 四鏡 ''дүрт көҙгө'' ''четыре зеркала'') йәки кагамимоно (яп. теле 鏡物)<ref>Jeffrey P. Mass The Origins of Japan’s Medieval World 1997 Page 441 "The "historical tale, « for example, is typically represented by the „four mirrors“ (shikyō) of history that begin to appear in the late Heian with the Ōkagami and continue into the Muromachi. „Military tales“ begin with accounts of the Hogen and ..»</ref> тип атала. Был осорға ҡытай телендә яҙылған бер нисә тарихи һәм белешмә әҫәр ҡарай: «Синсэн Сёдзироку» (яп. теле 新撰姓氏録), «Ырыуҙарҙың яңынан төҙөлгән исемлеге», 815 й. баҫылған — 1182 дворян ғаиләләре шәжәрәләре; Энгисики (яп. теле 延喜式) — Энги эраһы уложениеһы (延喜, 901—923), 927 йылда тамамланған, үҙ эсенә синтоист ғибәҙәт йолаларын, доғалар (норито) алған, шулай уҡ административ ҡоролош, чиновник вазифалары һ. б. тасуирланған; Вамё Руйдзюсё — Минамото-но Ситаго төҙөгән ҡытай-япон һүҙлеге (911—983). === Урта быуаттар әҙәбиәте (1185—1603) === ==== Камакур осоро (1186—1332) ==== [[Файл:Azumakagami_03.jpg|мини|272x272пкс|«Адзума кагами» (япон теле 吾妻鏡, Көнсығыш Япония Зерцало) — 1180 йылдан алып 1266 йылға тиклемге осорҙо һүрәтләгән япон урта быуат йылъяҙмаһы]] Япон әҙәбиәтенең сәскә атҡан хэйан осоро дәүләт ҡоролошо үҙгәреүе арҡаһында нәфис ижадтың бөлгөнлөккә төшөү быуаттары менән алмашынған. Власть микадо, Интеллектуаль яҡтап үҫешкән һарай яеы кешеләрен, нәзәкәтле нәфис әҙәбиәт барлыҡа килтергән ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың ғәмһеҙ йәшәүен хуплаған микадо власы хәрби ҡатлам — сёгундар хакимлығы менән алмашынған. Микадо резиденцияһы хэйан мәҙәни тормошо үҙәге булыуҙан туҡталған. Был хәл япон әҙәбиәтенең Камакур осоро (1186—1332) башланғанға саҡлы, [[XII быуат]] аҙағына, Минамото-но Ёритомо Камакура сёгунлығын раҫлағанға тиклем дауам иткән. Ёритомо ғаиләһенән һуң Япония яҙмышы менән Ходзё нәҫеле идара иткән. Был ғаилә ағзалары сёгун түгел, ә сёгун ярҙамсылары, сиккэндар, булған. Әммә уларҙың көсө шулай булған, Киотола йәшәгән императорҙар ҙа, Камакурала йәшәүен дауам иткән сёгундар ҙа үҙҙәренең титулдары менән бары тик номиналь ғына файҙаланған һәм ысынбарлыҡ власҡа эйә булмаған. [[Файл:Yōshū_Chikanobu_Miura_Daisuke_Yoshiaki.jpg|мини|295x295пкс|''Миура ''Дайсукэ Ё''сиакэ (1093—1181) ''Кинугаса'' һарайы янында атта'' һыбай (Тоёхара [[Тоёхара Тиканобу|Тиканобуҙың]] «Гэмпэй Сэйсуйки» буйынса иллюстрацияһы).]] Сёгунлыҡ дәүеренең характерлы һыҙаттары: уларҙың үҫешенә буддизмдың йоғонтоһо, ғилемлелектең монахтар ҡулында тупланыуы, сёгундар яҡлы монахтар йыш ҡына ҡоралға тотонғанлыҡтан һәм гражданлыҡ низағтарында ҡатнашҡанлыҡтан, әҙәбиәт артыҡ һуғышсан һәм тупаҫ характерҙа булыуында. Был осорҙа яҙыусылары араһында ҡатын-ҡыҙҙар юҡ тиерлек; шиғриәт һәм романдарға иғтибарһыҙлыҡ күрһәтеү хөкөм һөргән. Камакура осоро әҙәби әҫәрҙәре араһында тарихи әҫәрҙәр һәм мемуарҙар өҫтөнлөк итә; уларҙың күп өлөшө осор башына ҡарай; һуңыраҡ илдең әҙәби эшмәкәрлеге кәмей бара. Был төрҙөң тәүге әҫәрҙәренең береһе — «Гэнпэй Дзёсуйки» йәки «Гэмпэй Сэйсуйки» (япон теле 源平盛衰記) [[XII быуат]]тың икенсе яртыһында ике, Гэндзи һәм Хэйкэ, аҡһөйәктәр нәҫеленең күтәрелеү һәм ҡолау тарихы. Был тарихтың 48 китабы 1161 йылдан 1185 йылға тиклемге осорҙо солғаған һәм шекспир хроникалары рухында яҙылған; тарихи хәҡиҡәт уйҙырмалар, риторик шымартыуҙар, фекерләүҙәр, дәүләт эшмәкәрҙәренең уйлап сығарылған телмәрҙәре, һуғыш күренештәрен героик стилдә тасуирлау, доғалар, арбауҙар, танкалар һ. б.менән ҡушылған. «Гэмпэй Сэйсуйки»ҙың Хамуро Токинага (яп. теле 葉室時長), шулай уҡ уға тағы ла ике башҡа әҫәрҙең: «Хогэн-Моногатари» (япон теле 保元物語) (Киотола 1157 й. тәхет өсөн бәхәс арҡаһында килеп сыҡҡан низағтар тураһында хикәйә) һәм «Хэйдзи-моногатари» (япон теле 平治物語) (һәм 1159 й. шул уҡ көрәштең яңынан ҡабатланыуы) авторы тип Хамуро Токинага һаналған. Билдәһеҙ авторҙың Тайра йорто тураһында повесы — «Гэмпэй Сэйсуйки»ға оҡшаған; яңы патриотик, тәҡүәле йәки драматик шымартыуҙар өҫтәлгән шул уҡ ваҡиға ҡабатлана. Был әҫәрҙең үҙенсәлеге, хикәйәләү теле бива-бодзу йырлауына (бива бонздары) яраҡлаштырылыуы уның популярлығын арттырған. Был осорҙоң башҡа әҫәре — «Ходзёки» (1212 й.), шағир Камо-но Тёмэя мемуарҙары күпкә юғары тора. Ул синтоист ғибәҙәтханаһы {{comment|тәртип һаҡлаусыһы|блюститель}} булған, әммә, үрләтмәгәндәренә әсенгәнлектән, дәрүиш булып китә һәм яңғыҙлыҡта үҙенең шәп стиль өсөн юғары баһаланған мемуарҙарын яҙған. Китаптың исеме, «Ходзёки», авторҙың дәрүишлегенә күрһәтә (ходзё — 100 квадрат фут — Тёмэяның {{comment|бәләкәй өйө|хижина}}нөң майҙаны: ''ки ''— яҙыу). «Ходзёки»ҙа иң ҡыҙыҡлыһы 1177 йылдағы Киото янғыны һәм 1185 й. ер тетрәүе тасуирлау, шулай уҡ авторҙың дәрүишлек һәм буддизм хаҡындағы фекерҙәре һәм уны тәбиғәткә һәм дингә ҡарата азатлығы һәм тәрәнлеге менән ҡыуандырған үҙенең яңғыҙлыҡта үткән ябай тормошон ҡыҙыҡлы тасуирлауы. «Ходзёки»ҙың характер «Ходзек» саф буддаса. Баш ҡаланың юл һәм башҡа бик күп очерктар көндәлек камакур осор. «Никки Идзаеи» тол ҡатын Әзерләүсе абруйлы ғаиләләрҙең береһе яҙылған, Абуц, будда ант ҡабул итә<ref>Оськина А. С. (НИУ ВШЭ, ИВ РАН, Россия) [http://www.hse.ru/pubs/lib/data/access/ram/ticket/44/14143042782e097db142e0dea47d81178d85e86390/Oskina%20A_Prose%20and%20poetry.pdf Отличительные особенности дневника «Идзаёи никки» монахини Абуцу (1221?-1283)]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Камакура уның сәйәхәт һүрәтләү, сентименталь бик то. «Бэн-но-найси-никки» (япон теле 弁内侍日記, べんのないしにっき), шағирәнең көндәлектәре япон Бэк-но Найся (япон теле 弁内侍) Шиғриәт һәм 1252 йылда ваҡиға тураһында шунда 1216 Камакур араһында осоронда, иртә кеүек, әҫәр танк, ҡалыша, әммә, элеккесә, Төҙөлгән антология (төрлө авторҙарҙың шиғырҙары 100 100), исем аҫтында иссь Хякунин. Улар араһында беренсе (баш танк йыйынтығы VII тиклем [[XIII быуат]]) 1235 йылда тәшкил итә. Садаиэ, ғаилә ағзалары Әзерләүсе. ==== Намбокутё һәм Муромати осорҙары ==== [[Файл:Kitabatake Chikafusa.svg|250px|мини|Китабатакэ Тикафуса]] Уларҙың беренсеһе — Намбокутё осоро (1336—1392), йәғни «көньяҡ һәм төньяҡ ихаталары», ул саҡта бер үк ваҡытта ике император: береһе,сёгундар {{comment|ҡуйылыусыһы|ставленник}}, [[Киото]]ла, икенсеһе — Ямато провинцияһында хакимлыҡ иткәнгә шулай аталған. Икннсе осор, Муромати осоро (1392—1603), Киото провинцияһындағы ҡала исеме менән аталған, унда 1392 йылда император власынан да юғарыраҡ микадо Император Го-Комацу бер ҡулдарында тупланған Асикага сёгундар ырыуынан яңы династия нығынған. Был ике осор ҙа әҙәбиәттең ҡара быуаттары тип һанала. [[XIV быуат]]тң иң күренекле яҙыусыларының береһе Китабатакэ Тикафуса ({{lang-ja|北畠親房}}, 1293—1354 булған<ref>Paul Varley. (1995). «Kitabatake Chikafusa», ''Great Thinkers of the Eastern World'', p. 335.</ref>), абруйлы дәүләт кешеһе һәм микадо Император Го-Дайго яҡлы<ref>Iwao, Seiichi ''et al.'' (2002). [https://books.google.com/books?id=NBlDYE38ODYC&printsec=frontcover&dq=editions:ISBN 2-7068-1632-5&lr=&client=firefox-a#PPA1553,M1 ''Dictionnaire historique du Japon,'' p. 1553.]</ref>. Уның төп әҫәре — көньяҡ ихата хоҡуҡтарын яҡлап яҙылған {{нихонго|«Аллаға оҡшаған батшаларҙың ысын күсәгилешлеге тарихы»|神皇正統記|Дзинно Сётоки}}, Японияның сәйәси ҡоролошоноң фәлсәфәүи теорияһын (6 китап) һәм ярым мифик, автор үҙе ҡанашҡан ваҡиғаларға саҡлы, ярым ысын-ярым ялған Япония тарихын үҙ эсенә индерә. Яҙылышы ҡоро, китаптың әҙәби әһәмиәте көсһөҙ, ләкин уның сәйәси йоғонтоһо ҙур булған; ул микадо власын нығытыуға ярҙам иткән. Тикафусаның икенсе әҫәре — «Гэнгэнсю» (8 китап), иң төп синтоист мифтары яҙылған. Был осорҙоң күренекле әҫәре — {{нихонго|«Бөйөк донъя хаҡында повесть»|太平記|Тайхэйки}}, 1181 й. Ёритомо нигеҙ һалғандан алып һәм микадо Император Го-Дайго (1319) тәхеткә килгән саҡтағы ваҡиғаларҙан башлап, 1368 й. Император Го-Мураками батшалығының аҙағына саҡлы сёгунат тарихы. Был япон тарихының өҙлөкһөҙ низағтарҙан, {{comment|аҫтыртын бутауҙар|интриги}}ҙан һәм яуызлыҡтарҙан торған иң болғансыҡ ярһыу осорҙарының береһе. Китаптың тәүге атамаһы икенсерәк ине: «Анки-юрайки» («Донъяның сәбәптәре һәм хәүефтәр яҙмаһы») йәки «Кокка-тиранки» («Донъя һәм дәүләттәге тартипһеҙлектәр тураһында яҙма»). Прежде «Тайхэйки» считалось сочинением нескольких жрецов, писавших по поручению микадо Го-Дайго, но есть основания полагать, что автор его — монах Кодзима-хоси (1374 й. үлгән)<ref>[http://www.japantoday.ru/entsiklopediya-yaponii-ot-a-do-ya/tayheyki.html Тайхэйки]</ref>. Китапҡа бер шәхестең ижады тамғаһы тәьҫире тойола. «Тайхэйки»ҙың характеры беллетристик, стиле риторик, ҡытай һүҙҙәре ярылып ятҡан һәм ишаралар һәм өҙөмтәләр менән тулы. «Тайхэйки»ға буддизм һәм буддист теологияһы белеменең көслө йоғонтоһо тойола. Хэйан осорона ҡарағанда төҙөлөшө буйынса китаптың теле ябайыраҡ, ҡытай һүҙҙрәе менән байытылған һәм иң яңы әҙәби стилгә нигеҙ булып тора. «Тайхэйки» хәҙерге көндәргә тиклем киң таралған; был милли үткән һәйкәлен айырым профессиональ уҡыусылар бар хатта. [[Файл:Yoshida Kenko.jpg|250px|мини|слева|Ёсида Кэнко]] Был осорҙа Ёсида Кэнко, юғары ҡатлам ғаилә ағзаһы, артабан буддий монахы булып киткән һарай яны кешеһе яҙған; ул 1350 йылда 68 йәшендә үлгән. Уның төр әҫәре — {{нихонго|{{comment|«Эш бошҡанда яҙған ҡараламалар»|«Наброски от скуки»}}|徒然草|Цурэдзурэгуса}}, фекрҙәр һәм тәғлимәт, аҡыллы тормош ҡағиҙәләре һәм, донъяуи йыуаныстарҙы данлау менән бергә, буддизмды, изгелекте һәм дәрүишлекте маҡтау йыйынтығы. Кэнко киң ирекле фекер йөрөтөүе менән айырылып торған һәм гонаһлы донъя кешеһенең йәм табыуын (тормоштағы кеүек, әҙәбиәттә лә) буддистың тәҡүәле ынтылыштары менән ҡатнаштырған. Был осорҙоң шиғриәте, ғәҙәти танкаларҙан тыш, яңы жанр — но, йәғни, музыка һәм мимик бейеүҙәр менән оҙатылыусы лирик драмалар барлыҡҡа килгән. Уларҙың йөкмәткеһе буддист һәм синтоист риүәйәттәрҙән алынған; төп мотивтары — тәҡүәлелек, ватансылыҡ, хәрби батырлыҡ. Тексты буддийсы монахтар ижад иткән, ә музыканы, бейеүҙәрҙе һәм ҡуйыуҙы — пьесаларҙың авторҙары тип һаналыусы актёрҙар тормошҡа ашырған. Бөтә нолпүарҙың да төҙөлөшө бер төрлө: ҡанбаба сыға, үҙен исемләй һәм сәйәхәткә йүнәлгәнен иғлан итә. Арабан ул ҡайһылыр ғибәҙәтхана эргәһенә, йәки алыш яланына килә һ.б., һәм барлыҡҡа килгән йән уға урындағы легенданы һөйләй һәм уның кем икәнен һөйләй. Пьесалар бик ҡыҫҡа, 6-7 баҫма биттән тора һәм бер сәғәттән дә артыҡ башҡарылмай. Ҡатнашыусылар 5 — 6, ҡайһы берҙә бары 3 кеше, шулай уҡ бер нисә музыкант һәм хор. Тәүге но пьесалары XIV быуатта яҙылған; уларҙың күп өлөшө XV быуатҡа ҡарай. === Иртә яңы заман әҙәбиәте (1603—1868) === Япон әҙәбиәтендә Муромати осоро нәфис ижад үҫешенең һәм фәндең бөтә өлкәләренең сәскә атыу ваҡыты менән алмашынған — Эдо осоро (1603—1867), Токугава Иэясуның Токугава сёгунатына нигеҙ һалғандан һәм үҙенең резиденцияһын Эдо ҡалаһына (бынан атамаһы ла) күсергәндән алып микадо Мэйдзи власын {{comment|тергеҙгәнгә|реставрация}} һәм Японияның рухи тормошона европа йоғонтоһо башланғанға тиклем. Иэясу даймё үҙ-ара низағын туҡтатҡан, уларҙы (микадоның номиналь власын һаҡлағанда) үҙ власына буйһондорған һәм Япония тормошоноң бөтә йәмғиәт өлкәләрендә үҫештергән ныҡлы феодаль ҡоролошҡа нигеҙ һалған. Эдо осоро әҙәбиәте юғары ҡатламдың монополияһы булыуҙан туҡтауы һәм, матурлыҡты элеккесә нескә аңлау кимәле түбәнәйеүенә ҡарамаҫтан, күмәк халыҡҡа яҡынайыуы менән айырыла; китап баҫтырыу таралыуы менән бергә (ул Японияла VIII быуаттан булған, фәҡәт Токугава сёгунатында ғына — корея өлгөләре буйынса — ҡул менән шрифт йыйыу индерелгән һәм китап баҫыу ныҡ үҫешкән) Японияла тупаҫ порнографик әҙәбиәт таралған. Был ослорҙоң башҡа характерлы һыҙаты — Японияла буддизмдың тарҡалыуы һәм конфуцианлыҡ, уның позитив әхлағы япондарҙың милли рационалистик характеры менән {{comment|ярашҡанлыҡ|гармонично}} берләшкән. Эдо осороноң иң иртә әҫәрҙәренең береһе — «Тайкоки» ({{lang-ja|太閤記}}, 1625 й.; авторы билдәле түгел), регент тарихы (тайко) Тоётоми Хидэёси, уның тыуыуы һәм тормошо, халыҡ фаразлауынса, легендар характерлы һәм мөғжизәләр менән уратылған була. ==== Кангакуся ==== {{главная|Кангаку}} Иң танылған XVII быуат япон яҙыусылары ''кангакуся''ға {{sfn|Лим|1999|с=43|quote=Приверженцам китайской культуры кангакуся противостояли вагакуся или кокугакуся|name="лим"}}, йәғни {{нихонго|кангаку|漢学|ханьское учение}} — ҡытай фәлсәфәһен (конфуцианлыҡ), ҡытай әҙәбиәтен һәм фәнен таратыусыларға ҡараған. Кангакуся башында ғалим Фудзивара Сэйка ({{lang-en|藤原惺窩}}, 1561—1619)<ref>Прасол, Александр Федорович. Генезис и развитие японского образования : VIII — начало XX вв. : диссертация доктора исторических наук : 07.00.03. — Владивосток, 2004. — 535 с.</ref> торған, ул ҡытай фәлсәфәһе менән Конфуций тәғлимәтенә Чжу-Си комментарийҙары һәм уны «Кана-Сэйри»ҙа — Эдо осоро әҙәбиәтенә һәм идея тормошона ҙур йоғонто яһаусы һәм уны пропагандалаусы әҫәр аша танышҡан. [[Файл:Youjyoukun.jpg|мини|слева|250пкс|Каибара Эккэндың "Ёдзёкун"ы]] Ҡытай тәғлимәте тәьҫирендә этика дини идеяларҙы ҡыҫырыҡлап сығарған, изгелек кешенең тәбиғәи ихтыяжы, тәбиғәттең яраҡлашҡан ҡоролошона тап килә, тип һаналған; әхлаҡи камиллыҡтың идеалы тип лояллек, феодаль хужаға фиҙакәр тоғролоҡ, улының атаһына, ҡатынының иренә буйһоноуы, хөкөмдар өсөн (шулай уҡ улдарының атаһы өсөн) үс алыу бурысы, илтифатлылыҡ һәм намыҫ төшөнсәһенә һ. б. ингән {{comment|әҙәплелек|церемонность}} таныла. Хөкөмдар мәнфәғәте өсөн буйһоноусыларҙың үҙҙәрен ҡорбан итеүе иң изге бурыс тип иҫәпләнә; был осор әҙәбиәтендә сёгун йә уның вариҫының ғүмерен һаҡлап ҡалыу һәм уның өсөн үс алыу маҡсатында үҙ иректәре менән үҙҙәрен һәм үҙ балаларын үлтереүсе самурайҙар тураһында әҫәрҙәр менән тулы. Лояллек күрһәтеү йә рәнйетеүсенән үс алыу сараһы булараҡ үҙ-үҙен үлтереүҙең айырым этикаһы (харакири) барлыҡҡа килгән. Ҡатын-ҡыҙ ғаиләлә үҙенең элекке үҙ аллы хәлен юғалтҡан; иренә буйһоноуы һәм түбәнселек менән ихтирам итеүе ҡатын-ҡыҙ яҡшылығының идеалы булған. Дини һәм мистик тойғоноң тулыһынса юҡҡа сығыуы менән бергә был әхлаҡи кодекс кангакуся әҙәбиәт йоғонтоһо аша нығынған һәм япондарҙың милли һыҙатын: үҙ тормошона һалҡын аҡыл менән тулыһынса ерәнеп ҡарауҙы һәм гражданлыҡ бурысының тотанаҡлығын, лояллеген, ҡыйыулығын булдырған. Фудзивара Сэйка артынан башҡа кангакуся алға сығарыла: Хаяси Радзан (1583—1657), схоластик йә әхлаҡи характеҙағы 170 трактат, мемуарҙар, тарихи очерктар һ. б. авторы; уның улы Хаяси Гахо ({{lang-ja|林 鵞峰}}, 1618—1680), {{нихонго|«Обзор императорских правлений в Японии»|日本王代一覧|Нихон одай итиран}} «Япониялағы император хакимлығына күҙәтеү» хеҙмәте авторы; Каибара Эккэн ({{lang-ja|貝原 益軒}}, 1630—1714 гг.), барыһы ла төшөнөрлөк телдә, артыҡ риторикаһыҙ, фонетик азбука менән яҙған һәм шуның өсөн төрлө синыф уҡыусыларына ла аңлайышлы емешле яҙыусы; уның төп әҫәре — «Ёдзёкун», тәрбиә тураһындағы трактат. [[Файл:Nihon Odai Ichiran 1834.jpg|200пкс|мини|«Нихон одай итиран» француз телендәге баҫмаһы, Исаак Титсинг тәржемәһе, 1834 йыл]] Иң танылған кангакуся — Араи Хакусэки (1657—1725 г.){{sfn|Лим|1999|с=46|quote=Хаяси, виднейший представитель кангакуся}}, бик ҡыҙыҡлы {{comment|«Һындырылған сытырҙың яҙмалары»|«Записки сломанного хвороста»}}, «Хандар генеалогияһы» (1701 г. — 1600 йылдан алып 1680 йылға саҡлы япон даймё тарихы, 30 томда), һәм {{comment|«Тарихи уҡыуҙар өсөн ҡушымта»|«Приложение для исторических чтений»}} (1712 й. — 2000 йыл дауамындағы япон тарихына күҙәтеү) автобиографияларын яҙған. {{comment|«Көнбайыштан ишетелгәндәр тураһында яҙмалар»|«Записи об услышанном с Запада»}} китабында Хакусеки үҙенең 1708 йылда христианлыҡты таратырға маташҡаны өсөн ҡулға алынған итальян миссионеры патер [[:it:Giovanni Battista Sidotti|Сидотти<sup>ит.</sup>]] менән танышлығы тураһында яҙған. Был хикәйә уның, тайпылмаҫ рационалистың, Японияла христианлыҡтың булыуы аҡылһыҙлыҡ тигән ҡараштарын яҙыуы менән ҡыҙыҡлы. Хакусэки тағы ла иҡтисад мәсьәләләре, енәйәти хоҡуҡ, археология һәм география буйынса бик күп әҫәрҙәр, япон һүҙлеген һ. б. яҙған. Икенсе танылған кангакуся — Муро Кюсё ({{lang-ja|室鳩巣}}, 1658—1734), буддизмды эҙәрләүсе, конфуцианлыҡ рухында тормош фәлсәфәһен һәм әхлағын яҡлаусы. Уның төп әҫәре — «Сюндай Зацува», бер нисә өгөт-нәсихәт. ==== Шиғриәт һәм беллетристика ==== XVII быуатта фәлсәфәүи һәм ғилми әҙәбиәт менән бер рәттән түбәнге синыф белемгә эйә ауыл һәм ҡала халҡына (сауҙагәрҙәргә, һөнәрселәргә, крәҫтиәндәргә) уҡыу өсөн материал булырлыҡ беллетристика һәм шиғриәт үҫешкән. Күп романдар (иң билдәлеләре — «Мокудзу-моногатари», «Усуюки-моногатари», «Ханносукэ-но-соси»), күпселеген оятһыҙ эстәлекле хикәйәләр һәм очерктар (уларҙың иң билдәле авторҙары — Ихара Сайкаку) барлыҡҡа килә. Балалар әкиәттәре әҙәбиәте үҫешкән (иң киң таралғаны — {{нихонго|«Нэзуми-но-ёмэири»|鼠の嫁入り}}, {{comment|«Ҡомаҡтың кейәүгә сығыуы»|«Выход замуж крысы»}}, 1661 й. тирәһендә яҙылған); халыҡ драмалары көслө үҫешкән. Ул осорҙоң иң танылған драматургы — Тикамацу Мондзаэмон<ref name="eb">«[http://search.eb.com/eb/article-9024045 Chikamatsu Monzaemon].» Encyclopædia Britannica. 2006. Encyclopædia Britannica Online.</ref>, уның пьесалары буталсыҡ, дөрөҫлөккә тап килмәүендә генә түгел, әммә ҡырағайлығында, уйлап сығарыуҙарға бай булыуында, дорфалыҡты үҙенсәлекле көс тип күрһәтеүендә. Уның пьесалары тарихиға (дзидаймоно) һәм тормош һәм холоҡ-ҡылыҡ драмалары (севамоно). Уның драмаларының иң яҡшыһы — {{comment|«Коксинги алыштары»|«Битвы Коксинги»}} (данлыҡлы пират Кокусэнъиҙың алыштары, 1715 й. яҙылған). [[Файл:Chikamatsu Monzaemon.jpg|200px|мини|Тикамацу Мондзаэмон]] XVII быуат шиғриәтендә, һәм уларҙың иң данлыҡлы авторҙарының береһе Мацуо Басё (1643—1694 й.) булған, күп һанлы хайку (5 урынына 3 шиғырҙан торған танка) күрһәтелгән. Танканың икенсе вариацияһы ''кёка'' (хыялый шиғриәт) — һүҙ уйыны һәм төрлө йор һүҙҙе урынһыҙ файҙаланған (''сорэ'') вульгар комик шиғырҙар. XVIII быуатта кангакуся ғилми һәм фәлсәфәүи әҙәбиәт тарҡалған; уның вәкилдәре үҙҙәренең фәҡәт ҡытай мауығыуы һәм япон телен һанламауы (япон телендә бары тик беллетристика ғына яҙылған) арҡаһында ахыр сиккә еткән. Был өлкәлә {{нихонго|«Хатимондзия»|八文字屋|дом 8 иероглифов}} китап нәшер итеүсе фирмаһы <ref>Григорьева, Т. П. Японская художественная традиция. — Москва, 1979. «В XVIII в. издательство „Хатимондзия“ выпускало книги массовым тиражом. Это были повести о нравах в веселых кварталах, но они не оставили по себе памяти»</ref> таратҡан порнографик әҙәбиәт бик ныҡ үрсегән. Уның хужаһы{{нихонго|Хатимондзия Дзисё|八文字屋自笑}} шул уҡ ваҡытта яҙыусы ла булған. Яҙыусы Эдзиме Кисэки (1663—1736) һәм икеһенең исеме яҙылған шуға оҡшаш күп әҫәрҙәр уныҡы һәм уның хеҙмәткәренеке. «Хатимондзия» баҫмаһында оятһыҙ йөкмәткеле 100-ҙән артыҡ китап, повестар, хикәйәләр һәм очектар сыҡҡан; иң билдәлеләре: «Кэйсэй-кинтанки» (1711; буддизмдан мыҫҡыллы һәм бысраҡ көлөү, юмор буйынса бик талантлы), «Оядзи-катаги» ({{comment|«Ҡарттарҙың портреттары»|«Портреты стариков»}}), «Мусуко-катаки» ({{comment|«Алтын йәштәр портреты»|«Портреты золотой молодежи»}}). «Хатимондзия» фирмаһы XVIII быуат аҙағына саҡлы булған; шулай уҡ башҡа фирмалар ''сярэбон'' (тапҡыр китаптар) нәшер иткән, 1791 й., шул тиклем дә әҙәпһеҙ булғаны өсөн, хөкүмәт уларҙы тыйған. Бөтә етешһеҙлектәренә ҡарамаҫтан, был китаптар үткер юмор, уйлап сығарыуға бай, үҙ осороноң холҡон-ҡылығын ысынбарлыҡта һүрәтләүе менән айырылып тора. Башҡа характерҙағы беллетристик әҫәрҙәргә сюжеты буйынса «Гулливера»ҙы хәтерләткән «Васобёэ» (1774) ҡарай. XVIII быуат драмаһын башлыса Тикамацуҙың 5 — 6 автор менән хеҙмәттәшлек итеүсе уҡыусыһы Такэда Идзумо (1691—1756) кәүҙәләндерә. Төп әҫәрҙәре — «Тюсингура» (тоғро вассалдар тураһында повесть, 1748) һәм яҙмыш тураһында драма, «Сугавара-но-Митидзанэ». Такэды Идзумо драмаһы, уҡытыусыһыныҡы һымаҡ, аҙ шиғриәтле булһа ла, тәбиғиерәк һәм ябайыраҡ. ==== Вагакуся ==== {{главная|Вагаку}} [[Файл:Keichu02.jpg|200пкс|мини|слева|Кэйтю]] XVIII быуатта япон боронғолоғон тикшереүселәр Ҡытай менән мауығыуға ҡаршылама булып тора, ''вагакуся''<ref name="лим"/> (икенсе атамаһы — ''кокугакуся''<ref name="лим"/>, йәки ''кокукагуха''{{sfn|Молодяков|2004|с=60|quote=окончательная политизация учения кокугакуха}}). Милли боронғолоҡто өйрәнеүгә сёгун Токугава Иэясу нигеҙ һалған; уның эшен китапханаларға нигеҙ һалған, ғалимдарҙы яҡлаған ейәне даймё Токугава Мицукуни ({{lang-ja|徳川 光圀}}, 1628—1701) дауам иткән. Уның бойороғо буйынса ҡытай телендә Япония тарихы {{нихонго|«Дай-Нихон-си»|大日本史}} яҙылған. XVIII быуаттың иң билдәле вакагусяһы: буддий ҡанбабаһы Кэйтю ({{lang-ja|契沖}}, 1640—1701), {{нихонго|«Манъё Дайсёки»|万葉集大匠記}}, «Кокин Ёзайсё» (иҫке һәм яңы материалдар йыйынтығы), классик әҙәбиәт тураһында тикшеренеүҙәр һ. б. авторы, {{нихонго|Китамура Кигин|北村季吟}}; Када-но Адзумамаро ({{lang-ja|荷田春満}}, 1669—1736); Камо-но Мабути ({{lang-ja|賀茂真淵}}, 1697—1769), профессор, боронғо әҫәрҙәргә күп комментарийҙары авторы; иң күренекле вакагуся Мотоори Норинага (1730—1801){{sfn|Молодяков|2004|с=52|quote=её виднейших представителей Мотоори Норинага}}, бик емешле ғалим һәм яҙыусы. Уның тп әҫәре — {{нихонго|«Кодзики риүәйәте»|古事記伝|кодзикидэн}}, синтоизмдың изге китабы Кодзикиға аңлатма {{sfn|Молодяков|2004|с=54|quote=Норинага получил наибольшую известность как текстолог и комментатор «Кодзики»}}. Был китапта Мотоори ҡытай йоғонтоһона ҡаршы киҫкен бәхәс алып бара һәм бөтә япондыҡын кәрәгенән артыҡ маҡтай. «Кодзикидэн» — япон милли үҙенә бер төрлөлөк хаҡына ҡытай идеяһына ҡаршы реакция башланғысы. Мотоори ҡәләменә шулай уҡ «Исоно-ками-сисюку» (шиғриәт тураһында трактат), «Гёдзин-гайгэн» — ҡытай фәлсәфәһен тәнҡитләү, {{comment|«Үрелгән кәрзин»|«Плетёная корзина»}} ({{lang-ja|玉勝間}} 15 томда, 1812 й., Мотоори вафатынан һуң баҫылған) һәм синтоист боронғолоғон өйрәнеү өсөн ҡиммәтле материал биреүсе «Судзу поясю» йыйынтығы. ==== Фәнни әҙәбиәт ==== [[Файл:Komon gawa.jpg|200пкс|мини|Санто Кёгэндың {{нихонго|''Комон гава''|小紋雅話}} китабының тышы, 1790 йылғы баҫма]] Фәнни әҙәбиәт Мотоориҙың уҡыусыһы Хираты Ацутанэҙың ({{lang-ja|平田 篤胤}}, 1776—1843) дини хеҙмәттәрендә, европа фәненә дошмандарса ҡараған ялҡынлы, томана Охаси Даюндзо әҫәрҙәрендә, кангакуся әҫәрҙәрендә һәм буддий ғалимдарында күренә. Беллетристикала беренсе тапҡыр, элекке быуаттарҙағы моногатариға оҡшатып тарихи нигеҙгә таянмаған, ә уйлап сығарылған фабулаға таянған әҫәрҙәр урын алған. Был йүнәлештәге беренсе яҙыусы — Санто Кёгэн ({{lang-ja|山東 京伝}}, 1761—1816), ә Кёкутэй Бакин ({{lang-ja|曲亭 馬琴}}, 1767—1848) замандаштарын эрудицияһы һәм бай фантазияһы менән таң ҡалдырған мул емешле автор иң ҙур дан менән файҙалана. Уның иң танылған әҫәре — «Хаккэндэн»; «Юмихари-дзуки» («Молодая луна»), «Мусобёэ-катёмоногатари» һ. б. аҙыраҡ билдәле, күпселеген аллегорик әҫәрҙәр. Романсылар — Бакиндың замандаштары: Рютэй Танэхико (1733—1842), Сакитэй Самбо (1775—1822), Дзиппэнся Икку һ. б. === Хәҙерге заман әҙәбиәте (1868—1945) === Сёгундар власы ҡолатылғандан һуңғы һәм император власын тергеҙеү Мэйдзи осоро япон әҙәбиәтендә [[микадо]] (император) резиденцияһын 1869 йылда Киотонан Токиоға күсереү менән бәйле, ''Токийский'' атамаһын йөрөтә. Был осорҙоң характерлы һыҙаты — европа Көнбайышының бөтә техник камиллаштырыуҙарын үҙләштереү закондарҙы яңынан ҡарауҙан, европа телдәрен — бигерәк тә инглиз телен өйрәнеүҙән, Японияла мәғарифтың шәп үҫешенән, Японияның Император армияһын һәм Император флотын, Японияның тимер юлын һ. б. булдырыуҙан башланған европа идеяларының өҫтөнлөклө йоғонтоһо. Япон йәштәре Европаға, бигерәк тә медицина буйынса уҡырға барған; Токиола сит ил телдәре мәктәбенә нигеҙ һалынған. [[Файл:FukuzawaYukichi.jpg|200px|мини|Фукудзава Юкити]] Әҙәбиәттә реформаларға һыуһау һәм европа мәҙәниәтенә тиңләшеүгә ынтылыш иң тәҙә бигерәк тә европа фәне һәм тормошо менән таныштырған күп һанлы тәржемә ителгән һәм төп нөсхә әҫәрҙәрҙә сағылған. Европа идеяларын пропагандалаған танылған яҙыусыларҙың береһе — Фукудзава Юкити, {{comment|«Европала эштәр торошо»|«Положение дел на Западе»}} китабының авторы. 1879 йылдар тирәһендә көнбайыш европа романдарының күп һанлы тәржемәләре донъя күрә, ә һуңынан милли художество ижадының да яңырыуы башлана. Иң тәүҙә ул яһалмалыҡҡа, публика элекке яратҡандарының Кёкутэй Бакин һ. б. {{comment|кеше ышанмаҫлыҡ|неправдоподобность}} һәм {{comment|йәмһеҙ|дурной}} тонына ҡаршы реакцияһында сағыла. Цубоути Сёё беренсе тапҡыр {{comment|«Романдың асылы»|«Сущность романа»}} (1885) әҫәрендә Бакинға киҫкен ҡаршы сыҡҡан<ref name="Цубоути">{{БСЭ3|Цубоути Сёё}}</ref>, артабан европа әҙәбиәт принциптарын таратҡан «Васэда-бунгаку» журналына нигеҙ һалған, һәм написал {{comment|«Беҙҙең заман студенттарының ғәҙәттәре»|«Нравы студентов нашего времени»}} (1886) тигән реалистик роман яҙған<ref name="Цубоути"/>. Хәҙерге заман япон театрының {{comment|яңыртыусыһы|новатор}} булараҡ — {{нихонго|сингэки|新劇|новая драма}}, уның өсөн «Пилигрим» тип аталған (1916, 1926 й. ҡуйыла) беренсе оригиналь пьесаһын яҙған<ref name="Цубоути"/>. Судо Нансуи ({{lang-ja|須藤南翠}}, 1857—1920), прогрессив йүнәлештәге сәйәси романдар авторы, европа әҙәбиәте һәм тарихы белгесе. {{comment|«Яңы типтағы дамалар»|«Дамы нового типа»}} (1887) романында ул киләсәк Япония үҫешенең мәҙәни үрендә торған утопик картинаһын һүрәтләй. Героиня — {{comment|азат, хөр фекерле|эмансипированная}} ҡатын-ҡыҙ идеалы, ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарын яҡлаған ҡатын-ҡыҙҙар клубтары эшмәкәре, ә профессияһы буйынса — {{comment|һөт яратыусы|молочница}} (япондар вестернизацияға саҡлы һөт аҙығы ашамаған); ул сәйәсмәнгә кейәүгә сыға, кейәүе никахҡа фрак кейә һәм петлицаһына флёрдоранж сәскәһе таға. Роман һәйбәт тел менән яҙылған һәм тәнҡитселәрҙә уңыш ҡаҙанған. [[Файл:Koyo Ozaki.jpg|200пкс|мини|слева|Одзаки Коё]] Ул замандың иң танылған һәм мул емешле япон романистары — Одзаки Коё<ref>{{БСЭ3|Одзаки Коё}}</ref> ({{lang-ja|尾崎 紅葉}}, 1903 йылда үлгән). Йыуаныс таба алмаған толдоң ҡайғыһын тасуирлаған {{comment|«Күп хистәр, күп ҡайғы»|«Много чувств, много горя»}} (1896) романы популярлыҡ яулай. Ул инглиз теле тәьҫире тойомланған йәнле һөйләү телендә яҙылған. Инглиз-ҡытай-япон һҙҙәре хәҙерге Японияла ҙур ҡулланышта һәм япон матбуғаты лексиконын тәшкил итә. Хәҙерге Японияның икенсе билдәле яҙыусыһы — Кода Сигэюки ({{lang-ja|幸田 成行}}, псевдонимы Рохан) Эдо сёгунаты урынлаштырылғанға тиклем Япониялағы ҡыйын хәлде һүрәтләгән «Хигэ Отоко» ({{lang-ja|ひげ男}}, 1896) тарихи романының авторы. Быуаттар сигендәге япон шиғриәте танканың элекке монотон формаларынан сигенергә маташҡан һәм европа шиғриәте принциптарын ҡулланып, яңы типтағы шиғырҙар булдырылған. Был йүнәлештә Токио университеты профессорҙары {{нихонго|Тояма Масакадзу|外山正一}}, {{нихонго|Ятабэ Рёкити|矢田部良吉}} һәм {{нихонго|Иноуэ Тэцудзиро|井上哲次郎}} эшләгән. Улар икеһе бергә 1882 йылда, танканан баш тартып, заман талаптарына яраҡлашҡан, йәғни яңы идеялар һәм тойғолар сағылдырыуға тура килмәгән иҫке тел менән яҙылмаған, ә, элек етди шиғриәткә артыҡ йәмһеҙ кеүек һаналған, ғәҙәти китап теле менән яҙылған яңы [[нагаута]] (оҙон шиғырҙар) тибын {{нихонго|{{comment|«Яңы стиль антологияһы»|«Антология нового стиля»}} |新体詩抄|Синтайсисё}} пропагандалаған. 5- һәм 7-ижекле юлдарҙың сиратлашыуы һаҡланған, ләкин, европа шиғриәте миҫалында, шиғырҙар хәҙер тигеҙ строфаларға бүленә. Темалар һайлағанда һәм яңы шиғриәттең дөйөм характерында европа өлгөләренең туранан-тура йоғонтоһо күренә. Япон телендә шиғырҙар уңышһыҙ рифмалап маташыу аҙымдары яһалған. "Синтайсисё"ла 19 шиғыр, уларҙың күп өлөшө (инглиз теленән) тәржемә ителгәгән һәм тик 5-һе күсереп алымаған төп нөсхәлә: йыл миҙгелдәренә бағышланған одалар, Камакура ҡалаһындағы Котоку-ин йәғни Будда һынына мөрәжәғәт иткән хәрби йыр һәм шиғырҙар. Нәшриәтселәр әйткән принциптар йәнле бәхәстәр сығарған һәм яңы йүнәлеш шағирҙары мәктәбен булдырған; уларҙан иң күренеклеһе — романсы Ямада. [[XX быуат]] башында япон шиғриәте элекке танка һәм хайку кеүек бәләкәй формаларҙы тулыһынса ташлай; күпселеген хыял тулы, оҙонораҡ һәм бәйләнешһеҙ, шиғырҙар яҙыла, мәҫәлән, был 1898 йылда сыҡҡан «Ханамомидзи» йыйынтығында (сәскәләр һәм көҙгө япраҡтар) күренә. [[Файл:Tayama Katai.jpg|мини|слева|200px|Таяма Катай]] Япон әҙәбиәтендә [[романтизм]] Мори Огайҙың {{comment|«Тәржемә ителгән шиғырҙар антологияһы»|«Антология переводных стихов»}}нда барлыҡҡа килгән (1889 й.) 1900-сө йылдар башында {{нихонго|«Мёдзё»|明星|утренняя звезда}} һәм «Бунгакукай» журналдарында<ref>Сулейменова, Аида Мусульевна. Эволюция творчества Есано Акико в контексте развития японской романтической поэзии: диссертация кандидата филологических наук: 10.01.03. — Владивосток, 2004. — С. 39</ref> баҫылған Тосон Симадзаки һәм башҡа авторҙарҙың ижадында үҙенең юғары ҡаҙанышына еткән. Шулай уҡ ҡайһы бер романдар, шул иҫәптән {{comment|«Бейеүсе ҡыҙ»|«Танцовщица»}} (1890), {{comment|«Ҡырағай ҡаҙ»|«Дикий гусь»}} (1911) һәи тарихи повестар {{comment|«Окицу Ягоэмонаның үлер алдынан яҙған хаты»|«Предсмертное письмо Окицу Ягоэмона»}} (1912), {{comment|«Абэ ғаиләһе»|«Семейство Абэ»}} (1913) һ. б. Мори Огай ҡәләменә ҡарай<ref>{{БСЭ3|Мори Огай}}</ref>. Йыш ҡына Огай менән сағыштырылған Нацумэ Сосэки — {{comment|«Һеҙҙең күндәм хемәтсегеҙ бесәй»|«Ваш покорный слуга кот»}} (1905) сатирик романы авторы, артабан йәшлеккә «Боттян» (һүҙмә-һүҙ «Мальчуган», 1906)<ref>Сулейменова, Аида Мусульевна. Эволюция творчества Есано Акико в контексте развития японской романтической поэзии: диссертация … кандидата филологических наук : 10.01.03. — Владивосток, 2004. — С. 60</ref>) һәм «Сансиро» (1908) хеҙмәттәрендә дан йырлаған. Һуңғараҡ яҙған хеҙмәттәрендә ул кеше тойғоларының трансцендентлығын һәм эгоизмын өйрәнгән: {{comment|«Йөрәк»|«Сердце»}} (1914) романы һәм уның һуңғы тамамланмаған {{comment|«Яҡтылыҡ һәм ҡараңғылыҡ»|«Свет и тьма»}} (1916) романы. Тәүге натуралистик әҫәрҙәр — Тосон Симадзакиҙың {{comment|«Боҙолған васыят»|«Нарушенный завет»}} (1906) һәм Таяма Катайҙың {{comment|«Түшәк»|«Постель»}} ({{lang-ja|蒲団}}, 1907)<ref>Санина, Ксения Геннадьевна. Запад и Восток в литературе японского неоромантизма : Творчество Нагаи Кафу и Танидзаки Дзюнъитиро: диссертация кандидата филологических наук : 10.01.03. — Санкт-Петербург, 2004. — С. 31</ref>. Һуңғы әҫәр «эго-роман|ватакуси сёсэцу», йәки ''эгобеллетристика'' — яҙыусылар ижтимағи мәсьәләләрҙән ситләшәләр һәм үҙҙәренең психологик тороштарын һүрәтләйҙәр — кеүек яңы жанрға нигеҙ һалалар<ref>{{БСЭ3|Таяма Катай}}</ref><ref>[http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke9/ke9-1793.htm «Ватакуси Сёсэцу»] // [[Краткая литературная энциклопедия]]. Т. 9. — 1978</ref>. Яҙыусылар Кафу Нагаи, Дзюнъитиро Танидзаки, Котаро Такамура, Хакусю Китахара ижадында натурализмға антитеза булараҡ неоромантизм барлыҡҡа килгән һәм 1910-сы йылдар башында Санэацу Мусянокодзи, Наои Сиги һ. б. хеҙмәттәрендә дауам ителгән. Сигиҙың автобиографик һәм «үҙ-үҙеңдә ҡаҙыныу» стиле ҡайһы берҙә «ватакуси сёсэцу» тип классификациялана. Сосэки тарафынан юғары баһаланған Акутагава Рюноскэ интеллектуаль һәм аналитик йүнәлешендәге, шул иҫәптән «Расёмон» (1915) хикәйәһен яҙған, һәм 1910-сы йылдар уртаһында неореализмды сағылдырған. Ул осорҙа япондарға [[рус әҙәбиәте]] лә әһәмиәтле йоғонто яһаған — «Сиракаба» әҙәби төркөмө билдәлелек яулаған (һүҙмә-һүҙ «Аҡ ҡайын»), уның ағзаларыс рус яҙыусылары, иң тәүҙә [[Лев Николаевич Толстой]] ижадына һоҡланған. В течение 1920-се йылдар дауамында һәм 1930-сы йылдар башында Инэко Сата, Такидзи Кобаяси, Куросима Дэндзи һәм Юрико Миямото кеүек яҙыусыларҙы үҙ эсенә алған пролетар әҙәби хәрәкәте үҫешкән. Инэко Сата эшсе, крәҫтиәндәрҙең, ҡатын-ҡыҙҙың һәм йәмғиәттең башҡа кәмһетелгән вәкилдәренең аяуһыҙ тормошо һәм уны үҙгәртеү маҡсатында барған көрәш тураһында яҙған. [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда Японияла теленең матурлығы һәм тулҡынландырғыс мөхәббәт тарихтары менән билдәле булған бер нисә авторҙың, шулар араһында — Дзюнъитиро Танидзакиҙың һәм психологик фантастика оҫтаһы, Японияның тәүге әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты Ясунари Кавабата дебюттары матбуғатта баҫылып сыҡҡан. Тацузо Исикава Нанкинға һөжүм итеүгә һәм уның өсөн барған ҡаты алышҡа шомланып ҡараған саҡта, Асихэй Хино һуғышты данлаған лирик бестселлерҙар яҙған. Куросима Дэндзи, Канэко Мицухару, Хидэо Огума һәм Дзюн Исикава һуғышҡа ҡаршы сығыш яһаған. === Һуғыштан һуңғы әҙәбиәт (1945—хәҙерге осор) === [[Файл:Nihonnogenbakubungaku.JPG|мини|250пкс|{{нихонго|«Атом бомбаһы әҙәбиәте»|原爆文学}} — Японияның Хиросима һәм Нагасаки ҡалаларын атом бомбардировкаһына тотоу тураһында яҙған яҙыусыларҙың ижадын берләштергән әҙәби жанр]] Японияның [[Икенсе донъя һуғышы]]нда тар-мар ителеүе япон әҙәбиәтенә тәрән йоғонто яһаны. Ризаһыҙлыҡ, маҡсатты юғалтыу һәм еңелеүгә баш эйеү күп авторҙар әҫәрҙәренең төп темаһына әйләнә. Һуғыштан һуңғы яҙыусыларының тәүге быуынына ҡараған {{нихонго|Харуо Умэдзаки|梅崎 春生}} «Сакурадзима» хикәйәһендә Кюсю утрауының көньяҡ осонда, Кагосима ҡалаһынан йыраҡ түгел вулканлы Сакурадзима утрауында урынлашҡан базаһында хеҙмәт итеүсе Япония Император флотының өмөтө өҙөлгән һәм төшөнкөлөккә бирелгән офицерын һүрәтләй. Осаму Дадзаяның {{нихонго|{{comment|«Байыусы Ҡояш»|«Заходящее Солнце»}} |斜陽}} романы Маньчжоу-гонан ҡайтып килеүсе һалдат тураһында һөйләй. Сёхэй Оока үҙенең филиппин джунглиҙарында аҡылынан яҙған һуғыштан ҡасып йөрөгән дезертир япон һалдатын һүрәтләгән {{нихонго|{{comment|«Тигеҙлектәге янғын»|«Пожар на равнине»}}|野火}} романы өсөн Ёмиури әҙәби премияһына лайыҡ булған. Юкио Мисима — нигилистик манералы яҙыуы менән билдәле һәм үҙ-үҙенә ҡул һалып (сэппуку) ғүмерен өҙгән шулай уҡ һуғыштан һуңғы атаҡлы яҙыусы. Нобуо Кодзиманың {{comment|«Америка мәктәбе»|«Американская школа»}} хикәйәһе япон инглиз теле уҡытыусылары төркөмөнөң һуғыштан һуң төрлө ысул менән америка оккупацияһына ҡаршы көрәше тураһында бәйән итә. 1970-се һәм 1980-се йылдарҙың социаль һәм сәйәси аң кимәлен күтәрергә тырышыусы күренекле яҙыусылары иғтибарын интеллектуаль һәм әхлаҡи проблемаларға туплаған. Атап әйткәндә, Кэндзабуро Оэ 1964 йылда үҙенең иң билдәле әҫәре, {{comment|«Шәхси тәжрибә»|«Личный опыт»}} романы өсөн Японияның әҙәбиәт буйынса икенсе Нобель премияһы лауреаты була. [[Файл:Oe kenzaburo japaninstitut koeln 041108.jpg|250px|мини|слева|Кэндзабуро Оэ]] 1980-се йылдарҙа Мицуаки Иноуэ ядро быуаты проблемалары тураһында яҙһа, Сюсаку Эндо, видный представитель «Өсөнсө яңылар»ҙың күренекле вәкиле, рухи проблемаларҙы хәл итеү сифатында, феодаль Японияла католиктарҙың дини дилеммаһын, какурэ-кириситанды, һүрәтләй. Ясуси Иноуэ ҙа шулай уҡ Эске Азия һәм Боронғо Япония тураһындағы тарихи романдарында кеше яҙмыштарын оҫта һүрәтләү аша, үткән замандарға мөрәжәғәт итә. Һуғыштан һуңғы яҙыусыларҙың икенсе быуынына ҡараған Кобо Абэ үҙенең 1960 йылда баҫылған билдәле — {{comment|«Ҡомдарҙағы ҡатын-ҡыҙ»|«Женщина в песках»}} әҫәре аша танылыу ала. Ёсикити Фуруи («Интроверттар быуыны»на ҡарай) көндәлек тормоштоң ваҡ-төйәк мәшәҡәттәренә бирешергә теләмәгән ҡалала йәшәүселәрҙең ҡыйынлыҡтары тураһында психодрама яҙған. 1988 йылда Сизуко Тодо үҙенең заман ҡатынының психологияһы тарихын сағылдырған {{comment|«Өлгөргән Йәй»|«Созревающее Лето»}} әҫәре өсөн Сандзюго Наоки исемендәге премияға лайыҡ була. Кадзуо Исигуро, япон сығышлы британлы, {{comment|«Көндөң ҡалған өлөшө»|«Остаток дня»}} (1989) романы өсөн өҫтөнлөклө Букеров премияһы һәм әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты (2017), халыҡ-ара билдәлелек алды. Харуки Мураками бөгөнгө көндә әҫәрҙәре иң уҡымлы һәм ҡапма-ҡаршылыҡлы япон авторҙарының береһе. Уның сюрреалистик хеҙмәттәре Японияла, «хәҡиҡәти» әҙәбиәт буламы ул, әллә ғәҙәттәге популяр фантастикамы тигән ҡаты дебаттар тыуҙырҙы; уның иң ризаһыҙлыҡ белдергән тәнҡитселәре араһында Кэндзабуро Оэ бар. Муракамиҙың иң билдәле хеҙмәттәре араһында — {{comment|«Норвег урманы»|«Норвежский лес»}}. [[Файл:HarukiMurakami.png|250px|мини|Харуки Мураками]] Шулай уҡ Банана Ёсимото танылыу алған хәҙерге заман яҙыусылары иҫәбендә, уның манга стилендәге яҙыуы 1980-се йылдар аҙағында, ижади карьераһы башында, бигерәк тә күп бәхәскә килтерһә, әлеге көндә уны үҙенә бер төрлө үҙенсәлеккә эйә һәләтле автор тип танынылар. Манга стиле — диалогтың тасуирлауҙан өҫтөнлөклөрәк булыуында; уның әҫәрҙәре мөхәббәткә, дуҫлыҡҡа һәм юғалтыу әсенеүҙәренә күп иғтибар тупла. Дебют әҫәре - «Кухня» (1988 йыл). Манга — картиналарҙа һүрәтләнгән тарихтар, хикәйәләр киң таралып киткән<ref>Полякова, Ксения Владимировна. Становление семиотической системы американского комикса и японского манга : диссертация кандидата филологических наук : 10.02.20. — Санкт-Петербург, 2004. — 203 с.</ref>. Уларҙың сюжет спектры кеше ҡыҙыҡһыныуының бөтә өлкәләрен, урта мәктәпте, Япония тарихын, иҡтисад буйынса хеҙмәттәрҙе һ. б. биләй. 1980-се йылдар аҙағында баҫмаларҙың 20-нән алып 30 процентына тиклеме мангаға тура килгән, уның әйләнеше йылына 400 миллиард япон иенаһына '''¥''' еткән. Мобиль телефондар менән ҡулланыусылар өсөн яҙылған мобиль әҙәбиәт XXI быуат башында барлыҡҡа килде. Был әҫәрҙәрҙең ҡайһы берҙәре, {{comment|«Мөхәббәт күге»|«Небо любви»}} тигәндәре миллион баҫма күсермәлә һатыла, ә 2007 йыл аҙағында «мобиль романдар» иң эре фантастика һатыусы {{comment|биш|пятёрка}}кә индерелде <ref>{{cite news|last=Goodyear|first=Dana|title=I ♥ Novels|url=http://www.newyorker.com/reporting/2008/12/22/081222fa_fact_goodyear?currentPage=all|accessdate=2010-12-06|newspaper=The New Yorker|date=2008-12-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101201111418/http://www.newyorker.com/reporting/2008/12/22/081222fa_fact_goodyear?currentPage=all |date=2010-12-01 }}</ref>. == Үҙенсәлекле жанрҙар == * Вака — урта быуат япон шиғри жанры. ** Танка — {{нихонго|вака|和歌|вака|«Ямато йыры»}} жанрының бер төрө булған 31-ижекле биш юллы япон шиғри формаһы (япон феодаль лирик поэзияһының төп төрө). ** Рэнга ({{lang-ja|連歌}}, «һүҙмә-һүҙ: {{comment|берлектәге|совместный}} шиғри ижад») — боронғо япон поэзияһы жанры. Рэнга кәмендә ике строфанан торған (''ку'', {{lang-ja|句}}); ғәҙәттә строфалар күпкә күберәк булған. Рэнгты «асыусы» беренсе строфа (5-7-5 ижектәр) назывались ''хокку'' тип аталған, тап ул үҙ ваҡытында япон 3-юллыҡтары үҙ аллы - хайку - жанрын барлыҡҡа килтереү нигеҙе булып хеҙмәт иткән. * Хайку ({{lang-ja|俳句}}) — япон лирик поэзияһының традицион әҙәби жанры - XIV быуаттан билдәле вака. Ул дәүерҙә '''''хокку''''' атамаһын йөрөткән был шиғриәт XVI быуатта үҙ аллы жанр бүлып бүленеп сыҡҡан; хәҙерге замандағы атамаһын XIX быуатта шағир Масаока Сики тәҡдим иткән<ref>Higginson, William J. The Haiku Handbook, Kodansha International, 1985, ISBN 4-7700-1430-9, p.20</ref>. Хайку ҡулланып яҙған шағир '''хайдзин''' тип атала ({{lang-ja|俳人}}). Был жанрҙың иң билдәле вәкиле булып элек тә, хәҙер ҙә шағир Мацуо Басё һанала. * Дзуйхицу ({{lang-ja|随筆}}, ''ҡылҡәләм эҙенән'') — автор, «әҙәбиме» тип уйлап-нитеп тормай, башына был мәлдә нимә килә, шуны яҙа алған япон ҡыҫҡа проза жанры. Дзуйхицу кинәт иҫенә төшкән хәтирә, күрелгән көнкүреш ваҡиғаһын бәйән итеүе мөмкин. Дзуйхицу классикаһына Сэй Сёнагондың относятся «Записки у изголовья» (X быуат аҙағы), Камо-но Тёмэйҙың «Записки из кельи» (1153-1216), Ёсида Кэнконың «Записки от скуки» (1330 йыл тирәһе), Араи Хакусэкиҙың «Собирание и сжигание хвороста» (1716—1717 йй. тирәһе). * Моногатари — япон классик повесы, традицион япон прозаһы романы, эпопея менән сағыштырырлыҡ, киңәйтелгән хикәйәләү, тексында шиғриәт элементтары булған япон новеллалары йыйылмаһы.<ref name="БСЭ3">{{Из БСЭ|заглавие=Моногатари}}</ref> * Манга — япон комикстары<ref>{{книга| автор = MacWilliams, Mark W.| заглавие = Japanese Visual Culture: Explorations in the World of Manga and Anime| ссылка = | ответственный = | место = | издательство = [[M.E. Sharpe]]| год = 2008| том = | страниц = 352| страницы = | isbn = 978-0-76-561602-9|ref = MacWilliams}}</ref><ref>{{книга |автор= [[Иванов, Борис Андреевич|Иванов Б. А.]]|заглавие= Введение в японскую анимацию|ответственный= |издание= 2-е изд|ссылка= |место= М.|издательство= Фонд развития кинематографии; РОФ «Эйзенштейновский центр исследований кинокультуры»|год= 2001|том= |страниц= 396|страницы= |isbn= 5-901631-01-3|ref= Иванов}}</ref> * Ранобэ — төп маҡсатлы аудиторияһы — үҫмерҙәр һәм йәштәргә тәғәйенләнгән иллюстрациялы япон романдары.<ref name="Thompson498">{{Книга:Thompson J.: The Complete Guide|pages=498}}</ref> «Light Novel» термины {{lang-en|light}} (еңел, ябайлаштырылған) һәм {{lang|en|''novel''}} (роман) тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан, һүҙмә-һүҙ '''«еңел роман»''' тигәнде аңлата һәм «васэй-эйго» миҫалы — инглиз һүҙҙәренән төҙөлгән япон теле термины булып тора. 1980-се йылдарҙан киң таралған.<ref name="Thompson498"/> * Эго-роман (Сисёцу]] — роман-көндәлек, «үҙең тураһында роман», роман-тәүбә итеү.<ref>{{cite book|last=Fowler|first=Edward|title=The rhetoric of confession : shishõsetsu in early twentieth-century japanese fiction|url=https://archive.org/details/rhetoricofconfes0000edwa|year=1988|publisher=University of California Press|location=Berkeley|isbn=0-520-07883-7|edition=1. paperback printing.}}</ref> * Хентай — япон анимацияһы жанрҙары (аниме), комикстар (манга), шулай уҡ төп элементы уларҙың йөкмәткеһенә һалынған эротика йә порнография күренештәре һәм шуға ярашлы стилистикаһы булған жанрҙар.<ref name="Luther">{{cite web|url=http://anime.about.com/od/hentai/p/hentaiprof.htm|title=Hentai — Genre Profile|last=Luther|first=Katherine.|publisher=[[About.com]]|lang=en|accessdate=2010-01-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/60qkuKScT?url=http://anime.about.com/od/hentai/p/hentaiprof.htm|archivedate=2011-08-11}}</ref><ref>{{книга |автор = Vermaak, Cara. |заглавие = Confessions of the Dyslexic Virgin: A Touch of Love |издательство = [[AuthorHouse]] |год = 2006 |pages = 407 |isbn = 978-1425953027}}</ref> === Окинава жанрҙары === * Рюка (окинава теле ''ру: ка'' 研究センタ; ja|琉歌; ''рю: ка'') — рюкю шиғри жанры: ғәҙәттә «8-8-8-6» ижектәр структураһына эйә ҡыҫҡа хикәйә жанры. Рюканы ғәҙәттә окинава телендә ижад иткәндәр һәм сансин - рюкю музыкаһына эйәреп башҡарғандар (ата-баба - сямисэн)<ref>[http://rca.open.ed.jp/web_e/history/story/epoch3/sangyou_6.html Ryuka]</ref><ref>{{статья|автор=Robert Garfias.|заглавие=The Okinawan Kunkunshi Notation System And Its Role In The Dissemination Of The Shuri Court Music Tradiotion|ссылка=http://aris.ss.uci.edu/rgarfias/bio-research/kunkunshi.pdf|издание=Asian Music|издательство=Journal of the Society for Asian Music|год=1993|volume=25|pages=117}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Сығанаҡтар == * {{ВТ-ЭСБЕ+|Япония/Литература}} * [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003711395#?page=400 Литература] // В стране восходящего солнца : Очерки и заметки о Японии / [Соч.] Григория де-Воллана. — 2-е испр. и доп. изд. — Санкт-Петербург ; Москва : т-во М. О. Вольф, 1906 (Санкт-Петербург). — С. 396 * {{статья|автор= Лим С. Ч.|заглавие= История развития системы народного образования Японии и политической борьбы за её демократизацию, вторая половина XIX в. - первая половина XX в.: диссертация доктора исторических наук|ответственный= |ссылка= |место= Южно-Сахалинск|издательство= |год= 1999|том= |страниц= 434|страницы= |isbn= |ref= Лим}} * {{статья|автор= Молодяков В. Э.|заглавие= Консервативная революция в Японии: политика и идеология : диссертация доктора политических наук|ответственный= |ссылка= |место= Москва|издательство= |год= 2004|том= |страниц= 334|страницы= |isbn= |ref= Молодяков}} == Әҙәбиәт == ;На русском языке * {{книга | автор = [[Астон, Уильям Джордж|Астон В. Г.]] | заглавие = История японской литературы | оригинал = A History of Japanese Literature | место = Владивосток | ответственный = перевод [[Мендрин, Василий Мелентьевич|В. Мендрина]] | ссылка = https://ru.wikisource.org/wiki/История_японской_литературы_(Астон/Мендрин) | год = 1904 }} * ''Боронина И. А.'' Поэтика классического японского стиха (VIII—XIII вв.) М., 1978.- 373 с. * ''Боронина И. А.'' Классический японский роман. М., 1981.-294 с. * Бреславец Т. И. Теория японского классического стиха (X-XVII вв.) : учеб. пособие / под ред. С. С. Паскова. — Владивосток : Изд-во Дальневост. ун-та, 1984. — 116 с. * Бреславец Т. И. Литература модернизма в Японии : монография. — Владивосток : Дальнаука, 2007. — 255 с. * {{книга | автор = [[Горегляд, Владислав Никанорович|Горегляд В. Н.]] | часть = | заглавие = Японская литература VIII—XVI вв | оригинал = | ссылка | издание = | место = СПб.| издательство = Петербургское Востоковедение| год = 2001 | страницы = | isbn = }} * [[Григорьева, Татьяна Петровна|Григорьева Т.]], Логунова В. Японская литература. Краткий очерк. М., 1964. * [[Долин, Александр Аркадьевич|Долин А. А.]] История новой японской поэзии в очерках и литературных портретах. В 4 томах. Т.1. Романтики и символисты. СПб.: Гиперион, 2007.- 416 с. [4] с. ил. * Долин А. А. История новой японской поэзии в очерках и литературных портретах. В 4 томах. Т.2. Революция поэтики. СПб.: Гиперион, 2007.- 320 с. [4] с. ил. * Долин А. А. История новой японской поэзии в очерках и литературных портретах. В 4 томах. Т.3. Грани модернизм. СПб.: Гиперион, 2007.- 288 с. [4] с. ил. * Долин А. А. История новой японской поэзии в очерках и литературных портретах. В 4 томах. Т.4. Танка и хайку. СПб.: Гиперион, 2007.- 416 с. [12] с. ил. * Долин А. А. Новая японская поэзия. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы.1990.- 311 с. ISBN 5-02-016533-6 * Долин А. А. Японский романтизм и становление новой поэзии. М., 1978. * [[Конрад, Николай Иосифович|Конрад Н. И.]] Очерки японской литературы. М., 1973. * Конрад Н. И. Японская литература в образцах и очерках. Репринтное издание. Автор послесл. Б. Л. Рифтин.- М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1991. (Библиотека отечественного востоковедения)- 562 с. * Курахара К. Статьи о современной японской литературе. М., 1959. * Логунова В. В. Писатель и время. Реализм и модернизм в японской литературе. М., 1961. * Мамонов А. И. Свободный стих в японской поэзии. М., 1971—192 с. * Рехо К. Современный японский роман. М., 1977.- 304 с. * Рехо К. Русская классика и японская литература. М., 1987. * [[Чегодарь, Нина Ивановна|Чегодарь Н. И.]] Литературная жизнь Японии между двумя мировыми войнами. М., 2004.- 222 с. ISBN 5-02-018375-X * «Япония в капле дождя», тематический номер журнала [http://magazines.russ.ru/inostran/ «Иностранная литература»], № 2 за 2012 год. ;На английском языке * Miner E. R., Odagiri H., and Morrell R. E., The Princeton companion to classical Japanese literature, Princeton, N.J. : Princeton University Press, 1985. ISBN 0-691-06599-3 * {{книга |заглавие=The Cambridge History of Japanese Literature |ответственный=Edited by D. Lurie, H. Shirane, T. Suzuki |издательство=Cambridge University Press |год=2016 |allpages=865 |язык=en |isbn=978-1-107-02903-3}} == Һылтанмалар == * XIII. Литература {{БСЭ3|Япония}} * {{япония-ая||[http://www.japantoday.ru/entsiklopediya-yaponii-ot-a-do-ya/literatura.html Литература]}} * Исакова П. А. ''[http://cyberleninka.ru/article/n/zarozhdenie-realizma-v-yaponskoy-literature Зарождение реализма в японской литературе]'' // Известия РГПУ им. А. И. Герцена. 2012. № 146. * Сулейменова А. М. ''[http://cyberleninka.ru/article/n/yaponskaya-avtorskaya-skazka-kak-zhanr-novogo-vremeni Японская авторская сказка как жанр Нового времени]'' // Известия Восточного института. 2012. № 1. * {{cite web|url=http://ryukyu-lang.lib.u-ryukyu.ac.jp/srnh/details.php?ID=SN44038|title=首里・那覇方言音声データベース|author=沖縄言語研究センター|date=|publisher=|accessdate=2014-09-03|lang=ja|quote=ルーカ ruuka といった。|ref=研究センター}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422165111/http://ryukyu-lang.lib.u-ryukyu.ac.jp/srnh/details.php?ID=SN44038 |date=2016-04-22 }} {{Япония в темах}} {{Азия по темам|Литература|цвет=Япония}} {{Японский язык}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Япония әҙәбиәте| ]] 12ttg5gyick8b2kco9h2z8bjdd8hwm8 Льюис Кэрролл 0 144653 1302528 1284868 2026-08-11T19:12:23Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302528 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:LewisCarrollSelfPhoto.jpg|thumb|right|Льюис Кэрролл. Автопортрет]] '''Льюис Кэрролл''' ({{lang-en|Lewis Carroll}}, ысын исеме '''Чарльз Лютвидж До́джсон''', йәки '''Чарльз Латуидж До́джсон''' — [[Оксфорд университеты]] Крайст Чёрч колледжының математика профессоры Чарлз Латвидж Додсондың псевдонимы<ref>Н. М. Демурова. Льюис Кэрролл: поэт, писатель, чародей</ref><ref>{{cite encyclopedia |year=2001 |title=Dodgson, Charles Lutwidge |encyclopedia=American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=Houghton Mifflin |url=http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/Dodgson }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513104033/http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/Dodgson |date=2012-05-13 }}</ref><ref>{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Dodgson, Charles Lutwidge |encyclopedia=Random House Dictionary |publisher=Random House, Inc |url=http://dictionary.reference.com/browse/charles+lutwidge+dodgson }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131214110624/http://dictionary.reference.com/browse/charles+lutwidge+dodgson |date=2013-12-14 }}</ref>), ''Charles Lutwidge Dodgson''; [[27 ғинуар]] [[1832 йыл]] — [[14 ғинуар]] [[1898 йыл]]) — инглиз яҙыусыһы, [[математик]], [[логика|логик]], [[[[Философия|философ]]]], [[диакон]] һәм [[[[Фотография|фотограф]]]]. Льюис Кэрроллдың фамилияһы урыҫ телендә даими рәүештә хаталы итеп «Доджсон» тип яҙылып килә. Инглиз телендәге төп нөсхәлә «g» өнө әйтелмәй, Кэрролл үҙе фамилияһын «Додсон» тип әйтеп йөрөгән. Иң билдәле әҫәрҙәре — «Алиса в Стране чудес» («Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары») һәм «Алиса в Зазеркалье» («Әлисә Көҙгө эсендә»), «Снаркҡа һунар» тигән шаян поэма<ref>{{БСЭ3|Кэрролл Льюис}}</ref>. == Биографияһы == [[Файл:Alice Liddell 2.jpg|thumb|left|Элис (Алиса) Лидделл хәйерсе ҡыҙ һынында. Фотографияны Льюис Кэрролл 1859 йыл тирәһендә төшөргән]] Льюис Керрол ''Чешир'' графлығында ''Дарсбери'' ауылында [[1832 йыл]]дың [[27 ғинуар]]ында рухани ғаиләһендә тыуған. Ғаиләлә 7 ҡыҙ бала 4 малай була. Өйҙә уҡый башлай, үҙен аҡыллы һәм зирәк бала итеп күрһәтә. Уға белем биреү менән атаһы шөғөлләнә<ref name="Кругосвет">{{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/matematika/KERROLL_LYUIS.html|заглавие=Кэрролл, Льюис}}</ref>. Һулаҡай була; әйтеүҙәренсә, уны уң ҡул менән яҙырға мәжбүр иткәндәр һәм был психикаһына кире тәьҫир иткән, бәлки шул тотлоғоусан булыуға килтергәндер. 12 йәшендә Төньяҡ Йоркширҙағы Ричмонд ҡалаһынан йыраҡ түгел шәхси грамматик мәктәпкә уҡырға ингән. Льюисҡа унда оҡшай, әммә [[1845 йыл]]да уға Рагби мәктәбенә күсергә тура килә, тик уны малай бик өнәп еткермәй. Бында ул 4 йыл уҡый һәм математика һәм дин дәрестәрендә уңышҡа өлгәшә<ref name="Кругосвет"/>. 1850 йылдың майында [[Оксфордс университеты|Оксфорд университетының]] аристократтар уҡыған иң шәп [[колледж]]дарының береһе ''Крайст-Чёрчҡа'' уҡырға инә һәм ғинуарҙа [[Оксфорд]]ҡа күсеп килә<ref name="Кругосвет"/>. Бик шәп уҡымаһа ла, математиканан көслө булыуыуы арҡаһында, бакалавр дәрәжәһен алғас, конкурс на чтение в Крайст-Чёрчта математик лекциялар уҡытыу буйынса конкурсты уңышлы үтеп, уҡыта башлай. Бында ул 26 дауамында эшләй. Күңеленә бик ятмаһа ла, был уға ярайһы һәйбәт табыш килтерә. Колледж уставы буйынса ул рухани дәрәжә ала, әммә священник түгел, ә [[диакон]] ғына була, шуға күрә уға йәмәғәттә эшләү кәрәк булмай. Яҙыусылыҡ хеҙмәтенә ул колледжда уҡыған сағында уҡ тотона.[[Шиғыр|шиғырҙар]] һәм ҡыҫҡа [[хикәйә]]ләр яҙа, уларҙы төрлө журналдарға «Льюис Кэрролл» псевдонимы менән ебәреп ята. Был псевдонимды уға нәшриәтсе һәм яҙыусы Йетс уйлап таба. Эдгар Катвеллис тигән псевдонимы ла булған. Яйлап билдәлелек яулай бара. 1854 йылда Англияның етди баҫмаларында күренә башлай. [[1856 йыл]]да колледжға яңы декан — ''Генри Лиддел'' килә ({{lang-en|Henry Liddell}}), уның 5 балаһы араһында 4 йәшлек Элис (Алиса) та була. Льюис колледж ректоры Генри Лидделл ғаиләһенең яҡын дуҫы булып китә һәм Элис (1852 йылғы) менән уның Лорина һәм Эдит тигән апаларына әкиәттәр һөйләй торған булған. 1864 йылда атаҡлы «Алиса в Стране чудес» әкиәтен яҙа. 3 йылдан англикан сиркәүе [[диакон]]ы Доджсон Рәсәйҙә булып ҡайта. Был осорҙа англикан һәм Урыҫ православ сиркәүе араһында бәйләнештәр барлыҡҡа килгән була. Кэрроллды юлдашы Лиддо менән Мәскәү кафедраһында 50 йыл эшләгән митрополит Филарет һәм архиепископ Леонид (Краснопевков) ҡабул итә. Маршрут былай төҙөлә: [[Лондон]] — [[Дувр]] — [[Кале]] — [[Брюссель]] — [[Кёльн]] — [[Берлин]] — [[Данциг]] — [[Кёнигсберг]] — [[Петербург]] — [[Мәскәү]] — [[Түбәнге Новгород]] — Мәскәү — Троице-Сергиев лавраһы — Петербург — [[Варшава]] — [[Бреслау]] — [[Дрезден]] — [[Лейпциг]] — [[Эмс]] — [[Париж]] — Кале — Дувр — Лондон. Был Кэрроллдың сит илгә берҙән-бер сәйәхәте була. Быны ул "Дневнике путешествия в Россию 1867 йылда Рәсәйгә сәйәхәт көндәлеге"ндә теркәп бара һәм яҙмалар уның вафатынан һуң ғына баҫыла. Үҙ исеме менән математика буйынса бик күп фәнни хеҙмәттәр баҫтыра һәм уйындар, башватҡыстар, хатта иҫәпләү буйынса яңы ысул да уйлап таба. Математик логика буйынса ул үҙ ваҡытынан күпкә алға киткән булған.<ref>Чарльз Доджсон, [http://www.gutenberg.org/files/37354/37354-pdf.pdf Condensation of Determinants, Being a New and Brief Method for Computing their Arithmetical Values], [[Лондон]], Proceedings of the Royal Society of London, 1866</ref>. [[1898 йыл]]дың [[14 ғинуар]]ында Гилфордта вафат була (Суррей графлығы) һәм шунда туғандары араһында ерләнә. == Льюис Кэрролл һәм мауығыуҙары == Керроллдың бер мауығыуы — [[фотография]]. ''Генри Пич Робинсон'' һәм Гюстав Оскар Рейландер эштәре менән бер рәттән, Кэрроллдың фотоһүрәттәре [[пикториализм]]ға ҡарай, был стиль өсөн махсус теҙеп ҡуйып төшөрөү һәм [[негатив]]тарҙы монтажлау хас. Кэрролл Рейландер менән шәхсән таныш булған, унан күпмелер өйрәнгән дә<ref>[http://photo.far-for.net/content.php?r=7&p=16 Художественная фотография. История фотографии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170419052038/http://photo.far-for.net/content.php?r=7&p=16 |date=2017-04-19 }}</ref> һәм унан ҡуйылышлы балалар фотографиялар коллекцияһы һатып алған. Яҙыусының Рейландер төшөргән фотографияһы XIX быуаттың 60-сы йылдарына хас классик фотопортрет һанала. Яҙыусы шулай уҡ Клементина Гавардендан 37 фотография коллекцияһы алған була. Чарльз Лютвидж Додсондың икенсе оло мауығыуы — шахмат. Улар Кэрроллдың бер нисә фотографияһында урын алған. Ул Он активно интересовался важными событиями шахматной жизни Бөйөк Британияның шахмат тормошон күҙәтеп барған, үҙе уйнаған, балаларҙы уйнарға өйрәткән. «Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» ла үҙе уйлап сығарған шахмат партияһы нигеҙендә яҙылған һәм уның башланғыс позицияһы диаграммаһын китабының башына төшөрөп тә ҡуйған булған. Биограф яҙыуынса, бала сағында ул ташландыҡ шахталарға йөрөргә яратҡан. Күрәһең Әлисәнең ҡуян ояһына барып төшөүе идеяһы ошо тәьҫораттар арҡаһында ла тыуғандыр<ref>[http://litresp.ru/chitat/ru/%D0%94/demurova-nina-mihajlovna/ljyuis-kerroll/3/ Н. М. Демурова. «Льюис Кэрролл».]</ref>. == Шәхси тормошо == Льюис Кэрролл өйләнмәгән. {{начало цитаты}} Кэрролл бәлкәс ҡыҙҙар менән уйнарға бик яратҡан. «Мин балаларҙы яратам (тик малайҙарҙы түгел)», — тип яҙып ҡуйған ул бер ваҡыт. …Уға кейемһеҙ ҡыҙҙар ғәжәйеп матур булып күренгән. Ҡайһы ваҡыт ул яланғас йәки ярымяланғас ҡыҙҙарҙы фотоға төшөргән йәки рәсемдәрен эшләгән<ref name=cohen-166254>{{Cite book|last=Cohen |first=Morton N. |title=Lewis Carroll: A Biography |url=https://archive.org/details/lewiscarroll00mort |pages=[https://archive.org/details/lewiscarroll00mort/page/166 166]–167, 254–255 |date=1996|publisher=Vintage Books |isbn=978-0-679-74562-4}}</ref> — әлбиттә, әсәләренең рөхсәте менән. … Кэрролл үҙе ҡыҙҙар менән дуҫлығын бер гонаһһыҙ тип һанаған; шулай булыуына шикләнергә нигеҙ юҡ. Етмәһә, кескәй әхирәттәренең күп һанлы иҫтәлектәрендә тәртипһеҙлек ҡылыу булып тойолорлоҡ бер генә ишара ла юҡ {{конец цитаты|[[Гарднер, Мартин|Мартин Гарднер]]<ref>{{книга | автор = [[Гарднер, Мартин|Гарднер М.]] | заглавие = Аннотированная «Алиса» | оригинал = The Annotated "Alice". Alice's Adventures in Wonderland and Through the Looking-Glass by Lewis Carroll. Illustrated by John Tenniel. With an Introduction and Notes by Martin Gardner. NY, 1960 | ссылка = lib.ru/CARROLL/carrol0_6.txt | издание = 2-е стереотипное издание | место = М. | издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] | год = 1991 }}</ref>}} Кэрролладың мауығыуҙарын [[педофилия]] тураһында имеш-мимеш тыуыуға ла сәбәпсе була. Әммә һуңғы йылдарҙағы мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, уның әхирәттәренең күбеһенә 14 йәштән күберәк булған. XIX быуаттың ахырына тиклем Англияла 14 лет йәшки тиклемге ҡыҙҙар енси өлгөрмәгән тип һаналған. Кэрроллд улар менән мауығыуы ул саҡтағы әхлаҡ ҡағиҙәләре буйынса бер гонаһһыҙ мауығыу һаналған<ref>''[[Демурова, Нина Михайловна|Демурова Н. М.]]'' Льюис Кэрролл. — М. : [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2013. — С. 401—403.</ref>. == Башҡортсаға тәржемәләр == Льюис Кэрроллдың Элис тураһындағы әкиәттәре донъяның йөҙҙәрсә телдәренә тәржемә ителгән. Улар араһында башҡорт теленә тәржемә лә бар. Беренсе тәржемә «Алиса мөғжизәләр илендә» тип аталған, был урыҫ телендә ғәҙәти ҡулланылған «Алиса в Стране чудес» тигән атамаға тулыһынса ярашлы ([[инглизе теле|инглизсә]] ''Alice’s Adventures in Wonderland'')<ref>Алиса мөғжизәләр илендә. Әкиәт. Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1997. 104 бит. ISBN 5-295-02165-3).</ref> 2017 йылда әкиәт инглиз теленә ярашлы «Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» тигән исем менән Ирландияла баҫылып сыға. Уны яҙыусы [[Гүзәл Ситдиҡова]] консультант-мөхәррир [[Фет Виктор Яковлевич|Виктор Фет]] етәкселегендә башҡорт теленә тәржемә иткән<ref>Л. Кэрролл. Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары. (Башҡортсаға Г. Ситдиҡова тәржемәһе) — Evertype (Ирландия), 2017. — 129 с. — ISBN-10 1-78201-201-X ISBN-13 978-1-78201-201-6</ref> Ни өсөн шундай атама алғанын тәржемәсе үҙе былай тип аңлата: {{Цитата |Мин бер нәмәгә иғтибар иттем: китапта мөғжизәләр юҡ, унда төштәргә хас булғанса сәйер һәм ғәжәп хәлдәр килеп сығып тора. Һөҙөмтәлә, мөхәррир менән кәңәшләшеп, был әкиәти илгә «Сәйерстан» тигән исем уйлап таптым. Кэрроллда ла бит ил исеме бер һүҙ менән генә бирелгән—Wonderland, ә wonder тигән инглиз һүҙе мөғжизә —miracle тигәндән айырмалы, « ғәжәпләнеү » тигән ҡылым булараҡ та ҡулланыла. Инглизсә тулы атамала Adventures—мажаралар тигән һүҙ ҙә бар. Ҡыҙ баланың исеме лә инглизсә «Элис» тип йомшағыраҡ яңғырай – шуға күрә уны башҡорт теленә яҡын итеп—Әлисә тип алдым. Шул рәүешле «Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» тигән атама килеп тыуҙы, ул форма яғынан да, эстәлеге буйынса ла инглизсәгә ярашлы булып сыҡты. <ref>Әлисәнең һәм Гүзәл Ситдиҡованың Сәйерстандағы мажаралары [http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/28908-lisne-m-gzl-sitdiovany-syerstanday-mazharalary.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180916213717/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/28908-lisne-m-gzl-sitdiovany-syerstanday-mazharalary.html |date=2018-09-16 }}</ref>-}} == Әҫәрҙәре == * «Полезная и назидательная поэзия» (1845) * «Алгебраический разбор Пятой книги Эвклида» (1858) * «Приключение Алисы под землёй» ({{lang-en|Alice's Adventures Under Ground}})<ref name="4glav">{{cite web|url=http://www.gasl.org/refbib/Carroll__Alice_under_Ground.pdf|title=Alice's adventures under ground|author=Lewis Carroll|date=1864|publisher=Gasl.org|accessdate=2012-04-24|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688fYagSQ?url=http://www.gasl.org/refbib/Carroll__Alice_under_Ground.pdf|archivedate=2012-06-03|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115030119/http://www.gasl.org/refbib/Carroll__Alice_under_Ground.pdf |date=2012-11-15 }}</ref><ref name="under">{{cite web|url=http://www.hoboes.com/FireBlade/Fiction/Carroll/Alice/Under/|title=Alice’s Adventures under Ground (Отсканированная версия)|author=Lewis Carroll|date=1864|publisher=Hoboes.com|accessdate=2012-04-24|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688fZ8p12?url=http://www.hoboes.com/FireBlade/Fiction/Carroll/Alice/Under/|archivedate=2012-06-03|deadlink=no}}</ref> (написана до «Алисы в Стране чудес» в ноябре 1864 года, русский перевод Нины Демуровой (2013)) * «Приключения Алисы в Стране чудес», общепринятое в России название «Алиса в Стране чудес» (1864), первый перевод на русский язык был сделан в 1879 * «Сведения из теории детерминантов» (1866) * «Месть Бруно» (основное ядро романа «Сильвия и Бруно») (1867) * «Элементарное руководство по теории детерминантов» (1867) * «Phantasmagoria and Other Poem» (1869) * «Алиса в Зазеркалье|Сквозь Зеркало и Что там увидела Алиса», общепринятое в России название «Алиса в Зазеркалье» (1871) * «Охота на Снарка» (1876) * Математический труд «Эвклид и его современные соперники»; «Дублеты, словесные загадки» (1879) * «Эвклид» (I и II книги) (1881) * Сборник «Стихи? Смысл?» (1883) * «[http://golovolomka.hobby.ru/books/carrol/knot/content.shtml История с узелками] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181125174324/http://www.golovolomka.hobby.ru/books/carrol/knot/content.shtml |date=2018-11-25 }}» (A Tangled Tale, 1885) — сборник загадок и игр * «Логическая игра» (1887) * «Математические курьёзы» (часть I) (1888) * «Сильвия и Бруно» (часть I) (1889) * «Алиса для детей» и «Круглый бильярд»; «Восемь или девять мудрых слов о том, как писать письма» (1890) * «Символическая логика» (часть I) (1890) * «Заключение „Сильви и Бруно“» (1893) * Вторая часть «Математических курьёзов» («Полуночные задачи») (1893) === Экранға сыҡҡан әҫәрҙәре === * Алиса в Стране чудес (фильм, 1903) * Алиса в Стране чудес (фильм, 1915) * Алиса в Стране чудес (мультфильм, 1951) * Бармаглот (мультфильм, 1971) * Алиса в Стране чудес (фильм, 1972) * Бармаглот (фильм)|Бармаглот (фильм, 1977) * Алиса в Стране чудес (мультфильм, 1981) * Алиса в Зазеркалье (мультфильм, 1982) * Твой любящий друг (мультфильм, 1984) * Алиса в Стране чудес (фильм, 1986) * Алиса (фильм, 1988) * Алиса в Стране чудес (фильм, 1999) * Алиса в Стране чудес (мини-сериал) * Алиса в Стране чудес (фильм, 2010) * Алиса в Зазеркалье (фильм)|Алиса в Зазеркалье (фильм, 2016) === Сәхнәгә ҡуйылған әҫәрҙәре === * Jabberwocky (рок-опера) * «Беги, Алиса, беги» режиссера Максима Диденко в Театре на Таганке == Уйлап табыуҙары == * [[Никтография]] == Шулай уҡ ҡара == * Сказки об Алисе Льюиса Кэрролла в книжной иллюстрации * Голова (скульптура) — монумент в усадьбе Лейхтенбергских, описанный Льюисом Кэроллом в ''Дневнике путешествия в Россию в 1867 году''. * Королева Элеонора и Прекрасная Розамунда — постановочная фотография Льюиса Кэрролла, созданная в 1863 году. * Святой Георгий и Дракон (фотография)— постановочная фотография Льюиса Кэролла, созданная в 1875 году. * Бутби, Пенелопа#Пенелопа Бутби на фотографиях Льюиса Кэрролла|Экси Китчин в образе Пенелопы Бутби — серия постановочных фотографий Льюиса Кэролла по мотивам картины Джошуа Рейнолдса, созданная в 1875—1876 годах. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Галинская И. Л.|заглавие=Льюис Кэрролл и загадки его текстов|место=М.|издательство=ИНИОН РАН|год=1995|страниц=76}} * Демурова Н. М. Картинки и разговоры. Беседы о Льюисе Кэрролле. — СПб.: издательство «Вита Нова», 2008. — с. 576. — ISBN 978-5-93898-173-7 — Серия: Жизнеописание * Демурова Н. М. Льюис Кэрролл. — М. : Молодая гвардия, 2013. — 414 [2] с., [16] л. ил. — (Жизнь замечательных людей: сер. биогр.; вып. 1590 (1390)). — ISBN 978-5-235-03568-3. — 5000 экз.''' * {{ВТ-ЭСБЕ|Кэрролл Льюис}} * {{книга|автор=Падни Д.|заглавие=Льюис Кэрролл и его мир|место=М.|год=1982}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * ''Бокшицкий А.'' [http://ec-dejavu.ru/a-2/Alice.html Алиса съела пирожок…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140625154715/http://ec-dejavu.ru/a-2/Alice.html |date=2014-06-25 }} * ''Галинская И. Л.'' [http://ilgalinsk.narod.ru/carroll/c_chapt1.htm «Льюис Кэрролл и загадки его текстов»] * ''Данилов Ю. А.'' [http://www.wonderland-alice.ru/public/danilov2/ Льюис Кэрролл в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181128065423/http://www.wonderland-alice.ru/public/danilov2/ |date=2018-11-28 }} * ''Демурова Н. М.'' www.lib.ru/CARROLL/about.txt «Льюис Кэрролл и история одного пикника» * ''Демурова Н. М.'' www.lib.ru/CARROLL/carrol0_10.txt «О переводе сказок Кэрролла» * ''Карпушина Н.'' [http://www.nkj.ru/archive/articles/18316/ Перечитывая «Алису»] «Наука и жизнь», № 7, 2010. * ''Падни, Джон.'' [http://www.imwerden.info/belousenko/books/litera/Pudney_Carroll.htm «Льюис Кэрролл и его мир»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170502102535/http://www.imwerden.info/belousenko/books/litera/Pudney_Carroll.htm |date=2017-05-02 }}, пер. с англ. под ред. В. Харитонова, М.: «Радуга», 1982. * [http://jabberwocky.ru/ «Алиса» Льюиса Кэрролла] * [lib.ru/CARROLL/ Льюис Кэрролл] * [lewis-carroll.ru/ Льюис Кэрролл — жизнь и творчество] * [http://iph.ras.ru/elib/1598.html Льюис Кэрролл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304210140/http://iph.ras.ru/elib/1598.html |date=2016-03-04 }} на сайте Института Философии РАН * {{LJ-community|lewis_carroll}} * [www.lewiscarroll.org/carroll/photography/ Льюис Кэрролл] и фотография{{ref-en}} [[Категория:XIX быуаттың инглиз яҙыусылары]] 8ri74dcybqc4jej0yckimqhgzaq36fc Пловдив 0 144937 1302571 1056342 2026-08-11T19:51:56Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302571 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Пловдив''' ({{lang-bg|Пловдив}}), элек ''Филиппополь (''{{lang-el|Φιλιππούπολη}}) йәки ''Филибе'' ({{lang-tr|Filibe}}) — ҙурлығы буйынса  [[Болгария]]ла икенсе ҡала, Пловдив өлкәһенең административ үҙәге. Илдең көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Тимер юлдар, шоссе юлдары үҙәге. == Географияһы == [[Файл:Plovdiv_view.jpg|слева|мини|220x220пкс|  Пловдив күренеше]] Пловдив уңдырышлы Үрге Фракия  уйһыулығының үҙәк өлөшөндә, Болгарияның баш ҡалаһы [[София]]нан көньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 150 км алыҫлыҡта, ҡаланы ике өлөшкә бүлгән Марица йылғаһы буйында (Гебр антиклығында) урынлышҡан. Төньяҡ өлөшө төньяҡ ҡала йәки Киршияка булараҡ билдәле. Боронғо грек яҙыусыһы Лукиан Родопа тауҙары итәгендәге өс ҡалҡыулыҡта урынлашҡан (Тримонциум) Пловдивтың тәбиғәт матурлығын данлаған. Ысынында иһә ҡала ете ҡалҡыулыҡта урынлашҡан, уларҙың береһе Марково-Тепе (Марков убаһы) ҡала үҫә башлағанда, йөҙ йыл элек емерелгән  (ҡала төҙөлөшө өсөн был ҡалҡыулыҡтан таш сығаралар). Бөгөн өс ҡалҡыулыҡ асыҡ күренә: Бунарджик («сығанаҡ менән ҡалҡыулыҡ», түбәһенә «Алёша» исеме аҫтында билдәле совет һалдатының һыны ҡуйылыуы буйынса бөгөн рәсми рәүештә «азат итеүсе убаһы» тип аталған), Джендем-Тепе (тамуҡ убаһы) һәм Сахат-Тепе. Сахат-Тепе исеме менән  унда сәғәт башняһы торғанға аталған.  Пловдив башҡа тағы өс убаны үҙ эсенә ала: Джамб-Тепе («канатта йөрөүселәр убаһы»), Тиксим-Тепе (һыу айырғыс уба) һәм Небет-Тепе («уба-һаҡсы»). == Климаты == {{Климат города |Город_род=города Пловдив|Источник=[http://weather.msn.com/local.aspx?wealocations=wc:BUXX0004 MSN Weather] | Янв_ср= | Янв_ср_осад=30.2 | Фев_ср= | Фев_ср_осад=39.1 | Мар_ср= | Мар_ср_осад=58.4 | Апр_ср= | Апр_ср_осад=52.1 | Май_ср= | Май_ср_осад=71.1 | Июн_ср= | Июн_ср_осад=47.2 | Июл_ср= | Июл_ср_осад=37.3 | Авг_ср= | Авг_ср_осад=34.8 | Сен_ср= | Сен_ср_осад=17.8 | Окт_ср= | Окт_ср_осад=32.3 | Ноя_ср= | Ноя_ср_осад=52.1 | Дек_ср= | Дек_ср_осад=51.8 | Год_ср= | Год_ср_осад=524.2 | Янв_ср_мин=-3 | Янв_ср_макс=6 | Фев_ср_мин=-2 | Фев_ср_макс=8 | Мар_ср_мин=2 | Мар_ср_макс=14 | Апр_ср_мин=6 | Апр_ср_макс=19 | Май_ср_мин=12 | Май_ср_макс=25 | Июн_ср_мин=15 | Июн_ср_макс=29 | Июл_ср_мин=18 | Июл_ср_макс=32 | Авг_ср_мин=17 | Авг_ср_макс=32 | Сен_ср_мин=13 | Сен_ср_макс=26 | Окт_ср_мин=8 | Окт_ср_макс=20 | Ноя_ср_мин=3 | Ноя_ср_макс=14 | Дек_ср_мин=-2 | Дек_ср_макс=6 | Год_ср_мин=7.2 | Год_ср_макс=19.3 |}} == Тарихы == Хәҙерге Пловдив сиктәрендә беренсе ултыраҡтар неолит дәүеренә ҡарай һәм б.э. тиклем яҡынса 6  мең йыл менән даталана<ref name="autogenerated4">Пловдив // Большая Российская Энциклопедия / редколл., гл. ред. Ю. С. Осипов. том 26. М., 2014. стр.430-432</ref> === Антик  дәүер === [[Файл:Odeon_in_Plovdiv.jpg|справа|мини|270x270пкс|Рим  одеоны.]] Денис Родуэлл раҫлауҙары буйынса Пловдив Европаның иң боронғо ҡалаларының береһе<ref name="Rodwell">{{cite book|last=Rodwell|first=Dennis.|title=Conservation and Sustainability in Historic cities|url=https://archive.org/details/conservationsust0000rodw|publisher=Blackwell Publishing|year=2007|isbn=1405126566|page=[https://archive.org/details/conservationsust0000rodw/page/19 19]}}</ref>. Б.э. тиклем яҡынса 1200 йылдарҙа бында фракия ултыраҡтары булған (рим тарихсыһы Аммиан Марцеллингҡа ярашлы Эвмолпий йәки Эвмолпиада<ref name="Rodwell">{{cite book|last=Rodwell|first=Dennis.|title=Conservation and Sustainability in Historic cities|url=https://archive.org/details/conservationsust0000rodw|publisher=Blackwell Publishing|year=2007|isbn=1405126566|page=[https://archive.org/details/conservationsust0000rodw/page/19 19]}}</ref> тип аталған). Б.э. тиклем 342 йылда  ҡаланы Филипп II Македонский яулап ала, үҙенең хөрмәтенә  ҡаланы Филиппополь тип атай ({{lang-gr|Φιλιππόπολις}})<ref name="autogenerated6">Plowdiw, Plovdiv // Brockhaus. Die Enzyklopädie in 24 Bänden. 20., überarb. und akyualisierte Ausfl. - Bd.17 - Leipzig, Mannheim: Brockhaus, 1998. s.244-245</ref>, фракия  әйтелешендә Пулпудева<ref name="pld">[http://old.plovdiv.bg/istoriqUS95grad.htm История на Пловдив]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Был осорҙа ҡала тағы бер исемде йөрөткән — Одрис (был исемде боронғо бронза тәңкәләрҙы  осратырға мөмкин)<ref>К.Кисьов-Поселищен живот в Пловдивско и долината на река Стряма през I хил. пр. Хр., Сф, 2004 г.,вестник Марица от 10 август 2006 г., стр.10 — разкопки на Небет тепа в Пловдив, проведени от д-р Иво Топалилов и съобщение за новонамерена монета на град Одрюза/Филипопол</ref>. Б.э. тиклем 72 йылда  Пловдивты рим полководецы  Марк Теренций Варрон Лукулл легиондары баҫып ала. Б.э. тиклем 45 йылда  ҡала [[Рим империяһы]] составына инә  ([[Фракия]] провинцияһының үҙәге була) һәм Тримонтий исемен ала   («өс ҡалҡыулыҡтағы ҡала»). Был ваҡытта ҡала римляндарҙың мөһим терәк пункты булып ҡала (уның аша  мөһим стратегик Via Militaris юлы үтә, ул Балҡандарҙы тышҡы донъя менән бәйләй) һәм үҫешә: был хаҡта беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған күп һанлы  рим төҙөлөштәре емереклектәре: [[ипподром]], һыу үткәргес, термалар (боронғо мунсалар) һәм амфитеатр раҫлай. Яҡынса 250 йылдарҙа ҡала готтарҙың һөжүменән зыян күрә, 395 йылда [[Византия империяһы]] составына инә, ә 444—447 йылдарҙа  [[һундар]] тарафынан бөлгөнлөккә төшөрөлә. === Урта быуаттар === Император Юстиниан I ваҡытында  ҡала тергеҙелә һәм өҫтәмә рәүештә нығытыла. [[VIII  быуат]]тан ҡала халҡы араһында павликиандар һаны арта һәм артабан ҡала богомиллек үҙәктәренең береһе булып ҡала. 812 йылдарҙа ҡаланы болгар ханы Крум ғәскәрҙәре баҫып ала, 836 йылда ҡала [[Беренсе Болгар батшалығы]] составына индерелә һәм Пылдин исеме бирелә.  IX  быуаттан ҡала Болғар  епархияһының үҙәге була. [[XI быуат]]та ҡала тәүге тапҡыр Пловдив  исеме аҫтында  телгә алына. 969 йыл аҙағында   йәки  970 йыл башында ҡала киев кенәзе Святослав  ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына һәм артабан Византия составына инә<ref name=autogenerated4 />. 1090 йылдар  тирәһендә  ҡала [[бәшнәктәр]] һөжүменән зыян күрә. Өсөнсө тәре походтары (1189 —1192) ваҡытында Пловдив емерелә, 1198 йылдарҙа тергеҙелә һәм  1204 йылда ҡабаттан тәре походында ҡатнашыусылар баҫып ала  ( "Ducatum de Finepople" герцогствоһы үҙәге була). 1220 йылдар  аҙағында Пловдив болғар батшалары Иван Асен  II һәм  хакимлығы аҫтында була, 1240 йылда  - Никел империяһынан китә, әммә 1344 йылда йәнә Болгарияға ҡушыла. [[1364 йыл]]да ҡаланы  [[Ғосман империяһы|ғосман]]дар баҫып ала һәм  1382 йылға тиклем Румелия вилайетының  административ үҙәге булып ҡала. Был ваҡытта ҡала ҡәлғә булараҡ үҙенең әһәмиәтен юғалта, ә [[1410 йыл]]да ҡала нығытмалары һүтелә. === Яңы ваҡыт === [[Файл:Света_Марина_-_Пловдив.JPG|мини|220x220пкс|Изге Марина сиркәүенең ағас манараһы (XIX быуат)]] Төрөктәрҙең хакимлығы аҫтында ҡала (Филиба исемен ала) сауҙа үҙәге булараҡ үҫә. [[1818 йыл]]да ҡала ер тетрәүҙән тулыһынса тиерлек емерелә, әммә һуңыраҡ төҙөкләндерелә, 1846 йылда  ҙур янғындарҙан зыян күрә. Яйлап  Пловдив болғар яңырыу осороноң үҙәге була. 1851 йылдың 11 (23)  майында Пловдивта тәүге тапҡыр Кирилл һәм Мефодий  көнөн байрам итәләр, [[1861 йыл]]да ҡалала Болгарияның беренсе гимназияһы асыла. Пловдив  болгар милли-азатлыҡ хәрәкәте үҙәге була, 1869 йылда Пловдив ҡалаһында [[Васил Левский]] тарафынан революцион комитет ойошторола. Ҡала халҡы [[1876 йыл]]дың апрель ихтилалында ҡатнаша, уны аҙаҡ төрөк властары баҫтыра.   1877—1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышы барышында 1878 йылдың  2-7 ғинуарында ҡала янында тамамланыусы һуғыштарҙың береһе була. Ҡала И.В. Гурко етәкселегендәге рус армияһының Көнбайыш отряды тарафынан азат ителә. Артабан, Берлин трактаты шарттарына ярашлы, 1878 йылда ҡала  ярым бойондороҡһоҙ Көнсығыш Румелияның баш ҡалаһы була, ул  [[1885 йыл]]дың сентябрендә  Болгария кенәзлеге менән берләшә. [[1882 йыл]]да Пловдивта Болгарияның  беренсе профессиональ театры асыла<ref>Болгария // Ежегодник Большой Советской Энциклопедии, 1983 (вып. 27). М., «Советская энциклопедия», 1983. стр.212-215</ref>. 1892 йылдың йәйендә бында беренсе Халыҡ-ара Пловдив йәрминкәһе үтә<ref name="autogenerated2">Д. Денчев. Город Пловдив // журнал «Болгария», № 4, 1955. стр.18-19</ref> (1933 йылдан йыл һайын була)<ref name="autogenerated1">Пловдив // Советский энциклопедический словарь. редколл., гл. ред. А. М. Прохоров. 4-е изд. М., «Советская энциклопедия», 1986. стр.1014</ref><ref name="autogenerated3">Пловдив // Большая Советская Энциклопедия. / под ред. А. М. Прохорова. 3-е изд. том 20. М., «Советская энциклопедия», 1975. стр.35-36</ref>. [[XX быуат]] башынан Пловдивта аҙыҡ-түлек  һәм текстиль сәнәғәте үҫешә. 1932 йылда аэродром асыла. [[1928 йыл]]дың 14 апрелендәге Пловдив ер тетрәүҙән  етди зыян күрә, ҡаланы тергеҙеү бөтә донъя иҡтисади көрсөгө  башланыу менән бәйле һуҙыла. [[Икенсе донъя һуғышы]] башланғандан һуң Пловдив Болгария  һәм СССР союзына ярҙам итеү  хәрәкәте үҙәктәренең береһе булып тора, [[1940 йыл]]дың көҙөнән алып [[1941 йыл]]дың йәйенә тиклем  ҡалала Соболев акцияһына ярҙам итеү буйынса саралар үткәрелә<ref>Р. Т. Аблова. Сотрудничество советского и болгарского народов в борьбе против фашизма (1941 - 1945 гг.). М., "Высшая школа", 1973. стр.40</ref>,  СССР-ға ҡарата ихтирам артабанғы ваҡыттарҙа ла күренә (1941— 1944 йылдарҙа Пловдив  хәрби-ялан суды  "СССР файҙаһына пропаганда" тураһында 83 эш ҡарай)<ref>Р. Т. Аблова. Сотрудничество советского и болгарского народов в борьбе против фашизма (1941 — 1945 гг.). М., "Высшая школа", 1973. стр.79</ref>. 1941 йылдың 1 мартында Болгария   «Рим — Берлин — Токио» пактына ҡушыла һәм «күсәр» илдәр иҫәбенә инә. Артабан,  Пловдивҡа немец ғәскәрҙәре килә, ҡала Болгарияла люфтваффеның төп базаһы булып ҡала. Аулау 1941 йылдың июль башында бөтә ил буйынса үткәрелә, һөҙөмтәлә коммунистик ойошмалар  ҡыйратыла<ref>Н. Горненски (Болгария). О характере и периодизации движения Сопротивления в Болгарии // журнал «Новая и новейшая история», № 3, 1962. стр.108-113</ref>, әммә тулыһынса Ҡаршылыҡ хәрәкәте  юҡҡа сыҡмай, Пловдивта эш иткән Болгария Коммунистар партияһының хәрби төркөмө немецтарға эшләгән "Бычва" һәм "Картел"  фабрикаларын яндыра (һөҙөмтәлә немецтар өсөн сығарылған продукцияның күп өлөшөнә зыян килә), немец армияһы өсөн кәрәк-яраҡтары менән күн складын яндыра,  ҡорал келәтенә  һәм немец пропаганда бюроһына һөжүм итә<ref>Р. Т. Аблова. Сотрудничество советского и болгарского народов в борьбе против фашизма (1941 - 1945 гг.). М., "Высшая школа", 1973. стр.157</ref>. [[1942 йыл]]дың 22 майында Пловдивта совет разведка төркөмө эш башлай, уны болгар сәйәси эмигранттары Г. Стойнов һәм С. Анчева етәкләй. Төркөм  немец радио эләктереү  үҙәге аша асыҡлана  һәм [[1943 йыл]]дың февраль аҙағында Варнала йәшерен ойошманың уңышһыҙлыҡтарынан һуң  - немец махсус хеҙмәте һәм болгар полиция операциялары һөҙөмтәһендә  тар-мар ителә<ref>Верность долгу: очерки о разведчиках / сост. И. Василевич. М., Политиздат, 1984. стр.85-125</ref>. 1948—1949 йылдарҙа бында Халыҡ-ара йәрминкә архитектура ансамбле төҙөлә, [[1949 йыл]]да — Пловдив электр аппаратуралары заводы<ref>Пловдивский завод электроаппаратуры // Советский энциклопедический словарь. редколл., гл. ред. А. М. Прохоров. 4-е изд. М., «Советская энциклопедия», 1986. стр.1014</ref>, 1950 йылда - "Коларов Васил" автомобиль заводы  (1965 йыл - автотейәгес заводы) сафҡа индерелә. 1952 йылдың сентябрендә ГДР ярҙамы менән Пловдивта «Марица» туҡыу комбинаты төҙөлә башлай, ул 1954 йылдың ғинуарында сафҡа индерелә<ref>Ещё один комбинат в стране // журнал «Болгария», № 1, 1954. стр.6</ref>. 1953 йылда ҡалала опера театры, 1954 йылда — театр һәм йәйге спорт стадионы асыла, 1954—1956 йылдарҙа  троллейбус тармағы асыла.  [[Файл:Tower_from_old_town_plovdiv.JPG|справа|мини|267x267пкс|Сахат-Тепе ҡалҡыулығында сәғәт башняһы]] 1956 йылда ҡаланың тарихи өлөшө  (Марица йылғаһының уң яҡ ярында) дәүләт архитектура- тарихи ҡурсаулығы статусын ала. XX быуаттың икенсе яртыһында ҡалала машиналар эшләү һәм  химия сәнәғәте үҫешә башлай. [[1961 йыл]]да бында  «Христо Ботев» стадионы , [[1962 йыл]]да — никах һарайы, [[1967 йыл]]да —  «Марица» ҡунаҡханаһы , [[1979 йыл]]да «Фракия» торлаҡ комплекстары төҙөлә (архитекторҙары М. Сапунджиев)<ref>Болгария // Ежегодник Большой Советской Энциклопедии, 1980 (вып. 24). М., «Советская энциклопедия», 1980. стр.208-211</ref>, 1982 йылда—  «Локомотив» стадионы , [[1985 йыл]]да — «Евмолпия» сауҙа үҙәге  төҙөлә<ref>Болгария // Ежегодник Большой Советской Энциклопедии, 1986 (вып. 30). М., «Советская энциклопедия», 1986. стр.207-210</ref>. == Халҡы == Пловдив — даими халҡы һаны буйынса икенсе болгар ҡалаһы. Эш көнөндә 450 мең самаһы кеше була. Варна һәм София менән бергә өсөнсө эре ҡалалар иҫәбенә инә,  реаль халыҡтың һаны 400 000 ашыу кеше тәшкил итә. {| class="" style="margin-bottom: 10px;" | valign="top" | {| class="standard" !Йыл !Халҡы |- |1898 | align="right" | 50 мең тирәһе<ref name="autogenerated5">{{ВТ-ЭСБЕ|Пловдив}}</ref> |- |1973 | align="right" |260 мең |- |1984 | align="right" |480 мең |- |1998 | align="right" |345 200 |- |2000 | align="right" |344 976 |- |2005 | align="right" |341 464 |- |2014 | align="right" |368,9 мең |} |} == Сәйәси хәл == Пловдив общинаһының  кметы (мэры)  — Иван Тотев. == Иҡтисады == Пловдив — илдең  [[София]]нан һуң икенсе сәнәғәт үҙәге. Үрге Фракия уйһыулығында ауыл хужалығының мөһим үҙәге.  Аҙыҡ-түлек, еңел сәнәғәт (кизе-мамыҡ, ебәк һәм тегеү), машиналар эшләү, химия сәнәғәте, төҫлө металлургия, шулай уҡ папирос  ҡағыҙҙары һәм сигарет фильтрҙары етештереү буйынса илдә берҙән-бер фабрика бар.  1990 йылдар башынан сәнәғәт предприятиеларының өлөшө сит ил хужаларының милеге булып тора. Пловдивта урынлашҡан авиаремонт заводы илдең хәрби-сәнәғәт комплексының 11 стратегик предприятиелары исемлегенә инә<ref>Военни предприятия стават стратегически обекти реши МС // газета "Труд" от 16 марта 2016</ref>. == Транспорты == [[Файл:Plovdiv_Railway_Station_TB_1.jpg|справа|мини|  Пловдивта тимер юл вокзалы]] Пловдив — Болгарияның мөһим транспорт үҙәктәренең береһе. Бөгөн ҡаланан төньяҡҡа  халыҡ-ара әһәмиәттәге автомобиль юлдары:   А1 — «Тракия» автомагистрале үтә, ул европа  Е80 шоссеһының өлөшө, паневропа транспорт коридоры 4 һәм паневропа транспорт коридоры 8 булып тора. 1874 йылдан Пловдив аша  Хабибчево — Белово тимер юлы линияһы үтә (София һәм Истанбулға  тиклем XX быуат башында киңәйтелә), Пловдив Көньяҡ Болгарияла  тимер юл транспортының төп үҙәге булып тора (ҡалала Көньяҡ Болгарияның  тимер юл идаралығы урынлашҡан). Ҡаланан Иҫке Загора һәм Бургасҡа, Карлово, Панагюриште, Пештер, Хисаря һәм Асеновградҡа тимер юл линиялары килә. Пловдивта йәмәғәт транспорты үҫешкән. 29 автобус һәм 10 маршрут таксиҙары йүнәлеше эшләй. Ҡаланан 12 км көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай Пловдив аэропорты урынлашҡан. == Мәҙәниәте һәм иҫтәлекле урындары == [[Файл:АИР_Старинен_Пловдив_9.jpg|слева|мини|Пловдивтың үҙәгендә боронғо урам]] [[Файл:The_International_Folklore_Festival_in_Ancient_Roman_Theatre,_Plovdiv,_Bulgaria.jpg|справа|мини|220x220пкс|Античный театр]] 200-ҙән ашыу биналар тарих ҡомартҡылары тип иғлан ителә һәм һаҡ аҫтына алына. Боронғо ваҡыттан алып Пловдивта  ҡаланың форум, стадион, театр, базилик,термалар, йәмәғәт һәм торлаҡ биналарҙың ҡалдыҡтары һаҡланып ҡалған.  Хәҙер 3000 урынлыҡ антик театр тергеҙелгән, унда төрлө фестивалдәр һәм тамашалар ойошторола. Ҡаланың боронғо үҙәген таш  фракия ҡәлғәһенең  ҡалдыҡтары урата. Ҡәлғә диуарҙары сиктәрендә —XV—XIX  быуаттарҙағы тар урамдар  һәм ағаста семәрләнгән һәм декоратив биҙәктәр һалынған граждандар төҙөлөштәре  иғтибарҙы йәлеп итә. Төп йәйәүлеләр урамы (кенәз Александр I) XIX быуат биналары менән төҙөлгән. [[Файл:Ethnographic_museum,_Plovdiv,_Bulgaria_-_panoramio.jpg|альт=Вид на здание музея через око в ограде|мини|Этнографик музей]] Төрөк хакимлығы ваҡытынан алып «Джума» (1425 й. тирәһе) һәм «Имарет» (1444—1447) мәсеттәре, Чифте-хамам  (1460) һәм Орта-Мезар-хамам (1582) мунсалары,  шулай уҡ Европала иң боронғо сәғәт башняһы һаҡланған. Болгарияның Яңырыу осорона Изге Неделя, Изге Димитр  (икеһе лә 1831) Изге Марина (1853—54) сиркәүҙәре ҡарай. Ҡаланың заманса ҡоролмалары араһынан  Халыҡ-ара йәрминкәләр ансамблен айырып әйтергә мөмкин (1948—49). Бунарджик ҡалҡыулығында совет һалдатына «Алеша» исеме менән билдәле һәйкәл ҡуйылған(1955). Пловдив — ҙур мәҙәни үҙәк, бында археологик музей (1882), тәбиғәт музейы (1951), тарихи музей (1951), болгар милли-азатлыҡ хәрәкәте музейы (1956), этнографик музей һәм бер нисә сәнғәт галереяһы эшләй. Бер нисә театр бар. Пловдив — фәнни һәм уҡытыу  үҙәге, бында Пловдив университеты, «Марица» йәшелсә культураларының ғилми-тикшеренеү институтында  (1929), емешселектең ғилми-тикшеренеү институты  (1950), ауыл хужалығы университеты (1945), медицина университеты (1945), аҙыҡ-түлек технологиялары университеты (1953)  музыка, бейеү һәм нәфис сәнғәт академияһы, шулай уҡ [[ Иван Вазов]] исемендәге милли китапхана (1879) эшләй. == Спорты == 1949 йылдың Пловдивта бокс буйынса халыҡ-ара чемпионат үтә. Ҡалала ипподром, өс стадион  һәм 4 футбол клубы бар ( Ботев һәм "Локомотив" күп тапҡыр европа футбол турнирҙарында сығыш яһаны). Шулай уҡ халыҡ-ара кимәлдә ишеү базаһы - 2018 йылдың сентябрендә ишеү буйынса донъя чемпионаты  уҙғарылды. == Туғандаш ҡалалар == Пловдив  22 ҡала менән туғандаш мөнәсәбәткә эйә<ref>{{cite web|url=http://www.namrb.org/filesystem.php?id=12|title=Архивированная копия|accessdate=2012-12-03|deadlink=да|archiveurl=https://archive.is/20121203090224/http://www.namrb.org/filesystem.php?id=12|archivedate=2012-12-03}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20121203090224/http://www.namrb.org/filesystem.php?id=12 |date=2012-12-03 }}</ref><ref>[http://www.plovdivguide.com/newsfiles/news.php?id=1164&lang_id=2 Plovdiv, tourism, property, real estates, Bulgaria, travel agency, hotels, Pictures, maps, tour, restaurant, vacation, holiday, visit, wine, roses, architecture, sea, relaxing, …] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926221523/http://www.plovdivguide.com/newsfiles/news.php?id=1164&lang_id=2 |date=2007-09-26 }}</ref><ref>http://e-samarkand.narod.ru/News.files/061008.htm{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: {| style="margin-bottom: 10px;" |- | width="400" valign="top" | # {{Флаг Чехии|20px}} Брно, [[Чехия]] (1989 йылдан) # {{Флаг|Турция|3=20px}} Бурса, [[Төркиә]] (1998 йылдан) # {{Флаг Венесуэлы|20px}} Валенсия, [[Венесуэла]] (1993 йылдан) # {{Флаг|Армения|3=20px}} Гюмри, [[Әрмәнстан]] (2004 йылдан) # {{Флаг|Россия|3=20px}} [[Екатеринбург]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] (2009 йылдан) # {{Флаг|Греция|3=20px}} Кастория, [[Греция]] # {{Флаг|США|3=20px}} Колумбия, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ТЫҢ]] (1993 йылдан.) # {{Флаг Словакии|20px}} Кошице, [[Словакия]] (2000 йылдан) # {{Флаг Македонии|20px}} Куманово, [[Македония Республикаһы|Македония]] (с 2003 г.) # {{Флаг|Грузия|3=20px}} [[Кутаиси]], [[Грузия]] (1995 йылдан) # {{Флаг|Германия|3=20px}} [[Лейпциг]], [[Германия]] (1975 йылдан) # {{Флаг Китая|20px}} Лоян, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] (1994 йылдан) | width="400" valign="top" | : 13. {{Флаг|Япония|3=20px}} Окаяма, [[Япония]] (1973 йылдан) : 14. {{Флаг Македонии|20px}} [[Охрид]], [[Македония Республикаһы|Македония]] (1999 йылдан) : 15. {{Флаг Иордании|20px}} [[Петра|Петр]], [[Иордания]] : 16. {{Флаг|Польша|3=20px}} Познание, [[Польша]] : 17. {{Флаг|Италия|3=20px}} [[Рим]], [[Италия]]; (ҡала) : 18. {{Флаг|Греция|3=20px}} Салоники, [[Греция]] (1983 йылдан) : 19. {{Флаг|Россия|3=20px}} [[Санкт-Петербург]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] (1980 йылдан) : 20. {{Флаг|Турция|3=20px}} [[Истанбул|Итанбул]], [[Төркиә]] (2001 йылдан) : 21. {{Флаг Узбекистана|20px}} [[Сәмәрҡәнд]], [[Үзбәкстан]] (2008 йылдан) : 22. {{Флаг Республики Корея|20px}} Тэгу, [[Көньяҡ Корея]] (2002 йылдан) |} == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * В. Пеев. Град Пловдив, минало и настояще. Пловдив, 1941 {{Ref-bg}}(болг.) * М. П. Цапенко. София. Тырново. Пловдив. — М., Искусство, 1972. (Серия «Города и музеи мира»). == Һылтанмалар == {{навигация}} * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Статистика населения] [[Категория:Пловдив| ]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:Болгария тораҡ пункттары]] [[Категория:Болгария ҡалалары]] b3qj8yecmyguhopggz7veakoccb2kn9 Мәрмәр һарайы (Тәһран) 0 145048 1302613 1064385 2026-08-11T20:22:10Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302613 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәрмәр һарайы''' ({{lang-fa|کاخ مرمر}}کاخ مرمر) — тарихи бина һәм [[Тәһран|Тәһрандағы]] ([[Иран]]) элекке шаһ резиденцияһы. Ул ҡала үҙәгендә урынлашҡан.<ref name="alam">{{cite book|author=Asadollah Alam|title=The Shah and I|url=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|year=1991|publisher=IB Tauris|location=London and New York|isbn=1-85043-340-2|page=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/162 162]}}</ref>, әммә һарай төҙөлгән йылдарҙа, был квартал тымыҡ районда<ref name="enir">{{cite web|title=Architecture. Pahlavi, before World War II|url=http://www.iranicaonline.org/articles/architecture-vii|work=Encyclopedia Iranica|accessdate=29 ноября 2018}}</ref> урынлашҡан булған. == Тарихы == Рәсми ҡабул итеү һәм үткәреү саралары өсөн тәғәйенләнгән, ике ҡатлы Мәрмәр һарайы 1934—1937 йылдарҙа Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Риза Пәхләүи]] бойороғо буйынса<ref name="Ghani2001">{{cite book|author=Cyrus Ghani|title=Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power|url=https://books.google.com/books?id=VGZItY9kL0AC&pg=PA412|accessdate=29 ноября 2018|date=6 января 2001|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-629-4|page=412}}</ref> француз инженеры Жозеф Леон һәм иран архитекторы Фәтхулла Фирҙәүес<ref name="Karimi2013">{{cite book|author=Pamela Karimi|title=Domesticity and Consumer Culture in Iran: Interior Revolutions of the Modern Era|url=https://books.google.com/books?id=uSNZXI-6M0EC&pg=PA54|accessdate=29 ноября 2018|date=29 мая 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-10137-4|page=54}}</ref> тарафынан төҙөлгән. Һарайҙы башта Риза Пәхләүи, ә артабан уның улы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Риза Мәхәммәт]] тарафынан рәсми резиденция сифатында.ҡулланылған. Риза Пәхләүи үҙенең дүртенсе ҡатыны Әсмәт Дәүләтшаһи һәм биш балаһы менән бергә 1941 йылда ҡыуылғанға тиклем был һарайҙа йәшәгән<ref name="Childress2011">{{cite book|author=Diana Childress|title=Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women's Rights Movement in Iran 2005|url=https://books.google.com/books?id=P-pFLEJmURIC&pg=PA40|accessdate=29 ноября 2018|year=2011|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=978-0-7613-7273-8|page=40}}</ref>. Тап шул бинала 1941 йылдың сентябрендә Риза Пәхләүи тәхеттән баш тартыу тураһындағы хатҡа ҡул ҡуя<ref>{{cite journal|author=Fariborz Mokhtari|title=No One will Scratch My Back: Iranian Security Perceptions in Historical Context|journal=The Middle East Journal|date=весна 2005|volume=59|issue=2|url=http://www.ndu.edu/nesa/publications/Mokhtari.pdf|accessdate=29 ноября 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200426000719/http://www.ndu.edu/nesa/publications/Mokhtari.pdf |date=2020-04-26 }}</ref>. Мөхәммәт Риза хакимлығы осоронда һарайҙа мөһим король ваҡиғалары үткәрелгән. Бина, Гөлөстан һарайы менән<ref name=rah2003/> бер рәттән, уның ике төп резиденцияларының береһе булған һәм 1950-се йылдарҙа шаһ шәхесе менән тиңләштерелгән.<ref name=Karimi2013/> Был һарайҙа уның өс никахлашыу тантаналары үткән. Бында ул үҙенең ҡатыны менән бергә беренсе 1939 йылда ул үҙенең тәүге ҡатыны батша ҡыҙы Фәүзиә менән<ref name=rark>{{cite web|title=The Pahlavi Dynasty|url=http://www.royalark.net/Persia/pahlavi3.htm|work=Royal Ark|accessdate=29 ноября 2018}}</ref> никахлаша һәм 1945 йылда айырылышҡанға саҡлы шунда йәшәй<ref>{{cite news|title=Colorful Fetes Mark Royal Wedding that will Link Egypt and Persian|url=https://news.google.com/newspapers?id=id9IAAAAIBAJ&sjid=IgINAAAAIBAJ&pg=3855,4689544&dq=pahlavi&hl=en|accessdate=29 ноября 2018|newspaper=The Meriden Daily Journal|date=13 марта 1939}}</ref>. 1950 йылдың октябрендә (обручение), ә 1951 йылдың февралендә һарайҙа икенсе ҡатыны Сорайя Исфандияри менән<ref>{{cite news|title=Iran's Shah will marry|url=https://news.google.com/newspapers?id=ywhbAAAAIBAJ&sjid=EU4NAAAAIBAJ&pg=2444,5190402&dq=mahmoud+reza+pahlavi&hl=en|accessdate=29 ноября 2018|newspaper=The Michigan Daily|date=12 октября 1950|agency=AP|location=Tehran}}</ref><ref name="dbm12feb">{{cite news|title=Gifts for wedding|url=https://news.google.com/newspapers?id=CnkoAAAAIBAJ&sjid=RcgEAAAAIBAJ&pg=4499,5742010&dq=marble+palace+tehran&hl=en|accessdate=29 ноября 2018|newspaper=Daytona Beach Morning|date=12 февраля 1951|agency=AP|location=Tehran}}</ref> тантаналы никахлашыуы үтә. Шундай йоланы Мөхәммәт Риза өсөнсө ҡатыны Фәрәхкә<ref name="bpathe">{{cite news|url=http://www.britishpathe.com/video/teheran-shahs-wedding|title=Teheran - Shah's Wedding 1959|accessdate=29 ноября 2018|work=British Pathe}}</ref><ref name="iichs">{{cite web|author=Ibrahim Hadidi|title=Betrothal of Mohammad Reza Pahlavi and Farah Diba|url=http://iichs.org/index_en.asp?img_cat=102&img_type=0|work=IICHS|accessdate=29 ноября 2018}}</ref> өйләнгәндә лә шулай уҡ Мәрмәр һарайында үткәрә<ref name="bpathe">{{cite news|url=http://www.britishpathe.com/video/teheran-shahs-wedding|title=Teheran - Shah's Wedding 1959|accessdate=29 ноября 2018|work=British Pathe}}</ref><ref name="iichs">{{cite web|author=Ibrahim Hadidi|title=Betrothal of Mohammad Reza Pahlavi and Farah Diba|url=http://iichs.org/index_en.asp?img_cat=102&img_type=0|work=IICHS|accessdate=29 ноября 2018}}</ref>. Шаһтың һәм Фәүзиәнең ҡыҙы Шаһназ 1957 йылдың октябрендә Арҙашир Заһиҙиға<ref name="lewis1957">{{cite news|title=Iran Shah's daughter to wed engineer in simple ceremony|url=https://news.google.com/newspapers?id=ZcdGAAAAIBAJ&sjid=8vMMAAAAIBAJ&pg=1761,3998465&dq=marble+palace+tehran&hl=en|accessdate=29 ноября 2018|newspaper=Lewiston Evening Journal|date=10 октября 1957|agency=AP|location=Tehran}}</ref> шул уҡ бинала кейәүгә сыға. Бынан тыш, ошо бинала шаһтың 48 йәшен байрам иткәндәр<ref name="ipclub">{{cite web|title=Mohamad Reza Shah and Shahbanu Farah Pahlavi's Coronation|url=http://iranpoliticsclub.net/photos/coronation/|work=Iran Politics Club|accessdate=29 ноября 2018}}</ref>. 1965 йылдың 10 апрелендә Мәрмәр һарайы иран һалдатының шаһҡа һөжүм итеү урыны булған<ref>{{cite web|title=Shah of Iran|url=http://www.nndb.com/people/348/000059171/|work=NNDB|accessdate=29 ноября 2018}}</ref><ref name="musel75">{{cite news|author=Robert Muse|title=The rise of Shah Mohammad Reza Pahlevi|url=https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491|accessdate=29 ноября 2018|newspaper=Ludington Daily News|date=16 июля 1975|agency=UPI|location=London}}</ref>. Был ваҡиғанан һуң һарайҙы башҡаса резиденция сифатында файҙаланмайҙар. .һәм 1970 йылда ул музейға әйләнә<ref name="mmh">{{cite web|author=Mir M. Hosseini|title=Marmar Palace Becomes Museum|url=http://www.fouman.com/Y/Get_Iranian_History_Today.php?artid=1054|work=Fouman|accessdate=29 ноября 2018|date=30 октября 1973}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171023175322/http://www.fouman.com/Y/Get_Iranian_History_Today.php?artid=1054 |date=2017-10-23 }}</ref>. 1979 йылғы Иран Ислам революцияһынан һуң, Мәрмәр һарайы 1981 йылға саҡлы музей сифатында файҙаланылған<ref name="wmapia">{{cite web|title=Marmar Palace|url=http://wikimapia.org/1389980/Marmar-Palace|work=Wikimapia|accessdate=29 ноября 2018}}</ref>. Шунан ул Маҡсатҡа ярашлылыҡ Советына тапшырылған. Урындағы халыҡ хәбәр итеүенсә, бинаны Иран Ислам Республикаһы<ref>{{cite journal|author=Rasool Nafisi|title=Firmly planted|url=http://iranian.com/RasoolNafisi/2001/July/Palace/|journal=The Iranian|date=5 июля 2001|accessdate=29 ноября 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303232118/http://iranian.com/RasoolNafisi/2001/July/Palace/ |date=2016-03-03 }}</ref> сәйәсмәндәре файҙаланған. == Тасуирлама == [[Файл:Banknote_of_second_Pahlavi_-_100_rials_(rear).jpg|мини|100 риал банкнотында Мәрмәр һарайының һүрәтләнеше.]] Һарайҙың тәүге дизайн проектын Остад Джафар Хан әҙерләгән, әммә тулы проектты Остад Хәйҙәр Хан эшләгән. Һарайҙың дөйөм архитектура стиле эклектик, ул үҙ эсенә Каджарҙар осоро архитектураһы алымдарын индереп, көнсығыш һәм көнбайыш архитектура стилдәрен<ref name="ata2009">{{cite book|title=Iran in the 20th Century. Historiography and Political Culture|year=2009|publisher=I.B.Tauris|location=London and New York|isbn=978 1 84885 224 2|url=http://islamicblessings.com/upload/IRAN-in-the-20th-Century-Historiography-and-Political-Culture.pdf|author=Kamran Safamanesh|editor=Touraj Atabaki|accessdate=29 ноября 2018|chapter=Architectural Historiography 1921–42}}</ref> һыйҙыра. Һарай ҙур баҡса менән уратып алынған<ref name="Warne1999">{{cite book|author=William E. Warne|title=Mission for Peace: Point 4 in Iran|url=https://books.google.com/books?id=BbqP3fvL1LQC&pg=PA36|accessdate=29 ноября 2018|date=1 января 1999|publisher=Ibex Publishers, Inc.|isbn=978-0-936347-84-4|pages=36}}</ref>. Бөтә һарай комплексы территорияһы 35 462 м² биләй, шуның 2870 м² — резиденция майҙаны<ref name="farsf">{{cite web|title=Marble Palace (Kakh Marmar)|url=http://www.iran.farsfoundation.net/en/iran-knowing/tourism-in-iran/iranian-tourist-attractions/690-tehran10/6146--marble-palace-kakh-marmar-.html|work=Fars Foundation|accessdate=29 ноября 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131124094129/http://www.iran.farsfoundation.net/en/iran-knowing/tourism-in-iran/iranian-tourist-attractions/690-tehran10/6146--marble-palace-kakh-marmar-.html#|archivedate=24 ноября 2013|dead-url=yes|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131124094129/http://www.iran.farsfoundation.net/en/iran-knowing/tourism-in-iran/iranian-tourist-attractions/690-tehran10/6146--marble-palace-kakh-marmar-.html |date=2013-11-24 }}</ref>. Иран рәссамы Джафар Хан {{comment|ҡырып-ырып|вырезанные}} яһаған [[Әһәмәниҙәр дәүләте|Әһәмәниҙәр осороноң]] уҡ-һаҙаҡлы яугирҙары {{comment|һыны|статуя}} ҡуйылған таш ҡапҡанан юл һарайға илтә — улар бөтөн бинаның эклектик стилен һыҙыҡ өҫтөнә ала. Комплекс территорияһында төрлө провинцияларҙан килгән урындағы оҫталар башҡарған<ref>{{cite web|title=Courts and courtiers In the reign of Reżā Shah Pahlavī|url=http://www.iranicaonline.org/articles/courts-and-courtiers-viii|work=Encyclopedia Iranica|accessdate=29 ноября 2018}}</ref> бүтән төрлө ҡапҡалар ҙа бар. Һарайҙың диуарҙары аҡ мәрмәр менән йөҙләнгән<ref name=alam/><ref name=enir/>. Төҙөлмәне [[Исфаһан|Исфахандағы шәйех Лотфулла мәсете]]<ref name=Karimi2013/><ref>{{cite journal|author=Reza Sarhangi|title=The Sky Within: Mathematical Aesthetics of Persian Dome Interiors|journal=Nexus Network Journal|year=1999|volume=1|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00004-998-0007-z.pdf|accessdate=29 ноября 2018|doi=10.1007/s00004-998-0007-z}}</ref> көмбәҙенең теүәл күсермәһе булған бик ҙур көмбәҙ тамамлай. Көмбәҙҙең эске түшәме арабескиҙар менән биҙәлгән, ике төҫтән торған түр ишекле {{comment|вестибюль|алғы бүлмә}} урынлашҡан. Һарайҙың интерьеры тантаналы тәғәйенләнешенә тап килә, уны биҙәүҙә семәрле ишектәр, {{comment|лепнина|әүәләп яһалған һындар}}, бай туҡымалар һәм келәмдәр киң ҡулланыла<ref name=enir/>. Стеналарҙағы декорҙы иран архитекторы Хөсәйен Лорзаде үтәгән<ref name=mmh/><ref name=hab>{{cite book |author=Habibollah Ayatollahi|title=The Book of Iran: The History of Iranian Art |url=https://books.google.com/books?id=Al0jpyRDGe8C&pg=PA290 |accessdate=29 ноября 2018|year=2003|publisher=Alhoda UK |isbn=978-964-94491-4-2 |page=290}}</ref>, керамик плиткаларҙы Остад Йезди эшләгән, {{comment|живопись|сәнғәтле һүрәттәрҙе}} Остад Беһзад<ref name=mmh/> төшөргән. Бинаның башҡа бүлмәләре араһында илдәге күп кенә ғибәҙәтханаларҙа һәм мәсеттәрҙә ҡулланылған бик күп көҙгөләр менән {{comment|биҙәлгән|декорированы}} Көҙгөләр залы айырылып тора<ref>{{cite book |author=Elaine Sciolino |title=Persian Mirrors: The Elusive Face of Iran|url=https://books.google.com/books?id=k525H9OWvl8C&pg=PA6|accessdate=29 ноября 2018|date=21 февраля 2001|publisher=Free Press|isbn=978-0-7432-1453-7|page=6}}</ref><ref name=rah2003>{{cite journal|author=Iraj Isaac Rahmim |title=Where the Shah Went Alone|journal=Reason|date=июль 2003|url=http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone| accessdate=29 ноября 2018}}</ref>. {{comment|Йорт йыһаздарын|мебель}} да индереп, һарайҙа файҙаланылған предметтар әлеге ваҡытта Тәһрандың {{comment|ҡулланма сәнғәт|декоративного искусства}} музейында<ref>{{cite web|title=Decorative Arts Museum of Iran |url=http://www.persiatours.com/cities_sightseeing_iran_tehran.htm|work=Persia Tours|accessdate=29 ноября 2018}}</ref> ҡуйылған. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} {{Commons category|Marmar Palace, Tehran}} [[Категория:Тәһран һарайҙары]] [[Категория:Монархтар резиденциялары]] [[Категория:1934 йылда нигеҙ һалынған биналар һәм ҡоролмалар]] [[Категория:1937 йылда төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар]] [[Категория:XX быуатта төҙөлгән һарайҙар]] [[Категория:Пәхләүи]] 3xpvc96vc1ucc98p880sun9d7c330pw Лхаса 0 145616 1302491 1234200 2026-08-11T18:35:24Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302491 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Лхаса''' ({{Ipa|l̥ásə|}}, тиб. әйтелә, {{Ҡытайса|拉薩|拉萨|Lāsà}}) — [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]ның Тибет автономиялы районында ҡала округы, бойондороҡһоҙ Тибет хөкүмәтенең элекке баш ҡалаһы. Лхаса ҡала округының хәҙерге Чэнгуань районы. Лхаса шулай уҡ Далай-ламаның традицион резиденцияһы булып тора. Тибет теленән «лхаса» тәржемәлә һүҙмә-һүҙ «аллалар урыны» тигәнде аңлата. ''Лха́са ә''йтелеше боронғо тибет теленә буйһона<ref name="ReferenceA"><div>Рерих Ю. Н. Тибет теле. М., 2001. 38 с.</div></ref> (хәҙерге телдә хлас тип әйтелә.<ref>Иллюхина Т. Читаем по-тибетски. М., 2010, С. 47-48</ref><ref>Комарова И. Н. Тибетское письмо. М., 1995. С. 83-84.</ref>; баҫым икенсе ижеккә төшә<ref name="ReferenceA"/>), ''Ласа́'' — ҡытай (拉萨 Lāsà)<ref>Стрелков А. М. Тибетский дневник. Нижний Новгород, 1999. С. 100</ref> һәм инглиз (Lhasa — «h» әйтелмәй) телдәрендә. == Географияһы == Лхаса Лхаса үҙәнендә ята, үҙән буйындағы тауҙар 5500 метрлыҡ бейеклеккә һәм унан да юғары күтәрелә. Ҡала биләмәһе аша Кьи-чу йылғаһа аға, ул [[Брахмапутра]] йылғаһының ҡушылдығы. === Климаты === Лхаса ҡалаһында ҙур тәүлек температура тирбәлеше менән тау климаты. Көндөҙ йылы, төндә — һалҡын. Ҡала өсөн йыл дауамында юғары ҡояш радиацияһы хас. <div style="width:80%"> {{Климат города |Город_род=Лхасы |Источник=[http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/lhasa_e.htm Гонконгская обсерватория] | Янв_ср=-2.1 | Янв_ср_осад=0.5 | Фев_ср=1.1 | Фев_ср_осад=0.7 | Мар_ср=4.6 | Мар_ср_осад=2.0 | Апр_ср=8.1 | Апр_ср_осад=5.2 | Май_ср=11.9 | Май_ср_осад=26.6 | Июн_ср=15.5 | Июн_ср_осад=72.3 | Июл_ср=15.3 | Июл_ср_осад=119.4 | Авг_ср=14.5 | Авг_ср_осад=122.6 | Сен_ср=12.8 | Сен_ср_осад=58.3 | Окт_ср=8.1 | Окт_ср_осад=10.2 | Ноя_ср=2.2 | Ноя_ср_осад=1.7 | Дек_ср=-1.7 | Дек_ср_осад=1.0 | Год_ср=7.6 | Год_ср_осад=420.5 | Янв_ср_мин=-10.1 | Янв_ср_макс=6.9 | Фев_ср_мин=-6.8 | Фев_ср_макс=9.0 | Мар_ср_мин=-3.0 | Мар_ср_макс=12.1 | Апр_ср_мин=0.9 | Апр_ср_макс=15.6 | Май_ср_мин=5.0 | Май_ср_макс=19.3 | Июн_ср_мин=9.3 | Июн_ср_макс=22.7 | Июл_ср_мин=10.1 | Июл_ср_макс=22.1 | Авг_ср_мин=9.4 | Авг_ср_макс=21.1 | Сен_ср_мин=7.5 | Сен_ср_макс=19.7 | Окт_ср_мин=1.3 | Окт_ср_макс=16.3 | Ноя_ср_мин=-4.9 | Ноя_ср_макс=11.2 | Дек_ср_мин=-9.0 | Дек_ср_макс=7.7 | Год_ср_мин=0.8 | Год_ср_макс=15.3 | Янв_а_макс= | Янв_а_мин= | Фев_а_макс= | Фев_а_мин= | Мар_а_макс= | Мар_а_мин= | Апр_а_макс= | Апр_а_мин= | Май_а_макс= | Май_а_мин= | Июн_а_макс= | Июн_а_мин= | Июл_а_макс= | Июл_а_мин= | Авг_а_макс= | Авг_а_мин= | Сен_а_макс= | Сен_а_мин= | Окт_а_макс= | Окт_а_мин= | Ноя_а_макс= | Ноя_а_мин= | Дек_а_макс= | Дек_а_мин= | Год_а_макс= | Год_а_мин= |}} </div> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan="14" | Ҡояш балҡышы, бер айға сәғәттә<ref name="Meteoweb.ru">[http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/lhasa_e.htm Гонконгская обсерватория] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181010014840/https://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/lhasa_e.htm |date=2018-10-10 }}</ref>. |- ! Ай ! Ғин ! Фев ! Мар ! Апр ! Май ! Июн ! Июл ! Авг ! Сен ! Окт ! Ноя ! Дек ! Йыл |- ! Ҡояш балҡышы, сәғ. ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|25.7}}"| 257 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|22.9}}"| 229 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|24.5}}"| 245 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|24.9}}"| 249 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|27.9}}"| 279 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|26.1}}"| 261 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|22.6}}"| 226 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|22.6}}"| 226 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|23.7}}"| 237 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|28.2}}"| 282 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|26.7}}"| 267 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|26.4}}"| 264 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|30.2}}"| 3022 |- |} == Тарихы == Легендалар буйынса, [[VII быуат]]тың беренсе яртыһында йәшәгән [[Тибет]]тың икенсе императоры Тибет Сонгцэн Гампо (Srong-brtsan Sgam-po), Лхасаны үҙенең баш ҡалаһы яһай. Әммә ул ваҡыттағы документтар, Тибет баш ҡалаһының һәр ваҡыт күсенеүе тураһында һөйләй. Ҡаланың үҙәгендә шул саҡта Джоканг монастыры төҙөлгән булған, ул әле лә Лхасала хаж ҡылыу урыны булып ҡала. [[XV быуат]]та Цонкала ламаһы һәм уның уҡыусылары эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә гелуг мәктәбенең өс эре монастыры барлыҡҡа килгәндән һуң ҡала ныҡ үҫешә башлай. Был Ганден (Dga'-ldan), Сера (Se-ra) һәм Дрепунг ('Bras-spung) монастырҙары. Далай-лама V Лобсанг Гьяцо (Blo-bzang-rgya-mtsho) (1617—1682), Тибетты буйһондора һәм Лхасаға үҙенең административ үҙәген күсерә. Һуңынан ул Потало һарайын төҙөй башлай, төҙөлөш уның вафатынан һуң бер нисә йылдан һуң тамамлана. Ошо ваҡыттан Лхаса Тибеттың тулы хоҡуҡлы сәйәси баш ҡалаһы була. Лхавзан-хан, хошуттар ҡәбиләһе башлығы (ойраттарға ҡараған), 1705 йылда Лхасаны баҫып ала. Тибет халҡы ярҙам һорап затлы Чоростар ырыуынан Ойрат ханлығы башлығына (Джунгар ханлығы) мөрәжәғәт итә, ул Цэрин Дхондуп етәкселеге аҫтында алты меңлек ғәскәр ебәрә, ул Лхавзан хандың ғәскәрен ҡыйрата һәм [[1717 йыл]]да Лхасаны яулап ала. Европалылар Лхасаға һирәк үтеп инә. [[1951 йыл]]ға ҡаланың яртыһы монахтарҙан тора, дөйөм халыҡ һаны 25 000 самаһы кеше тәшкил итә. Өҫтәмә 15 мең самаһы кеше тирә-яҡ монастырҙарҙа йәшәгән. [[1960 йыл]]да Тибеттың административ ҡоролошо дөйөм ҡытай рәүешенә үҙгәртелә. Лхаса ҡала округы ойошторола, унда элекке Лхаса ҡалаһы Чэнгуань районы булып китә, бынан тыш округ составына 7 өйәҙ инә; [[1964 йыл]]да Лхаса ҡала округы составына Нгари Махсус районы биләмәһенең өлөшө тапшырыла, һөҙөмтәлә Лхаса ҡала округында өйәҙҙәр һаны 11-гә етә. == Административ-территориаль бүленеше == {| class="wikitable" align="center" style="font-size:90%;" !Карта !# !Исеме ![[Ҡытай теле|Ҡытайса атамаһы]] !Пиньинь !Тибет исеме !Вайли !Халҡы (2003) !Майҙаны (км²) !Халыҡ тығыҙлығы (/км²) |- | rowspan="11" align="center" |[[Файл:Lhasa_mcp.png|400x400пкс]] |- | colspan="9" align="center" bgcolor="#D3D3D3" |'''Ҡала''' |- |1 |Чэнгуань районы |城关区 |Chéngguān qū |ཁྲིན་ཀོན་ཆུས་ |chus khrin kon |140,000 |525 |267 |- | colspan="9" align="center" bgcolor="#D3D3D3" |'''Өйәҙ ауылы''' |- |2 |Лхюнджуб өйәҙе |林周县 |Línzhōu xiàn |ལྷུན་གྲུབ་རྫོང་ |grub lhun rdzong |60,000 |4,100 |14 |- |3 |Дамшунг өйәҙе |当雄县 |Dāngxióng xiàn |འདམ་གཞུང་རྫོང |rdzong gzhung dam |40,000 |10,234 |4 |- |4 |Ньемо өйәҙе |尼木县 |Nímù xiàn |སྙེ་མོ་རྫོང་ |rdzong snye mo |30,000 |3,266 |9 |- |5 |Чюшю өйәҙе |曲水县 |Qūshuǐ xiàn |ཆུ་ཤུར་རྫོང་ |rdzong chu shur |30,000 |1,624 |18 |- |6 |Делунгдечный өйәҙе |堆龙德庆县 |Duīlóngdéqìng xiàn |སྟོད་ལུང་བདེ་ཆེན་རྫོང་ |stod lung bde rdzong chen |40,000 |2,672 |15 |- |7 |Дагдзе өйәҙе |达孜县 |Dázī xiàn |སྟག་རྩེ་རྫོང་ |rdzong stag rtse |30,000 |1,361 |22 |- |8 |Мэджокунггар өйәҙе |墨竹工卡县 |Mòzhúgōngkǎ xiàn |མལ་གྲོ་གུང་དཀར་རྫོང་ |gro rdzong gung dkar mal |40,000 |5,492 |7 |} == Иҡтисады == {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" id="417" style="float:right; border-style:solid; border-width:3px; border-color:white; font-size:90%; line-height:100%; margin-top:3px; margin-bottom:3px; margin-left:12px; clear:right;" | id="420" |[[Файл:Lhasa_Valley_in_Tibet.jpg|центр|250x250пкс|<div id="423" style="align-text:center"></div>]] |- align="center" bgcolor="white" id="424" | id="425" |<div id="426" style="padding-bottom:3px; width:250px">Тибет үҙәне</div> |} {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" id="428" style="float:right; border-style:solid; border-width:3px; border-color:white; font-size:90%; line-height:100%; margin-top:3px; margin-bottom:3px; margin-left:12px; clear:right;" | id="431" |[[Файл:Bichurin_Lhassa.jpg|центр|250x250пкс|<div id="434" style="align-text:center"></div>]] |- align="center" bgcolor="white" id="435" | id="436" |<div id="437" style="padding-bottom:3px; width:250px">Монах Бичуриндың [[Иакинф (Бичурин)|(Иакинф)]] Лхасаның рәсәй картаһы</div> |} {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" id="440" style="float:right; border-style:solid; border-width:3px; border-color:white; font-size:90%; line-height:100%; margin-top:3px; margin-bottom:3px; margin-left:12px; clear:right;" | id="443" |[[Файл:SG105186.jpg|центр|250x250пкс|<div id="446" style="align-text:center"></div>]] |- align="center" bgcolor="white" id="447" | id="448" |<div id="449" style="padding-bottom:3px; width:250px">[[Потала|Потала һарайы]]</div> |} {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" id="452" style="float:right; border-style:solid; border-width:3px; border-color:white; font-size:90%; line-height:100%; margin-top:3px; margin-bottom:3px; margin-left:12px; clear:right;" | id="455" |[[Файл:The_Barkhor,_both_a_place_for_walking_meditation_and_shopping.jpg|центр|250x250пкс|<div id="458" style="align-text:center"></div>]] |- align="center" bgcolor="white" id="459" | id="460" |<div id="461" style="padding-bottom:3px; width:250px">Бархор майҙаны, сауҙа рәттәре һәм ғибәҙәт урындары</div> |} {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" id="464" style="float:right; border-style:solid; border-width:3px; border-color:white; font-size:90%; line-height:100%; margin-top:3px; margin-bottom:3px; margin-left:12px; clear:right;" | id="467" |[[Файл:Lhasa2.jpg|центр|377x377пкс|<div id="470" style="align-text:center"></div>]] |- align="center" bgcolor="white" id="471" | id="472" |<div id="473" style="padding-bottom:3px; width:250px">Джоканг монастырының бер башняһы </div> |} Әлеге ваҡытта иҡтисадында туризм индустрияһы ҙур әһәмиәткә эйә. Туристарҙы уникаль Потала һарайы, ғибәҙәтханалар һәм үҙенсәлекле тәбиғәт йәлеп итә. Лхасаның аҫаба халҡы традицион [[игенселек]] һәм малсылыҡ менән шөғөлләнә. Лхаса шулай уҡ урындағы кәсептәрҙең ҙур баҙары булып тора. Күп йылдар Лхасаның тирә-яҡтарында химия һәм автомобилдәр заводы эшләгән; уларҙың алыҫта урынлашыуы тирә-яҡ мөхитте минималь бысрата, әммә һуңғы ваҡыттарҙа хәл үҙгәрә. Алыҫ түгел ерҙәрҙә [[баҡыр]], [[Аҡ ҡурғаш|ҡурғаш]] һәм [[цинк]] сығарыла. == Халҡы == Чэнгуань районы халҡы 250 мең кеше самаһы тәшкил итә, ә Лхаса ҡалаһы округының дөйөм халҡы — 521 мең, шул иҫәпкә мигранттар инә. Мигранттар 100 мең кеше тәшкил итә. [[2000 йыл]]ғы халыҡ иҫәбе буйынса халыҡтың 81,6 % этник тибетлылар тәшкил итә. Был иҫәпкә һалдаттар һәм рәсми булмаған мигранттар инмәй, мигранттарҙың күпселеге ҡытайҙар. Тибет хөкүмәте баһалары буйынса Лхаса ҡалаһында ҡыуылған этник тибетлылар аҙсылыҡты тәшкил итә. Һуңғы ваҡытта Ҡытай иҡтисады либералләштереү үтә, шулай уҡ урындағы иҡтисадты әүҙемләштереп, байтаҡ ҡытайҙар Лхаса эргәһендә төпләнә. == Мәҙәниәте == Лхасаның тарихи ҡомартҡылары донъя мәҙәниәте өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. Был, һис шикһеҙ, Потал һарайы, Джокангтың үҙәк ғибәҙәтханаһы, Дрепунг, Сера һәм Ганден монастырҙары, Далай-ламаның йәйге һарайы Норбулинка, тибет архитектураһы стилендәге уникаль мәсет, Баркхор тарихи урамы һәм башҡа иҫтәлекле урындар. Әммә күп мәҙәниәт ҡомартҡылары мәҙәни революция алдынан һәм уның ваҡытында зыян күрә. Лхасала хаж ҡылыусыларға изге урындарҙы урап үтеү йолаһы өсөн өс түңәрәк маршрут бар, был Джоканг ғибәҙәтханаһында Нангкор циклы, иҫке ҡала буйлап Джоканг ғибәҙәтханаһы менән кварталды һәм бөтә ҡала тирәләй Лингкорҙың тышҡы әйләнәһен үҙ эсенә алған Баркхор урау урамы. Хаж ҡылыусылар өҫтәмә Потал һарайын урап үтәләр. Урап үткәндә хаж ҡылыусылар төрлө йолалар башҡара. Ҡаланы модернизациялағандан һуң Лингкор тышҡы әйләнәһе ҡулланыуҙан туҡтатыла. == Туризмы == Рәсми мәғлүмәттәр буйынса. [[2004 йыл]]да Тибетҡа 1,1 миллион турист килгән. Ҡытай хөкүмәте [[2020 йыл]]ға килеүсе туристар һанын 20 миллионға арттырыуҙы күҙаллай, туристарҙың күп һанын ҡытайҙар тәшкил итәсәк. Тибет автономияһын киңәйтеү яҡлыларҙың фекеренсә, туристарҙың үтә артыҡ һаны уникаль тибет мәҙәниәте өсөн һәләкәтле эҙемтәләргә килтерәсәк. == Транспорты == Ҡаланы 62 км алыҫлыҡта урынлашҡан Гонгтар аэропорты хеҙмәтләндерә. [[2005 йыл]]дың октябрендә Лхасаға тиклем 1080-километрлыҡ Цинхай тимер юлы төҙөлөшө тамамлана, [[2006 йыл]]да унда пассажирҙар бәйләнеше башлана. Ҡалала был магистралдең эре тимер юл станцияһы урынлашҡан. Лхасанан көн һайын өс поезд китә. Бара торған Z21 поезы Көнбайыш Пекиндан ҡуҙғала, юлға 40 сәғәт 30 мин. ваҡыт китә. Пекиндан китеү ваҡыты 20:00, Лхасаға килеү ваҡыты — 12:30, билет хаҡы 360 юань тора (ултырыу урыны), 763 юань— ҡаты вагонда йоҡлау урыны һәм 1186 юань — йомшаҡ вагонда йоҡлау урыны. Лхасанан кирегә Z22 поезы 15:30 сәғәттә ҡуҙғала һәм Пекинға 08:20 сәғәттә килә (юлда ваҡыт 40 сәғәт 50 мин). Шулай уҡ Чэнду, Чунцин, [[Гуанчжоу]], Ланьчжоу һәм Синин ҡалаларынан поездар бар. Был тарссала бейеклектәрҙең ҙур айырмалығы арҡаһында пассажирҙарҙың тау ауырыуы менән ауырыу хәүефе бар. Профилактика өсөн вагондар өҫтәлмә кислород елләтеүе менән тәьмин ителгән, ә пассажирҙар шәхси кислород маскаһы һорап ала<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/03/AR2006070301219.html Train 27, Now Arriving Tibet, in a 'Great Leap West']</ref>. [[2014 йыл]]да Тибет төпкөлөнә тиклем алып барыусы Лхаса — Шигадзе тимер юлы асыла. Z8801 поезы Лхасанан 08:30 сәғәттә ҡуҙғала һәм Шигацзеға 11:25 сәғәттә килә, Z8803 поезы 15:20 ҡуҙғала һәм 17:59 сәғәттә килә. Билет хаҡы түбән кластарға 40,5 юань. Кирегә поездар: Z8804 Шигацзенан 12:05 сәғәттә китә һәм 14:40 сәғәттә килә, Z8802 18 :21 китә һәм 40:33 килә. == Туғандаш ҡалалары == * {{Флаг Калмыкии|20px}} [[Элиста]], [[Ҡалмыҡ Республикаһы|Ҡалмыҡ]] Республикаһы — [[2004 йыл]]дың [[27 октябрь|27 октябр]]енән == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Список объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО в Китае * [[Потала]] * Джоканг * [[Лхаса йәмиғ мәсете|Лхасская соборная мечеть]] == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * {{cite web |ref={{harvid|430 million yuan in place for Lhasa-Gongkar ... 2010}} |url=http://chinatibet.people.com.cn/7090166.html |work=China Tibet Online |title=430 million yuan in place for Lhasa-Gongkar airport expressway |date=2010-08-02 |accessdate=2015-02-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150216230840/http://chinatibet.people.com.cn/7090166.html |date=2015-02-16 }} * {{cite web |ref={{harvid|A journey in Tibet: Mila Mountain}} |url=http://en.people.cn/90782/7747404.html |title=A journey in Tibet: Mila Mountain |date=2012-03-05 |work=People's Daily Online |accessdate=2015-02-20 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150220193317/http://en.people.cn/90782/7747404.html |archivedate=2015-02-20 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150220193317/http://en.people.cn/90782/7747404.html |date=2015-02-20 }} * {{cite book |ref=harv |last=Alexander |first=André |title=The Traditional Lhasa House: Typology of an Endangered Species |url=https://books.google.com/books?id=K9B0AW4Urs0C&pg=PA368 |accessdate=2015-03-03 |year=2013 |publisher=LIT Verlag Münster |ISBN=978-3-643-90203-0 }} * {{cite journal|ref=harv|last1=Alsdorf|first1=Douglas|last2=Brown|first2=Larry|last3=Nelson|first3=K. Douglas|last4=Makovsky|first4=Yizhaq|last5=Klemperer|first5=Simon|last6=Zhao|first6=Wenjin|date=August 1998|journal=Tectonics|volume=17|issue=4|title=Crustal deformation of the Lhasa terrane, Tibet plateau from Project INDEPTH deep seismic reflection profiles|url=https://www.researchgate.net/profile/Simon_Klemperer/publication/251438211_Crustal_deformation_of_the_Lhasa_terrane_Tibet_plateau_from_Project_INDEPTH_deep_seismic_reflection_profiles/links/0deec51f2cc4bdc92a000000.pdf|accessdate=2015-02-19|doi=10.1029/98tc01315|bibcode=1998Tecto..17..501A|pages=501–519}} * {{cite book |ref=harv |last=An |first=Caidan |title=Tibet China: Travel Guide |url=https://books.google.com/books?id=n_WNBLU660AC&pg=PA130 |accessdate=2015-02-09 |year=2003 |publisher=[[:zh:五洲传播出版社|China Intercontinental Press]] |ISBN=978-7-5085-0374-5 }} * {{cite journal |ref=harv |url=http://159.226.115.21/zykx/EN/abstract/abstract3661.shtml |last1=Bai |first1=Wanqi |last2=Shang |first2=Erping |last3=Zhang |first3=Yili |title=Application of a New Method of Wetland Vulnerability Assessment to the Lhasa River Basin |journal=Resources Science |year=2012 |volume=34 |issue=9 |accessdate=2015-02-09 |deadurl=yes |archiveurl=https://archive.is/20150210055646/http://159.226.115.21/zykx/EN/abstract/abstract3661.shtml |archivedate=2015-02-10 |df= }} {{Webarchive|url=https://archive.is/20150210055646/http://159.226.115.21/zykx/EN/abstract/abstract3661.shtml |date=2015-02-10 }} * {{cite book|ref=harv|last=Barnett|first=Robert|title=Cutting Off the Serpent's Head: Tightening Control in Tibet, 1994–1995|url=https://books.google.com/books?id=-CNiRrKEYc0C&pg=PA82|accessdate=2015-03-03|year=1996|publisher=Human Rights Watch|isbn=978-1-56432-166-4}} * {{cite web |ref={{harvid|Basic Dazi|DIIB}} |url=http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/dzx/dzxztjs/201106/2011-06-22_845.htm |title=Basic Dazi |publisher=Dazi Industry and Information Bureau |accessdate=2015-02-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150221235730/http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/dzx/dzxztjs/201106/2011-06-22_845.htm |date=2015-02-21 }} * {{cite book |ref=harv |last=Bisht |first=Ramesh Chandra |title=International Encyclopaedia Of Himalayas (5 Vols. Set) |url=https://books.google.com/books?id=3qLbIbF9ilkC&pg=PA73 |accessdate=2015-03-03 |date=2008-01-01 |publisher=Mittal Publications |ISBN=978-81-8324-265-3 }} * {{cite web |ref={{harvid|Booming Lhasa Qushui, CCTV}} |url=http://www.cnr.cn/2004news/society/200312/t20031205_178005.html |title=Booming Lhasa Qushui |publisher=CCTV: China Central People's Radio |date=2003-12-05 |accessdate=2015-02-17 }} * {{cite journal |ref=harv |url=http://chinadigitaltimes.net/2013/08/mining-tibet-poisoning-china/ |last=Brown |first=Kerry |date=2013-08-13 |title=Mining Tibet, Poisoning China |journal=China Digital Times |accessdate=2015-02-09 }} * {{cite book |ref=harv |last=Buckley |first=Michael |title=Tibet |url=https://books.google.com/books?id=eEiFX6n6CGwC&pg=PA142 |accessdate=2015-03-02 |year=2012 |publisher=Bradt Travel Guides |ISBN=978-1-84162-382-5 }} * {{cite book |ref=harv |last=Buckley |first=Michael |title=Meltdown in Tibet: China's Reckless Destruction of Ecosystems from the Highlands of Tibet to the Deltas of Asia |url=https://books.google.com/books?id=ycrrAwAAQBAJ&pg=PA52 |accessdate=2015-02-06 |date=2014-11-11 |publisher=St. Martin's Press |ISBN=978-1-137-47472-8 }} * {{cite web |ref=harv |url=http://www.thlib.org/places/monasteries/sera/#!essay=/cabezon/sera/intro/#ixzz3TGATtCtm |last=Cabezón |first=José Ignacio |work=THL |year=2008 |title=Introduction to Sera Monastery |accessdate=2015-03-02 }} * {{cite web |ref={{harvid|Ceramic skill, treasure of herdsmen}} |url=http://english.chinatibetnews.com/wh/Custom/201501/t20150131_291172.html |title=Ceramic skill, treasure of herdsmen in Maizhokunggar |date=2015-01-31 |work=China Tibet News |accessdate=2015-02-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209192243/http://english.chinatibetnews.com/wh/Custom/201501/t20150131_291172.html |date=2015-02-09 }} * {{cite book |ref=harv |last=Chellaney |first=Brahma |title=Water: Asia's New Battleground |url=https://books.google.com/books?id=VScfAQAAQBAJ&pg=PA158 |accessdate=2015-03-03 |date=2013-07-25 |publisher=Georgetown University Press |ISBN=978-1-62616-012-5 }} * {{cite book |ref=harv |last=Cheng |first=Joseph Y. S. |title=Whither China's Democracy? Democratization in China Since the Tiananmen Incident |url=https://books.google.com/books?id=hc5lrfnaOzkC&pg=PA297 |accessdate=2015-03-04 |date=2011-01-01 |publisher=City University of HK Press |ISBN=978-962-937-181-4 }} * {{cite web|ref={{harvid|China region completes work on 100-MW Zhikong}}|url=http://www.hydroworld.com/articles/2007/09/china-region-completes-work-on-100-mw-zhikong.html|title=China region completes work on 100-MW Zhikong|work=HydroWorld|date=2007-02-28|accessdate=2015-02-06}} * {{cite web |ref={{harvid|Chinese Buddhist temple tour}} |url=http://fo.ifeng.com/tupian/detail_2007_10/17/239802_0.shtml |date=2007-10-17 |language=zh |title=Chinese Buddhist temple tour: Lhasa Nie Tong Temple (Dolma Lacan) |accessdate=2015-02-25 }} * {{cite book|ref=harv|last1=Chow|first1=Chung Wah|last2=Eimer|first2=David|last3=Heller|first3=Carolyn B.|first4=Thomas|last4=Huhti|title=China|url=https://books.google.com/books?id=K4undxTsMmIC&pg=PA928|year=2009|publisher=Lonely Planet|ISBN=978-1-74220-325-6}} * {{cite web|ref={{harvid|Damxung Land Resources}}|url=http://www.ls.xzgtt.gov.cn/zygk/tdzy/201008/t20100815_740451.htm|language=zh|title=Damxung Land Resources|publisher=Land and Resources Information Center of Tibet Autonomous Region|date=2010-08-15|accessdate=2015-02-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150208183803/http://www.ls.xzgtt.gov.cn/zygk/tdzy/201008/t20100815_740451.htm |date=2015-02-08 }} * {{cite web|ref={{harvid|Damxung Mineral Resources}}|url=http://www.ls.xzgtt.gov.cn/zygk/kczy/201008/t20100815_740455.htm|title=Damxung Mineral Resources|language=zh-hans|publisher=Land and Resources Information Center of Tibet Autonomous Region|accessdate=2015-02-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150208190806/http://www.ls.xzgtt.gov.cn/zygk/kczy/201008/t20100815_740455.htm |date=2015-02-08 }} * {{cite web |ref={{harvid|Damxung Tibet Introduction, CCTV}} |url=http://news.cctv.com/china/20081007/106831_3.shtml |title=Damxung Tibet Introduction |author=Wang Yi Lin |date=2008-10-07 |publisher=CCTV |accessdate=2015-02-08 |language=zh }} * {{cite web|ref={{harvid|Dazi, Baidu Baike}}|url=http://baike.baidu.com/view/183254.htm|title=Dazi|work=[[Baidu Baike]]|publisher=[[Baidu]]|accessdate=2015-02-07}} * {{cite web |ref={{harvid|Dazi Overview, Dazi county}} |url=http://www.dazi.gov.cn/dzzw/doc/2013/07/2034.htm |title=Dazi Overview |date=2013-07-10 |publisher=Dazi county government |accessdate=2015-02-21 }} {{Webarchive|url=https://archive.is/20150221202228/http://www.dazi.gov.cn/dzzw/doc/2013/07/2034.htm |date=2015-02-21 }} * {{cite book |ref=harv |last=Diemberger |first=Hildegard |title=When a Woman Becomes a Religious Dynasty: The Samding Dorje Phagmo of Tibet |url=https://books.google.com/books?id=ydkYBQAAQBAJ&pg=PA25 |accessdate=2015-02-21 |date=2014-03-04 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-14321-9 }} * {{cite journal |ref=harv |url=http://www.geothermal-energy.org/pdf/IGAstandard/WGC/2000/R0070.PDF |title=Characteristics and Genesis of the Yangbajing Geothermal Field, Tibet |last1=Dor |first1=Ji |last2=Zhao |first2=Ping |journal=Proceedings World Geothermal Congress 2000 |location=Kyusho – Tohoku, Japan |year=2000 |accessdate=2015-02-12 }} * {{cite book |ref=harv |last1=Dorje |first1=Gyurme |last2=Kapstein |first2=Matthew |year=1991 |title=The Nyingma School of Tibetan Buddhism: Its Fundamentals and History|volume=2: Reference Material|publisher=Wisdom Publications|location=Boston |ISBN=0-86171-087-8 }} * {{cite book |ref=harv |last=Dorje |first=Gyurme|year=1999 |title=Footprint Tibet Handbook|edition=2|location=Bath, England|ISBN=1-900949-33-4}} * {{cite book|ref=harv |last=Dowman|first=Keith|title=The Power-places of Central Tibet: The Pilgrim's Guide |year=1988|publisher=Routledge & Kegan Paul|location=London|ISBN=0-7102-1370-0}} * {{cite web|ref={{harvid|Drikung Thil, Drikung Kagyu Order}}|url=http://www.drikung.org/drikung-kagyu-lineage/main-monasteries/drikung/drikung-thil|title=Drikung Thil|publisher=Drikung Kagyu Order of Tibetan Buddhism|accessdate=2015-02-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150203053357/http://drikung.org/drikung-kagyu-lineage/main-monasteries/drikung/drikung-thil |date=2015-02-03 }} * {{cite web|ref={{harvid|Duilongdeqing County, Administrative divisions}}|url=http://www.xzqh.org/html/show/xz/20223.html|language=zh-hans|title=Duilongdeqing County|work=Administrative divisions Network|accessdate=2015-02-10}} * {{cite web|ref={{harvid|Chengguan District of Lhasa, Baidu Baike}}|url=http://baike.baidu.com/view/1089746.htm|title=Chengguan District of Lhasa|work=[[Baidu Baike]]|publisher=[[Baidu]]|accessdate=2015-02-17}} * {{cite book|ref=harv|last=Fenton|first=Peter|title=Tibetan Healing: The Modern Legacy of Medicine Buddha|url=https://books.google.com/books?id=7SPa2iMtpmoC&pg=PA93|date=1999-10-01|publisher=Quest Books Theosophical Publishing House|isbn=978-0-8356-0776-6}} * {{cite web|ref={{harvid|First drug rehabilitation center in Tibet ... 2009}}|url=http://chinatibet.people.com.cn/6688654.html|title=First drug rehabilitation center in Tibet to be constructed in Duilongdeqing County|date=2009-06-29|work=China Tibet Online|accessdate=2015-02-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090715182043/http://chinatibet.people.com.cn/6688654.html |date=2009-07-15 }} * {{cite book|ref=harv|last1=Foster|first1=Simon|last2=Lee|first2=Candice|last3=Lin-Liu|first3=Jen|first4=Beth|last4=Reiber|author5=Tini Tran|author6=Lee Wing-sze|author7=Christopher D. Winnan|title=Frommer's China|url=https://books.google.com/books?id=VMKgOftf3HsC&pg=PT787|accessdate=2015-02-10|date=2012-03-12|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-23677-2}} * {{cite book|ref={{harvid|Gandain Monastery, China Intercontinental}}|title=Gandain Monastery|url=https://books.google.com/books?id=jmvKewNAQLEC&pg=PA2|accessdate=2015-02-07|year=1997|publisher=China Intercontinental Press|isbn=978-7-80113-312-0}} * {{cite journal|ref=harv|url=http://www.brics-info.org/wp-content/uploads/2013/08/Rural-Urbanization-in-Chinas-Tibetan-Region-Duilongdeqing-County-as-a-Typical-Example.pdf|author1=Ge Le|author2=Li Tao|title=Rural Urbanization in China’s Tibetan Region: Duilongdeq County as a Typical Example|journal=Chinese Sociology and Anthropology|volume=28|issue=4|year=1996|accessdate=2015-02-10|doi=10.2753/csa0009-4625280434|pages=34–56}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116175412/http://www.brics-info.org/wp-content/uploads/2013/08/Rural-Urbanization-in-Chinas-Tibetan-Region-Duilongdeqing-County-as-a-Typical-Example.pdf |date=2021-01-16 }} * {{cite web|ref={{harvid|Government Work Report 2011}}|url=http://www.lasa.gov.cn/Government/PublicInfoShow.aspx?Id=474|title=Government Work Report|publisher=Linzhou People's Government Office|date=2011-03-21|accessdate=2015-02-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215192843/http://www.lasa.gov.cn/Government/PublicInfoShow.aspx?Id=474 |date=2015-02-15 }} * {{cite web|ref=harv|url=http://en.sxcoal.com/97407/NewsShow.html|last=Guan|first=Steve|title=Tibet commences new hydropower plant|date=2013-12-12|work=China Coal Resource|accessdate=2015-02-06}} * {{cite news|ref=harv|url=http://www.81.cn/jwgz/2014-07/19/content_6054471.htm|last=Guo|first=Feng Peng|title=Tibet Duilongdeqing county total civilian ecological vanguard striving to protect the mountains|date=2014-07-19|accessdate=2015-02-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150210165914/http://www.81.cn/jwgz/2014-07/19/content_6054471.htm |date=2015-02-10 }} * {{cite book|ref=harv|last1=Hackett|first1=Paul G.|last2=Bernard|first2=Theos|title=Theos Bernard, the White Lama: Tibet, Yoga, and American Religious Life|url=https://books.google.com/books?id=YS1FAAAAQBAJ&pg=PT325|accessdate=2015-03-02|date=2013-08-13|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-53037-8}} * {{cite book|ref=harv|last=Harrison|first=T.M.|title=Channel Flow, Ductile Extrusion and Exhumation in Continental Collision Zones|url=https://books.google.com/books?id=pPzfq4E5YXYC&pg=PA244|accessdate=2015-02-11|date=2006-01-01|publisher=Geological Society of London|isbn=978-1-86239-209-0|chapter=Did the Himalaya Extrude from Beneath Tibet?}} * {{cite web|ref={{harvid|Historic Dra Yerpa Temple in Tibet, Xinhua}}|url=http://eng.tibet.cn/2010ls/xw/201209/t20120911_1777650.html|title=Historic Dra Yerpa Temple in Tibet|date=2012-09-10|author=Xinhua|work=China Tiber Online|accessdate=2015-09-15|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121101084601/http://eng.tibet.cn/2010ls/xw/201209/t20120911_1777650.html|archivedate=2012-11-01|df=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101084601/http://eng.tibet.cn/2010ls/xw/201209/t20120911_1777650.html |date=2012-11-01 }} * {{cite web|ref=harv|url=http://www.ultimateungulate.com/Artiodactyla/Pseudois_nayaur.html|last=Huffman|first=Brent|date=2004-03-22|work=Ultimate Ungulate|title=Bharal, Himalayan blue sheep|accessdate=2015-03-02}} * {{cite web|ref={{harvid|Hydroelectric Power Plants in China, Platts}}|url=http://www.industcards.com/hydro-china-tibet.htm|title=Hydroelectric Power Plants in China – Tibet|work=Platts UDI World Electric Power Plants Data Base|date=2012-10-03|accessdate=2015-02-06}} * {{cite web|ref={{harvid|Inside Nimu, China Tibet Online}}|url=http://www.tibet.cn/news/index/xzyw/201408/t20140820_2014342.htm|title=Inside Nimu|work=China Tibet Online|accessdate=2015-02-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181201005020/http://www.tibet.cn/news/index/xzyw/201408/t20140820_2014342.htm |date=2018-12-01 }} * {{cite book|ref=harv|author=J. Gao|title=Advances in Climate Change and Global Warming Research and Application: 2013 Edition|url=https://books.google.com/books?id=Yq5DVkQOR3cC&pg=PA594|accessdate=2015-03-03|date=2013-06-21|publisher=ScholarlyEditions|isbn=978-1-4816-8220-6}} * {{cite book|ref=harv|last=Johnson|first=Tim|title=Tragedy in Crimson: How the Dalai Lama Conquered the World But Lost the Battle with China|url=https://books.google.com/books?id=Kr0-HaeEFygC&pg=PA81|accessdate=2015-02-17|year=2011|publisher=Nation Books|isbn=978-1-56858-649-6}} * {{cite book|ref=harv|last=Kapstein|first=Matthew T.|title=The Tibetans|url=https://books.google.com/books?id=ATDfnllvPHIC&pg=PT7|accessdate=2015-02-05|date=2013-06-05|publisher=John Wiley & Sons|isbn=1-118-72537-9}} * {{cite book|ref=harv|last1=Kelly|first1=Robert|last2=Bellezza|first2=John Vincent|title=Tibet. Ediz. Inglese|url=https://books.google.com/books?id=Bo7_pF-ab_wC&pg=PA113|accessdate=2015-03-02|year=2008|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74104-569-7}} * {{cite book|ref=harv|last=Landon|first=Perceval|title=Lhasa the Mysterious City|url=https://books.google.com/books?id=y39xtFqUn5sC&pg=PA29|accessdate=2015-03-02|year=1905|publisher=Concept Publishing Company|id=GGKEY:H0GNCX3YT20}} * {{cite book|ref=harv|last=LaRocca|first=Donald J.|title=Warriors of the Himalayas: Rediscovering the Arms and Armor of Tibet|url=https://books.google.com/books?id=9OEgHdARteoC&pg=PA28|accessdate=2015-02-10|date=2006-01-01|publisher=Metropolitan Museum of Art|isbn=978-1-58839-180-3}} * {{cite journal|ref=harv|url=https://www.ucalgary.ca/aleier/files/aleier/Leier_BR2007.pdf|last1=Leier|last2=Kapp|last3=Gehrels|last4=DeCelles|first1=Andrew L.|first2=Paul|first3=George E.|first4=Peter G.|journal=Basin Research|year=2007|volume=19|DOI=10.1111/j.1365-2117.2007.00330.x|title=Detrital zircon geochronology of Carboniferous–Cretaceous strata in the Lhasa terrane, Southern Tibet|accessdate=2015-02-19|pages=361–378}} {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20130107224335/http://www.ucalgary.ca/aleier/files/aleier/Leier_BR2007.pdf |date=2013-01-07 }} * {{cite web|ref={{harvid|Lhasa, Baidu Baike}}|url=http://baike.baidu.com/view/1153.htm?fromtitle=%E6%8B%89%E8%90%A8%E5%B8%82&fromid=2643949|title=Lhasa|language=zh-hans|work=[[Baidu Baike]]|publisher=[[Baidu]]|accessdate=2015-03-02}} * {{cite web|ref={{harvid|Lhasa Duilongdeqing County Introduction}}|url=http://lhasa.cncn.com/doilungdeqen/|title=Lhasa Duilongdeqing County Introduction|work=Lhasa Tourism|language=zh-hans|accessdate=2015-02-10}} * {{cite web |ref={{harvid|Lhasa Duilongdeqing County Profile}} |url=http://www.114huoche.com/zhengfu/LaSa-DuiLongDeQingXian |language=zh-hans |title=Lhasa Duilongdeqing County Profile |work=Chinese Government Network |accessdate=2015-02-09 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150209233237/http://www.114huoche.com/zhengfu/LaSa-DuiLongDeQingXian |archivedate=2015-02-09 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209233237/http://www.114huoche.com/zhengfu/LaSa-DuiLongDeQingXian |date=2015-02-09 }} * {{cite web |ref={{harvid|Lhasa Qushui Introduction, CGN}} |url=http://www.114huoche.com/zhengfu_LaSa/QuShuiXian |title=Lhasa Qushui Introduction |publisher=Chinese Government Network |language=zh-hans |accessdate=2015-02-17 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150217191419/http://www.114huoche.com/zhengfu_LaSa/QuShuiXian |archivedate=2015-02-17 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217191419/http://www.114huoche.com/zhengfu_LaSa/QuShuiXian |date=2015-02-17 }} * {{cite web|ref={{harvid|Lhasa Qushui Introduction, Lhasa Tourism}}|url=http://lhasa.cncn.com/quxu/|language=zh-hans|title=Lhasa Qushui Introduction|publisher=Lhasa Tourism|accessdate=2015-02-17}} * {{cite web|ref={{harvid|Lhasa Railway Station, Tripadvisor}}|url=http://www.daodao.com/Attraction_Review-g1870854-d1871545-Reviews-Lhasa_Railway_Station-Doilungdeqen_County_Tibet.html|title=Lhasa Railway Station|work=Tripadvisor|accessdate=2015-02-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150210170046/http://www.daodao.com/Attraction_Review-g1870854-d1871545-Reviews-Lhasa_Railway_Station-Doilungdeqen_County_Tibet.html |date=2015-02-10 }} * {{cite web |ref={{harvid|Lhasa Railway Station Duilongdeqing County}} |url=http://2011.cctcct.com/travel-guide/1-26/2445/76110.html |title=Lhasa Railway Station Duilongdeqing County |work=China Comfort Travel |accessdate=2015-02-10 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150210171754/http://2011.cctcct.com/travel-guide/1-26/2445/76110.html |archivedate=2015-02-10 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150210171754/http://2011.cctcct.com/travel-guide/1-26/2445/76110.html |date=2015-02-10 }} * {{cite web|ref={{harvid|Lhasa region map, China Mike}}|url=http://www.china-mike.com/china-travel-tips/tourist-maps/lhasa-tibet/|title=Lhasa region map|work=China Mike|accessdate=2015-02-28}} * {{cite journal|ref=harv|url=http://gji.oxfordjournals.org/content/182/3/1199.full|last1=Liebke|last2=Appel|last3=Ding|last4=Neumann|first1=Ursina|first2=Erwin|first3=Lin|first4=Udo|first5=Borja|last5=Antolin|first6=Qiang|last6=Xu|title=Position of the Lhasa terrane prior to India–Asia collision derived from palaeomagnetic inclinations of 53 Ma old dykes of the Linzhou Basin: constraints on the age of collision and post-collisional shortening within the Tibetan Plateau|journal=Geophysical Journal International|volume=182|issue=3|year=2010|accessdate=2015-02-19|doi=10.1111/j.1365-246x.2010.04698.x|pages=1199–1215}} * {{cite web|ref={{harvid|Lhasa, Tibet Linzhou Hutoushan reservoir is a paradise...}}|url=http://www.xz323.com/zhinan/2490.html|title=Lhasa, Tibet Linzhou Hutoushan reservoir is a paradise for photographers|language=zh-hans|work=Tibet Travel Web|accessdate=2015-02-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213150727/http://www.xz323.com/zhinan/2490.html |date=2015-02-13 }} * {{cite journal |ref=harv |url=http://agris.fao.org/agris-search/search.do?recordID=US201400105625 |title=Geothermal spring causes arsenic contamination in river waters of the southern Tibetan Plateau, China |last=Li |first=Chaoliu |last2=Kang |first2=Shichang |last3=Chen |first3=Pengfei |last4=Zhang |first4=Qianggong |author5=Mi, Jue |author6=Gao, Shaopeng |author7=Sillanpää, Mika |year=2013 |journal=Environmental Earth Sciences |volume=71 |issue=9 |accessdate=2015-02-10 |doi=10.1007/s12665-013-2804-2 |pages=4143–4148 }} * {{cite web|ref=harv|url=http://www.vtibet.com/en/home/sytj/201312/t20131212_161521.html|last=Lin|first=Karen|title=Black-Necked Cranes Flocking Back to Tibet|work=China Tibet Online|date=2013-12-12|accessdate=2015-02-13}} * {{cite book|ref=harv|last=Ling|first=Haicheng|title=Buddhism in China|url=https://books.google.com/books?id=1nZhePsh2U0C&pg=PT73|accessdate=2015-02-15|year=2005|publisher=[[:zh:五洲传播出版社|China Intercontinental Press]]|isbn=978-7-5085-0840-5}} * {{cite web|ref={{harvid|Linzhou County Profile, LSIIB}}|url=http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/lzx/lzxztjs/201106/2011-06-22_873.htm|title=Linzhou County Profile|publisher=Lhasa Municipal Bureau of Industry and Information|date=2011-06-22|accessdate=2014-02-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063202/http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/lzx/lzxztjs/201106/2011-06-22_873.htm |date=2016-03-04 }} * {{cite web|ref={{harvid|Linzhou Industry News, LSIIB}}|url=http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/lzx/lzxcydt/201106/2011-06-22_889.htm|title=Linzhou Industry News|date=2011-06-22|publisher=Lhasa Municipal Bureau of Industry and Information|accessdate=2015-02-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304002219/http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/lzx/lzxcydt/201106/2011-06-22_889.htm |date=2016-03-04 }} * {{cite web|ref={{harvid|Linzhou, TibetOL}}|url=http://www.tibetol.cn/html/2013/ls_0507/891.html|title=Linzhou|work=TibetOL|publisher=China Intercontinental Communication Center|accessdate=2015-02-15}} * {{cite web |ref=harv |url=http://zt.tibet.cn/english/zt/religion/200402004518152906.htm |last1=Lobsang |first1=Zhaxi |last2=Zhang |first2=Junyi |year=2003 |title=Ancient Stone Relief of Kangma |work=China Tibet Information Center |accessdate=2015-02-08 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150208221614/http://zt.tibet.cn/english/zt/religion/200402004518152906.htm |archivedate=2015-02-08 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150208221614/http://zt.tibet.cn/english/zt/religion/200402004518152906.htm |date=2015-02-08 }} * {{cite book|ref=harv |last1=Mayhew|first1=Bradley |last2=Kohn|first2=Michael|title=Tibet|url=https://archive.org/details/lonelyplanettibe00unse |year=2005|publisher=Lonely Planet Publications|ISBN=1-74059-523-8}} * {{cite book|ref=harv|last=McCue|first=Gary|title=Trekking in Tibet: A Traveler's Guide|url=https://books.google.com/books?id=Tm9M3fSS-w0C&pg=PA125|accessdate=2015-02-06|year=2010|publisher=The Mountaineers Books|isbn=978-1-59485-411-8}} * {{cite web|ref=harv|url=http://news.sohu.com/20081006/n259875642.shtml|lang=zh|last=Mei|first=Zhimin|date=2008-10-06|publisher=China News Network|title=Lhasa, Tibet Damxung – 6.6 Earthquake|accessdate=2015-02-08}} * {{cite book|ref=harv |last=Metcalfe |first=I |year=1994 |chapter=Late Paleozoic and Mesozoic paleogeography of eastern Pangea and Thethys |editor=Embry, Ashton F. |editor2=Beauchamp, Benoit |editor3=Glass, Donald J.|title=Pangea: Global Environments and Resources |url=https://archive.org/details/pangeaglobalenvi0000unse |publisher=Canadian Society of Petroleum Geologists|location=Calgary, Alberta, Canada|ISBN=978-0-920230-57-2}} * {{cite journal|ref={{harvid|Moderate quake jolts Tibet, Hindustan Times}}|url=http://www.hindustantimes.com/world-news/moderate-quake-jolts-tibet-no-injuries-reported/article1-632776.aspx|title=Moderate quake jolts Tibet; no injuries reported|work=Hindustan Times|date=2010-12-01|accessdate=2015-02-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150216235717/http://www.hindustantimes.com/world-news/moderate-quake-jolts-tibet-no-injuries-reported/article1-632776.aspx |date=2015-02-16 }} * {{cite web|ref={{harvid|Mozhugongka County, China Intercontinental}}|url=http://www.tibetol.cn/html/2013/ls_0502/823.html|language=zh-hans|title=Mozhugongka County|publisher=China Intercontinental Communication Center|accessdate=2015-02-09}} * {{cite web|ref={{harvid|Mozhugongka county economic and social development}}|url=http://www.xizang.gov.cn/xxs/59451.jhtml|publisher=Tibet Autonomous Region People's Government|title=Mozhugongka county economic and social development highlights|date=2007-12-27|language=zh-hans|accessdate=2015-02-08|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150209185453/http://www.xizang.gov.cn/xxs/59451.jhtml|archivedate=2015-02-09|df=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209185453/http://www.xizang.gov.cn/xxs/59451.jhtml |date=2015-02-09 }} * {{cite web|ref={{harvid|Mozhugongka County, Mozhugongka}}|url=http://www.mozhugongka.gov.cn/lswh_1499/201410/t20141016_2253.html|language=zh-hans|title=Mozhugongka County|publisher=Mozhugongka County Information Office|date=2014-12-19|accessdate=2015-02-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209182401/http://www.mozhugongka.gov.cn/lswh_1499/201410/t20141016_2253.html |date=2015-02-09 }} * {{cite web |ref={{harvid|Mozhugongka County Overview, Lhasa Municipal}} |url=http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/mzgkx/mzztjs/index.htm |language=zh-hans |title=Mozhugongka County Overview |publisher=Lhasa Municipal Bureau of Industry and Information |accessdate=2015-02-09 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150209194355/http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/mzgkx/mzztjs/index.htm |archivedate=2015-02-09 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209194355/http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/mzgkx/mzztjs/index.htm |date=2015-02-09 }} * {{cite web|ref={{harvid|Mozhugongka County, TibetOL}}|url=http://www.tibetol.cn/html/2013/ls_0330/376.html|language=zh-hans|title=Mozhugongka County|work=TibetOL|accessdate=2015-02-09}} * {{cite web|ref={{harvid|Nie Tong Temple, CTO}}|url=http://www.tibet.cn/09zcfj/wzz/201007/t20100701_600755.htm|title=Nie Tong Temple|date=2005-07-04|work=China Tibet Online|accessdate=2015-02-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130202243/http://www.tibet.cn/09zcfj/wzz/201007/t20100701_600755.htm |date=2018-11-30 }} * {{cite web|ref={{harvid|Nyêmo County, Baidu Baike}}|url=http://baike.baidu.com/view/183236.htm|title=Nyêmo County|work=[[Baidu Baike]]|publisher=[[Baidu]]|language=zh-hans|accessdate=2015-02-20}} * {{cite web|ref={{harvid|Nyêmo County 2012 Summary...}}|url=http://tibet.news.cn/gdbb/2013-02/20/c_132180025.htm|title=Nyêmo County 2012 Summary of Economic and Social Development|work=Xinhua|date=2013-02-20|accessdate=2015-02-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150220213645/http://tibet.news.cn/gdbb/2013-02/20/c_132180025.htm |date=2015-02-20 }} * {{cite web|ref={{harvid|Nyêmo County, haotui}}|url=http://www.haotui.com/baike/%C4%E1%C4%BE%CF%D8/|title=Nyêmo County|work=haotui.com|accessdate=2015-02-20}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite web|ref={{harvid|Nyêmo County Overview, Lhasa Municipality}}|url=http://www.lasa.gov.cn/Government/PublicInfoShow.aspx?Id=469|title=Nyêmo County Overview|publisher=Municipal People's Government of Lhasa|date=2011-03-15|accessdate=2015-02-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150214171836/http://www.lasa.gov.cn/Government/PublicInfoShow.aspx?Id=469 |date=2015-02-14 }} * {{cite journal|ref=harv|language=German |last=Ortlam |first=Dieter|year=1991|title=Hammerschlag-seismische Untersuchungen in Hochgebirgen Nord-Tibets |journal=Z. Geomorphologie|location=Berlin/Stuttgart}} * {{cite web|ref=harv|url=http://www.geo.arizona.edu/~ozacar/paleot~1.htm|last=Ozacar|first=Arda|year=2015|title=Paleotectonic Evolution of Tibet|accessdate=2015-02-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150218164853/http://www.geo.arizona.edu/~ozacar/paleot~1.htm |date=2015-02-18 }} * {{cite book|ref=harv|last=Pletcher|first=Kenneth|title=The Geography of China: Sacred and Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=tfVN0Gwx67YC&pg=PA299|accessdate=2015-02-06|date=2010-08-15|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1-61530-134-8}} * {{cite book|ref=harv|last=Pommaret|first=Françoise|title=Lhasa in the Seventeenth Century: The Capital of the Dalai Lamas|url=https://books.google.com/books?id=WhzF0N_X5KwC&pg=PA212|accessdate=2015-03-03|date=2003|publisher=BRILL|isbn=90-04-12866-2}} * {{cite book|ref=harv|last=Powers|first=John|title=Introduction to Tibetan Buddhism|url=https://books.google.com/books?id=cy980CH84mEC&pg=PA148|accessdate=2015-03-02|date=2007-12-25|publisher=Snow Lion Publications|isbn=978-1-55939-835-0}} * {{cite journal|ref=harv|url=http://eng.tibet.cn/2010jj/xw/201305/t20130510_1885253.html|last=Qin|title=Tibet key water-control project to be completed|date=2013-05-10|first=Julia|journal=China Tibet Online|accessdate=2015-02-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205230733/http://eng.tibet.cn/2010jj/xw/201305/t20130510_1885253.html |date=2015-02-05 }} * {{cite web|ref={{harvid|Qushui & Duilongdeqing County}}|url=http://www.eywedu.com/mingsheng/441.htm|title=Qushui & Duilongdeqing County|work=Scenic Chinese dictionary|accessdate=2015-02-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803073629/http://www.eywedu.com/mingsheng/441.htm |date=2020-08-03 }} * {{cite web|ref={{harvid|Resettlement and railroad construction in Lhasa}}|url=http://www.savetibet.org/resettlement-and-railroad-construction-in-lhasa-new-images/|title=Resettlement and railroad construction in Lhasa: new images|date=2005-04-15|publisher=International Campaign for Tibet|accessdate=2015-02-14}} * {{cite web|ref=harv|url=http://en.yibada.com/articles/16932/20150303/registered-number-of-mobile-phone-users-in-tibet-hit-nearly-3-million.htm|work=Yibada|last=Salvacion|first=Manny|title=Registered Number of Mobile Phone Users in Tibet Hits Nearly 3 Million|date=2015-03-03|accessdate=2015-03-04}} * {{cite book|ref=harv|last=Sandberg|first=Graham|title=The Eclectic Magazine of Foreign Literature, Science, and Art|url=https://books.google.com/books?id=luVAAQAAMAAJ&pg=PA707|accessdate=2015-02-05|year=1889|publisher=Leavitt, Trow & Company|chapter=The City of Lhasa}} * {{cite web |ref={{harvid|Sanpower Group donated RMB300,000 to Mozhugongka}} |url=http://en.sanpowergroup.com/content/details_45_1311.html |date=2011-09-02 |title=Sanpower Group donated RMB300,000 to Mozhugongka County |publisher=Sanpower Group |accessdate=2015-02-09 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150209185046/http://en.sanpowergroup.com/content/details_45_1311.html |archivedate=2015-02-09 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209185046/http://en.sanpowergroup.com/content/details_45_1311.html |date=2015-02-09 }} * {{cite book|ref=harv|last=Shakabpa|first=Tsepon Wangchuk Deden|title=One Hundred Thousand Moons: An Advanced Political History of Tibet|url=https://books.google.com/books?id=lGyrymfDdI0C&pg=PA78|accessdate=2015-02-21|date=2009|publisher=BRILL|isbn=90-04-17732-9}} * {{cite journal|ref=harv|url=https://www.researchgate.net/publication/242590598_Research_on_the_rational_use_of_water_resources_on_the_Lhasa_River_Tibet|last=Shen|first=Dajun|journal=Modelling and Management of Sustainable Basin-scale Water Resource Systems (Proceedings of a Boulder Symposium|date=July 1995|publisher=IAHS|title=Research on the rational use of water resources on the Lhasa River, Tibet|accessdate=2015-02-10}} * {{cite book|ref=harv|last=Shen|first=Xianjie|title=Crust-Mantle Thermal Structure and Tectonothermal Evolution of the Tibetan Plateau|url=https://books.google.com/books?id=YQRRM-a0hC0C&pg=PA12|accessdate=2015-02-11|date=1996-12-01|publisher=VSP|isbn=90-6764-223-1}} * {{cite web|ref=harv|url=http://english.cntv.cn/program/china24/20110719/107419.shtml|last=Shi|first=Jierui|title=First expressway in Tibet halves time from downtown Lhasa to airport|date=2011-07-19|accessdate=2015-02-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150216225742/http://english.cntv.cn/program/china24/20110719/107419.shtml |date=2015-02-16 }} * {{citation|ref={{harvid|Tabulation on Nationalities of 2000...}} |trans-title=Tabulation on Nationalities of 2000 Population Census of China |script-title=zh:2000年人口普查中国民族人口资料 |author=Department of Population, Social, Science and Technology Statistics of the National Bureau of Statistics of China (国家统计局人口和社会科技统计司) and Department of Economic Development of the State Ethnic Affairs Commission of China (国家民族事务委员会经济发展司) |others=2 volumes|location=Beijing|publisher=Nationalities Publishing House |year=2003 |ISBN=7-105-05425-5}} * {{cite web|ref={{harvid|Tibet, chinamaps.org}}|url=http://www.chinamaps.org/china/provincemaps/tibet-china-map.html|title=Tibet|work=chinamaps.org|accessdate=2015-02-20}} * {{cite web|ref={{harvid|Tibet Maps, ChinaTourGuide}}|url=http://www.chinatourguide.com/tibet/tibet_maps.html|title=Tibet Maps|work=ChinaTourGuide|accessdate=2015-02-28}} * {{cite journal|ref={{harvid|Tibet's biggest water-related project launched}}|url=http://chinatibet.people.com.cn/6720326.html|title=Tibet's biggest water-related project launched|date=2009-08-06|journal=China Tibet Online|accessdate=2015-02-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090812022508/http://chinatibet.people.com.cn/6720326.html |date=2009-08-12 }} * {{cite journal|ref={{harvid|'Tibet's Three Gorges Dam' starts operation}}|url=http://usa.chinadaily.com.cn/china/2013-12/11/content_17167445.htm|title='Tibet's Three Gorges Dam' starts operation|date=2013-12-11|journal=China Daily|accessdate=2015-02-05}} * {{cite journal|ref={{harvid|Tibetans rebuked for protesting ... 2012}}|url=http://www.tibetanreview.net/tibetans-rebuked-for-protesting-poisoning-by-chinese-mines/|title=Tibetans rebuked for protesting poisoning by Chinese mines|journal=Tibetan Review|date=2014-10-01|accessdate=2015-02-09}} * {{cite book|ref=harv|last=Waddell|first=Laurence A.|title=Lhasa and Its Mysteries: With a Record of the Expedition of 1903–1904|url=https://books.google.com/books?id=9MzeIBeoCdQC&pg=PA317|accessdate=2015-02-05|date=1905|publisher=Cosimo, Inc.|isbn=978-1-60206-724-0}} * {{cite book |ref=harv |last=Wan |first=Tianfeng |year=2010 |title=The Tectonics of China: Data, Maps and Evolution |publisher=Springer |location=Berlin |url=https://books.google.com/books?id=2YsSVPDdFqoC&pg=PA139 |ISBN=978-3-642-11866-1 }} * {{cite web|ref=harv|url=http://www.shangri-la-river-expeditions.com/wchinageo/lhasahwgeo/lhasahwgeo.html|last=Winn|first=Pete|year=2015|title=Geology and Geography of the Reting Tsangpo and Lhasa River (Kyi Qu) in Tibet|work=Exploring the Rivers of Western China|publisher=Earth Science Expeditions|accessdate=2015-02-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190907073925/http://www.shangri-la-river-expeditions.com/wchinageo/lhasahwgeo/lhasahwgeo.html |date=2019-09-07 }} * {{cite web|ref={{harvid|XE Currency Table: CNY – Chinese Yuan Renminbi}}|url=http://www.xe.com/currencytables/?from=CNY&date=2010-12-12|title=XE Currency Table: CNY – Chinese Yuan Renminbi|work=XE|accessdate=2015-02-16}} * {{cite web|ref={{harvid|Yangbajing, Ministry of Culture}}|url=http://www.chinaculture.org/gb/en_focus/2005-10/14/content_75100.htm|title=Yangbajing|publisher=Ministry of Culture, P.R.China|accessdate=2015-02-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160110114523/http://www.chinaculture.org/gb/en_focus/2005-10/14/content_75100.htm |date=2016-01-10 }} * {{cite web |ref={{harvid|Yangpachen Monastery, Meiya Travel}} |url=http://www.meiyatravel.com/Guide/12014.aspx |title=Yangpachen Monastery |publisher=Meiya Travel |accessdate=2015-02-10 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150211041308/http://www.meiyatravel.com/Guide/12014.aspx |archivedate=2015-02-11 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150211041308/http://www.meiyatravel.com/Guide/12014.aspx |date=2015-02-11 }} * {{cite journal |ref=harv |url=http://www.thlib.org/collections/texts/jiats/#!jiats=/04/yeh/b5/ |title=Interpreting Urbanization in Tibet |last1=Yeh |first1=Emily T. |last2=Henderson |first2=Mark |journal=Journal of the International Association of Tibetan Studies |volume=4 |date=December 2008 |accessdate=2015-02-12 }} * {{cite journal|ref=harv|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1342937X12003024|title=Metamorphism and tectonic evolution of the Lhasa terrane, Central Tibet|last1=Zhang|last2=Dong|last3=Santosh|last4=Zhao|first1=Z.M.|first2=X.|first3=M.|first4=G.C|journal=Gondwana Research|volume=25|issue=1|date=January 2014|accessdate=2015-02-18|doi=10.1016/j.gr.2012.08.024|pages=170–189}} * {{cite journal|ref=harv|url=http://en.cnki.com.cn/Article_en/CJFDTOTAL-HJXX702.021.htm|last1=Zhang|first1=Tianhua|last2=Huang|first2=Qiongzhong|journal=Acta Scientiae Circumstantiae|year=1997|title=Pollution of Geothermal Wastewater Produced by Tibet Yangbajin Geothermal Power Station|accessdate=2015-02-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150210231621/http://en.cnki.com.cn/Article_en/CJFDTOTAL-HJXX702.021.htm |date=2015-02-10 }} * {{cite book|ref=harv|last1=Zhang|first1=Ming-tao|last2=Tong|first2=Wei|title=Energy, Resources and Environment: Papers Presented at the First U.S.-China Conference on Energy, Resources and Environment, 7–12 November 1982, Beijing, China|url=https://books.google.com/books?id=OZ3pAgAAQBAJ&pg=PA320|accessdate=2015-02-11|year=1982|publisher=Elsevier Science|isbn=978-1-4831-3583-0|chapter=The Hydrothermal Activities and Exploitation Potentiality of Geothermal Energy in Southern Xizang (Tibet)}} * {{cite web |ref=harv |url=http://en.tibet.cn/news/today/200801/t20080116_338883.htm |last=Zheng |first=Peng |title=Lhasa River Zhi Kong hydroelectric power station put into operation |date=2007-09-24 |work=China Tibet Information Center |accessdate=2015-02-06 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150206175256/http://en.tibet.cn/news/today/200801/t20080116_338883.htm |archivedate=2015-02-06 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206175256/http://en.tibet.cn/news/today/200801/t20080116_338883.htm |date=2015-02-06 }} * {{cite journal|ref=harv|title=Income Inequality, Unequal Health Care Access, and Mortality in China|last=Zhongwei |first=Zhao|journal=Population and Development Review|volume=32|issue=3 |date=September 2006|publisher=Population Council|jstor=20058900|doi=10.1111/j.1728-4457.2006.00133.x|pages=461–483}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация|Портал=Китай}} * [https://web.archive.org/web/20070406192415/http://www.coolscooters.info/tibetmaps/lhasa_map.jpg Туристическая карта Лхасы] * [http://architectnetwork.co.kr/at/lhasa-center-map.jpg Старый план центра Лхасы (1959 год)] * [http://www.tibet-foto.ru/ Лхаса. Фотографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219212203/http://tibet-foto.ru/ |date=2020-02-19 }} [[Категория:Изге ҡалалар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:Лхаса]] na00vm46nq4fsb3x5qiinfehcr5lgu1 Аналитик геометрия 0 145661 1302462 860352 2026-08-11T18:10:42Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302462 wikitext text/x-wiki [[Файл:Cartesian-coordinate-system.svg|thumb|200px|[[Декарт координаталар системаһы]]]] '''Аналити́к геоме́трия''' — [[геометрия|геометрияның]], [[Фигура (геометрия)|геометрик фигуралар]] һәм уларҙың үҙсәнлектәре [[алгебра]] саралары менән өйрәнелгән бүлеге. Был ысулдың нигеҙендә [[координаталар ысулы]] тип аталған, беренсе башлап [[Декарт, Рене|Декарт]] 1637 йылда ҡулланған ысул ята. Һәр геометрик бәйләнешкә был ысул, фигураның йәки есемдең координаталарын бәйләүсе ниндәйҙер [[тигеҙләмә]]не ярашлы ҡуя. Бындай геометрик үҙсәнлектәрҙе «алгебралаштырыу» ысулы үҙенең универсаль булыуын иҫбат итте һәм күп тәбиғәт фәндәрендә һәм техникала емешле ҡулланыла{{sfn |Погорелов А. В.|1968|с=7}}. Математикала аналитик геометрия шулай уҡ геометрияның башҡа бүлектәре өсөн нигеҙ булып тора — мәҫәлән, [[дифференциаль геометрия|дифференциаль]], [[алгебраик геометрия|алгебраик]], [[Комбинаторлы геометрия|комбинаторлы]] һәм [[иҫәпләү геометрияһы]]. == Тарихи белешмә == [[Координаталар ысулы|Координаталар]] һәм ''кәкере һыҙыҡ тигеҙләмәһе'' идеяһы [[Боронғо Греция математикаһы|боронғо гректарға]] ла ят булмай. [[Архимед]], һәм бигерәк тә [[Аполлоний Пергский]], үҙҙәренең яҙмаларында конус киҫелештәре ''симптомдарын'' килтерәләр, улар ҡайһы бер осраҡтарҙа беҙҙең тигеҙләмәләр менән тап киләләр. Әммә был идея ул осорҙа, боронғо грек алгебраһының түбән кимәле һәм тура һыҙыҡ менән әйләнәнән башҡа кәкере һыҙыҡтар менән артыҡ ҡыҙыҡһыныу булмау сәбәпле, артабан үҫеш алмай. Аҙаҡ Европала [[Николай Орезмский]] (XIV быуат) координаталы һүрәтләү (ваҡытҡа бәйле функция өсөн) ҡуллана, ул координаталарҙы, географик координаталарға оҡшаш рәүештә, оҙонлоҡ һәм киңлек тип атай. Был ваҡытҡа координаталар тураһында үҫешкән төшөнсә [[астрономия]]ла һәм [[география]]ла булған була. Хәл иткес аҙым, [[Виет, Франсуа|Виет]] ([[XVI быуат]]) тигеҙләмәләрҙе яҙыу өсөн символлы тел төҙөгәндән һәм системалы (символик) алгебраға баш һалғандан һуң яһала. [[1637 йылдар]] тирәһендә [[Ферма, Пьер|Ферма]] [[Мерсенн, Марен|Мерсенн]] аша «''Введение в изучение плоских и телесных мест''» мемуарын тарата, унда (Виет символикаһында) 2-се тәртиптәге төрлө кәкре һыҙыҡтарҙың [[Тура мөйөшлө координаталар системаһы|тура мөйөшлө координаталарҙа]] тигеҙләмәләрен яҙып сыға. Тигеҙләмәләрҙең күренешен ябайлаштырыу өсөн ул [[координаталарҙы үҙгәртеү]]ҙе киң ҡуллана. Ферма, асыҡ итеп, таҙа геометрик ысулға ҡарағанда яңы ҡараш ни тиклем ябайыраҡ һәм емешлерәк икәнен күрһәтә. Ләкин Ферманың мемуары киң билдәлелек яуламай. [[Декарт, Рене|Декарттың]] шул уҡ 1637 йылда баҫылып сыҡҡан, Фермаға бәйһеҙ рәүештә һәм күпкә тулыраҡ шул уҡ идеяларҙы үҫтергән «[[Геометрия (Декарт)|Геометрияһының]]» йоғонтоһо күпкә ҙурыраҡ була<ref>{{cite book |first=John. |last=Stillwell |authorlink=John Stillwell |title=Mathematics and its History |edition=Second Edition |publisher=Springer Science + Business Media Inc.|year=2004|chapter=Analytic Geometry |pages=105 |isbn=0-387-95336-1 |quote=the two founders of analytic geometry, Fermat and Descartes, were both strongly influenced by these developments.}}</ref><ref>{{cite book|first=Roger. |last=Cooke |authorlink=Roger Cooke |title=The History of Mathematics: A Brief Course|url=https://archive.org/details/historyofmathema0000cook |publisher=Wiley-Interscience |year=1997 |chapter=The Calculus |pages=[https://archive.org/details/historyofmathema0000cook/page/326 326] |isbn=0-471-18082-3 |quote=The person who is popularly credited with being the discoverer of analytic geometry was the philosopher René Descartes (1596–1650), one of the most influential thinkers of the modern era.}}</ref>. Декарт геометрияға кәкре һыҙыҡтарҙың киңерәк класын, шул иҫәптән «механик» ([[спираль]] һымаҡ ''трансцендент'') индерә, һәм һәр кәкре һыҙыҡты билдәләүсе тигеҙләмә бар тип иғлан итә. Ул [[алгебраик кәкре һыҙыҡ]]тар өсөн тигеҙләмәләр төҙөй һәм уларҙы классификациялай (һуңғараҡ [[Ньютон, Исаак|Ньютон]] тарафынан төплө итеп киренән эшләнә). Декарт кәкре һыҙыҡтарҙың төп характеристикалары [[координаталар системаһы]]н һайлауға бәйле түгеллеген һыҙыҡ өҫтөнә ала, ләкин иҫбат итмәй. Декарттың координаталар системаһы хәҙерге менән сағыштырғанда әйләндереп ҡуйылға була (ординаталар күсәре горизонталь), һәм тиҫкәре координаталар ҡаралмай. «''[[абсцисса]]''» һәм «''[[ордината]]''» терминдары һирәкләп төрлө авторҙарҙа осрай, ләкин тик [[Лейбниц]] XVII быуат аҙағында «''[[координата]]''» термины менән бергә уларҙы киң ҡулланыуға индерә. «''Аналитик геометрия''» атамаһы XVIII быуаттың иң аҙағында нығына. Декарт «Геометрияға» яңы ысулдың сикһеҙ ҡеүәтен сағылдырыусы күп миҫалдар индерә, һәм боронғоларға билдәле булмаған күп һөҙөмтәләргә ирешә. Арауыҡта ҡулланылырға мөмкин булыуын да телгә ала, тик был идея унда үҫеш алмай. Декарттың аналитик ысулын шунда уҡ [[Ван Схотен, Франс|ван Схоутен]], [[Валлис, Джон|Валлис]] һәм башҡа күп күренекле математиктар ҡулланыуға алалар. Улар «''Геометрияның''» идеяларына аңлатма бирәләр һәм тулыландыралар, уның етешһеҙлектәрен төҙәтәләр, яңы ысулды башҡа мәсьәләләрҙә ҡулланалар. Мәҫәлән, Валлис беренсе тапҡыр конус киҫелештәрен яҫы кәкре һыҙыҡ һымаҡ ҡарай (1655 йыл), шуның менән бергә, Декарттан айырмалы рәүештә, ул инде тиҫкәре абсциссаларҙы һәм ҡыя мөйөшлө координаталарҙы ҡуллана. [[Ньютон, Исаак|Ньютон]] үҙенең анализ буйынса хеҙмәттәрендә координаталар ысулына таянып ҡына ҡалмай, ә Декарттың геометрик тикшеренеүҙәрен дауам итә. Ул 3-сө тәртиптәге кәкре һыҙыҡтарҙы классификациялай, уларҙы 4 типҡа һәм 58 төргә айыра; һуңғараҡ ул тағы ла 14 төр өҫтәй. Был һөҙөмтәләр яҡынса 1668 йылда алына, «Оптика»һы менән бергә 1704 йылда баҫылып сыға. Ньютондың координаталар системаһы хәҙергенән бер ни менән дә айырылмай инде. Һәр кәкре һыҙыҡ өсөн [[Диаметр#Геометрик фигураларҙың диаметры|диаметр]], [[симметрия күсәре]], түбәһе, үҙәге, [[Асимптота|асимптотаһы]], [[Айырым нөктә|айырым нөктәләре]] һәм башҡалар билдәләнә. Үҙенең «''[[Ньютондың Башланғыстары|Башланғыстарында]]''» Ньютон, координаталар һәм сикһеҙ бәләкәй төшөнсәләрен ҡулланмай, бөтәһен дә боронғолар алымында иҫбатларға тырышҡан; ләкин яңы ысулдың бер нисә ҡулланышы унда шулай ҙа бар. Аналитик геометрия уның «''[[Универсаль арифметика|Дөйөм арифметикаһында]]''» ҙур роль уйнай, әммә Ньютон күп осраҡта иҫбатлауҙар килтереүҙе кәрәк тип тапмай, бының менән аңлатма биреүселәрҙең ҙур армияһын оҙаҡ йылдарға эш менән тәьмин итә. XVIII быуаттың беренсе яртыһында башлыса юғары тәртиптәге алгебраик кәкре һыҙыҡтарҙы өйрәнеү дауам итә; [[Стирлинг, Джеймс|Стирлинг]] Ньютон күрмәгән яңы 4 типты асыҡлай, [[Айырым нөктә|айырым нөктәләр]] асыҡлана һәм классификациялана. [[Клеро, Алекси Клод|Клеро]] 1729 йылда [[Француз академияһы|Париж академияһына]] «Исследования о кривых двоякой кривизны» хеҙмәтен тәҡдим итә. Был китап асылда өс геометрик фәнгә башланғыс бирә: арауыҡта аналитик геометрияға, [[Дифференциаль геометрия|дифференциаль геометрияға]] һәм [[Һыҙма геометрия|һыҙма геометрияға]]. Кәкре һыҙыҡтарҙың һәм йөҙҙәрҙең дөйөм һәм бик йөкмәткеле теорияһын (башлыса алгебраик) [[Эйлер, Леонард|Эйлер]] тәҡдим итә. Үҙенең «''Введении в анализ бесконечно малых''» хеҙмәтендә (1748) ул 4-се тәртиптәге кәкре һыҙыҡтарҙың классификацияһын бирә һәм [[Кәкрелек|кәкрелек радиусын]] нисек асыҡларға икәнен күрһәтә. Унда, уңайлы булған урында, ул ҡыйыш мөйөшлө координаталар йәки [[поляр координаталар]] ҡуллана. Айырым бүлек алгебраик булмаған кәкре һыҙыҡтарға арнала. XVIII быуаттың икенсе яртыһында аналитик геометрия, үҫешкән анализдың ҡеүәтле ярҙамын алып, яңы үрҙәр яулай ([[Лагранж, Жозеф Луи|Лагранж]], [[Монж, Гаспар|Монж]]), әммә инде [[Дифференциаль геометрия|дифференциаль геометрияның]] аппараты һымаҡ ҡарала. == Бүлектәре == Аналитик геометрияның төп бүлектәре (Н. В. Ефимовтың китабына ярашлы). * [[Координаталар системаһы]] ** [[Тура мөйөшлө координаталар системаһы]] ** [[Поляр координаталар системаһы]] ** [[Координаталарҙы үҙгәртеү]] * [[Һыҙыҡлы алгебра]] элементтары ** [[Вектор (математика)|Векторҙар]] өҫтөндә һыҙыҡлы ғәмәлдәр ** [[Векторлы ҡабатлау|Векторҙарҙың ҡабатландығы]] ** [[Матрица (математика)|Матрицалар]] һәм улар өҫтөндә ғәмәлдәр ** [[Билдәләүсе|Билдәләүселәр]] ** Кире матрица һәм [[матрица дәрәжәһе]] ** [[Һыҙыҡлы алгебраик тигеҙләмәләр системаһы|Һыҙыҡлы алгебраик тигеҙләмәләр системалары]] * Беренсе тәртиптәге [[Кәкре һыҙыҡ|кәкре һыҙыҡтар]] ** [[Яҫылыҡ (геометрия)|Яҫылыҡта]] [[тура һыҙыҡ]] ** [[Евклид арауығы|Арауыҡта]] [[тура һыҙыҡ]] һәм [[Яҫылыҡ (геометрия)|яҫылыҡ]] * Икенсе тәртиптәге [[Кәкре һыҙыҡ|кәкре һыҙыҡтар]] ** [[Әйләнә]] ** [[Конус киҫелеше]] * [[Спираль]] * Арауыҡ есемдәре ** Икенсе тәртиптәге [[Йөҙ|йөҙҙәр]] ** [[Цилиндр]] ** [[Сфера]] ** [[Конус]] ** [[Шар (стереометрия)|Шар]] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Алгебраик геометрия]] * [[Дифференциаль геометрия]] * [[Һыҙыҡлы алгебра]] * [[Векторлы иҫәпләү]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Бортаковский А. С., Пантелеев А. В.'' Аналитическая геометрия в примерах и задачах: Учеб. пособие. — М.: Высш. шк., 2005. — 496 с. (Серия «Прикладная математика»). * {{книга |автор=Веселов А. П., Троицкий Е. В. |ссылка=http://lib.mexmat.ru/books/13428 |заглавие=Лекции по аналитической геометрии |место=СПб. |издательство=Лань |год=2003 |страниц=160 }} * {{книга |автор=Делоне Б. Н., Райков Д. А. |заглавие=Аналитическая геометрия, в двух томах |место=М., Л. |издательство=[[Гостехиздат]] |год=1948, 1949 |страниц= }} * {{книга|автор=Ильин В. А., Позняк Э. Г. |заглавие= Аналитическая геометрия|место={{М}} |издательство= ФИЗМАТЛИТ|год= 2002|страниц=240}} * История математики под редакцией [[Юшкевич, Адольф Павлович|А.&nbsp;П.&nbsp;Юшкевича]] в трёх томах. ** {{книга |часть=История математики. С древнейших времен до начала Нового времени |заглавие=История математики |ссылка часть=http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/istmat1.htm |ответственный=Под редакцией [[Юшкевич, Адольф Павлович|А.&nbsp;П.&nbsp;Юшкевича]], в трёх томах |место=М. |издательство=Наука |год=1970 |том=I |ref=История математики, том I }} ** {{книга |часть=Математика XVII столетия |заглавие=История математики |ссылка часть=http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/istmat2.htm |ответственный=Под редакцией [[Юшкевич, Адольф Павлович|А.&nbsp;П.&nbsp;Юшкевича]], в трёх томах |место=М. |издательство=Наука |год=1970 |том=II |ref=История математики, том II }} ** {{книга |часть=Математика XVIII столетия |заглавие=История математики |ссылка часть=http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/istmat3.htm |ответственный=Под редакцией [[Юшкевич, Адольф Павлович|А.&nbsp;П.&nbsp;Юшкевича]], в трёх томах |место=М. |издательство=Наука |год=1972 |том=III |ref=История математики, том III }} * {{книга|автор=Канатников А. Н., Крищенко А. П. |заглавие=Аналитическая геометрия|место={{М}} |издательство=Издательство МГТУ им. Н.Э. Баумана|год= 2002|страниц=388|isbn=5-7038-1671-8}} * [[Мордухай-Болтовской, Дмитрий Дмитриевич|''Мордухай-Болтовской Д. Д.'']] [[wikilivres:Из прошлого аналитической геометрии|Из прошлого аналитической геометрии]] // Труды института истории естествознании Акад. наук СССР, 1952, т. 4, с. 217-235. * {{книга |автор=Погорелов А. В.|заглавие=Аналитическая геометрия |место={{М}} |издательство=Наука |год=1968 |издание=3-е изд. |страниц=176 |ref=Погорелов А. В.}} {{Разделы математики}} [[Категория:Аналитик геометрия|*]] smwx97zgbmf2nfv1afyr6ykj8zhexaz Нове-Место (Братислава) 0 146034 1302521 1055825 2026-08-11T19:01:50Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302521 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Нове Место''' — [[Словакия]]ның [[Братислава]] ҡалаһы Братислава III районының бер өлөшө, Старое Место (''Элекке ҡала'') ҡалаһынан төньяҡҡа һәм Кесе Карпат тау массивынан төньяҡ-көнбайышҡа табан, төньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡ өлөштәрҙең киҫешкән ерендәге Дунай уйһыулығында, тауҙар башланған ерҙәр араһында һәм [[Дунай]]ҙың элекке үҙәнендә урынлашҡан<ref name="HRANICA-BNM"><div>DOŠEK, O.: BNM MČ сиктәре һәм үҫтереү. Ауыл янында mč bnm һәм мәғарифты үҫтереү. MČ көйләү органдары һәм хөкүмәт BNM. ''Bratislava Monografia MČ-Mesto Nové. '' Братислава, 1998, с. 11 — 14.</div></ref> Рач, Вайнора, Ружин, Ламач һәм Загорска Бистрица ҡалаларының өлөштәре менән сиктәш. == Тарих == === Сығышы === 13 быуатта тәүге тапҡыр яҙма телгә алына. Уның компакт сиктәре хәҙерге йәшәү сифатында түгел, ә оҙаҡ ваҡыт ауыл характерлы була. Район аша [[Братислава]]нан Модра, Вайнора һәм [[Трнава]] менән Нитраға табан өс юл үтә. Кесе [[Карпат]] тауҙары районға ҡағылмай. бары тик Млинский үҙәненең өҫтөнә генә тейеп үтә <sup>[[:en:Mlynská dolina|en]]</sup>.<ref name="Lacika, «Bratislava», p. 194"><div>Lacika, «Bratislava», p. 194</div></ref> Район <sup>[[:sk:Kvetná dolina|sk]]</sup> 18-се быуатта ғына пошлиналар йыйған «mýto» (мытарь, һалым): мыта Рачански, <sup>[[:en:Račianske mýto|en]]</sup> мыта Трнавске ике скверы арҡаһында ҡала тип иҫәпләнә башлай <sup>[[:en:Trnavské mýto|en]]</sup>.<ref name="Lacika, «Bratislava», p. 194" /> 19 быуатта район ''Nádorváros'' исемен ала. Шул уҡ ваҡытта районда бер нисә фабрика төҙөлә, шул иҫәптән Штейн һыра заводы (1872—1873), «Фигаро» шоколад фабрикаһы (1896) һәм 1873 йылда Нобелдең динамит заводы<ref><div>Lacika, «Bratislava», p. 195—196</div></ref> 20 быуат башында район бик йылдам төҙөлә башлай. === Райондың барлыҡҡа килеүе === [[Файл:Polus.jpg|мини|Нове-Место районындағы хәҙерге офис биналары комплексы, заманса магазиндар]] Илдәге социаль үҙгәрештәр һөҙөмтәһендә [[1989 йыл]]дың 13 сентябрендә [[Братислава]] ҡалаһын райондарға бүлеү тураһындағы Указға ярашлы Нове-Место районы барлыҡҡа килә. Указға ярашлы рәүештә башҡарма власть органдары (мэр, ҡала советы, муниципалитет һәм башҡалар) шулай уҡ 17 район барлыҡҡа килә, ҡала биләмәһе уставына ярашлы юридик рәүештә уларҙың бурыстары билдәләнә. Элеккке Братислава III районы өс өлөшкә бүленә: Нове-Место, Рач һәм Вайнора. Нов-Место биләмәһе ике кадастр урынында барлыҡҡа килә — Нове-Место һәм Винограды. [[1991 йыл]]дың 11 июлендә ҡала советы тарафынан улар сиктәренең күсермәләре раҫлана<ref name="HRANICA-BNM"/>. Нове-Место муниципалитеты [[1990 йыл]]дың 23-24 ноябрендә урындағы һайлауҙарҙан һуң барлыҡҡа килә. Райондың беренсе мэры Милош Ламперт була. Район советының яңы составында 44 кеше, башлығы итеп Стефан Цифра тәғәйенләнә. [[2010 йыл]]дың 22 июнендә ҡабул ителгән резолюцияға ярашлы 2010—2014 йылдар осоронда Нове-Место муниципалитетының урындағы советына 4 һайлау округы буйынса 42 һайлау участкаһында 25 ағза һайлана<ref><div>23 Резолюция. Братиславала урындағы советы ултырышы — Нова-урыны менән 22 июнь 2010 [online]. [cit. 21. 2. 2011]. [http://www.banm.sk/1299/2262010.php]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</div></ref>. Халыҡ иҫәбе буйынса (1991) районы Нове-Место районында 40125 кеше даими йәшәй, шула иҫәптән Нове-Местола−31712 кеше һәм Виноградыҙа-8413 кеше йәшәй. === Мэрҙары === * 1990—1994 — Милош Ламперт (VPN, KDH) * 1994—2010 — Ричард Фриммель (NEKA) * 2010 — хәҙер. — Рудольф Кусы(NEKA)<ref><div>Мэр [online]. ''Рәсми битендә Нова-Урыны'' [cit. 21. 2. 2011]. [http://www.banm.sk/124/starosta.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429113334/http://www.banm.sk/124/starosta.php |date=2011-04-29 }}.</div></ref> == Административ бүленеше == === Кадастр бүленеше === Нове-Место районы ике кадастр өлкәләренән тора: * Нове-Место — 984,6 гектар майҙанда * Винограды — 2763,6 гектар майҙанда Территориаль берәмек ваҡ кадастр зонаһына түбәндәге тәртиптә бүленгән: райондар, ҡала райондары һәм ҡала блогы<ref name="CELKY-BNM"><div>BOROVSKÝ, Š.: Братиславала урындағы территориаль берәмек — Нове-Место. ''Bratislava Monografia MČ-Mesto Nové. '' Братислава, 1998, 14 б. — 19.</div></ref> === Биҫтәләре === Нове-Место биҫтәләре: ''Nové Mesto-západ'', ''Pasienky'', ''Zátišie'', ''ulica Račianska-sever'', ''Istrochem'', ''dvor Jurajov'', ''cesta Stará Vajnorská''. Винограды биҫтәләре: Колиба, ''Kramáre'', ''Nad'' ''Bielym Krížom'', ''Lesopark''. === Тарихи райондары === Район рәсми булмаған 4 өлөшкә бүленә: * ''Ahoj'' * ''Jurajov dvor'' * Колиба — йәшеллек һәм рекреацион зоналары өҫтөнлөк иткән район, бында (Filmové ateliéry Koliba), Камзик убаһы һәм канат юлыурынлашҡан, иң түбәндәге станцияһы «Железна студенка») * ''Kramáre'' — [[Словакия]]ның мәғариф министрлығы һәм һаулыҡ һаҡлау министрлығы урынлашҡан * ''Mierová kolónia'' * ''Pasienky'' — «Пасиенка» спорт комплексы, «Кухайда» бассейны, «Полюс Сити Центр» яңы сауҙа үҙәге * ''Kuchajda'' * Винограды == Спорт == [[Файл:Bratislava_sun.jpg|мини|300x300пкс|Братиславала ҡояш ҡалҡыу. Старо-Место районының көнсығышында, Нове-Место районының көнбайышында]] [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында Петржалка нацистар Германияһы оккупацияһы аҫтында тора һәм ҡаланың бөтә спорт ҡоролмалары улар тарафынан юҡҡа сығарыла, шунлыҡтан һуғыш тамамланғас ҡалала яңы спорт объекттарын төҙөүгә тотоналар, ул яңы спорт объекты Тегельне поле булараҡ билдәле, ә һуңынан Пасиенокта ла спорт оъекттары төҙөлә<ref><div>Lacika, «Bratislava», p. 195</div></ref> . 1939 йылда беренсе бассейн төҙөлә. 1939—1944 йылдарҙа футбол стадионы, ФК «Слован» йорт аренаһы, тағы ла «Пасиенки» стадионы, 1962 йылда ҡышҡы спорт төрҙәре стадионы «Ондрей Непела» төҙөлә, хәҙер ул Самсунг Арена тип атала. Шулай уҡ велосипед стадионы (1946), Пасиенки ябыҡ бассейны (1973), «Младост» спорт залы (1987) һәм Милли теннис үҙәге<ref><div>http://www.ntc.sk Милли теннис үҙәген</div></ref> (2003) барлыҡҡа килә. == Иҫтәлекле урындары == Нов-Местонан алыҫ түгел урында Кесе Карпат тауҙары тора, [[Братислава]] урман паркы бар. «Камзик» телебашняһы — шул уҡ исемдәге убала төҙөлгән ҡалалағы иң бейек ҡоролма. Тауға автомобилдә генә түгел, ә поезда ла күтәрелергә мөмкин. Муниципалитеттың гербы вокзал бинаһында урынлашҡан. Нова доба биҫтәһе заманса архитектура өлгөлө. 1999—2001 йылдарҙа Кухайда күле янында [[Словакия]]ның беренсе сауҙа үҙәге — Полюс Сити Центр барлыҡҡа килә. Нов-Местола ике тимер юл станцияһы «Нове-Место» һәм «Винограды» бар. Братиславаның үҙәк тимер юл вокзалы «Главна станция» <sup>[[:en:ratislava hlavná stanica|en]]</sup> — боронғо һәм яңы ҡала сиктәрендә урынлашҡан. == Һылтанмалар == * {{Cite book|last=Lacika|first=Ján|title=Bratislava|url=https://archive.org/details/bratislava0000laci|edition=1st ed.|year=2000|publisher=[http://www.dajama.sk DAJAMA]|location=Bratislava, Slovakia|isbn=80-88975-16-6}} * [http://www.banm.sk Official website] == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Словакия ҡалалары]] lzrd198o5jxpou5ocb6js76c4shozk5 Нью-Йорк фонд биржаһы 0 146416 1302538 1297514 2026-08-11T19:19:59Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302538 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Карточка биржи|название=Нью-Йоркская фондовая биржа|логотип=NYSE Logo.svg|изображение2=NYSE july 2003.jpg|тип=[[Фондовая биржа]]|расположение=[[США]]: [[Нью-Йорк]], [[штат Нью-Йорк]], [[Уолл-стрит]]|координаты={{coord|40|42|24|N|74|0|41|W|type:landmark_region:US}}|основана=8 марта 1817 года|владелец=[[IntercontinentalExchange]]|ключевые фигуры=Данкан Нидерауер|листинг на бирже=|валюта=[[Доллар США]]|капитализация рынка акций={{Рост}} 32 трлн долларов (сентябрь 2018 год)|база листинга=4100|прежние названия=|объём торгов акциями=|биржевые индексы=[[NYSE Composite]] <br>[[Dow Jones Industrial Average]]|сайт=[https://www.nyse.com/ www.nyse.com]}} '''Нью-Йорк фонд биржаһы''' ([[Английский язык|ингл.]]  <span lang="en" style="font-style:italic;">New York Exchange Имеющейся, '''NYSE''' [<span class="IPA">нwʌɪɛ's[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ˈi]]ː</span>]<ref><div><span class="citation"><span lang="und">[https://en.oxforddictionaries.com/definition/nyse NYSE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105201040/https://en.oxforddictionaries.com/definition/nyse |date=2019-01-05 }}</span><span style="display:none" class="hidden-ref">''' <span title="на неопределённом языке" style="cursor:help;" class="ref-info">(неопра.)</span>'''</span>. ''Dictionary of English Language Oxford''.</span></div></ref></span>) — [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың төп фонд биржаһы]], ул Нью-Йоркта Уолл-стритта урынлашҡан, әйләнеше буйынса донъяла иң эреләрҙән һанала. АҠШ-тың һәм ғөмүмән финанс индустрияһының [[Финанстар|финанс]] ҡеүәте символы. [[Биржа]]ла сәнәғәт компаниялары акциялары өсөн бөтә донъяға билдәле булған Доу-Джонс индексы ([[Английский язык|ингл.]]  <span lang="en" style="font-style:italic;">Industrial Dow Jones Average</span>), шулай уҡ NYSE Composite һәм 100 ARCA NYSE Tech Index индекстары билдәләнелә. == Тарихы == Биржаны булдырыу идеяһы [[1792 йыл|1792 йылдың 17 майында]] ҡағыҙға теркәлә. Нью-Йорктың финанс инструменттарын ҡулланып эшләгән һәм килешеүҙәр төҙөү менән шөғөлләнгән 24 брокеры, Лондондағы коллегалары кеүек үк, ҡәһүәханала (иң билдәле «Тонтин» ҡәһүәханаһында) Нью-Йорк фонд биржаһын булдырыуҙары тураһында «Платан килешеүенә» ([[Английский язык|ингл.]]  <span lang="en" style="font-style:italic;">Buttonwood Agreement</span>) ҡул ҡуя. 1792 йылдың беренсе биржаһында The Bank of New York акцияларына хаҡ ҡуйыла{{sfn|Тернер, Тони|2013|с=27}}. ХІХ быуат аҙағында — ХХ быуат башында донъяның иң эре биржаларҙың береһеенә әйләнә<ref><div>[https://books.google.com.ua/books?id=YWpoCgAAQBAJ&pg=PA266&dq=%22%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83+%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC+%D0%B8+%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BC%22&hl=ru&sa=X&ved=0CBwQ6AEwAGoVChMIjOyFnpnMxwIVQp1yCh3MkwA_#v=onepage&q=%22%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%20%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%20%D0%B8%20%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BC%22&f=false Лондон һәм Париж Араһында з. с. Мошенский. Ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙары осоронда индустриаль / С. З. Мошенский. — Hampton, New Hampshire: Media Mindstir, 2015. — C 777. — ISBN 978-0-9964615-3-5.]</div></ref> [[1975 йыл]]дан биржа 1366 ағзаһы булған [[Коммерцияға ҡарамаған ойошма|коммерцияға ҡарамаған корпорацияға]] әйләнә ([[1953 йыл|1953 йылдан алып]] был һан бөтөнләй үҙгәрмәй)<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;''<nowiki><span style="" title="не указан источник на утверждение (5 июля 2018)">216 сығанағы көн күрһәтелмәгән</span></nowiki>''&#x5D;</sup>. Ағзаларҙың урынын һатырға мөмкин, әлеге ваҡытта бер урын хаҡы 3 миллион [[АҠШ доллары]]на етә. [[2006 йыл|2006 йылдың]] март башында NYSE Archipelago Holdings электрон биржаһы менән ҡушылыуын тамамлай һәм үҙ тарихында беренсе тапҡыр инвесторҙарға үҙ акцияларын тәҡдим итә, шулай итеп, биржа коммерция ойошмаһына әйләнә. Nyse group акциялары биржаның үҙендә һатыла; [[2007 йыл|2007 йылдың 5 декабренә]] бында 22,6 миллиард долларлыҡ һатыу-һатып алыу эштәре башҡарыла. [[2006 йыл|2006 йылдың]] июнь айы башында Нью-Йорк фонд биржаһынының Euronext Европа фонд биржаһы менән ҡушыласағы тураһында иғлан ителә. Был ҡушылыу һөҙөмтәһендә 4 апрелдә булыр [[2007 йыл|2007 йылдың]] 4 апрелендә<ref>[https://www.nyse.com/press/1175665133200.html Shares of NYSE Euronext begin trading, marking the beginning of the first truly global financial marketplace] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140217031756/http://www.nyse.com/press/1175665133200.html|date=2014-02-17}}</ref> NYSE Euronext компанияһы барлыҡҡа килә. 2013 йылдың ноябрендә IntercontinentalExchange көйләүсе органдарҙан NYSE Euronext-ты һатып алыуға рөхсәт алына, был туралағы килешеү бынан бер йыл элек үк төҙөлгән була<ref><div>[http://lenta.ru/news/2013/11/13/complete Оператор тамамланды эре биржаһы поглощения]</div></ref>. == Эшмәкәрлеге == [[Файл:NYSE-floor.jpg|мини|Нью-Йорк фонд биржаһында «Трейдерҙар иҙәндә». Ҡиммәтле ҡағыҙҙар менән һатыу иткән меңәрләгән кешенең үҙҙәренең айырым сауҙа үҙәге, үҙҙәренең «соҡоро» бар.]] Биржала акциялар һәм башҡа ҡиммәтле ҡағыҙҙар менән операциялар башҡарыла. Биржала '''3504''' компанияның (2013 йыл) ҡиммәтле ҡағыҙҙарына хаҡ ҡуйыла. Дөйөм компанияның капиталлаштырыуын, 2006 йыл аҙағына NYSE-ла сауҙа иткән компаниялар табышы 26,5 трлн доллар тәшкил итә. NYSE-нең директорҙар советына биржаның рәйесе, президенты, ағзалары һәм 10 эшлекле даирәһе вәкилдәре инә. Биржаның бинаһы Уолл-стрит, 11 адресы буйынса урынлашҡан. === Ғәҙәттән тыш хәлдәр === * 1914 ** 31 августа, [[Беренсе донъя һуғышы]] башланыу сәбәпле, биржа ябыла, әммә 28 ноябрҙә, [[Антанта]] илдәренә хәрби сығымдарын ҡаплатыуҙы тотҡарламау өсөн облигациялар менән сауҙа итеү маҡсатында, өлөшләтә асыла<ref>{{Cite news|title=The exchange opens|url=https://archive.org/stream/independen79v80newy#page/384/mode/1up|date=Dec 7, 1914|accessdate=July 24, 2012}}</ref>. Декабрь уртаһынан ғәҙәти режимда эшен дауам итә. * 1920 ** 16 сентябрҙә биржа бинаһы янында бомба шартлай. 33 кеше һәләк була, енәйәтсе табылмай. * 1929 ** 24-29 октябрь.[[1929 йылғы Уолл-Стрит һәләкәте|1929 йылда биржаның бөлөүе]]. * 1987 ** 19 октябрь. Ҡара дүшәмбе: Доу-Джонс индексы үҙ тарихында иң түбәнге кимәлгә — {{S|22,6 %}}-ҡа төшөүен кисерә. * 1989 ** 13 октябрь. Доу-Джонс индексы {{S|6,91 %}}.-ҡа түбәнәйә. * 1997 ** 27 октябрь. Доу-Джонс индексы {{S|7,18 %}}-ҡа түбәнәйә. Паниканы туҡтатыу өсөн беренсе тапҡыр сауҙа итеү туҡтатылып тора. * 2001 ** 11 сентябрҙәге террор һөжүменән һуң дүрт сауҙа сессияһы дауамында биржа ябылып тора. * 2010 ** 6 майҙа Доу-Джонс индексы күҙ асып йомғансы тиерлек {{S|9 %}}-ҡа түбәнәйә, ләкин тиҙ арала тергеҙелә (({{Тәржемәһеҙ 5|2010 Flash Crash}}))<ref><div>[http://blogs.wsj.com/marketbeat/2010/05/11/nasdaq-heres-our-timeline-of-the-flash-crash/ Nasdaq: Timeline of Our Here’Flash ' s the Crash], wsj.com, Matt by Phillips</div></ref>. Был тирбәлеш беренсе тапҡыр бер көн эсендә индекстың иң киҫкен үҙгәреүе була<ref><div>[http://www.montrealgazette.com/business/fp/markets+wild+ride/2994890/story.htmlWhitman, Jane "markets The' ride wild, " montreal gazette, May 7, 2010. Retrieved May 9, 2010]{{Недоступная ссылка|date=Март 2018|bot=InternetArchiveBot}}</div></ref><ref name="Lauricella">{{Cite news|title=Dow Takes a Harrowing 1,010.14-Point Trip|first=Tom|last=Lauricella|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704370704575227754131412596.html|date=May 7, 2010|accessdate=May 9, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100509100118/http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704370704575227754131412596.html|archivedate=9 May 2010 <!--DASHBot-->}}</ref><ref name="CNNM">{{Cite news|title=Glitches send Dow on wild ride|first=Alexandra|last=Twin|url=http://money.cnn.com/2010/05/06/markets/markets_newyork/|work=CNN Money|date=May 6, 2010|accessdate=8 May 2010 <!--DASHBot-->|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100509022318/http://money.cnn.com/2010/05/06/markets/markets_newyork/|archivedate=9 May 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100509022318/http://money.cnn.com/2010/05/06/markets/markets_newyork/ |date=9 May 2010 }}</ref>. * 2012 ** 29 октябрҙә биржа, «Сэнди» дауылы арҡаһында көндөң боҙолоуы сәбәпле, 27 йыл эсендә беренсе тапҡыр ябыла. 30 октябрҙә, шишәмбе көн, биржа 1888 йылдан алып тәүге тапҡыр ике көн рәттән эшләй<ref><div>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/10/121029_live_us_hurricane_sandy.shtml BBC хәбәрҙәр]</div></ref>. * 2014 ** 1 майҙа биржаға 4,5 миллион доллар штраф һалына.<sup class="" style="white-space: nowrap">&#x5B;''<nowiki><span style="" title="Википедия:Значимость факта">әһәмиәтле факт?</span></nowiki>''&#x5D;</sup> <center><gallery widths="150px" heights="150px" perrow="4"> Файл:NYSESecurity.JPG|Бина '''Нью-Йорк фонд биржаһы''' . [[Нью-Йорк]] Файл:NYSE Wall St 2002.jpg|Ингәндә йорттоң артҡы '''Нью-Йорк фонд биржаһы''' (урамы инеү менән [[уолл-стрит]]) Файл:NYSE opening bell.jpg|Дәүләт секретары [[Департамент торговли США|АҠШ сауҙа департаменты]] [[Доналд Эванс|Эванс Доналд]] . ҡыңғырау ҡағыуҙан, йәғни старт бирелә торган н биржа иң '''Нью-йорк биржаһында''' [[23 апреля|23 апрель,]] [[2003 год|2003 йыл]] Файл:Crowd outside nyse.jpg|'''Тарихи фото''': кешеләр төркөмө йыйылды алғандан һуң шунда уҡ бинаға биржаһы [[Биржевой крах 1929 года|депрессия 1929 йыл]] </gallery></center> == Биржа ағзалары == Биржа ағзаларының төп категориялары: * ''Белгестәр''. Сауҙа урындарында эшләй. Уларҙың бурысы бурыстары — туранан-тура контракттар төҙөү. * ''Комиссия брокерҙары''. Сауҙа залында эшләй һәм, клиенттарҙың бойороҡтарын үтәп, Брокер фирмаларын хеҙмәтләндерә. * ''Брокер биржа залындағы брокерҙар''. Уларҙың бурысы — бирханың башҡа ағаларына ярҙам итеү. * ''Теркәлгән трейдерҙар''. Үҙҙәренә эшләй, комиссия түләүҙәренән азат ителгәндәр{{sfn|Фондовый рынок. Курс для начинающих|2011|с=47}}. == Эш һәм ял көндәре == Биржа дүшәмбе-йома көндәрендә эшләй эшләй. Сауҙа сессияһы Нью-Йорк ваҡыты менән 9:30 сәғәттә башлана һәм 16:00 сәғәттә тамамлана (EST, Көнсығыш Стандарт Ваҡыт). Йылына байрам көндәре булған 9 көндә эшләмәй. == Листинг NYSE == Нью-йорк биржаһында листинг үтеү өсөн күрһәткестәр түбәндәгеләрҙән түбән булыпға тейеш түгел булырға тейеш түгел: * Һуңғы йылда һалым түләгәнгә тиклемге килем — 2,7 миллион доллар. * Бынан алдағы ике йылда алған табыш — 3,0 млн доллар. * Матди активтарҙың саф хаҡы — миллион доллар 18,0. * Акцияларҙың бөтәһенең хаҡы — 1,1 млн доллар. * Акцияларҙың курс хаҡы — 19,0 миллион доллар. * 100 һәм унан да күберәк акцияға эйә булған акционерҙарҙың . == NYSE-ның үҫешенә йоғонто яһаған билдәле брокерҙар == * О ' Нил, Уильям — 30 йәшендә Нью-Йорк фонд биржаһында үҙенә урын һатып ала (биржа тарихында иң йәш маклер)<ref name="John Boik 2004 93">{{Cite book|title=Lessons from the Greatest Stock Traders of All Time|url=https://archive.org/details/isbn_9780070637009|year=2004|author=John Boik|page=[https://archive.org/details/isbn_9780070637009/page/93 93]}}</ref>, ул 1963—1964 йылдарҙа АҠШ фонд баҙарының тәүге көндәлек мәғлүмәттәрен сағылдырыусы компьютер базаһын булдыра. == Шулай уҡ ҡара == * Компании, имеющие листинг акций на Нью-Йоркской бирже а * NYSE Group (NYSE һәм идара NYSE Arca) * [[Ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙары|Фондовый рынок]] * Биржевая сделка * [[Nasdaq|NASDAQ]] * Fortune 1000 * Крепс, Хуанита == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=|заглавие=Фондовый рынок. Курс для начинающих|оригинал=An Introduction to Equity Markets|издательство=«Альпина Паблишер»|год=2011|место=М.|серия=Reuters для финансистов|страниц=280|isbn=978-5-9614-1460-8|ref=Фондовый рынок. Курс для начинающих}} * {{Китап|автор=Тони Тернер|заглавие=Краткосрочный трейдинг. Руководство для начинающих|оригинал=A Beginner's Guide to Short-Term Trading|издательство=Альпина Паблишер|год=2013|место=М.|серия=|страниц=366|isbn=978-5-9614-1711-1|ref=Тернер, Тони}} == Һылтанмалар == * [https://www.nyse.com NYSE рәсми сайты] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] 116p7exnwfj3bf0gx3admyznpqot9jz Кокур замогы 0 146500 1302606 1054198 2026-08-11T20:17:49Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302606 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Kokura_castle_from_the_Japanese_garden.jpg|справа|мини|Эргәләге япон баҡсаһынан Кокур замогы күренеше.]] {{Нихонго|'''Кокур замогы'''|小倉城|,Кокура-дзё:, Замок Малая Сокровищница}} — [[Япония]]>ла, [[Китакюсю]]ла урынлашҡан. 1602 йылда Хосокава Тадаоки төҙөгән. 1632 һәм 1860 [[йыл]]дар араһында Хариманан Огасавара кланына ҡарай. 1866 йылда була Кокур һәм Тесю кландары араһындағы һуғыш барышында нигеҙенсәсә яндырыла<ref name=jcastle>{{cite web| title=Jcastle: Kokura Castle| url=http://www.jcastle.info/castle/profile/75-Kokura-Castle| accessdate=2013-02-18| deadlink=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20130924072743/http://jcastle.info/castle/profile/75-Kokura-Castle| archivedate=2013-09-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130924072743/http://jcastle.info/castle/profile/75-Kokura-Castle |date=2013-09-24 }}</ref>. Шағир Мори Огаи замокта [[XIX]]—[[XX быуат]]тар артылышында, Кокурҙа хәрби база урынлашҡан ваҡытта хеҙмәт итә. Цитаделе 1959 йылда реконструкциялана, ә һарай тулыһынса [[1990 йыл]]да тергеҙелә. Матсумото Сеите музейы һәм һарай эргәһендәге баҡма 1998 йылда асыла. Замок территорияһында сирасуҙан эшләнгән боронғо япон маяғы бар. [[Файл:Old_Shirasu_lighthouse.JPG|справа|мини|Сирасуҙан эшләнгән боронғо маяҡ.]] [[Файл:Kokura_castle_keep.jpg|справа|мини|Кокур замогы цитаделе.]] == Урынлашыуы == Япония, Фукуока префектураһы, [[Китакюсю]] ҡалаһы. Замокка Кокур станцияһынан 10 минут йәйәү барырға кәрәк. [[Файл:Kokura_castle.JPG|мини|Замоктың көнсығыш яғы күренеше.]] == Иҫтәлекле урындары == Цитаделдә инеү хаҡы 350 йен булған музей бар. Шулай уҡ баҡсаға инеү хаҡы ла шул күләмдә. Матсумото Сеите музейына инеү 400 йен тора. 700 йенға берҙәм билет һатып алырға мөмкин. Цитадель аныҡ тарихи реконструкция түгел. 1959 йылдарҙа башняны урта быуаттың ябай конструкцияһын тергеҙеүгә ҡарағанда яңыса, эстетикалы, күрмәлеклерәк итеп төҙөргә ҡарар ителә<ref name=jcastle/> [[Файл:Kokura_castle_sakura.JPG|справа|мини|Замок цитаделе сакура сәскәһенә күмелгән, 2002 йылдың марты.]] [[Файл:Kokura_castle_info.JPG|мини|Замок ҡаттарының планы.]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{cite book | title=Castles in Japan| url=https://archive.org/details/castlesinjapan00schm| last=Schmorleitz| first=Morton S.| date=1974| pages= | publisher=Charles E. Tuttle Co.| location=Tokyo| isbn=0-8048-1102-4}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20050311050735/http://www.kitakyu-fc.com/english/guide/location/siro_rekishi.html Kokura Castle] — Kitakyushu film commission * [https://web.archive.org/web/20050830102027/http://www.kid.ne.jp/kokurajou/html/k01.html Kokura Castle] (Japanese) * [https://web.archive.org/web/20100213191050/http://www.kid.ne.jp/kokurajou/html/e_index.html Kokura Castle] (English) * [https://web.archive.org/web/20090209105829/http://kyushu-tourist.com/kokuracastle.html Kokura Castle] — Japan Kyushu Tourist [[Категория:1602 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Алфавит буйынса замоктар]] [[Категория:Япония замоктары]] lozqrmin8qsut8dzaautyaoqorq29wn Косово әҙәбиәте 0 148104 1302566 874321 2026-08-11T19:46:20Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302566 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Косово әҙәбиәте''' Косовола йәшәгән авторҙарҙың албан, [[Серб теле|серб]], босния һәм [[Төрөк теле|төрөк]] телдәрендә яҙған әҙәби әҫәрҙәренән тора. [[1912 йыл|1912 йылға]] тиклем [[Ғосман империяһы]] властары яҙыуҙа албан телен ҡулланыуҙы тыйһалар ҙа, Косово әҙәбиәте тарихында ғосман осоро айырым бер урынды алып тора. Был сәйәсәт [[Икенсе донъя һуғышы]]<ref name="Elsie">{{Cite book|last=Elsie|first=Robert|title=Historical Dictionary of Kosovo|url=https://books.google.ca/books?id=Pg-aeA-nUeAC&printsec=frontcover|year=2010|isbn=978-0-8108-7483-1|pages=179–180}}</ref> башланғанға тиклем сербтар идара иткән ваҡытта ла дауам итә Һуғыштан һуң мәктәптәрҙә уҡытыу серб телендә алып барыла<ref>{{Cite book|last=Malcolm|first=Noel|title=Kosovo: A Short History|url=https://archive.org/details/kosovoshorthisto0000malc|year=1999|page=[https://archive.org/details/kosovoshorthisto0000malc/page/267 267]|publisher=Harper Perennial|isbn=978-0-06-097775-7}}</ref>. 1940-сы йылдар аҙағында албан телендә яҙылған һәм баҫылған йәшерен әҙәбиәт таратыла башлай. Албан телендә сыҡҡан «Rilinja» гәзитен һатып алған һәр кешене йәшерен полиция иҫәпкә ала<ref>{{Cite book|last=Malcolm|first=Noel|title=Kosovo: A Short History|url=https://archive.org/details/kosovoshorthisto0000malc|year=1999|page=[https://archive.org/details/kosovoshorthisto0000malc/page/327 327]|publisher=Harper Perennial|isbn=978-0-06-097775-7}}</ref>. Албан теле һәм мәҙәниәте 1974 йылда яңы Югославия конституцияһы ҡабул ителгәс кенә тулы хоҡуҡҡа эйә була. Косовола албан әҙәбиәте һәм мәҙәниәте артабан үҫешә башлай<ref name="Elsie">{{Cite book|last=Elsie|first=Robert|title=Historical Dictionary of Kosovo|url=https://books.google.ca/books?id=Pg-aeA-nUeAC&printsec=frontcover|year=2010|isbn=978-0-8108-7483-1|pages=179–180}}</ref>. 1949 йылда «Jeta e r» әҙәби журналы барлыҡҡа килгәс, албан телле йәш авторҙар Югославияла ижад емештәрен баҫтырып сығарыу мөмкинлеген ала. 1950-се йылдарҙа айырым монографиялар баҫылып сыға. 1960-сы йылдарҙа Косово албандарының әҙәбите әүҙем баҫыла башлай.<ref name="Elsie">{{Cite book|last=Elsie|first=Robert|title=Historical Dictionary of Kosovo|url=https://books.google.ca/books?id=Pg-aeA-nUeAC&printsec=frontcover|year=2010|isbn=978-0-8108-7483-1|pages=179–180}}</ref>. Косовола етди проза 1950-се йылдарҙың икенсе яртыһында барлыҡҡа килә, тип иҫәпләйҙәр. Ул ваҡытта Митровицанан Хивзи Сәләймәни,[[Приштина]]<nowiki/>нан Адем Демачи, Призрен эргәһендәге Гражданиканан Антон Пашку кеүек авторҙар етди прозаны үҙ итә. Шулай уҡ Экрем Баша, Юсуф Буджови, Теки Дëрвисхи, Сабри Хамити, Рамиз Келменди, Мехмет Края, Бекир Муслиу, Реджеп Чосья, Муса Раниадани, Назми Ррахмани, Зейнуллах Ррахмани һәм Азем Шкрели ХХ быуаттың күренекле Косово прозаиктарына ҡарай<ref name="Elsie">{{Cite book|last=Elsie|first=Robert|title=Historical Dictionary of Kosovo|url=https://books.google.ca/books?id=Pg-aeA-nUeAC&printsec=frontcover|year=2010|isbn=978-0-8108-7483-1|pages=179–180}}</ref>. Косово албандарының шиғриәте лә шулай уҡ ҙур популярлыҡ менән файҙалана, уның тамырҙары халыҡ традицияларына барып тоташа. Эсад Мекули элекке Югославия биләмәһендә хәҙерге заман албан шиғриәтенә нигеҙ һалған тип иҫәпләнелә. Экрем Баша, Бесим Бокши, Ррахман Дедай, Мирко Гаши, Энвер Гьерчеку, Фахредин Гунга, Абдулла Конушевци, Дин Мехмети, Али Подримя һәм Азем Шкрелим — хәҙерге замандың күренекле шағирҙары<ref name="Elsie">{{Cite book|last=Elsie|first=Robert|title=Historical Dictionary of Kosovo|url=https://books.google.ca/books?id=Pg-aeA-nUeAC&printsec=frontcover|year=2010|isbn=978-0-8108-7483-1|pages=179–180}}</ref>. Төбәктә [[Серб әҙәбиәте|серб әҙәбиәтенең]] шаҡтай оҙайлы тарихы бар, уның тамырҙары XIII быуатҡа барып тоташа. ХХ быуаттың Косовола эре серб әҙәбиәтселәре — романист Вукашин Филипович, шағирә Даринка Еврич, яҙыусы [./https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87,_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B2 Радосав Стоянович], шағир һәм прозаик Петар Сарич, поэт Лазар Вукович<ref name="Elsie">{{Cite book|last=Elsie|first=Robert|title=Historical Dictionary of Kosovo|url=https://books.google.ca/books?id=Pg-aeA-nUeAC&printsec=frontcover|year=2010|isbn=978-0-8108-7483-1|pages=179–180}}</ref>. 1970-1980-се йылдарҙа Косованың серб һәм албан яҙыусылары Косово Яҙыусылар союзы ағзалары була. Этник низағтарҙың киҫкенләшеүе арҡаһында 1980 йылдар аҙағында сербтар был ойошманан сыға, шунан бирле Косово Яҙыусылар союзына албан авторҙары ғына инә. Был ойошма Косовоның сәйәси тормошонда мөһим роль уйнай, уның ағзаларының күбеһе, шул иҫәптән Ибраһим Ругова, Косово Демократик лигаһын ойошторусыларҙың береһе<ref name="Elsie">{{Cite book|last=Elsie|first=Robert|title=Historical Dictionary of Kosovo|url=https://books.google.ca/books?id=Pg-aeA-nUeAC&printsec=frontcover|year=2010|isbn=978-0-8108-7483-1|pages=179–180}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> [[Категория:Сербия әҙәбиәте]] 4ndgxahlo5jb19ofsc8rik2yifh5hay Косово урмандары 0 148106 1302524 1237196 2026-08-11T19:04:23Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302524 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Косово урмандары''' —[[Косово Республикаһы]]һының урман хужалығы объекттары. Бөтә ил майҙанының 41 % тәшкил итә<ref>{{Cite web|url=http://www.state.gov/outofdate/bgn/kosovo/104221.htm|title=KOSOVO|quote=Agricultural land comprises 53% of Kosovo's total land area and forests 41%.|date=April 2008|publisher=U.S. Department of State|accessdate=21 марта 2017}}</ref><ref>{{Cite book|title=Kosovo|year=2007|url=https://archive.org/details/kosovobradttrave00warr|publisher=Bradt Travel Guides}}</ref>. Урмандарҙың күп өлөшө көньяҡ-көнбайыш төбәктәрҙә, шул иҫәптән Печ, Дечани, Исток, Юник һәм Джяковица ҡалалары тирәһендә урынлашҡан<ref>{{Cite web|url=http://www.ajete-beqiraj.com/2011/04/pyjet-e-kosoves-ne-vitin-nderkombtar-te.html|title=Pyjet e Kosovës në Vitin Ndërkombtar të Pyjeve|date=5 April 2011|accessdate=24 February 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321163753/http://www.ajete-beqiraj.com/2011/04/pyjet-e-kosoves-ne-vitin-nderkombtar-te.html |date=21 March 2019 }}</ref>. Урмандар Косово Конституцияһының айырым статьялары менән һаҡлана<ref>{{Cite web|url=http://www.assembly-kosova.org/common/docs/ligjet/2003_3_al.pdf|title=Ligji Nr. 2003/3, Ligji per pyjet e Kosoves|publisher=Assembly of Kosovo|accessdate=24 February 2013}}</ref>. Косовола бер нисә төр урмандар бар, ҡарағай урмандары өҫтөнлөклө булып тора<ref>{{Cite web|url=http://www.kryeministri-ks.net/repository/docs/682072_Strategjia_per_Zhvillimin_e_Pylltarise_2010-20.pdf|title=STRATEGJIA PËR ZHVILLIMIN E PYLLTARISË 2010–2020|publisher=Ministry of Agriculture, Forestry and Rural Development of Kosovo|accessdate=21 марта 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130420084858/http://www.kryeministri-ks.net/repository/docs/682072_Strategjia_per_Zhvillimin_e_Pylltarise_2010-20.pdf |date=2013-04-20 }}</ref>. Косовоның бөтә урмандары бай флора һәм фаунаға эйә, был барлыҡ Балкан төбәге өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. Флораһы Балкан флораһының 25 % самаһын тәшкил итә<ref name="автоссылка4">{{Cite web|url=http://www.ammk-rks.net/repository/docs/Biodiversiteti_i_Kosoves.pdf|title=Qenan Maxhuni: Biodiversiteti i Kosoves|pages=8|publisher=AKMM/IKMN|lang=Albanian|accessdate=21 марта 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303215939/http://www.ammk-rks.net/repository/docs/Biodiversiteti_i_Kosoves.pdf |date=2016-03-03 }}</ref>. Иң мөһим биотөрлөлөк төбәктәре булып Шар-Планин һәм Албан Альптары тора<ref name="автоссылка10">{{Cite web|url=http://www.ammk-rks.net/repository/docs/Biodiversiteti_i_Kosoves.pdf|title=Qenan Maxhuni: Biodiversiteti i Kosoves|pages=2|publisher=AKMM/IKMN|lang=Albanian|accessdate=21 марта 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303215939/http://www.ammk-rks.net/repository/docs/Biodiversiteti_i_Kosoves.pdf |date=2016-03-03 }}</ref>. Косово урман массивтары миҙгел янғындарынан һәм законһыҙ ҡырҡыуҙарҙан зыян күрә<ref>{{Cite web|url=http://ochanet.unocha.org/p/Documents/2007_July_FireSituationAssessment.pdf|title=Fire Situation Assessment Kosovo|publisher=UNOCHA / UNDP|accessdate=21 марта 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208081653/http://ochanet.unocha.org/p/Documents/2007_July_FireSituationAssessment.pdf |date=2015-12-08 }}</ref><ref name="автоссылка2">{{Cite web|url=http://www.kryeministri-ks.net/repository/docs/682072_Strategjia_per_Zhvillimin_e_Pylltarise_2010-20.pdf|title=STRATEGJIA PËR ZHVILLIMIN E PYLLTARISË 2010-2020|publisher=Ministry of Agriculture, Forestry and Rural Development of Kosovo|lang=Albanian|accessdate=21 марта 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130420084858/http://www.kryeministri-ks.net/repository/docs/682072_Strategjia_per_Zhvillimin_e_Pylltarise_2010-20.pdf |date=2013-04-20 }}</ref>. == Күҙәтеү == Косово урмандары дөйөм дәүләт әһәмиәтенә эйә һәм тиҫтәләгән закон менән яҡланған<ref>{{Cite news|title=Gjendja e natyres, Raport 2008-2009|publisher=Ministry of Environment and Spatial Planning|page=82|accessdate=21 марта 2017|language=Albanian}}</ref>. Уларҙың майҙаны 464 800 гектар (1 148 456 акр), шул иҫәптән 278 880 гектар (689127 акр) урман хужалығының Косово агентлығы ҡарамағындағы йәмәғәт милке булып тора, ә 185 920 гектарҙы (459 418 акр) шәхси милекселәр контролгә алған<ref name="автоссылка6">{{Cite web|url=http://mmph.rks-gov.net/repository/docs/Spatial_Plan_of_Kosova_2010_2020.pdf|title=Spatial Plan of Kosova 2010-2020|pages=48|publisher=Ministry of Environment and Spatial Planning of Kosovo|accessdate=21 марта 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208171513/http://mmph.rks-gov.net/repository/docs/Spatial_Plan_of_Kosova_2010_2020.pdf|archivedate=2015-12-08|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208171513/http://mmph.rks-gov.net/repository/docs/Spatial_Plan_of_Kosova_2010_2020.pdf |date=2015-12-08 }}</ref>. Урмандар Косово климатына йоғонто яһай һәм тупраҡты эрозиянан һаҡлау хеҙмәтен үтәй. Урман массивтарының майҙаны 40 млн м² самаһы, тығыҙлығы гектарға 90 м³ ағас тәшкил итә<ref name="автоссылка6" />. Ылыҫлы һәм япраҡлы урмандарҙан ғибәрәт<ref>{{Cite web|url=http://www.kryeministri-ks.net/repository/docs/682072_Strategjia_per_Zhvillimin_e_Pylltarise_2010-20.pdf|title=STRATEGJIA PËR ZHVILLIMIN E PYLLTARISË 2010 – 2020|publisher=Ministry of Agriculture, Forestry and Rural Development of Kosovo|lang=Albanian|accessdate=21 марта 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130420084858/http://www.kryeministri-ks.net/repository/docs/682072_Strategjia_per_Zhvillimin_e_Pylltarise_2010-20.pdf |date=2013-04-20 }}</ref>. === Урман төрҙәре === Косово урман хужалығы агентлығы мәғлүмәттәре буйынса таблицала урмандар классификацияһы килтерелә<ref name="автоссылка8">{{Cite web|url=http://mmph.rks-gov.net/repository/docs/Spatial_Plan_of_Kosova_2010_2020.pdf|title=Spatial Plan of Kosovo 2010 - 2020|pages=48|publisher=Ministry of Environment and Spatial Planning of Kosovo|accessdate=21 марта 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208171513/http://mmph.rks-gov.net/repository/docs/Spatial_Plan_of_Kosova_2010_2020.pdf|archivedate=2015-12-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208171513/http://mmph.rks-gov.net/repository/docs/Spatial_Plan_of_Kosova_2010_2020.pdf |date=2015-12-08 }}</ref>: {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" !Урман төрҙәре !Майҙан гектар !Бөтә урмандар майҙанынан % |- |Таулы урмандар |66 000 |15 % |- |Уйһыу урмандар |179 000 |42 % |- |Икенсел урмандар |82 000 |20 % |- |Ҡыуаҡлыҡтар |103 000 |23 % |} Косово урмандарының яртыһында ағастарҙың уртаса йәше 0—20 йыл араһына тура килә, икенсе яртыһын 20-40, 40-60, 60-80 йәшлек ағастар бер тигеҙ өлөшкә бүлеп биләй<ref name="автоссылка8"/>. Дәүләт һәм шәхси урмандарҙың өстән ике өлөшөндә үҫкән ағастарҙың олон диаметры уртаса 7 сантиметрҙан ашыу. ==== Урмандар ағас тибы буйынса ==== [[Файл:Chart_of_main_types_of_forests_of_Kosovo.jpg|мини|Түңәрәк диаграмма Косово урмандарындағы ағастың киң таралған төрөн күрһәтә<ref name="автоссылка9">{{Cite web|url=http://www.kryeministri-ks.net/repository/docs/682072_Strategjia_per_Zhvillimin_e_Pylltarise_2010-20.pdf|title=STRATEGJIA PËR ZHVILLIMIN E PYLLTARISË 2010 – 2020|publisher=Ministry of Agriculture, Forestry and Rural Development of Kosovo|accessdate=21 марта 2017}}</ref>]] Косово урмандарның ҡайһы бер киң таралған төрө:<ref>{{Cite web|url=http://www.mei-ks.net/repository/docs/Materiali_Diskutues_Pylltaria.pdf|title=Materiali Diskutues: Pylltaria|publisher=Task Force on European Integration|accessdate=21 марта 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304233540/http://www.mei-ks.net/repository/docs/Materiali_Diskutues_Pylltaria.pdf |date=2016-03-04 }}</ref>: * Балкан бугы ''(Fagus taurica)'' * [[Аҡ шыршы]] ''(Abies alba)'' * Ябай шыршы ''(Picea abies)'' * Гельдрейх ҡарағайы ''(Pinus heldreichii)'' * Румелий ҡарағайы ''(Pinus peuce)'' * Ҡая имәне ''(Quercus petraea)'' * Фрайнетто имәне ''(Quercus frainetto)'' * Кәзә талы ''(Salix caprea)'' * [[Сәтләүек ағасы|Ябай сәтләүек ҡыуағы]] ''(Corylus avellana)'' === Йыл һайын урман тергеҙеү динамикаһы === Косово территорияһының яртыһы тиерлек урман менән ҡапланған, был урмандарҙың йыллыҡ үҫешен етәрлек кимәлгә еткерә. Дөйөм ағас запасы 40 млн м<sup>3</sup> баһалана. Йыл һайын яҡынса 1,3 млн м<sup>3</sup> арта, йәки гектарына яҡынса 3 м<sup>3</sup> тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта, ағасҡа булған йыллыҡ ихтыяж һәм уны ҡулланыу яҡынса 1 млн м<sup>3</sup> етә<ref>{{Cite web|url=http://mmph.rks-gov.net/repository/docs/Spatial_Plan_of_Kosova_2010_2020.pdf|title=Spatial Plan of Kosova 2010 - 2020|pages=48|publisher=Ministry of Environment and Spatial Planning of Kosovo|accessdate=21 марта 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208171513/http://mmph.rks-gov.net/repository/docs/Spatial_Plan_of_Kosova_2010_2020.pdf|archivedate=2015-12-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208171513/http://mmph.rks-gov.net/repository/docs/Spatial_Plan_of_Kosova_2010_2020.pdf |date=2015-12-08 }}</ref>. Был ихтияж утындың илдә иң таралған йылылыҡ сығанағы булыуы менән аңлатыла. Шулай итеп, Косово урманының ағас запасы йылына уртаса 300 000 м<sup>3</sup> арта. Әммә, Косово урмандарының дөйөм торошон эксперттар ыңғай баһаламай<ref>{{Cite web|url=http://www.greenfacts.org/en/forests/l-3/2-extent-deforestation.htm#2p0|title=How fast are forests disappearing?|publisher=GreenFacts.org|accessdate=21 марта 2017}}</ref>. === Һаҡлау райондары === Косово территорияһы яҡынса 4,39 % һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе булып тора<ref name="автоссылка5">{{Cite news|title=Gjendja e natyres, Raport 2008-2009|page=5|accessdate=21 марта 2017}}</ref><ref>{{Cite news|title=What should I know about the Sharr Mountains national park expansion into Dragash municipality?|publisher=Kosovo Environmental Protection Agency|date=September 2012|accessdate=21 марта 2017}}</ref>. Тәбиғәт ҡурсаулыҡтары, төбәк парктары, тәбиғәт ҡомартҡылары һәм милли парктар статусында булған 97 билмә бар. Майҙаны буйынса буйынса иң ҙуры Шар-Планин тауы 60 000 гектар (148 300 акр). Был билмәләрҙән башҡа Төньяҡ-Албан Альпты милли паркы итеү планы бар<ref name="автоссылка5" />. === Урман ауылдары === [[Файл:Arianit_Brod_image158.jpg|мини|Брод ауылы, Драгаш]] Ҡайһы бер тораҡ пункттар урман эсендә урынлашҡан. Уларҙың күбеһе Косовоның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Шар-Планин тауҙарына һәм Төньяҡ-Албан Альптарына тура килә. Штерпце, Юник һәм Драгаш муниципалитеттары урмандарға яҡын урынлашҡан, уларға тотош урмандарҙа ятҡан ҙур булмаған бер нисә тораҡ пункт ҡарай. Косовоның башҡа күп өлөшөндә күп ауылдар өлөшләтә урмандарҙа урынлашҡан. Лепосавич коммунаһы шулай уҡ Колаоник тау массивының һирәк урманлы еренә яҡын урынлашҡан. === Хәүефтәр һәм һаҡлау === ==== Закондар сығарыу ==== Урмандарҙы һаҡлау буйынса төп закон Косово Ассамблеяһы тарафынан 2003 йылда раҫлана<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=http://www.gazetazyrtare.com/e-gov/index.php?option=com_content&task=view&id=244&Itemid=28|title=LAW NO. 2003/3 ON FORESTS IN KOSOVO|accessdate=21 марта 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505024903/http://www.gazetazyrtare.com/e-gov/index.php?option=com_content&task=view&id=244&Itemid=28 |date=2016-05-05 }}</ref>. Косово Республикаһы Конституцияһы ла шулай уҡ урмандар элек раҫланған закондарға ярашлы һаҡланырға тейеш тип билдәләй<ref>{{Cite web|url=http://www.kushtetutakosoves.info/repository/docs/Constitution.of.the.Republic.of.Kosovo.pdf|title=Constitution of the Republic of Kosovo|date=15 June 2008|accessdate=21 марта 2017}}</ref>. Шул ваҡыттан алып күп һанлы башҡа хоҡуҡи акттар, шул иҫәптән тирә-яҡ мөхитте һаҡлау һәм территориаль планлаштырыу тураһындағы закондар ҡабул ителгән, әммә ул закондар етерлек кимәлдә эшләмәгән. Урмандарҙы законһыҙ файҙаланыу төп проблема булып тора. Бынан тыш, урман массивтарын күпләк ҡырҡыу урман массивтарында юғала барыусы флора һәм фауна төрҙәре өсөн ҡурҡыныс тыуҙыра<ref>{{Cite news|title=Gjendja e natyrës, Raport 2008-2009|first=Qenan|last=Maxhuni|page=73|accessdate=21 марта 2017}}</ref>. [[Файл:Forests_of_kosovo.jpg|справа|мини|290x290пкс|Косовола урмандарҙың таралыуы картаһы<ref>{{Cite web|url=http://www.ammk-rks.net/repository/docs/Raporti_natyra_shqip.pdf|title=Qenan Maxhuni et al. Raport i Natyres Shqip|lang=Albanian|accessdate=21 марта 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120710201621/http://www.ammk-rks.net/repository/docs/Raporti_Natyra_Shqip.pdf|archivedate=2012-07-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120710201621/http://www.ammk-rks.net/repository/docs/Raporti_Natyra_Shqip.pdf |date=2012-07-10 }}</ref>]] [[Файл:Rugova_Alps.JPG|мини|310x310пкс| Ругов Альптарындағы урмандар.]] == Флораһы һәм фаунаһы == Косово урмандарының [[Аҡ Дрин]] йылғаһы аша Урта диңгеҙ климаты йоғонтоһо арҡаһында флораһы һәм фаунаһы бик бай<ref>{{Cite book|title=Kosova : vështrim monografik|publisher=Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës}}</ref>. Был юҫыҡта Шар-Планин һәм Төньяҡ-Албан Альптары Косовоның биотөрлөлөгө өлкәһендә иң мөһиме булып тора<ref name="автоссылка10"/>. Шар-Планиндың һирәк урмандарында 86 төр үҫемлек, Төньяҡ-Албан Альптарында 128 төр үҫемлек үҫә<ref>{{Cite web|url=http://www.ammk-rks.net/repository/docs/Biodiversiteti_i_Kosoves.pdf|title=Qenan Maxhuni: Biodiversiteti i Kosoves|pages=9|publisher=AKMM/IKMN|lang=Albanian|accessdate=21 марта 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303215939/http://www.ammk-rks.net/repository/docs/Biodiversiteti_i_Kosoves.pdf |date=2016-03-03 }}</ref>. === Флора === [[Файл:Pistacia_palaestina_blossom1.JPG|мини|''Palaestina Pistacia Косово'' урмандары өсөн хас ]] [[Файл:Lil_albanicum_1aEB_Griechenland_Katarapass_14_06_00.jpg|мини|Албан ләләһе]] Косово урман флораһы күп төрлө<ref name="автоссылка10"/>. Ул бөтә Балҡан төбәге өсөн әһәмиәткә эйә. Үҫемлектәре Балкан флораһының 25 %,Европа флораһының 18 % тәшкил итә<ref>6</ref>. Урта диңгеҙ климатының йоғонтоһо аҫтында ҡайһы бер үҫемлектәр, шул иҫәптән терпентин ағасы ''(Pistacia terebinthus)'', ҡырағай спаржа ''(Asparagus acutifolius),'' әсе ломонос ''(Clematis flammula)'' һәм алтей һымаҡ сырмалсыҡ ''(Convolvulus althaeoides)'' Косовола ла үҫә<ref name="автоссылка7">{{Cite book|title=Kosova : vështrim monografik|publisher=Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës}}</ref>. Косово урмандарында таралған башҡа төрҙәре урта диңгеҙ климатына хас<ref name="автоссылка7"/>: * Ябай бүре емеше ''(Ligustrum vulgare)'' * Апеннин ел үләне ''(Anemone apennina)'' * Ябай ҡомалаҡ ағасы ''(Ostrya carpinifolia)'' * Көнсығыш ағасы ''(Carpinus orientalis)'' * Ағас һымаҡ сәтләүек ҡыуағы ''(corylus colurna)'' * Форзиция ''(Forsythia europaea)'' ==== Юҡҡа сығыусы төрҙәр ==== Агентлыҡтың мөхитте һаҡлау классификацияһы буйынса Косово урмандарында үҫкән бер нисә төр үҫемлеккә юҡҡа сығыу ҡурҡынысы янай<ref name="автоссылка4"/>: * ''Narcissus poeticus'' * ''Tulipa gesneriana'' * ''Europaeus Trollius'' * ''Lilium albanicum'' * ''Fritillaria graeca'' * ''Dianthus scardicus'' * ''Wulfenia carinthiaca'' * ''Taxus baccata'' * ''Acer heldreichii'' * ''Quercus trojana'' * ''Ulmus minor'' === Хайуандар донъяһы === [[Файл:Lynx_lynx2.jpg|мини|270x270пкс|Һеләүһен]] Косово рельефының төрлөлөгө, уңайлы географик урынлашыуы һөҙөмтәһендә хайуандар донъяһы бай. Сар тауҙарында, Төньяҡ-Албан Альптарында, Копаонике һәм Мокнала урынлашҡан урмандарҙа хайуандар күп төрлөлөгө менән айырыла<ref name="автоссылка3">{{Cite web|url=http://www.ammk-rks.net/repository/docs/Biodiversiteti_i_Kosoves.pdf|title=Qenan Maxhuni: Biodiversiteti i Kosoves|pages=14|publisher=AKMM/IKMN|lang=Albanian|accessdate=21 марта 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303215939/http://www.ammk-rks.net/repository/docs/Biodiversiteti_i_Kosoves.pdf |date=2016-03-03 }}</ref>. Косовола 11 тәбиғәт ҡурсаулығы урынлашҡан<ref>{{Cite news|title=Qenan Maxhuni et al. Gjendja e natyres, Raport 2008-2009|page=5|accessdate=21 марта 2017}}</ref>, уларҙа түбәндәге төрҙәр тереклек итә<ref name="автоссылка3" /><ref>{{Cite news|title=Qenan Maxhuni et al. Gjendja e natyres, Raport 2008-2009|page=70|accessdate=21 марта 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mmph.rks-gov.net/repository/docs/PN2_Mali_Sharr1_341187.pdf|title=Plani hapesinor, Parku nacional "Mali Sharr"|lang=Albanian|accessdate=21 марта 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304023238/http://mmph.rks-gov.net/repository/docs/PN2_Mali_Sharr1_341187.pdf|archivedate=2016-03-04|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304023238/http://mmph.rks-gov.net/repository/docs/PN2_Mali_Sharr1_341187.pdf |date=2016-03-04 }}</ref>: * Һоро айыу ''(arctos Ursus)'' *[[Һеләүһен|Ябай һеләүһен]] ''([[Һеләүһен|lynx Lynx]])'' * Ҡыр кәзәһе ''(rupicapra Rupicapra)'' *[[Бөркөт]] ''([[Бөркөт|Aquila chrysaetos]])'' *[[Һуйыр]] ''([[Һуйыр|tetrao urogallus]])'' * Аҡ ҡауҙы ''(ciconia Ciconia)'' *[[Торомтай|Дала торомтайы]] ''([[Ялан торомтайы|Falco naumanni]])'' * Ҙур моронло ҡара йылан ''(Vipera ammodytes)'' * Күм сысҡан ''(Mus musculus)'' * Соня-сысҡан ''(Glis glis)'' == Эшмәкәрлек төрҙәре == Косово урман хужалығы агентлығы, ауыл хужалығы, урман хужалығы һәм Косово хөкүмәтендә ауыл райондары үҫешенең министрлығы өлөшө Косово урмандары идаралығы өсөн һәм урман менән бәйле мәсьәләләр өсөн яуаплы учреждение булып тора. Уның статусы урмандар тураһында закон тарафынан бирелә<ref name="автоссылка1"/>, һәм агентлыҡ бер нисә бүлексәнән тора, улар урман хужалығын алып барыу менән эш итә.. Дөйөм 40 млн м<sup>3</sup>ағас запасынан яҡынса 1 млн м<sup>3</sup> йыл һайын йылытыу өсөн ҡулланыла. Ағастың ҡулланыу йәки экспорт өсөн ҙур потенциалы бар, әммә бары тик ҙур булмаған өлөшө генә сәнәғәт маҡсаты өсөн ҡырҡыла. Тик 70 000-80 000 м<sup>3</sup> самаһы ағас һуңғы тиҫтә йыл дауамында сәнәғәттә ҡулланылған, шул уҡ ваҡытта был сумманы ике тапҡыр арттырырға тигән тәҡдим бар<ref name="автоссылка6" />. === Янғындар === Урмандар, ҡағиҙә булараҡ, йәйге осорҙа янғындарға дусар була. Һуңғы тиҫтә йыл дауамында, иң ҙур янғын осраҡтары 2007 йылда теркәлгән, 5 000 гектар тирәһе (12 350 акр) ерҙәр, тәбиғәт һәм кеше факторы һөҙөмтәһендә зыян күргән<ref>{{Cite web|url=http://ochanet.unocha.org/p/Documents/2007_July_FireSituationAssessment.pdf|title=Fire Situation Assessment Kosovo|publisher=UNOCHA/UNDP|accessdate=21 марта 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208081653/http://ochanet.unocha.org/p/Documents/2007_July_FireSituationAssessment.pdf |date=2015-12-08 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.eciks.org/english/lajme.php?action=total_news&main_id=629|title=Kosovo: fire ruins 553 hectares of forest|accessdate=21 марта 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321163754/http://www.eciks.org/english/lajme.php%3Faction%3Dtotal_news%26main_id%3D629 |date=2019-03-21 }}</ref>. Был хәл икенсе йәйҙә лә ҡабатлана<ref>{{Cite web|url=http://www.kosovatimes.net/?page=1,33,26832|title=Sivjet, pyjet do të mbrohen nga zjarret|accessdate=21 марта 2017}}</ref>. Бынан тыш, урман янғындары ҡайһы бер башҡа стихиялы бәлә-ҡазаларға ла килтереүе ихтимал, шул иҫәптән ишелмәләргә лә. Шуға ҡарамаҫтан, бәлә-ҡазаларҙы булдырмау өсөн саралар күрелә<ref>{{Cite web|url=http://www.botasot.info/lajme/193671/vendosen-prita-ne-zonen-e-djegur-te-bjeshkeve-te-sharrit/|title=Vendosen prita në zonën e djegur të bjeshkëve të Sharrit|publisher=Bota Sot newspaper|accessdate=21 марта 2017}}</ref>, әммә бәлә-ҡазаларҙың тағы ҡабатланыу хәүефе бар. Бынан тыш, был янғын һөҙөмтәһендә, флора һәм фауна даими рәүештә хәүеф аҫтында була. === Законһыҙ ҡырҡыу === Косовоның дәүләт ҡарамағындағы урмандарҙың 40 % һәм шәхси урмандарының 29 % законһыҙ ҡулланыла<ref name="автоссылка2"/>. Шар урмандарына ҡарат закон боҙоуҙар күп. 2008 йылда 1800 м<sup>3</sup> самаһы ағас законһыҙ ҡырҡылған, ярты миллион евро күләмендә финанс зыян булған<ref>{{Cite news|title=Qenan Maxhuni et al. Gjendja e natyres, Raport 2008-2009|page=45|accessdate=21 марта 2017|language=Albanian}}</ref>. Урманды законһыҙ ҡулланған өсөн 2010 йылда судҡа 7 600 самаһы дәғүә тапшырылған, әммә дәғүәләрҙең аҙ өлөшө генә тикшерелгән һәм ҡарар ҡабул ителгән<ref>{{Cite web|url=http://www.ajete-beqiraj.com/2011/04/pyjet-e-kosoves-ne-vitin-nderkombtar-te.html|title=Pyjet e Kosovës në Vitin Ndërkombtar të Pyjeve|first=Ajete Shaban|last=Beqiraj|date=5 April 2011|lang=Albanian|accessdate=21 марта 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321163753/http://www.ajete-beqiraj.com/2011/04/pyjet-e-kosoves-ne-vitin-nderkombtar-te.html |date=21 March 2019 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.yradio.org/index.php?option=com_content&view=article&id=274:2011-viti-nderkombetar-i-pyjeve&catid=48:mjedisi&Itemid=103|title=2011 – Viti Ndërkombëtar i Pyjeve|lang=Albanian|accessdate=21 марта 2017}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130416052442/http://www.yradio.org/index.php?option=com_content&view=article&id=274:2011-viti-nderkombetar-i-pyjeve&catid=48:mjedisi&Itemid=103 |date=2013-04-16 }}</ref>. Урмандарҙы законһыҙ ҡулланыу экологияға етди хәүеф тыуҙыра. Бындай эшмәкәрлек һөҙөмтәһендә, урмандар урынына ауыл хужалығы ерҙәре барлыҡҡа килә<ref>{{Cite news|title=Qenan Maxhuni et al. Gjendja e natyres, Raport 2008-2009|page=46|accessdate=21 марта 2017|language=Albanian}}</ref>. Урман биләмәләрен законһыҙ ҡулланыуҙы булдырмау һәм бында эшмәкәрлектән яфаланған биләмәләрҙе асыҡлау маҡсатында бер нисә хөкүмәт проекты башҡарыла. Урмандарҙы һаҡлау маҡсатында Европа Союзының һәм Косово хөкүмәтенең берлектәге проекты ойошторола. Бындай саралар ыңғай һөҙөмтә бирер тип көтөлә<ref>{{Cite web|url=http://www.kohaditore.com/?page=1,3,86302|title=Prerjet ilegale, problemi kryesor në sektorin e pyjeve|date=1 February 2012|publisher="Koha Ditore" newspaper|lang=Albanian|accessdate=21 марта 2017}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130411055040/http://www.kohaditore.com/?page=1,3,86302 |date=11 April 2013 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> [[Категория:Косово географияһы]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] emax7tsdkpmvq8yur1lccdp71ncy8gk Аждаһалар күпере 0 148668 1302546 1061595 2026-08-11T19:27:54Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302546 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Аждаһалар күпере''' (словен. <span lang="sl" style="font-style:italic;">Most Zmajski</span>) — [[Любляна]] ҡалаһында Любляница йылғаһы аша автомобилдәр [[Күпер|күпере]], [[Словения]] баш ҡалаһының иң билдәле һәм танылған иҫтәлекле урындарының береһе, архитектура ҡомартҡыһы<ref>{{Китап|автор=Ерёмина Л.М.|заглавие=Все столицы мира: Популярный справочник|место=Москва|издательство=Дрофа|год=2001|страниц=304|страницы=66—68|isbn=5-7107-3085-8}}</ref>. Любляница йылғаһы аша беренсе ағас күпер [[1819 йыл]]да төҙөлә. 1895 йылдағы ер тетрәүҙән ныҡ зыян күрә. 1901 йылда [[австрия]] инженеры Йозеф Мелан һәм архитектор Юрий Занинович етәкселеге аҫтында вена модерны стилендәге яңы өс тороҡло аркалы күпер төҙөлә<ref>{{Cite book}}</ref>. Аждаһа күпере беренсе европа [[Тимер-бетон|тимер]] күпер була, тамамланыу мәленә күперҙең аркаһы ҙурлығы буйынса Европала өсөнсө була<ref>[http://www.ljubljana.si/en/sights/ljubljanica_bridges/dragon_bridge/default.html Мост Змея ''(англ)''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211082312/http://www.ljubljana.si/en/sights/ljubljanica_bridges/dragon_bridge/default.html|date=2008-12-11}}</ref>. Любляна реконструкцияһының киң планының өлөшө булараҡ, ул «Император Франц Иосиф [[Франц Иосиф I|I]] юбилей күпере» тип атала һәм Австрия-Венгрияның 40 йыллығына арнала<ref>[http://europe.iabc.com/eli2007/eli2007_welcome.pdf Любляна — город под крыльями дракона ''(англ)''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410061126/http://europe.iabc.com/eli2007/eli2007_welcome.pdf|date=2008-04-10}}</ref>. Әммә рәсми атамаһы ҡабул ителмәй — ул күперҙең ике яғында пьедесталдарҙа ҡуйылған Аждаһаларҙың дүрт бронза статуяһы арҡаһында Аждаһа күпере булараҡ билдәле. Римлеләр ваҡытында Люблянаның символы булып урындағы тәңкәләрҙә һүрәтләнгән грифон тора. [[XIII быуат]]та ҡала мисәтендә ҡанатлы арыҫлан һүрәтләнә. [[XV быуат ]]та ул һарай өҫтөндә ҡанаттарын йәйгән йәшел драконға әйләнә. Бөгөнгө көндә был аждаһа өс ҡатлы башнялағы Любляна гербында тора<ref>[http://his.1september.ru/articlef.php?ID=200500507 Райская птица на крепостной стене. Гербы Венгрии, Хорватии, Словении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304124322/http://his.1september.ru/articlef.php?ID=200500507 |date=2016-03-04 }}</ref>. Аждаһа тураһында риүәйәт иллирийҙарға барып тоташа. Уның образы аргонавтарар менән бәйле, улар алтын һарыҡ йөнө менән [[Колхида]]нан [[Дунай]] йылғаһы буйлап өйгә ҡайталар. Тап бында, Любляница йылғаһы яры буйында аргонавтарҙың юлбашсыһы Ярон ҡанатлы аждаһаны еңә һәм урындағы халыҡты мәңгелек ҡурҡыуҙан азат итә<ref>{{Cite book}}</ref>. Шулай уҡ күперҙе һаҡлаусы аждаһалар менән бәйле яңы [[легенда]] ла бар: әгәр күпер аша ғиффәтле ҡыҙ үтһә, аждаһалар ҡойроҡтарын ҡыбырлата башлай<ref>{{Cite book|author=Steve Fallon|title=Slovenia|url=https://archive.org/details/slovenia0000fall|publisher=Lonely Planet|location=|year=2004|pages=p65|isbn=1741041619}}</ref><ref>{{Cite book|author=Robin McKelvie, Jenny McKelvie|title=Slovenia: The Bradt Travel Guide|url=https://archive.org/details/sloveniabradttra0000mcke|publisher=ROBIN MCKELVIE|location=|year=2005|pages=p84|isbn=1841621196}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Күперҙәр]] lp69batorapbrrnwywzot6733pnnl9j Июнь ихтилалы (Литва) 0 149111 1302569 1299718 2026-08-11T19:49:18Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302569 wikitext text/x-wiki {{Вооружённый конфликт |конфликт = Июнь ихтилалы |часть = [[Икенсе донъя һуғышы]]<br />[[«Барбаросса» операцияһы]] ---- [[Бөйөк Ватан һуғышы]]<br />Балтик буйы стратегик оборона операцияһы |изображение = Bundesarchiv Bild 146-1984-102-25A, Kaunas, Litauische Aktivisten.jpg |заголовок = 1941 йылдың 25 июнендә [[Каунас]]та литва ихтилалсылары |дата = [[22 июнь]] — [[5 август]] [[1941]] |место = [[Литва ССР-ы]], [[СССР]] |причина = <u>сәбәптәре:</u> [[Балтик буйын СССР-ға ҡушыу]], литваларҙың юғалтылған бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеүгә ынтылышы<br /><u>поводом послужило:</u> [[«Барбаросса» операцияһы|Германияның СССР-ға һөжүме]] |итог = Поражение восстания: отступление советских войск, создание немецкой оккупационной администрации, [[Временное правительство Литвы]] разогнано{{Нет АИ|22|6|2017}} |противник1 = {{Флаг СССР}} [[СССР]] ** Төньяҡ-Көнбайыш фронт |противник2 = {{Флаг Литвы}} Литва ваҡытлы хөкүмәте ** Литва әүҙемселәре фронты ---- {{Флагификация|Өсөнсө Рейх}} ** «Төньяҡ» армиялар төркөмө |командир1 = |командир2 = {{Флаг Литвы}} [[Юозас Амбразявичюс]] |силы1 = |силы2 = {{Флаг Литвы}} яҡынса 100 мең кеше |потери1 = |потери2 = }} {{значения|Июнь ихтилалы}} '''Июнь ихтилалы''' — [[1941 йыл]]дың йәйендә [[Литва]]лағы ваҡиғалар: [[Өсөнсө Рейх|Германия]] [[СССР]]-ға һөжүм иткәндән һуң Литваның бойондороҡһоҙлоғо яҡлылары совет власына ҡаршы ҡораллы ихтилал күтәргән. == Тәүтарих == 1940 йылдың 14-16 июнендә [[СССР]] властары [[Литва]], [[Латвия]] һәм [[Эстония]]ға кисектергеһеҙ оккупация менән янап был илдәрҙең территорияһына [[Ҡыҙыл Армия]]ны индереү һәм хөкүмәттәрҙе алмаштырыу тураһында ультиматумдар йүнәлтә. Литва совет ультиматумын ҡабул итә. Ҡыҙыл армия ингәндән һәм яңы парламентҡа һайлауҙарҙан (бында тик коммунистар һәм уларға яҡын булған кандидаттар ҡатнашҡан) һуң, Литва СССР составына инә. 1941 йылдың 14 июнендә республика халҡының «реакцион» өлөшөн [[Себер]]гә күпләп депортациялағандар<ref>[http://www.memo.ru/history/polacy/g_2.htm МАСШТАБЫ ДЕПОРТАЦИИ НАСЕЛЕНИЯ В ГЛУБЬ СССР В МАЕ-ИЮНЕ 1941 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090730233255/http://www.memo.ru/history/POLAcy/G_2.htm |date=2009-07-30 }}</ref>. == Ваҡиғалар барышы == 1940 йылда Литва әүҙемселәре фронты ойошторола, уның ағзалары Литваның бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү мәсьәләһен маҡсат итеп ҡуйған. 1941 йылдың 22 июнендә Германия СССР-ға һөжүм иткәндән һуң, Литваның бойондороҡһоҙлоҡ яҡлылары совет власына ҡаршы ҡораллы ихтилал күтәргән. Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының 29-сы Литва территориаль уҡсылар корпусында командирҙарҙы (литва милләтенән булмаған) үлтереүҙәр һәм күпләп дезертирлыҡ башлана: 16 меңдән тик 2 мең генә кеше Ҡыҙыл Армия частары менән сигенгән. Яҡынса 100 мең кешенән торған ихтилалсылар стратегик мөһим объекттарҙы һәм бөтөнләй ҡалаларҙы алған, Ҡыҙыл Армияның сигенеүсе частарына һөжүм иткән һәм совет әүҙемселәрен үлтергән<ref>[http://www.runivers.ru/doc/d2.php?SECTION_ID=6371&PORTAL_ID=6369 Литва в период германской оккупации 1941—1944 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190228151258/https://runivers.ru/doc/d2.php?SECTION_ID=6371&PORTAL_ID=6369 |date=2019-02-28 }}</ref>. Ихтилал менән Литва әүҙемселәре фронтының ағзалары етәкселек иткән, улар 23 июндә Юозас Амбразявичус башлығындағы Литва ваҡытлы хөкүмәтен ойошторған. [[Вильнюс]]та үҙаллы Вильнюс өйәҙенең һәм ҡалаһының гражданлыҡ комитеты ({{lang-lt|Vilniaus miesto ir srities piliečių komitetas}}) ойошторолған, уға Вильнюс университетының хоҡуҡ профессоры Стасис Жакявичюс ({{lang-lt|Stasys Žakevičius}}) етәкселек иткән<ref name="runivers">{{cite web |url=http://www.runivers.ru/doc/d2.php?SECTION_ID=6371&PORTAL_ID=6369 |title=Литва в период германской оккупации 1941—1944 г. |archiveurl=https://archive.is/20120913/http://www.runivers.ru/doc/d2.php?SECTION_ID=6371&PORTAL_ID=6369 |archivedate=2012-09-13}}</ref>. Ихтилал барышында Литва әүҙемселәре фронты ағзалары һәм уларға ҡушылғандар совет әүҙемселәренән тыш, совет власын яҡлауҙа шикләнелгәндерҙе һәм йәһүдтәрҙе үлтергәндәр. Литва милләтселәре илдә йәһүдтәрҙең геноцидында ҙур роль башҡарған<ref name="komisija1">[http://www.komisija.lt/Files/www.komisija.lt/File/Session%202005/Approved%20Conclusions_Persecution%20and%20Mass%20Murder%20of%20Lithuanian%20Jews.doc The Persecution and Mass Murder of Lithuanian Jews during Summer and Fall of 1941: Sources and Analysis] {{webarchive|url=https://www.webcitation.org/6BhO0oBBz?url=http://www.komisija.lt/Files/www.komisija.lt/File/Session%202005/Approved%20Conclusions_Persecution%20and%20Mass%20Murder%20of%20Lithuanian%20Jews.doc |date=2012-10-26 }}</ref>. Бойондороҡһоҙлоҡты тергеҙеүҙе теләп, күп кенә литвалар немецтарҙы совет режимынан азат итеүселәр булараҡ ҡаршы алғандар. Әммә Германия Литваға бйондороҡһоҙлоҡ ҡына түгел, ә хатта бер ниндәй автономияла бирергә ниәтләмәгән. Немец ғәскәрҙәре бөтә Литва территорияһын биләгәндән һуң Остланд рейхскомиссариаты сиктәрендә Литваның оккупация власть органдары булдырыла. 1941 йылдың 5 авгусында Литва ваҡытлы хөкүмәте таратыла, ә уның тарафынан сығарылған норматив акттары ғәмәлдән сығарылған. 1941 йылдың 15 авгусында Литваның генераль комиссары Теодор Адриан фон Рентельн Литва әүҙемселәре фронты частарын тарҡатыу тураһында приказ сығара. Бынан һуң элекке ихтилалсыларҙың бер өлөшө — ярҙамсы полицияға, икенсе өлөшө — үҙ оборона батальондарына ҡушылған, ә ҡалғандары демобилизацияланған<ref>[http://www.holocaustatlas.lt/EN/#perpetrators/item/15/ MILITARY AND POLICE STRUCTURES THAT PARTICIPATED IN EXTERMINATION OF JEWS]</ref>. == Тарихи баһаламалар == СССР-ҙа июнь ихтилалы немец нацистарының «бишенсе колоннаһы» эшмәкәрлеге булараҡ ҡаралған. 1991 йылда Литва бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, советтарға ҡаршы ихтилалдың роле дискуссион була башлай. Башта Литва тарихсыларының бер өлөшө тарафынан советтарға ҡаршы ихтилалды һәм Ваҡытлы хөкүмәт эшмәкәрлеген тик Литваның коммунистик хакимлығынан азат итеү контексында ғына ҡаралған. Гекторас Виткус был ҡарашты тасуирлап, июнь ихтилалы һәм Ваҡытлы хөкүмәттең эшмәкәрлеге «литвалар өсөн Холокостҡа ҡарағанда мөһимерәк» тип яҙған. Аҙаҡ был темалар нацистик Германияның йоғонтоһо һәм Литва әүҙемселәре фронты менән Ваҡытлы хөкүмәт эшмәкәрҙәренең радикаль милләтселеге һәм антисемитизмын иҫәпкә алынып ҡарала башлай. Шулай ҙа, тарихсылар араһында литва ҡаршылығы етәкселеге араһында антисемитизм факторы һәм уның халыҡҡа йоғонтоһо факторының ҙур әһәмиәтлелеге тураһында, шулай уҡ антисемит көсләүендә антикоммунистик һәм раса факторҙары сағыштырмаһы тураһында ҡапма-ҡаршы фекерҙәр тороп ҡалған<ref>{{статья|автор=Погребинская И.|заглавие=Дискурс осуждения, обвинения и оправдания: современные тенденции историографии Холокоста и коллаборации в Литве (1991-2009 гг.)|ссылка=http://tkuma.dp.ua/images/stories/jurnal/z5.pdf|издание=Проблеми історії Голокосту|место=Дніпропетровськ|издательство=Ткума|год=2010|выпуск=5|страницы=80-87|isbn=978-966-383-283-8}}</ref>. АҠШ-тан килтерелгән Литва әүҙемселәр фронтының лидеры, Литва ваҡытлы хөкүмәтенең премьер-министры Юозас Амбразявичюстың ҡалдыҡтары 2012 йылдың 18 майында Каунаста яңынан ерләнә. Был литва интеллигенцияһының ҡайһы бер вәкилдәренең протестарын тыуҙырған<ref name="regnum">{{cite web |url=http://www.regnum.ru/news/1532678.html |title=Интеллигенция Литвы — против государственных почестей сподвижнику нацистов |archiveurl=https://archive.is/20120915/http://www.regnum.ru/news/1532678.html |archivedate=2012-09-15}}</ref>, российского правительства и ряда еврейских организаций<ref>{{cite web|author=|datepublished=|url=http://www.jewish.ru/news/cis/2012/05/news994307653.php|title=МИД РФ обвинил власти Литвы в "глумлении над памятью тысяч евреев"|publisher=jewish.ru|accessdate=2012-9-12 |archiveurl=https://archive.is/20120915/http://www.jewish.ru/news/cis/2012/05/news994307653.php |archivedate=2012-09-15}}</ref><ref>{{cite web |author= |datepublished= |url=http://www.regnum.ru/news/1532678.html |title=Любитель Гитлера и палач евреев - национальный герой Литвы|publisher=ИА REGNUM |accessdate=2012-9-12 |archiveurl=https://archive.is/20120915/http://www.regnum.ru/news/1532678.html |archivedate=2012-09-15}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{cite book |editor=Anušauskas, Arvydas, et al. |title=Lietuva, 1940–1990 |year=2005 |publisher= Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras |location=Vilnius |isbn=9986-757-65-7}} {{ref-lt}} * {{cite book| last=Bubnys |first=Arūnas |authorlink=Arūnas Bubnys |title=Vokiečių okupuota Lietuva (1941–1944) |location=Vilnius |publisher=Lietuvos tautinis kultūros fondas |year=1998| isbn=9986-757-12-6}} {{ref-lt}} * {{cite book | editor=Gerutis, Albertas | others=translated by Algirdas Budreckis | title=Lithuania: 700 Years | url=https://archive.org/details/lithuania700year0000geru | year=1984 | edition=6th | publisher=Manyland Books | location=New York | id={{LCC | 75-80057}} |isbn=0-87141-028-1}} * {{cite book| title=The Baltic States: Years of Dependence 1940–1990 | url=https://archive.org/details/balticstatesyear00misi |first=Romuald J. |last=Misiunas |coauthors=Rein Taagepera | publisher=University of California Press |edition=expanded | year=1993 |isbn=0-520-08228-1}} * Lietuvos laikinoji vyriausybė: posėdžių protokolai. 2005 * {{cite web |author = Pilypas Žukauskas. |authorlink = :lt:Pilypas Žukauskas |datepublished = |url = http://aidai.us/index.php?option=com_content&task=view&id=602&Itemid=111 |title = 1941 birželio sukilimas Kaune |publisher = aidai.us |accessdate = 2012-9-18 |lang = lt |description = мемуары участника восстания |archiveurl = https://www.webcitation.org/6BpPcvFyb?url=http://aidai.us/index.php?option=com_content |archivedate = 2012-10-31 }} [[Категория:СССР-ҙа ихтилалдар]] [[Категория:1941 йылғы низағтар]] [[Категория:Литва тарихы]] [[Категория:Холокост ваҡиғалары]] 72aaizy7uiykwev8zqgukuu9qvgob32 Ғосман солтанлығын бөтөрөү 0 149396 1302508 940882 2026-08-11T18:53:31Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302508 wikitext text/x-wiki 1922 йылдың 1 ноябрендә [[Төркиәнең Бөйөк милли йыйылышы]] тарафынан '''Ғосман солтанлығын бөтөрөү''' менән 1299 йылда нигеҙләнгән [[Ғосман империяһы]] йәшәүҙән туҡтай. 1922 йылдың 11 ноябрендә Лозанна ҡалаһындағы конференцияла [[Анкара]]лағы хөкүмәт менән Бөйөк милли йыйылышының [[Төркиә]] территорияһы өҫтөндәге суверенитеты танылған. Һуңғы солтан [[Мәхмәт VI]] ғосман баш ҡалаһы [[Истанбул]]дан 1922 йылдың 17 ноябрендә киткән. 1923 йылдың 24 июлендә Лозанна килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң хоҡуҡи позициялары ниғытылған. == Тәүтарих == 1914 йылдың 11 ноябрендә [[Ғосман империяһы]] Үҙәк державалар ([[Германия]] һәм [[Австро-Венгрия]]) яғында [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнаша башлай. Беренсе донъя һуғышының Яҡын Көнсығыш хәрби хәрәкәттәр театры 1918 йылдың 30 октябрендә Мудрос солохона ҡул ҡуйыу менән тамамлана. 1918 йылдың 13 ноябрендә британ, француз һәм итальян ғәскәрҙәре Ғосман империяһының баш ҡалаһы [[Истанбул]]ды оккупациялай. 1915 йылғы Лондон килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң Ғосман империяһын бүлеү башлана һәм башлыса [[Антанта]] ағзалары араһындағы ике яҡлы бер нисә килешеүҙәр менән дауам ителә. 1920 йылдың 15 мартына ҡарай төндә Истанбулда хәрби идаралыҡ урынлашҡандан һуң британ ғәскәрҙәре Ғосман империяһының мөһим биналарын биләй һәм милләтселәрҙе ҡулға ала башлай. 1920 йылдың 18 мартында ғосман парламенты (Ғосман империяһының Генераль ассамблеяһы) үҙенең биш ағзаһын ҡулға алыуына союздаштарға протест ебәрә. Был һуңғы йыйылыш була һәм Ғосман сәйәси системаһының бөтөүен билдәләгән. Солтан Мәхмәт VI 1920 йылдың 11 апрелендә Ғосман империяһының Генераль ассамблеяһын тарҡатҡан. Шул уҡ ваҡытта солтан башлығындағы Истанбул хөкүмәте үҙ бюрократик аппараты менән үҙ эшмәкәрлеген дауам иткән. 1920 йылдың 10 авгусындағы Севр солох килешеүе империяны бүлеүҙе тамамлай. Ошо ваҡытта яҡынса 150 сәйәсмән этап буйынса [[Мальта]]ға һөргөнгә ебәрелгән. [[Мостафа Кемал Ататөрк|Мостафа Кемал]] етәкселегендәге [[Төрөк милли хәрәкәте]] 1920 йылдың 23 апрелендә [[Анкара]]ла [[Төркиәнең Бөйөк милли йыйылышы]]н булдырған. Төркиәнең Бөйөк милли йыйылышы [[Төркиә]]нең бойондороҡһоҙлоғо өсөн хәлифә Мәхмәт VI башлығындағы монархик Истанбул хөкүмәтенә ҡаршы һуғыш (Кемал инҡилабын) башлай һәм Kuva-yi Milliye армияһын ойоштора. Уға ҡаршы Истанбул хөкүмәте «Хәлифәлек армияһы» булараҡ билдәле булған Kuva-yi Inzibatiye ойошторған. Төркиәнең бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш барышында тоҡанған башҡа ихтилалдар менән бер үк ваҡытта Болу, Дюздже, Хендек, Адапазарында низағтар булған. Хәлифәлек армияһына [[Ислам]] идеялары яҡын булған һәм уның атамаһы ошоға бәйле. [[Британ империяһы]] Хәлифәлек армияһын ҡоралдар һәм кәрәк-яраҡтар менән тәьмин иткән. Хәлифәлек армияһының һәм инглиздәрҙең стратегик маҡсаты милли көстәрҙең Ҡара диңгеҙ боғаҙҙарына еткермәүҙә булған. Kuva-yi Milliye Хәлифәлек армияһын еңгән. Kuva-yi Milliye Төркиәне азат итеүҙә тәүге аҙым тип иҫәпләнһә лә, тиҙҙән регуляр булмаған хәрби хәрәкәттәр туҡталған Грек һуғышы башланыр алдынан, Kuva-yi Milliye ойошторолған армияның нигеҙе була, аҙаҡ ул Төркиәнең Ҡораллы көстәре тип үҙгәртеп ҡоролған. == Ғосман империяһының ахыры == Ғосман империяһы [[Ғосман I]] нигеҙләгән династия хакимлыҡ итеүенән алып суверенитетҡа эйә булған. Ғосман I-нең ғаиләһе һәм тоҡомдары империя менән 1299 йылдан уның бөтә тарихы дауамында хакимлыҡ иткән. [[Солтан]] йөҙөндә Ғосман династияһы барлыҡ сәйәси берәмектәр өҫтөнән юғары власҡа эйә булған. Солтан берҙән-бер һәм абсолют регент, дәүләт башлығы һәм империяның хөкүмәт башлығы булған. Ғосман Конституцияһында нығытылған сәйәси система һәм бөйөк вәзирҙәр солтандың ихтыяры буйынса эшмәкәрлек иткән. Лозанна ҡалаһындағы конференцияға саҡырыу ҡағыҙы Истанбулдағы солтан хөкүмәтенә лә, Анкаралағы хөкүмәткә лә тапшырылған. [[Мостафа Кемал Ататөрк|Мостафа Кемал]] тик Анкаранан хөкүмәт кенә конференцияла ҡатнашырға тейеш тип иҫәпләгән<ref name=autogenerated1>[http://www.allaboutturkey.com/kurtulus.htm Turkish War of Independence].</ref>. 1922 йылдың 1 ноябрендә Бөйөк милли йыйылыш Истанбулдағы Солтанлыҡ хөкүмәтен законһыҙ тип таный. Шулай уҡ Бөйөк милли йыйылыш союздаштар тарафынан Истнабул оккупациялағандан алып ул илдең баш ҡалаһы булыуҙан туҡтаған тигән ҡарар ҡабул итә<ref name=autogenerated1 />. Шулай уҡ йыйылыш солтанлыҡ бөтөрөлөүе тураһында иғлан иткән<ref>{{Harvard citation no brackets|Finkel|2007|pp = 545}}</ref>. Солтанлыҡты бөтөрөү Ғосман империяһын юҡ итә. Резолюция менән танышҡандан һуң 17 ноябрҙә Мәхмәт VI ''Малайя'' британ линия карабы бортында йәшеренеү урынын эҙләй<ref>[http://www.firstworldwar.com/bio/mehmedvi.htm Who’s Who — Sultan Mehmed VI].</ref>. Мәхмәт VI ҡасҡандан һуң, уның хөкүмәтенең башҡа министрҙары отставкаға китә. Шулай ҙа Ғосман дәүләтенең йәки солтандың капитуляцияһын иғлан итеүсе бер ниндәйҙә рәсми документ юҡ. Лозанна ҡалаһындағы конференция 1922 йылдың 11 ноябрендә Ғосман империяһына алмаш булараҡ Төркиәнең Бөйөк милли йыйылышы суверенитетын таный. Лозанна конференцияһыда 600 исемдән торған исемлек күрһәтелгән һәм был исемлеккә ингәндәр нон грата шәхестәре тип иғлан ителергә тейеш булған. Исемлек Ғосман империяһының хакимлыҡ итеүсе элитаһын ситләштереү өсөн тәғәйенләнгән. Лозанналағы һөйләшеүҙәр исемлекте 150-гә тиклем кәметкән һәм килешеүгә 1923 йылдың 24 июлендә ҡул ҡуйылған. XIV быуаттан, солтан [[Морат I]] хакимлыҡ итеүенән алып Ғосман династияһы Ғосман хәлифәлегенең булып тора. Мәхмәттең ике туған ағаһы [[Абдулмәжит II]] власҡа килгәнгә тиклем, Ғосман династияһы вәкиле [[хәлифә]] титулын һәм барлыҡ мосолмандар өҫтөндә власть тотҡан. Ғосман династияһы үҙен [[Мөхәмәт Пәйғәмбәр]]ҙең сәйәси һәм дини вариҫы һәм Ғосман империяһында һәм унан ситтә барлыҡ мосолман йәмәғәтенең лидеры булараҡ позицияла торған. Абдулмәжит II-нең титулы [[Һиджаз]]дан ғәрәп ихтилалы лидеры король Хөсәйен ибн Али әл-Хашими тарафынан дәғүәләнгән, ул [[Мәхмәт V]]-не хөкөм иткән, әммә уның батшалығы 1925 йылда Әбделғәзиз ибн Ғабдрахман әл-Сәғүд тарафынан бөтөрөлә һәм аннексиялана. 1923 йылдың октябрендә Төркиәнең Бөйөк милли йыйылышы үҙе тураһында Төркиә Республикаһы булараҡ иғлан итә. Төркиә Республикаһы иғлан ителгәндән һуң да илдә Ғосман династияһы вәкилдәре ҡалған. 1924 йылдың 23 апрелендә (1924 йылдың 1 июндә йәнә ҡаралған) илдән ҡыуылғандар исемлеге төҙөлгән һәм ғәмәлгә индерелгән{{Efn|On March 1924 six months after the foundation the vote came to assembly with the abolition of the Caliphate<ref>{{harvnb|Finkel|2007|pp=546}}</ref>}}; исемлеккә властан ситләтелгән Ғосман династияһы яҡлыларынан 120 кешенең исеме ингән<ref>{{Harvard citation no brackets|Finkel|2007|pp = 546}}</ref>. == Комментарийҙар == {{Notelist}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{Cite book|first = Caroline|last = Finkel|authorlink = Caroline Finkel|title = Osman's Dream: The History of the Ottoman Empire|url = https://archive.org/details/osmansdreamstory0000fink|publisher = Basic Books|year = 2007|ref = Finkel}} [[Категория:1920-се йылдар]] [[Категория:Хәлифәлектәр]] [[Категория:Төркиә тарихы]] [[Категория:Ғосман империяһы тарихы]] [[Категория:Ғосман империяһы солтандары]] 3vuk3yik7iinvogxcua4idp0p125s6a Босния короллеге 0 149597 1302511 882105 2026-08-11T18:54:44Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302511 wikitext text/x-wiki {{Историческое государство |название = Босния короллеге |самоназвание = Краљевина Босна |статус = короллек |герб = Coat of arms of Kingdom of Bosnia.svg |описание_герба = |флаг = Kraljevina Bosna steg.png |карта = Medieval Bosnian State Expansion.svg |описание = XII—XIV быуаттарҙа Боснияның киңәйеүе |p1 = Босния банаты |flag_p1 = Coat of arms of Banate of Bosnia.svg |образовано = 1377 |ликвидировано = 1463 |s1 = Ғосман империяһы |flag_s1 = Ottoman Flag.svg |девиз = |столица = [[Бобовац]], [[Високо]], [[Яйце]] һәм башҡалар |язык = |валюта = |площадь = |население = |форма_правления = һайланыусы монархия |титул_правителей = Босния короле |правитель1 = [[Твртко I]] |год_правителя1 = [[1377]]—[[1391]] |правитель2 = [[Стефан Дабиша]] |год_правителя2 = [[1391]]—[[1395]] |правитель3 = [[Елена Груба]] |год_правителя3 = [[1395]]—[[1398]] |правитель4 = [[Стефан Остоя]] |год_правителя4 = [[1398]]—[[1404]] |правитель5 = [[Твртко II]] |год_правителя5 = [[1404]]—[[1409]] |правитель6 = [[Стефан Остоя]] |год_правителя6 = [[1409]]—[[1418]] |правитель7 = [[Стефан Остоич]] |год_правителя7 = [[1418]]—[[1421]] |правитель8 = [[Твртко II]] |год_правителя8 = [[1421]]—[[1443]] |правитель9 = [[Стефан Томаш]] |год_правителя9 = [[1443]]—[[1461]] |правитель10 = [[Стефан Томашевич]] |год_правителя10 = [[1461]]—[[1463]] |религия = Босния сиркәүе, [[Католик сиркәүе]] һәм Серб православие сиркәүе }} '''Босния короллеге''' ({{lang-bs|Bosansko kraljevstvo}}, {{lang-sr|Краљевина Босна}}, {{lang-hr|Kraljevina Bosna}}) — XIV быуаттың икенсе яртыһынан XV быуаттың икенсе яртыһына тиклем [[Балҡан ярымутрауы]]ндағы тарихи дәүләт. Башлыса хәҙерге [[Босния һәм Герцеговина]] территорияһын (ҡайһы бер дәүерҙәрҙә — күрше дәүләттәрҙең өлөштәрен) биләгән. Твртко I батшалыҡ итеү осоронда (1377—1391) короллек Балҡан ярымутрауында иң ҡеүәтле дәүләт булған. 1463 йылда [[Ғосман империяһы]] составына ингәс йәшәүҙән туҡтай. 1495—1499 йылдарҙа Босния короле титулын Венгрия короле Матьяш I Хуньядиның нихакһыҙ улы Янош Корвин йөрөткән. == Тарихы == === XIV быуат === 1353 йылда 15 йәшлек Твртко I Босния банатының хакимы (баны) булған. 1363 йылда [[Венгрия короллеге|Венгрия короле]] Бөйөк Лайош I-гә ҡаршы һуғышҡан. Һөҙөмтәлә мадьярҙар һәм боснийҙар тыныслыҡ килешеүен төҙөгән, уларҙың шарттары Боснияның киң хоҡуҡтарын раҫлаған. 1366 йылда бола тоҡанған, уның һөҙөмтәһендә Твртко тәхеттән алынған, әммә киләһе йылда йәнә король булып китә. 1370 йылға ҡарай Твртко Боснияны элекке сиктәрҙә тергеҙгән һәм [[Адриатик диңгеҙ]]ҙең Иллирия яр буйына һәм көнбайыш [[Сербия]]ға бер нисә яу ойошторған. 1377 йылдың 26 октябрендә Твртко Милешева монастырендә таж кейгән һәм Босния менән Диңгеҙ буйы короле титулын ҡабул иткән. 1390 йылға ҡарай Твртко [[Хорватия]]ны һәм Адриатик диңгеҙендәге бер нисә утрауҙарҙы яулап алған һәм Хорватия менән Далмация короле булып киткән. Бынан башҡа ул [[Дубровник Республикаһы]] менән килешеү төҙөгән һәм уға ҡурсалау биргән. Әммә 1388 йылда [[Ғосман империяһы]]ның ғәскәрҙәре Герцеговинаны — Босния короллегенең Хум өлкәһен талаған. 1389 йылдың 28 июнендә воевода Влатко Вукович командалығындағы Босния көстәре Косово яланындағы алышта ҡатнашҡан. 1391 йылдың 14 мартында король Твртко вафат булған. Уның хакимлығы йылдарында Босния тәүге һәм һуңғы тапҡыр Балҡан ярымутрауында гегемон булған һәм йоғонтоһо менән тик Ғосман империяһынан ҡалышҡан. Яңы король булып Тартеоның ҡустыһы Стефан Дабиша һайланған. Уның хакимлығы менән Боснияның көсһөҙләнеүе башланған. Король власы тотороҡһоҙ булған, урындағы аҡһөйәктәр үҙ ерҙәрендә бойондороҡһоҙ кенәзлектәрҙә һымаҡ хакимлыҡ иткәндәр. Сигизмунд һәм Владислав араһында Венгрия тәхете өсөн үҙ-ара һуғыш барышында Стефан Дабиша ике дошман араһында әле береһен әле икенсеһен яҡлап Боснияның биләмәләрен һаҡлап ҡалырға маташҡан, әммә еңгән Сигизмунд Боснияға килеп ингән һәм үҙенең юғары власын танырға, Венгрия короллегенә Далмация порттарын тапшырырға һәм үҙен вариҫ итеп тәғәйенләргә мәжбүр иткән. === XV быуат === 1395 йылда Дабиша вафат булған һәм тәхет королдең ҡатыны Елена Грубаға алып барған. Ул өс йыл дауамында хакимлыҡ иткән, һуңынан аҡһөйәктәртәхеткә Степан Остояны ултыртҡан. 1403 йылда Дубровник Республикаһына (Рагуза) ҡаршы һуғыш башлана, сөнки был дәүләт королдең бер нисә шәхси дошмандарына йәшерен урын биргән. Һуғыш тамамланғандан һуң Остоя, алдан Владисавты Венгрия короле итеп таныһала, ҡапыл Сигизмунд менән солох төҙөгән. 1404 йылда Хрвойе Вукчич һәм башҡа аҡһөйәктәр вәкилдәре Остояны властан ситләткән һәм тәхеткә уның ҡустыһы Твртко II ултыртҡан. Остоя Венгрияға ҡасҡан һәм бында Сигизмундтан ярҙам һораған. Һуңғыһы уға армия биргән, был армия Бобовацты биләргә ирешкән. Боснияның башҡа территорияһында Твртко II король тип иҫәпләнгән, әммә ысынында реаль хаким Хрвойе Вукчич булған. Бер нисә йыл үткәс Сигизмунд Неапольдең короле Владиславты тар-мар иткән һәм 1408 йылда 60-меңлек армия башында Боснияға баҫып ингән һәм Добор янында Твртко II һәм Вукичтың көстәрен тар-мар иткән. Босния тәхетенә Степан Остоя ултыртылған, ул үҙен Сигузмундтың вассалы итеп таныған. Король ғүмеренең һуңғы йылдары илдәге хаос менән билдәләнгән: Боснияла аҡһөйәктәр араһындағы бихисап үҙ-ара һуғыштар һәм барымталар тоҡанып торған. Остоя 1418 йылда вафат булған, унуң улы Степан Остоич тәхеткә ултырған. 1419 йылда Босния һәм [[Венеция Республикаһы]] араһында союз төҙөлгән. Әммә 1420 йылда Боснияға Твртко II баҫып ингән, ул [[Ғосман империяһы]] ярҙамында 1421 йылда тәхетен ҡайтарған. Твртко II күршеләре менән тыныс йәшәгән: ғосман төрөктәренә һалым түләгән; православиелыларға һәм патарендарға ҡурсалаусы булған. Халыҡ Твртконы ғәҙел тип йөрөткән. 1443 йылда ул вафат булған һәм тәхеткә король Степан Остояның улы Степан Томаш ултырған. 1445 йылдың 19 майында папа Евгений IV уны Босния короле итеп таныған. 1446 йылдың 26 майында Стефан бай герцог Степан Вукчич Косачаның ҡыҙы Катаринаға өйләнгән, был тотороҡһоҙлоҡто бөтөрөүгә хеҙмәт иткән. ==== Боснияны төрөктәр тарафынан яулауы ==== [[Файл:Jajce (10349661054).jpg|слева|thumb|[[Яйце]] — урта быуат Боснияһының һуңғы баш ҡалаһы]] 1461 йылда Степанвафат булған һәм тәхеткә Босния короллегенең һуңғы короле Степан Томашевич ултырған, ул ике йыл алдараҡ Сербияның деспоты булып киткән, әммә шул уҡ йылда төрөктәр тарафынан ҡолатылған. Сербия Ғосман империяһына ҡушылған. 1461 йылда Боснияның яңы короле төрөктәрҙең баҫып инеүенә ҡаршы торор өсөн ярҙам һорап [[Рим]]ға мөрәжәғәт иткән. Ноябрҙә Боснияға Рим папаһы Пий II-сенең легаты король тажын алып килгән. Венгрияның короле Матьяш I быға ризаһыҙлыҡ белдергән, әммә киләһе йылда папа ҡатнашлығында тыныслыҡ урынлаштырылған, һөҙөмтәлә Степан Томашевич мадьяр короле Матьяш I-нең вассалы булып киткән һәм уның [[Изге Рим империяһы]] императоры Фридрих III-гә ҡаршы көрәшендә ярҙам итергә бурыслы булған. 1463 йылда Степан Ғосман империяһына яһаҡты түләүе туҡтатҡан һәм солтан [[Мәхмәт II]] башлығында ғосман ғәскәрҙәре Боснияға үтеп ингән. Степан Ключта әсиргә алынған, Яйцеға килтерелгән һәм бында язалап үлтерелгән (бынан бирле ул язалап үлтерелгән урын «батша яланы» булараҡ билдәле). Босния короллегенең ҡолауы Венецияның Ғосман империяһына ҡаршы һуғыштың башланыуының бер сәбәбе булған. Венеция яғында Венгрия короле Матьяш I һуғышҡан, ул 1463 йылдың көҙөндә Босния территорияһын биләй һәм үҙенең вельможаһы Никола Илокскийҙы тәхеткә ултыртып формаль рәүештә Босния дәүләтселеген тергеҙгән. Бынан башға үҙ ерҙәрен герцог Степан ҡайтарған. Әммә 1464 йылда Ғосман империяһы Боснияның ҙур өлөшөн яулап алған. 1495 йылда Венгрия короллеге һәм Ғосман империяһы араһында солох килешеүе төҙөлгән, уның шарттарына ярашлы Босния территорияһы ике дәүләт араһында бүленгән. Солтан наместнигы Иса-бег Исакович артабанғы йылдарҙа герцог Степан ерҙәренең ҙур өлөшөн үҙенә алған, һөҙөмтәлә Степан ғосман сюзеренитетын таныған һәм әле төрөктәр тарафынан яулап алынып өлгөрмәгән ерҙәре уның артынан ҡалған. 1466 йылда герцог Степан вафат булған һәм «Изге Савва герцогы» титулы уның улы Владислав Герцеговичҡа күскән. 1480 йылда Владислав Герцегович ғосман хакимлығына ҡаршы бола күтәргән, әммә 1483 йылда әсиргә алынған һәм 7 йылдан һуң вафат булған. == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Чиркович Сима. |заглавие = История сербов |место = М. |издательство = Весь мир |год = 2009 |страниц = 448 |isbn = 978-5-7777-0431-3 }} * {{книга | автор = | заглавие = История Югославии | ссылка = | ответственный = | место = Москва | издательство = Издательство Академии Наук СССР | год = 1963 | том = 1 | страниц = 736 | страницы = | isbn = | ref = }} * {{книга | автор = | часть = Макова Е.С. Боснийские земли в Средние века и Раннее Новое время | заглавие = История южных и западных славян | ссылка = | ответственный = Матвеев Г.Ф., Ненашева З.С. | место = Москва | издательство = Издательство Московского университета | год = 2008 | том = 1 | страниц = 688 | страницы = | isbn = 978-5-211-05388-5 | ref = }} * {{книга | автор = | заглавие = Листая страницы сербской истории | ссылка = | ответственный = Е.Ю. Гуськова | место = М. | издательство = Индрик | год = 2014 | том = | страниц = 368 | страницы = | isbn = 978-5-91674-301-2 | ref = }} * {{книга | автор = | заглавие = Раннефеодальные государства на Балканах VI—XII вв. | ссылка = | ответственный = Литаврин Г.Г. | место = Москва | издательство = Наука | год = 1985 | том = | страниц = 363 | страницы = | isbn = | ref = }} * {{книга | автор = | заглавие = Формирование раннефеодальных славянских народностей | ссылка = | ответственный = Королюк В.Д. | место = Москва | издательство = Наука | год = 1981 | том = | страниц = | страницы = 289 | isbn = | ref = }} * {{cite book | last=Fine | first=John Van Antwerp | title=The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest | publisher=University of Michigan Press | location=Michigan | year=1994 | isbn=0-472-08260-4}} * {{cite book |last=Singleton |first=Frederick Bernard |title=A Short History of the Yugoslav Peoples |url=https://archive.org/details/shorthistoryofyu0000sing |publisher=Cambridge University Press |year=1985 |isbn=0-521-27485-0}} * {{cite book |title=Religious Separation and Political Intolerance in Bosnia-Herzegovina |first=Mitja |last=Velkonija |publisher=Texas A&M University Press |year=2003 |isbn=1-58544-226-7 |url=https://books.google.com/books?id=Rf8P-7ExoKYC&printsec=frontcover }} <!-- {{Сербия в средневековье}} {{Боснийское государство}} --> [[Категория:Босния һәм Герцеговина тарихында дәүләттәр]] [[Категория:Сербия тарихында дәүләттәр]] [[Категория:Хорватия тарихы]] [[Категория:Элекке короллектәр]] [[Категория:Балҡандар тарихи дәүләттәре]] m90f2qcnf6i7jeuusco36q3ansz1hl5 Кёсегты ҡамау 0 149858 1302482 882504 2026-08-11T18:29:03Z InternetArchiveBot 31336 Add 7 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302482 wikitext text/x-wiki {{Вооружённый конфликт |конфликт = Кёсегты ҡамау |часть = [[Австрия-төрөк һуғышы (1529—1533)]] |изображение = Belagerung von Güns.png |заголовок = Эдуард Шон. Гюнсты ҡамау |дата = [[5 август|5]] — [[30 август]] [[1532 йыл]]<ref name="Wheatcroft59">Wheatcroft (2009), p. 59.</ref> |место = [[Кёсег]], [[Венгрия]] |причина = |итог = Һаҡлаусылар ғосман армияһының [[Вена]]ға һөжүмен кисектергән |противник1 = * [[Файл:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22px]] [[Габсбургтар монархияһы]] ** [[Файл:Coat of Arms of Hungary.svg|22px]] [[Венгрия короллеге]] ** [[Файл:CoA of the Kingdom of Croatia.svg|22px]] [[Хорватия короллеге]] |противник2 = [[Файл:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|22px]] [[Ғосман империяһы]] |командир1 = [[Файл:Jurisics Miklós.JPG|center|border|70px]] [[Никола Джуришич]] |командир2 = * [[Файл:SuleimanIofOttomanEmpire.jpg|center|border|70px]] [[Күркәм Сөләймән]] * {{Флаг|Османская империя|1517}} [[Ибраһим паша Паргалы]] |силы1 = 700-800<ref name="Wheatcroft59"/> |силы2 = 120,000–200,000<ref name="A Historical Encyclopedia151">A Historical Encyclopedia (2011), p. 151</ref> |потери1 = ауыр<ref name="Vambery298">Vambery, p. 298</ref> |потери2 = һиҙелерлек<ref name="Thompson442">Thompson (1996), p. 442</ref> |общие потери = |примечание = }} '''Кёсегты ҡамау''' йәғни '''Гю́нсты ҡамау''' ({{lang-tr|Güns Kuşatması}}, {{lang-de|Belagerung von Güns}}) — [[Ғосман империяһы|ғосман]] армияһының 1532 йылда [[Кёсег]] (немецсә Гюнс) тигән бәләкәй сик буйы ҡәлғәһен (фортын) уңышһыҙ ҡамауы менән бәйле австрия-ғосман һуғыштарының эпизоды. Хорват капитаны Никола Джуришич етәкселегендә [[Габсбург монархияһы]]ның обороналаусы ғәскәрҙәре артиллерияһыҙ барлығы 700—800 хорват һалдаттары көсө менән Кёсег фортын һаҡлаған<ref name="Wheatcroft59"/> һәм солтан [[Күркәм Сөләймән]] менән бөйөк вәзир [[Ибраһим паша Паргалы]] етәкселегендәге 120-200 меңлек ғосман армияһының [[Вена]]ға һөжүмен туҡтатҡан<ref name="Wheatcroft59"/><ref name="Turnbull51">Turnbull (2003), p. 51.</ref>. Ҡамауҙың нисек тамамланыуы аныҡ билдәле түгел, сөнки төрлө сығанаҡтар буйынса ике версия бар. Беренсе версия буйынса Никола Джуришич почётлы шарттарҙа бирелеү тәҡдименән баш тартҡан, ә икенсе версия буйынса ҡәлғәғә символик капитуляцияһы шарттарын тәҡдим иткәндәр. Солтан Күркәм Сөләймән армияның алға барыуын дүрт аҙнаға тотҡарларға һәм август ямғырҙары башланыу менән ҡамауҙы сисергә мәжбүр булған<ref name="Turnbull51"/>, шулай итеп алдан ниәтләгәнсә Венаға һөжүм итеүҙән баш тартҡан һәм [[Истанбул]]ға ҡайтырға ҡарар иткән<ref name="Vambery298"/>. Солтан Күркәм Сөләймән башҡа бер нисә форттарҙы алып үҙенең [[Венгрия короллеге|Венгрияла]] хакимлығын гарантиялаған<ref name="Akgunduz and Ozturk184">Akgunduz and Ozturk (2011), p. 184.</ref>, әммә ғосман армияһы киткәндән һуң Фердинанд Габсбург юғалтҡан территорияларҙың бер өлөшөн кире ҡайтарған. Бынан һуң 1533 йылда Күркәм Сөләймән менән Фердинанд араһында килешеү төҙөлә, ул Янош Запольяины Венгрия короле статусында раҫлаған һәм башҡа мадьяр ерҙәре Фердинанд хакимлығы аҫтында ҡалыуын таныған<ref name="Turnbull51-52">Turnbull (2003), pp. 51-52.</ref>. == Тәүтарихы == [[Файл:Kőszeg ostromának emléktáblája.jpg|thumb|right|Кёсегты ҡамау хөрмәтенә монумент.]] 1526 йылдың 29 авгусында Мохач янындағы алышта Венгрия короле Людовик II етәкселегендәге христиандарҙың армияһы солтан Күркәм Сөләймән етәкселегендәге ғосман ғәскәрҙәренән тар-мар ителгән<ref name="Turnbull49">Turnbull (2003), p. 49</ref>. Алышта Людовик II һәләк булған, был Венгрияның үҙенең бойондороҡһоҙлоғон юғалтыуына килтергән, сөнки король үҙенән һуң вариҫтарын ҡалдырмаған. Шәхси уния менән берләшкән [[Венгрия короллеге|Венгрия]] һәм [[Хорватия короллеге|Хорватия]] бәхәсле территориялар булып киткән, уларға [[Габсбургтар]] һәм [[Ғосман империяһы]] дәғүә иткән. [[Изге Рим империяһы]] императоры [[Карл V (Изге Рим империяһы императоры)|Карл V-нең]] ҡустыһы [[Фердинанд I (Изге Рим империяһы императоры)|Фердинанд]] Венгрия короле Людовик II-нең һеңлеһен ([[Ягеллондар]] династияһы вәкилен) кәләш итеп алған<ref name="Turnbull, 49-51">Turnbull (2003), pp. 49-51.</ref>. Людовик II һәләк булғандан һуң Фединанд Венгрия һәм Хорватияның короле титулына дәғүә иткән<ref name="Corvisier and Childs289">Corvisier and Childs (1994), p. 289</ref>. Венгрия тәхете Фердинанд менән Трансильвания магнаты Янош Запольяи араһында бәхәс предметы булып торған. Солтан Күркәм Сөләймән Яношты барлыҡ Венгрияның хакимы итергә вәғәҙә биргән<ref name="Turnbull, 55-56">Turnbull (2003), pp. 55-56.</ref>. 1527—1528 йылдарҙағы мадьяр кампанияһы барышында Фердинанд Яноштан [[Будапешт|Буда]] ҡалаһын тартып алған, әммә 1529 йылда ул йәнә ғосмандар ҡулына эләккән<ref name="Turnbull, 49-51"/>. 1529 йылда [[Вена]]ны ҡамау — солтан Күркәм Сөләймәндең [[Австрия империяһы]]ның баш ҡалаһын тәүге тапҡыр алырға маташыуы була. Был ҡамау Үҙәк Европала ғосман яулап алыуҙарының иң юғары нөктәһе була<ref name="Turnbull, 49-51"/>. === Венгрияла Бәләкәй һуғыш === 1529 йылда Венаны ғосмандар тарафынан уңышһыҙ ҡамауынан һуң, 1530 йылда Фердинанд инициативаны үҙ ҡулына алырға һәм солтан Сөләймәндең 120-меңлек армияһы тарафынан яһалған ҡыйралыштар өсөн үс алыр өсөн һөжүмдәр башлай. Был кампания традицион рәүештә Венгрияла Бәләкәй һуғыш башланыуы булараҡ ҡарала. Янош Запольяи йәнә Будаға ингән, әммә Фердинанд [[Дунай]] йылғаһы буйындағы бер нисә форттарҙы яулап алған, шулай уҡ [[Эстергом|Гран (Эстергом)]] ҡалаһын биләгән<ref name="Turnbull51"/>. == 1532 йылғы кампания == Венгрияла Бәләкәй һуғыш башында солтан Күркәм Сөләймән 1532 йылда Фердинандтың һөжүмләренә яуап итеп йәнә Венаны ҡамау маҡсатында 120 меңлек армияны алып килгән. Ғосман армияһының тиҙ хәрәкәт итеүгә бәйле Фердинанд христиан ғәскәрҙәре ваҡытында йыйылмауынан ҡурҡҡан<ref name="Setton 364">Setton (1984), p. 364.</ref>. 12 июлдә [[Осиек]]та солтан Сөләймән Фердинандҡа хат яҙған<ref name="Setton 364"/>, унда ул ғосман экспедицияһы уға ҡаршы түгел, ә император Карл V-гә йүнәлтелеүе хаҡында хәбәр иткән<ref name="Setton 364–365">Setton (1984), pp. 364—365.</ref>. Әммә бынан һуң Күркәм Сөләймән ғәскәре менән Драва йылғаһы аша үткән һәм Венаға ғәҙәти маршрут буйынса барыр урынына көнбайышҡа Фердинанд ҡулына күскән ерҙәргә йүнәлгән<ref name="Turnbull51"/>. Тарихсы Эндрю Уиткрофт фекере буйынса, Венаға йүнәлгәндә ғосман армияһы 17 нығытылған ҡаланы һәм ҡәлғәне алған<ref name="Wheatcroft59"/>. Фердинанд үҙенең армияһын алып киткән, тик Кёсегты һаҡларға артиллерияһыҙ 700—800 һалдатын ҡалдырып киткән<ref name="Turnbull51"/>. === Ҡамау === [[Файл:Kőszeg - Jurisics Castle.jpg|thumb|left|[[Кёсег]]та Джуришич замогына өҫтән күренеш]] [[Шопрон]]дан көньяҡтараҡ ятҡан [[Кёсег]] ҡәлғәһе Австрия менән сиктән бер нисә миль алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="Wheatcroft59"/>. Фердинанд тарафынан ҡалдырылған гарнизон менән хорват офицеры һәм дипломаты Никола Джуришич командалыҡ иткән<ref name="Setton 365">Setton (1984), p. 365.</ref>. Кёсег нығытылған нөктә тип иҫәпләнмәгән һәм етди усаҡ ҡаршылығы булып күренмәгән<ref name="Wheatcroft59"/><ref name="Setton 365"/>. Әммә Ғосман империяһының бөйөк вәзире Ибраһим паша Паргалы Кёсегтең насар һаҡланыуы тураһында белмәгән<ref name="Turnbull51"/> . Ғосмандар Кёсегтә үтә тәүәккәл ҡаршылыҡ осратҡан<ref name="Setton 365"/>. Сөләймән ҡәлғәғә ярҙамға Фердинандтың армияһы киләсәк тип иҫәпләгән, шунлыҡтан штрум менән ҡабаланмаған<ref name="Setton 366">Setton (1984), p. 366.</ref>. Әммә ысынында ғосмандар Кёсегты ҡамаға алғанда, Изге Рим империяһының армияһы [[Регенсбург]]та тупланған<ref name="Gregg169">Gregg (2009), p. 169.</ref>. Ғосмандар бер-бер артлы һөжүм яһаған. Артиллерия уты ҡәлғә диуарының бер өлөшөн емергән, әммә был һаҡлаусыларҙың капитуляциялауына килтермәгән<ref name="Setton 365"/>. Тарихсы Паоло Джовио фекеренсә, солтандың ғәскәрҙәре штурмлауҙа ҙур артиллерия ҡоралын ҡулланмағанға күрә артиллерия һөжүме уңышһыҙ булған, сөнки ғосмандар был ҡоралды яҡынлашыусы империя армияһына ҡаршы алышта (улар көткәненсә) ҡулланырға иҫәп тотҡан<ref>Gregg (2009), pp. 168—169.</ref>. Ғосман минёрҙарының зарядтары уңышлы кире ҡағылған<ref name="Setton 365"/>. Бынан башҡа Кёсег диуарҙарының архитектураһы хатта диуарҙарҙы бер нисә уңышлы шартлатыуҙан һуң да ҡәлғәне тотоп ҡалырға мөмкинлек биргән<ref name="Turnbull51"/>. 25 көн дауамында артиллерияһыҙ капитан Никола Джуришич һәм уның 700—800 хорваттан торған ғосмандарҙың 19 штурмын кире ҡаҡҡан<ref name="Wheatcroft59"/>. Ҡамауҙың тамамланыуы аныҡ асыҡланмаған. Тәүге версия буйынса Никола Джуришич почётлы шарттарҙа бирелеү тәҡдименән баш тартҡан һәм ғосмандар сигенгән<ref name="Wheatcroft59"/><ref name="Thompson442"/><ref name="Ágoston and Alan Masters583">Ágoston and Alan Masters (2009), p. 583.</ref>. Икенсе версия буйынса ҡәлғәғә символик капитуляцияһы шарттарын тәҡдим иткәндәр. Замокҡа ғосмандарҙың символик отрядына инергә рөхсәт ителгән, улар ҡәлғә өҫтөндә ғосман флагын урынлаштырырға тейеш булған<ref name="Turnbull51"/>. Нисек кенә булмаһын август ямғырҙары килеү менән Күркәм Сөләймән ҡамауҙы сискән<ref name="Turnbull51"/> һәм алдан ниәтләнгән Венаға йүнәлеү урынына Истанбулға ҡайтҡан<ref name="Vambery298"/>. Ул Кёсег янында Фердинандтың армияһын көтөп дүрт аҙна тиерлек юғалтҡан, ә был ваҡыт эсендә ҡеүәтле империя армияһы Венала йыйылып өлгөргән<ref name="Vambery298"/>. Урындағы риүәйәт буйынса төрөктәр ҡамауҙы иртәнге сәғәт 11-ҙә сискән, шуға бәйле Кёсег ҡала собороныдағы сәғәт телдәре мәңгелеккә 11-ҙә туҡтатылған һәм көн һайын ошо сәғәттә ҡалала ҡыңғырау сыңы яңғырай. Тарихсы Паоло Джовио фекеренсә, император Карл V Веналағы империя армияһы менән тик 23 сентябрҙә килеп еткән, был ғосмандар менән алышҡа инергә һуң булған, сөнки Күркәм Сөләймән Кёсегтан ҡамауҙы бер ай элек үк сискән булған<ref name="Zimmerman124">Zimmerman (1995), p. 124</ref>. Шулай итеп Никола Джуришич һәм башҡа ҡәлғәнең яҡлаусылары Венаны ҡамауҙан ҡотҡарған<ref name="Vambery298"/>. == Эҙемтәләре == {{double image|right|Statue of Nikola Jurisic in Senj, Croatia.JPG|150|Statue of Nikola Jurisic in Koszeg, Hungary.JPG|150|[[Сень (ҡала)|Сень]] ([[Хорватия]]) (һулда) һәм [[Кёсег]] ([[Венгрия]]) (уңда) ҡалаларында Никола Джуришич һәйкәлдәре}} [[Кёсег]]тың ҡаршылығы ғосмандарҙың [[Вена]]ға хәрәкәтен туҡтатһа ла, солтан [[Сөләймән]] бер нисә форттарҙы алып [[Венгрия короллеге|Венгрияла]] үҙенең хакимлығын киңәйтә алған, сөнки [[Фердинанд I (Изге Рим империяһы императоры)|Фердинанд]] менән [[Карл V (Изге Рим империяһы императоры)|Карл V]] алыштарҙан ситләшкәндәр<ref name="Akgunduz and Ozturk184"/>. Ғосман ғәскәрҙәре китеү менән шунда уҡ Фердинанд улар яулаған территорияны йәнә биләгән<ref name="Black26">Black (1996), p. 26.</ref>. Һөҙөмтәлә 1533 йылда [[Истанбул]]да солтан Сөләймән менән Фердинанд тыныслыҡ килешеүен төҙөгән<ref name="Turnbull51-52"/>. Килешеү [[Янош Запольяи]]ҙың Венгрия тажына хоҡуғын раҫлаған, әммә башҡа мадьяр ерҙәре Фердинандтың власы аҫтында ҡалған<ref name="Turnbull51-52"/>. Был килешеү Янош Запольяины ла, Фердинандты ла ҡәнәғәтләндермәгән, уларҙың ғәскәрҙәре сик буйлап бер-береһенә ҡаршы бәрелештәр башлаған<ref name="Scott58-59">Scott (2011), pp. 58-59.</ref>. 1540 йылда Янош Запольяи вафат буғандан һуң, солтан Сөләймән Венгрияны үҙенең империяһы составына ҡушҡан<ref name="Scott58-59"/>. 1529 йылдан 1566 йылға тиклем Ғосман империяһының сиктәре артабан көнбайышҡа күсерелһәлә, 1529 йылдан һуң булған кампанияларҙың береһе лә яңы территориаль ҡушылыуҙарҙы тәьмин итеүсе хәл иткесле еңеүҙе алып килмәгән<ref name="Uyar and Erickson74">Uyar and Erickson (2009), p. 74.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|colwidth=30em}} === Әҙәбиәт === {{Refbegin}} * {{cite book | last=Ágoston and Alan Masters | first=Gábor and Bruce | title=Encyclopedia of the Ottoman Empire | publisher=Infobase Publishing | location= | year=2009 | isbn=0-8160-6259-5, 9780816062591}} * {{cite book | last1=Akgunduz | first1=Ahmed | last2=Ozturk | first2=Said | url= | title=Ottoman History: Misperceptions and Truths | location= | publisher=IUR Press | year=2011 | isbn=978-90-902610-8-9}} * {{cite book | last=Black | first=Jeremy | title=Cambridge illustrated atlas, warfare: Renaissance to revolution, 1492-1792 | publisher=Cambridge University Press | location= | year=1996 | isbn=978-0-521-47033-9}} * {{cite book | last1=Corvisier | first1=André | last2=Childs | first2=John | url=https://books.google.hr/books?id=nEQ7FUAdmc8C&dq=A+Dictionary+of+Military+History+and+the+Art+of+War,&source=gbs_navlinks_s | title=A dictionary of military history and the art of war | location= | publisher=Wiley-Blackwell | year=1994 | isbn=0-631-16848-6, 9780631168485}} * {{cite book | last= | first= | url=https://archive.org/details/conflictconquest0000unse| title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia: A Historical Encyclopedia | location= | publisher=ABC-CLIO | year=2011 | isbn=1598843362, 9781598843361}} * {{cite book | last=Gregg | first=Ryan E. | title=Panorama, Power, and History: Vasari and Stradano's City Views in the Palazzo Vecchio | publisher=ProQuest | location= | year=2009 | isbn=0549937374, 9780549937371}} * {{cite book | last=Scott | first=Richard Bodley | title=Clash of Empires | publisher=Osprey Publishing | location= | year=2011 | isbn=1849082294, 9781849082297}} * {{cite book | last=Setton | first=Kenneth Meyer | title=The Papacy and the Levant, 1204–1571: The Sixteenth Century, Vol. III | url=https://archive.org/details/papacylevant12040003unse | publisher=The American Philosophical Society | location=Philadelphia | year=1984 | isbn=0-87169-161-2}} * {{cite book | last=Thompson | first=Bard | title=Humanists and Reformers: A History of the Renaissance and Reformation | url=https://archive.org/details/humanistsreforme0000thom | publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing | location= | year=1996 | isbn=0-8028-6348-5, 9780802863485}} * {{cite book | last=Turnbull | first=Stephen R | authorlink=Stephen Turnbull (historian)|title=The Ottoman Empire, 1326-1699 | url=https://archive.org/details/ottomanempire1320000turn | publisher=Osprey Publishing Ltd | location=New York (USA) | year=2003 | isbn=0-415-96913-1}} * {{cite book | last1=Uyar | first1=Mesut | last2=J. Erickson | first2=Edward | url=https://archive.org/details/militaryhistoryo0000uyar| title=A military history of the Ottomans: from Osman to Atatürk | location= | publisher=ABC-CLIO | year=2009 | isbn=978-0-275-98876-0}} * {{cite book | last=Vambery | first=Armin | title=Hungary in Ancient Mediaeval and Modern Times | publisher=Forgotten Books | location= | year= | isbn=1-4400-9034-3, 9781440090349}} * {{cite book | last=Wheatcroft | first=Andrew | title=The Enemy at the Gate: Habsburgs, Ottomans, and the Battle for Europe | url=https://archive.org/details/enemyatgatehabsb00whea_0 | publisher=Basic Books | location= | year=2009 | isbn=0-465-01374-0, 9780465013746}} * {{cite book | last=Zimmerman | first=T. C. Price | title=Paolo Giovio: The Historian and the Crisis of Sixteenth-Century Italy | publisher=Princeton University Press | location= | year=1995 | isbn=0691043787, 9780691043784}} * {{cite book | last=Zürcher | first=Erik Jan | title=Arming the state: military conscription in the Middle East and Central Asia, 1775-1925 | url=https://archive.org/details/armingstatemilit0000unse | publisher=I.B.Tauris | location= | year=1999 | isbn=978-1-86064-404-7}} {{Refend}} {{coord|47|23|17|N|16|32|30|E|region:HU_type:landmark_source:kolossus-dewiki|display=title}} [[Категория:Ғосман-мадьяр һуғыштары]] [[Категория:Австрия алыштары]] <!-- [[Категория:Осады XVI века]] --> [[Категория:1532 йыл]] [[Категория:Алфавит буйынса алыштар]] rxkrthlfamfnktb9wqfmjfzw54el02g Бирмингем (аэропорт) 0 149932 1302579 1284058 2026-08-11T19:58:36Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302579 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бирмингем халыҡ-ара аэропорты''' ([[Английский язык|ингл.]]  <span lang="en" style="font-style:italic;">International Airport Birmingham</span>) (IATA: BHX, ICAO: EGBB) — халыҡ-ара аэропорт, ул Англияның Солихалл, Уэст-Мидлендс округында, [[Бирмингем]]дан көньяҡ-көнсығышта, 10,2 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Йыш һәм көсөргәнешле ҡулланыу буйынса 2006 йылда [[Бөйөк Британия]]ның Хитроу, Гатвика, Манчестер, Станстед һәм Лутон аэропорттарынан һуң алтынсы урынды биләүсе аэропорты. Бирмингем аэропортының лицензияһы (P451 һанлы) бар, ул летчиктарҙы уҡытыу һәм уларҙан пассажирҙар ташытыу хоҡуғын бирә. Аэропорт А45 һәм М42 трассаларына яҡын тора. Аэропорт Бирменгем тимер юл станцияһы аша Халыҡ-ара һәм Көнбайыш яр буйының Төп линияһы менән бәйле. [[2007 йыл]]да аэропорт менән 9,232,496 пассажир файҙалана (0,9 % күберәк, был 2006 йылға ҡарағанда 0,9 % күберәк, ә 2001 йылға ҡарағанда 18 процентҡа күберәк).<ref name="stats">[http://www.caa.co.uk/docs/80/airport_data/2006Annual/Table_03_1_Aircraft_Movements_2006.csv Aircraft Movements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929110721/http://www.caa.co.uk/docs/80/airport_data/2006Annual/Table_03_1_Aircraft_Movements_2006.csv |date=2007-09-29 }}, [http://www.caa.co.uk/docs/80/airport_data/2006Annual/Table_08_Air_Passengers_by_Type_and_Nat_of_Operator_2006.csv Air Passengers by Type and Nationality of Operator] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929110446/http://www.caa.co.uk/docs/80/airport_data/2006Annual/Table_08_Air_Passengers_by_Type_and_Nat_of_Operator_2006.csv |date=2007-09-29 }}</ref> Аэропорт Бөйөк Британияның башҡа аэропорттары һәм [[Европа]], [[Һиндостан]], [[Урта Көнсығыш]] һәм [[Төньяҡ Америка|Төньяҡ Американың]] аэропорттары менән авиа бәйләнеш булдырған. == Тарих == Аэропорт Эмдонда [[1939 йыл|1939 йылдың 8 июлендә]] асыла һәм Бирмингем ҡала советы идаралығы ҡулы аҫтында була. [[Икенсе донъя һуғышы|Икенсе бөтә донъя һуғышы]] ваҡытында аэропорт Ккороль хәрби һауа көстәре тарафынан реквизациялана һәм хәрби маҡсаттарҙа ҡулланыла. [[1946 йыл]]дың июлендә аэропорт яңынан граждандарҙы хеҙмәтләндерә башлай, тик дәүләт идаралығы аҫтында. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа бында төрлө саралар, ярыштар һәм самолет авиашоуҙары үткәрелә. [[1960 йыл]]да аэропорт менән идара итеү Бирмингем властары ҡулына күсә. Аэропорттың хужаһы булып 1974 йылда Уэст-Медлиндс графлығы тора. [[Файл:Birmingham_airport_apron_arp.jpg|слева|мини|Перрон өлөшө, унан осоу-ултырыу һыҙаты күренеп тора.]] [[1984 йыл]]да яңы терминал асыла, ул йылына өс миллион пассажир хеҙмәтләндереүгә иҫәпләнгән. Икенсе терминал, «Еврохаб», донъяла, бәлки, беренсе булып, эске һәм халыҡ-ара рейстар хеҙмәтләндереүсе, [[1991 йыл|1991 йылдың 26 июлендә]] асыла һәм аэропорттың үткәреү һәләтен ике тапҡырға арттыра. [[1939 йыл]]да ар-деко стилендә төҙөлгән беренсе терминал һәм контроль-диспетчер пункты элеккесә ангарҙар эргәһендә, осоу-ултрырыу һыҙатынан көнбайышҡа табан тора. [[1983 йыл]]да аэропорт приватизациялана, әммә урындағы власҡа акцияларҙың 49%-я өлөшө ҡарай. [[1987 йыл|1987 йылдың 1 апреленән]] аэропорт хужаһы Birmingham International Airport plc компанияһы була. Польша скульпторы Валенти Пител эшләгән «Һауаға күтәрелеү» скульптураһы аэропорттан алыҫ түгел урынлашҡан. Ул 1985 йылда ҡуйылған, бейеклеге — 1,4 м. Ҡорос һын Европалағы тыныслыҡтың 40 йыллығына ҡуйылған<ref>{{Cite book|title=Public Sculpture of Birmingham|url=https://archive.org/details/publicsculptureo0000nosz|last=Noszlopy|first=George Thomas|pages=[https://archive.org/details/publicsculptureo0000nosz/page/12 12]|publisher=Liverpool University Press|year=1998|isbn=0853236925}}</ref> [[Файл:Birmingham_Airport_Sculpture.jpg|справа|мини|''Һауаға күтәрелеү'' — Валенти Пител скульптураһы ]] [[2007 йыл]]дың июлендә [[Бирмингем]] аэропорты Европала йылына 5-тән алып 10 миллионға тиклем пассажир хеҙмәтләндереү категорияһында иң яҡшы аэропорт тип табыла. == Киләсәге == Аэропорттың 2030 йылға тиклем үҫеш планы бар. <br> == Авиакомпаниялар == === Терминал 1 === * [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Adria_Airways Adria Airways] ** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Aer_Arann{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Aer Arann] ** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Aer_Lingus Aer Lingus] ** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Air_India Air India] ** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Air_Malta Air Malta] ** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Air_Slovakia Air Slovakia] ** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Bmibaby bmibaby] ** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Centralwings Centralwings] ** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/City_Airline {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140913112155/http://ru.wikipedia.org/wiki/City_Airline |date=2014-09-13 }} City Airline] ** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Continental_Airlines Continental Airlines] ** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Cyprus_Airways Cyprus Airways] ** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/K%C4%B1br%C4%B1s_T%C3%BCrk_Hava_Yollar%C4%B1{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Cyprus Turkish Airlines] ** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/EasyJet easyJet] ** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Emirates_Airline Emirates] ** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Lufthansa Lufthansa] [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Lufthansa_Regional Lufthansa Regional] оператор [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Eurowings Eurowings] ** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Lufthansa_Regional Lufthansa Regional] оператор [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Lufthansa_CityLine Lufthansa CityLine] *** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Monarch_Airlines Monarch Airlines] *** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Norwegian_Air_Shuttle Norwegian Air Shuttle] *** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Pakistan_International_Airlines Pakistan International Airlines] *** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Ryanair Ryanair] *** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/SAS_Scandinavian_Airlines{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} SAS Scandinavian Airlines] *** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Turkish_Airlines Turkish Airlines] *** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Turkmenistan_Airlines Turkmenistan Airlines] === Терминал 2 === * [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Air_France Air France] ** operated by [./https://ru.wikipedia.org/wiki/CityJet CityJet] *** operated by [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Brit_Air{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Brit Air] ** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Brussels_Airlines Brussels Airlines] ** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Eastern_Airways{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Eastern Airways] ** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Flybe Flybe] *** оператор [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Loganair Loganair] ** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/KLM KLM] *** оператор [./https://ru.wikipedia.org/wiki/KLM_Cityhopper KLM Cityhopper] ** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Swiss_International_Air_Lines Swiss International Air Lines] *** оператор [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Swiss_European_Air_Lines Swiss European Air Lines] *** оператор [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Helvetic_Airways Helvetic Airways] === Чартер авиакомпаниялары === * Air Transat * BH. Air * Eurocypria * First Airways Choice * Airways MyTravel * Onur Air * Thomas Airlines Cook * Thomsonfly * XL Airways === Йөк авиакомпанияһы === * FedEx == Статистика == [[Файл:BHXpax.jpg|справа|мини|450x450пкс|1997-2007 йй. аэропорт пассажирҙары.]] {| class="wikitable" align="center" style="text-align: right; width:350px;" |+ ! !Кпассажир<ref name="autogenerated1">Йыл эсендә пассажирҙар һанын, шул иҫәптән урындағы һәм халыҡ-ара рейстар.</ref> !Күп взлет-ултыртыу<ref>Дөйөм һаны взлет-йыл буйына ултыртылған.</ref> |- !1997 |6,025,485 |79,880 |- !1998 |6,709,086 |88,332 |- !1999 |7,013,913 |98,749 |- !2000 |7,596,893 |108,972 |- !2001 |7,808,562 |111,008 |- !2002 |8,027,730 |112,284 |- !2003 |9,079,172 |116,040 |- !2004 |8,862,388 |109,202 |- !2005 |9,381,425 |112,963 |- !2006 |9,147,384 |108,658 |- !2007<ref name="recordmonth">{{Cite web|url=http://www.bhx.co.uk/page.aspx?type=bEyZftSD20U=&id=jAERoqnLlek=&article=kYdwVD2cfCg=|title=Year Ends With Record Month|work=BIA|accessdate=2008-03-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/6650HxOxD?url=http://www.bhx.co.uk/page.aspx?type=bEyZftSD20U=|archivedate=2012-03-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060520020933/http://www.bhx.co.uk/page.aspx?type=bEyZftSD20U= |date=2006-05-20 }}</ref> |9,232,496 |110,456 |- | colspan="5" align="right" |<sup>''Сығанағы: UK Authority Civil Aviation'' [http://www.caa.co.uk/default.aspx?categoryid=80&pagetype=88&pageid=3&sglid=3]</sup> |} 2007 йылдың 10 скачать даими иң тәғәйенләнгән була: Дублин, Амстердам, Эдинбург, Белфаст, Дубай, Париж, Глазго, Франкфурт, Аликанте һәм Малага. Скачать булып чартер тәғәйенләнешендәге иң 10 Пальма-Майорка, Тенерифе, Арресиф, Пафос, Далам, Лас-Пальмас-де, Гераклеон, Фуертевентер, Ларнака һәм Ибица.<ref name="recordmonth"/> == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://www.bhx.co.uk Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080323040923/http://www.bhx.co.uk/ |date=2008-03-23 }} * [http://www.ukaccs.info/bham/ Консультативный Совет аэропорта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080306212623/http://www.ukaccs.info/bham/ |date=2008-03-06 }} * [http://www.madeinbirmingham.org/airport.htm СДЕЛАНО В БИРМИНГЕМЕ. Аэропорт Элмдон] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Аэропорттар]] pukpanzgohvyn6cbrwoay8j0po5ktmj Балҡан һуғыштары 0 150090 1302555 1267373 2026-08-11T19:37:58Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302555 wikitext text/x-wiki {{Вооружённый конфликт |изображение = Yaroslav Veshin - Na nozh.jpg |дата = [[1912 йыл|1912]] — [[1913 йыл|1913]] |итог =[[Албания]]ның Ғосман империяһынан фактик бойондороҡһоҙлоҡ алыуы, Балҡан дәүләттәренең еңеүе, [[Ғосман империяһы]] Европа биләмәләренең ҙур өлөшөн юғалта |командир1 = |командир2 = |конфликт = Балҡан һуғыштары|место = [[Балҡан ярымутрауы]]|причина = Балҡан Берлеге илдәренең Ғосман империяһының Европа биләмәләрен яулап алыу <!-- |противник1 = {{Флагификация|Болгария}}<br> {{Флагификация|Королевство Сербия}}<br> {{Флагификация|Королевство Черногория}}<br> {{Флагификация|Греция|1822}}<br> {{Флагификация|Ғосман империяһы}} (1913 йылда)<br> {{Флагификация|Королевство Румыния}} (1913 йылда)<br> |противник2 = {{Флагификация|Ғосман империяһы}} (1912 йылда)<br> {{Флагификация|Болгария}} (1913 йылда)<br> -->}} <!-- {{Балканские войны}}--> '''Балҡан һуғыштары''' — [[Беренсе донъя һуғышы]] алдынан [[1912]]—[[1913 йыл]]дарҙағы ике һуғыш, улар һөҙөмтәһендә [[Балҡан ярымутрауы]] илдәре [[төрөктәр]]ҙе [[Европа]] территорияһынан тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлаған. [[Беренсе Балҡан һуғышы]] азатлыҡ өсөн Ғосман империяһына ҡаршы барған. Балҡан союзы ([[Өсөнсө Болгар батшалығы|Болгария]], [[Черногория короллеге|Черногория]], [[Сербия короллеге|Сербия]] һәм [[Греция короллеге|Греция]]) Ғосман империяһын тулыһынса Европа биләмәһенән ҡыҫырыҡлап сығарырға ниәтләгән. Был ниәт тормошҡа ашырылған, төрөктәр ҡулында тик [[Истанбул]] һәм уның тирәһендәге территориялар һаҡланған. Әммә тиҙҙән еңеүселәр араһында ҡапма-ҡаршылыҡтар бер яҡтан Болгария, һәм икенсе яҡтан Сербия, Греция, Черногория, Ғосман империяһы һәм [[Румыния короллеге|Румыния]] араһындағы [[Икенсе Балҡан һуғышы]] башланыуына килтергән. Болгария һуғышта еңелгән һәм беренсе һуғышта яуланған территорияларының ҙур өлөшөн юғалтҡан, Ғосман империяһы Адрианополь һәм уның тирәһен ҡайтарған. == Беренсе Балҡан һуғышының тәүтарихы == === Тәүтарихы === [[Балҡан ярымутрауы]]нда [[Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе]] осоронда уҡ бында элек йәшәмәгән халыҡтар килеп сыға башлай. [[Рим империяһы]]н бүлеүгә ҡарай IV быуат аҙағында төбәк [[Көнсығыш Рим империяһы]] составына ингән һәм яңы халыҡтар даими рәүештә императорҙар менән көрәшкән. Тәүге тапҡыр үҙәк Европала килеп сыҡҡан [[төрки халыҡтар]] ([[һундар]], [[болғарҙар]], [[аварҙар]]) 395 йылға ҡарай уҡ Рим империяһының көсһөҙләнеүенә һәм ике дәүләткә тарҡалыуына ([[Көнбайыш Рим империяһы]] һәм [[Византия]]) килтергән. Рим империяһының Балҡан ярымутрауы өҫтөндәге күп йыллыҡ гегемонияһы ҡолатылған. XV быуат башында [[Кесе Азия]]нан ғосман [[төрөктәр]]е Балҡан ярымутрауына үтә башлаған. Византияны бөтөрөү һәм 1453 йылда [[Истанбул|Константинополдең]] ҡолауы, ҡеүәте даими рәүештә үҫкән [[Ғосман империяһы]]на тулыһынса Балҡан ярымутрауын биләргә булышлыҡ иткән. Бында йәшәүсе халыҡтар мосолман төрөк империяһы составына ингән. Халыҡтарҙың сығышы, дине һәм милләте буйынса айырмалыҡтары Балҡандағы хәлде ҡатмарлаштырған<ref name="balkans">{{книга |автор = Жогов П. В. |заглавие = Дипломатия Германии и Австро-Венгрии и первая балканская война |место = М. |издательство = Наука |год = 1969 }}</ref><ref name="three">{{книга |автор = Задохин А., Низовский А. |заглавие = Пороховой погреб Европы |ссылка = http://militera.lib.ru/h/zadohin_nizovsky/index.html |место = М. |издательство = Вече |год = 2000 |isbn = 5–7838–0719–2 }}</ref>. Балҡан ярымутрауында йыш ҡына төрөк хакимлығына ҡаршы ихтилалдар булған, уларҙың күбеһе баш күтәреүселәрҙең еңелеүе менән тамамланған. Шуға ҡарамаҫтан XIX быуатта этнократик дәүләттә формалаша башлаған. Был процесс Төркиәнең көсһөҙләнеүендә ихтыяж итеүсе [[Рәсәй империяһы]] булышлығында барған. Һөҙөмтәлә XX быуат башына ҡарай Ғосман империяһы составынан Греция, Болгария, Сербия, Черногория сыҡҡандар, ә Румыния үҙенең вассаль буйһоноулығын сискән. Шуға ҡарамаҫтан теге йәки был халыҡ йәшәгән ерҙәр тура килеүсе дәүләт составына инмәгән. Мәҫәлән, күп һанлы болгарҙар һәм сербтар Македонияла йәшәгән, гректар [[Эгей диңгеҙе]]нең утрауҙарында йәшәгән, Черногория менән сиктәш булған төрөк территорияларында бер ни тиклем черногорҙар йәшәгән<ref name="two">{{книга |автор = Рябинин А. |заглавие = Малые войны первой половины XX века. Балканы |ссылка = http://militera.lib.ru/h/ryabinin_aa/index.html |место = М. |издательство = ACT |год = 2003 |isbn = 5–17–019625–3 |тираж = 5000 }}</ref>. Албандарҙың бөтөнәй үҙ дәүләте булмаған, шулайҙа Ғосман империяһының айырым виләйәттәре улар тарафынан тулыһынса төйәкләнгән<ref name="three" />. === Бөйөк державаларҙың сәйәсәте === Бөйөк державаларҙың Балҡан ярымутрауындағы үҙ-ара ҡаршылығы Болгария, Сербия, Греция һәм Черногорияның хәрби оборона союзы — Балҡан союзының барлыҡҡа килеүенә сәбәпсе була. Союз Рәсәй империяһы эгидаһы аҫтында ойошторолған һәм Австро-Венгрияға ҡаршы йүнәлтелгән булған, сөнки яңыраҡ тоҡанған Босния көрсөгө Балҡан ярымутрауында хәлдең тотороҡһоҙланыуына килтергән<ref name="one" />. Әммә Балҡан союзы Ғосман империяһы менән дошманлаша башлаған. Сөнки көсһөҙләнә барған империяла күп һанлы болгарҙар, гректар һәм сербтар йәшәгән. Бынана башҡа болгар хөкүмәте Балҡан ярымутрауының барлыҡ көнсығыш өлөшөн үҙ эсенә алған Бөйөк (Целокупная) Болгария империяһын төҙөп, Болгарияның сиктәрен максималь рәүештә киңәйтергә теләгән. Сербтар үҙенә Көнбайыш Македонияны һәм Албанияны ҡушып [[Адриатик диңгеҙ]]гә сығыу юлын алырға теләгән. Черногорҙар Адриатик диңгеҙендәге эре төрөк порттарын һәм Яңы Баҙар (Новопазар) санджагын биләргә ынтылған<ref name="one" />. Гректарға, болгарҙар кеүек, үҙ илен сиктәрен максималь рәүештә киңәйтеү кәрәк булған. Һуңыраҡ, [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң баш ҡалаһы Константинополдә ([[Истанбул]]да) булған [[Византия империяһы]]н тергеҙеү — Венизелостың бөйөк идеяһы барлыҡҡа килгән. Әммә союзда үҙ-ара ҡаршылыҡтарҙа булған. Мәҫәлән, Греция, Болгария һәм Сербия [[Македония (өлкә)|Македония]] өлкәһе, Греция һәм Болгария [[Фракия]] өлкәһе өсөн бәхәсләшкән. Союзға инмәгән Румынияның шулай уҡ Болгарияға үҙ территориаль дәғүәләре булған, ә [[Беренсе Балҡан һуғышы]] барышында был дәғүәләрҙе ул Болгарияға сәйәси баҫым өсөн файҙаланған<ref name="one" /><ref name="two" /><ref name="vlahov">{{Книга:Влахов:Отношения между България и централните сили}}</ref>. === Беренсе Балҡан һуғышы === {{төп мәҡәлә|Беренсе Балҡан һуғышы}} 1912 йылдың 9 октябрендә рәсми рәүештә [[Беренсе Балҡан һуғышы]] башланған, әммә фактик рәүештә Черногория төрөк ғәскәрҙәре менән алыштарҙы 4 октябрҙә үк башлаған. Тәүге ике ай дауамында барған һуғышта Балҡан союзының хәрби көстәре бөтә йүнәлештәрҙә һөжүм алып барған. Македонияла Ғосман империяһының Көнбайыш (Македон) армияһы, ә [[Кыркларели]] янында — Көнсығыш армияһы тулыһынса тар-мар ителгән. Чаталджи нығытмалы һыҙығында һуҙылған алыштар, [[Эдирне]] һәм [[Шкодер]] ҡалаларын оҙайлы ҡамауҙар яҡтарҙы солох һөйләшеүҙәрен башларға мәжбүр иткән. Һөйләшеүҙәр Ғосман империяһында власты баҫып алған [[йәш төрөктәр]] тарафынан өҙөлгән. Империяның яңы хөкүмәте дәүләттең милли аҙсылыҡтарына тиҫкәре ҡарашта булған, шунлыҡтан улар төрөктәрҙе Балҡан ярымутрауында һуғышты дауам итергә һәм империя составына «боласы төбәктәрҙе» ҡайтарырға саҡырған<ref name="two" />. 1913 йылдың 3 февралендә кисе сәғәт 7-лә хәрби хәрәкәттә йәнә башланған. Уның икенсе фазаһында Балҡан союзы Шкодер һәм Эдирне ҡалаларын бирелергә мәжбүр итә алған. Фронттың ҡалған участоктарында 30 майға ҡәҙәр позицион һуғыш барған. Шулай ҙа 30 майҙа йәш төрөктәр хөкүмәте [[Лондон]]да тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйырға ризалашҡан<ref name="one" /><ref name="two" />. Лондон тыныслыҡ килешеүенә ярашлы, Ғосман империяһы үҙенең [[Европа]] биләмәләренең ҙур өлөшөн һәм [[Эгей диңгеҙе]]ндәге барлыҡ утрауҙарҙы юғалтҡан. Европа биләмәләренән төрөктәр ҡулында тик Истанбул һәм уның тирәһе тороп ҡалған. [[Албания]] бойондороҡһоҙлоҡ алған, әммә фактик рәүештә ул [[Австро-Венгрия]]ның һәм [[Италия]]ның протектораты булған. Яңы дәүләттең төҙөлөүе Греция, Черногория һәм Сербияны ҡәнәғәтләндермәгән, улар албан ерҙәрен үҙ-ара бүлешергә теләгән. Бынан башҡа килешеү Ғосман империяһының элекке Европа биләмәләре буласаҡта нисек бүленеүен күҙалламаған. Балҡан союзының илдәре оккупацияланған территорияларҙы үҙаллы бүлергә тейеш булған. Был проблема тыуҙырған, сөнки Фракия менән Македония өлкәләре Беренсе Балҡан һуғышы тамамланған һуң уҡ союздаштар өсөн бәхәсле территориялар булып киткән. Был төбәктәрҙә хәл даими рәүештә киҫкенләшкән, Македония өлкәһе бәхәсле демаркация һыҙығы менән Греция, Болгария һәм Сербия араһында бүленгән<ref name="two" />. Дәүләттәрҙең яңы сиктәре билдәләнмәгән булып ҡалған<ref name="one" />. == Икенсе Балҡан һуғышы == {{main|Икенсе Балҡан һуғышы}} 1913 йылдың июнендә Икенсе Балҡан һуғышы башланған. Болгария, Сербия, Греция, Черногория бик аҙ ғына союздаш булғандар һәм бөтәһен дә ҡәнәғәтләндергән «төрөк мираҫын» бүлеү тураһында килешә алмағандар. Был ваҡытта Болгарияға ҡаршы коалиция төҙөлгән, ул Сербия, Черногория, Грецияны һәм уларҙың «тарихи дошманы» — Ғосман империяһын берләштергән. Союздаштар иҫәбендә был юлы Румыния булғаг. Коалицияла ҡатнашыусылар киң райондарҙы яулаған Болгариянан үҙ файҙаһына территорияларҙы биреүҙе талап иткән. Болгария батшаһы Фердинанд I һәм уның хөкүмәте, Германия империяһы һәм Австро-Венгрияның дипломатик хуплауына таянып, быға ҡаршы булған. 1913 йылдың 29 июнендә Болгария ғәскәрҙәре беренсе булып Греция һәм Сербия позицияларына һөжүм иткән. Хәрби низағҡа тиҙ генә күрше илдәр ҡушылған. Болгария оҙаҡ ҡаршылыҡ күрһәтә алмаған һәм 29 июлдә капитуляциялаған. Тиҙҙән Бухарест тынысылыҡ килешеүе төҙөлгән, уға ярашлы Болгария төньяҡта, көнбайышта һәм көньяҡта ҙур территорияларын юғалтҡан. == Ике һуғыштың һөҙөмтәләре == Ғосман империяһы үҙенең Европа биләмәләренең ҙур өлөшөн юғалтҡан. Албания бойондороҡһоҙлоҡ алған. Болгария, Сербия, Греция һәм Румыния үҙ территорияларын киңәйткән. Был һуғыштар 240 меңдән ашыу кеше ғүмерен өҙгән. === Донъя һуғышының тәүтарихы === {{see also|Беренсе донъя һуғышы}} Бухарест тыныслыҡ килешеүе [[Балҡан ярымыутрауы]]нда сәйәси хәлде ҡәтғи үҙгәрткән. Балҡан союзының тулыһынса тарҡалыуын Германия империяһы һәм Австро-Венгрия хуплаған. Болгария батшаһы Фердинанд I һуғыштың былай тамамланыуы менән ҡәнәғәт булмаған. Раҫлауҙар буйынса килешеүгә ҡул ҡуйғандан һуң ул «{{comment|Ma vengeance sera terrible|Минең үсем ҡурҡыныс буласаҡ}}» тигән фразаны әйткән. Үҙ сиратында Икенсе Балҡан һуғышында Сербия короллеге Рәсәй империяһының ярҙамын юғалтҡан, әммә күпкә көсәйгән. Австро-Венгрия үҙ сиктәрендә көслө дәүләт барлыҡҡа килеүенән хәүефләнгән, сөнки һуғышта Болгария менән Ғосман империяһы һуғышта еңелгәндән һуң Сербия короллеге Балҡан ярымутрауында иң көслө держава була алған. Шулай уҡ Австрия тажының Воеводина өлкәһендә күп һанлы сербтар йәшәгән. Воеводинаның айырылыуынан, ә артабан империяның тулыһынса тарҡалыуынан хәүефләнеп, Австро-Венгрия хөкүмәтесербтар һуғыш иғлан итеү өсөн сәбәп эҙләгән<ref name="one" /><ref name="two" /><ref name="washington" /><ref name="pmv" />. Шул уҡ ваҡытта Сербия үҙе радикалләштерелгән. Бер үк ваҡытта ике һуғыштар һәм дәүләттең ҡапыл көсәйеүе милли күтәрелеш тыуҙырған. 1913 йылдың аҙағында серб ғәскәрҙәре Албанияның бер өлөшөн оккупацияларған маташҡан, һөҙөмтәлә Албания көрсөгө башланған, ул Сербия ғәскәрҙәрен яңы барлыҡҡа килгән дәүләттән сығарыу менән тамамланған<ref name="two" />. Бер үк ваҡытта серб контрразведкаһы ҡурсаулығы аҫтында һуғыштар барышында «Ҡара ҡул» төркөмө ойошҡан, ул барлыҡ тиерлек власть органдарын контролдә тотҡан<ref name="bosna" />. «Млада Босна» булараҡ билдәле булған төркөмдөң бер өлөшө<ref name="bosna" />, Боснияла эшмәкәрлек иткән һәм үҙ алдынды уны Австро-Венгриянан айырыуҙы маҡсат итеп ҡуйған<ref name="pmv" />. 1914 йылда «Ҡара ҡул» булышлығында [[Сараево]]ла Австро-Венгрияның крон-принцы үлтерелгән<ref name="bosna" />. Һөҙөмтәлә Австро-Венгрия Сербияға ультиматум ебәрә, уның артынан [[Беренсе донъя һуғышы]] башланған<ref name="two" />. Реваншты көткән Болгария яңы һуғышта Австро-Венгрия һәм Германия яғына сыҡҡан. Уның хөкүмәте дәүләтте 1913 йылдың майындағы сиктәрҙә тергеҙергә теләгән, бының өсөн йәнә Сербияны еңер кәрәк булған. Башланған донъя һуғышы ике Балҡан һуғыштары менән сағыштырғанда Балҡан ярымутрауында күпкә ҙурыраҡ үҙгәрештәргә килтергән. Шулай итеп Икенсе Балҡан һуғышы алыҫҡа алға китеүсе эҙемтәләргә эйә булған<ref name="one" /><ref name="two" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * {{Cite book|ref=harv|editor-last=Bataković|editor-first=Dušan T.|editor-link=Dušan T. Bataković|title=Histoire du peuple serbe|trans-title=History of the Serbian People|language=French|date=2005|location=Lausanne|publisher=L’Age d’Homme|url=https://books.google.com/books?id=a0jA_LdH6nsC}} * {{cite book|last=Crampton|first=R. J.|title=The hollow detente: Anglo-German relations in the Balkans, 1911-1914|url=https://books.google.com/books?id=pRhFAQAAIAAJ|year=1980|publisher=G. Prior|isbn=978-0-391-02159-4}} * {{cite book|last=Helmreich|first=Ernst Christian|title=The Diplomacy of the Balkan Wars, 1912-1913|url=https://books.google.com/books?id=AvVMMQAACAAJ|year=1938|publisher=Harvard University Press|ref=harv}} * {{Cite book|ref=harv|last=Jelavich|first=Barbara|authorlink=Barbara Jelavich|title=History of the Balkans: Twentieth Century|volume=2|year=1983|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=Hd-or3qtqrsC}} * {{cite book|last=Rossos|first=Andrew|title=Russia and the Balkans: inter-Balkan rivalries and Russian foreign policy, 1908-1914|url=https://books.google.com/books?id=-7K6AAAAIAAJ|year=1981|publisher=University of Toronto Press}} * {{cite book|last=Schurman|first=Jacob Gould|title=The Balkan Wars 1912–1913|url=https://archive.org/details/balkanwars1912100schu|edition=1st|year=1914|publisher=Princeton University|isbn=}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * ''[[Троцкий Лев Давидович|Троцкий Л. Д.]]'' [http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotm083.htm Перед историческим рубежом. Балканы и Балканские войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071219172435/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotm083.htm |date=2007-12-19 }} * ''Jacob Gould Schurman.'' [http://www.gutenberg.org/files/11676/11676.txt The Balkan Wars: 1912—1913] / 3rd edition. (1916) * [https://web.archive.org/web/20081231100539/http://www.turkeyswar.com/prelude/balkanwars1.htm Balkan Wars from a Turkish perspective] * ''Richard C. Hall.'' [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/balkan_wars_1912-1913/ Balkan Wars 1912—1913] // ''International Encyclopedia of the First World War'' {{ВС}} <!-- {{Дипломатия великих держав 1871-1913}}--> [[Категория:Балҡан һуғыштары| ]] [[Категория:1912 йылғы низағтар]] [[Категория:1913 йылғы низағтар]] 6v33xh5anqb4epaxvv9qp798f0fd0mp Ишем (Төмән өлкәһе) 0 150573 1302683 1300940 2026-08-12T06:08:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302683 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ишем''' ({{lang-ru|Иши́м}}) — [[Рәсәй]]ҙең [[Төмән өлкәһе]]ндәге [[ҡала]], Ишем районының административ үҙәге. [[Иртыш]] ҡушылдығы [[Ишем (йылға)|Ишем йылғаһының]] һул ярында урынлашҡан. ''Ишем ҡалаһы'' [[муниципаль берәмеге]], Рәсәй ҡалаһы статусына эйә<ref>[http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/ustav.htm?id=10996930@cmsArticle Устав городаа Ишим] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630082635/http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/ustav.htm?id=10996930@cmsArticle |date=2015-06-30 }}</ref>. 1687 йылда ''Коркина слобода'' тигән атама менән нигеҙ һалынған, 1782 йылдан Ишем ҡалаһы {{Переход|#История}}. Халҡы — 65 142 кеше (2018).Ҡала ерҙәренең дөйөм майҙаны — 4 610 га<ref name=autogenerated2>[http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/more.htm?id=10292720@cmsArticle Географическая справка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630042612/http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/more.htm?id=10292720@cmsArticle |date=2015-06-30 }}</ref>. Урамдарының дөйөм оҙонлоғо — 232,1 км, шуларҙан асфальт-бетон юлдары — 146,1 км. Ишем тимер юл вокзалы, автовокзал бар. == Тарихы == [[Файл:Богоявленский собор. Ишим.jpg|thumb|200px|left|Богоявление соборы. 1793 йылда һалынған. Ҡаланың архитектура ҡомартҡыларының береһе, Ишемдәге һәм Ишемь буйындағы тәүге таш ҡорам. Унда билдәле урыҫ әкиәтсе-яҙыусыһы [[Ершов Пётр Павлович|Пётр Ершов]] суҡындырылған]] 1670 йылда нигеҙ һалынған<ref>[http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/more.htm?id=10551999@cmsArticle Визитная карточка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630034246/http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/more.htm?id=10551999@cmsArticle |date=2015-06-30 }}</ref> (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1687 йылда<ref>[http://www.kmishim.ru/historyishim/ishimskiihronograf/ Ишемский краеведческий музей. Ишемский хронограф] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923123532/http://www.kmishim.ru/historyishim/ishimskiihronograf/ |date=2011-09-23 }}</ref>) ''Коркина слобода'' булараҡ барлыҡҡа килгән. 1721 йылдан даими рәүештә Никола йәрминкәһе үткәрелә башлаған. 1782 йылда слобода [[Екатерина II]] указы менән ''Ишем'' ҡалаһы статусы алған. Ҡаланың атамаһы эргәһендәге йылғаныҡынан алынған. Төп Себер трактында географик йәһәттән уңайлы урынлашып, ҡалаТубыл губернияһының иң бай игенселек менән малсылыҡ округтары солғауында [[Себер|Көнбайыш Себер]]ҙең эре сауҙа йәрминкәләре үҙәгенә әүерелә. XIX быуатта йыл һайын декабрь айында Никола йәрминкәһе үткәрелгән<ref name=autogenerated1>[http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/more.htm?id=10526654@cmsArticle Историческая справка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630083123/http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/more.htm?id=10526654@cmsArticle |date=2015-06-30 }}</ref>. 1875 йылдың 21 октябрендә Ишемский ҡала банкыһы асыла<ref>[http://www.finhistory.org/sobyitiya-kalendarya/otkryitie-ishimskogo-gorodskogo-banka.html Открытие Ишимского городского банка]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. XIX быуат ахырына Ишемдә биш тире иләү, дүрт һабын ҡайнатыу, алты һарыҡ тиреһе эшкәртеү, һигеҙ быйма баҫыу, ун алты тимерлек, һигеҙ кирбес һуғыу, ике араҡы сығарыу, ике майшәм, ике май һығыу һәм бер һыра заводы эшләп килә. 1817 йылдан 1871 йылғаса ҡалала уҡыу йорттары асыла<ref name=autogenerated1 />. 1913 йылда ҡаланан ике саҡрымдағы Ишем станцияһы аша тәүге поездар үтә<ref name=autogenerated1 />. 1921 йылда Ишем өйәҙе Төньяҡ Себер восстаниеһы үҙәгенә әүерелә. 1917—1923 йылдарҙа Ишем Төмән губернияһына ла, РСФСР-ҙың Урал өлкәһенә лә (1923—1930), Төмән өлкәһенә лә (1931—1934), Силәбе өлкәһенә лә (1934—1935), Омск өлкәһенә лә (1935—1944) инеп ала. 1944 йылдан Ишем ҡалаһы Төмән өлкәһе составында<ref name=autogenerated1 />. Ҡала составына төрлө йылдарҙа яҡын-тирә ауылдар индерелә бара. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында Ишемгә бер нисә предприятие эвакуацияланып килә. Ҡала янында Ишем аэродромы урынлашҡан ([[РОСТО]]). 1982 йылдың 10 авгусында Ишем СССР Юғары Советы Президиумы [[«Почёт Билдәһе» ордены]] менән бүләкләнә. 1990 йылда Ишем ҡалаһы Рәсәйҙең тарихи урындары исемлегенә индерелә<ref>[http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/ustav.htm?id=10996930@cmsArticle Устав ҡалаа Ишема] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630082635/http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/ustav.htm?id=10996930@cmsArticle |date=2015-06-30 }}</ref> == Дөйөм физик-географик тасуирламаһы == [[Файл:Ishim train station, may 2, 2011.jpg|thumb|250px|Тимер юл вокзалы]] Ҡала [[Иртыш]] ҡушылдығы [[Ишем (йылға)|Ишем йылғаһының]] һул ярында, [[Себер|Көнбайыш Себер]]ҙең урман-далалы зонаһында, Ишем тигеҙлеге сиктәрендә урынлашҡан. Ҡала янында федераль әһәмиәттәге Синицинский бор тигән тәбиғәт ҡомартҡыһы менән данлы<ref name=autogenerated2 />. Төньяҡтан ҡаланы Ҡарасүл йылғаһы урап аға<ref>[http://www.etomesto.ru/map-genshtab_o-42/?z=1&x=69.483703935456&y=56.114838188039 O-42 карты Генштаба СССР. Тобольск, Ишем]</ref>. Мөһим транспорт үҙәге: ҡала аша Транссебер тимер юл магистрале, федераль әһәмиәттәге автомобильная юлы {{табличка-ru|Р|402}} (Төмән — Омск), автомобиль юлы {{табличка-ru|Р|403}} (Ишем — Петропавловск ([[Ҡаҙағстан]])) үтә. === Климаты === Климаты уртаса континентальный. Абсолют температура максимумы Ишемдә 38,0 °C — 1952 йылдың июлендә теркәлгән, абсолют температура минимумы −51.1 °C , 1968 йылдың декабрендә теркәлгән. Йәйге уртаса температура — 17 °C, ҡышҡы −16.7 °C. Ишемдә йылына уртаса 397.0 мм яуым-төшөм була<ref>[http://ww24.ru/climate/28573 Климат Ишема. Климатические характеристики Ишема] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630101526/http://ww24.ru/climate/28573 |date=2015-06-30 }}</ref>. * Уртаса йыллыҡ һауа дымлылығы — 73 %. Уртаса айлыҡ дымлылыҡ — майҙа 58 %-ҡа тиклем, ноябрҙә — 81 % . * Йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге — 3,2 м/с . Уртаса айлыҡ тиҙлек — 2,6 м/с (июль, августа) — 3,7 м/с (апрель)<ref>[http://meteo.ru/pogoda-i-klimat/197-nauchno-prikladnoj-spravochnik-klimat-rossii Справочник «Климат Рәсәйи»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170406042041/http://meteo.ru/pogoda-i-klimat/197-nauchno-prikladnoj-spravochnik-klimat-rossii |date=2017-04-06 }}</ref>. {{Климат города |ҡала_род=Ишема (норма 1981—2010 гг.) |Источник=<ref>[http://meteo.ru/it/178-aisori ФГБУ "ВНИИГМИ-МЦД".]</ref><ref>Абсолютные максимумы и минимумы температуры за всё время наблюдения из [http://meteo.ru/pogoda-i-klimat/197-nauchno-prikladnoj-spravochnik-klimat-rossii справочника "Климат Рәсәйи"]</ref>. | Янв_ср=-16.2 | Янв_ср_осад=19 | Фев_ср=-15.2 | Фев_ср_осад=14 | Мар_ср=-7.6 | Мар_ср_осад=14 | Апр_ср=3.2 | Апр_ср_осад=21 | Май_ср=11.7 | Май_ср_осад=36 | Июн_ср=17.5 | Июн_ср_осад=47 | Июл_ср=19.0 | Июл_ср_осад=63 | Авг_ср=16.2 | Авг_ср_осад=57 | Сен_ср=9.9 | Сен_ср_осад=44 | Окт_ср=3.2 | Окт_ср_осад=29 | Ноя_ср=-7.4 | Ноя_ср_осад=26 | Дек_ср=-13.9 | Дек_ср_осад=23 | Год_ср=1.7 | Год_ср_осад=393 | Янв_а_макс=3.9 | Янв_а_мин=-47.3 | Фев_а_макс=4.0 | Фев_а_мин=-46.3 | Мар_а_макс=14.2 | Мар_а_мин=-42.0 | Апр_а_макс=30.6 | Апр_а_мин=-29.0 | Май_а_макс=36.5 | Май_а_мин=-12.0 | Июн_а_макс=38.0 | Июн_а_мин=-2.8 | Июл_а_макс=38.0 | Июл_а_мин=1.4 | Авг_а_макс=36.5 | Авг_а_мин=-3.3 | Сен_а_макс=32.4 | Сен_а_мин=-9.3 | Окт_а_макс=24.8 | Окт_а_мин=-29.6 | Ноя_а_макс=16.0 | Ноя_а_мин=-40.3 | Дек_а_макс=4.1 | Дек_а_мин=-51.1 | Год_а_макс=38.0 | Год_а_мин=-51.1 |}} {{Климат города |ҡала_род=Ишема |Источник=[http://ru.climate-data.org/location/1774/ Climate-data.org] | Янв_ср=-18.3 | Янв_ср_осад=17 | Фев_ср=-17.2 | Фев_ср_осад=13 | Мар_ср=-9.3 | Мар_ср_осад=12 | Апр_ср=2.6 | Апр_ср_осад=25 | Май_ср=11.0 | Май_ср_осад=31 | Июн_ср=16.8 | Июн_ср_осад=57 | Июл_ср=18.9 | Июл_ср_осад=70 | Авг_ср=15.8 | Авг_ср_осад=57 | Сен_ср=10.2 | Сен_ср_осад=40 | Окт_ср=1.5 | Окт_ср_осад=31 | Ноя_ср=-8.6 | Ноя_ср_осад=24 | Дек_ср=-14.8 | Дек_ср_осад=18 | Год_ср=0.7 | Год_ср_осад=395 | Янв_ср_мин=-22.7 | Янв_ср_макс=-13.8 | Фев_ср_мин=-21.9 | Фев_ср_макс=-12.5 | Мар_ср_мин=-14.2 | Мар_ср_макс=-4.2 | Апр_ср_мин=-2.2 | Апр_ср_макс=7.5 | Май_ср_мин=5.0 | Май_ср_макс=17.1 | Июн_ср_мин=10.9 | Июн_ср_макс=22.7 | Июл_ср_мин=13.6 | Июл_ср_макс=24.3 | Авг_ср_мин=10.7 | Авг_ср_макс=20.9 | Сен_ср_мин=5.3 | Сен_ср_макс=15.4 | Окт_ср_мин=-2.2 | Окт_ср_макс=5.3 | Ноя_ср_мин=-12.3 | Ноя_ср_макс=-4.8 | Дек_ср_мин=-18.9 | Дек_ср_макс=-10.6 | Год_ср_мин=-4.1| Год_ср_макс= 5.6 | Янв_а_макс= | Янв_а_мин= | Фев_а_макс= | Фев_а_мин= | Мар_а_макс= | Мар_а_мин= | Апр_а_макс= | Апр_а_мин= | Май_а_макс= | Май_а_мин= | Июн_а_макс= | Июн_а_мин= | Июл_а_макс= | Июл_а_мин= | Авг_а_макс= | Авг_а_мин= | Сен_а_макс= | Сен_а_мин= | Окт_а_макс= | Окт_а_мин= | Ноя_а_макс= | Ноя_а_мин= | Дек_а_макс= | Дек_а_мин= | Год_а_макс= | Год_а_мин= |}} == Халҡы == {{ Население | Ишим | Столбцов=11}} {{население| Ишим |график}} {{ Численность городов России }} == Туғандаш ҡалалар == * {{Флаг США}} Гранд-Форкс, Төньяҡ Дакота ([[АҠШ]]) * {{Рәсәй}} Суровикино, Волгоград өлкәһе (2017 йылдан)<ref>{{Cite web|url=https://t-l.ru/233601.html|title=Ишем и Суровикино стали городами-побратимами|publisher=t-l.ru|lang=ru|accessdate=2017-09-29}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Ишем, окружный ҡала Тобольской губернии}} * {{книга|заглавие=Административно-территориальное деление Төмәнской области (XVII—XX вв.)|место=Төмәнь|год=2003|страниц=304|isbn=5-87591-025-9}} * ''Гультяев Н. Е., Волкова М. П.'' Эволюция хозяйственно-экономического развития ҡалаа Ишема //Западносибирское краеведение. Вып. 2. Ишем, 1997. С. 126—130. — ISBN 5-900142-14-0 * Ишем далёкий — близкий: Научно-популярные очерки. Ишем. 1997. 182 с — ISBN 5-900142-20-5 * Ишем: Исторические очерки. Ишем, 1995. 64 с. * Ишем: Прошлое и настоящее: Библиографический указатель. Ишем, 1991. 144 с. * Ишемский хронограф //Западносибирское краеведение. Вып. 2. Ишем, 1997. С. 143—153. — ISBN 5-900142-14-0 * ''Калинина М. Ф.'' Времена. Люди и судьбы //Коркина слобода. Краеведческий альманах. Вып. 3. Ишем, 2001. С. 149—158 — {{ISBN с опечаткой|номер_с_опечаткой=5-700142-19-1}}<!-- Контрольная сумма не совпадает --> ''(начало)'' * ''Калинина М. Ф.'' Времена. Люди и судьбы //Коркина слобода. Краеведческий альманах. Вып. 4. Ишем, 2002. С. 142—163. — ISBN 5-900142-33-7 ''(окончание)'' * ''Пашков Ф. М.'' Как Коркина слобода стала Ишемом //Коркина слобода. Краеведческий альманах. Вып. 4. Ишем, 2002. С. 5—9. — ISBN 5-900142-33-7 * ''Пашков Ф. М.'' Пётр Онофриев //Коркина слобода. Вып. 1. Ишем, 1999. С. 44—47. — ISBN 5-900142-50-7 * ''Шилова Е. В.'' Ишем в начале XIX века (общий обзор) //Западносибирское краеведение. Вып. 3. Ишем, 2000. С. 118—124. — ISBN 5-900142-29-9 == Һылтанмалар == * [http://ishim.admtyumen.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200319101230/https://ishim.admtyumen.ru/ |date=2020-03-19 }} Сайт администрации городаа] * [http://heraldicum.ru/russia/subjects/towns/ishim.htm История герба Ишима] * [http://ershov.ishimkultura.ru/ Культурный центр (музей) П. П. Ершова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714182329/http://ershov.ishimkultura.ru/ |date=2014-07-14 }} * [http://ishim.admtyumen.ru/mo/ishim/about_OMSU/more.htm?id=10551999@cmsArticle Визитная карточка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630034246/http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/more.htm?id=10551999@cmsArticle |date=2015-06-30 }} Официальный сайт администрации города * [http://ishimka.ru/ Ишимка.ру — информационный портал города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427023231/http://www.ishimka.ru/ |date=2015-04-27 }} * [http://ishim.info Ишим.инфо — онлайн-справочник и карта ҡалаа Ишим] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926110601/http://ishim.info/ |date=2020-09-26 }} [[Категория:Ишем|*]] [[Категория:Төмән өлкәһе ҡалалары]] rovl6s178p4394cm9viw4vbf1v8w0jn Палемондар 0 151179 1302493 925804 2026-08-11T18:35:52Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302493 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Палемоновичтар''' йәки '''Палемондар''' — [[Бөйөк Литва кенәзлеге]]ндә Палемон вариҫтары тип һаналған легендар кенәз нәҫеленең шартлы исеме. Палемоновичтар тураһындағы риүәйәт XVI быуатҡа ғына ҡарай һәм ышаныслы сығанаҡтарҙа ниндәй ҙә булһа раҫлауҙар табылмай. == Тарихы == Элекке литва кенәздәре тураһында бик аҙ билдәле, сөнки Литва дәүләте тарихы буйынса ышаныслы документтар юҡ һәм ил тарихы күберәк легендалар буйынса билдәле. Ҡайһы бер тарихи документарҙа X—XII быуаттарҙа йәшәгән төрлө литва кенәздәренең исемдәре осрай. Бер нисә тарихи сығанаҡта кенәз Палемон тураһында легенда һаҡланған, унда литваларҙың сығышы, шулай уҡ ҡайһы бер ырыуҙар тураһында бәйән ителә. Әлеге легендала Палемон вариҫтары телгә алына, уларҙы шартлы рәүештә Палемоновичтар (йәки Палемондар) династияһына берләштерәләр. Әммә йыш ҡына был кенәздәр тураһында мәғлүмәттәр дөрөҫлөккә тап килмәй. === Литваларҙың сығышы тураһында легенданың барлыҡҡа килеүе === Ян Длугош (1415—1480), литваларҙа рим тамырҙары, тип яҙып ҡалдырған, әммә тәрәнгә төшмәгән. Күскенселәрҙең юлбашсыһы тип ул Вилли кенәзен күрһәтә, уның исеме менән [[Вильна]] ҡалаһы аталған. Длугош күсенеү ваҡытын [[Юлий Цезарь]] дәүеренә илтә һәм литваларҙың ата-бабалары граждандар һуғыштарынан ҡотолмаҡсы булғандар. Длугоштың версияһын Матвей Меховский ҙә ҡеүәтләй. Әммә Мартин Бельский был легенданы ысынбарлығында шикләнә башлай. Птолемей хеҙмәттәренә таянып, ул литвалар элек герулдар һәм аландар йәшәгән ерҙәрҙән күсенгән, тип фаразлай, улар германдар һәм гректарға иңгә-иң терәп көн күргән, тип һанай<ref name="ul_135">{{книга|автор=[[Улащик, Николай Николаевич|Улащик Н. Н.]]|заглавие=Введение в изучение белорусско-литовского летописания|страницы=135-136}}</ref>. Палемон һәм Литваға Римдан сығышлыларнигеҙ һалыуы тураһында беренсе тапҡыр белорус-литва ҡулъяҙмаларында телгә алына (икенсе редакцияһы, 1520—1530 йылдар йәки йылдарҙа булдырылған)<ref name=palemonas>''Ivinskis Z.'' Palemonas // Lietuvių enciklopedija. — Boston, Massachusetts: Lietuvių enciklopedijos leidykla, 1953–1966. — Vol. 21. — P. 400—401.</ref>. Әлеге ваҡытта легенда йөкмәткеһенә ингән алты ҡулдан яҙылған йылъяҙмаһы бар: Археология йәмғиәте, Словацкий, Рачинский, Ольшевская, Румянцевская, Евреиновская йылъяҙмалары. Бынан тыш, легенда белорус-литва йылъяҙмаһының өсөнсө редакцияһында ла бар — «Быховец Хроникаһы»<ref name="ul_130" />. Шулай уҡ легенда Мацей Стрыйковскийҙа бар, ул беҙҙең ваҡытҡа килеп етмәгән белорус-литва йылъяҙмаларын әүҙем файҙалана. === Палемон тураһында легенда === Легенда буйынса ырыуға нигеҙ һалыусы палемон исемле бер Рим кешеһе була, император Нерондың туғаны, ул императорҙың аяуһыҙлығынан биш йөҙ затлы кешеләр ғаиләләре менән Неман тамағына һыу буйлап йөҙөп килә, артабан Неман буйлап Дубиса һәм Юра йылғаларына тиклем барып етә. Бында улар төпләнә һәм ошо ерҙе Жемайтия (түбән ер), тип атайҙар. Әлеге легенданы Стрыйковский бер аҙ үҙгәртә: күсенеүҙе 401-се йылға күсерә һәм быны литваларҙың ата-бабалары [[Аттила]]ның ҡанһыҙлығынан ҡасҡан, тип аңлата<ref name="ul_130">{{книга|автор=Улащик Н. Н.|заглавие=Введение в изучение белорусско-литовского летописания|страницы=130}}</ref>. Был легенда [[XV быуат|XV]] һәм быуаттарҙа юғары литва аҡһөйәктәренең Римда йәшәүсе кешеләрҙән килеп сығыуын һәм Литва дәүләтселегенең Рим дәүләтселеге менән бәйле булыуын иҫбат итеү маҡсатында уйлап сығарылған, тип ҡабул ителә<ref>{{cite book | title=Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295-1345 | url=https://archive.org/details/lithuaniaascendi0000rowe | first=S. C. | last=Rowell | year=1994 | publisher=Cambridge University Press | series=Cambridge Studies in Medieval Life and Thought: Fourth Series| isbn=9780521450119 | page=[https://archive.org/details/lithuaniaascendi0000rowe/page/41 41] }}</ref>. Легенда авторҙары Белоруссия һәм Литва географияһын ярайһы уҡ насар белгән, шуға күрә легендала бик күп географик хаталар һәм аңлашылмаусанлыҡтар осрай. Бынан тыш, бик күп хронологик проблемалар бар, шулай уҡ ҡайһы бер башҡа сығанаҡтарға тап килмәүсәнлек. Текстың күпселек өлөшө Новогрудок ҡалаһына ҡағылыуы сәбәпле, легенда, моғайын, тап ошо ҡалала барлыҡҡа килгәндер<ref name="ul_158">{{книга|автор=Улащик Н. Н.|заглавие=Введение в изучение белорусско-литовского летописания|страницы=158—159}}</ref>. Палемон тураһындағы легенда тарихнамәлә ярайһы уҡ киң ҡарала. «Быховец хроникаһы» баҫтырылып сыҡҡанға тиклем күп кеше, легенданы Стрыйковский уйлап сығарған, тигән фекерҙә була, әммә [[Татищев Василий Никитич|В. Н. Татищев]] уға тиклем дә легенданың ҡайһы бер элементтары электән тарихсыларҙың хеҙмәттәрендә осрауына иғтибар итә<ref>{{книга|автор=Татищев В. Н.|заглавие=История российская|место={{М}}, {{Л}}|год=1962|том=I|страницы=290}}</ref>. [[XVIII быуат]]та уҡ легенданың ысынбарлығында шикләнеүселәр була. Н. М. Карамзин, литваларҙың килеп сығышы тураһындағы хәбәрҙәр «уйҙырмаларға нигеҙләнгән», тип яҙып ҡалдыра<ref>{{книга|автор=Карамзин Н. М.|заглавие=История государства Российского|место={{СПб}}|год=1842|том=II, гл. II|страницы=17, примечание 35}}</ref>. «Быховец хроникаһы» табылғандан һуң уны Теодор Нарбут тикшерә. Ул риүәйәттең дөрөҫлөгенә бик ышана, әммә ул литваларҙың рим сығышлы булыу версияһын иңҡар итә, литваларҙы ул герулдарҙың вариҫтары тип һанай. Әммә һуңғараҡ Литва тарихы буйынса йыйылма хеҙмәт сығарған И. Ярошевич, Набуттың күп кенә фекерҙәре менән килешеүенә ҡарамаҫтан, литваларҙың Италиянан күсенеүе тураһындағы легенданы «әкиәт» тип атай.<ref name="ul_171">{{Китап|автор=Улащик Н. Н.|заглавие=Введение в изучение белорусско-литовского летописания|страницы=171—172}}</ref>. Совет тарихнамәһендә «Быховец хроникаһын» 1966 йылда урыҫ телендә баҫылып сыҡҡандан һуң өйрәнә башлай. Тикшеренеүселәҙең береһе Б Н. Флори фекеренсә, литвалар сығышы буйынса легенда Гаштольдтар башланғысы менән булдырыла<ref>{{статья|автор=Флоря Б. Н.|заглавие=О «Летописце Быховца»|издание=Источники и историография славянского средневековья|место={{М}}|год=1967|страницы=135—164}}</ref>.Башҡа тикшереүсе А А. Чемерицкий фекеренсә, әлеге легенда Русьҡа ҡарата Литваның өҫтөнлөгөн күрһәтеү маҡсатында уйлап сығарыла<ref>{{книга|автор=Чамарыцкi В. А.|заглавие=Беларускiя летапiсы як помнiкi лiтаратуры|место=Мiнск|год=1969|страницы=144—148}}</ref>. Әммә был тезис менән Н. Н. Улащик ризалашмай, сөнки был тезис Новогрудка кенәзлегенең (йәғни Русь) беренсе планға сығыуы менән кире ҡағыла. === Кенәз Палемоновичтар === Легенда буйынса Палемон литва кенәздәре династияһы башында тора. Уның өс улы күрһәтелгән: Борк, Кунос һәм Спера. Стрыйковский шулай уҡ Доспронгусты Палемондың улы һәм Девялтов кенәзе тип иҫәпләй. Легенда буйынса, Юрборк ҡалаһына Борк нигеҙ һала, Кунос — Кунас ҡалаһына (Каунас?). Спера Жемайтия сиктәренән тыш буласаҡ Литва территорияһында йәшәй. Кунотың ғына вариҫтары ҡала, уның ике улы булыуы билдәле: Литва-Завилей кенәзлегенә нигеҙ һалған Кернус һәм Жемайтияла кенәзлек иткәнГимбут. Кернус үҙенән һуң Поята исемле ҡыҙын ҡалдыра, уны ул Литва-Завирей кенәзлеген мираҫ итеп алған кенәз Живибунд II кейәүгә бирә<ref name="ul_139">{{Китап|автор=Улащик Н. Н.|заглавие=Введение в изучение белорусско-литовского летописания|страницы=139—140}}</ref>. Монтивил улдарынан башлап, йылъяҙмалар мәғлүмәттәрҙе төрлөсә бирәләр. Евреин йылъяҙмаһына ярашлы, Жемайтияла Монтивилдың вариҫы Немонос була. Икенсе уның улы, Скирмонт (Скилмонт), атаһы тарафынан Жемайтиянан ситкә ебәрелә. Вилия һәм Неман йылғаларын аша сыҡҡас, ул Новогрудок ҡалаһына нигеҙ һала, был ҡала Новогрудок кенәзлегенең үҙәге булып китә. Әммә ҡайһы бер йылъяҙмаларҙа Монтивил улдары менән буталсыҡ сыҡҡан. Красинский йылъяҙмаһында Монтивилдың улдары — Немонос һәм Скирмонт йәки Викинт (Выкынт) һәм Ердивил (Эрдивил). Ольшевский йылъяҙмаһында Эрдивил менән Кримунт (Скирмунт) күрһәтелгәндәр, әммә һуңынан Скирмунт урынында Выкынт барлыҡҡа килә. Быховец хроникаһында Эрдивил менән Выкынт ҡына күрһәтелә. Стрыйковский фекеренсә. Монтивилдың өс улы була — Эрдивил, Неман һәм Выкынт. Шулай уҡ ул выкынт һәм Неман Полоцкиға поход яһағандар, тип күрһәтә. был походта Неман һәләк була. Литва һәм Жомойтис хроникаларында Эрдивил Радивил тип исемләнә. Виюк-Коялович фекере буйынса, выкынт жемайтияла хакимлыҡ итә, Эрдивил — Новогрудокта, Неман тураһында бер нәмә лә яҙмай. Бынан тыш, ул Выкынт һәм Неман нәҫел ҡалдырмай, тип билдәләй<ref name="ul_139" />. Кенәз Гинвилдың бер тармағы, литва сығанаҡтарына ярашлы, [[Полоцк кенәзлеге]]ндә нығына, әммә был мәғлүмәт урыҫ йылъяҙмаларына тура килмәй. Бер тармағы (иң олоһо) Новогрудокта нығына. Литва кенәздәре тураһында ысынбарлыҡҡа тап килгән мәғлүмәттәр [[XIII быуат]]та барлыҡҡа килә. Уларҙың ҡайһы берҙәреЛитва һәм Галиция кенәздәре араһындағы 1219 йылғы килешеүҙә телгә алына. телгә алынған кенәздәрҙең береһе, Миндовг (1263 йылда вафат була) Бөйөк Литва кенәзлегенә нигеҙ һалыусы була. == Генеалогияһы == Ырыу генеалогияһы литва йылъяҙмалары нигеҙендә тергеҙелә, унда бик күп хаталар һәм хронологик уйҙырмалар. Күп кенә кенәздәрҙең йәшәүе тураһында документаль дәлилдәр юҡ. <div align=center style="padding: 0.5em; font-size:75%;"> {{familytree/start}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | |Name1| | | | | | | | | | | | | | | | | | | |Name1='''[[Палемон (литва кенәзе)|Палемон]]''' <br>Жемайтия кенәзе}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | | | | | | | | | | | | | | |}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | |Name1| |Name2| |Name3| | | | | | | | | | | | | | | |Name1='''Спера'''|Name2='''Кунос''' <br>князь Кунаса|Name3='''Борг''' <br> Юрборг кенәзе}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | | | | | | | | | | | | | | |}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | |Name1| |Name2| | | | | | | | | | | | | | | |Name1='''[[Гимбут]]''' <br>Кунос һәм Юборг кенәзе|Name2='''[[Кернус]]''' <br> Кернов кенәзе}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |)|-|-|-|.| | | | | | | | | | | | |}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | |Name1| |Name2| |Name3| | | | | | | | | | | |Name1='''Монтивил''' <br>Жемайтия кенәзе|Name2='''Живибунд''' <br>Кернов кенәзе|Name3='''Поята''' <br>ире: '''[[Живибунд II]]''' <br>Литва-<br>Завилей кенәзе}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | |!| | | | | | | | | | | | |}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | |Name1| |Name2| |Name3| |Name4| | | | | | | | | | | |Name1='''Немонос''' <br>Жемайтия кенәзе |Name2='''Викинт''' <br>Жемайтия кенәзе|Name3='''[[Ердивил (Новогрудок кенәзе)|Ердивил]]''' <br>Новогрудок кенәзе|Name4=''[[Довспрунгтар]]''}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | |}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |Name1| | | | | | | | | | | | | | | |Name1='''[[Мингайло]]''' <br>(ум. ок. 1192) <br>Новогрудок кенәзе }} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|^|-|-|-|-|-|-|-|.| | | | | | | | |}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | |Name1| | | | | | | | | |Name2| | | | | | | |Name1='''[[Скирмунт (Новогрудок кенәзе)|Скирмунт]]''' <br>(яҡынса 1175 вафат) <br>Новогрудок кенәзе |Name2='''[[Гинвил (Полоцк кенәзе)|Гинвил]]''' <br>(яҡынса 1199 вафат) <br>[[Полоцк кенәзе]] (?) <br>ҡатыны: '''Мария''' }} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | | | | | |!| | | | | | | | |}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | |Name1| |Name2| |Name3| | | | | |Name4| | | | | | | | |Name1='''[[Тройнат (Новогрудок кенәзе)|Тройнат]]''' <br>(яҡынса 1194 вафат) <br>Новогрудок кенәзе|Name2='''Любарт''' <br>[[Карачев кенәзе]] (?)|Name3=Писимонт <br>[[Тура кенәзе]] (?) |Name4='''[[Борис Гинвилович|Борис]]''' <br>(яҡынса 1206 вафат) <br>Полоцк кенәзе }} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | |}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | |Name1| | | | | | | | | | | | | |Name2| | | | | | | |Name1='''[[Альгимунт]]''' <br>(яҡынса 1226 вафат) <br>Новогрудок кенәзе |Name2='''Рогволод-Василий''' <br>(яҡынса 1223 вафат) <br>[[Полоцк кенәзе]] (?) }} {{familytree | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|é|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|7| | | |)|-|-|-|.| | | | |}} {{familytree | | | | | | | | | | |Name1| |Name2| | | | | | | | | |Name4| |Name5| |Name6| | | |Name1='''[[Рингольд (литва кенәзе)|Рынгольт]]''' <br>(1226 вафат) <br>Новогрудок кенәзе|Name2='''Стег''' <br>(1212 вафат)|Name4='''Давил'''|Name5='''Глеб''' |Name6='''Параскева''' <br>(1239 вафат) <br>в 1273 канонлаштырылған }} {{familytree | | | |,|-|-|-|v|-|-|-|^|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|.| | | |>|~|~|~|7| | | | | | | | |}} {{familytree | | |Name1| |Name2| | | | | |Name3| | | | | |Name4| |Name5| |Name6| | | | | | | |Name1=дочь <br>муж: Жемайтия кенәзе <br> '''[[Ердивил]]''' <br> (1242 вафат) <br>или '''[[Викинт]]''' |Name2='''ҡыҙы''' <br>ире: '''N''' |Name3='''[[Довспрунк]]''' <br>(1238 тиклем вафат)|Name4='''[[Миндовг]]''' <br>(яҡынса 1200 — 1263 вафат) <br>[[Бөйөк Литва кенәзе|1-се Литва Бөйөк кенәзе]] <br>ҡатыны: '''Марта''' |Name5='''[[Гердень]]''' <br> (1267 вафат) <br>Нальшан кенәзе <br>Полоцк кенәзе 1263|Name6='''Витовт (Вид)'''}} {{familytree | | | |!| | | |!| | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | |!| | | |!| | | |!| | | | | | | | |}} {{familytree | | |Name1| |Name2| |Name3| |Name4| |Name5| | |!| | |Name6| |Name7| | | | | | | |Name1='''[[Тройнат]]''' <br>(1264 вафат <br>2-се Литва Бөйөк кенәзе <br>|Name2='''[[Лугвений (Нальшан кенәзе)|Лугвений]]''' <br>(1260 һуң вафат) <br>Нальшан кенәзе |Name3='''[[Товтивил]]''' <br>(1263 вафат) <br>Полоцк кенәзе |Name4='''[[Едивид]]''' <br>(1253 һуң вафат)| Name5='''ҡыҙы''' <br>муж: '''[[Даниил Галицкий|Даниил]]''' <br>(1264 вафат) <br>[[Галиция кенәзе]] |Name6='''[[Андрей (Тверь епископы)|Андрей]]''' <br>(1323 вафат) <br>[[Тверь епископы]] <br>1289—1315 |Name7='''ҡыҙы''' <br>ире: 1266 йылдан <br>'''[[Василий Ярославич (Владимир кенәзе)|Василий Ярославич]]''' <br>(1276 вафат) <br>[[Кострома кенәзе]] <br> [[Владимир бөйөк кенәзе|Бөйөк кенәз <br> Владимир]]}} {{familytree | | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | |,|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|.| | | | | | | | |}} {{familytree | | | | | | | | | | |Name1| |Name2| |Name3| |Name4| |Name5| |Name6| | | | | | | |Name1='''[[Константин (князь витебский)|Константин]]'''<ref name="dubl">Ихтимал, Константин һәм Айгуст — бер үк кенәз.</ref> <br>[[Витебск кенәзе]] |Name2='''[[Айгуст]]'''<ref name="dubl" /> <br>(1299 вафат) <br>[[Псков кенәзей]] |Name3='''[[Войшелк]]''' <br> (ум. 1267) <br>3-сө бөйөк кенәз <br>Литва|Name4='''Рукли''' <br> (1263 вафат) | Name5='''Репек''' <br> (1263 вафат) |Name6='''ҡыҙы''' <br>ире: 1255 йылдан <br> '''[[Шварн Данилович]]''' <br> (1268 вафат) <br> Галиция кенәзе <br> 4-се бөйөк кенәз <br> Литва }} {{familytree/end}} </div> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Книга:Богуславский В.В.: Славянская энциклопедия. Киевская Русь - Московия|1}} * {{книга|автор=Улащик Н. Н.|заглавие=Введение в изучение белорусско-литовского летописания|ответственный=Ответственный редактор доктор исторических наук В. И. Буганов|место={{М}}|издательство=Наука|год=1985|страниц=262|тираж=1950}} * {{Книга:Коновалов Ю. В., Шафров Г. М.: Генеалогические таблицы по истории европейских государств||[http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000119/st039.shtml Князья литовские, великие князья литовские до 1269]}} * {{книга|автор=Нарбут А.Н. |заглавие=Генеалогия Белоруссии. Выпуск 1|место={{М}}|год=1994}} [[Категория:Белоруссия тарихы]] [[Категория:Литва тарихы]] hu4ngwusar1hkhq2xyg7w59lhtuy5ud Константинос Кавафис 0 151820 1302496 1151013 2026-08-11T18:37:17Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302496 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Константинос Кава́фис''' ({{lang-el|Κωνσταντίνος Π. Καβάφης}}; {{ВД-Преамбула}}) — грек шағиры<ref>{{книга | автор = Roderick Beaton | заглавие = An Introduction to Modern Greek literature | издание = 2nd ed. | издательство = Oxford University Press | год = 1999 | pages = 92 }}</ref>. Йәшәү дәүерендә 154 шиғыр баҫтырып сығарған. Яңы грек телендә, шулай уҡ инглиз телендә яҙған{{sfn|Марков|2008}}. [[Файл:Constantine Cavafy with cane and hat in hand Photograph dated 1896 Alexandria Egypt.jpg|мини|Кавафис 1896 йылда.]] == Биографияһы == [[Истанбул]]дан сыҡҡан грек ғаиләһендә тыуған; грек православие сиркәүендә суҡындырылған. Атаһы Петрос Иоаннес (Πέτρος Ἰωάννης) — сауҙәгәр{{sfn|Марков|2008}}, Англияла йәшәгән һәм британ подданыйлығын алған. Әсәһе Чариклиа (Χαρίκλεια), тыуғандағы исеме — Георгакис Фотиадис (Γεωργάκη Φωτιάδη). Атаһы үлгәндән һуң 1870 йылдан ғаиләһе [[Лондон]]да йәшәй, артабан Кавафис 1882 йылдан бер ни тиклем ваҡыт Истанбулда, ә 1875 йылдан һәм үҙенең үлеменә ҡәҙәр [[Искәндәриә]]лә йәшәй{{sfn|Марков|2008}}. Кавафистың Искәндәриәләге фатиры музей итеп үҙгәртелгән. Музейҙа шағирҙың бер нисә ҡулъяҙма әҫәрҙәре, бер нисә картиналары һәм портреттары һаҡлана. Кавафис журналистика менән шөғөлләнгән, министрлыҡта чиновник булып хеҙмәт иткән{{sfn|Марков|2008}}. 1891 йылдан шиғырҙарҙы тик Искәндәриәләге дуҫтары өсөн генә баҫтырған. Кавафис үҙе яҙған биография мәғлүмәттәренә ярашлы, ул сығышы менән Истанбулдан, әммә Искәндәриәләге Сериф урамындағы йортта тыуған. [[Англия]]ла, [[Франция]]ла, [[Ғосман империяһы]]нда (Истанбулда) йәшәгән. [[Мысыр]]ҙың йәмәғәт эштәре министрлығы ҡарамағындағы учреждениела эшләгән. Инглиз, француз һәм әҙерәк итальян телдәрен белгән<ref>{{cite book | last =Woods | first =Gregory | authorlink = | coauthors = | title =A History of Gay Literature, the Male Tradition | publisher =Yale University Press | date = 1999 | location = | pages = | url =https://archive.org/details/alf.1772.809.892.066.42.woo | doi = | id = | isbn =978-0-300-08088-9 }}</ref>. 1933 йылдың 29 апрелендә яман шеш ауырыуынан вафат булған. Үлгәндән һуң Кавафистың абруйлығы артҡан. Уның шиғриәте [[Греция]]ла һәм [[Кипр Республикаһы|Кипрҙа]], шулай уҡ бөтә донъя буйлап университеттарҙа уҡытыла. [[Файл:Constantine Cavafy, ca 1900.jpg|мини|Кавафис 1900 йылда.]] == Ижады == 1903 йылда билдәле грек яҙыусыһы Григориос Ксенопулос уның тураһында [[Афина]]ның «Шағир» журналында мәҡәлә яҙғандан һуң, Кавафис Грецияның әҙәбиәт эшмәкәрҙәре араһында бер ни тиклем билдәлелек алған. 1904 һәм 1910 йылдарҙа ике шиғырҙар йыйынтығын нәшер иткән, әммә шул ваҡыттағы һүҙ ҡанунынан ситтә ҡалған һәм тик вафатынан һуң ғына яңы грек теленең иң бөйөк шағиры итеп танылған. Һуңғы лирикаһының ҙур өлөшө айырым биттәрҙә бәләкәй тираждар менән сыҡҡан{{sfn|Марков|2008}}<ref>{{статья |автор = Людмила Штерн |заглавие = Главы из книги «Воспоминания о Бродском» |ссылка = http://magazines.russ.ru/nlo/2000/45/shtern.html |издание = НЛО |год = 2000 |номер = 45 }}</ref>. == Әҫәрҙәре == * {{lang-el2|Ποιήματα}} (1935) * {{lang-el2|Άπαντα Τα Ποιήματα}} (2003) ;урыҫ теленә тәржемәләр * {{книга | автор = Кавафис, К. | заглавие = Лирика | ответственный = Сост., вступ. ст., и примеч. С. Б. Ильинской | место = М. | издательство = Художественная литература | год = 1984 }} * {{книга | автор = Кавафис, К. | заглавие = Стихотворения | ответственный = Пер. с новогреч. М. Сиркель; послесл. А. Кутулас | место = Таллин | издательство = Ээсти раамат | год = 1989 }} * {{книга | заглавие = Русская Кавафиана | ответственный = В 3-х ч.; сост. С. Б. Ильинская | место = М. | издательство = ОГИ | год = 2000 }} * {{книга | автор = Кавафис, К. | заглавие = Проза | место = М. | издательство = Журнал «Итака»; журнал «Комментарии» | год = 2003 }} * {{книга | автор = Кавафис, К. | заглавие = Полное собрание стихотворений | ответственный = Пер. с греч. | место = М. | издательство = ОГИ | год = 2011 | страниц = 504 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * {{книга | автор = Liddell R. | заглавие = Cavafy: A Critical Biography | место = London | издательство = Gerald Duckworth & Co. | год = 1974 }} * {{книга | автор = Keeley E. | заглавие = Cavafy’s Alexandria: Study of a Myth in Progress | место = Cambridge | издательство = Harvard UP | год = 1976 }} * {{книга | заглавие = The Mind and Art of C.P. Cavafy | ответственный = Denise Harvey, ed | место = Athens | издательство = Denise Harvey and Co. | год = 1983 }} * {{книга | автор = Jusdanis G. | заглавие = The Poetics of Cavafy | место = Princeton | издательство = Princeton UP | год = 1987 }} * {{книга | заглавие = Rekonstruktionen lebendiger Vergangenheit : Projektionen ins dritte Jahrtausend | ответственный = Hrsg. von H.-D. Blume und C. Lienau | место = Münster | издательство = Lienau | год = 2004 }} * {{книга | автор = Ильинская, С. Б. | заглавие = Константинос Кавафис: На пути к реализму в поэзии XX в. | место = М. | издательство = Художественная литература | год = 1984 }} * {{статья |заглавие = Портрет в зеркалах: Кавафис |издание = Иностранная литература |год = 1995 |номер = 12 }} * {{книга | автор = [[Иосиф Бродский|Бродский, И.]] | часть = Песнь маятника | заглавие = Письмо Горацию | место = М. | издательство = Наш дом; L’Age d’Homme | год = 1998 | страницы = XVII—XXXIV }} * {{книга | заглавие = Русская Кавафиана | ответственный = В 3-х ч.; сост. С. Б. Ильинская | место = М. | издательство = ОГИ | год = 2000 }} * {{книга | автор = Юрсенар, М. | часть = Критический очерк о Константине Кавафисе | заглавие = Избранные сочинения | место = СПб. | издательство = Изд-во Ивана Лимбаха | год = 2004 | том = III | страницы = 143—185 }} * {{книга | автор = Ковалева И. И. | заглавие = В мастерской Кавафиса и другие очерки поэтики греческого модернизма | место = М. | издательство = Изд-во Моск. ун-та | год = 2006 | страниц = 200 | тираж = 300 }} * {{БРЭ |статья= Кавафис|ссылка= |id=2031294 |автор= Марков А. В.|том= 12|страницы= 352|год= |ref= Марков }} == Һылтанмалар == * [http://library.ferghana.ru/kavafis/main.htm Русская Кавафиана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150629215202/http://library.ferghana.ru/kavafis/main.htm |date=2015-06-29 }} * [http://magazines.russ.ru/authors/k/kavafis Кавафис в «Журнальном зале»] * [http://www.cavafy.com/index.asp The Cavafy Archive website]{{ref-en}} * [http://cavafis.compupress.gr/index.htm A Tribute to Constantine P. Cavafy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040606002709/http://cavafis.compupress.gr/index.htm |date=2004-06-06 }} (стихи на английском и греческом, биография, подборка ссылок){{ref-en}} * [http://www.greece.org/alexandria/cavafy/cavafy2.htm The Cavafy Museum, Alexandria]{{ref-en}} * {{imdb name|1939748|Constantin Cavafy}} {{Библиоинформация}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Грек шағирҙары]] [[Категория:Мысыр шағирҙары]] lyzu4bhppts8tglf7du9jk6z8oppncl Рэй Брэдбери 0 152561 1302483 1275953 2026-08-11T18:30:57Z InternetArchiveBot 31336 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302483 wikitext text/x-wiki {{Һайланған мәҡәлә}} {{Ук}} '''Рэй Ду́глас Брэ́дбери''' ({{lang-en|Ray Douglas Bradbury}}; {{Дата|22|08|1920|1}}, АҠШ, Уокиган — {{Дата|05|06|2012|1}}, Лос-Анджелес<ref name="vz" /><ref> {{cite web |url = http://io9.com/5916175/rip-ray-bradbury-author-of-fahrenheit-451-and-the-martian-chronicles |title = R.I.P. Ray Bradbury, Author of ''Fahrenheit 451'' and ''The Martian Chronicles'' |publisher = io9.com |lang = en |date = |accessdate = 2013-05-30 |archiveurl = https://www.webcitation.org/68cdwXIk6?url=http://io9.com/5916175/rip-ray-bradbury-author-of-fahrenheit-451-and-the-martian-chronicles |archivedate = 2012-06-22 }}</ref><ref name="newstube">[http://www.newstube.ru/media/ne-stalo-pisatelya-rehya-brehdberi Не стало писателя Рэя Брэдбери] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190617173812/https://www.newstube.ru/media/ne-stalo-pisatelya-rehya-brehdberi |date=2019-06-17 }} // [[Россия 24]], 06.06.2012 г.</ref>) — Америка яҙыусыһы, «Фаренгейт буйынса 451 градус» антиутопияһы, «Марсиан хроникалары» хикәйәләр циклы һәм өлөшләтә «Бәпембәләрҙән яһалған шарап» автобиографик повесы<ref>{{cite web|url=http://www.goodreads.com/list/show/694.Best_of_Ray_Bradbury|title=Best of Ray Bradbury|publisher=goodreads.com|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E6bJbAiF?url=http://www.goodreads.com/list/show/694.Best_of_Ray_Bradbury|archivedate=2013-02-01}}</ref><ref name='bbc'> {{cite web |url = http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2010/08/100821_rn_bradbury_jubilee.shtml |title = 90 лет исполнилось фантасту Рэю Брэдбери |publisher = bbc.co.uk/russian |archiveurl = https://www.webcitation.org/6E6bKoN4F?url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2010/08/100821_rn_bradbury_jubilee.shtml |archivedate = 2013-02-01 }}</ref> авторы. Үҙ ғүмерендә Брэдбери һигеҙ йөҙҙән ашыу төрлө әҙәби әҫәр, шул иҫәптән бер нисә [[роман]] һәм повесть, йөҙҙәрсә [[хикәйә]], тиҫтәләгән пьеса, бер нисә мәҡәлә, яҙма һәм шиғыр {{переход|#Библиография|1|Библиография}} яҙған. Уның тарихтары нигеҙендә бер нисә кино төшөрөлгән, театр постановкаһы һәм музыкаль әҫәр ҡуйылған. Брэдбери, ижадының байтаҡ өлөшө фэнтези, риүәйәт йә әкиәт жанрҙарына тартым булһа ла<ref name='bbc' />{{sfn|Бережной|2012|с=25}}<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.cosmolearning.com/videos/a-conversation-with-ray-bradbury-2001-1131|title=A Conversation with Ray Bradbury|publisher=cosmolearning.com}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130423211356/http://www.cosmolearning.com/videos/a-conversation-with-ray-bradbury-2001-1131/ |date=2013-04-23 }}</ref>, традиция буйынса фәнни фантастика классигы тип иҫәпләнә. Брэдбери пьесалары халыҡ тарафынан яҡшы ҡабул ителгән, ләкин шиғырҙары ҙур уңышҡа өлгәшмәгән. Уның төп ҡаҙанышы булып хәҙерге заман мәҙәниәтендә ситләтелеп килгән фәнни фантастикаға һәм фэнтезиға ҡарата уҡыусыларҙа ҡыҙыҡһыныу уятыуы тора. == Биографияһы == === Бала сағы һәм үҫмер йылдары === Рэй Брэдбери 1920 йылдың 22 авгусында АҠШ-тың Иллинойс штатында Уокиган ҡалаһында тыуған<ref name="vz" />. Дуглас тигән икенсе исемен — ул саҡтағы танылған актёр Дуглас Фэрбенкстан алған. <!-- Писателя зовут Рэй, а не Рэймонд, как указывают некоторые источники. Точку в спорном вопросе поставил биограф писателя Сэм Уэллер в своей книге ''Bradbury Chronicles'', предоставив изображение его свидетельства о рождении. Этим же он опроверг утверждение самого писателя, что при рождении его имя записали как Rae, но потом исправили, посчитав женским.--> Яҙыусының атаһы, Леонард Сполдинг Брэдбери (1891—1957), 1630 йылда уҡ Атлантиканы киҫеп, Төньяҡ Америкала урынлашҡан тәүге инглиз күскенселәр тоҡомонан булған{{sfn|Скурлатов|1987|с=644}}. Брэдбериҙың әсәһе, Мари Эстер Моберг (1888—1966), сығышы менән швед булған. Рэй 1692 йылда Салем сихырсыларылары процесы ҡарары менән ситтән тороп аҫыуға хөкөм ителгән Мэри Брэдбери тоҡомонан<ref>''Eller, Jonathan''. (2011). Becoming Ray Bradbury. University of Illinois Press. p. 202. ISBN 0252036298.</ref>. Буласаҡ ирле-ҡатынлы Чикагонан төньяҡҡараҡ, Мичиган күле буйында урынлашҡан кескәй Уокиган ҡалаһында (Иллинойс) танышҡан. Брэдбериҙың ата-әсәһе ул саҡта әүҙем үҫешкән кино сәнғәте менән ҡыҙыҡһынған{{sfn|Скурлатов|1987|с=644}}. Брэдбериҙың 1916 йылда тыуған ике игеҙәк ағаһы: Леонард һәм Сэм булған, әммә Сэм ике йәшендә үлгән. 1926 йылда тыуған апаһы Элизабет та шулай уҡ бәләкәй сағында үпкәһе шешеп үлгән{{sfn|Скурлатов|1987|с=645}}, шул уҡ йылда яҙыусының олатаһы ла яҡты донъянан киткән. Үлем менән шулай иртә танышыуы уның буласаҡ күп әҫәрҙәрендә сағылыш тапҡан{{sfn|Скурлатов|1987|с=645}}. [[Файл:Ray Bradbury HS Yearbook.jpeg|thumb|163px|Йәш Брэдбери 1938 йылда, мәктәп сығарылыш альбомынан һүрәт|left]] Брэдбери ғаиләһендә 1692 йылғы атаҡлы «Салем сихырсылары буйынса суд процесында»<ref group="прим.">Всех приговорённых казнили через [[повешение]], но в семейном предании Брэдбери речь шла именно о [[Сожжение|сожжении]]</ref> яҙыусының ҡарт өләсәһе Мэри Брэдбери яндырылған тигән легенда йәшәгән. Был факт ысынбарлыҡта раҫланмаған, ләкин Рэй үҙе быға ышанмаған{{sfn|Скурлатов|1987|с=644}}<ref name='bio'>{{cite web|url=http://raybradbury.ru/person/bio/|title=Биография Рэя Брэдбери|publisher=raybradbury.ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DnN1Aopd?url=http://raybradbury.ru/person/bio/|archivedate=2013-01-19}}</ref>. [[Бөйөк депрессия]] ваҡытында 1934 йылда Брэдбери ғаиләһе Лос-Анджелесҡа күсеп килгән<ref name="vz" />, уларҙы саҡырып килтергән ошо туғаны һуңғараҡ Эйнар бабайҡайҙың прототибы буласаҡ һәм шул уҡ исемде йөрөтәсәк{{sfn|Скурлатов|1987|с=645}}. Бында Рэй 1938 йылда урта мәктәпте тамамлаған. Үҫмер егет үҙенең аҙаҡҡы өс йыл ғүмерен Лос-Анджелес урамдарында гәзит һатып үткәрә<ref name="dr">[http://www.dni.ru/culture/2012/6/6/234899.html «В США скончался Рэй Брэдбери» на сайте Дни. РУ.]</ref>{{sfn|Скурлатов|1987|с=646}}. Ауыр матди хәлгә бәйле ғаиләнең улына юғары белем бирерлек аҡсаһы булмай, һәм Брэдбери колледжға уҡырға инә алмай{{sfn|Скурлатов|1987|с=646}}. Әммә артабанғы белеме юҡлығы уға артыҡ ныҡ ҡамасауламай. Был турала яҙыусы «Нисек итеп колледж урынына мин китапхана тамамланым йәки 1932 йылда айҙа булған үҫмерҙең уйҙары» тигән мәҡәләһендә иҫкә алған<ref name="vz" /><ref name="ube" />. {{начало цитаты}}Миңә 19 йәш саҡта, колледжға уҡырға инә алманым: мин ярлы ғаиләнән. Беҙҙең аҡсабыҙ юҡ ине, шуға ла мин китапханаға йөрөнөм. Аҙнаның өс көнөндә гел китаптар уҡыным. 27 йәшемдә университет урынына мин китапхана тамамланым<ref name="ube" />.{{конец цитаты|источник=Рэй Брэдбери}} Брэдбери, Эдгар Райс Берроуздың «Марстың бөйөк яугире» әҫәренең дауамын яҙып, үҙен әҙәбиттә ун ике йәшендә һынап ҡарай<ref group="прим.">Не следует путать с [[Берроуз, Уильям Сьюард|Уильямом Сьюардом Берроузом]] или его сыном, [[Берроуз, Уильям Сьюард (младший)|Уильямом Сьюардом Берроузом]]-младшим</ref>. Яҙыусы бер интервьюһында, ярлы тормош арҡаһында, үҙенә китап һатып ала алмағанлыҡтан, артабан нимә булырын фаразларға ҡарар итеүе хаҡында һөйләгән{{sfn|Скурлатов|1987|с=646}}. Брэдбери, атап әйткәндә, Берроуздың үҙенең ижадына йоғонтоһон таныған, Берроузды уҡымаған булһа, «Марсиан хроникалары» яҙылмаған булыр ине тигән Брэдбери{{sfn|Скурлатов|1987|с=650}}. Егерме йәшендә Рэй яҙыусы булырға ныҡлап ҡарар итә<ref name="vz" />. Әйтер кәрәк, 1936 йылда уокиган гәзитендә донгъя күргән «Вилл Роджерс иҫтәлегенә» шиғыры — уның тәүге баҫмаһы{{sfn|Скурлатов|1987|с=646}}. Башҡа иртә яҙмаларында Брэдбери, үҙенең яҙмаларын күрһәткәндән һуң, Генри Каттнер ижад приоритеттарын яңынан ҡарап сығырға кәрәклеген әйткәнгә тиклем, Эдгар Поның викториан проза стилен имитациялаған<ref name="ews">[http://www.newstube.ru/media/ne-stalo-rehya-brehdberi--2 Не стало Рэя Брэдбери] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304215244/http://www.newstube.ru/media/ne-stalo-rehya-brehdberi--2 |date=2016-03-04 }} // [[Россия К]], 06.06.2012 г.</ref>. === Яҙыусылыҡ эшмәкәрлеге === [[Файл:Ray Bradbury 1959.JPG|thumb|190px|Рэй Брэдбери 1959 йылда|left]] 1937 йылда Брэдбери Америка Бөйөк депрессияһынан һуң әүҙем рәүештә яңынан тыуған йәш яҙыусыларҙың берләшмәләренең береһе булған лос-анджелес "Фәнни фантастары Лигаһы"на инә{{sfn|Скурлатов|1987|с=646}}. Брэдбериның хикәйәләре, сифатлы булыуы менән әллә ни айырылмаған күп фантастик проза әҫәрҙәре урын алған, осһоҙло журналдарҙа баҫыла башлай. Был осорҙа Брэдбери, яйлап әҙәби оҫталығын сарлау һәм индивидуаль стилен булдырыу маҡсатында, күп эшләй. 1939—1940 йй. ул «Футуриа фантазия» мимеографик журналын сығара башлай һәм тәүләп киләсәк һәм киләсәктә янаған ҡурҡыныстар хаҡында фекер йөрөтә{{sfn|Скурлатов|1987|с=647}}. Ике йыл эсендә был журналдың дүрт һаны сыҡҡан. 1942 йылға Брэдбери гәзит һатыуҙан бөтөнләй баш тарта һәм, йылына 52 хикәйә яҙып, тулыһынса әҙәби әҫәрҙәр ярҙамында аҡса эшләүгә күсә{{sfn|Скурлатов|1987|с=647}}. Был ваҡытта Брэдбери шулай уҡ фән һәм техника үҫешен күҙәтә, 1933 йылда Чикаго һәм 1939 йылда Нью-Йорк Бөтә донъя күргәҙмәләрен барып ҡарай{{sfn|Скурлатов|1987|с=648}}. 1946 йылда Брэдбери ғүмерлек мөхәббәтен, Лос-Анджелес китап магазинында эшләүсе Маргарет Маклюрҙы (Мэгги, Marguerite McClure, 16 января 1922 — 24 ноября 2003), осрата. 1947 йылдың 27 сентябрендә Мэгги һәм Рей никахлаша{{sfn|Скурлатов|1987|с=648}}, һәм улар, 2003 йылда Маклюр вафат булған көнгәсә, бергә була, дүрт ҡыҙына: Беттина, Рамона, Сьюзен һәм Александраға ғүмер бирәләр. «Марсиан хроникалары» романындағы бағышлауҙа Рэй Маклюрға мөрәжәғәт итә: «Ҡатыным Маргаретҡа ысын мөхәббәт менән». Тәүге йылдар дауамында, Рэй ижад менән шөғөлләнә алһын өсөн, Мэгги бик күп эшләй. Ул дәүерҙә яҙыусылыҡ эшмәкәрлеге Рэйға әллә ни килем килтермәгән; ғаиләнең дөйөм айлыҡ килеме 250 долларға яҡын булған,һәм шуның яртыһын Маргарет тапҡан{{sfn|Скурлатов|1987|с=148}}. Брэдбери яҙыуын дауам иткән, һәм уның иң яҡшы хикәйәләре тиҙҙән «Ҡараңғы карнавал» тип аталған йыйынтыҡта баҫылып сыҡҡан. Әммә баҫма халыҡтың айырыуса ҡыҙыҡһыныуы менән файҙаланмаған<ref>{{cite web|url=http://www.waukeganpl.org/at-the-library/community-library/local-authors/bradbury|title=Poet of the Pulps|publisher=Waukegan Public Library|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DnN2wCN9?url=http://www.waukeganpl.org/at-the-library/community-library/local-authors/bradbury|archivedate=2013-01-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130630105616/http://www.waukeganpl.org/at-the-library/community-library/local-authors/bradbury |date=2013-06-30 }}</ref>. Өс йыл үткәс, «Марсиан хроникалары» романына берләшкән «марсиан» хикәйәләре йыйынтығы сыҡҡан<ref name="vz" />, һәм ул Брэдбериның тәүге коммерция яғынан ысын уңыш ҡаҙанған әҙәби әҫәре булған<ref name="ews" />. Яҙыусы һуңынан "Хроникалар"ын үҙенең иң яҡшы китабы тип һанаған{{sfn|Засурский|1982}}. Рэй был йыйынтығын [[Нью-Йорк]]ҡа әҙәби агент Дон Конгдонға илткәндә уның поезд өсөн түләрлек тә аҡсаһы булмаған: автобус менән барған, ә Конгдон менән ул фәҡәт өйөнә ҡаршы урынлашҡан бензоколонка телефоны ярҙамында ғына аралашҡан<ref name="stub">[http://www.newstube.ru/media/obama-vyrazil-soboleznovaniya-rodnym-rehya-brehdberi Обама выразил соболезнования родным Рэя Брэдбери] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304201656/http://www.newstube.ru/media/obama-vyrazil-soboleznovaniya-rodnym-rehya-brehdberi |date=2016-03-04 }} // [[ТВЦ]], 07.06.2012 г.</ref>. Ләкин Брэдбериның Нью-Йоркка икенсе тапҡыр барғанында инде ижадына ғашиҡтар, Чикагола туҡтағанында унан "Марсиан хроникалары"ның тәүге баҫмаһына автограф алырға теләп, ҡаршы алған. === Яҙыусылыҡ уңышы === 1953 йылда «Фаренгейт буйынса 451 градус» ({{lang-en|Fahrenheit 451}}) романы баҫылғандан һуң, Брэдбериҙың исеме донъяла таныла<ref name="vz" /><ref name="ews" />{{sfn|Скурлатов|1987|с=648}}. Роман тәү тапҡыр яңы ғына сыға башлаған ''Playboy'' журналында баҫыла. Брэдбери романында бөтә төр китаптар ҙа яндырылыуға дусар ителгән тоталитар йәмғиәтте күрһәтә. 1966 йылда режиссёр Франсуа Трюффо, романды экранлаштырып, «Фаренгейт буйынса 451 градус» тип аталған тулы метражлы фильм сығара<ref name="vz" /><ref name="ews" />. Яҙыусының тормошонда кинематограф ғөмүмән мөһим роль уйнаған: ул бик күп им фильмдарға сценарийҙар яҙған, шул иҫәптән иң билдәлеһе — «Моби Дик» (1956)<ref name='bio' />. Брэдбери шулай уҡ Альфред Хичкоктың атаҡлы «Ҡоштар» (1963) таҫмаһының да сценарий авторы булыр ине, бәлки, әммә ул осорҙа «Альфред Хичкок күрһәтә» (1955) тигән сериал өҫтөндә эшләгәнлектән, тағы ла бер проектҡа тотонмаған<ref name='bio' />. Рэй Брэдбери үҙенең хикәйәләре мотивы буйынса эшләнгән 65 мини-фильмдан торған тапшырыуҙар циклы авторы һәм алып барыусыһы булған. Цикл «Рэй Брэдбери театры» тип аталған һәм 1985 йылдан 1992 йылға саҡлы сығарылған<ref name="vz" />. Яҙыусы, 1967 йылда «Һуғыш һәм солох» фильмы «Оскар» премияһы лауреаты булған көндәрҙә, үҙенең совет режиссёры Сергей Фёдорович Бондарчук менән осрашыуы тураһында бәйән итә: унда бик күп билдәле режиссёрҙар булған, һәм Бондарчук, уның янына килеп, улар хаҡында белешкән: {{начало цитаты}}«О, мистер Джон Форд, миңә һеҙҙең фильмдарығыҙ оҡшай». Ул шулай уҡ Грета Гарбоны һәм тағы башҡаларҙы таныны. Мин быға иң ситтә шым ғына ҡарап торҙом. Бондарчук миңә көтмәгәндә ҡысҡырҙы: «Рэй Брэдбери, был һеҙме?» Ул минең яныма килде, ҡосаҡланы, һәм, «Столичная» шешәһен эләктереп, мине үҙенең дуҫтары ултырған өҫтәленә саҡырҙы. Сиратта баҫып торған бөтә танылған голливуд режиссёрҙары аптырашта ҡалдылар. Улар миңә ҡаранылар һәм бер-береһенән: «Кем ул Брэдбери?» тип һоранылар. Һәм, һуҡрана-һуҡрана, мине Бондарчук менән ҡалдырып таралыштылар…{{oq|en|Oh Mr Ford, I like your film." He recognized the director Gretta Garbo, and someone else. I was standing at the very end of the queue and silently watched this. Bondarchuk shouted to me; "Ray Bradbury, is that you?" He rushed up to me, embraced me, dragged me inside, grabbed a bottle of Stolichnaya, sat down at his table where his closest friends were sitting. All the famous Hollywood directors in the queue were bewildered. They stared at me and asked each other "who is this Bradbury?" And, swearing, they left, leaving me alone with Bondarchuk…}}{{конец цитаты|источник=Рэй Брэдбери<ref>{{cite web|url=http://rbth.ru/articles/2012/06/06/ray_bradbury_russians_have_an_unparalleled_capacity_for_love_15822.html|title=Ray Bradbury: "Russians have an unparalleled capacity for love"|lang=en|publisher=http://rbth.ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E6bMt6yA?url=http://rbth.ru/articles/2012/06/06/ray_bradbury_russians_have_an_unparalleled_capacity_for_love_15822.html|archivedate=2013-02-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823181746/http://rbth.ru/articles/2012/06/06/ray_bradbury_russians_have_an_unparalleled_capacity_for_love_15822.html |date=2013-08-23 }}</ref>}} Популяр яҙыусы булып киткәс тә, Брэдбери, һәр көн һайын бер нисә сәғәт эшләп, әүҙем яҙышыуын дауам иткән<ref>{{cite web|url=http://www.biography.com/people/ray-bradbury-9223240?page=2|title=Ray Bradbury biography|lang=en|publisher=biography.com|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E6bNzOsq?url=http://www.biography.com/people/ray-bradbury-9223240?page=2|archivedate=2013-02-01}}</ref>. [[1957 йыл]]да уның «Бәпембәнән яһалған шарап» китабы сыға, һәм яҙыусы уның «Һау бул, йәй!» тигән дауамын яҙа<ref name='summer'>{{cite web|url=http://raybradbury.ru/library/novels/farewell_summer/|title=«Лето, прощай»|publisher=http://raybradbury.ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E6bPGOHB?url=http://raybradbury.ru/library/novels/farewell_summer/|archivedate=2013-02-01}}</ref>. Әммә, текстың "өлгөрмәгәнлеге"н һылтау итеп, редакторҙар әҫәрҙең дауамын баҫтырыуҙан баш тартҡан: яҙыусы, тәүгеһенән һуң ярты быуат уҙғас ҡына, 2006 йылда китаптың икенсе өлөшөн баҫтырып сығарған<ref name='summer' />. «Марсиан хроникалары» кеүек, «Бәпембәнән яһалған шарап» романы ла, алдараҡ донъя күргән әҫәрҙәрен дә индереп, айырым хикәйәләрҙән төҙөлгән. Әммә был китап, «Хроникалар…» менән сағыштырғанда, бөтөн бер әҫәр кеүек ҡабул ителә. «Бәпембәнән яһалған шарап» романы Брэдбериҙың автобиографик романы тип һанала, автор һыҙаттарын бер үк ваҡытта Брэдбериҙың тыуған ҡалаһы Уокигандың прототибы булған Грин Таун ҡаласығынгда йәшәгән ике геройҙа — ағалы-энеле Том һәм Дуглас Сполдингтарҙа тойомлап була. Ҡайһы бер китап уҡыусылар был китаптың [[АҠШ]] әҙәбиәтенең башҡа китаптарына — Андерсон Шервудтың «Уайнсбург, Огайо» (Winesburg, Ohio) романына оҡшатҡан. Был роман да {{comment|ҡатнашыусылар|действующие лица}} менән берләштерелгән, сюжеты ла хронологик тәртиптә үҫешә. Әммә шул уҡ ваҡытта Андерсондың протагонисы, Джордж Уиллард, Брэдбериҙың ағалы-энеле Том һәм Дугласынан өлкәнерәк, шуның өсөн Андерсондың китабында бөтә рухи кисерештәре һәм фекерҙәре «өлкәндәрсә». Балалыҡтың сағыулығы, тасуирилығы һәм тормошто тойомлау — ике әҫәрҙең дә төп темаһы{{sfn|Heller|2006|с=310}}. Брэдбериҙың «Бәлә яҡынлаша», шулай уҡ «Ниндәйҙер ҡурҡыныс башланасаҡ» тигән атама менән билдәле булған, артабанғы романы [[1962 йыл]]да баҫылған. Инглиз телендә исеме «Something wicked this way comes» тип яңғырай, һәм был һүҙҙәр [[Шекспир]]ҙың «Макбет» пьесаһына, дүртенсе актта сихырсы әйткән фразаға, ҡайтара. Сихырсы Макбетта убырлылар уятҡан яуызлыҡҡа {{comment|күңеле ятыуы|симпатия}} тураһында әйтә; шулай уҡ Брэдбери геройы Чарльз Хэллуэй «нимәнелер бер ни тормағанға» алмаштырған, бирешкән, башҡаларҙың әрнеүе һәм ҡурҡыуы менән туйынып йәшәгән һәм үҙҙәрен абсурд персонаждарға әйләндергән һәм оло яманлыҡҡа асыҡ булған йөрәктәрендә йәшеренгән яуызлыҡҡа {{comment|күңеле ятыуы|симпатия}} тураһында фекер йөрөтә {{sfn|Heller|2006|с=311}}. [[Файл:Ray Bradbury.jpg|мини|слева|Брэдбери 1990 йылда]] [[1963 йыл]]дан һуң Брэдбери яңы хикәйәләр баҫтырып сығарыуын дауам иткән, һәм шулай уҡ икенсе төрлө жанрға — [[драма]]ға — иғтибарын әүҙем йүнәлткән. Уның ҙур булмаған «The Anthem Sprinters and Other Antics» тәүге пьесалары йыйынтығы 1963 йылда сыҡҡан һәм Брэдбери алты айын үткәргән [[Ирландия]]ға бағышланған. Тиҙҙән Брэдбери пьесалары буйынса телевидениела ике шоу-программа: «Рэй Брэдбер донъяһы» ({{lang-en|The World of Ray Bradbury}}, 1964) һәм {{comment|«Һөт өҫтө туңдырмаһы төҫөндәге бик шәп костюм»|«Замечательный костюм цвета сливочного мороженого»}} ({{lang-en|The Wonderful Ice Cream Suit}}, 1965) донъя күргән. Шулай уҡ 1960-сы йылдарҙа яҙыусы Нью-Йорк Бөтә донъя күргәҙмәһе (New York World’s Fair) өсөн (1964) Америка тарихы буйынса фильм төшөрөүҙә ҡатнашҡан. Уның фантастика һәм драматик сәнғәт менән мауығыуы [[1970]]-се йылдарҙа ла дауам иткән, әммә шул уҡ ваҡытта Брэдбери поэзия менән дә мауыҡҡан, һәм өс шиғыр йыйынтығы баҫтырып сығарған. [[1982 йыл]]да бөтә шиғырҙары ла бер томға {{lang-en|The Complete Poems of Ray Bradbury}} тупланған. Тормошоноң был осоронда Брэдбери шулай уҡ күп кенә фантастикаға ҡағылмаған башҡа төрлө әҫәрҙәр ижад иткән, тематикаһы буйынса төрлө: ''Life''-тан алып ''Playboy''{{sfn|Heller|2006|с=305}} журналдарына тиклем баҫылған. Брэдбери [[1984 йыл]]да ҡайһы бер иртә әҫәрҙәрен «Үлтереү иҫтәлеге» ({{lang-en|A Memory of Murder}}) тигән махсус йыйынтығында, ә һуңғараҡ «Үлем — яңғыҙ эш» ({{lang-en|Death Is a Lonely Business}}, 1985) детектив романын баҫтырған. Шулай уҡ ошо дәүерҙә яҙыусының күп әҫәрҙәре экранлаштырылған кабель телевидениеһында «Театр Рэй Брэдбери театры» сериалы сыға башлаған. Ғүмеренең ошо осоронда Брэдбери дөйөм алғанда әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендә бик күп наградаларға лайыҡ булған{{sfn|Heller|2006|с=305}} (см. [[Брэдбери, Рэй#Награды, премии и поощрения|награды]]). Рэй Брэдбериҙы йыш ҡына «фәнни фантастика мэтры»<ref>{{cite web|url=http://www.baltinfo.ru/2012/06/06/V-Kalifornii-skonchalsya-metr-fantastiki-Rei-Bredberi-283261|title=Рэй Брэдбери, мэтр фантастики, скончался в Калифорнии|publisher=baltinfo.ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E6bQ37L8?url=http://www.baltinfo.ru/2012/06/06/V-Kalifornii-skonchalsya-metr-fantastiki-Rei-Bredberi-283261|archivedate=2013-02-01}}</ref>, иң яҡшы яҙыусы-фантастарҙың береһе һәм жанрҙың күп традицияларына нигеҙ һалыусы тип атағандар<ref>{{cite web|url=http://www.rg.ru/2012/06/06/bredbery-anons.html|title=Скончался классик научной фантастики Рэй Брэдбери|publisher=rg.ru}}</ref>. Әммә ул үҙен яҙыусы-фантастарға ҡаратмаған һәм үҙен тар сиктәр менән сикләмәгән — әҫәрҙәренең тик бер өлөшө генә фантастика жанрында яҙылған. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, бик күп дөйөм әҙәбиәт премияларынан тыш, Брэдбери фәнни фантастика өлкәһендәге бер нисә награда: Небьюл (1988), Хьюго (1954) премиялары эйәһе<ref> {{cite web |url = http://www.thehugoawards.org/hugo-history/ |title = Hugo Award History |lang = en |publisher = thehugoawards.org |archiveurl = https://www.webcitation.org/6E6bSsGWu?url=http://www.thehugoawards.org/hugo-history/ |archivedate = 2013-02-01 }}</ref>. === Ғүмеренең һуңғы йылдары һәм вафаты === Ныҡ өлкән кеше булараҡ, Брэдбери һәр бер иртәһен, яңы әҫәр ғүмерен оҙайтыр тип ышанып, сираттағы хикәйәһе йәки повесының ҡулъяҙмаһы өҫтөндә эшләүҙән башлаған. Китаптары һәр йыл һайын тигеләй сыҡҡан. Баҫылып сығырынан алда һатып алыусыларҙың һорауы менән файҙаланған һуңғы романы [[2006 йыл]]да донъя күргән<ref name="ube">[http://www.newstube.ru/media/rehj-brehdberi-tot-kto-napisal-budushhee Рэй Брэдбери: тот, кто написал будущее] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171113165136/https://www.newstube.ru/media/rehj-brehdberi-tot-kto-napisal-budushhee |date=2017-11-13 }} // [[Россия 24]], 07.06.2012 г.</ref>. Яҙыусының һуңғы хикәйәһе, «Ҡыҙыл банданалағы эт», 2010 йылдың йәйендә яҙылған һәм баҫылып сыҡҡан<ref>[http://textonly.ru/self/?issue=46&article=39011 Р. Брэдбери. Пёс в красной бандане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171113112856/http://textonly.ru/self/?issue=46&article=39011 |date=2017-11-13 }} / Пер. с английского [[Кузьмин, Дмитрий Владимирович|Д. Кузьмина]] // [[TextOnly]], вып. 46 (2017).</ref>. [[Файл:Ray Bradbury 2009.jpg|мини|Брэдбери 2009 йыллда]] 79 йәшендә Брэдбери инсульт кисерә<ref>{{cite news|url=http://fakty.ua/115418-79-letnij-pisatel-fantast-rej-bredberi-perenes-insult/|title=79-летний писатель-фантаст рей брэдбери перенес инсульт|publisher=http://fakty.ua}}</ref>, после чего все последние годы жизни был прикован к инвалидному креслу<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2012/06/06/showbiz/ray-bradbury-obit/index.html|title=Sci-fi legend Ray Bradbury dies|publisher=CNN|date=2012-06-06|lang=en|first=Alan|last=Duke }}</ref>, әммә рухы һынмай һәм юмор тойғоһон юғалтмай. «Аргументтар һәм факттар» тигән рәсәй гәзитенә интервьюһында үҙенең туҡһан йәше тураһындағы һорауға Брэдбери былай тип яуап биргән: {{начало цитаты}}Беләһегеҙме, ә туҡһан йәш — мин элек уйлағанса, бөтөнләй текә түгел. Һәм эш минең өй буйлап<ref>Дом писателя в Лос-Анджелесе снесён в 2015 году. См. [http://lenta.ru/news/2015/01/15/domik/ Lenta.ru: Культура: Книги: В Лос-Анджелесе снесли дом Брэдбери<!-- Заголовок добавлен ботом -->], [http://www.1tv.ru/news/world/275712 В Лос-Анджелесе снесли дом классика американской фантастики Рэя Брэдбери — Первый канал<!-- Заголовок добавлен ботом -->].</ref> боролоштарҙа кипсәлеп, шыуҙырмалы креслола йөрөүемдә лә түгел… Йөҙ йәш олпатыраҡ яңғырай. Бөтә донъя гәзиттәре — «Брэдбериға йөҙ йәш тулды!» исеме аҫтында сыҡҡанын күҙ алдына килтерегеҙ. Миңә шундуҡ ниндәйҙер: мин үлмәгән өсөн булһа ла премия бирерҙәр ине.{{конец цитаты|источник=Рэй Брэдбери<ref name="aif2010">{{cite news|url=http://raybradbury.ru/person/interview/2010-AIF-jubilee-interview/|title=Интервью издания «Аргументы и факты» к 90-летию писателя, 2010|publisher=http://raybradbury.ru (изначально — «АиФ»)}}</ref>}} Брэдбериға шул уҡ интервьюһында уның күп кенә фараздары, — айырым алғанда, ер кешеләренең өсөнсө меңйыллыҡ башында [[Марс]]ҡа күсеүе тураһындағы фаразының ни өсөн тормошҡа ашмауын һорағандар. Яҙыусы етерлек киҫкен яуап биргән: «Сөнки кешеләр — {{comment|алйоттар|идиоты}}». Һуңынан Брэдбери миҫал итеп хәҙерге замандың ҡайһы бер әйберҙәрен: эттәргә костюм кейҙереү, реклама менеджеры вазифаһы һәм «айфон һымағыраҡ нимәләрҙе» файҙаһыҙ һәм йүләрлек тип иҫәпләүен әйткән. Яҙыусы, әгәр кешеләр фәнде яҡшыраҡ үҫтерһәләр, {{comment|йыһан арауығын|космическое пространство}} үҙләштерһәләр, донъяның бөгөн нисегерәк булырын әйтеүе лә ҡыйын булыр ине тигән. Әммә, Брэдбери фекеренсә, хәҙерге заман йәмғиәте «тик ҡулланыу менән генә шөғөлләнергә — һыра эсергә һәм сериалдар ҡарарға ғына теләй»<ref name="aif2010"/>. Брэдбери, оҙаҡ сирләгәндән һуң, 2012 йылдың 5 июнендә [[Лос-Анджелес]]та 91 йәшендә вафат була<ref name="vz"> {{cite news |url=http://vz.ru/news/2012/6/6/582478.print.html |title=Писатель-фантаст Рэй Брэдбери умер в США |date=2012-06-06 |publisher=[[Взгляд.ру|Взгляд]] |accessdate=2012-06-06}}</ref>. Рәсәйҙә тура эфирҙа киң мәғлүмәт сараларынан беренсе булып [[НТВ]] телекомпанияһы «Бөгөн» киске яңылыҡтар сығарылышында хәбәр итә<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/302300/ Умер писатель Рэй Брэдбери.]</ref>. Ә яңылыҡтарҙың прайм сығарылышында, 23:15 сәғәттә, донъя фантастикаһы классигының вафаты тураһындағы хәбәр [http://www.ntv.ru/novosti/302376/] иң мөһиме булған. «Сегодня» программаһынан һуң 15-20 минут үтеүгә башҡа Рәсәй мәғлүмәт агентлыҡтары ла был хәбәрҙе иғлан итә. Күп [[АҠШ]] баҫмалары үҙҙәренең биттәрендә некрологтар урынлаштырҙы. ''The New York Times'' гәзите Брэдберины «хәҙерге заман фәнни әҙәбиәтен мейнстримға әйләндерә алған яҙыусы» тип атаны<ref name="NYT-20120606"> {{cite news |title=Ray Bradbury, Master of Science Fiction, Dies at 91 |url=https://www.nytimes.com/2012/06/07/books/ray-bradbury-popularizer-of-science-fiction-dies-at-91.html |work=[[The New York Times]] |lang=en }}</ref>. Ғүмере дауамында Брэдбери фәнгә ҡыҙыҡһыныуын күрһәткән һәм кешелек үҙен-үҙе юҡ итеү сигенә килеп етерлек {{comment|кәрһеҙлеге|слабые стороны}} тураһында әйткән. Был элементтар әҙәбиәткә әһәмиәтле йоғонто яҙаған Брэдбери фантастикаһының, бигерәк тә «Фаренгейт буйынса 451 градус» һәм «Марсиан хроникалары» әҫәрҙәренең үҙенсәлекле һыҙаттары булып тора. Үҙенең йәнле, яңы шиғри стилдә яҙылған күҙ алдына килтереүҙәрҙе тулҡынландырыусы хикәйәләре менән Брэдбери, уны үҙенсәлекле яңыртыуҙы мөмкин итерлек, фәнни фантастика жанрын популярлаштырыуға булышлыҡ иткән. ''The New Yorker'' Брэдбери, Эрнест Хемингуэей, Айзек Азимов һәм Дэвид Джером Сэлинджер менән бер рәттән, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы]]нда иң уҡымлы [[АҠШ]] яҙыусыһы булды, тип яҙған<ref> {{cite web |lang = en |url = http://www.newyorker.com/online/blogs/books/2012/06/ray-bradbury-soviet-union.html |title = RAY BRADBURY IN THE U.S.S.R. |publisher = newyorker.com |archiveurl = https://www.webcitation.org/6ERZ7wpFl?url=http://www.newyorker.com/online/blogs/books/2012/06/ray-bradbury-soviet-union.html |archivedate = 2013-02-15 }}</ref>. == Әҫәрҙәрен анализлау һәм уларҙың ижад үҙенсәлектәре == Брэдбери үҙенең ижади юлын башҡа яҙыусыларҙың стилдәрен күсереүҙән башлаған, мәҫәлән, уның тәүге «Ҡараңғы карнавал» тигән йыйынтығы стиле менән Аллан Эдгар По хикәйәләренә оҡшаған<ref>{{cite web|url=http://www.theparisreview.org/interviews/6012/the-art-of-fiction-no-203-ray-bradbury|title=Ray Bradbury, The Art of Fiction No. 203|lang=en|publisher=theparisreview.org|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E6guMxm1?url=http://www.theparisreview.org/interviews/6012/the-art-of-fiction-no-203-ray-bradbury|archivedate=2013-02-01}}</ref>. Әммә һуңыраҡ яҙыусы үҙенең индивидуаль стилен формалаштырған. Брэдбериның ҙур әҫәрҙәренең күбеһе кеше тормошоноң төп конфликтына: ижадта үҙеңде-үҙең раҫлау «эйеһе» һәм механик {{comment|ҡатып ҡалыу|закостенелость}}ҙың «юғы» менән ситләтелеүенә ҡағыла{{sfn|Скурлатов|1987|с=648}}. Был тема тормош тураһында уйланырға ла теләмәгән һәм ижади һәләттәрен дә онотҡан ҡулланыусылар йәмғиәте «Фаренгейт буйынса 451 градус» романында ла күтәрелә{{sfn|Скурлатов|1987|с=649}}. Шулай ҙа яҙыусы, романды өмөт нотаһы менән тамамлап, оптимистик ынтылышын һаҡлаған — күҙҙәре асылған яңғыҙаҡтар, кешелек хаталарын иҫәпкә алып, киләсәк быуындарға тынғылыҡ һәм тыныслыҡ гарантиялап, кешеләргә ҡотолоу килтергән барлыҡ ҡиммәттәрҙе хәтергә төшөрәләр{{sfn|Скурлатов|1987|с=649}}. Брэдбериның оптимизмы уның башҡа хеҙмәттәрендә лә күренә: яҙыусы ижад итеүҙең ҙур киңлеген күргән, һәм был киңлек — Йыһан. Яҙыусы башҡа планеталарҙың һәм йондоҙ системаларының яңы донъяһы кешенең күп төрлөлөгөн һәм иркен һаҡларға ярҙам итәсәк, тип иҫәпләгән{{sfn|Скурлатов|1987|с=649}}. Брэдбери фекеренсә, кеше шәхесенең {{comment|үҙәген|ядро}} хеҙмәткә ихтыяр тәшкил итә. Ә хеҙмәт, үҙ сиратында, мөхәббәт менән тап килә: мәҫәлән, үҙенең «Дзен һәм яҙыусылыҡ сәнғәте» (1973) эссеһын автор ябай ғына: «Хеҙмәт ул мөхәббәт!» тип тамамлай. Тормошто, хеҙмәтте һәм мөхәббәтте данлау, шулай уҡ ниндәйҙер айырым бөтөнлөк Брэдбери әҫәрҙәрен «абсолют реализм» өлгөһөнә әйләндерә{{sfn|Скурлатов|1987|с=651}}. Йыһанға сыҡҡан беренсе кеше Алексей Архипович Леонов бер йыйынтығының инешендә Брэдбери ижады тураһында былай тип яҙҙы: {{начало цитаты}}Брэдбери ҙур һәм ҡатмарлы, һаҡсыл мөнәсәбәт талап иткән балалыҡ тормошо тураһында бик күп яҙа. Ысынлап та, һәр бер кеше үҙенә генә хас холоҡҡа эйә — был да үҙенә күрә «йыһан». Ер шарын ташлап киткән атаһы менән хушлашҡан малайҙың һағышы, океандан сыҡҡан әлегә саҡлы күрелмәгән йән эйәһе менән осрашҡан һәм үҙенә ҡаты прагматик мөнәсәбәткә ҡаршы сыҡҡан үҫмерҙең киң күңеллелеге, сәйәхәткә, {{comment|бығаса күрелмәгән|к неведомому}}гә һәүәҫлек… — былар барыһы ла Брэдбери китабының биттәрендә сағылыш таба. Яҙыусы былай ти: «Беҙҙең замандың йәшәү шатлығы үҫмерҙәргә яңы үрҙәргә юл табыуҙа ярҙам итеүҙән тора …»{{конец цитаты|источник=А. Леонов{{sfn|Леонов|1982|с=5}}}} Әҙәби тәнҡитсе Дэвид Моген ({{lang-en|David Mogen}}) Брэдбери ижадының үҙәк мотивын «тормош тәжрибәһен бәхетле {{comment|йотоу|поглощение}}» тип ҡылыҡһырлаған. Яҙыусының бөтә танылған әҫәрҙәрендә тормош ҡыуанысы хәл иткес роль уйнай. Моген шулай уҡ Брэдбери биографияһында ла: әҫәрҙәренең жанрын һәм формаһын һайлауында, баҫмаларының күп төрлөлөгөндә быны тойомлай. Уның бала саҡ йәки Уолт Уитмен йәки Уильям Батлер Йейтс кеүек хыялланыусы шағирҙар биргән тәьҫораттарын, әҫәрҙәренең исеменә күҙ һирпеп кенә, бындай һығымтаны яһауы ауыр түгел {{sfn|Heller|2006|с=305}}. Моген Брэдбери әҙәбиәтендә кешелеккә, кешеләрҙең киләсәктә «рухи яҡтан яңынан тыуыуы һәм яңы һәм әлегә асылмаған үрҙәргә юл аса алыуына» өмөт барлығы тураһында әйтә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Брэдбери ижадында «ҡараңғы яҡ та» бар, бында яҙыусы уҡыусыны («Октябрь иле» менән «ҡурҡыта», 1955 йыл), йә киләсәктең ҡурҡыныс донъяларын һүрәтләй (төп миҫал — «Фаренгейт буйынса 451 градус»). «Бәпембәнән яһалған шарап» романында бындай үҙенсәлек юҡ, унда Грин Таун — әкиәти һәм ҡояшлы ҡаласыҡ. Брэдбери кешелек яуызлыҡ ҡылырға һәләтле булғанын яҡшы аңлай, әммә киләсәктә уның ниндәйҙер {{comment|тәжрибәгә таянмағанлығын|Трансценде́нтность}} да аңлай; бындай фекерҙе, кешелек бер ваҡыт хоҙайға оҡшаш булыр, тип һанаған [[АҠШ]] романтизмының күп вәкилдәре: Уолт Уитмен, Ральф Уолдо Эмерсон һ. б. үҫтергән. Брэдбери үҙе, кешеләр, бер саҡ беҙҙең донъябыҙҙы юҡ итерлек һәләкәтле технологияларға аҙыраҡ иғтибар итергә тейеш, тип һанап, Кешелектең хәҙерге хәле тураһында тиҫкәре фекерҙә булған{{sfn|Heller|2006|с=306}}. {{comment|«Бөтә изгеләрҙән элгәре»|«Канун всех святых»}} ({{lang-en|The Halloween Tree}}, 1972) повесында, балалар өсөн үҙенсәлекле әкиәттә, Моген билдәләнгән проблеманы, «үлемдән ҡурҡҡан {{comment|күҙ алдына килтереү|воображение}}ҙең фалижы» тип атап, айыра. Моген фекеренсә, бындай проблема Брэдбериның башҡа әҫәрҙәрендә лә, шул иҫәптән «Фаренгейт буйынса 451 градус» романында ла урын алған. Шулай итеп, автор һәр бер уҡыусыға тышҡы факторҙар баҫымы аҫтында үҙенең күҙ алдына килтереүен һаҡларға ярҙам итергә тырышҡан. Кешеләр, үҙ ғүмерҙәренә ҡурҡыныс янауы менән осрашҡан теге йәки был осраҡта, террор ҡорбанына әүерелә, уларҙа йыш ҡына мәғәнәһеҙ власҡа эйә булыу һәм башҡалар өсөн тәртип урынлаштырыу теләге барлыҡҡа килә{{sfn|Heller|2006|с=306}}. Моген әйткәнсә, Брэдбериның күп кенә хеҙмәттәрендә бындай яңы ҡоролош индереү, шуға эйә булғанда, йәшәп килгән ҡоролошҡа нисек булһа ла йоғонто яһау, уның власына ҡурҡыныс булдырыу маҡсатында, күҙ алдына килтереүҙе киҫергә маташыу булып тора. «Фаренгейт буйынса 451 градус» романында, бәхетле булып күренергә тырышҡан үлемдән ҡурҡыусы йәмғиәттә, кешеләрҙә бик күп төрлө механизмдар һәм ҡоролмалар күп, әммә үҙ аллы фекерләү мөмкинлеге биргән бөйөк идеяларға һәм китаптарға мөрәжәғәт итеү мөмкинлеге бөтөнләй юҡ. Йәмғиәт, ниндәйҙер юл менән үлемдән ҡотолоу юлын табыу мөмкинлегенә ышанған осраҡта ла, ысынбарлыҡта ул уға «хәрби холокост» формаһында барыбер яҡынлаша. Артабанғы «Бәпембәнән яһалған шарап» һәм «Бәлә яҡынлаша» тигән ике китабы ла, Моген фекеренсә, үлемдең индивидуаль йөҙөн һәм, үлемдән ҡотолоуға өмөтләнеп, шулай уҡ яуыз көстәр {{comment|ҡотҡоһона бирешеү|искушение}}ҙе күрһәтә{{sfn|Heller|2006|с=306}}. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Брэдбери хеҙмәттәре оптимизм һәм кешелекккә ышаныс менән һуғарылған. Уның әҫәрҙәрендә, яҡты киләсәккә хәрәкәт итеү маҡсатында, кешеләр ниндәй проблемаларҙы еңеп сығырға тейешлеге күрһәтелгән, шуның менән улар уҡыусыға ҡәҙерле{{sfn|Heller|2006|с=306}}. === Ижадын баһалау === Брэдбери үҙенең китаптарының ниндәй жанрға ҡарағаны тураһында былай тине<ref>{{cite web|author=Wil Gerken, Nathan Hendler, Doug Floyd, John Banks|url=http://weeklywire.com/ww/09-27-99/alibi_feat1.html|title=Books: Grandfather Time (Weekly Alibi. 09-27-99)|publisher=Weeklywire.com|accessdate=February 14, 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fkO8xZ3?url=http://weeklywire.com/ww/09-27-99/alibi_feat1.html|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120629075922/http://weeklywire.com/ww/09-27-99/alibi_feat1.html |date=2012-06-29 }}</ref>: {{quote| Тәү сиратта, мин фәнни фантастика яҙмайым. Минең фәнни фантастика жанрында бер генә китабым бар, һәм был ысынбарлыҡҡа нигеҙләнгән «Фаренгейт буйынса 451 градус» романым. Фәнни фантастика — ысынбарлыҡты һүрәтләү. Фэнтези — ысын булмағанды һүрәтләү. Шулай булғас «Марсиан хроникалары» — фәнни фантастика түгел, ә фэнтези. Аңлайһығыҙ, бының булыуы мөмкин түгел? Бына ни өсөн был китаптың ғүмере оҙон — ул грек мифы кеүек, ә мифтар {{comment|мәңге|живучи}}. {{oq|| First of all, I don't write science fiction. I've only done one science fiction book and that's Fahrenheit 451, based on reality. Science fiction is a depiction of the real. Fantasy is a depiction of the unreal. So Martian Chronicles is not science fiction, it's fantasy. It couldn't happen, you see? That's the reason it's going to be around a long time -- because it's a Greek myth, and myths have staying power.}} }} Яҙыусы һәм публицист Александр Абрамович Кабаков Брэдберины «мәңгелек фраза яҙып ҡалдырған, бер тиҫтә эсендә генә һанап бирерлек һирәк яҙыусыларҙың береһе» тип атаны. Кабаков бигерәк тә особенно выделил рассказ «Һәм күк күкрәне» хикәйәһен, «Фаренгейт буйынса 451 градус» һәм «Марсиан хроникалары» романдарын айырып күрһәтте; һәм 1970-се йылдарҙа Брэдбери донъяла иң популяр яҙыусыларҙың береһе булды тип фаразланы. Кабаков фекеренсә, Рэй Брэдбери — классик<ref name="newst">[http://www.newstube.ru/media/konchina-rehya-brehdberi-stala-glavnoj-temoj-socsetej-v-rossii Кончина Рэя Брэдбери стала главной темой соцсетей в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170918022041/https://www.newstube.ru/media/konchina-rehya-brehdberi-stala-glavnoj-temoj-socsetej-v-rossii |date=2017-09-18 }} // [[Россия 24]], 06.06.2012 г.</ref>. Яҙыусы, шағир һәм драматург Владимир Николаевич Войнович «Марсиан хроникалары» романын, «күренекле әҫәрҙәр» йыйынтығы тип атап, бик маҡтаны. Войнович шулай уҡ Брэдберины, үҙе «автомобилдә йөрөргә лә ҡурҡҡан көйө», планета-ара осоуҙарҙы оҫта һүрәтләй белеүе өсөн маҡтап, «серле яҙыусы» булараҡ, ҡылыҡһырланы. Шулай уҡ Войнович яҙыусының фантастик прозаһында айырым, фәлсәфәүи, мәғәнәһе тураһында ла әйтте<ref name="newst" />. Джерард Джонас (Gerard Jones) — [[АҠШ]] яҙыусыһы һәм тәнҡитсе, фәнни фантастика һәм фән тураһында алты документаль китап, меңдән ашыу мәҡәлә авторы<ref>{{cite web|url=http://www.geraldjonas.com/about-me/|title=About Gerry|lang=en|publisher=geraldjonas.com|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ERZ8bjx9?url=http://www.geraldjonas.com/about-me/|archivedate=2013-02-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130209015806/http://www.geraldjonas.com/about-me/ |date=2013-02-09 }}</ref>''The New York Times'' гәзите өсөн яҙған некрологында Брэдберины егерменсе быуаттың Айзек Азимов, Артур Чарльз Кларк, Роберт Энсон Хайнлайн һәм Станислав Лем кеүек фантастары рәтенә ҡуйҙы. Брэдбери, Джонас фекеренсә, хәҙерге заман технологияһына һәм хәҙерге заман фәненә «рәхәтлек менән кәмселек аралаштырылған ҡапсыҡ» тип ҡараған тәүге автор булды. Тәнҡитсе шулай уҡ Брэдбери китаптарын хәҙер ҙә, яҙылған дәүеренән ярты быуат үтһә лә, әүҙем уҡыйҙар тине; һәм ул яҙыусының ҡайһы бер әҫәрҙәре АҠШ-тың мәктәп программаһына индерелеүен һыҙыҡ өҫтөнә ала. Джонас, киләсәк һәм уның менән бәйле һағайыуҙар һәм өмөттәр Брэдбериның иң яратҡан темаһы булып тора, тип фаразлай<ref name="NYT-20120606" />. Репортёр Хейли Цукаяма ({{lang-en|Hayley Tsukayama}}) ''The Washington Post'' баҫмаһы өсөн «Рэй Брэдбери фантазиялары: тормошҡа ашҡан ун алдан әйтеп биреү» мәҡәләһендә «Фаренгейт буйынса 451 градус» романында «алдан әйтеп бирелгән» хәҙерге замандың күп төрлө ҡоролмалары миҫалын килтерә. Атап әйткәндә, «Ҡабырсаҡтар» хәҙерге заман мобиль телефондарының баш гарнитураларын, телевизор стенаһы — плазма телевизорҙарын, ә механик банк роботтары — ябай банкоматтарҙы хәтерләтә. Романда шулай уҡ видеокүҙәтеү идеяһы ла урын алған; Брэдбери уҡыусыны шундай күҙәтеүҙәрҙең зыянлы булыу мөминлеген дә иҫкәрткән<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/dreams-of-ray-bradbury-ten-predictions-that-came-true/2012/06/06/gJQAqbs9IV_story.html|title=Dreams of Ray Bradbury: 10 predictions that came true|lang=en|publisher=washingtonpost.com|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ERZ9V8um?url=http://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/dreams-of-ray-bradbury-ten-predictions-that-came-true/2012/06/06/gJQAqbs9IV_story.html|archivedate=2013-02-15}}</ref>. Китаптарға ҡағылғанда, хәҙерге ваҡытта бер ниндәй ҙә әҙәби цензура юҡ, әммә электрон китаптар ҡулланыу әүҙемләшә бара. Брэдбери быға кине ҡарашта торған, хатта күпмелер ваҡыт «Фаренгейт буйынса 451 градус» романын электрон формала сығарыуҙы тыйған<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/books/2011/nov/30/fahrenheit-451-ebook-ray-bradbury|title=Fahrenheit 451 ebook published as Ray Bradbury gives in to digital era|lang=en|publisher=guardian.co.uk|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ERZACoQD?url=http://www.guardian.co.uk/books/2011/nov/30/fahrenheit-451-ebook-ray-bradbury|archivedate=2013-02-15}}</ref>. Канада баҫмаһы ''{{нп3|National Post|||National Post}}'' журналисы Крис Найт ({{lang-en|Chris Knight}}) шулай уҡ Брэдбериның ижадын ыңғай ҡылыҡһырлаған. Найт «Ут шарҙары» һәм «Кеше» ({{lang-en|The Man}}) әҫәрҙәрендә фән һәм христианлыҡтың ниндәйҙер есть ҡатнашмаһы бар, һәм яҙыусы был өлкәлә дөйөм һыҙаттар айырып алырға тырыша тип билдәләгән. Шулай уҡ Найт, Брэдбери китаптары, «үткән заман һәм киләсәк араһында» торһа ла, шулай ҙа «ваҡыттан тыш» булып ҡаласаҡ, тигән. Найт фекеренсә, Брэдбериҙың ижади мираҫын тиҫтә, хатта йөҙ йылдар дауамында ла онотмаясаҡтар, улар, яҡшы әҙәбиәт өлгөһө булараҡ, бер үк ваҡытта кешеләрҙе элеккесә илһамландырып та, ҡурҡытып та торасаҡ<ref>{{cite web|url=http://arts.nationalpost.com/2012/06/07/the-timeless-ray-bradbury-our-film-critic-reflects-on-the-late-sci-fi-author/|title=The timeless Ray Bradbury: Our film critic reflects on the late sci-fi author|lang=en|publisher=http://nationalpost.com|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ERZAvXiK?url=http://arts.nationalpost.com/2012/06/07/the-timeless-ray-bradbury-our-film-critic-reflects-on-the-late-sci-fi-author/|archivedate=2013-02-15}}</ref>. == Әҫәрҙәре == {{main|Библиография Рэя Брэдбери}} Брэдбери ун бер роман яҙған<ref name='Books'>{{cite web|url=http://www.raybradbury.com/books/books.html|title=Books|publisher=raybradbury.com|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E6bTdR8W?url=http://www.raybradbury.com/books/books.html|archivedate=2013-02-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121015073304/http://www.raybradbury.com/books/books.html |date=2012-10-15 }}</ref>, шуларҙан киң популярлыҡ алғандары: «Марсиан хроникалары» (1950), «Фаренгейт буйынса 451 градус» (1953) һәм «Бәпембәнән яһалған шарап» (1957). Яҙыусы шулай уҡ 21 пьеса һәм 28 кинофильм сценарийҙары яҙған<ref name='Books' />. Яҙыусы әҙәби әҫәрҙәренең күпселеген хикәйә жанрында яҙған. Хәҙерге көнгә уның хикәйәләренең<ref name="newstube" /> 400 билдәле, уларҙың күбеһе күп кенә йыйынтыҡтарҙа — ҡырҡ ете баҫмала сыға. Ҡайһы бер йыйынтыҡтары компиляция формаһында, йыш ҡына уларҙа элек баҫылғандары һәм бер-ике яңы әҫәре, сыҡҡан. Ҡайһы бер билдәле әҫәрҙәре: «Яғымлы ямғыр яуыр» (1950), «Иртәгә ахырызаман» (1951), «Һәм күк күкрәне» (1952), «Бер көндә бөтә йәй» (1954) һ. б. Бер нисә хикәйәһе ҙурыраҡ әҫәрҙәренән элегерәк яҙылған, мәҫәлән, {{comment|«Янғын һүндереүсе»|«Пожарный»}} хикәйәһен «Фаренгейт буйынса 451 градус» романына нигеҙ тип һанарға мөмкин<ref>[http://raybradbury.ru/library/novels/f451/ Рэй Брэдбери. RU, 451 градус по Фаренгейту]</ref>. Ҡайһы бер хикәйәләре бер әҫәрҙән икенсеһенә күсеп йөрөгән йә тематика, йә геройҙар менән бәйле цикл барлыҡҡа килтерә. Брэдбери прозаһын рус теленә: Виталий Тимофеевич Бабенко, Нора Галь, {{comment|Л. Л. Жданов|Лев Львович}}, Дмитрий Анатольевич Жуков, Белла Григорьевна Клюева, Раиса Ефимовна Облонская, Е. С. Петрова, {{comment|М. А. Пчелинцев|Михаил Алексеевич}}, {{comment|Т. Н. Шинкарь|Татьяна Николаевна}} тәржемә иткән. == Наградалары, премиялары һәм {{comment|дәртләндерелеүе|поощрения}} == [[Файл:World Fantasy Con III 1977 Ray Bradbury Signing Next to Robert Bloch.jpg|thumb|210px|Рэй Брэдбери 1977 йылда|right]] * Брэдбери: Небьюла, Хьюго, О’Генри премияһына, Балрог, Брэм Стокер премияһына, Энн Радклифф, Бенджамин Франклин, Америка академияһы, «Гэндальф» премияларына лайыҡ булған<ref name="vz" />. * [[1984 йыл]] — «Фаренгейт буйынса 451 градус» романы өсөн «Дан залы» номинацияһында «Прометей» (Prometheus Award) премияһы лауреаты * [[1988 йыл]] — Брэдбери «Гранд-мастер» титулына, ә киләһе йылда «бөтә ғүмеренең ҡаҙаныштары өсөн» Брэм Стокер премияһына лайыҡ була<ref name="vz" />. * [[2000 йыл]] — [[АҠШ]] әҙәбиәтенә әһәмиәтле өлөш индергәне өсөн Милли китап фонды премияһы миҙалы<ref name="vz" />. * [[2004 йыл]] — АҠШ-тың сәнғәт өлкәһендәге Милли миҙалына лайыҡ була<ref>{{cite news|url=http://podrobnosti.ua/culture/literature/2004/11/18/159940.html|title=Джордж Буш наградил Рея Бредбери высшей медалью искусств США|publisher=http://podrobnosti.ua|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140721013222/http://podrobnosti.ua/culture/literature/2004/11/18/159940.html|archivedate=2014-07-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140721013222/http://podrobnosti.ua/culture/literature/2004/11/18/159940.html |date=2014-07-21 }}</ref>. * 2007 йыл — Рэй Брэдбери Пулитцер премияһының {{comment|исеме айырым аталыуға лайыҡ|особого упоминания}} лауреаты<ref name="pulitzer" />, һәм был премия уға шундай формулировка менән бирелгән: «Уның фәнни фантастика һәм фэнтези жанрында бөйөк, емешле һәм әҙәбитәкә тәрән йоғонто яһаған {{comment|тиңе булмаған|непревзойдённый}} автор карьераһы өсөн {{comment|исеме айырым аталыуға лайыҡ|особого упоминания}} лауреаты»<ref name="pulitzer" />. * Рэй Дуглас Брэдбери — Уиттьер (штат Калифорния) колледжының почётлы әҙәбиәт докторы<ref name="vz" /> и почётный доктор {{нп3|Университет Вудбери|Университета Вудбери||Woodbury University}}. * 2000 йылдың 11 ноябрендә 1992 йылдың 24 февралендә Spacewatch проекты сиктәрендә Китт-Пик Милли обсерваторияһында асылған ''(9766) Bradbury'' [[астероид]]ына Рэй Брэдбери исеме бирелгән<ref>[https://minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/2000/MPC_20001111.pdf Циркуляры малых планет за 11 ноября 2000 года] — в документе надо выполнить поиск [[Циркуляр малых планет|Циркуляра]] № 41570 (M.P.C. 41570)</ref>. * 2012 йылдың 22 авгусында үткән NASA Реактив хәрәкәт Лабораторияһы конференцияһында марсоход MSL [[Curiosity]] төшкән урынға ошо көндә 92 йәше тулған булырға тейешле фантаст Рэй Брэдбериға, «Марсиан хроникалары» авторына, арнап — Bradbury Landing тигән исем ҡушыу ҡарары ҡабул ителә. «Ул Марста йәшәү мөмкинлеген беренсе булып күҙалланы», — тине MSL фәнни программа директоры Майкл Майер (Michael Meyer)<ref>[http://news.rambler.ru/15214069/ Марсоход «Кьюриосити» успешно прошел тест-драйв]</ref>. * Рэй Брэдбери исеме менән Марстағы Bradbury кратеры аталды (атаманы 2015 йылдың 15 октябрендә Халыҡ-ара астрономия союзы раҫланы)<ref>[http://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/15432 Planetary Names: Crater, craters: Bradbury on Mars]</ref>. * Рэй Брэдбери Голливуд дан аллеяһындағы 6644-се йондоҙона лайыҡ булды.<ref>{{Cite web|url=http://screencrush.com/ray-bradbury-dead-at-91/|title=Ray Bradbury Dead at 91|publisher=ScreenCrush|accessdate=2017-03-10}}</ref> == Әҫәрҙәрен экранлаштырыу һәм {{comment|сәхнәләштереү|постановки}} == Рэй Брэдбериның күп кенә әҫәрҙәре экранлаштырылған. * 1966 йылда француз режиссёры Франсуа Трюффо шул уҡ исемле роман буйынса «Фаренгейт буйынса 451 градус» фильмын төшөргән<ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0060390/|title=451 градус по Фаренгейту (1966)|publisher=IMDb|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E6bUMWX0?url=http://www.imdb.com/title/tt0060390/|archivedate=2013-02-01}}</ref>. * Брэдбериҙың бер нисә әҫәре 1979 йылдан алып 1990 йылға саҡлы «Был фантастик донъя» телеспектаклдәр серияһында сығарылған. * 1983 йылда Уолт Дисней студияһы (режиссёр Джек Клейтон) «Ниндәйҙер ҡурҡыныс килер» (''Something Wicked This Way Comes'') романын экранлаштырған, сценарийҙы Брэдбери үҙе яҙған<ref name='sm'>{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0086336/|title=Something Wicked This Way Comes (1983)|publisher=IMDb|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E6bV5xVG?url=http://www.imdb.com/title/tt0086336/|archivedate=2013-02-01}}</ref>. «Тап шулай яуызлыҡ килә» фильмы: 1984 йылда иң яҡшы сценарий өсөн һәм фэнтези жанрындағы иң яҡшы фильм өсөн (бынан тыш тағы биш номинация ла алған) ике тапҡыр «Сатурн» кинопремияһына лайыҡ була<ref name='sm' />. * 1985 йылда Альгимантас Пуйпа «Электрон өләсәй» тигән фильм төшөрә. * 1985 йылдан 1992 йылға тиклемге осорҙа яҙыусының күп хикәйәләре экранлаштырылған «Рэй Брэдбери театры» тигән телесериал төшөрөлгән һәм күрһәтелгән<ref name='Theater'>{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0088591/|title=Театр Рэя Брэдбери (1985–1992)|publisher=IMDb|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E6bVm7ga?url=http://www.imdb.com/title/tt0088591/|archivedate=2013-02-01}}</ref>. Всего было отснято 65 мини-фильмов и выпущено 6 сезонов<ref name='Theater' />. Брэдбери үҙе продюсер һәм сценаристарҙың береһе ролендә сығыш яһаған, шулай уҡ төшөрөү процесында һәм актёрҙар һайлауҙа ҡатнашҡан. Бынан тыш, автор һәр серия башында, хикәйәнең инеш өлөшөн оҙатып, үҙен танытҡан һәм ҡайһы бер сәхнәләрҙә ҡатнашҡан. * 1984 йылда — Рэй Брэдбериҙың шул уҡ исемле ахырызамандан һуң барған ваҡиғаларға бағышланған хикәйәһе мотивы буйынса «Үзбәкфильм» студияһында режиссёр Назим Туляходжаев төшөргән «Йомшаҡ ямғыр яуыр» йәнһүрәте<ref>{{cite web|url=http://www.animator.ru/db/?p=show_film&fid=4788|title=Будет ласковый дождь|publisher=Аниматор.ру|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E6g6gzuB?url=http://www.animator.ru/db/?p=show_film|archivedate=2013-02-01}}</ref>. * 1987 йылда Назим Туляходжаев Брэдбериның бер нисә: «Вельд», «Бәпембәнән яһалған шарап», «Йәйәүле», «Аждаһа», «Марионетка корпорацияһы» хикәйәләренә нигеҙләнеп, «Вельд» фильмын төшөрә<ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0201300/|title=Veld (1987)|publisher=IMDb|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E6gnmNa1?url=http://www.imdb.com/title/tt0201300/|archivedate=2013-02-01}}</ref>. Сюжет фильма, однако, сильно отличался от авторского оригинала<ref>[http://raybradbury.ru/video-stage/video/the_veldt/ «Вельд», Киностудия «Узбекфильм», 1987]</ref>. * 1989 йылда режиссёр Владимир Самсонов Рэй Брэдбериның шул уҡ исемле хикәйәһе буйынса «Бында юлбарыҫтар булыуы мөмкин» йәнһүрәтен төшөрә<ref>{{cite web|url=http://www.animator.ru/db/?p=show_film&fid=5092|title=Здесь могут водиться тигры|publisher=Аниматор.ру|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E6goRGyn?url=http://www.animator.ru/db/?p=show_film|archivedate=2013-02-01}}</ref>. * 1993 йылда {{comment|«Бөтә изгеләр алдынан»|«Канун всех святых»}} повесы буйынса «Байрам ағасы» йәнһүрәте төшөрөлгән<ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0191173/|title=The Halloween Tree (1993)|publisher=IMDb|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E6gpE5Ey?url=http://www.imdb.com/title/tt0191173/|archivedate=2013-02-01}}</ref>. * 1997 йылда Игорь Апасян шул уҡ исемле повесть буйынса дүрт сериялы «Бәпембәнән яһалған шарап» фильмын ҡуйған<ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0115412/|title=Вино из одуванчиков (1997)|publisher=IMDb|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E6gpuMhf?url=http://www.imdb.com/title/tt0115412/|archivedate=2013-02-01}}</ref>. * 2001 йылда Роман Пучков «Марсиан хроникалары» (Үлек миҙгел) романы мотивтары буйынса создал мультфильм «The Neon Life» (Неон тормош) йәнһүрәтен төшөргән<ref>[http://www.animator.ru/db/?p=show_film&fid=5969 «The Neon Life» 2001]</ref>. * 2005 йылда Рэй Брэдбериның шул уҡ исемле хикәйәһе буйынса режиссёр Питер Хайамс төшөргән «Һәм күк күкрәне» фильмы экрандарға сыға<ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0318081/|title=A Sound of Thunder (2005)|publisher=IMDb|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E6gqUVXG?url=http://www.imdb.com/title/tt0318081/|archivedate=2013-02-01}}</ref>. * 2015 йылда {{comment|«Билдәләнгән сәғәт»|«Урочный час»}} әҫәре мотивтары буйынса «Шыбырлау» телесериалы төшөрөлгән. * 2018 йылда режиссёр Рамин Бахрани (Ramin Bahrani) «Фаренгейт буйынса 451 градус» фильмын ҡуя. === Ижады буйынса музыкаль әҫәрҙәр === * 1972 йылда Элтон Джон һәм Берни Топин «Космонавт» хикәйәһе мотивы буйынса «The Rocket Man» йырын яҙа<ref>{{cite web|url=http://www.songfacts.com/detail.php?id=2892|title=Rocket ManbyElton John|publisher=songfacts.com|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E6gr9jEB?url=http://www.songfacts.com/detail.php?id=2892|archivedate=2013-02-01}}</ref>. * 1989 йылда совет «Горизонт» прогрессив-рок-төркөмө үҙенең «Малай портреты» альбомына «Фаренгейт буйынса 451 градус балетынан фрагмент — Гай Солоһы» композицияһын индергән<ref name='mus'>{{cite web|url=http://rockyou.kiev.ua/bayky/item-10388.html|title=Рей Бредбери и рок-музыка|publisher=rockyou.kiev.ua|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E6gs29bc?url=http://rockyou.kiev.ua/bayky/item-10388.html|archivedate=2013-02-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131109170508/http://rockyou.kiev.ua/bayky/item-10388.html |date=2013-11-09 }}</ref>. * 2004 йылда «Арда» рәсәй метал-төркөмө Рэй Брэдбериның шул уҡ исемле хикәйәһенә арналған {{comment|«Мәңгелек күсеүҙәр һәм ер тураһында»|«О скитаниях вечных и о земле»}} дебют альбомын яҙҙырған<ref name='mus' />. * 2011 йылда «Ария» төркөмө «Фаренгейт буйынса 451 градус» романы мотивы буйынса «Ут симфонияһы» йырын яҙҙырған<ref name='mus' />. * Blackmore’s Night төркөмөнөң ''Ghost of a Rose'' альбомына ингән «Бәпембәнән яһалған шарап» йыры (2003 йыл)<ref name='mus' />. * Royal Hunt дания прогрессив-металл төркөмө 2001 йылда Рэй Брэдбериның «Марсиан хроникалары» концепцияһына нигеҙләнгән ''The Mission'' альбомын яҙҙырған<ref name='mus' /><ref>[http://raybradbury.ru/inspiration/ Материал с сайта raybradbury.ru]</ref><ref>[http://www.metallibrary.ru/bands/translations/r/royal_hunt/01_the_mission.firelord.html По материалам сайта metallibrary]</ref>. * 2012 йылдың мартында Deadmau5 псевдонимы менән билдәле канада электрон музыкаһы продюсеры Джоэль Циммерман Крисом Джеймс менән берлектә Брэдбериның «Вельд» хикәйәһе буйынса «The Veldt» композицияһын яҙған. Һуңғараҡ характерлы тематикалы һәм сюжетлы<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_esYONwdKuw deadmau5 feat. Chris James — The Veldt (Music Video)]</ref> видеоклип сығарылған. Композиция Rolling Stone журналы фаразы буйынса 2012 йылғы Топ-50 иң яҡшы йырҙар исемлегенә индерелгән. * 2015 йылда Arida Vortex рәсәй пауэр-метал-төркөмө тулыһынса Рэй Брэдбери әҫәрҙәренә нигеҙләнгән «The Illustrated Man» альбомын сығара<ref>{{Cite web|url =http://aridavortex.ru/news/arida-vortex-the-illustrated-man-is-out.html|title =Arida Vortex выпустила альбом по произведениям Р. Брэдбери|author =|work =|date =|publisher =|deadlink =yes|archiveurl =https://web.archive.org/web/20150811083927/http://aridavortex.ru/news/arida-vortex-the-illustrated-man-is-out.html|archivedate =2015-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150811083927/http://aridavortex.ru/news/arida-vortex-the-illustrated-man-is-out.html |date=2015-08-11 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|group="прим."}} ; Сығанаҡтар {{примечания|3}} == Әҙәбиәт == ; Рус телендә {{refbegin|2}} * {{статья|автор=[[Бережной, Сергей Валерьевич|Бережной С.]] |заглавие=Живые машины времени или рассказ о том, как Брэдбери стал Брэдбери|ссылка=http://barros.rusf.ru/article236.html|издание=[[Мир фантастики]]|номер=8 (108)|год=2012|страницы=148|ref=Бережной}} * {{книга|автор=[[Засурский, Ясен Николаевич|Засурский Я. Н.]] |часть=О Рэе Брэдбери — человеке и писателе|заглавие=''Брэдбери Р.''  В дни вечной весны (сборник)|место=М.|издательство=[[Издательство иностранной литературы|Иностранная литература]]|год=1982|ref=Засурский}} * {{книга|автор=[[Леонов, Алексей Архипович|Леонов А. А.]] |часть=Предисловие к сборнику|заглавие=''Брэдбери Р.''  Передай добро по кругу (сборник)|место=М.|издательство=Библиотека Юношества|год=1982|страниц=416|ref=Леонов}} * {{БРЭ |статья= Брэдбери, Рэй|id= 1885680|автор= [[Осовский, Олег Ефимович|Осовский О. Е.]]|том= 4|страницы= 258|год= 2006|ref=Осовский}} * {{книга|автор=[[Прашкевич, Геннадий Мартович|Прашкевич Г. М.]] |заглавие=Брэдбери|место=М.|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=2014|страниц=351|серия=Жизнь замечательных людей, вып. 1485|isbn=978-5-235-03685-7|ref=Прашкевич}} * {{нп3|Скороденко, Владимир Андреевич|Скороденко В. А.|uk|Скороденко Володимир Андрійович}} [http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke9/ke9-1513.htm Брэдбери Р.] // [[Краткая литературная энциклопедия]]. Т. 9: Аббасзадэ — Яхутль. — М.: [[Советская энциклопедия]], 1978. — Стб. 151—152. * {{книга|автор=Скурлатов В. |часть=О творчестве Рэя Брэдбери|заглавие=''Брэдбери Р.'' О скитаниях вечных и о земле (сборник)|место=М.|издательство=[[Правда (издательство)|Правда]]|год=1987|страниц=654|ref=Скурлатов}} * [[Хмельницкая, Тамара Юрьевна|Хмельницкая Т.]] От научной фантастики к детской сказке // «[[Звезда (журнал XX—XXI веков)|Звезда]]». 1970. № 9. {{refend}} ; Инглиз телендә {{refbegin|2}} * {{книга|автор=Terry Heller|часть=Ray Bradbury|заглавие =Magill's Survey of American Literature|год = 2006|место = University of Texas at San Antonio|издательство =Salem Press|ref=Heller | isbn=978-1-58765-285-1}} * {{Cite book| last=Albright | first=Donn | title=Bradbury Bits & Pieces: The Ray Bradbury Bibliography, 1974–88 | publisher=Starmont House | year=1990 | isbn=1-55742-151-X}} * {{Cite book| last1=Eller | first1=Jonathan R. | last2=Touponce | first2=William F. | title=Ray Bradbury: The Life of Fiction | url=https://archive.org/details/raybradburylifeo00elle | publisher=Kent State University Press | year=2004 | isbn=0-87338-779-1}} * {{cite book|last=Eller|first=Jonathan R.|title=Becoming Ray Bradbury|publisher=[[University of Illinois Press]]|location=Urbana, IL|isbn=0-252-03629-8}} * Kirk R. The revival of fantasy // {{нп3|Triumph (журнал)|Triumph||Triumph (magazine)}}, 1968, May * {{Cite book| last=Nolan | first=William F. | title=The Ray Bradbury Companion: A Life and Career History, Photolog, and Comprehensive Checklist of Writings | url=https://archive.org/details/raybradburycompa0000nola | publisher=Gale Research | year=1975 | isbn=0-8103-0930-0}} * {{Cite book| last1=Paradowski | first1=Robert J. | last2=Rhynes | first2=Martha E. | title=Ray Bradbury | publisher=Salem Press | year=2001 | isbn=}} * {{Cite book| last=Reid | first=Robin Anne | title=Ray Bradbury: A Critical Companion | url=https://archive.org/details/raybradburycriti0000reid | publisher=[[Greenwood Press]] | year=2000 | isbn=0-313-30901-9}} * {{Cite book | last=Tuck | first=Donald H. | authorlink={{iw|Так, Дональд|Donald H. Tuck|en|Donald H. Tuck}} | title=The Encyclopedia of Science Fiction and Fantasy | location=Chicago | publisher=Advent | pages=61–63 | year=1974 | isbn=0-911682-20-1}} * {{Cite book| last=Weist | first=Jerry | title=Bradbury, an Illustrated Life: A Journey to Far Metaphor | url=https://archive.org/details/bradburyillustra0000weis | publisher=William Morrow and Company | year=2002 | isbn=0-06-001182-3}} * {{Cite book| last=Weller | first=Sam | authorlink={{iw|Уэллер, Сэм|Sam Weller (journalist)|en|Sam Weller (journalist)}} | title=The Bradbury Chronicles: The Life of Ray Bradbury | url=https://archive.org/details/bradburychronicl00well | publisher=[[HarperCollins]] | year=2005 | isbn=0-06-054581-X}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация | Тема = Рэй Брэдбери | Викицитатник = Рэй Брэдбери }} * [http://raybradbury.ru Рэй Брэдбери. Ру — Русский сайт] * {{fantlab|http://www.fantlab.ru/autor7|title=Полная библиография}} * {{Lib.ru|http://lib.ru/INOFANT/BRADBURY/}} * [http://www.gazeta.ru/lifestyle/style/2012/06/a_4618569.shtml «Позвольте людям узнать, что вы любите» — фрагменты выступления Рэя Брэдбери на Los Angeles Times Festival of Books (2005) на сайте «Газета. Ru». ] * [https://web.archive.org/web/20071030135800/http://eldb.net/name/nm000015/ Рэй Брэдбери на сайте The Electronic Literary Database (ELDb)] * {{isfdb name|id=Ray_Bradbury|name=Рэй Брэдбери}}{{ref-en}} * [http://www.bradburymedia.co.uk/ Books, Stores, Media]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20090406082350/http://bradbury.ru/ Рэй Брэдбери — Творчество писателя] {{Произведения Рэя Брэдбери}} {{Экранизации произведений Рэя Брэдбери}} {{Премия «Сатурн» за лучший сценарий}} {{Хорошая статья|Писатель}} {{библиоинформация}} [[Категория:Рэй Брэдбери| ]] [[Категория:АҠШ яҙыусы-фантастары]] [[Категория:Иң яҡшы сценарий өсөн «Сатурн» премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Хьюго» премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Небьюла» премияһы лауреаттары]] [[Категория:Инглиз телендә проза авторҙары]] [[Категория:«Эмми» Көн премияһы лауреаттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Сәнғәт һәм әҙәбиәт француз ордены командорҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Лос-Анджелеста вафат булғандар]] [[Категория:2012 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 июндә вафат булғандар]] [[Категория:Вествуд зыяратында ерләнгәндәр]] [[Категория:1920 йылда тыуғандар]] [[Категория:22 августа тыуғандар]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] n23f36l8mtk3znfl5c4arwy8j59f98n Гори ҡәлғәһе 0 153025 1302561 1280391 2026-08-11T19:42:16Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302561 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Гори ҡәлғәһе - ({{lang-ka|გორის ციხე}}, «Горис Цихе») - Грузиялағы Гори ҡалаһының үҙәгендә ҡаялы убала торған урта быуат нығытмаһы. Был урындан тотош ҡала ус төбөндәге кеүек күренеп ята <ref>[https://georgiabest.ru/gori-heart-of-georgian-east/ Гори – сердце грузинского востока] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190712035653/https://georgiabest.ru/gori-heart-of-georgian-east/ |date=2019-07-12 }}</ref> == Тарихы == Нығытма тураһында тәүге яҙмалар XIII быуатта "зиндан" булараҡ күренә, мәгәр археологик мәғлүмәттәр күрһәтеүенсә, был урында б.э. тиклем үк нығытма төҙөлгән булған. Нығытма төп стратегик һәм иҡтисади йүнәлештәрҙе күҙәтеп торған һәм унда ҙур гарнизон урынлаша алған. XVI быуатта төрөктәр уны баҫып ала. 1598 йылда грузиндар уны тартып алырға тырыша, әммә уңышҡа өлгәшә алмай. 1599 йылда улар ураҙа ваҡытында хәйлә юлы менән ҡамауҙы кәметкән булып ҡылана һәм төндә, османдар көтмәгәндә, нығытмаға һөжүм итә <ref name="Rayfield">{{cite book|last1=Rayfield|first1=Donald|title=Edge of Empires|url=https://archive.org/details/edgeofempireshis0000rayf|date=2012|publisher=Reaktion Books Ltd|location=London}}</ref>. XVII быуатта нығытма грузиндар һәм фарсылар араһында ҡулдан-ҡулға күсеп йөрөй. Цитадель 1630-сы йылдарҙа Картли грузин батшалары осоронда һәм 1774 йылда Ираклия II осоронда әлеге күренешенә инә. Грузияны Рәсәй аннексиялағандан һуң, 1801 йылда ҡәлғә рәсәй гренадер батальонына гарнизон итеп тотола, мәгәр уның әһәмиәте яйлап юғала бара, һәм нығытмалар юҡҡа сыға. Британ энциклопедияһы "Metropolitana" 1845 йылда ҡәлғәнең ташлап ҡуйылыуын һәм көньяҡ-көнсығышындағы часовня ғына файҙаланылыуын яҙа <ref name="metropolitana">"Georgia", in ''Encyclopædia metropolitana; or, Universal dictionary of knowledge'', ed. by E. Smedley, Hugh J. Rose and Henry J. Rose (1845), p. 532.</ref>}}. == Хәҙерге торошо == Гори ҡәлғәһе 1920 йылдағы ер тетрәүҙән ныҡ зыян күрә. Цхра-кара («Туғыҙ ҡапҡа») тигән көнбайышҡа ҡараған өлөшө генә яҡшыраҡ һаҡланған - ул көньяҡ һәм көнсығыш диуарҙарға төкөтмә итеп һалынған булған. Нығытмаға тәүлектеү теләгән ваҡытында инергә була, түләү алынмай. Уны ҡаланың визит карточкаһы тип йөрөтәләр, сөнки боронғо ҡомартҡы Гориҙың үҙәгендә урынлашҡан һәм туристарҙың да иғтибарын йәлеп итә <ref>[https://georgiabest.ru/gori-heart-of-georgian-east/ Гори – сердце грузинского востока] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190712035653/https://georgiabest.ru/gori-heart-of-georgian-east/ |date=2019-07-12 }}</ref>. == Галерея == <center><gallery widths="220px" heights="150px" perrow="5"> File:Gori Fortress 2018.jpg File:Gori Fortress.jpg| File:Gori Fortress, Georgia.jpg| File:Goristsikhe fortress, Georgia.jpg| File:Kostel a Citadela Gori.JPG File:Gori fortress April 2013 03.jpg| File:Gori Fortress 4.jpg File:Gori fortress by ArmAg (14).JPG File:Gori Fortress - entry.jpg File:Caucasus from the Gori Fortress 27.jpg </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == == Һылтанмалар == *[https://georgiabest.ru/gori-heart-of-georgian-east/ Гори – сердце грузинского востока] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190712035653/https://georgiabest.ru/gori-heart-of-georgian-east/ |date=2019-07-12 }} * [http://travelgeorgia.ru/529/ Горисцихе] [[Категория:Грузия тарихы]] [[Категория:Грузияның мәҙәни мираҫы]] c41mwyi2yohb7quill7rcb1wskvh53s Кубдари 0 153319 1302629 1189162 2026-08-11T20:37:15Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302629 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[File:Kubdari 2.jpg|thumb|Кубдари бәлеше]] '''Кубдари''' ({{lang-ka|კუბდარი}}) — [[Грузия]]ның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы. == Тасуирламаһы == Кубдари [[Грузия| грузин ҡамыр ашы]], [[Сванетия]] төбәгендә бешерелә торған итле күмәс <ref>{{cite book |title=Georgia |url=https://archive.org/details/georgia0000burf_g7g9 |last=Burford |first=Tim |page=[https://archive.org/details/georgia0000burf_g7g9/page/70 70] |year=2008 |publisher=[[Bradt Travel Guides]] |isbn=978-1-84162-261-3 }}</ref>. Бындай күмәс әсе ҡамырҙан йәймәгә эслек һалып бешерелә. Эслеккә тапалған йәки ит турағыстан үткәрелгән [[кәзә|кәзә]] ,[[һарыҡ |һарыҡ]] йәки [[сусҡа |сусҡа ите]] алына. Иткә [[ һуған|башлы һуған]], [[һарымһаҡ]], [[тоҙ|аш тоҙо]] ҡушыла һәм [[тәмләткестәр]]: [[кориандр]], зира, уцхо-сунели өҫтәлә. Сванетияла ысын кубдариға гицрули <ref>{{Cite web|url=http://krapivada.ru/trava/gicruli-trava.html|title=Уцхо-сунели - загадочная грузинская приправа. Что входит в состав уцхо-сунели? Гицрули трава|publisher=krapivada.ru|accessdate=2019-02-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190212191913/http://krapivada.ru/trava/gicruli-trava.html |date=2019-02-12 }}</ref> - урындағы еҫе укроп орлоғона һәм зираға оҡшаған еҫле тәмләткес ҡушылырға тейеш тип һанайҙар. 2015 йылдың 20 мартында Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән<ref>[https://ka.wikipedia.org/wiki/%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%A1_%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%90%E1%83%9B%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%90%E1%83%9A%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%98_%E1%83%99%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%A2%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98_%E1%83%9B%E1%83%94%E1%83%9B%E1%83%99%E1%83%95%E1%83%98%E1%83%93%E1%83%A0%E1%83%94%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%AB%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%9A%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%A1%E1%83%98%E1%83%90 Список нематериальных объектов культурного наследия Грузии]</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [https://ka.wikipedia.org/wiki/%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%95%E1%83%9C%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98_%E1%83%9B%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%A8%E1%83%95%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%99%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%99%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%A2%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%A3%E1%83%AB%E1%83%A0%E1%83%90%E1%83%95%E1%83%98_%E1%83%AB%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%9A%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%A1%E1%83%98%E1%83%90 Список недвижимых памятников культуры национального значения] == Сығанаҡтар == *[http://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/2?offset=240 საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} [[Категория:Грузия тарихы]] [[Категория:Грузияның мәҙәни мираҫы]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Грузинская кухня]] 8uyj72dn27ci0s901jb0tsxzwtvfpoe Тигва монастыры 0 153350 1302537 1069822 2026-08-11T19:19:10Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302537 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тигва монастыры''' ([[Грузин теле|грузин]]: მონასტერი თიღვის) - Тигва ауылында урта быуат грузин православ сиркәүе Проне йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. Монастырь бинаһы тәреһендә яҙыу менән көмбәҙ рәүешле конструкциянан ғибәрәт. Уға [[Грузия]]ның батшаһы Давидтың ҡыҙы Тамара нигеҙ һала, ул 1152 йылғы грузин яҙмаһында телгә алына. == Тарихы == Тигва сиркәүе йылъяҙмала телгә алына һәм яҙмаларҙа уның төҙөлөшө 1152 йылға ҡарай. Уның ҡурсалаусыһы булып Давид Төҙөүсен ҡыҙы Тамара һәм тол королева Ширвана тора, ул һуңынан монахиня булып китә һәм 1161 йылда шунда вафат була.<ref>{{Cite book|last=Hasan|first=Hadi|title=Falaki-i-Shirwani: His Times, Life and Works|url=https://archive.org/details/dli.ministry.12753|year=1929|publisher=Royal Asiatic Society|location=Londres|page=[https://archive.org/details/dli.ministry.12753/page/14 14]}}</ref> XVIII быуат башында Грузиялағы көрсөк монастырға ла йоғонто яһай: кенәз V Вахушти Грузин батшалығын һүрәтләгәндә, монастырҙы «көмбәҙле түшәм менән, матур төҙөлгән», әммә «дин әһелдәреһеҙ» тип яҙа. Вахушти осорондағы сиркәү тирәләй бер нисә өҫтәмә бинаны 1890 йылда үҙенең сәфәре ваҡытында графиня Прасковья Уварова емереклектәр араһында таба<ref name="Wakh">{{Cite book|last=Vakhushti|first=Tsarévitch|title=ღეოღრაჶიული აღწერა საქართველოჲსა. Description géographique de la Géorgia|year=1842|publisher=A la typographie de l'Academie Impériale des Sciences|location=San Petersburgo}}</ref><ref name="MAK4">{{Cite book|title=ru:Материалы по археологии Кавказа, собранные экспедициями Московского археологического общества. Вып. 4. Materials for archaeology of the Caucasus, collected by the expeditions of the Moscow Archaeological Society|publisher=Moscow Archaeological Society|location=Moscú}}</ref> Уварованың визитынан һуң, сиркәү дин әһеле Зедгинидзе һәм кенәз Амиреджиби һәм урындағы крәҫтиәндәр тырышлығы менән [[1890 йыл]]да тергеҙелә.<ref>{{Cite journal|title=თიღვის განთქმული ტაძარი ...}}</ref><ref>{{Cite journal|title=სოფ. თიღვა (გორის მაზრა)}}</ref> == Архитектураһы == [[Файл:Tigva_inscriptions_(1).jpg|мини| Уварова тергеҙгән Тигва сиркәүенең грузин яҙмаһы , 1894 йыл]] Монастырь бинаһы ҡыҙғылт таш блоктарҙан төҙөлгән яҡшы һаҡланған көмбәҙле сиркәү. Көмбәҙе көнсығышта апсида стеналарының мөйөштәренә һәм көнбайышта ике бағанаға таяна. Хас һыҙаттар булып тора narthex һәм хор көнбайыштан. Төньяҡҡа, көнсығышҡа һәм көньяҡҡа ҡарай өс инеү урыны бар.<ref>{{Cite book|title=ქართლის ცხოვრების ტოპოარქეოლოგიური ლექსიკონი.Topoarchaeological Dictionary of Kartlis Tskhovreba (The History of Georgia)|publisher=Georgian National Museum|location=Tbilisi|isbn=978-9941-15-896-4|edition=1st|url=http://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/41521/1/KartlisCxovrebisTopoarqeologiuriLeksikoni.pdf|chapter=თიღვა [Tigva]|page=249}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Cultural Heritage of Georgia — Abkhazeti, Shida Kartli|publisher=Georgian Arts and Culture Center|location=Tbilisi|page=17|url=http://www.symposiumgeorgia.org/Georgia2009/Abxazeti%20Shida%20qartli%20Bukleti.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170418081251/http://www.symposiumgeorgia.org/Georgia2009/Abxazeti%20Shida%20qartli%20Bukleti.pdf |date=2017-04-18 }}</ref>, Төньяҡ ҡапҡала грузин яҙмаһы бар<ref>{{Cite book|title=Rapports sur un voyage archéologique dans la Géorgie et dans l'Arménie|publisher=Imprimerie de l'Académie Impériale des Sciences|location=St.-Petersbourg|url=https://books.google.ge/books?id=LZkLAAAAYAAJ&pg=PA105&lpg=PA105&dq=%22village+de+Thighwa%22&source=bl&ots=bSLU4tX5ii&sig=HkGT-GujhqKhN22_EDqi-xGPyy4&hl=en&sa=X&ei=c5dDUIWiKsTZ4QS7oYGwBQ&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q=%22village%20de%20Thighwa%22&f=false}}</ref> Интерьеры фрескалар менән биҙәлгән, әммә улар хәҙер саҡ-саҡ һиҙелә. Сиркәүҙең төп бинаһынан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай Тамара өсөн төҙөлгән һарай булған. Ул сиркәү галереяһына төньяҡ стенаның көнбайыш өлөшөндә асыҡ ишек аша күпер менән тоташҡан<ref>Chitishvili, Natalia (2013). «King's and queen's place in the interior of the Georgian church». Friends of Academic Research in Georgia. pp. 17-18. Consultado el 17 de abril de 2017.</ref>. <center><gallery> Файл:Tigva church (general plan).jpg|Тигва сиркәүенең дөйөм планы Файл:Tigva church. Details of the southern wall. Uvarova 1894.jpg|Сиркәү деталдәре, 1894. Файл:Tigva church. Interior. Uvarova 1894.jpg|Сиркәү интерьеры, 1894. Файл:Tigva church. Northern view. Uvarova 1894.jpg|Төньяҡ күренеше, 1894. </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Грузияның мәҙәни мираҫы]] [[Категория:Сиркәүҙәр (ҡорамдар)]] 51i0rdr75bk97h2yd5lewo6fjmwr82m Яңы Зеландия тарихы 0 153535 1302603 1291031 2026-08-11T20:17:04Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302603 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Яңы Зеландия]] тарихы''', төрлө сығанаҡтар буйынса яҡынса 700 йыл элек башланған. Нидерланд диңгеҙсеһе [[Абель Тасман]] европалылар араһынан тәүгеләрҙән Яңы Зеландия территорияһында булған. Капитан [[Джеймс Кук]] 1769 йылдың октябрендә Яңы Зеландияға килгән һәм уны уратып йөрөп картаға төшөргән. XVIII быуат аҙағынан илгә даими рәүештә тикшеренеүселәр, диңгеҙселәр, миссонерҙар, сауҙагәрҙәр һәм авантюристар килгән. 1840 йылда [[Бөйөк Британия]] һәм [[маориҙар]] араһында Вайтанги килешеүе төҙөлгән, уға ярашлы һуңғыларға британдарға кеүек гражданлыҡ хоҡуҡтары бирелгән. Артабанғы быуаттарҙа Яңы Зеландияны колониялаштырыу дауам итә. Аҙаҡ Европа иҡтисади һәм хоҡуҡи системаларын индереү аҫаба халыҡтың (маориҙарҙың) ярлыланыуына һәм властың пакехаларға (европалыларға) күсеүенә килтерә. 1890-сы йылдарҙан Яңы Зеландия парламенты бер нисә прогрессив инициативалар, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарға һайлау хоҡуғы һәм пенсия тураһында, ҡабул иткән. Ил [[Британ империяһы]]ның әүҙем ағзаһы булып ҡалған, Яңы Зеландиянан 110 мең кеше [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашҡан. Һуғыштан һуң Яңы Зеландия [[Версаль килешеүе]]нә ҡул ҡуйған һәм [[Милләттәр Лигаһы]]на ингән. Ил бойондороҡһоҙ тышҡы сәйәсәт алып барған, шул уҡ ваҡытта уның оборонаһы элеккесә Бөйөк Британия тарафынан контролдә тотолған. 1973 йылда глобаль энергетик көрсөк арҡаһында илдең иҡтисады ныҡ зыян күргән. Бынан тыш Яңы Зеландия тауарҙарын һатыуҙың иң ҙур баҙары Бөйөк Британия юғалған, сөнки ул Европа иҡтисади йәмәғиәт ағзаһы булып киткән. 1985 йылда Яңы Зеландия рәсми рәүештә ядроһыҙ ил булып киткән һәм үҙ территориаль һыуҙарына ядро ҡораллы һәм ядро энергетик ҡорамаллы караптарҙы индереүҙе тыйған. 1987 йылда [[инглиз теле]] менән бер рәттән маори теле рәсми тел итеп танылған. [[Файл:War Canoe of New Zealand.jpg|thumb|Маориҙарҙың хәрби каноэлары (вака). Риүәйәттәр буйынса тап шундай кәмәләр Полинезиянан килгән тәүге күскенселәре файҙаланған. XIX быуат һүрәте]] [[Файл:Von Tempsky's death Kennett Watkins.jpg|thumb|right|Яңы Зеландия ер һуғыштары. 1868 йылғы һүрәт]] [[Файл:New Zealand War Service Medal rev.png|thumb|right|1939—1945 йылдарҙа Яңы Зеландияға хеҙмәт өсөн миҙал]] [[Файл:1-NZ-Auckland,-HSBC.jpg|thumb|right|Окленд үҙәк өлөшөнөң яр буйы.]] == Тарихи даталар == <br>1642, 13 декабрь — Голланд диңгеҙсеһе [[Абел Тасман]] европаларҙан тәүге булып Яңы Зеландия ярҙарын күргән. Был [[Көньяҡ утрау (Яңы Зеландия)|Көньяҡ утрауҙың]] көнбайыш яр буйы булған. <br>1769, 6 октябрь — Британ диңгеҙсеһе [[Джеймс Кук]] идара иткән караптың бортынан Яңы Зеландия ярҙарын күргәндәр. <br>1769, 8 октябрь — Джеймс Кук экспедицияһы ағзалары Яңы Зеландия ярына төшкән. Джеймс Кук был ерҙәрҙе король [[Георг III (Бөйөк Британия короле)|Георг III-нөң]] милке тип иғлан иткән. <br>1773 — Джеймс Куктың икенсе экспедицияһы Яңы Зеландияға килгән. <br>XIX быуат башы — атыу ҡоралын импортлау һөҙөмтәһендә урындағы ҡәбиләләр араһында Мушкет һуғыштары булған. <br>1814 — Тәүге христиан миссионер торамаһы ойошторолған. <br>1815 — Илдә европалар халҡынан тәүге сабый тыуған. <br>1820 — [[маори (халыҡ)|Маори]] ҡәбиләләренең береһенең башлығы Ои Хика был халыҡтың ырыу башлыҡтарынан тәүгеләрҙән булып Бөйөк Британияға барған. <br>1821 — Мушкет һуғышының башланыуы. <br>1823 — [[Яңы Көньяҡ Уэльс]] британ колонияһының ([[Австралия]]) юрисдикцияһы Яңы Зеландияла йәшәгән британ граждандарына киңәйтелгән. <br>1834 — Маори халҡының 34 ҡәбиләһенән торған «Берләшкән Ҡәбиләләр Конфедерацияһы» ([[инглиз теле|инлизсә:]] ''Confederation of United Tribes'') «Яңы Зеландияның бойондороҡһоҙлоғо декларацияһына» (''Declaration of Independence of New Zealand'') ҡул ҡуйған. Һуңыраҡ уларға тағы 18 ҡәбилә ҡушылған. <br>1840 — {{lang-mi2|Te Whanganui a Tara}} тигән маори торамаһы тирәһендә күскенселәр Порт-Николсон тораҡ пунктына нигеҙ һалғандар. Һуңыраҡ был урында хәҙерге Яңы Зеландияның баш ҡалаһы — [[Веллингтон]] барлыҡҡа килгән. Вайтанги килешеүенә ҡул ҡуйылған, уға ярашлы маори халҡы үҙәк хөкүмәттең уларҙың хоҡуҡтарын таныуға алмашҡа бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәштән баш тартҡан. <br>1845 — Флагшток өсөн һуғыш (киләһе йылда тамамланған). <br>1846 — Яңы Зеландия һыуҙарына беренсе пароход килә. <br>1846 — Беренсе «Яңы Зеландия конституцион указы» (''New Zealand Constitution Act'') раҫланған. <br>1848 — Илдә таш күмерҙең тәүге ятҡылығы табылған. <br>1848 — Ҡеүәтле ер тетрәүе Веллингтон ҡалаһын тулыһынса тиерлек емергән. <br>1852 — Икенсе «Яңы Зеландия конституцион указы» (''New Zealand Constitution Act'') раҫланған, ул идара итеүҙең һайлау формаһы менән 6 провинцияны һәм Генераль Ассамблеяны булдырыуҙы нығытҡан. <br>1854 — Оклендта Яңы Зеландия Генераль Ассамблеяһының тәүге ултырышы асылған. <br>1858 — Беренсе маори короле һайлана, ул таж кейгәндән һуң Потатау I ({{lang-mi|Pōtatau I}}) исемен алған. <br>1859 — Илдә алтындың тәүге ятҡылығы асылған. <br>1861 — «Яңы Зеландия банкы» (''Bank of New Zealand'') булдырылған, ул хәҙерге көндәлә эшләй. <br>1862 — Ил эсендә электр телеграф элемтәһенең тәүге линияһы асылған. <br>1862 — Яңы Зеландия алтынды экспортлауҙы асҡан. Яңы Зеландияла табылған алтындың беренсе партияһы [[Лондон]]ға ебәрелгән. <br>1863 — Пар көсөндә йөрөүсе локомотив менән беренсе тимер юл линияһы асылған. <br>1865 — Ил хөкүмәтенең ултырыш урыны Оклендтан Веллингтонға күсерелгән. <br>1866 — [[Кук боғаҙы]] аша телеграф кабеле һалынған. <br>1870 — Бөйөк Британия Ҡораллы көстәренең һуңғы подразделениелары Яңы Зеландиянан китә. <br>1873 — «Яңы Зеландия пароход компанияһы» (''New Zealand Shipping Company'') ойошторолған. <br>1874 — Илдә тәүге пароход төҙөлгән. <br>1876 — Яңы Зеландияны [[Австралия]] менән тоташтырыусы телеграф элемтәһе кабеле һалынған. <br>1877 — «Мәғариф тураһында указ» (''Education Act'') ҡабул ителә, ул илдә мәжбүри, түләүһеҙ донъяуи белем иғлан иткән. <br>1881 — «Тараруа» карабы батҡан, һөҙөмтәлә 131 кеше һәләк булған, был илдә иң ҙур һәләкәттәрҙең береһе булып киткән. <br>1882 — [[Британ утрауҙары]]на йүнәлгән «Данедин» рефрижератор карабында туңдырылған итте беренсе тапҡыр ебәреү менән илдән итте экспортлау башланған, был Яңы Зеландияның хәҙерге иҡтисадының төп тармаҡтарының береһе. <br>1883 — Яңы Зеландия һәм Бөйөк Британия порттары араһында тәүге пароход линияһы ойошторолған. <br>1886 — Илдә нефттең тәүге ятҡылығы асылған. <br>1890 — Бөтә ир-егеттәр һайлаусы йәше етеү менән тиң хоҡуҡлы һайлаусы хоҡуғын алған. <br>1892 — Маори парламенты булдырылған, ул үҙәк властар алдында төп халыҡтың мәнфәғәттәрен күрһәткән. Парламент башлығының ҡатыны Мери Те Таи Мангакахиа ҡатын-ҡыҙҙарға һайлау хоҡуғын биреүҙе талап итеү менән сығыш яһаған. Премьер-министр итеп Ричард Седдон һайланған, ул бөтә ил тарихында Яңы Зеландияның иң эффектив сәйәсмәндәрҙең береһе булған. <br>1893 — Илдең бөтә ҡатын-ҡыҙҙарына тиң һайлау хоҡуғы бирелгән, шулай итеп Яңы Зеландия үҙенең барлыҡ граждандарына һайлау хоҡуғы биргән донъяла тәүге дәүләт булған. <br>1896 — Илдә булған халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы халыҡ һаны 743 214 кеше тәшкил иткән. <br>1896 — Илдә тәүге кинематографты асыҡ ҡарау ойошторолған. <br>1898 — Илгә тәүге [[автомобиль]] килтерелгән. <br>1899 — Яңы Зеландияның хәрби подразделениелары Бөйөк Британияға ярҙамға Көньяҡ Африкаға инглиз-бур һуғышында ҡатнашырға ебәрелгән. Был ваҡиға Яңы Зеландия тарихында тәүге сит ил һуғышы булған. <br>1901 — Яңы Зеландия Кук утрауын аннекциялай. <br>1902 — Маори парламенты үҙ-үҙен тарҡатҡан, маори халҡы үҙәк властар менән хеҙмәттәшлек итеү тураһында ҡарар ҡабул иткән. <br>1905 — Бөйөк Британияла регби буйынса Яңы Зеландияның милли командаһының беренсе туры булған. Тап шул ваҡытта команда хәҙерге көнгә тиклем һаҡланып ҡалған «Олл Блэкс» (''All Blacks'') атамаһын алған. <br>1907 — Көслө янғын парламент бинаһын емергән. <br>1908 — Яңы Зеландияның халыҡ иҫәбе бер миллион кешенән артҡан. <br>1909 — Илдә мотлаҡ хәрби әҙерлек индерелгән. <br>1914 — Яңы Зеландия хәрби подразделениелары [[Мысыр]]ға ебәрелә, шулай итеп Яңы Зеландияның [[Беренсе донъя һуғышы]]нда хәрби ҡатнашыуы башлана. <br>1918 — Грипп эпидемияһы (испанка) 8 500 кешенең ғүмерен алып киткән. <br>1920 — [[Милләттәр Лигаһы]] ҡарары буйынса Яңы Зеландия [[Самоа|Көнбайыш Самоа]] өҫтөнән идаралыҡ мандаты алған. <br>1935 — Яңы Зеландияның төп ике утрауы араһында даими пассажир авиаташыуҙары башланған. <br>1936 — Яңы Зеландияла 40-сәғәтле эш аҙнаһы индерелгән. <br>1939 — Яңы Зеландия [[Өсөнсө Рейх|Германияға]] ҡаршы һуғыш иғлан итә ([[Икенсе донъя һуғышы]]). Һуғыш иғлан иткәндән һуң бер нисә көн уҙғас та уҡ Яңы Зеландия лётчиктары Бөйөк Британия күк йөҙө өҫтөндә хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан. <br>1940 — Яңы Зеландия Экспедиция Корпусының тәүге подразделениелары [[Яҡын Көнсығыш]]ҡа ебәрелгән. <br>1940 — Яңы Зеландия [[Италия]]ға ҡаршы һуғыш иғлан иткән. <br>1942 — Донъяла хәрби хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә аҙыҡ-түлек етмәүгә бәйле илдә уны һатыуҙы нормаллаштырыу индерелгән. <br>1950 — Яңы Зеландияның хәрби подразделениелары һәм караптары [[Корея ярымутрауы]]нда һуғышта ҡатнашыу өсөн ебәрелгән. <br>1953 — Яңы Зеландия сәйәхәтсеһе Эдмунд Хилари планетаның иң бейек түбәһенә [[Эверест]]ҡа күтәрелгән. <br>1957 — Яңы Зеландия [[Антарктида]]ла үҙ тикшеренеүҙәр базаһын ойошторған. <br>1958 — Тәүге геотермаль электростанцияһы төҙөлгән. <br>1960 — Оклендта даими телетапшырыу асылған. <br>1964 — Илдең иң ҙур ҡалаһы — Оклендтың халыҡ иҫәбе ярты миллион кешенән артҡан. <br>1965 — Яңы Зеландияның хәрби подразделениелары [[Вьетнам]]ға ([[Вьетнам һуғышы]]) ебәрелгән. <br>1969 — Һайлаусылар өсөн минималь йәш сикләүе 20 йәшкә тиклем кәметелгән. <br>1973 — Яңы Зеландияның халыҡ иҫәбе өс миллионға тиклем барып еткән. <br>1975 — Милли телевидениеның икенсе каналы асылған. <br>1981 — Яңы Зеландия опера йырсыһы Кири Те Канава принц Чарльз һәм Диана Спенсерҙең туйында арияны башҡарған. Трансляцияны бөтә донъя буйлап 600 миллион кеше тыңлаған. <br>1985 — Яңы Зеландия ядроһыҙ ил статусын ҡабул иткән һәм үҙ территориаль һыуҙарына ядро ҡоралы һәм ядро энергетик ҡорамалы менән караптарҙы индерергә тыйған, был АҠШ менән мөнәсәбәттәрҙе һыуытыуға килтергән. <br>1986 — Принятие «Конституцион Указды» (''Constitution Act'') ҡабул итеү Бөйөк Британия парламенты өсөн Яңы Зеландияла үтәлергә тейешле закондарҙы сығарыу мөмкинлеген бөтөргән. <br>1987 — Маори теле илдең икенсе дәүләт теле (инглиз теле менән бергә) тип танылған. <br>1989 — Телевидениеның өсөнсө дөйөм милли каналы эшләй башлаған. <br>1994 — Яңы Зеландияның 250 хәрбиҙәре [[Босния һәм Герцеговина]]ға ебәрелгән. <br>2019 — Крайстчерч ҡалаһы мәсеттәрендә ил тарихында иң ҙур терракт була, һөҙөмтәлә 49 кеше һәләк булған. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|33em}} == Әҙәбиәт == * {{Cite book|last= Mein Smith|first= Philippa |title= A Concise History of New Zealand |url= https://archive.org/details/concisehistoryof0000mein|publisher=Cambridge University Press |year= 2005 |location= Australia |isbn=0-521-54228-6|ref=Mein Smith}} == Һылтанмалар == * [http://www.nzhistory.net.nz/ New Zealand History] * [http://timelines.ws/countries/NEWZEALAND.HTML Timeline New Zealand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190808144252/http://timelines.ws/countries/NEWZEALAND.HTML |date=2019-08-08 }} * [http://history-nz.org/ New Zealand in History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221203201802/http://history-nz.org/ |date=2022-12-03 }} <!-- {{^|1em}}{{Новая Зеландия в темах}} {{Океания по темам|История}} --> {{Территории Британской империи}} [[Категория:Яңы Зеландия тарихы]] chk65yzucd7qny6lloofu31v60l19yh Ваниҙың археология ҡомартҡылары 0 153538 1302633 1017227 2026-08-11T20:39:52Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302633 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Вани-Сит майҙаны''' ([[Грузин теле|грузин]]: ნაქალაქარი ვანის), көнбайыш [[Грузия]]ның Имеретия төбәгенең Вани ҡалаһында убала урынлашҡан археологик ҡатлам. Милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән<ref>"List of Immovable Cultural Monuments" (PDF) (Gürcüce). National Agency for Cultural Heritage Preservation of Georgia. Erişim tarihi: 25 July 2019.</ref> Нығытмалар һәм ҡорам харабалары, урында етештерелгән һәм ситтән индерелгән керамик әйберҙәр, алтындан яһалған ҡатмарлы эштәрҙең ҡалдыҡтары б.э. тиклем 8 быуаттың беренсе яртыһында Ваниҙың ҡала ултырағы булыуын дәлилләй. Эштәр әлеге ваҡытта Вани археология музейында һәм [[Тбилиси]]ҙа Симон Канашия музейында күрһәтелә == Урынлашыуы == Вани районы хәҙерге ҡаланың көнбайыш өлөшөндә иҫке сауҙа юлдары сатында урынлашҡан<ref>"The former city-site of Vani" [Vani site] (İngilizce). Georgian National Museum. Erişim tarihi: 11 August 2019.</ref> == Археологик тикшеренеүҙәр == Берҙән-бер һаҡланып ҡалған археологик табылдыҡтарҙы [[1851 йыл]]да француз академигы Мари-Феликите Броссет теркәй. Унан һуң [[1870 йыл]]дарҙа Грузия матбуғатында баҫылып сыҡҡан ҡыҫҡа мәҡәләләр серияһы була. [[1889 йыл]]да археологик тикшеренеүҙәрҙе Александр Стоянов етәкләй. Күләмле тикшеренеү эштәрен [[1896 йыл]]да һәм [[1901 йыл]]дан [[1903 йыл]]ға тиклем декан Такаишвили башҡара.1936 йылда күп асыштар була. Даими булмаған ҡаҙыныу эштәрен [[1947 йыл]]дан [[1962 йыл]]ға тиклем Нино Хазтария етәкселеге аҫтында үтә. [[1966 йыл]]да Археология үҙәге ҡаҙыныу эштәрен яңырта, Отар Лордкипанидзе [[2002 йыл]]да үҙе үлгәнгә тиклем тикшеренеү эштәре үткәрә<ref>"The former city-site of Vani" [Vani site] (İngilizce). Georgian National Museum. Erişim tarihi: 11 August 2019.</ref> == Үҙенсәлектәре == [[Файл:Van_bronze_Torso.jpg|мини|Эллинистик бронза һын. Тарихы билдәһеҙ.]] Вани районында б.э. тиклем 8 быуаттан алып б.э. тиклем 1 быуаттың беренсе яртыһына тиклем дүрт этап билдәләнә.{{Sfn|Braund|1994|p=127}} === Беренсе һәм икенсе этабы === Вани тарихы менән бәйле иң боронғо табылдыҡтар был өлкәнең шул ваҡытта ҙур булмаған тораҡ икәнлеген раҫлай. Төҙөлөштәр ағас аҙбарҙарҙан торған. Беренсе фазаға ҡараған ҡатламда һалам эҙҙәре, көршәк ҡалдыҡтары, ҡара төҫкә буялған төрлө хайуандарҙың һындары, шулай уҡ бай ҡәберлектәр табылған{{Sfn|Lordkipanidze|1991}} . === Өсөнсө этап === Вани тарихының өсөнсө этабы (б.э. тиклем 350 йылдан б.э. тиклем 250 йылдар) ҡулланыла торған матди мәҙәниәттә үҙгәрештәр һиҙелә. Иң мөһим артефакттарҙың береһе булып б.э. тиклем 4 -се йылда табылған быуат мисәте менән ҡулса тора.{{Sfn|Braund|1994|p=136}} {{Sfn|Braund|1994|p=136}} === Дүртенсе этабы === Вани тарихының дүртенсе этабы б.э. тиклем 250 йылдан б.э. тиклем 47 йылға тиклем була. Был осор Колхис үҙәгенең сағыштырмаса бөлгөнлөккә төшөү осоро: бай кәшәнәләр һәм күп тораҡтар юҡҡа сыға. Вани районы үҙенең башнялары һәм ныҡ ҡапҡалары менән ҡеүәтле оборона диуары булараҡ сығыш яһай. Яҡынса б.э. тиклем 150 йылда ҡаланың ҙур өлөшө юҡҡа сыға. Б.э. тиклем 2 быуат аҙағында биналар йүнәтелә: емереклектәр урынына яңы биналар төҙөлә{{Sfn|Braund|1994|p=144}} . Убаның төньяҡ өлөшө оборона ҡоролмаларынан тора, ә террасаның аҫҡы өлөшөндә ҡорам комплексы урынлаша. Ҙур биналар арыҫлан башы менән биҙәлә. Бронзанан эллинистик һындар грек мәҙәниәтенең йоғонтоһо тураһында һөйләй. Б.э. тиклем 1 быуат уртаһында боронғо Вани ҡалаһы талауға дусар була һәм емерелә. Ҡорамдың ишектәрендә, мозаикалы иҙәндәрендә, алтарында янғын эҙҙәре күренеп тора: диуарҙары нигеҙенән һүтеп алынған, урҙалары күмергә әйләнгән.{{Sfn|Lordkipanidze|1991|p=195}} Ваниҙы бер ваҡытта ла тергеҙеп булмаған. Рим һәм урта быуат осоро артефакттары айырыла. Миҫал өсөн беҙҙең эраның 200 йылына ҡараған бронза саркофагтағы таланған ҡәберҙе, урта быуат сиркәүенең харабаларын һәм яугирҙең ҡәберен килтерергә мөмкин.{{Sfn|Lordkipanidze|1991|p=195}} == Боронғо атамаһы == Боронғо ҡаланың исеме билдәһеҙ. Ике гипотеза тәҡдим ителә. Нино Хазтарияның ҡарашына ярашлы был беҙҙең эраның беренсе йылы, Колхис ҡалаһы, уның тураһында Рим быуат яҙыусыһы Бөйөк Плиний "Суриум" кеүек телгә ала. Птолемей шулай уҡ Суриумды телгә ала. " Равенна Космография " әҫәрендә Колхис үҙәгендә " Суртум" исемле тораҡ пункт бар. Суртум Родополис һәм Сарапанис ауылдары араһында урынлашҡан, ул яҡынса Вани урыны менән тап килә. Сурис һуҙе шулай уҡ Вани урынында табылған бронза яҙыуҙа күренә. <br /> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Kaynak başı}} * {{Cite book|title=Georgia in antiquity: a history of Colchis and Transcaucasian Iberia, 550 BC–AD 562|year=1994|url=https://archive.org/details/georgiainantiqui0000brau|publisher=Oxford University Press|isbn=9780198144731}} * {{Cite journal|title=Vani: An Ancient City of Colchis|date=1991}} [[Категория:Грузияның мәҙәни мираҫы]] [[Категория:Грузия тарихы]] 0rrmo9qij76q2ianlu2tcwehublej1y Цихисдзири (Аджария) 0 153609 1302617 1295052 2026-08-11T20:24:29Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302617 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{НП/Грузия}} '''Цихисдзири''' ({{Lang-ka|ციხისძირი}}) — Аджарияың ([[Грузия]]) Ҡара диңгеҙ буйындағы Кобулет муниципалитетында урынлашҡан. Батуми ҡалаһынан 15 километрға төньяҡта һәм Кобулетиҙан көньяҡта 8 километрҙа урынлашҡан. Ҡасабала диңгеҙ пляжы бар. Цихисдзири, археологик ҡаҙылмалар үткәрелгәндән һуң, рим осоро ҡәлғәһе Петраның төп объекты булған һуңғы антик ҡала-ҡәлғә тип аңлатылды. '''Археодогик мәғлүмәт''' Цихисдзири участкаһы Ҡара диңгеҙҙең ҡаялы яр буйында, заманса ауылда урынлашҡан. Был урынды системалы рәүештә археологик тикшереүҙәр 1962 йылда башланды һәм, кеше йәшәгән бер нисә ҡатлам булып, Һуңғы бронза быуатына ҡараған төрлө артефакттарға бай булыуы билдәләнеп, был район колхиан мәҙәниәтенә ҡаратылды. Цихисдзириҙан төньяҡҡараҡ, Бобокватиҙа, яр һыҙатынан яҡынса 200 метр алыҫлыҡта б. э. т. VIII б. менән билдәләнгән дюн ултыраҡтары табылған. Артабанғы йөҙйыллыҡтарҙа Ҡара диңгеҙҙең көнсығыш яр буйында боронғо грек колониялары серияһы нигеҙләнгән. Цихисдзириҙа грек колонияһы булғанлығын дәлилләгән яҙма мәғлүмәт булмаһа ла, археологик ҡаҙылмалар б. э . т. V б. ҡараған һәм дюндар ултырағы кимәлендә урынлашҡан [амфора]ла күмелгән өлкән кешеләр һәм балаларҙың ҡәберлектәре табылған. Бында рәссам Хаймондың лекитосы (ваза), [Коринф] тибындағы Чердак (Аттика) скайфосы артефакты (б. э. 470 йыл) Б.э. III быуатынан һаҡланған — алтын биҙәүестәр, көмөш һәм бронза һауыттар, мәрйен һәм тәңкәләр — хәҙерге ваҡытта Цихисдзири хазинаһы булараҡ билдәле предметтар коллекцияһы бында 1907 йылда табылған һәм [[Россия|Рәсәй]] Изге Петербургындағы Эрмитаж музейына бирелгән. Коллекцияның бер өлөшө {{comment|инталия|Гравированный драгоценный камень}} тау гәлсәренән яһалған рим императоры Lucius Verus тип йөрөтөлгән һаҡаллы ир-атты кәүҙәләндерә: алтын ялатылған дизайны, ә һын үтә күренмәле материал аша күренһен өсөн ташы шымартылған. Өлкәлә римлеләр булғанын тағы ла Цихисдзири емереклектәре араһында «VEX [illatio] FA [siana]» тип уҡылған ҙур таш табылғаны лә дәлилләй. Ул көньяҡта, Фазис ҡалаһында рим хәрби оҫтаханаһында яһалған — был кирбес хәҙер [[Грузия]]ның баш ҡалаһы Тбилисиҙағы Симон Джанашия музейында һаҡлана<ref>https://yandex.ru/maps/org/natsionalny_muzey_gruzii/240626106919/?ll=44.800335%2C41.696503&source=wizbiz_new_text_single&z=18</ref>. === Архитектураһы === Цихисдзири ҡәлғәһе ике ҡатлы стена менән үҙ-ара тоташтырылған ике яр буйы тауҙарында урынлашҡан. Майҙаны яҡынса 1,5 булған цитадель территорияһында VI б. ҡараған үлсәме 33×17,80 м булған, нартекслы, сығып торған апсидалы, иҙәнендә мозаика ҡалдыҡтары булған өс нефлы базилика емеректәре, береһе христиан осороноҡо, ә икенсеһе урта быуаттарға ҡараған ике сиркәү бар. Базилика эргәһендә VI быуат мунсаһы (9,5х6,5 м) һәм һыу цистернаһы тора. Цитаделдән төньяҡтараҡ ҡала тораҡтары емереклектәре һәм йәҙәрләгән ҡәберлектәр бар. Был ҡоролмалар һуңғы антиклыҡ осоронда һәм урта быуаттарҙа төҙөлгән<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1326870</ref>. == Тарихы == Борон бында лаздар йәшәгән. VI быуатта византия императоры Юстиниан бында «Петр Ҡәлғәһе» төҙөгән. ''Ул 1877 йылдың 11 һәм 12 июлендәге Цихисдзири һуғышы'', шулай уҡ 1878 йылдың 18 ғинуарындағы ''Цихисдзири икенсе позицияларына һөжүме'' 1877 йылғы рус-төрөк һуғышы менән бәйле<ref>/Санкт-Петербург" rel="mw:WikiLink" data-linkid="55" data-cx='{«adapted»: true, «sourceTitle»:{«title»:"Санкт-Петербург","thumbnail":{«source»:"http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cf/SPB_Collage_2014-3.png/57px-SPB_Collage_2014-3.png","width":57,"height":80},"description":"город федерального значения, административный центр Ленинградской области, бывшая столица России","pageprops":{«wikibase_item»:"Q656"},"pagelanguage":"ru"},"targetTitle":{«title»:"Санкт-Петербург","thumbnail":{«source»:"http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f2/St._Petersburg_Montage_2016.png/57px-St{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> Санкт-Петербург Дан Колоннаһында иҫкә алына. Край Рәсәй составына ҡушылғандан һуң, ҡасабала артабан пансионатҡа әйләнгән (Фән, Сastello Mare) Скаржинский дачаһы төҙөлгән. <br> == Халҡы == 2014 йылғы милли йәниҫәп мәғлүмәттәре бьуйынса Цихисдзириҙа 2472 кеше йәшәгән.<ref name="აღწერა 2014">{{cite web |url=http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=2152&lang=geo |title=მოსახლეობის საყოველთაო აღწერა 2014 |date=ნოემბერი 2014 |publisher=საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური |accessdate=26 ივლისი 2016}}</ref> Уларҙың күпселеге (97 %) этник [[Грузинами|грузиндар]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm georgia-ethnic-2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201220100552/http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |date=2020-12-20 }}</ref> {| | - !Халҡы !2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу !2014 йылғы халыҡ иҫәбен алыу | - |Барлығы |2,253<ref>«GeoCensus2002»> {{cite web|title=საქართველოს მოსახლეობის 2002 წლის პირველი ეროვნული საყოველთაო აღწერის შედეგები, ტომი II [Результаты первой национальной переписи населения Грузии в 2002 году, том II]|url=http : //geostat.ge/cms/site_images/_files/georgian/census/2002/II%20tomi%20.pdf|publisher=Национальная статистическая служба Грузии|accessdate=8 октября 2016|language=Georgian|date=2003}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928055530/http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/georgian/census/2002/II%20tomi%20.pdf |date=2018-09-28 }}</ref> |} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Аджария]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Тәҡдимдәр == {{Commonscat|Tsikhisdziri}} * {{cite book|last1=Allen|first1=William Edward David|last2=Muratoff|first2=Paul|title=Caucasian Battlefields: A History of the Wars on the Turco-Caucasian Border 1828–1921|date=1953|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|ref=harv}} * {{cite book|last1=Braund|first1=David|title=Georgia in Antiquity: A History of Colchis and Transcaucasian Iberia, 550 BC–AD 562|url=https://archive.org/details/georgiainantiqui0000brau|date=1994|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=0-19-814473-3|ref=harv}} * {{cite book|editor1-last=Gamkrelidze|editor1-first=Gela|editor2-last=Mindorashvili|editor2-first=Davit|editor3-last=Bragvadze|editor3-first=Zurab|editor4-last=Kvatsadze|editor4-first=Marine|title=ქართლის ცხოვრების ტოპოარქეოლოგიური ლექსიკონი [Topoarchaeological dictionary of Kartlis tskhovreba (The history of Georgia)]|date=2013|publisher=Georgian National Museum|location=Tbilisi|isbn=978-9941-15-896-4|pages=588–592|edition=1st|url=http://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/41521/1/KartlisCxovrebisTopoarqeologiuriLeksikoni.pdf|language=Georgian|chapter=ციხისძირი [Tsikhisdziri]|ref=harv}} * {{cite book|last1=Khoshtaria|first1=David|editor1-last=Flora|editor1-first=Karagianni|title=Medieval ports in North Aegean and the Black Sea: links to the maritime routes of the East; International Symposium, Thessalonike, 4–6 December 2013; Proceedings|date=2013|location=Thessalonike|isbn=978-960-9677-01-1|pages=367–376|chapter=The Basilica at Petra (Tsikhisdziri)|ref=harv}} * {{cite book|last1=Mania|first1=Irina|last2=Natsvlishvili|first2=Natia|editor1-last=Flora|editor1-first=Karagianni|title=Medieval ports in North Aegean and the Black Sea: links to the maritime routes of the East; International Symposium, Thessalonike, 4–6 December 2013; Proceedings|date=2013|location=Thessalonike|isbn=978-960-9677-01-1|pages=276–283|chapter=Littoral fortifications in South-West Georgia|ref=harv}} * {{cite book|last1=Odisheli|first1=Manana|editor1-last=Opper|editor1-first=Thorsten|title=Hadrian: Art, Politics & Economy|date=2013|publisher=British Museum Research Publication #175|isbn=978-0-86159-175-6|pages=148–165|url=http://www.britishmuseum.org/pdf/Hadrian_online.pdf|accessdate=8 October 2016|chapter=Georgia in Roman Times (1st to 4th Centuries AD)|ref=harv}} * {{cite book|last1=Tsetskhladze|first1=Gocha R.|title=Pichvnari and its environs|date=1999|publisher=Presses Univ. Franche-Comté|location=Paris|isbn=2-913322-42-5|ref=harv}} {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * [http://alex-still.ru/cixisdziri-gruziya.html Курортный поселок Цихисдзири — все плюсы и минусы] * [http://www.friendingeorgia.com/news/tsikhisdziri-zabvenie-v-zelenom-rayu Цихисдзири — забвение в зеленом раю] * [http://tourweek.ru/countries/georgia/regions/tsikhisdziri/ Цихисдзири (Tsikhisdziri)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818101830/http://tourweek.ru/countries/georgia/regions/tsikhisdziri/ |date=2019-08-18 }} * [http://yandex.ru/maps/org/natsionalny_muzey_gruzii/240626106919/?ll=44.800335%2C41.696503&source=wizbiz_new_text_single&z=18] * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1326870] [[Категория:Кобулет муниципалитеты тораҡ пункттары]] [[Категория:Грузияның диңгеҙ яны курорттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] lzytrfy61shd50dvd2jx1llogxf294c Энцелад (юлдаш) 0 153742 1302549 1296373 2026-08-11T19:29:46Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302549 wikitext text/x-wiki {{Һайланған мәҡәлә}} {{Ук}} '''Энцела́д''' ({{Lang-grc|Ἐγκέλαδος}}, {{lang-en|Enceladus}}) — [[Сатурн]]дың ҙурлығы буйынса алтынсы юлдашы. Уны [[1789 йыл]]да Уильям Гершель аса, ләкин 1980-се йылдар башына, планета-ара ике «Вояджер» зонды уға яҡынлағанға тиклем, ул бик аҙ өйрәнелә. Зондтар ебәргән һүрәттәр Энцеладтың диаметрын билдәләй (500 км тирәһе, йәғни Сатурндың иң ҙур юлдашы булған Титан диаметрының 0,1 өлөшө) һәм Энцеладтың Ҡояш системаһындағы ниндәй ҙә булһа башҡа есемгә ҡарағанда [[ҡояш|ҡояш]] нурын күберәк сағылдырыуын асыҡлай. «Вояджер-1» күрһәтеүенсә, юлдаштың орбитаһы тарҡау Е ҡулсаһының үтә тығыҙ өлөшө аша үтә һәм уның менән матдә алмаша. Ошо ҡулса Энцеладты барлыҡҡа килтергәндер, ахырыһы. «Вояджер-2» әллә ни ҙур булмаған был юлдаш өҫтөндәге рельеф күп төрлө булыуын асыҡлай: унда иҫке кратер булып ҡатҡан урындар ҙа, яңы барлыҡҡа килгән бик йәш участкалар ҙа бар (ҡайһы берҙәренең йәше 100 миллион йылға ла етмәй). [[2005 йыл]]да Энцеладты «Кассини» планета-ара зонды өйрәнә башлай, һәм ул юлдаштың өҫтө һәм унда барған процестар тураһында ентеклерәк мәғлүмәттәр еткерә. Атап әйткәндә, көньяҡ ҡотоп өлкәһенән фонтан булып атылып торған һыуға бай шлейфты аса (моғайын, ошондай боҙло фонтандар Е ҡулсаһын барлыҡҡа килтергәндер ҙә инде). Был асыш, эске йылылыҡ билдәләре, көньяҡ ҡотоп өлкәһендә эшләп торған кратерҙарҙың бик аҙ булыуы менән бергә, Энцеладта әлеге көнгә тиклем геологик әүҙемлек һаҡланыуын раҫлай. Газ гиганттарының юлдаш системаларындағы йыһан есемдәре йыш ҡына орбиталь резонанстарҙың «ҡапҡанына» барып эләгә, һөҙөмтәлә орбитаның эксцентриситеты тотороҡлана һәм оҙонлоҡ буйынса либрацияһына (тирбәлеүенә) килтерә. Был, үҙ сиратында, Сатурндың өҫтәлмә рәүештә йылыныуына үҙ өлөшөн индерә. Планетаға яҡын юлдаштар уның эстән йылыныуын арттыра, геологик әүҙемлекте шуның менән дә аңлатып була<ref name="Efroimsky_2018">{{Статья|заглавие=Tidal viscosity of Enceladus|ссылка=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103517303536|том=300|doi=10.1016/j.icarus.2017.09.013|страницы=223—226|автор=Efroimsky, M.|год=2018|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref>. Энцелад геологик яҡтан әүҙем: ул — [[Ҡояш системаһы|тышҡы Ҡояш системаһында]] әүҙем атылыуҙар күҙәтелгән өс күк есеменең береһе (әүҙем вулкан атылыу күҙәтелгән Юпитерҙың юлдашы Ио һәм Нептун юлдашы Тритон менән бер рәттән). Был атылыуҙарҙы анализлау уларҙың Энцелад ҡуйынындағы шыйыҡ [[һыу]]лы океандың аҫтынан сығыуын күрһәтә. Шлейфтың химик составы бик үҙенсәлекле, шуға ла Энцелад астробиологик тикшеренеүҙәр өсөн бик мөһим тип күҙаллана. Шлейфты асыу Энцеладтың Сатурндың Е ҡулсаһы материяһы сығанағы булыуын да раҫлай<ref name="Ciclops1881" /> 2011 йылда NASA ғалимдары «Enceladus Focus Group Conference» конференцияһында, «Ҡояш системаһында Энцеладтың Ерҙән ситтә беҙ белгән тормош өсөн иң яраҡлы урын» булыуын билдәләй <ref name="Lovett_2011" /><ref name="dailygalaxy" />. NASA-ның Эймстағы Тикшеренеү үҙәгенән астробиолог Крис Маккей 2011 йылда, Ҡояш системаһында тик Энцеладта ғына «шыйыҡ һыу, углерод, аммиак формаһында азот һәм энергия сығанағы бар»<ref>{{Cite news|title=Энцелад фонтанирует от прилива сил|first=Павел|last=Котляр|url=http://www.gazeta.ru/science/2013/08/01_a_5536033.shtml|publisher=Газета.Ру|date=2013-08-01|accessdate=2013-08-04}}</ref>, тип белдерә. 2014 йылда «Кассини»ҙан алынған мәғлүмәттәрҙе анализлау юлдаш эсендә ҙурлығы буйынса [[Үрге күл]]гә торошло океан булыуын күҙалларға нигеҙ бирә, тип иғлан ителә<ref name=Iess_2014/><ref>{{cite web |url=https://www.wired.com/2014/04/enceladus-ocean-cassini/ |title=Underground Ocean Makes This Saturn Moon a Top Bet for Extraterrestrial Life |publisher=Wired |date=2014-04-03}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-103 |title=NASA Space Assets Detect Ocean inside Saturn Moon |publisher=NASA |date=2014-04-03}}</ref>. 2018 йылдың 27 июнендә ғалимдар «Кассини» Энцелад шлейфы ағымынан йыйған өлгөләрҙә ҡатмарлы органик макромолекулалар булыуы тураһында хәбәр итә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Frank Postberg, Nozair Khawaja, Bernd Abel, Gael Choblet, Christopher R. Glein|заглавие=Macromolecular organic compounds from the depths of Enceladus|ссылка=https://www.nature.com/articles/s41586-018-0246-4|язык=en|издание=Nature|год=2018-06|том=558|выпуск=7711|страницы=564—568|issn=|doi=10.1038/s41586-018-0246-4|pmid=29950623}}</ref>. == Атамаһы == Энцелад [[боронғо грек мифологияһы]]ндағы бәүлеүән Энкелад хөрмәтенә шулай атала. Был атаманы (Сатурндың асылған тәүге ете юлдашы атамалары кеүек үк) юлдаштарҙы беренселәрҙән булып асыусының улы — Джон Гершель — 1847 йылда баҫылып сыҡҡан «Изге Өмөт морононда яһалған астрономик күҙәтеүҙәр һөҙөмтәләре» тигән мәҡәләһендә тәҡдим итә<ref name="Lassell">As reported by William Lassell, [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/MNRAS/0008//0000042.000.html Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, Vol. 8, No. 3, pp. 42-43] 1848 January 14)</ref>. Ул был атамаларҙы грек мифологияһында Кронос тип йөрөтөлгән [[Сатурн (мифология)|Сатурн]] бәһлеүәндәр башлығы булғанға һайлай. Энцелад рельефының деталдәренә исемдәр «[[Мең дә бер кисә]]» хикәйәләр йыйынтығынан алына<ref name="NameCategories">Blue, J.; (2006) [http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Categories ''Categories for Naming Planetary Features'']. Retrieved April 4, 2014.</ref>. Кратерҙарға — ундағы персонаждар исемдәре, ә башҡа структураларына — бураҙналарға (''fossae''), тауҙар теҙмәһенә (''dorsa''), тигеҙлеккә (''planitiae'') һәм соҡорҙарға (''sulci'') — хикәйәләрҙәге географик объекттар исемдәре бирелә. 2017 йылдың февраленә Энцелад картаһына 85 атама индерелгән була<ref name="gazetteer_Enceladus" />, шуларҙың 22-һен Халыҡ-ара астрономия союзы 1982 йылда, ике «Вояжер» йыһан аппараты осоролғандан һуң раҫлай, ә ҡалғандарының исемдәре 2006 йылдан «Кассини» һүрәттәре нигеҙендә ҡушыла<ref name="NewNames" />. Раҫланған атамалар өлгөләре — Аладдин кратеры, Дарьябар бураҙнаһы, Сәмәрҡәнд соҡорҙары һәм Сарандиб тигеҙлеге. == Тикшеренеү == [[Файл:Enceladus_from_Voyager.jpg|слева|мини|Энцеладтың «Вояжер-2» йыһан аппаратынан төшөрөлгән күренеше, 1981 йыл 26 август]] === Гершелдең асышы === Энцелад [[1789 йыл]]дың 28 авгусында 1,2 метрлы телескоп (диаметры буйынса ул донъяла иң ҙуры була) аша беренсе күҙәтеүҙәр үткәргәндә Уильям Гершель тарафынан асыла <ref name="Herschel_1795" /><ref name="Frommert" />. Юлдашты ул 1787 йылда 16,5 сантиметрлыҡ телескоп аша күҙәткәндә үк шәйләгәндәй итә <ref name="Soylent">Soylent Communications, [http://www.nndb.com/people/661/000096373 ''William Herschel'']. Accessed May 29, 2006</ref>. Ялтырауы бик тоноҡ булғанға (+11,7<sup>m</sup>) һәм сағыуыраҡ Сатурн менән уның ҡулсаларының яҡынлығы Энцеладты күҙәтеүгә ҡамасаулай. Бының өсөн көҙгөһөнөң диаметры {{S|15–30 см}} булған (атмосфера шарттарына һәм яҡтылыҡ бысраныуына ҡарап) телескоп талап ителә. Энцелад, Сатурндың башҡа юлдаштары кеүек үк, йыһан эраһы башланғанға тиклем, Ер планетаһы Энцеладтың ҡулсалары яҫылығы менән киҫешеү мәлендә табыла (Сатурнда көн менән [[Көн менән төн тигеҙләнеше|төндөң]] тигеҙләнгән мәлендә), сөнки ҡулсалар ҡабырғанан күҙәтелә һәм юлдаштарҙы күреү еңелләшә. Гершель заманынан алып «Вояжер» осоролғанға тиклем Энцелад тураһында яңы мәғлүмәттәр бик аҙ була (әммә уның өҫтөндә һыулы боҙ булыуы беленә). === «Вояжер» миссияһы === «Вояжер» серияһындағы ике йыһан аппараты беренсе тапҡыр Энцеладты ҙур план менән фотоға төшөрөүгә өлгәшә. 1980 йылдың 12 ноябрендә «Вояжер-1»  Энцелад янынан осоп үткән тәүге аппарат була<ref name="Voyager">{{Cite web|url=http://pds-rings.seti.org/voyager/mission/|title=Voyager Mission Description|date=1997-02-19|work=The Planetary Rings Node — Planetary Data System ([[НАСА]])|publisher=[[Институт SETI]]|accessdate=2014-04-19|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304072137/http://pds-rings.seti.org/voyager/mission/|archivedate=2016-03-04}}</ref>. Аппарат менән юлдаш араһы ярайһы уҡ алыҫ булғанға күрә — 202 000 километр — һүрәттәре бик тоноҡ килеп сыға. Шулай ҙа уларҙа юлдаштың ҡояш нурҙарын яҡтыраҡ сағылдырыуы һәм уның өҫтөндә эре кратерҙарҙың булмауы күренә, ә был үҙ сиратында юлдаштың сағыштырмаса йәш булыуын һәм хәҙерге заманда йәки күптән түгел геологик йәһәттән әүҙем булыуын раҫлай<ref name="Terrile" />. Бынан тыш, «Вояжер-1» Энцеладтың Сатурндың диффуз Е ҡулсаһының тығыҙ өлөшөндә урынлашыуын да иҫбатлай. Юлдаштың өҫтөндә кратерҙарҙың һирәк булыуын, рельефтағы был деталдәрҙе ҡаплау өсөн байтаҡ ҡына материал талап ителеүен, шулай уҡ юлдаштың ҙур булмаған гравитацияһын иҫәпкә алып, ғалимдар, Е-ҡулса Энцелад өҫтөнән атылған өлөшсәләрҙән тора, тип фаразлай. [[1981 йыл]]дың 26 авгусында «Вояжер-2», элекке аппаратҡа ҡарағанда, Энцеладҡа күпкә яҡыныраҡ килә (87 км 010), һөҙөмтәлә сифатлы фотоһүрәттәр алыу мөмкинлеге тыуа<ref name="Voyager"/>. Уларҙа юлдаш өҫтөнөң ҡайһы бер участкаларында кратерҙарҙың күберәк булыуы асыҡлана, ә был инде уларҙың оло йәштә булыуы күрһәтә. Мәҫәлән, төньяҡ ярымшарында урта һәм юғары киңлектәрҙә, түбәнге киңлектәр менән сағыштырғанда, кратерҙар байтаҡҡа күберәк<ref name="Rothery" />. Һөҙөмтәлә ул Сатурндың бер аҙ бәләкәйерәк һәм бер төрлө кратерҙары үтә күп булған юлдашы Мимасҡа ҡапма-ҡаршы килә. Ғилми берләшмә өсөн Энцелад йөҙөнөң йәш булыуы көтөлмәгәнлек була, сөнки ул ваҡыттағы бер генә теория ла ошондай ҙур булмаған ([[Юпитер]]ҙың юғары әүҙемлектәге Ио юлдашы менән сағыштырғанда һалҡын) күк есеменең шундай әүҙем булыу мөмкинлеген күҙаллай алмай. Әммә «Вояжер-2» Энцеладтың әлеге мәлдә әүҙем булыу-булмауын һәм Е ҡулсаһын тулыландырып тороуын асыҡлай алмай. === Кассини-Гюйгенс === [[Файл:False_color_Cassini_image_of_jets_in_the_southern_hemisphere_of_Enceladus.jpg|слева|мини|«Кассиниҙың» спектрозональ һүрәте — Энцеладтың көньяҡ ярымшарындағы һыу пары]] {| class="toccolours" style="float:right; font-size:75%; margin:0 0 1em 1em;" cellpadding="0" cellspacing="0" |- ! colspan="2" |«Кассини»ҙың Энцеладҡа яҡынайыуы<ref name="PlanetarySocTable" /><ref>[http://saturn.jpl.nasa.gov/mission/saturntourdates/saturntourdates2011 Cassini Solstice Mission: Saturn Tour Dates: 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305005513/http://saturn.jpl.nasa.gov/mission/saturntourdates/saturntourdates2011/ |date=2016-03-05 }}</ref> |- ! align="right" |Дата ---- ! align="right" |Алыҫлыҡ (км) ---- |- | align="right" |2005 йыл 17 февраль | align="right" |1264 |- | align="right" |2005 йыл 9 март | align="right" |500 |- | align="right" |2005 йыл 29 март | align="right" |64 000 |- | align="right" |2005 йыл 21 май | align="right" |93 000 |- | align="right" |2005 йыл 14 июль | align="right" |175 |- | align="right" |2005 йыл 12 октябрь | align="right" |49 000 |- | align="right" |2005 24 декабрь | align="right" |94 000 |- | align="right" |2006 17 ғинуар | align="right" |146 000 |- | align="right" |2006 йыл 9 сентябрь | align="right" |40 000 |- | align="right" |2006 йыл 9 ноябрь | align="right" |95 000 |- | align="right" |2007 йыл 28 июнь | align="right" |90 000 |- | align="right" |2007 йыл 30 сентябрь | align="right" |98 000 |- | align="right" |2008 йыл 12 март | align="right" |52 |- | align="right" |2008 йыл 30 июнь | align="right" |84 000 |- | align="right" |2008 йыл 11 август | align="right" |54 |- | align="right" |2008 йыл 9 октябрь | align="right" |25 |- | align="right" |2008 йыл 31 октябрь | align="right" |200 |- | align="right" |2008 йыл 8 ноябрь | align="right" |804 52 |- | align="right" |2009 йыл 2 ноябрь | align="right" |103 |- | align="right" |21 ноябрь 2009 | align="right" |1607 |- | align="right" |2010 йыл 28 апрель | align="right" |103 |- | align="right" |2010 йыл 18 май | align="right" |201 |- | align="right" |2010 йыл 13 август | align="right" |2554 |- | align="right" |2010 йыл 30 ноябрь | align="right" |48 |- | align="right" |2010 йыл 21 декабрь | align="right" |50 |- | align="right" |2011 йыл 30 ғинуар | align="right" |60 000 |- | align="right" |2011 йыл 20 февраль | align="right" |68 000 |- | align="right" |2011 йыл 13 сентябрь | align="right" |42 000 |- | align="right" |1 октябрь 2011 | align="right" |99 |- | align="right" |2011 йыл 19 октябрь | align="right" |1231 |- | align="right" |2011 йыл 5 ноябрь | align="right" |496 |- | align="right" |2011 йыл 23 ноябрь | align="right" |35 000 |- | align="right" |2011 йыл 11 декабрь | align="right" |20 000 |- | align="right" |2012 йыл 27 март | align="right" |74 |- | align="right" |2012 йыл 14 апрель | align="right" |74 |- | align="right" |2012 йыл 2 май | align="right" |74 |- | align="right" |2015 йыл 14 октябрь <ref name="jpl.encel">{{Cite web|url=http://saturn.jpl.nasa.gov/science/moons/enceladus/index.cfm?pageListID=1|title=Cassini Solstice MIssion - Enceladus|work=NASA - JPL|year=2013|accessdate=2014-04-09}}</ref> | align="right" |1839 |- | align="right" |2015 йыл 28 октябрь | align="right" |49 |- | align="right" |2015 йыл 19 декабрь | align="right" |4999 |} [[2004 йыл]]дың [[1 июль|1 июлендә]] Сатурн орбитаһына планета-ара автоматик «Кассини» станцияһы сыға. "Вояжер-2"нең мәғлүмәттәре нигеҙендә Энцеладты ентеклерәк тикшереү кәрәклеге билдәләнә һәм бер нисә тапҡыр уға 1500 километрға тиклем яҡынайыу планлаштырыла. Атап әйткәндә, «Кассини» көньяҡ ҡотоп өлкәһенән һыу парҙарының һәм ҡатмарлы углеводородтарҙың өҫкә атылыуын төшөрөп ала. Ә был иһә Энцеладтың боҙҙары аҫтында тормош булыуы тураһында күҙаллауҙарға нигеҙ булып тора<ref>{{Cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=486328|title=Найдены доказательства внеземной жизни|accessdate=2013-07-20}}</ref>. 2007 йылда бер төркөм ғалимдар һыу парҙарын һәм туҙан бөртөктәрен йөҙәр километр бейеклеккә атыусы боҙ гейзерҙарының математик моделен эшләй. Модель юлдаштың эске ҡатламдарында шыйыҡ һыуҙың булыуын фаразлай<ref>{{Cite web|url=http://news.tut.by/kaleidoscope/122695.html|title=Ученые нашли воду на одном из спутников Сатурна|date=2008-11-27|publisher=Newsru|accessdate=2013-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141209014506/http://news.tut.by/kaleidoscope/122695.html|archivedate=2014-12-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141209014506/http://news.tut.by/kaleidoscope/122695.html |date=2014-12-09 }}</ref>. [[2008 йыл]]дың 14 мартында «Кассини», Энцеладҡа бик ныҡ яҡынлашып, һыу фонтандары тураһында мәғлүмәттәр туплай, шулай уҡ йыһан есеменең яңы һүрәттәрен ебәрә<ref>{{Cite web|url=http://www.space.com/5106-spacecraft-flies-saturn-moon-plumes.html|title=Spacecraft Flies Through Saturn Moon's Plumes|date=2008-03-14|publisher=Space.com|accessdate=2013-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140308045843/http://www.space.com/5106-spacecraft-flies-saturn-moon-plumes.html|archivedate=2014-03-08}}</ref>. 2008 йылдың 9 октябрендә «Кассини» Энцеладтың гейзеры аша үткәндә юлдаштың боҙ ҡабығы аҫтында шыйыҡ [[океан]] булыуын күрһәткән мәғлүмәттәр йыя<ref>{{Cite web|url=https://www.newscientist.com/article/mg20227055.100-salt-in-enceladus-geyser-points-to-liquid-ocean.html|title=Salt in Enceladus geyser points to liquid ocean|date=2009-04-29|publisher=NewScientist|accessdate=2013-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130806231218/http://www.newscientist.com/article/mg20227055.100-salt-in-enceladus-geyser-points-to-liquid-ocean.html|archivedate=2013-08-06}}</ref>. 2009 йылдың июлендә «Кассиниҙан» һыу фонтандарының химик составының ентекле мәғлүмәттәре алына һәм баҫтырыла. Был мәғлүмәттәр юлдаштың ҡабығы аҫтында шыйыҡ һыулы океан булыуын һәм уның йөҙләгән километрға атылып торған фонтандар сығанағы булыуын раҫлай<ref>{{Cite web|url=http://starmission.ru/secondary_planets/saturn_moons/enceladus/65.html|title=Загадка Энцелада: новые данные о соленом океане на спутнике Сатурна|date=2009-07-22|publisher=StarMission|accessdate=2013-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305110854/http://starmission.ru/secondary_planets/saturn_moons/enceladus/65.html|archivedate=2016-03-05}}</ref>. [[2011 йыл]]дың март башында ғалимдар Энцеладтың йылылыҡ ҡеүәте, быға тиклем иҫәпләгәнгә ҡарағанда, байтаҡҡа юғары булыуын асыҡлай<ref>{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/15820|title=Мощность Энцелада оказалась заметно выше предсказанной|author=Леонид Попов|date=2011-03-09|publisher=Мембрана|accessdate=2013-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130420203014/http://www.membrana.ru/particle/15820|archivedate=2013-04-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130420203014/http://www.membrana.ru/particle/15820 |date=2013-04-20 }}</ref>. 2011 йылдың июнендә Гейдельберг университетынан (Германия) бер төркөм ғалимдар Энцелад ҡабығы аҫтында океан булыуы һәм һыуының тоҙло булыуы тураһындағы һығымтаға килә<ref>{{Cite web|url=http://www.km.ru/nauka/2011/06/24/kosmicheskie-issledovaniya/na-sputnike-saturna-obnaruzheny-usloviya-dlya-zhizni|title=На спутнике Сатурна обнаружены условия для жизни|date=2011-06-24|publisher=КМ.ру|accessdate=2013-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828190728/http://www.km.ru/nauka/2011/06/24/kosmicheskie-issledovaniya/na-sputnike-saturna-obnaruzheny-usloviya-dlya-zhizni|archivedate=2011-08-28}}</ref> «Кассини»ҙың асыштары Энцеладты артабан тикшерергә кәрәклегенә күрһәтә. NASA һәм Esa Сатурн айҙарын өйрәнеү буйынса берлектәге проектты — [[:ru:Titan Saturn System Mission|Titan Saturn System Mission]] (TSSM) тәҡдим итә, ул айҙар менән бер рәттән Энцеладты тикшереүҙе лә күҙҙә тота<ref>{{Cite news|title=Science & Environment &#124; Jupiter in space agencies' sights|first=Paul|last=Rincon|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7897585.stm|publisher=BBC News|date=2009-02-18|accessdate=2009-03-13}}</ref>. 2030 йылда йыһан аппараттары криовулкандар фонтандары ағымы аша осоп үтергә тейеш, әммә юлдаш өҫтөнә аппарат төшөрөү планлаштырылмай<ref>{{Мәҡәлә|автор=Сара Фечт|заглавие=Внеземной разум|издание=Популярная механика|тип=журнал|год=август 2013|номер=8 (130)|страницы=42—49}}</ref>. == Үлсәме һәм массаһы == [[Файл:Enceladus_Earth_Comparison_at_29_km_per_px.png|слева|мини|300x300пкс|Ер һәм Энцеладтың ҙурлыҡтарын сағыштырыу ]] Энцеладтың уртаса диаметры — 504,2 километр, массаһы һәм ҙурлығы буйынса Сатурн юлдаштары Титан (5150 км), Рея (1530 км), Япет (1440 км), Диона (1120 км) һәм Тефиянан (1050 км) ҡала алтынсы урында тора. Етенсе урында — Мимас (397 км). Был 7 объект, Сатурндың башҡа бәләкәй юлдаштарынан айырмалы, ярайһы уҡ дөрөҫ йомро шар формаһында. Аппарат Энцеладҡа икенсе тапҡыр яҡынлашҡанда уның өс күсәрле эллипсоид формаһында булыуы асыҡлана. «Кассини» станцияһының мәғлүмәттәре буйынса уның үлсәме — 513,2(a)×502,8(b)×496,6(c) километр, (a) — Сатурнға йүнәлтелгән күсәр буйынса диаметры, (b) — орбитаға ҡарата тейеп торған һыҙыҡ буйлап диаметры, (c) — төньяҡ һәм көньяҡ ҡотоптар араһы. Был мәғлүмәттәрҙәге хата — 0,2-0,3 километр ғына<ref name=ESS_2014/>. {{clear}} == Орбитаһы == [[Файл:Enceladus_orbit_2.jpg|справа|мини|200x200пкс|Сатурндың төньяҡ ҡотопҡа табан күренеше. Бер нисә юлдаштың орбиталары күрһәтелә, ҡыҙыл менән билдәләнгәне Энцелад орбитаһы]] Энцелад — Сатурн планетаһының иң эре юлдаштарының береһе һәм планетанан алыҫлыҡта 14-се урынды биләй. Уның орбитаһы Сатурндың иң алыҫ — Е ҡулсаһының иң тығыҙ өлөшөнән үтә. Был ҡулса бик киң һәм боҙ һәм туҙандың тарҡау микроскопик өлөшсәләренән тора. Ул Мимас орбитаһы янында уҡ башлана һәм Рея орбитаһы янында тамамлана. Юлдаштың орбитаһы Сатурндан 237 378 км алыҫлыҡта, ә уның болоттарының юғарғы ҡатламынан 180 000 километр алыҫлыҡта һәм Мимас (юлдаштан бәләкәйерәк) менән Тефия (ҙурыраҡ) орбиталары араһында урынлашҡан. Энцелад Сатурн тирәләй 32,9 сәғәт эсендә әйләнеп сыға. Әлеге ваҡытта Энцелад Диона менән орбиталь резонанста (2:1) хәрәкәт итә. Был резонанс Энцеладтың эксцентриситет орбитаһын (0,0047) тотороҡландырырға ярҙам итә, был көс артыу дәүмәлен даими үҙгәртеүгә килтерә, һөҙөмтә булараҡ юлдаш эстән йылына, шуға ла геологик әүҙемлек күҙәтелә<ref name="Porco" />. Сатурндың күпселек юлдаштары кеүек, Энцелад орбитаһы буйынса үҙенең хәрәкәтенә ҡарата синхрон рәүештә планета тирәләй әйләнә. Шулай итеп, ул планетаға даими рәүештә бер яғы менән генә боролған килеш тора. Айҙан айырмалы рәүештә, Энцелад үҙ күсәре тирәләй әйләнгәндә либрацияға бирелмәй (һәр хәлдә, 1,5° артыҡ түгел). Шуға ҡарамаҫтан юлдаштың формаһы ҡасандыр унда либрация осоро булыуын күрһәтә<ref name="Porco" />. Был либрация, Диона менән резонанстан килгән кеүек, Энцеладты өҫтәмә йылылыҡ менән тәьмин итә алғандыр. === Е ҡулсаһы менән үҙ-ара бәйләнеше === Е дүңгәләге — Сатурндың иң тышҡы ҡулсаһы. Энцелад орбитаһы был ҡулсаның иң тығыҙ өлөшө буйлап үтә. Был өлкә ярайһы уҡ тар. Шуға күрә ҡулсаның Энцелад матдәләре менән тулыландырылыуын «Кассини» осоролғанға тиклем үк күҙаллайҙар. Йыһан аппаратынан алынған мәғлүмәттәр был күҙаллауҙы раҫлай ғына. {| |[[Файл:Saturn's_Rings_PIA03550.jpg|мини|450x450пкс|Сатурндың ҡулсалары һәм юлдаштары схемаһы. Е ҡулсаһының иң тығыҙ өлөшөндә Энцелад күренә]] |[[Файл:E_ring_with_Enceladus.jpg|мини|250x250пкс|Е ҡулсаһы һәм Энцелад. Артҡы яҡтан яҡтыртылғанға ҡулса яҡшы һиҙелә (Ҡояш һүрәт үҙәгенән 5° урынлашҡан)]] |[[Файл:Enceladus_&_Rings.jpg|мини|250x250пкс|Энцелад һәм Сатурн ҡулсалары. 2015 йылдың 29 июлендә 1 млн км самаһы алыҫлыҡтан «Кассини» йыһан аппараты эшләгән Һүрәт. Юлдаштың көньяҡ ҡотобо районындағы гейзерҙар күренә]] |} Е ҡулсаһын матдәләр менән тулыландырыуҙың ике юлы бар<ref name=Spahn/>. Беренсе юл: ҡулсаны тулыландырыу сығанағы — Энцеладтың көньяҡ ҡотоп өлкәһендә урынлашҡан криовулканик факелдары (вулкан кратерынан лава урынына һыу, аммиак, метан урғыла). Әлбиттә, урғылған матдәләрҙең күбеһе юлдаштың өҫтөнә кире төшә. Әммә матдәләрҙең бер ни тиклем өлөшө, юлдаштың тартыу көсөн еңеп, Е ҡулсаһына барып эләгә, сөнки Энцелад өсөн беренсе космик тиҙлек 866 км/сәғ. тәшкил итә. Е ҡулсаһын тулыландырыуҙың икенсе сығанағы — ҙур тиҙлектә килеп төшкән метеориттар Энцелад өҫтөндәге матдәләрҙе юғарыға йөҙҙәрсә килеметрға ырғыта. Сатурндың Е ҡулсаһы эсендә әйләнгән башҡа юлдаштарында ла был хәл ҡабатлана. Шулай итеп, улар ҙа Е ҡулсаһын тулыландырыуға үҙ өлөшөн индерә. == Энцелад өҫтө == {| |[[Файл:PIA08409_North_Polar_Region_of_Enceladus.jpg|мини|250x250пкс|Энцеладтың төньяҡ поляр өлкәһе]] |[[Файл:Map_of_Enceladus_PIA_14937_Dec_2011.jpg|мини|405x405пкс|Юлдаш йөҙө картаһы (2011 йыл)]] |[[Файл:Enceladus_moon_to_scale-PIA07724.jpg|мини|200x200пкс|[[Ер]] йөҙө фонында Энцелад һүрәте ([[Бөйөк Британия]] янында) был юлдаштың ни тиклем кескәй булыуын баһалау мөмкинлеге бирә]] |} Энцелад өҫтөнөң ентекле һүрәттәрен «Вояжер-2» аппараты ғына ебәрә ала. Алынған фотоларҙан күренеүенсә, Энцеладта биш төрлө тәбиғәт күренеше бар: кратерҙар булған участкалар, тигеҙлектәр, бураҙналы урындар<ref name="Rothery" />. Кратерҙар бик аҙ, ә бына үҙенсәлекле улаҡтар байтаҡ. Быларҙан тыш сатнауҙар, ярыҡтар<ref name="cracks" /> һәм киртләстәр бар. Был мәғлүмәттәр Энцелад өҫтөнөң бик йәш булыуы хаҡында һөйләй (бер нисә йөҙ миллион йыл), йәки уның өҫтө күптән түгел яңыртылған. Был мәғлүмәттәр юлдаштың криовулканик әүҙемлеге менән бәйле, күрәһең. Энцелад, нигеҙҙә, һыулы боҙҙан тора һәм уның өҫтө ап-аҡ, шуға ла ул [[Ҡояш системаһы]]нда ҡояш нурҙарын иң яҡшы сағылдырыусы<ref name=Spencer_2013/>. Юлдаштың өҫтө ҡояш нурҙарын тулыһынса тип әйтерлек кире сағылдыра, уларҙың бик аҙы ғына юлдаш өҫтөндә ҡала, шуға ла төшкөһөн ундағы температура −200 °C була. Был Сатурндың башҡа юлдаштарындағы температуранан бер аҙ һалҡыныраҡ<ref name="Spencer_2006" /><ref name=Howett_2010/>. Энцеладтың геометрик альбедоһы (йәшел яҡтылыҡ өсөн, 550 нанометр) тигеҙ {{S|1,375 ± 0,008}}<ref name="Verbiscer_2007" />. «Кассини» автоматик станцияһы 2004 йылда Сатурнға барып етә һәм йөҙҙәрсә километрға юғарыға атылған боҙ валсыҡтары фонтанының шаһиты була. Был фонтандар юлдаштың көньяҡ ҡотобындағы дүрт ярыҡтан урғыла. Фонтандарҙағы боҙ кисәксәле Сатурн тирәләй ҡулса барлыҡҡа килтерә лә инде. Шундай бәләкәй юлдашта нисек итеп шундай көслө вулкан әүҙемлеге күҙәтелеүен әлегә ғалимдар аңлата алмай. 2010 йылда ғалимдар юлдаштың үҙенән-үҙе йылыныуын орбитаһы буйынса хәрәкәт иткәндә барлыҡҡа килгән [[либрация]] (бер аҙ һелкенеү, бәүелеү) һөҙөмтәһелер, тип аңлатып ҡарай. Көндөҙ Энцелад өҫтөндәге температура яҡынса −200 °C тирәһенә етә, көньяҡ ҡотоп өлкәһендә ярылған урындарҙа −90 °C<ref name=Spencer_2013/>. Был факттар юлдаштағы геологик процесты һаҡлап тороусы ниндәйҙер энергия сығанағы булыуы тураһында һөйләй. === Ландшафт === {| |[[Файл:EN004_Painting_on_the_walls.jpg|мини|Энцелад йөҙөнөң псевдотөҫтәрҙәге һүрәте. Рельефтың үҙенсәлекле деталдәре, шул иҫәптән емерелгән кратерҙар күренә. Һүрәт 2005 йылдың 9 мартында «Кассини»ҙан алынған]] |[[Файл:EN004_Moon_with_a_Past.jpg|мини|Энцелад йөҙөнөң мозаикаһы юғары айырыу һәләте менән бик күп ярыҡтар һәм кратерҙарҙы күрһәтә (башлыса, ярыҡтарҙан да боронғорағын). «Кассини» һүрәте, 2005 йылдың 9 марты]] |[[Файл:EN003_Degraded_Craters_on_Enceladus.jpg|мини|Энцеладтағы ярым емерек кратерҙар. 2005 йылдың 17 февралендә «Кассини» төшөргән һүрәт. Түбәндә һулдан уңға табан Хама соҡорҙары һуҙылған; юғарыраҡ кратерҙар урынлашҡан өлкә күренә]] |[[Файл:EN003_Samarkand_Sulci.jpg|мини|Энцеладтағы Сәмәрҡәнд соҡорҙары. Һүрәтте «Кассини» 2005 йылдың 17 февралендә төшөргән. Уңда Сарандиб тигеҙлегенең төньяҡ-көнбайыш өлөшө күренә]] |} ==== Удар кратерҙар ==== ==== Шыма тигеҙлек ==== === Көньяҡ ҡотоп төбәге === {| |[[Файл:Enceladus_south_pole_SE15.png|мини|Энцеладтың көньяҡ ҡотоп өлкәһенең состав картаһы (65° көньяҡ киңлек), 2007 йылда төшөрөлгән]] |[[Файл:Fountains_of_Enceladus_PIA07758.jpg|мини|200x200пкс|Энцеладтың өҫтөнән фонтан булып урғылып торған ағым. «Кассини» һүрәте]] |} == Атмосфераһы == Энцеладтың атмосфераһы шыйығайтылған, әммә Сатурндың башҡа ҙур булмаған юлдаштарындағыға ҡарағанда бик тығыҙ. Атмосфераның составы: һыу пары (91 %), [[азот]] (4 %), углекислоталы газ (3,2 %), метан (1,7 %). Атмосфераны тотоу өсөн был бәләкәй юлдаштың гравитация көсө етешмәй, тимәк, атмосфераны тулыландырыусы сығанаҡ бар. Ҡеүәтле гейзерҙар һәм криовулкандар шундай сығанаҡ ролен үтәй ала. == Эске структураһы == {| |[[Файл:Enceladus_Roll.jpg|мини|313x313пкс|Энцеладтың эске структураһы: «Кассиниҙың» һуңғы мәғлүмәттәре нигеҙендә төҙөлгән модель. Силикат ядроһы көрән, аҡ — һыулы боҙға бай мантия, йәғни тышҡы ҡабығы. Һары һәм ҡыҙыл — көньяҡ ҡотоп аҫтындағы диапир тип фаразлана ]] |[[Файл:Enceladus_Cold_Geyser_Model-ru.svg|мини|300x300пкс|Энцеладтағы криовулканизмдың мөмкин булған схемаһы.]] |[[Файл:PIA19058-SaturnMoon-Enceladus-PossibleHydrothermalActivity-ArtistConcept-20150311.jpg|мини|300x300пкс|Гидротермаль сығанаҡтарҙың әүҙемлегенең фарах-схемаһы]] |} == Юлдаштың ҡабығы аҫтындағы океан == «Кассини» 2005 йылда «юлбарыҫ һыҙаттарынан» 250 км бейеклеккә атылған гейзерҙар һүрәттәрен тапшыра. Тимәк, Энцеладтың боҙ ҡабығы аҫтында шыйыҡ һыулы океан булыуы ихтимал, тигән фекер тыуа. Гейзерҙар үҙҙәре генә шыйыҡ һыуҙың булыуын иҫбатларлыҡ дәлил түгел, ә бына боҙҙо ҡуҙғата һәм ышҡылыу һөҙөмтәһендә шыйыҡ һыу фонтанын булдыра алған тектоник көстәрҙең булыуына күрһәтеүе ихтимал. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2|refs= <ref name=CosmoVisions>{{cite web |url = http://ciclops.org/view.php?id=1881 |deadlink = yes |title = Cassini Images of Enceladus Suggest Geysers Erupt Liquid Water at the Moon’s South Pole |publisher = ciclops.org |accessdate = 2013-05-11 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110725171423/http://ciclops.org/view.php?id=1881 |archivedate = 2011-07-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725171423/http://ciclops.org/view.php?id=1881 |date=2011-07-25 }}</ref> <ref name=Lovett_2011>{{статья |заглавие=Enceladus named sweetest spot for alien life |ссылка=http://www.nature.com/news/2011/110531/full/news.2011.337.html |издательство=Nature |doi=10.1038/news.2011.337 |язык=mis |автор=Lovett R. A. |число=31 |месяц=5 |год=2011 }}</ref> <ref name=Porco>{{статья |заглавие=Cassini Observes the Active South Pole of Enceladus |издание=Science |том=311 |номер=5766 |страницы=1393—1401 |doi=10.1126/science.1123013 |pmid=16527964 |язык=en |тип=journal |автор=[[Порко, Кэролин|Porco C. C.]] [http://ciclops.org/team/iss_team.php?js=1 ] et al. |год=2006 }}</ref> <ref name=dailygalaxy>{{cite web |last1=Kazan |first1=Casey |title=Saturn's Enceladus Moves to Top of "Most-Likely-to-Have-Life" List |url=http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2011/06/saturns-enceladus-moves-to-top-of-most-likely-to-have-life-list.html |date=2011-06-02 |publisher=The Daily Galaxy |accessdate=2011-06-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110609012819/http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2011/06/saturns-enceladus-moves-to-top-of-most-likely-to-have-life-list.html |archivedate=2011-06-09 |deadlink=yes }}</ref> <ref name=Iess_2014>{{статья |заглавие=The Gravity Field and Interior Structure of Enceladus |издание=Science |том=344 |страницы=78—80 |doi=10.1126/science.1250551 |bibcode=2014Sci...344...78I |ссылка=https://web.archive.org/web/20160305024456/http://people.ucsc.edu/~djheming/Science-2014-Iess-78-80.pdf |язык=en |тип=journal |автор=Iess, L.; Stevenson, D. J.; Parisi, M.; Hemingway, D.; Jacobson, R. A.; Lunine, J. I.; Nimmo, F.; Armstrong, J. W.; Asmar, S. W.; Ducci, M.; Tortora, P. |число=4 |месяц=4 |год=2014 }}</ref> <ref name=Lassell>As reported by William Lassell, [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/MNRAS/0008//0000042.000.html Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, Vol. 8, No. 3, pp. 42-43] 1848 January 14)</ref> <ref name=NameCategories>Blue, J.; (2006) [http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Categories ''Categories for Naming Planetary Features'']. Retrieved April 4, 2014.</ref> <ref name=gazetteer_Enceladus>{{cite web |url = http://planetarynames.wr.usgs.gov/SearchResults?target=ENCELADUS |title = Enceladus |publisher = International Astronomical Union (IAU) Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN) |work = Gazetteer of Planetary Nomenclature |accessdate = 2013-05-11 |lang = en |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130617012144/http://planetarynames.wr.usgs.gov/SearchResults?target=ENCELADUS |archivedate = 2013-06-17 |deadlink = yes }}</ref> <ref name=Spencer_2006>{{статья |заглавие=Cassini Encounters Enceladus: Background and the Discovery of a South Polar Hot Spot |издание=Science |том=311 |номер=5766 |страницы=1401 |doi=10.1126/science.1121661 |pmid=16527965 |bibcode=2006Sci...311.1401S |язык=en |тип=journal |автор=Spencer J. R., Pearl J. C., Segura M., Flasar F. M., Mamoutkine A., Romani P., Buratti B. J., Hendri A. R., Spilker L. J., Lopes R. M. C. |год=2006 }}</ref> <ref name=Spencer_2013>{{статья |заглавие=Enceladus: An Active Ice World in the Saturn System |издание=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |том=41 |страницы=693—717 |doi=10.1146/annurev-earth-050212-124025 |bibcode=2013AREPS..41..693S |язык=en |тип=journal |автор=Spencer J. R., Nimmo F. |год=2013 }}</ref> <ref name=Verbiscer_2007>{{статья |заглавие=Enceladus: Cosmic Graffiti Artist Caught in the Act |издание=Science |том=315 |номер=5813 |страницы=815 (supporting online material, table S1) |doi=10.1126/science.1134681 |bibcode=2007Sci...315..815V |pmid=17289992 |язык=en |тип=journal |автор=Verbiscer A., French R., Showalter M., Helfenstein P. |год=2007 }}</ref> <ref name=NewNames>{{cite web |url = https://astrogeology.usgs.gov/HotTopics/index.php?/archives/224-New-Names-for-Enceladus.html |deadlink = yes |title = New Names for Enceladus |author = Blue, J. |date = 2006-11-13 |accessdate = 2013-05-11 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130509062254/http://astrogeology.usgs.gov/HotTopics/index.php?%2Farchives%2F224-New-Names-for-Enceladus.html |archivedate = 2013-05-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509062254/http://astrogeology.usgs.gov/HotTopics/index.php?%2Farchives%2F224-New-Names-for-Enceladus.html |date=2013-05-09 }}</ref> <ref name=cracks>{{cite news |publisher=NASA |title=Cracks on Enceladus Open and Close under Saturn's Pull |date=2007-05-16 |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/enceladus_cracks.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090119120627/http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/enceladus_cracks.html |date=2009-01-19 }}</ref> <ref name=ESS_2014>{{книга |часть =Enceladus |автор =Nimmo F., Porco C. |заглавие =Encyclopedia of the Solar System |ответственный=T. Spohn, D. Breuer, T. Johnson |издательство =Elsevier |издание =3 |год =2014 |pages =852 |allpages =1336 |isbn =9780124160347 |ссылка часть=https://web.archive.org/web/20170131234445/https://websites.pmc.ucsc.edu/~fnimmo/website/Encyc_Enceladus.pdf }}</ref> <ref name=Frommert>Frommert, H.; and Kronberg, C.; {{cite web|url=http://www.obspm.fr/messier/xtra/Bios/wherschel.html|deadlink=yes|title=''William Herschel (1738—1822)''|accessdate=2011-06-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060823063029/http://www.obspm.fr/messier/xtra/Bios/wherschel.html|archivedate=2006-08-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060823063029/http://www.obspm.fr/messier/xtra/Bios/wherschel.html |date=2006-08-23 }}. Accessed May 29, 2006</ref> <ref name=Herschel_1795>Herschel, W. (1795) [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-data_query?bibcode=1795RSPT...85..347H&db_key=AST&link_type=ABSTRACT&high=45eb6e10af23195 ''Description of a Forty-feet Reflecting Telescope''], Philosophical Transactions of the Royal Society of London, Vol. 85, pp. 347—409 (reported by M. Arago (1871), [http://laplaza.org/~tom/People/Herschel.htm ''Herschel''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160113070818/http://laplaza.org/~tom/People/Herschel.htm |date=2016-01-13 }}, Annual Report of the Board of Regents of the Smithsonian Institution, pp. 198—223)</ref> <ref name=Howett_2010>{{статья |заглавие=Thermal inertia and bolometric Bond albedo values for Mimas, Enceladus, Tethys, Dione, Rhea and Iapetus as derived from Cassini/CIRS measurements |том=206 |номер=2 |страницы=573—593 |doi=10.1016/j.icarus.2009.07.016 |bibcode=2010Icar..206..573H |язык=en |тип=journal |автор=Howett C. J. A., Spencer J. R., Pearl J., Segura, M. |год=2010 |издательство=[[Elsevier]] |издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}} }}</ref> <ref name=Soylent>Soylent Communications, [http://www.nndb.com/people/661/000096373 ''William Herschel'']. Accessed May 29, 2006</ref> <ref name=Terrile>Terrile, R. J.; and Cook, A. F.; (1981); [http://articles.adsabs.harvard.edu//full/seri/LPICo/0428//0000010.000.html ''Enceladus: Evolution and Possible Relationship to Saturn’s E-Ring''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200528214941/http://articles.adsabs.harvard.edu//full/seri/LPICo/0428//0000010.000.html |date=2020-05-28 }}. 12th Annual Lunar and Planetary Science Conference, Abstract 428</ref> <ref name=Rothery>{{cite book |author=Rothery, David A. |title=Satellites of the Outer Planets: Worlds in their own right |url=https://archive.org/details/satellitesofoute0000roth |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=0-19-512555-X }}</ref> <ref name=PlanetarySocTable>Planetary Society {{cite web|url=http://planetary.org/explore/topics/cassini_huygens/tour.html|deadlink=yes|title=''Cassini’s Tour of the Saturn System''|accessdate=2011-06-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090825141245/http://planetary.org/explore/topics/cassini_huygens/tour.html|archivedate=2009-08-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825141245/http://planetary.org/explore/topics/cassini_huygens/tour.html |date=2009-08-25 }}</ref> <ref name=Spahn>{{статья |заглавие=Cassini Dust Measurements at Enceladus and Implications for the Origin of the E Ring |издание=Science |том=311 |номер=5766 |страницы=1416—1418 |doi=10.1126/science.1121375 |pmid=16527969 |bibcode=2006Sci...311.1416S |язык=en |тип=journal |автор=Spahn F. et al. |год=2006 }}</ref> }} == Әҙәбиәт == * {{Мәҡәлә|автор=[[Порко, Кэролин|Porco C.]]|заглавие=Беспокойный мир Энцелада|оригинал=Restless world of Enceladus|ссылка=http://tarhi3.narod.ru/encelad.htm|издание=Scientific American|год=December 2008}} * {{Мәҡәлә|автор=Бурба Г.|заглавие=Извержения миров|ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=2667|издание=Вокруг Света|год=2006|номер=5|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080227050229/http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=2667|archivedate=2008-02-27}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Порко, Кэролин|Порко К.]]|заглавие=Беспокойный Энцелад|ссылка=http://www.sciam.ru/article/4182|издание=В мире науки|год=март 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090330015410/http://www.sciam.ru/article/4182|archivedate=2009-03-30}} == Һылтанмалар == * [http://www.freescience.ru/encelad/main.html Был хаҡта мәҡәләләр энцелад freescience.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530031147/http://freescience.ru/encelad/main.html |date=2019-05-30 }} * [http://photojournal.jpl.nasa.gov/target/Enceladus Энцелад Фотографии] сайта «Photojournal» (АВИАТОР) * [http://www.lenta.ru/news/2009/11/03/enceladus «Вулкан энцелад яңы баҫылған фотоһүрәттәре»] — Таҫма.ру (03.11.2009) * [http://science.compulenta.ru/624581 Телескоп «Уилям» һыу сығанағы табылып, үрге эләгә атмосфера Сатурн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120113052532/http://science.compulenta.ru/624581/ |date=2012-01-13 }} — Компьюлент (27.07.2011) * {{Apod|140406|Fresh Tiger Stripes on Saturn's Enceladus|6 апреля 2014|3 октября 2015}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Сатурн юлдаштары]] [[Категория:Энцелад (юлдаш)]] [[Категория:Ҡояш системаһы]] [[Категория:Сатурн]] [[Категория:1789 йылда асылған астрономик объекттар]] n94iwsajsw47gx45jmms0nozo7n8hat Бөйөк Колумбия 0 153912 1302598 1267419 2026-08-11T20:12:41Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302598 wikitext text/x-wiki <!-- {{Falseredirect|Департамент Венесуэла}} {{Историческое государство |название = Республика Колумбия |самоназвание = {{lang-es|República de Colombia}} |статус = [[независимое государство]] |гимн = Marcha Libertadora (Освободительный марш) |флаг = Flag of Gran Colombia.svg |описание_флага = |герб = Coat of arms of Gran Colombia (1821).svg |описание_герба = |карта = Great_Colombia_(orthographic_projection).svg |описание = Великая Колумбия |p1 = Новая Гранада |flag_p1 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg |p2 = Генерал-капитанство Венесуэла |flag_p2 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg |p3 = Третья Республика Венесуэла |flag_p3 = Bandera_de_Angostura_(20_de_noviembre_de_1817).svg |образовано = 1819<ref name="Bethell1985">{{cite book|last=Bethell|first=Leslie|title=The Cambridge History of Latin America|url=https://books.google.com/books?id=0QghsDsSCB4C&pg=PA141|accessdate=September 6, 2011|year=1985|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-23224-1|page=141}}</ref> |ликвидировано = 1831 |s1 = Республика Новая Гранада |flag_s1 = Flag of New Granada.svg |s2 = Государство Венесуэла |flag_s2 = Flag_of_Venezuela_(1830-1836).svg |s3 = Эквадор |flag_s3 = Flag of Ecuador.svg |s4 = |flag_s4 = |девиз = |столица = [[Богота|Санта-Фе-де-Богота]] |города = |язык = [[Испанский язык|испанский]] |валюта = [[пиастр]] |дополнительный_параметр = |содержимое_параметра = |площадь = |население = |форма_правления = [[Федеративная республика|Федеральная]] [[президентская республика]] |титул_правителей = Президент |правитель1 = [[Боливар, Симон|Симон Боливар]] |год_правителя1 = 1819—1830 |титул_правителей2 = |правитель2 = [[Кайседо, Доминго|Доминго Кайседо]] |год_правителя2 = 1830, 1831 |титул_правителей3 = |правитель3 = [[Москера, Хоакин|Хоакин Москера]] |год_правителя3 = 1830, 1831 |титул_правителей4 = |правитель4 = [[Урданета, Рафаэль|Рафаэль Урданета]] |год_правителя4 = 1830-31 |титул_правителей5 = Вице-президент |правитель5 = Франсиско Антонио Cеа |год_правителя5 = 1819-20 |титул_правителей6 = |правитель6 = Хуан Герман Россио |год_правителя6 = 1820-21 |правитель7 = [[Нариньо, Антонио|Антонио Нариньо]] |год_правителя7 = 1821 |правитель8 = [[Кастильо-и-Рада, Хосе Мария дель|Хосе Мария дель Кастильо]] |год_правителя8 = 1821 |правитель9 = [[Сантандер, Франсиско де Паула|Франсиско Хосе де Паула Сантандер]] |год_правителя9 = 1821-27 |правитель10 = Доминго Кайседо |год_правителя10 = 1830-31 |религия = [[католицизм]] |дополнительный_параметр1 = |содержимое_параметра1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |Этап7 = |Дата7 = |Год7 = |Этап8 = |Дата8 = |Год8 = |Этап9 = |Дата9 = |Год9 = |Этап10 = |Дата10 = |Год10 = |Этап11 = |Дата11 = |Год11 = |дополнительный_параметр2 = |содержимое_параметра2 = |до = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |после = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |прим = }}--> {{ук}} '''Бөйөк Колу́мбия''' ({{lang-es|La Gran Colombia}}) — [[1819]]—[[1831]] йылдарҙа [[Көньяҡ Америка]]ла булған һәм хәҙерге [[Колумбия]], [[Венесуэла]], [[Эквадор]] һәм [[Панама]] илдәренең территорияһының үҙ эсенә алған тарихи дәүләт<ref>{{cite web|url= http://www.bicentenarioindependencia.gov.co/Es/Contexto/Especiales/Paginas/NombredeColombia.aspx|title= Los nombres de Colombia|accessdate= August 12, 2016|website= Alta Consejería Presidencial para el Bicentenario de la Independencia de Colombia}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160918125618/http://www.bicentenarioindependencia.gov.co/Es/Contexto/Especiales/Paginas/NombredeColombia.aspx |date=September 18, 2016 }}</ref>. Был территориялар [[Испания]]ның Яңы Гранада вице-короллегенең, Венесуэла генерал-капитанлығының, һәм һуңыраҡ Кито король аудиенсияһы юрисдикцияһына әҙме-күпме тап килгән. == Атаманың барлыҡҡа килеүе == Хәҙерге [[Колумбия Республикаһы]] менән 1831 йылға тиклем булған дәүләт менән бутамаҫ өсөн ''Бөйөк Колумбия'' атамаһы ҡулланыла. ''Бөйөк Колумбия'' термины дәүләт йәшәгән осорҙа бер ваҡытта ла файҙаланылмаған һәм тарихсылар тарафынан уйлап сығарылған. ''Колумбия'' һүҙе [[Христофор Колумб]]тың ({{lang-es|Cristóbal Colón}}, {{lang-it|Cristoforo Colombo}}) исеменә бәйле һәм [[Португалия]] менән [[Испания]]нан колониаль бойондороҡлоҡта булған Яңы Донъяның территориялары өсөн атама булараҡ революционер Франсиско де Миранда тарафынан уйлап сығарылған. == Боливар һәм Федерация == [[Көньяҡ Америка]]ның испан колонияларын азат иткән [[Симон Боливар]] һәм Беренес Венесуэла респyбликаһының башҡа революционерҙары Американың барлыҡ испан өлөшөн атар өсөн ғәҙәттә ''Колумбия'' һүҙен ҡулланғандар. 1819 йылда Ангостурала конгресста ул яңы илдең атмаһы булып киткән. Башта конгресста федератив республикаһы ҡоролошо тәҡдим ителгән, ул өс департаменттарҙан торған: * Кундимарка департаменты, баш ҡалаһы — [[Богота]], * Венесуэла департаменты, баш ҡалаһы — [[Каракас]], * Кито департаменты, баш ҡалаһы — [[Кито]]. Әммә 1819 йылда барлыҡ элекке вицекороллектәр колониаль бойондороҡлоҡтан әле азат ителмәгән булған. Яңы республиканың конституцияһы тексы Кукуталағы конгресста тәҡдим ителгән, уға ярашлы баш ҡала [[Богота]]ға күсерелгән. Конституцияла ил менән идара итеүҙә үҙәкләштерелеүҙең юғары кимәле ҡаралған, был йәш илдең оборонаһы өсөн хәрби көстәрҙе координациялау юҫығынан кәрәк булған, шунлыҡтан Конституцияның тексы хатта бер нисә федералистар тарафынан хупланған. Яңы административ бүленеш раҫланған — Венесуэла, Кундинамарка һәм Кито бәләкәйерәк административ берәмектәргә бүленгән. [[Симон Боливар]] илдең президенты итеп һайланған, Франциско де Паула Сантандер вице-президент булып киткән. Бөйөк Колумбия үҙенең йәшәүенең тәүге йылдарында әле Испания контроле аҫтында булған башҡа территорияларға бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәштә ярҙам иткән — 1821 йылда Панама, Кито һәм Венесуэланың ҡайһы бер провинциялары кеүек федерация составына ингән. 1824 йылды Бөйөк Колумбияның ярҙамы менән [[Перу]] бойондороҡһоҙлоҡ алған. 1826 йылда Боливар һәм Сантандер икенсе мөҙәткә һайланған. == Тарҡалыуы == Испания менән һуғыш тамамлағандан һуң берҙәм дәүләт һәм сепаратистар яҡлылары араһындағы ризаһыҙлыҡтар көсәйгән. Төбәк властары йоғонтоһон арттырыуға даими саҡырыуҙар (шул иҫәптән финанс һәм коммерция ризаһыҙлыҡтар менән бәйле) төбәктәр араһында конфронтация барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ иткән һәм даими компромисстар эҙләүҙе талап иткән. Ҡабул ителгән ҡарарҙар барлыҡ ҡатнашыусыларҙы ҡәнәғәтләндерә алмаған, шунлыҡтан дәүләт власы бик тотороҡһоҙ хәлдә булған. [[Симон Боливар]] бөтә [[Латин Америкаһы]]н берләштерергә ниәтләгән, әммә бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәштең бөтә дәүерендә быға ирешә алмаған. Бөйөк Колумбия республикаһы берҙәм Латин Америкаһы дәүләтен төҙөүҙең тәүге маташыуы булған. Латин Америкаһы сәйәсмәндәренең күбеһе берҙәм дәүләт идеяһын хупламаған һәм Боливар күңелһеҙләнеп проект өҫтөндә эшен туҡтатҡан һәм 1830 йылда президент вазифаһын ҡалдырған. Боливар отставкаға киткәндән һуң эске ҡаршылыҡтар тағыла киҫкенләшкән, хатта генерал Рафаэль Урданета үҙ авторитетын ҡулланып Боливарға президент вазифаһын ҡайтарыр өсөн ваҡытлыса Боготала власты баҫып алған. 1830 йыл аҙағына ҡарай федерация тамам тарҡалған һәм 1831 йылда [[Венесуэла]], [[Эквадор]] һәм Яңы Гранада республикаһы рәсми рәүештә үҙенең бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән. == Бойондороҡһоҙлоҡ алған дәүләттәрҙең артабанғы яҙмышы == Кундинамарка департаменты ''Яңы Гранада республикаһы'' тип аталған дәүләт булып киткән. 1863 йылда Яңы Гранада рәсми атамаһын ''Колумбияның Ҡушма Штаттары'' тип үҙгәрткән, ә 1886 йылда хәҙерге көнгәсә йәшәп килгән атманы ҡабул иткән — ''[[Колумбия Республикаһы]]''. [[Панама]] 1903 йылға ҡәҙәр был илдең өлкәһе булып ҡалған, 1903 йылда [[Америка Ҡушма Штаттары]] (АҠШ) ярҙамында Панама бойондороҡһоҙ булып киткән, ул алмашҡа АҠШ-ҡа [[Панама каналы]]н төҙөлөшөнә һәм артабанғы эксплуатацияға хоҡуҡтарҙы ҡайтарған. Панаманан тыш (ул бойондороҡһоҙлоҡто аҙаҡ алған), Бөйөк Колумбия территорияһында барлыҡҡа килгән илдәрҙең флагтары Бөйөк Колумбияның флагын хәтерләтә: {| align=center |+ '''Бөйөк Колмубия тарҡалғандан һуң барлыҡҡа килгән илдәрҙең флагтары''' |- | [[Файл:Flag of Colombia.svg|200x60px|Колумбия]] | [[Файл:Flag of Ecuador.svg|200x60px|Эквадор]] | [[Файл:Flag of Venezuela (state).svg|200x60px|Венесуэла]] | [[Файл:Flag of Panama.svg|200x60px|Панама]] | |- style="text-align:center;" | [[Колумбия]] | [[Эквадор]] | [[Венесуэла]] | [[Панама]] |} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{Cite book|last=Bushnell|first=David|title=The Santander Regime in Gran Colombia|url=https://archive.org/details/santanderregimei0000bush|publisher=Greenwood Press|location=Westport, CT|year=1970|isbn=0-8371-2981-8|oclc=258393}} * {{Cite book|last=Gibson|first=William Marion|title=The Constitutions of Colombia|publisher=Duke University Press|location=Durham, NC|year=1948|oclc=3118881}} * {{Cite book | last = Lynch | first = John | authorlink = John Lynch (historian) | title = Simón Bolívar: a Life | url = https://archive.org/details/simonbolivarlife0000lync | publisher = Yale University Press | year = 2006 | location = New Haven and London | isbn = 0-300-11062-6 }} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.crwflags.com/fotw/flags/co-gran.html Флаги мира. Великая Колумбия] {{ВС}} {{Колумбия в темах}} {{Президенты Великой Колумбии}} {{Южная Америка по темам|тарихы|Тарих}} [[Категория:Эквадор тарихы]] [[Категория:Панама тарихы]] [[Категория:Венесуэла тарихы]] [[Категория:Колумбия тарихы]] [[Категория:Көньяҡ Американың тарихи дәүләттәре]] 81to5prh0hnoe9jtdt1nxiu5g5m93w6 Церера (кәрлә планета) 0 154268 1302532 1299358 2026-08-11T19:15:20Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302532 wikitext text/x-wiki {{Планета карточкаһы |тип=карликовая |ширина=300 |name=Церера |symbol=Ceres symbol (bold).svg |background=#ffe4ca |image=Ceresintruecolor.png |caption=Снимок Цереры в натуральном цвете, сделанный [[Автоматическая межпланетная станция|АМС]] [[Dawn (космический аппарат)|Dawn]] 4 мая 2015 года |mp_name='''1 Ceres''' |discovery_ref=<ref>{{cite book | last=Schmadel | first=Lutz | authorlink=Lutz D. Schmadel | title=Dictionary of minor planet names | url=https://books.google.com/books?id=KWrB1jPCa8AC&pg=PA15 | accessdate=2008-12-30 | edition=fifth | year = 2003 |publisher=Springer | location=Germany | isbn=3-540-00238-3 | page=15 }}</ref> |discovery_site=[[Палермская астрономическая обсерватория]] |mp_category=[[Карликовая планета]]<br>[[Пояс астероидов]] |alt_names=A899 OF; 1943 XB |orbit_ref=<ref name="jpl_sbdb">{{cite web | last = Yeomans | first = Donald K. | date = 2007-07-05 | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=Ceres;orb=1 | title = 1 Ceres | publisher = JPL Small-Body Database Browser | accessdate = 2009-04-10 | archiveurl = https://www.webcitation.org/68uVK8Wf7 | archivedate = 2012-07-04 }} —The listed values were rounded at the magnitude of uncertainty (1-sigma).</ref> |epoch=18 июня 2009<br>([[Юлианский день|JD]] 2455000,5) |aphelion=446 521 000 км<br>(2,9842 а. е.) |perihelion=381 028 000 км<br>(2,5465 а. е.) |semimajor=413 767 000 [[Километр|км]]<br>(2,7653 [[астрономическая единица|а. е.]]) |eccentricity=0,07934<ref name="jpl_sbdb" /> |period=1680,5 [[сутки|суток]]<br>4,60 [[Юлианский год (астрономия)|лет]] |avg_speed=17,882 км/с |inclination=10,585°<ref name="jpl_sbdb" /> к [[эклиптика|эклиптике]]<br>9.20° к инвариантной плоскости<ref name=meanplane>{{cite web | date = 2009-04-03 | title = The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter | url = http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif | accessdate = 2009-04-10 | archiveurl = https://www.webcitation.org/68uVKav2a | archivedate = 2012-07-04 }} (создано с помощью [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524145440/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |date=2015-05-24 }} (автор Aldo Vitagliano); см. также {{iw|Неизменная плоскость||en|Invariable plane}})</ref> |asc_node=80,399°<ref name="jpl_sbdb" /> |mean_anomaly=27,448° |arg_peri=2,825°<ref name="jpl_sbdb" /> |equatorial_radius=481,5 км<ref name=autogenerated3>[http://dawnblog.jpl.nasa.gov/2015/05/28/dawn-journal-may-28-2015/#more-2754 Dawn Journal | May 28, 2015] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150530075157/http://dawnblog.jpl.nasa.gov/2015/05/28/dawn-journal-may-28-2015/#more-2754 |date=May 30, 2015 }}</ref> |polar_radius=445,5 км<ref name=autogenerated3 /> |density=2,161±0,009 [[грамм|г]]/[[кубический сантиметр|см³]] <ref>[http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2015/dps15-1112-ceres.html DPS 2015: First reconnaissance of Ceres by Dawn]</ref><ref>[http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:http://nesf2015.arc.nasa.gov/sites/default/files/downloads/pdf/05.pdf&gws_rd=cr&ei=nmYGVoOdHIKhacahn_AC Dawn Explores Ceres: Results fromthe Survey Orbit | July 21, 2015]</ref> |escape_velocity= |sidereal_day=9 [[час|ч]] 4 [[минута|мин]] 27,01 [[секунда|с]]<ref name="Chamberlain2007">{{статья|заглавие=Ceres lightcurve analysis – Period determination |том=188 |номер=2 |страницы=451—456 |doi=10.1016/j.icarus.2006.11.025 |bibcode=2007Icar..188..451C |автор=Chamberlain, Matthew A.; Sykes, Mark V.; Esquerdo, Gilbert A. |год=2007 |язык=en |издательство=[[Elsevier]] |издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref> |satellites=нет |dimensions= |surface_area={{num|2849631}} км²<ref name="NASA_Ceres">{{cite web |url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Dwa_Ceres&Display=Facts |deadlink=yes |title=NASA - Solar System Exploration - Ceres:Facts & Figures}} {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150322003212/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Dwa_Ceres&Display=Facts |date=2015-03-22 }}</ref> |mass=9,393{{e|20}} [[килограмм|кг]]<ref name="Carry2008">{{статья |заглавие=Near-Infrared Mapping and Physical Properties of the Dwarf-Planet Ceres |том=478 |страницы=235—244 |ссылка=http://www2.keck.hawaii.edu/inst//conrad/nsfGrantRef/2007-arXiv-Benoit.Carry.pdf |doi=10.1051/0004-6361:20078166 |язык=en |тип=journal |автор=Carry, Benoit; et al. |месяц=11|год=2007 |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |издательство={{Нп3|EDP Sciences}}}}</ref> |surface_grav=0,27 м/с²<br>0,028 [[перегрузка (техника)|''g'']]<ref name="fact2">Вычислено на основе известных параметров.</ref> |right_asc_north_pole=19 [[час|ч]] 24 [[минута|мин]] <br>291°<ref name="Thomas2005">{{статья |заглавие=Differentiation of the asteroid Ceres as revealed by its shape |издание=Nature |том=437 |страницы=224—226 |doi=10.1038/nature03938 |bibcode=2005Natur.437..224T |pmid=16148926 |номер=7056 |язык=en |тип=journal |автор=Thomas, P. C.; Parker, J. Wm.; McFadden, L. A.; et al. |год=2005}}</ref> |declination=59°<ref name="Thomas2005" /> |axial_tilt=около 3°<ref name="Thomas2005" /> |albedo=0,090 ± 0,0033 ([[геометрическое альбедо|геометрическое]])<ref name="Li2006">{{статья |заглавие=Photometric analysis of 1 Ceres and surface mapping from HST observations |том=182 |страницы=143—160 |doi=10.1016/j.icarus.2005.12.012 |bibcode=2006Icar..182..143L |ссылка=http://web.gps.caltech.edu/~vijay/Papers/BRDF/li-etal-06.pdf |язык=en |тип=journal |автор=Li, Jian-Yang; McFadden, Lucy A.; Parker, Joel Wm. |год=2006 |издательство=[[Elsevier]] |издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref> |pole_ecliptic_lat=<!--(Pole ecliptic latitude)--> |pole_ecliptic_lon=<!--(Pole ecliptic longitude)--> |temp_name1=[[Кельвин]] |min_temp_1=? |mean_temp_1=~167 K<ref name="Saint-Pe1993">{{статья |заглавие=Ceres surface properties by high-resolution imaging from Earth |том=105 |страницы=271—281 |doi=10.1006/icar.1993.1125 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993Icar..105..271S |язык=en |тип=journal |автор=Saint-Pé, O.; Combes, N.; Rigaut F. |год=1993 |издательство=[[Elsevier]] |издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}} }}</ref> |max_temp_1=239 K<ref name="Saint-Pe1993" /> |spectral_type=G<ref name="Rivkin2006">{{статья |заглавие=The surface composition of Ceres:Discovery of carbonates and iron-rich clays |том=185 |страницы=563—567 |doi=10.1016/j.icarus.2006.08.022 |ссылка=http://irtfweb.ifa.hawaii.edu/~elv/icarus185.563.pdf |accessdate=2007-12-08 |язык=en |тип=journal |автор=Rivkin, A. S.; Volquardsen, E. L.; Clark, B. E. |год=2006 |издательство=[[Elsevier]] |издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref> |magnitude=от 6,7<ref name="Pasachoff1983">{{cite book |author=Menzel, Donald H.; and Pasachoff, Jay M. |year=1983 |title=A Field Guide to the Stars and Planets |url=https://archive.org/details/fieldguidetostar00menz_4 |edition=2nd |publisher=Houghton Mifflin |location=Boston, MA |isbn=0395348358 |page=[https://archive.org/details/fieldguidetostar00menz_4/page/391 391]}}</ref> до 9,32<ref name="fact3">APmag and AngSize generated with [http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=sb&sstr=1 Horizons] (Ephemeris: Observer Table: Quantities = 9,13,20,29)</ref> |abs_magnitude=3,36 ± 0,02<ref name="Li2006" /> |angular_size=от 0,84"<ref>Ceres Angular Size @ Feb 2009 Opposition: 974&nbsp;km diam. / (1.58319 AU * 149 597 870&nbsp;km) * 206265 = 0.84"</ref> до 0.33"<ref name="fact2" /> |состав атмосферы=следы водяного пара |первая космическая скорость=0,36 км/с<ref>Рассчитано по массе и радиусу: <math>v_1=\sqrt{G\frac{M}{R}}</math></ref> |средний радиус=463,5км }} '''Церера''' (Кесе планеталар үҙәге каталогы буйынса '''1 Ceres''', символы: [[File:Ceres symbol (bold).svg|16px|⚳]])<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> — [[Ҡояш]]ҡа иң яҡыны һәм [[Ҡояш системаһы]]ның билдәле кәрлә планеталары араһында иң бәләкәйе. Астероидтар билбауында урынлашҡан . Церераны [[1801 йыл]]да итальян астрономы Джузеппе Пиацци Палерма астрономия обсерваторияһында аса. Бер ни тиклем ваҡыт Церера [[Ҡояш системаһы]]ндағы һәр яғы килгән [[планета]] тип ҡарала; [[1802 йыл]]да ул [[астероид]] булараҡ классификациялана<ref name="nolin">{{Cite news|title=Local expert reveals who really coined the word 'asteroid'|first=Robert|last=Nolin|url=http://articles.sun-sentinel.com/2013-10-08/news/fl-asteroid-word-origin-20131008_1_asteroid-word-planetary-sciences|work=Sun-Sentinel|publisher=sun-sentinel.com|date=2013-10-08|accessdate=2015-08-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222130021/http://articles.sun-sentinel.com/2013-10-08/news/fl-asteroid-word-origin-20131008_1_asteroid-word-planetary-sciences |date=2015-12-22 }}</ref>, ләкин бер нисә тиҫтә йыл буйы планета булып иҫәпләнә, ә [[2006 йыл|2006 йылдың 24 авгусында]] Халыҡ-ара астрономия союзы МАС-тың XXVI Генераль Ассамблеяһында «[[планета]]» төшөнсәһенә аныҡлыҡ индерә, һәм уның һөҙөмтәләре буйынса Церера кәрлә планета тип таныла. Ул боронғо Римдең уңдырышлылыҡ алиһәһе хөрмәтенә Церера тип атала. Диаметры яҡынса 950 км булған есем астероидтар билбауында иң ҙуры һәм ярайһы уҡ ауыры, үлсәмдәре буйынса гигант планеталарҙың күп кенә эре юлдаштарынан ҙурыраҡ һәм билбауҙың дөйөм массаһының өстән бер өлөшөн (32 %) тәшкил итә тиерлек<ref name="Pitjeva04b">Pitjeva, E. V.; [http://journals.cambridge.org/production/action/cjoGetFulltext?fulltextid=303499 Precise determination of the motion of planets and some astronomical constants from modern observations]{{Недоступная ссылка|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, in Kurtz, D. W. (Ed.), ''Proceedings of IAU Colloquium No. 196: Transits of Venus: New Views of the Solar System and Galaxy'', 2004</ref>. [[Гравитация]] бик түбән булғанға күрә, күпселек бәләкәй есемдәр, ғәҙәттә, дөрөҫ булмаған формала була<ref name="McCord2005">{{Мәҡәлә|заглавие=Ceres: Evolution and current state|том=110|номер=E5|страницы=E05009|doi=10.1029/2004JE002244|bibcode=2005JGRE..11005009M|автор=McCord, Thomas B.|год=2005|язык=en|издание={{Нп3|Journal of Geophysical Research}}}}</ref>, ә бына Церера, уларҙан айырмалы рәүештә, шар формаһында. Церераның тығыҙлығы буйынса фекер йөрөткәндә, ул һыу боҙонан тора (20-30 %)<ref name="Platz_2016">{{Мәҡәлә|автор=T.&nbsp;Platz, A.&nbsp;Nathues, N.&nbsp;Schorghofer, F.&nbsp;Preusker, E.&nbsp;Mazarico, S.&nbsp;E.&nbsp;Schröder, S.&nbsp;T.&nbsp;Kneissl, N.&nbsp;Schmedemann, J.-P.&nbsp;Combe, M.&nbsp;Schäfer, G.&nbsp;S.&nbsp;Thangjam, M.&nbsp;Hoffmann, P.&nbsp;Gutierrez-Marques, M.&nbsp;E.&nbsp;Landis, W.&nbsp;Dietrich, J.&nbsp;Ripken, K.-D.&nbsp;Matz, C.&nbsp;T.&nbsp;Russell|заглавие=Surface water-ice deposits in the northern shadowed regions of Ceres|ссылка=http://www.nature.com/articles/s41550-016-0007|издание=Nature Astronomy|год=2016|том=1|выпуск=|номер=7|страницы=|isbn=|issn=|doi=10.1038/s41550-016-0007|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=en|ref=}}</ref>. Күрәһең, уның эске өлөшө боҙ мантияһы<ref name="Prettyman_2016">{{Мәҡәлә|автор=T.&nbsp;H.&nbsp;Prettyman, N.&nbsp;Yamashita, M.&nbsp;J.&nbsp;Toplis, H.&nbsp;Y.&nbsp;McSween, N.&nbsp;Schorghofer, S.&nbsp;Marchi, W.&nbsp;C.&nbsp;Feldman, J.&nbsp;Castillo-Rogez, O.&nbsp;Forni, D.&nbsp;J.&nbsp;Lawrence, E.&nbsp;Ammannito, B.&nbsp;L.&nbsp;Ehlmann, H.&nbsp;G.&nbsp;Sizemore, S.&nbsp;P.&nbsp;Joy, C.&nbsp;A.&nbsp;Polanskey, M.&nbsp;D.&nbsp;Rayman, C.&nbsp;A.&nbsp;Raymond, C.&nbsp;T.&nbsp;Russell|заглавие=Extensive water ice within Ceres’ aqueously altered regolith: Evidence from nuclear spectroscopy|ссылка=http://science.sciencemag.org/content/early/2016/12/14/science.aah6765|издание=Science|год=2016|том=354|выпуск=6318|номер=|страницы=|isbn=|issn=|doi=10.1126/science.aah6765|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=en|ref=}}</ref> менән уратылған таш үҙәктән торалыр. Церераның өҫтөндә лә боҙ табыла; бынан тыш, уның өҫкө ҡатламының составына, моғайын, гидратация үткән төрлө матдәләр, шулай уҡ карбонаттар ([[доломит]], сидерит) һәм тимергә бай балсыҡлы минералдар ({{Тәржемәһеҙ 5|кронстедтит||en|cronstedtite}}) инәлер. 2014 йылда «Гершель» телескобы кәрлә планета тирәләй һыу парын таба<span class="ts-Переход noprint" title="#Дальнейшие исследования"><sup>[⇨]</sup></span>. Ерҙән күҙәткәндә Церераның ялтырауы 6,7-нән 9,3 йондоҙ дәүмәленә тиклем тирбәлә. Ябай күҙ менән уны күреү өсөн был ғына етмәй. Вестаны (2011—2012) һәм Церераны өйрәнеү өсөн НАСА 2007 йылдың 27 сентябрендә Dawn зондын ебәрә. Церераның орбитаһына ул 2015 йылдың 6 мартында сыға. == Асыш == Марс менән Юпитер орбиталары араһында асылмаған планета булыу ихтималлығы тураһындағы идеяны тәүге тапҡыр 1772 йылда Иоганн Элерт Боде тәҡдим итә. Уның фекере 1766 йылда немец математигы һәм астрономы Иоганн Тициус беренсе тапҡыр тәҡдим иткән Тициус-Боде ҡағиҙәһенә нигеҙләнә. Тициус ул ваҡытҡа билдәле булған планеталарҙың орбиталары радиустары дәүмәлендә ябай законлылыҡтың булыуын асыуы тураһында белдерә<ref name="Hogg1948">{{Мәҡәлә|заглавие=The Titius-Bode Law and the Discovery of Ceres|издание=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada|том=242|страницы=241—246|bibcode=1948JRASC..42..241S|язык=mis|автор=Hogg, Helen Sawyer|год=1948}}</ref>. 1781 йылда Уилям Гершелдең [[Уран (планета)|Уран]]ды асыуы был ҡағиҙәнең дөрөҫлөгөн раҫлап ҡына ҡалмай, ә Ҡояштан 2,8 а. е. алыҫлыҡта (Марс менән Юпитер орбиталары араһындағы ара) планеталар эҙләүҙе башлап ебәрә. Һөҙөмтәлә 1800 йылда 24 астрономды берләштергән «Күк һаҡсылары» тип аталған төркөм барлыҡҡа килә. Фон Цах етәкләгән был төркөм, бер нисә ул ваҡыттағы иң көслө телескоптан тәүлек әйләнәһенә күҙәтеүҙе ойоштора. Улар Церераны таба алмай, ләкин башҡа бер нисә ҙур астероид аса. [[Файл:Piazzi_Cerere.jpg|слева|мини|upright|Пьяцци китап ''«Cerere Ferdinandea del pianeta scoperta Della nuovo»'', церера асылды.уны яҙыу.]] Церераны [[1801 йыл|1801 йылдың 1 ғинуарында]] Палерма астрономик обсерваторияһында итальян астрономы Джузеппе Пиацци аса, ул да «Күк һаҡсылары» төркөмөнә саҡырыла, әммә саҡырылғанға тиклем үк ул Церераны асҡан була. Ул «ла Кайл әфәнеденең 87-се Зодиак йондоҙҙары каталогында билдәләнгән 87-се [[Йондоҙҙар|йондоҙҙо]]» эҙләй, әммә «уға тиклемге башҡа йондоҙҙоң» булыуын аңлай. Шулай итеп, ул эҙләгән йондоҙ эргәһендә башҡа йыһан объектын таба, башта уны [[комета]] тип иҫәпләй<ref name="Forbes1971">{{Мәҡәлә|заглавие=Gauss and the Discovery of Ceres|издание=Journal for the History of Astronomy|том=2|страницы=195—199|bibcode=1971JHA.....2..195F|язык=mis|автор=Forbes, Eric G.|год=1971}}</ref>. Пияцци, уны сир аяғынан йыҡҡанға тиклем, дөйөм алғанда Церераны 24 тапҡыр күҙәтә (һуңғы тапҡыр 1801 йылдың 11 февралендә күҙәтә). 1801 йылдың 24 ғинуарында ул ике коллегаһына хат аша үҙенең асышы тураһында хәбәр итә: береһе Миланда йәшәүсе ватандашы Барнаба Ориани (Barnaba Oriani) һәм [[Берлин]]дан Иоганн Боде була. Хаттарында объектты комета булараҡ тасуирлай, әммә шунда уҡ аңлатма биреп үтә: «уның хәрәкәтенең әкрен һәм ярайһы уҡ бер төрлө булыуы миндә бер нисә тапҡыр уның кометаға ҡарағанда яҡшыраҡ берәй есем булыуы ихтимал, тигән фекер ҙә тыуҙырҙы», тип белдерә. Шул уҡ йылдың апрель айында Пиацци юғарыла атап үтелгән коллегаларына һәм Парижда йәшәгән Жером Лаландаға күҙәтеүҙәренең тулы вариантын ебәрә. Был күҙәтеүҙәр ''«Correspondenz Monatliche»'' журналының 1801 йылдың сентябрь һанында баҫылып сыға.<blockquote>Журнал баҫылып сыҡҡан мәлгә тиклем Церераның күренгән торошо үҙгәреп өлгөрә (башлыса, Ерҙең орбитаһы буйлап хәрәкәте арҡаһында), һәм Ҡояш нурҙары сағылышы аҫтында башҡа астрномдар Пиацциның күҙәтеүҙәрен раҫлай алмай. Йыл аҙағына тағы Церераны күҙәтергә мөмкин була, әммә оҙаҡ ваҡыт үткәнгә күрә, уның аныҡ ҡына торошон билдәләү бик ҡыйын була. [[Карл Фридрих Гаусс]] 24 йәшендә Церераның орбитаһын билдәләү өсөн махсус ысул уйлап таба<ref name="Forbes1971"/>. Ул үҙ алдына өс тулы күҙәтеү буйынса орбита элементтарын билдәләүсе ысулды табырға тигән бурысты ҡуя (әгәр өс билдәле мәлдәге ваҡыт, туранан-тура инеү һәм ауышыу билдәле булһа)<ref name="astronomers">{{Cite web|url=http://astronomers.name/gauss.html|title=ГАУСС|publisher=Астрономы - Биографический справочник|accessdate=2011-09-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVW9h2S|archivedate=2012-07-04}}</ref>. Бер нисә аҙна эсендә ул Церераның юлын иҫәпләй һәм һөҙөмтәләрен фон Цахҡа ебәрә. 1801 йылдың 31 декабрендә Франц Ксавер фон Цах Генрих Ольберс менән берлектә Церераны асыуҙы раҫлай<ref name="galspace">{{Cite web}}</ref>.</blockquote>Церераны тәүге күҙәтеүселәр уның үлсәмен ярайһы уҡ яҡынса ғына иҫәпләй ала: 260 километрҙан (1802 йылда Гершель иҫәпләүҙәре буйынса) 2613 километрға тиклем (Иоганн Шрётерҙың 1811 йылдағы иҫәпәләүе)<ref>{{Cite web|title=Asteroid Masses and Densities|url=http://www.lpi.usra.edu/books/AsteroidsIII/pdf/3008.pdf|accessdate=2008-06-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVWcf2E|archivedate=2012-07-04}}</ref><ref name="Hughes1994">{{Мәҡәлә|заглавие=The Historical Unravelling of the Diameters of the First Four Asteroids|издание=R.A.S. Quarterly Journal|том=35|номер=3|страницы=331|bibcode=1994QJRAS..35..331H|язык=en|тип=journal|автор=Hughes, D. W.|год=1994}}[http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1994QJRAS..35..331H&defaultprint=YES&page_ind=4&filetype=.pdf (Page 335)]</ref>. == Атамаһы == Пиацци үҙе асҡан объектҡа Римдең игенселек алиһәһе Церера һәм Сицилия короле Фердинанд III хөрмәтенә Церера Фердинанда (Ceres Ferdinandea) тип атарға тәҡдим итә<ref name="Forbes1971"/><ref name="galspace">{{Cite web}}</ref>. Донъялағы башҡа илдәр «Ferdinandea» атамаһын ҡабул итә алмай, шуға аҙаҡ атама Церера булып ҡына ҡала. Церера ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа [[Германия]]ла Герой тип атала, Грецияла — Рим алиһаһе Церераның эквиваленты Деметра (греч. Δήμητρα)<ref>В большинстве языков используются адаптации латинского слова ''Ceres'': русское «Церера», персидское ''Seres'', японское ''Keresu''. Исключение — китайский: «Звезда божества зерна» (穀神星 ''gǔshénxīng''). Однако богиня Церера в китайском называется своим оригинальным именем в форме 刻瑞斯 (''kèruìsī'').</ref>. Церераның боронғо астрономик символы ураҡ ⚳ ([[Файл:Ceres_symbol.svg|20x20пкс|Ceres Sickle variant of symbol]])<ref>В Юникоде — U+26B3</ref> була, ул бер аҙ [[Сулпан|Венера]] символына ♀оҡшаш була; һуңынан символ диск нумерацияһына ① алмаштырыла<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=On the symbolic notation of the asteroids|том=2|номер=34|страницы=80|bibcode=1852AJ......2...80G|doi=10.1086/100212|автор={{Нп3|Gould, B. A.|Gould, B. A.||Гулд, Бенджамин Апторп}}|год=1852|язык=en|издание=[[The Astronomical Journal]]|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref>. Церера хөрмәтенә1803 йылда яңы асылған химик элемент церий тип атала<ref>{{Cite web|url=http://www.webelements.com/cerium/history.html|title=Cerium: historical information|publisher=Adaptive Optics|accessdate=2007-04-27}}</ref>. Шул уҡ йылда тағы ла бер яңы [[химик элемент]] Церера хөрмәтенә атала, әммә уны асыусы уның исемен үҙгәртеп палладий (икенсе ҙур астероид Палладаны асыу хөрмәтенә) тип атай<ref>{{Cite web|url=http://alchemy.chem.uwm.edu/amalgamator/features/feat2003/features.html#yag|date=2003-10-30|title=Amalgamator Features 2003: 200 Years Ago|accessdate=2006-08-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060207121906/http://alchemy.chem.uwm.edu/amalgamator/features/feat2003/features.html|archivedate=2006-02-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060207121906/http://alchemy.chem.uwm.edu/amalgamator/features/feat2003/features.html#yag |date=2006-02-07 }}</ref>. == Статусы == [[Файл:Ceres_Earth_Moon_Comparison.png|слева|мини|Церераны (түбәндә һулда) [[Ай (юлдаш)|Ай]] (өҫтә һулда) һәм [[Ер]] менән сағыштырыу]] Церераның статусы күп тапҡырҙар үҙгәрә һәм ҡайһы бер фекер айырымлыҡтары булған бәхәс темаһына әйләнә. Иоганн Элерт Боде уны [[Марс]] һәм [[Юпитер]] араһында, Ҡояштан 419 млн км алыҫлыҡтағы (2,8 а. е) «етмәгән планета» тип атай. Ярты быуат дауамында Церера [[Планета|планета булып иҫәпләнә]] (2 Паллада 2, 3 Юнона һәм 4 Вест менән бер рәттән), был турала астрономия таблицаларында ла, китаптарҙа ла баҫылып сыға<ref name="Forbes1971"/>. Бер ни тиклем ваҡыт үткәс, Марс менән Юпитер араһында башҡа объекттар ҙа табыла, һәм Церера — шундай объекттарҙың береһе<ref name="hoskin">{{Cite web|last=Hoskin|first=Michael|date=1992-06-26|url=http://www.astropa.unipa.it/HISTORY/hoskin.html|title=Bodes' Law and the Discovery of Ceres|publisher=Observatorio Astronomico di Palermo "Giuseppe S. Vaiana"|accessdate=2007-07-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVQy7LI|archivedate=2012-07-04}}</ref>. 1802 йылда Уильям Гершель «астероид» (йондоҙға оҡшаш)<ref name="Hilton">{{Cite web|url=http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php|first=James L.|last=Hilton|title=When Did the Asteroids Become Minor Planets?|date=2001-09-17|accessdate=2006-08-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVX4Ic9|archivedate=2012-07-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825024347/http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php |date=2009-08-25 }}</ref> тигән термин индерә. Шулай итеп, Церера [[Астероид|иң тәүҙә асылған астероид]]<ref name="Hilton"/> булып ҡала [[Плутон]] һәм планеталарҙың ниндәй күк есеме булыуы тураһындағы бәхәс Церераға планета статусын ҡайтарыу тураһындағы мәсьәләне ҡуҙғата<ref>{{Cite web|last=Battersby|first=Stephen|date=2006-08-16|url=https://www.newscientist.com/article/dn9762|title=Planet debate: Proposed new definitions|accessdate=2007-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVYUuA9|archivedate=2012-07-04}}</ref><ref>{{Cite news|title=Solar system to welcome three new planets|first=Steve|last=Connor|url=http://www.nzherald.co.nz/section/story.cfm?c_id=5&ObjectID=10396493|publisher=NZ Herald|date=2006-08-16|accessdate=2007-04-27}}</ref>. Халыҡ-ара астрономия союзы түбәндәге билдәләмәне тәҡдим итә: планета — ул : а) гравитация көстәре тәьҫире аҫтында гидростатик тигеҙлеккә эйә һәм түңәрәккә яҡын формала булған күк есеме. б) [[Йондоҙҙар|йондоҙ]] тирәләй орбитаһы буйлап хәрәкәт итә, һәм ул йондоҙ ҙа, планета юлдашы ла түгел<ref>{{Cite web|date=2006-08-16|url=http://www.iau.org/iau0601.424.0.html|title=The IAU draft definition of "Planet" and "Plutons"|accessdate=2007-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVZO5LK|archivedate=2012-07-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080827210426/http://www.iau.org/iau0601.424.0.html |date=2008-08-27 }}</ref>. Был резолюция Церераны Ҡояштан бишенсе урында әйләнгән планета тип таный<ref>{{Cite web|author=Staff Writers|date=2006-08-16|url=http://www.spacedaily.com/reports/The_IAU_Draft_Definition_Of_Planets_And_Plutons_999.html|title=The IAU Draft Definition Of Planets And Plutons|publisher=SpaceDaily|accessdate=2007-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVaYA11|archivedate=2012-07-04}}</ref>, әммә шул көйө лә ҡабул ителмәй, 2006 йылдың 24 авгусында альтернатив билдәләмә үҙ көсөнә инә. Унда, йыһан есеме юғарыла атап үтелгән характеристикаларҙан тыш үҙ гравитацияһы тәьҫире аҫтында орбитаһы янында «башҡа есемдәрҙән азат булған аралыҡҡа» эйә булғанда ғына уға ҡарата «планета» терминын ҡулланырға мөмкин, тип әйтелә. Был билдәләмә буйынса Церера «планета» була алмай, сөнки ул үҙенең орбитаһында өҫтөнлөккә эйә түгел, ә астероидтар билбауында меңәрләгән астероид менән орбитаһын уртаҡлаша һәм дөйөм массаның яҡынса өстән бер өлөшөн генә тәшкил итә<ref name="megabook">{{Cite web|url=https://megabook.ru/article/Церера%20(планета)|title=ЦЕРЕРА (планета)|author=Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|publisher=megabook.ru|accessdate=2011-09-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVO93cx|archivedate=2012-07-04}}</ref>. Шуға күрә ул хәҙер кәрлә планета тип атала. == Орбитаһы == [[Файл:Sistema_Solar_interior_ru.png|альт=Расположение орбиты Цереры|слева|мини|584x584пкс|Церераның орбитаһының урынлашыуы]] Церераның орбитаһы астероидтар билбауында [[Марс]] менән [[Юпитер]] орбиталары араһында ята, һәм «планетаға бик ныҡ оҡшаған»: эллипсҡа бик аҙ оҡшаған (эксцентриситет 0,08) һәм эклиптика яҫылығына ауышлығы уртаса (10,6°), Плутон менән сағыштырғанда (17°) һәм Меркурий менән сағыштырғанда (7°). Орбитаһының ҙур ярымкүсәре 2,76 а. е. тәшкил итә, перигелийҙа һәм афелийҙа — ярашлы рәүештә 2,54, 2,98 а. е.. Ҡояш тирәләй 4, 6 йылда әйләнеп сыға. [[Ҡояш]]ҡа тиклемге уртаса ара 2,77 а. е. (413,9 млн км). Церера менән [[Ер]] араһы уртаса ~ 263,8 млн км<ref>[https://web.archive.org/web/20150402124504/http://dic.academic.ru/dic.nsf/es/92436/ ЦЕРЕРА (планета)], Энциклопедический словарь</ref>. Церерала тәүлек оҙонлоғо 9 сәғәт тә 4 минутҡа тигеҙ<ref name="NSSDC">{{Мәҡәлә|заглавие=Asteroid Fact Sheet|ссылка=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/asteroidfact.html|язык=mis|автор=Williams, David R.|год=2004}}</ref>. [[Файл:Ceres_Orbit_rus.svg|мини|300x300пкс|Церера орбитаһы]] Һүрәттә Церера орбитаһы (күк төҫ менән күрһәтелә) һәм ҡайһы бер башҡа планеталар орбиталары (аҡ һәм һоро төҫтә) күрһәтелгән. Орбитаһының эклиптиканан түбәнерәк өлкәһе ҡарараҡ төҫ менән, ә Ҡояш ҡыҙыл-һары төҫ менән билдәләнгән. Юғарылағы диаграммала Марс менән Юпитер араһындағы Церераның орбитаһы күрһәтелә. Юғарылағы диаграммала уңда Церераның һәм Марстың перигелийы (q) һәм афелийы (Q) урынлашҡан. Түбәнге диаграммала Церера орбитаһының Марс һәм Юпитерҙың орбиталарына ҡарата ауышлығы күрһәтелгән. {| class="wikitable" |Быуаттар барышында йоғонто яһай алған планеталар тәьҫире аҫтында Церерала барлыҡҡа килгән тайпылыштар (в Григориан йыл иҫәбендә)<ref>{{Китап|автор=Горячев Н. Н.|заглавие=Вековые возмущения Цереры от восьми влиятельных планет|ссылка=http://www.lib.tpu.ru/fulltext/v/Bulletin_TPU/1936/v55/a01_bw.pdf|год=14 апреля 1935}}</ref>. !Планеталар атамалары !Массалары !δ. e. !δi !δθ !δψ !δε !δχ !δα |- |Меркурий |1:(8×10<sup>6</sup>) | -0,000018 | +0,000044 | -0,000241 | +0,000484 | +0,071482 | +0,000488 | +3×10<sup>−7</sup> |- |Венера |1:(41×10<sup>4</sup>) | -0,000025 | +0,000227 | -0,027558 | +0,037903 | +1,446688 | +0,038375 | +3×10<sup>−6</sup> |- |Ер |1:329390 | -0,000536 | +0,000011 | -0,106807 | +0,092360 | +1,887510 | +0,094189 | -4×10<sup>−7</sup> |- |Марс |1:(3085×10<sup>3</sup>) | +0,000069 | +0,000359 | -0,039992 | +0,064190 | +0,239440 | +0,064875 | +4×10<sup>−7</sup> |- |Юпитер |1:(1047,35) | -0,6752 | -0,5772 | -52,184 | +55,909 | -56,053 | +56,802 | -2×10<sup>−4</sup> |- |Сатурн |1:(3501,6) | -0,022 | -0,041 | -1,411 | +1,290 | -2,125 | +1,314 | -1×10<sup>−4</sup> |- |Уран |1:22650 | +0,00025 | +0,000002 | -0,02712 | +0,02327 | -0,03735 | +0,02373 | +3×10<sup>−5</sup> |- |Нептун |1:19350 | +0,000013 | -0,000229 | -0,007816 | +0,007691 | -0,011239 | +0,007825 | -1×10<sup>−5</sup> |} == Физик характеристикалары == [[Файл:Ceres_size.jpg|мини|Планеталарҙың ҡайһы бер юлдаштары менән сағыштырғанда Церераның үлсәме.]] === Церераның төҙөлөшө === [[Файл:Ceres_Cutaway_inernaz.png|мини|Церера Төҙөлөшө:<br><br><br><br>1 — йоҡа реголит ҡатламы;<br><br><br><br>2 — боҙ мантияһы;<br><br><br><br>3 — таш ядроһы]] Күпселек астероидтарҙың айырмалы рәүештә, шарға яҡын форманы алғандан һуң Церераның эске ҡатламдарында гравитацион билдәләнеш башлана — ауыр тоҡомдар үҙәк өлөшкә күсә, еңелерәктәре өҫкө ҡатламға урынлаша. Шулай итеп, таш йәҙрәһе һәм һыу боҙонан криомантия формалаша<ref name="autogenerated1">{{Мәҡәлә|заглавие=Differentiation of the asteroid Ceres as revealed by its shape|издание=Nature|том=437|страницы=224—226|doi=10.1038/nature03938|bibcode=2005Natur.437..224T|pmid=16148926|номер=7056|язык=en|тип=journal|автор=Thomas, P. C.; Parker, J. Wm.; McFadden, L. A.; et al.|год=2005}}</ref>. Церераның тығыҙлығының түбән булыуын (2,16 г/см3) иҫәпкә алһаҡ, уның мантияһының ҡалынлығы 100 километрға етә (массаның 23-28 проценты һәм кәрлә планета күләменең 50 проценты)<ref>72-77 % безводного камня по массе — согласно William B. McKinnon, 2008, [[bibcode:2008DPS....40.3803M|«On The Possibility Of Large KBOs Being Injected Into The Outer Asteroid Belt»]]. ''American Astronomical Society,'' DPS meeting #40, #38.03</ref>, бынан тыш унда ҙур ғына күләмдә боҙ бар: 200 миллион куб километр, был Ерҙәге сөсө һыу күләменән артыҡ<ref name="Carey2006">{{Cite news|title=Largest Asteroid Might Contain More Fresh Water than Earth|first=Bjorn|last=Carey|url=http://space.com/scienceastronomy/050907_ceres_planet.html|publisher=SPACE.com|date=2005-09-07|accessdate=2006-08-16}}</ref>. Ошо мәғлүмәттәр 2002 йылда Кек обсерваторияһы яһаған күҙәтеүҙәр һәм эволюция моделдәре<ref name="McCord2005"/> менән дәлилләнә. Церераның юлдаштары табылмай. Һәр хәлдә әлегә, «Хаббл» күҙәтеүҙәре 10—20 километрҙан ашыу ҙурлыҡтағы юлдаштарҙың булыуын инҡар итә. == Өҫтө == [[Файл:Ceres_Rotation.jpg|мини|2003-2004 йылдарҙа «Хаббл» йыһан телескобы (30 км/пиксель) эшләгән һүрәттәрҙә Церерала сағыу тап булыуын асыҡлана]] [[Файл:Ceres_RC2_Bright_Spot.jpg|мини|Церера таптар иң сағыу булып, һанһыҙ станцияһы йыраҡлыҡта менән 2015 йылдың 19 февралендә {{S|46 000 км}} алыҫлыҡтан «Dawn» станцияһы Церералағы саҡыу тапты төшөрөп ала. Баҡһаң, был тап ике өлөштән тора икән һәм Оккатор кратерында урынлашҡан]] [[Файл:Occator_PIA19889.jpg|мини|2015 ййылдың авгусында «Dawn» станцияһы төшөргән һүрәттә Оккатор кратерының эсендә бер төркөм сағыу таптар күренә. Элегерәк алынған һүрәттәрҙә улар бер ҙур тап булып күренә ине.]] 2015 йылдың 13 июлендә тәүге 17 исем Церера кратерҙарына<ref>[https://astrogeology.usgs.gov/news/nomenclature/first-17-names-approved-for-features-on-ceres First 17 Names Approved for Features on Ceres]</ref> бирелә. Сағыу табы булған кратерға [[Боронғо Рим]]дең ер тырматыу аллаһы Оккаторҙың исеме бирелә. Dawn-дың төп камераларынан алынған һүрәттәрҙе анализлап, АҠШ, Италия, Германия һәм Франция геологтары<ref name="Schmidt_04_2017">{{Мәҡәлә|автор=Britney&nbsp;E.&nbsp;Schmidt, Kynan&nbsp;H.&nbsp;G.Hughson, Heather&nbsp;T.&nbsp;Chilton, Jennifer&nbsp;E.&nbsp;C.&nbsp;Scully, Thomas&nbsp;Platz, Andreas&nbsp;Nathues, Hanna&nbsp;Sizemore, Michael&nbsp;T.&nbsp;Bland, Shane&nbsp;Byrne, Simone&nbsp;Marchi, David&nbsp;P.&nbsp;O’Brien, Norbert&nbsp;Schorghofer, Harald&nbsp;Hiesinger, Ralf&nbsp;Jaumann, Jan&nbsp;Pasckert, Justin&nbsp;D.&nbsp;Lawrence, Debra&nbsp;Buzckowski, Julie&nbsp;C.&nbsp;Castillo-Rogez, Mark&nbsp;V.&nbsp;Sykes, Paul&nbsp;M.&nbsp;Schenk, Maria-Cristina&nbsp;DeSanctis, Giuseppe&nbsp;Mitri, Michelangelo&nbsp;Formisano, Jian-Yang&nbsp;Li, Vishnu&nbsp;Reddy; et.al.|заглавие=Geomorphological evidence for ground ice on dwarf planet Ceres|ссылка=http://www.nature.com/ngeo/journal/vaop/ncurrent/full/ngeo2936.html|издание=Nature Geoscience|год=2017|том=|выпуск=|номер=|страницы=|isbn=|issn=|doi=10.1038/ngeo2936|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=en|ref=}}</ref> Церера өҫтөндәге әүҙемлек эҙҙәренең тоҡомдоң өҫкө ҡатламдарында һыуҙың күплеге менән бәйле булыуын билдәләй. Материяның өс типтағы ағымы булыуы асыҡлана. Беренсе аҡым башлыса юғары киңлектәрҙә осрай — ул ерҙәге боҙлоҡтарҙы хәтерләтә, улар, бер урындан икенсе урынҡа күсеп йөрөп, кратер ситтәрен емерә, икенсе типтағы шыуышыу ерҙәге ишелмәләргә оҡшаш. Өсөнсө шыуышыу ҙур структураға эйә булған кратерҙар менән ассоциациялана: улар көслө ташҡынды хәтерләтә. Бөтә был шыуышыуҙар планета өҫтөндә бик йыш күҙәтелә — бындай күренештәрҙе диаметры 10 километрҙан ашыу кратерҙарҙың янында осратырға мөмкин<ref>{{Cite news|title=На Церере нашли ледники и оползни|first=Владимир|last=Королев|url=https://nplus1.ru/news/2017/04/18/ceres-water|work=N+1|publisher=|date=2017-04-18|accessdate=2017-04-19|language=}}</ref> == Артабанғы тикшеренеүҙәр == [[Файл:PIA19606-Ceres-Dawn-GlobalMap-Annotated-20150728.jpg|центр|мини|700x700пкс|Церералағы 17 кратерҙың исемдәре (ҡыҙыл тонда — участка бейектәре, күк төҫтәгеһе тәпәштәре]] == Шулай уҡ ҡара == * Астероидтар билбауы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * База данных JPL НАСА по малым телам Солнечной системы (1) (инг.<span class="ref-info" title="на английском языке">)</span> * База данных MPC по малым телам Солнечной системы (1) (инг.<span class="ref-info" title="на английском языке">)</span> * [https://www.youtube.com/watch?v=nJiw2NxqoBU Церерыть Dawn өҫтөндә терәк Видео] // Propulsion Laboratory Jet NASA, 29.01.2016 * [http://www.brera.mi.astro.it/sormano/ceres.html Церера үҙенсәлекле асыштар тураһында яҙыу] * [https://lenta.ru/news/2017/05/17/ceres/ НАСА әйләнеп Церера күрһәткән видео] [[Категория:Карл Фридрих Гаусс]] [[Категория:Кәрлә планеталар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1801 йылда асылған астрономик объекттар]] [[Категория:Церера| ]] 4o3ti7smw45rmj63ah4vr7l7com8465 Серго Орджоникидзе 0 154449 1302620 1301095 2026-08-11T20:28:18Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302620 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Григорий Константинович Орджоникидзе''' (груз. გრიგოლ კონსტანტინეს ძე ორჯონიკიძე; партия ҡушаматы Серго (груз. სერგო; [[24 октябрь]] [[1886 йыл]] — [[18 февраль]] [[1937 йыл]]) — грузин сығышлы [[Рәсәй]] революционеры (большевик), дворяндарҙан; [[ВКП(б)]] һәм [[СССР]]-ҙың иң күренекле етәкселәренең береһе<ref name="l55">{{книга |автор = |заглавие = Большая Российская Энциклопедия |ссылка = https://bigenc.ru/domestic_history/text/2684055 |том = 24 |издательство = |место =М. |год = 2014 |страницы =370 }}</ref>. Беренсе урыҫ революцияһында<ref name="l55"/>, Ирандағы Конституцион революцияһында<ref name="en2008">Революция и Гражданская война в России: 1917—1923 гг.: Энциклопедия. В 4 томах. — М.: ТЕРРА, 2008.</ref> һәм 1917 йылғы Петроградтағы Октябрь ҡораллы ихтилалында ҡатнашыусы<ref name="en2008"></ref>. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осоронда [[Украина]]ла [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы]]ның ваҡытлыса ғәҙәттән тыш комиссары итеп тәғәйенләнә (1918) һәм Рәсәй көньяғында (1918) Терск Совет Республикаһының оборона комитетын (1919) етәкләй<ref>{{cite web |url = http://www.knowbysight.info/OOO/05290.asp |title = Орджоникидзе Георгий Константинович |publisher = Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898 - 1991 |lang = ru }}</ref>һәм Төньяҡ Кавказ революцион комитетын (1920) етәкләй. Әзербайжанда, Әрмәнстанда һәм Грузияла урындағы хөкүмәттәрҙе ҡолатыуҙа һәм большевиктар өҫтөнлөгендә Кавказ аръяғы федерацияһын ойоштороуҙа төп ролдәрҙең береһен уйнай<ref name="en2008"></ref>. ВКП(б)-ның Кавказ аръяғы (1924—1926) һәм Төньяҡ-Кавказ (1926) край комитеттары секретары; эшсе-крәҫтиән инспекцияһы (1926—1930) һәм ауыр сәнәғәт (1932—1937) наркомы, шулай уҡ СССР ВСНХ (1930—1932) рәйесе. СССР-ҙа индустриялаштырыу процесы менән етәкселек итә<ref name="en2008"></ref>. Яҡут Башҡарма комитеты Советы (1917), партия Үҙәк Комитеты (1912—1917, 1921—1927 һәм 1934—1937), Дон Совет Республикаһының Үҙәк башҡарма комитеты<ref name="en2008"></ref>, Үҙәк Комитеты Урыҫ бюроһы (1912),Үҙәк Комитеты Кавказ бюроһы (1920—1922), ВКП(б) Үҙәк Контроль комитеты (1927—1934) һәм ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы (1930—1937) ағзаһы булып тора. '''Этник сығышы''' Серго Орджоникидзе — этник сығышы буйынса грузин. 8-се Бөтә Рәсәй эшселәр, крәҫтиәндәр, Ҡыҙыл Армия һәм казак депутаттары Советы делегаты анкетаһында милләт графаһында шулай уҡ яҙылған<ref>{{статья |автор = |заглавие =К деятельности Г. К. Орджоникидзе в годы гражданской войны |издание=Красный архив |номер = 5 (78) |издательство =Государственное социально-экономическое изд-во |место =М. |год = 1936 |страницы =11 }}</ref>. Әммә әйтергә кәрәк, батша осорондағы документтарҙа уның этник сығышы буйынса төрлө күһәтмәләр бирелгән. 1906 йылдың 7 ноябрендә полиция департаментына ебәрелгән мәғлүмәттәр буйынса, ул — имеретин<ref name="l2">{{статья |автор = |заглавие = Из революционной деятельности Г. К. Орджоникидзе |издание=Красный архив |номер = 1 (86) |издательство =Государственное социально-экономическое изд-во |место =М. |год = 1938 |страницы =172 }}</ref>, әммә имеретиндар — грузиндарҙың этнографик төркөмдәренең береһе<ref name="l2"/>. 1907 йылдың 12 ноябрендәге шул уҡ жандарм идаралығы мәғлүмәттәре буйынса ул грузин тип күрһәтелгән. == Тормош юлы == Григорий (Серго) Орджоникидзе 1886 йылдың октябрендә Амашукт йәмғиәтенең Гореша ауылында (ҡайһы бер документтарҙа Кореша) тыуған (Кутаисси губернаһы, Шорапан өйәҙе, хәҙерге ваҡытта — Имеретия крайы, Харагаул муниципалитеты). Атаһының исеме Константин (Котэ) Николаевич Орджоникидзе, ә әсәһе — Евпраксия Григорьевна Тавзарашвили, ул улы тыуғас, алты аҙнанан ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була. Орджоникидзе ваҡ алпауыт ерҙәренә хужа дворяндар нәҫеленә ҡараған ғаиләлә тыуа. Батша осорондағы документтарҙа Серго Орджоникидзе тураһында «дворян», «Кутаис губернаһы дворяны» кеүек күрһәтмәләр бар<ref>{{статья |автор = |заглавие = Из революционной деятельности Г. К. Орджоникидзе |издание=Красный архив |номер = 1 (86) |издательство =Государственное социально-экономическое изд-во |место =М. |год = 1938 |страницы =172, 175, 183 }}</ref>. Сергоның ҡатыны — Зинаида Гавриловна, уның атаһы Константин (Котэ) дворяндарҙан булыуына ҡарамаҫтан: {{цитата|уның кукуруз сәскән бер ҙур булмаған ер участкаһы була. Йыйылған уңыш бер нисә айға ғына етә, һәм Константин ғиләһен аҫраү өсөн Чиатурға аҡса эшләргә китә торған була, унда ул үгеҙҙәрҙә марганец мәғдәнен Чиатурҙан Зестафониға ташый<ref name="l2126">{{книга |автор = Орджоникидзе З. |заглавие = Путь большевика. Страницы из жизни Г. К. Орджоникидзе |издательство =Изд. политической литературы |место =М. |год = 1967 |страницы =4—5 }}</ref>.}} 1898 йылдың яҙында Харагаули ауылындағы ике класлы училище тамамлай. Ошо уҡ йылдарҙа етем ҡала. 1901—1905 йылдарҙа Михайловка ҡала хәстаханаһы ҡарамағындағы фельдшер мәктәбендә уҡый. 1903 йылдан — РСДРП ағзаһы, большевик<ref name=Hrono>Hrono|http://hrono.ru/biograf/bio_o/orzonikidze.php|Серго{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Орджоникидзе</ref>. Тифлис ҡалаһында В. К. Курнатовский менән таныша. Камо уҡыусыһы<ref>[http://revodiers.com/archives/338 ''Сестра Камо (Д. А. Хутулашвили).'' Русская революция] webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209203914/http://revodiers.com/archives/338 |date=2015-02-09</ref><ref>''Дубинский-Мухадзе И. М.'' [http://www.litmir.co/br/?b=197307&p=5 Орджоникидзе. — С. 5.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160507171220/http://www.litmir.co/br/?b=197307&p=5 |date=2016-05-07 }}</ref>. 1904 йылда тәүге тапҡыр легаль булмаған әҙәбиәт һаҡлаған өсөн ҡулға алына. 1905 йылдың сентябренән — Гудаутта,Кавказ аръяғында Беренсе рус революцияһында әүҙем ҡатнаша. Сит илдән ҡорал алаған саҡта ҡулға алына, 1905 йылдың декабренән 1906 йылдың майына тиклем — Сухум төрмәһендә.Башҡа тотҡондар менән ҡасырға ниәтләй, әммә ҡасыу килеп сыҡмай, ышаныслы ҡулдарға тапшырыла<ref name=autogenerated1>[http://kplo.ru/content/view/3545/28/ Рядом с вождями. Серго Орджоникидзе] // Коммунисты Петербурга и Ленинградской области</ref>. Шул уҡ йылдың авгусында Германияға ялған паспорт буйынса китә, киләһе йылда Берлиндан ҡайта. Баҡы РСДРП ойошмаһы ағзаһы, нефть промыслаларында фельдшер булып эшләй<ref name="Hrono" /><ref>[http://interpretive.ru/dictionary/1019303/word/ordzhonikidze-grigorii-sergo-konstantinovich Орджоникидзе, Григорий (Серго) Константинович] webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191218/http://interpretive.ru/dictionary/1019303/word/ordzhonikidze-grigorii-sergo-konstantinovich |date=2016-03-04</ref>. 1 майҙа демонстрацияла ҡатнашҡан өсөн ҡулға алына<ref name=autogenerated1 />. 1907 йылдың ноябрендә яңынан ҡулға алына, Сухум һәм Баҡы төрмәләрендә тотола. Мәңгелеккә Себергә һөргөнгә ебәрелә, артабан 1909 йылдың февралендә Енисей губернаһы Пинчуг улусы Потоскуй ауылына күсерелә (Хәҙер Красноярск крайы). Ҡасып, Баҡыға ҡайта, Персияға китә һәм унда революцияла ҡатнаша<ref>[http://interpretive.ru/dictionary/1019303/word/ordzhonikidze-grigorii-sergo-konstantinovich Орджоникидзе, Григорий (Серго) Константинович<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191218/http://interpretive.ru/dictionary/1019303/word/ordzhonikidze-grigorii-sergo-konstantinovich |date=2016-03-04 }} webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191218/http://interpretive.ru/dictionary/1019303/word/ordzhonikidze-grigorii-sergo-konstantinovich |date=2016-03-04</ref>. 1910 йылдың аҙағында Парижға китә 1911 йылдың яҙында Лонжюмола Ленин партия мәктәбендә уҡый<ref name="sie">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/12668/ОРДЖОНИКИДЗЕ Орджоникидзе]</ref>. Лениндың заданиеһы буйынса, 1911 йылдың йәйендә Рәсәйгә Бөтә рәсәй конференцияһын саҡырыу буйынса Сит ил вәкилдәре етәксеһе булараҡ ҡайта<ref>[http://elib.org.ua/rushistory/ua_readme.php?subaction=showfull&id=1192035046&archive=&start_from=&ucat=6& История партии. К 25-летию Пражской конференции РСДРП] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305031651/http://elib.org.ua/rushistory/ua_readme.php?subaction=showfull&id=1192035046&archive=&start_from=&ucat=6& |date=2016-03-05 }}</ref>? конференция 1912 йылдың ғинуарында Прагала уҙа (РСДРП-ның VI конференцияһы). Тифлис ойошмаһы делегаты була<ref>''Ленин В. И.'' [http://nglib-free.ru/book_view.jsp?idn=001555&page=535&format=djvu Полное собрание сочинений. Т. 21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130929161128/http://nglib-free.ru/book_view.jsp?idn=001555&page=535&format=djvu |date=2013-09-29 }}</ref>, РСДРП(б) Үҙәк Комитетының Урыҫ бюроһы һәм Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана<ref>[http://slovar1953.ru/index.php?content=pview&p=2559 Энциклопедический словарь 1953 г.]</ref>. 1912 йылдың 14 апрелендә Петербург ҡалаһында ҡулға алына, 3 йыл каторгаға хөкөм ителә, уны ул Шлиссельбург ҡәлғәһендә үткәрә, һуңынан Якутскиға һөрөлә, унда ул табип булып эшләй. 1917 йылдың июнендә Петроградҡа әйләнеп ҡайта. РСДРП(б) ҡала комитеты һәм Петроград Советы Башҡарма ағзаһы<ref name="sie" />. РСДРП(б)-ның VI съезы делегаты. Әүҙем ҡатнаша 1917 йылғы Октябрь революцияһында әүҙем ҡатнашыусы. Бөтә Рәсәй Ғәҙәттән тыш комиссия (ВЧК) составына индерелә (ҡыҫҡа ваҡытҡа)<ref>[http://www.dslib.net/istoria-otechestva/vchk.html ВЧК] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140711124315/http://dslib.net/istoria-otechestva/vchk.html |date=2014-07-11 }}</ref>. Граждандар һуғышы йылдарында — армияла етәкселек вазифаһында була, Деникинды тар-мар итеүҙең ойоштороусыларының береһе. Орджоникидзе Көньяҡ районында Ғәҙәттән тыш комиссары итеп тәғәйенләнә. Орджоникидзе Әзербайжан, Әрмәнстан һәм Грузия хөкүмәттәрен ҡолатыуҙа һәм ЗСФСР-ҙы булдырыуҙа туранан-тура ҡатнаша. 1912—1917, 1921—1927 йылдарҙа һәм 1934 йылдан алып партия Үҙәк Комитеты ағзаһы. == Юғары етәкселек составында == 1926 йылдың июль-ноябрендә ВКП(б Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат. 1926 йылдың сентябренән — РКП(б Төньяҡ Кавказ крайкомының беренсе секретары. 1926—1930 годах Орджоникидзе — председатель ЦКК ВКП(б), нарком РКИ и зам. председателя СНК СССР. 1930 йылдан — ВСНХ рәйесе, һуңынан — ауыр сәнәғәт наркомы<ref>[http://magref.ru/soprotivlenie-stalinshhine/ Сопротивление сталинщине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190411065655/https://magref.ru/soprotivlenie-stalinshhine/ |date=2019-04-11 }} // magref.ru</ref>. 1930—1937 йылдарҙа — ВКП(б Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы. СССР Үҙәк Башҡарма Комитетының 1-7 саҡырылышы делегаты. 1936 йылда Орджоникидзеның өлкән ағаһы Павел (Папулия) ҡулға алына. Ағаһының ҡулға алыныуы тураһында хәбәрҙе Орджоникидзе Кисловодскиға 1936 йылдың октябрендә, үҙенең 50 йәшлек юбилей көнөндә, ала. Орджоникидзеның ҡатыны хәтерләүенсә, 27 октябрҙә Пятигорскиҙа Сергоның 50-йәшлегенә арналған тантаналы ултырыш уҙғарыла. Серго үҙе барырға теләмәй, ҡатыны ултырышта ҡатнаша. Октябрь аҙағында Серго Мәскәүгә китә, унда, рәсми совет версияһы буйынса, уның йөрәк өйәнәге була<ref name=autogenerated2>''Хлевнюк О. В.'' [http://www.situation.ru/app/rs/lib/politburo/part4.htm Политбюро. Механизмы политической власти в 1930-е годы] webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603153628/http://www.situation.ru/app/rs/lib/politburo/part4.htm |date=2013-06-03</ref>, әммә бик күп юғары совет эшмәкәрҙәренең Сергоның үҙ-үҙенә ҡул һалыуы тураһында шаһитлығы һәм фекерҙәре бар. == Сталин һәм Орджоникидзе == [[Файл:В день 50-летия Генерального секретаря ЦК ВКП(б) И. В. Сталина.jpg|мини| Иосиф Сталиндың 50-йәшлек юбилейында, 21 декабрь 1929 йыл.]] 1907 йылда Орджоникидзе бандитизмда ғәйепләнеп ҡулға алына һәм Баҡылағы Баил төрмәһенә ябыла. Шунда, 3-сө камерала ул Иосиф Джугашвили менән (ул ваҡытта Коба партия псевдонимы аҫтында билдәле)<ref name="Rayfield">''Donald Rayfield.'' Stalin and his hangmen. Random House, 2004.</ref>таныша. Шул ваҡыттар улар араһында бик йылы мөнәсәбәттәр булдырыла; Орджоникидзе Сталин «һин» тип өндәшкән һирәк кешеләр араһынан була. Надежда Аллилуеваның үҙ-үҙенә ҡул һалғандан һуң нәҡ Орджоникидзе һәм Киров иң яҡын дуҫтары булараҡ төндө Сәшәкеталин йортонда уҙғаралар. Сталиндың тоғро көрәштәше булыуға ҡарамаҫтан Орджоникидзе шулай ҙа «элекке большевиктарҙы» юҡ ите менән ризалаша алмай. Партия линияһына бер ҡасан да рәсми рәүештә ҡаршы сыҡмаған компартия ағзаларына ҡаршы репрессиялар Кировты үлтергәнгә тиклем бик һирәк күренеш булһа, һуңынан ғәҙәти хәл булып китә. Орджоникидзе, атап әйткәндә, күмәк ҡоротҡослоҡты фаш итеүҙә маташыуҙар менән килешергә теләмәй. 1930-сы йылдар башында Сталин Төньяҡ Кавказда Орджоникидзеның үрләтелгән дуҫтарын һәм дуҫтарын етәксе вазифаларынан бушата; Сталин менән Орджоникидзе араһында бик ҡаты конфликттар булып ала. Шуға ҡарамаҫтан Орджоникидзе йәбергә эләккән хеҙмәттәштәренә ярҙам итеүен дауам итә<ref>''Хлевнюк О. В.'' Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры. — {{М}}.: РОССПЭН, 2012. — С. 271. — ISBN 978-5-8243-1314-7</ref>. Ошо уҡ ваҡытта Сталиндың башланғысы буйынса Кавказ аръяғы партия ойошмаһына Л. П. Берия тәғәйенләнә. Орджоникидзе Берияны әшәке һәм араны бутаусы кеше, тип һанай һәм ошо сәбәпле Сталин менән уның мөнәсәбәттәре ҡатмарлаша<ref>[http://istmat.info/node/22299 Политбюро и дело Берия. Сборник документов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022192517/http://istmat.info/node/22299 |date=2012-10-22 }} — {{М}}.: Кучково поле, 2012. — С. 553—555. — ISBN 978-5-9950-0193-5</ref>. 1937 йылдың сентябрендә ҡулға алынған Кавказ аръяғы крайкомының беренсе секретары Иван Орахелашвили ошондай күрһәтмәләргә ҡул ҡуя<ref>''Хлевнюк О. В.'' Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры. — {{М}}.: РОССПЭН, 2012. — С. 272.</ref>: {{начало цитаты}}Серго Орджоникидзе менән бик тығыҙ бәйләнештә булып, мин уның партияға ҡаршы контрреволюцион ҡарашлыларға ҡурсалаусан һәм килешеүсән булыуына шаһит булдым. Иң тәүге нәүбәттә, был Бесо Ломинадзеға ҡарата һиҙелә ине. Серго Орджоникидзеның фатирында Бесо Ломинадзе минең алдымда партия етәкселегенә ҡарата бер нисә контрреволюцион дошмансыл сығышынан һуң Сталинды мыҫҡыл итте. Минең Ломинадзеның был контрреволюцион оятһыҙлығына аптыраулы ҡарашҡа Орджоникидзе миңә йылмайып ҡарап, өндәште: «Ҡара һин уны!» — һәм бынан һуң да тыныс тонда Ломинадзе менән һөйләшеүен дауам итте… Ғөмүмән, мин әйтергә тейешмен, Серго Орджоникидзеның фатиры, ә ял көндәрендә уның Волынскийҙағы дачаһы, һуңынан Сосновкала, йыш ҡына контрреволюцион ойошмаһы ағзаларының йыйылыу урыны булды, улар Серго Орджоникидзены көткән ваҡытта асыҡтан-асыҡ конттрреволюцион һөйләшеүҙәр алып баралар ине һәм хатта Орджоникидзе үҙе килеп ингәс тә, туҡтамайҙар ине . {{конец цитаты}} Артабан Сталин менән мөнәсәбәттәрҙең көсөргәнешлеге Беренсе Мәскәү процесынан һуң көсәйә. Процестан һуң, иң тәүге сиратта, иҡтисади наркоматтарында кадрҙар таҙартыу башлана (уларҙы элекке оппозиционерҙар булараҡ сәйәсәткә яҡынлатмайҙар. СССР ауыр сәнәғәте Халыҡ Комиссариаты хеҙмәткәрҙәренең күпселеге ҡурҡыныс аҫтында ҡала. Орджоникидзе уларҙы ғәҙел булмаған репрессияларҙан ҡотҡарырға тырыша<ref>''Хлевнюк О. В.'' Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры. — {{М}}.: РОССПЭН, 2012. — С. 272—273.</ref>. [[Файл:Ordzhonikidze, Stalin and Mikoyan, 1925.jpg|thumb|Һулдан уңға: [[Микоян Анастас Иванович|А. И. Микоян]], [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]], Г. К. Орджоникидзе (Тифлис, 1925 йыл)]] ВКП(б)Үҙәк Комитетының февраль-март (1937 йыл) пленумында Орджоникидзе «япон-немец-троцкист агенттарының ҡоротҡослоҡ, диверсия һәм шпионажы һабаҡтары тураһында» доклад менән сығыш яһарға тейеш була. Ошоға бәйле Орджоникидзе етәксе хужалыҡ хеҙмәткәрҙәре менән бер нисә кәңәшмә үткәрә һәм НКВД-ның мәғлүмәттәрен тикшереү өсөн «Уралвагонстрой»ға, «Кемеровкомбинатстрой»ға Донбасс кокс-химик сәнәғәте предприятиеларына комиссия ебәрә. Тупланған мәғлүмәттәр буйынса Орджоникидзе үҙенең доклады буйынса ҡарар проекты әҙерләй. Проектта ауыр сәнәғәттә ҡоротҡослоҡоң сәскә атыуы тураһында түгел, наркомат эшендәге етешһеҙлектәрҙе бөтөрөү буйынса һүҙ бара. Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ярашлы, әлеге проектты Сталин тәнҡитләгән. == Үлеме == 1937 йылдың 18 февралендә, Үҙәк Комитеттың февраль-март пленумынан биш көн элек, вафат була. Рәсми рәүештә иғлан ителгән үлем сәбәбе — инфаркт. [[Файл:Kremlin Wall Necropolis - Ordzhonikidze, Sergo 01.jpg|мини|Кремль диуарында ҡәберташ плитәһе]] [[Файл:Могила жены и дочери государственного деятеля Серго Орджоникидзе.JPG|thumb|Орджоникидзе ҡатынының һәм ҡыҙының ҡәберлеге, Новодевичий зыяраты ]] Орджоникидзеның үлем сәбәбе тураһында төрлө версиялар бар. Ольга Шатуновская үҙенең телетапшырыуында Орджоникидзеның ҡатыны Зинаида Гавриловна һүҙҙәренән, Орджоникидзе үҙ-үҙен атып үлтергән, тип һөйләй. Әммә шул уҡ ваҡытта Орджоникидзеның ҡатыны ҡайһы бер башҡа кешеләргә, Сергоны үлтерҙеләр, тип һөйләгәненә шаһиттар бар. Анастас Микояндың улы Серго Микоян, мәҫәлән, атаһы Серго үҙ-үҙен үлтереүендә шикләнмәй ине, тип хәбәр итә<ref>[http://www.vestnik.com/issues/97/0610/win/mikoyan.htm Михаил Гольденберг: «Мой отец, безусловно, был ответственен за политическую обстановку в стране»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928182957/http://www.vestnik.com/issues/97/0610/win/mikoyan.htm |date=2013-09-28 }} // vestnik.com</ref>. Тарихсы О. Хлевнюк шулай уҡ үҙ-үҙенә ҡул һалыу версияһы яҡлы<ref name=autogenerated2 />. СССР Министрҙар Советы эштәр идарасыһы Михаил Смиртюков, Орджоникидзе үҙ-үҙен атып үлтерҙе, тип һанаған<ref>{{Статья|автор=Евгений Жирнов|заглавие="Молотов всегда знал, что в любом деле есть граница, переходить которую нельзя даже ему"|ссылка=http://www.kommersant.ru/doc/1752478|язык=|издание=Журнал "Коммерсантъ Власть"|тип=|год=2011|месяц=8|число=22|том=|выпуск=33|номер=|страницы=20|issn=}}</ref>. Орджоникидзе 21 февралдә Мәскәүҙә Кремль диуары янында Ҡыҙыл майҙанда ерләнә. == Ғаиләһе == * Ҡатыны — Зинаида Гавриловна, ҡыҙ фамилияһы Павлуцкая (1894—1960). ** Тәрбиәгә алған ҡыҙы — Этери (1923—2010)<ref name=samye>[https://books.google.ee/books?id=sXJEF6HHyH0C&pg=PA298&lpg=PA298&dq=%D0%97%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B8%D0%B4%D0%B0+%D0%93%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0+%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F&source=bl&ots=V-YIq_7lkT&sig=ACfU3U3lVOFAUnYQKHZG7KbkrLpx-_LgNQ&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjAjZ6qyfvjAhWPyKYKHU0mBbsQ6AEwD3oECAkQAQ#v=onepage&q=%D0%97%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B8%D0%B4%D0%B0%20%D0%93%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0%20%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F&f=false ''Николай Зенькович''. Самые секретные родственники]</ref>. * Әсәһе — Евпраксия Григорьевна Тавзарашвили (?—1886), икенсе улын тапҡан саҡта вафат була, Георгий (Серго) улын апаһы Эки һәм уның ире Давид тәрбиәгә алалар<ref name=samye/>. * Ағаһы — Павел (Папулия) Константинович Орджоникидзе (1882—1937)<ref name=pavel/>, Кавказ тимер юлы идараһы ның сәйәси бүлеге начальнигы<ref name=lib/>, башҡа мәғлүмәттәр буйынса Грузия ССР-ының Сауҙа палатаһы рәйесе<ref name=pavel>[https://ru.openlist.wiki/%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1882) Орджоникидзе Павел Константинович (1882) // Открытый список]</ref>, арестован в ноябре 1936 еще при жизни Серго. 23 ноября 1936 г. отправлен в ссылку на 5 лет, 8 августе 1937 снова арестован, 9 ноября 1937 приговорён в расстрелу, 10 ноября казнён. Его жена Нина Давыдовна, 29 марта 1938 приговорена к 10 годам лагерей. Но 14 июня 1938 г. решение пересмотрено, Н. Д. Орджоникидзе приговорена к расстрелу, расстреляна на следующий день<ref name=lib>[https://e-libra. ru/read/514532-rapava-bagirov-i-drugie-antistalinskie-processy-1950-h-gg.html ''Смирнов Н. Г.'' Рапава, Багиров и другие. Антисталинские процессы 1950-х гг.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Атаһының икенсе ҡатыны — Деспина Кайхосоровна Гамцемлидзе<ref name=samye/>. ** Бер туған ҡустыһы — Иван Константинович Орджоникидзе һәм уның ҡатыны Антонина Михайловна 1938 йылдың 29 авгусында ҡулға алыналар. 1939 йылдың 29 ноябрендә СССР НКВД-һы янындағы ОСО ҡарарына ярашлы һәр береһе 3 йылға иркенән мәхрүм ителәләр<ref name=lib/>. ** Бер туған ҡустыһы — Константин Константинович Орджоникидзе (1896—?), СССР Халыҡ Комиссарһары Советы янындағы гидрометеохеҙмәттең Баш идаралығы инспектор-методисы, 1921 йылда социалист-федералистар партияһы ағзаһы була, Грузия армияһында хеҙмәт итә. 1941 йылдың 5 майында СССР НКГБ тарафынан ҡулға алына, 1944 йылдың 26 авгусында Орджоникидзе атыу ҡоралын законһыҙ тотҡан өсөн һәм социаль хәүефле элемент булараҡ СССР НКВД-һы янындағы ОСО ҡарарына ярашлы 5 йылға төрмәгә ултыртыла. 1946 йылдың 30 ноябрендә төрмә срогы 10 йылға тиклем оҙайтыла. Владимир төрмәһендә яңғыҙ камерала ултыра<ref>[https://coollib.com/b/406119/read СПЕЦСООБЩЕНИЕ С. Д. ИГНАТЬЕВА И. В. СТАЛИНУ ОБ АРЕСТЕ К. К. ОРДЖОНИКИДЗЕ]</ref>. 1953 йылдың мартында төрмә срогы тағы ла 5 йылға оҙайтыла. 1953 йылдың сентябрендә реабилитациялана<ref name=lib/>. ** Бер туған апаһы — Юлия<ref name=samye/>. Уның улы Георгий Гвахария, Макеев металлургия комбинаы директоры атып үлтерелә. *** Ике туған ҡустыһы — Дмитрий Георгиевич Орджоникидзе (1897—1937), халыҡ дошманы Папулия Орджоникидзе менән тығыҙ бәйләнештә булыуы һәм уға бушлай дефицитлы запчастар биргән, Папулияның контрреволюцион ҡараштарын белә тороп, быны йәшергән һәм автобаза хеҙмәткәрҙәре араһында Стаханов хәрәкәтен күрәләтә тотҡарлаған өсөн хөкөм ителә<ref>[https://ru.openlist.wiki/%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1897) Орджоникидзе Дмитрий Георгиевич (1897) // Открытый список]</ref>, Грузия ССР-ының НКВД янындағы ОСО ҡарарына ярашлы 1937 йылдың 21 декабрендә атып үлтерелә<ref name=lib/> *** Ике туған ҡустыһы — Иван Георгиевич Орджоникидзе 1938 йылдың 2 мартындағы Грузия НКВД-һы янындағы ОСО ҡарарына ярашлы 10 йылға хөкөм ителә (холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарына)<ref name=lib/> *** Ике туған ҡустыһы — Георгий Абессаломович Орджоникидзе (1899—1938), Тбилиси хәрби училищеһында математика уҡытыусыһы Грузия НКВД-һы янындағы ОСО ҡарарына ярашлы 1938 йылдың 3 мартында атып үлтерелә<ref name=lib/><ref>[https://ru.openlist.wiki/%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%B2%D0%B5%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1899) Орджоникидзе Георгий Авесаломович (1899) // Открытый список]</ref> *** Ике туған апаһы ? — Минадора Ефремовна Орджоникидзе, ир фамилияһы Торошелидзе, (1879—1967), меньшевик, өс тапҡыр ҡулға алына, ире һәм ике улы атып үлтерелә<ref>{{cite book|last=Montefiore|first=Simon Sebag|authorlink=Simon Sebag Montefiore|title=Young Stalin|url=https://archive.org/details/youngstalin0000seba_z6t5|year=2007|publisher=Phoenix|location=London|isbn=978-0-297-85068-7}}</ref>. **** Өс туған ҡустыһы — Савва Валерианович Орджоникидзе (1900—1938), Көньяҡ Осетия Үҙәк башҡарма комитеты рәйесенең урынбаҫары 1938 йылдың 16 ғиуарындағы Грузия НКВД-һы янындағы ОСО ҡарарына ярашлы атып үлтерелә<ref name=lib/><ref>[https://ru.openlist.wiki/%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%A1%D0%B0%D0%B2%D0%B2%D0%B0_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1900) Орджоникидзе Савва Валерианович (1900) // Открытый список]</ref> == Наградалары == * [[ Ленин ордены]] (1935). * [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (19.05.1921). * Әзербайжан ССР-ы Ҡыҙыл Байраҡ ордены (27.02.1921). * Грузин ССР-ы Ҡыҙыл Байраҡ ордены * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1936). == Кинофильмдарҙа Серго образы == * Семен Межинский — «Валерий Чкалов» фильмы (1941) * Андро Кобаладзе — «Йондоҙҙар һүнмәй» / Ulduzlar Sönmür (Азербайджан) (1970—1971); «Офоҡтар» (Ҡаҙағстан) (1972) * Эдишер Магалашвили — «Үҙ өҫтөмә алам» (1975), «Ҡанаттар тураһында поэма» (1979) * Бадри Какабадзе — «20 декабрь» (телефильм) (1981) * Джим Картер — «Сталин» (фильм) (1992) * Александр Самойленко — «Арбат балалары» (телесериал) (2004) * Александр Резалин — «Чкалов» (телесериал) (2012) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|4}} == Әҙәбиәт == * {{БРЭ |статья=Орджоникидзе, Григорий Константинович|id=2684055 |автор=Аксютин Ю. В.|том= 24|страницы= 370|ref=Аксютин}} * ''[[Ленин В. И.]]'' [http://www.uaio.ru/vil/45.htm К вопросу о национальностях или об «автономизации»] // Полное собрание сочинений. Т. 45. С. 356—362. * {{книга |автор= |часть=Орджоникидзе |ссылка часть= |заглавие=Советская историческая энциклопедия |ссылка= |викитека= |ответственный=Гл. ред. Е. М. Жуков |издание= |место=М.|издательство=издательство «Советская энциклопедия» |год=1967 |том=10 НАХИМСОН-ПЕРГАМ |страницы=600—601 |столбцы=1040 с илл. и карт.|страниц= |серия= |isbn= |тираж=59 500 |ref= }} * ''Роговин В. З.'' [http://trst.narod.ru/rogovin/t1/ix.htm Глава IX «Грузинский инцидент» и «держимордовский режим»] // Была ли альтернатива? «Троцкизм». Взгляд через годы. * ''Шубин А. В.'' [https://w.histrf.ru/articles/article/show/gruzinskii_intsidient_1922_g Грузинский инцидент 1922 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027154851/https://w.histrf.ru/articles/article/show/gruzinskii_intsidient_1922_g |date=2019-10-27 }} Энциклопедия «Всемирная история» == Һылтанмалар == {{Навигация|Тема=Григорий Орджоникидзе}} * [http://www.oldgazette.ru/izvestie/19021937/text3.html Биография Орджоникидзе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190913151017/http://www.oldgazette.ru/izvestie/19021937/text3.html |date=2019-09-13 }} в газ. «Известия», 19 февраля 1937 г. * ''Яков Резник''. [http://book.uraic.ru/kraeved/04/007.htm Народный комиссар. Повесть о Серго Орджоникидзе] {{вс}} {{СССР Эшсе-крәҫтиән инспекцияһы наркомдары}} {{Навигационная полоса |имя = СССР Эшсе-крәҫтиән инспекцияһы наркомдары |заглавие = СССР Эшсе-крәҫтиән инспекцияһы халыҡ комиссарҙары |содержание = * [[Куйбышев Валериан Владимирович|В. Куйбышев]]&nbsp;(1923—1926) * [[Серго Орджоникидзе |Г. Орджоникидзе]]&nbsp;(1926—1930) * [[Андреев Андрей Андреевич|А. Андреев]]&nbsp;(1930—1931) * [[Рудзутак Ян Эрнестович|Я. Рудзутак]]&nbsp;(1931—1934) }}<noinclude> [[Категория:Навигационные шаблоны:Персоналии СССР]] </noinclude> crxr3a8ysc6gxhucwxanceyys2i3085 Лазер ярҙамында ҡырҡыу 0 154478 1302623 1244844 2026-08-11T20:30:29Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302623 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Lasercutting-video.ogg|thumb|Лазерная резка листа стали.]] '''Лазер ярҙамында ҡырҡыу'''(Лазер менән киҫеү) — материалдарҙы киҫеү һәм бесеүҙә юғары йышлыҡтағы [[лазер]] ҡулланыу технологияһы, ғәҙәттә сәнәғәттә производство линияларында ҡулланыла. Бер нөктәгә тупланған , [[компьютер]] тарафынан идара ителгән лазер нуры энергияның юғары концентрацияһын тәьмин итә һәм йылылыҡ үткәреү сифаттарына ҡарамай, теләһә ниндәй материалды киҫеү мөмкинлеген бирә. Киҫкән саҡта, лазер нуры аҫтында киҫелә торған урында материал ирей, яна башлай һәм парға әйләнә, йәки уны газ ағымы ситкә осора. Шулай уҡ термик йоғонто бик әҙ генә булған зоналы, нәҙек кенә һыҙыҡ итеп киҫеп була. Лазер менән киҫеү эшкәртелеүсе материалға механик тәьҫир булмау менән айырыла, киҫкән саҡта һәм һуңынан, тулыһынса һыуынғас, деформациялар бик әҙ була. Шуға күрә, тиҙ боҙолоусан һәм йомшаҡ әҙерләмәләр (заготовкалар) һәм деталдәрҙе бик теүәл итеп лазер менән киҫеп була. Лазер нурланышы бик ҙур ҡеүәткә эйә булғанлыҡтан, процестың юғары етештереүсәнлегенә һәм киҫелгән урындағы йөйҙәң юғары сифатына өлгәшеп була. Лазер нурланышы менән идара итеү еңел һәм сағыштырмаса ябай, ул бик ҡатмарлы контурлы яҫы һәм ҡабарынҡы деталдәрҙе һәм әҙерләмәләрҙе, процесты юғары кимәлдә автоматлаштырып, лазер менән киҫеү мөмкинлеге бирә. == Киҫеү процессы == Металдарҙы лазер менән киҫеү өсөн ҡаты есемле, сүсле (волокно) һәм газлы СО2-лазерҙар нигеҙендәге технологик ҡоролмалар ҡулланыла, улар туҡтауһыҙ ,йәки импульслы , бүлгеләнгән нурланыш режимында эшләй. Сәнәғәттә газ-лазер менән киҫеүҙе ҡулланыу йыл һайын арта бара, ләкин был ысул ғәҙәттәге металл киҫеү ысулдарын тулыһынса алмаштыра алмай. Әлеге ваҡытта лазер менән киҫеү ҡоролмаларының хаҡы әҙерәк төшә башлаһа ла, башҡа производствола ҡулланылған ҡоролмалар менән сағыштырғанда лазер ҡоролмалары бик ҡыйбат тора. Шуға күрә лазер менән киҫеү нигеҙле булырға һәм уйлап эшләнергә тейеш. Уны башҡа ғәҙәттәге юл менән эшләп булмағанда,йәки бик күп сығымдар талап иткәндә ҡулланыу файҙалы тип иҫәпләнә. == Өҫтәнлөктәре== Лазер менән киҫеү йәйелгән металл биттәрен үтәнән-үтә лазер нуры менән яндырып сығарыуҙан ғибәрәт. Бындай технологияның өҫтөнлөктәре: * Механик контакт булмауы мурт ( тиҙ һыныусан) һәм еңел боҙолоусан материалдарҙы эшкәртеү мөмкинлеге бирә; * Ҡаты иретмәларҙе эшкәртеп була; * Йоҡа итеп йәйелгән ҡорос биттәрен ҙур тиҙлек менән киҫеп була ; * Продукцияны әҙләп сығарғанда ҡыйбатлы пресс-формалар йәки ҡойоу өсөн формалар эшләгәнсе, лазер менән бесеү лазым (кәрәк); * Материалды автоматик рәүештә бесеү өсөн һүрәттең файлын берәй һыҙма программаһында әҙерләп, ҡоролманың компьютерына күсерергә. Ул, бәләкәй генә хаталар ебәрелһә лә, теүәл эшләйәсәк. == Эшкәртелеүсе материалдар== Лазер менән төрлө ҡоросто, алюминийҙы һәм уның ҡатнашмаларын, башҡа төҫлө металдарҙы киҫеп була. Ғәҙәттә ошо металл йәймәләрен киҫәләр: * [[Ҡорос]] - 0,2 мм - 30 мм * Тутыҡмай торған ҡорос - 0,2 мм - 40 мм * Алюминий ҡатнашмалары - 0,2 мм - 25 мм * [[Латунь]] - 0,2 мм - 12,5 мм * [[Баҡыр]] - 0,2 мм - 16 мм Төрлө материалдар өсөн төрлө лазер кәрәк. Барыһынан да яҡшыраҡ түбән йылылыҡ үткәреүсәнлекле металдар эшкәртелә, сөнки уларҙа лазер энергияһы металдың әҙерәк күләмендә туплана , һәм киреһенсә, юғары йылы үткәреүсәнлекле металдарҙы лазер менән киҫкәндә [[wikt:ru:грат|грат]] (артыҡ металл киҫәктәре) йыйылыуы бар. Шулай уҡ күп кенә металл булмаған материалдар, мәҫәлән, ағас, эшкәртеп була. == Һыуытыу== Лазер һәм уның оптикаһын (шулай уҡ фокуслаусы линзаларын) һыуытырға кәрәк. Ҡоролманың размеры һәм конфигурацияһына ҡарап, артыҡ йылылыҡты йылылыҡ йөрөтөүсе йәки һауа өрҙөрөү юлы менән ситкә ебәреп була. Йылылыҡ йөрөтөүсе итеп күп осраҡта ҡулланылған һыу йылылыҡ алмаштырыусы аша , йәки һыуытыусы ҡоролма аша әйләнеп йөрөй. == Энергия ҡулланыу == Сәнәғәттә ҡулланылған лазерҙар эффективлығы 5% - 15%. Энергия ҡулланыу һәм эффектлылыҡ лазерҙың башланғыс ҡүәтенән , уның эшсе параметрҙарынан һәм лазерҙың был эш өсөн яраҡлы булыуынан тора . Теге йәки был лазер төрөн ҡулланыу маҡсатҡа ярашлымы икәнен белер өсөн лазерҙың уны хеҙмәтләндереүсе ҡоролмаһы менән бергә хаҡы , уны хеҙмәтләндереү һәм тотоуға киткән сығымдарҙы иҫәпләйҙәр. XXI быуаттың башында оптика- сүсле лазерҙы ҡулланыу сығымдары углекислый лазерҙы ҡулланыу сығымдарының яртыһын тәшкил итә. Киҫеү өсөн кәрәк булған ҡеүәт дәүмәле материал төрөнән, уның ҡалынлығынан, эшкәртеү мөхитенән, эшкәртеү тиҙлегенә бәйле. == Ҡарағыҙ== {{Внешние медиафайлы |topic = Как это сделано |video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=_OQeonUzbXE Лазерный резак] }} * [[Гидроабразивная резка]] * [[Координатный стол]] * [[Криогенная резка]] * [[Лазер]] * [[Машина термической резки]] * [[Плазменная резка]] == Әҙәбиәт== * {{cite book | last = С. А. Астапчик, В. С. Голубев, А. Г. Маклаков | title = Лазерные технологии в машиностроении и металлообработке | publisher = Белорусская наука | edition = | location = | date = 2008 | isbn = 978-985-08-0920-9}} * {{cite book | last = Черпаков Б.И., Альперович Т.А. | title = Металлорежущие станки | publisher = | edition = | location = | date = | isbn = 5-7695-1141-9}} * {{cite book | last = Colin E. Webb, Julian D.C. Jones | title = Handbook Of Laser Technology And Applications (Справочник по лазерным технологиям и их применению) book 1 | publisher = IOP | edition = | location = | date = | isbn = 0-7503-0960-1}} * {{cite book | last = Colin E. Webb, Julian D.C. Jones | title = Handbook Of Laser Technology And Applications (Справочник по лазерным технологиям и их применению) book 2 | publisher = IOP | edition = | location = | date = | isbn = 0-7503-0963-6}} * {{cite book | last = Steen | first = Wlliam M. | title = Laser Material Processing | url = https://archive.org/details/lasermaterialpro0000stee_q1k9 | publisher = Springer-Verlag | edition = 2nd edition | location = Great Britain | date = 1998 | isbn = 3-540-76174-8}} == Иҫкәрмәләр== {{примечания}} == Һылтанмалар== {{Навигация}} {{Библиоинформация}} [[Категория:Етештереү процестары һәм опрециялар]] [[Категория:Киҫеүсе инструменттар]] [[Категория:Лазерҙы ҡулланыу|Лазер ярҙамында ҡырҡыу]] [[Категория:Обработка листового металла]] iehrezhyhgld9fk2k5p00e0uq8jrzjx Хуанхэ 0 154526 1302515 1296301 2026-08-11T18:57:03Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302515 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хуанхэ'''<ref>устар. ''«Хуан-Хе»''</ref> ({{Ҡытайса|黃河|黄河|Huáng hé}}) — [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙағы]] йылға, [[Азия|Азиялағы]] иң ҙур йылғаларҙың береһе . [[Ҡытай теле|Ҡытай теленән]] тәржемәһе — «Һары йылға», йылға ағымы менән ағып килгән ваҡ ҡырсын, балсыҡ киҫәктәре уның төбөнә һәм ярҙарына ултыра барған, һөҙөмтәлә Хуанхэның һыуы һарыраҡ төҫтә<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Хуан-хэ}}</ref>. Нәҡ шуға ла был йылға ҡойған диңгеҙ [[Һары диңгеҙ]] тип атала. Хуанхэ йылғаһы бассейны [[Хань (халыҡ)|ҡытай этносының]] формалашҡан һәм нығынған урыны тип һанала . Хуанхэ йылғаһы Тибет ҡалҡыулығының көнсығыш өлөшөндә 4000 м ашыу бейеклектә башлана, Орин-Нур һәм Джарин-Нур күлдәре, [[Куньлунь]] һәм Наньшань тау армыттары аша аға. Ордос һәм Лёссовый яйлаларын киҫеп үткәндә үҙенең урта ағымында оло бөгөл хасил була, артабан [[Хуанхэ|Шаньсий тауҙары]] тарлауығы аша [[Бөйөк Ҡытай тигеҙлеге|Бөйөк Ҡытай тигеҙлегенә]] сыға, уның буйынса яҡынса 700 км аҡҡандан һуң [[Һары диңгеҙ|Һары диңгеҙҙең]] Бохай ҡултығына ҡоя һәм ошонда дельта барлыҡҡа килтерә. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса йылға оҙонлағо 4670 километрҙан 5464 километрға тиклем, ә майҙаны 771 мең квадрат километрҙан 745 мең квадрат километрға етә. Йылға аша секундына яҡынса 2000 кубометр һыу аға. Йәйгеһен һыу кимәле тигеҙлектәрҙә 5 метрға тиклем, ә тауҙарҙа 20 метрға тиклем күтәрелгәндә йылғала муссондарға хас күренештәр күҙәтелә. [[Файл:6058-Liujiaxia-Dam.jpg|справа|мини|Люцзяся ГЭС-ы, Линься-Хуэй автономиялы округының Юнцзин өйәҙе]] Хуанхэ, Лёссовый яйлаһын һәм Шаньсий тауҙарын йыуҙыртып, йыл һайын 1,3 миллиард тонна таш һәм балсыҡтан торған ҡатнашманы диңгеҙгә алып сыға, был йәһәттән ул донъялағы йылғалар араһында беренсе урынды биләй. Ағым алып килгән таш һәм балсыҡ ҡатнашмаһы йылға төбөнә үтә интенсив рәүештә ултырыу сәбәпле, түбәнге ағымында тирә-яғындағы тигеҙлектән 3 метрҙан 10 метрға тиклем юғарыраҡ урынлашҡан йылға улағы тағы юғарыраҡ күтәрелә. Ташҡындарҙан һаҡланыу маҡсатында, Хуанхэ йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары дөйөм алғанда 5 мең километр оҙонлоғондағы масштаблы дамбалар менән кәртәләнгән. Дамбаларҙың йырылыуы ҙур һыу баҫыуҙарға һәм йылға улағының икенсе урынға күсеүенә килтерә. Ташҡын кешеләрҙең күпләп һәләк булыуына килтергәнгә күрә, йылғаға «Ҡытай ҡайғыһы» тигән ҡушамат бирелә. Хуанхэ улағының икенсе урынға күсеүенең иң юғары күрһәткесе — 800 километр. Беҙҙең эраның 11-се йылында Хуанхэның, дамбаны йырып, яңы улаҡҡа күсеүе гуманитар һәләкәттең сәбәбе була, шул вҡытта Синь династияһының ҡолауына килтергән факторҙарҙың береһе лә булып тора. Беҙҙең эраның 602 йылынан беҙҙең көндәргә тиклем йылға улағының 26 тапҡыр урынын алмаштырыуы һәм 1573 тапҡыр дамбаның йырылыуы теркәлгән<ref>Li Feng, ''Landscape and Power in Early China'' (2006), p.58</ref>. 1931 йылда (тәбиғи) һәм 1938 йылдағы һыу баҫыу — иң ҙур һәләкәттәрҙән иҫәпләнә. 1938 йылда дамбаны Гоминьдан властары япон армияһының һөжүмен туҡтатыу маҡсатында йыра. == Географияһы == Хуанхэ йылғаһы бассейны 140 миллионға яҡын кешене эсәр һыу һәм һуғарыу өсөн һыу менән тәьмин итә<ref>New York Times http://video.nytimes.com/video/2006/11/17/world/1194817103057/china-s-yellow-river-part-1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714220939/http://video.nytimes.com/video/2006/11/17/world/1194817103057/china-s-yellow-river-part-1.html |date=2011-07-14 }}</ref>. Дөйөм алғанда Хуанхэ ете хәҙерге заман провинцияһы һәм ике автономлы район (көнбайыштан көнсығышҡатабан): [[Цинхай]], Ганьсу, Нинся-Хуэй, Эске Монголия, Шэньси, Шаньси, Хэнань һәм Шаньдун райондары аша аға. Ланьчжоу, Иньчуань, Ухай, Баотоу, Лоян, Чжэнчжоу, Кайфын һәм Цзинань (күсенеүҙәр шулай уҡ көнбайыштан көнсығышҡа табан барған) — йылға үҙәнендә урынлашҡан иң ҙур ҡалалар. Хуанхэ тамағы Кэньли (Шаньдун) өйәҙендә урынлашҡан. Ғәҙәттә йылғаны өс өлөшкә бүлеп йөрөтәләр — үрге, урта һәм түбәнге ағымы. Уларҙы айырыу өсөн төрлө ысулдар ҡулланыла; был мәҡәләлә Желторецкий гидротехник Комиссияһы ([[:en:Yellow River Conservancy Commission|Yellow River Conservancy Commission]]) ҡулланған бүленеш яҡтыртыла<ref name="yrcc">{{Cite web|url=http://www.yellowriver.gov.cn/|title=Yellow River Conservancy Commission|accessdate=2011-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070306213757/http://www.yellowriver.gov.cn/|archivedate=2007-03-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070306213757/http://www.yellowriver.gov.cn/ |date=2007-03-06 }}</ref>. Был бүленеш буйынса йылғаның үрге ағымы төньяҡ-көнсығышта Тибет тауҙары һәм Ҡытайҙың төньяҡ-көнбайышындағы Лёссовый яйлаһы буйлап үтә; урта ағымы Ордос һәм Шэньси араһындағы тигеҙлек һәм тарлауыҡтар буйлап үтә; йылғаның түбәнге ағымы [[Бөйөк Ҡытай тигеҙлеге|Бөйөк Ҡытай тигеҙлегенән]] аға. === Йылға башы === [[Файл:Yellow_river_-_A._Holdrinet.jpg|слева|мини|Хуанхэ Сюньхуа-Салар автономлы өйәҙе янында, [[Цинхай]]<nowiki/>провинцияһының көнсығышында]] Һары йылғаһының ағымын бүлеүҙә үрҙә атап үтелгән схема ҡулланылғанда уның үрге ағымына Баян-Хара-Ула тауҙарынан Хэкоу ҡасабаһына тиклемге өлөшө инә (Хух-Хото округының Тогто өйәҙе, Эске Монголия), унда йылға ҡапыл көньяҡҡа борола. Был өлөштөң дөйөм оҙонлоғо 3472 км һәм йылға бассейны майҙаны 386 000 кв. км, ул бассейндың дөйөм майҙанының 51,4 процентын тәшкил итә. [[Файл:Yellowrivermap_copy_copy.jpg|мини|Хэтао төбәге («Һары йылғаның Бөйөк бөгөлөшө»)]] Хуанхэ йылғаһының башы Баян-Хара-Ула тауында, [[Цинхай]] провинцияһы Юйшу-Тибет автономиялы округының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Унан йылға көнсығышҡа табан аға, һәм, шул уҡ провинцияның Голог-Тибет автономиялы округына инеп, тап-таҙа һыулы ике Джарин-Нур һәм Орин-Нур күлдәре аша үтә (улар шулай уҡ тибет исеме аҫтында Мцо-Хчар һәм Мцо-Хнор булараҡ та, ҡытайса Чжалин һәм Элин күлдәре тип атала, ә русса Пржевальский уларҙы Экспедиция һәм Русский күлдәре тип атаған<ref>П. К. Козлов, "[http://az.lib.ru/k/kozlow_p_k/text_0020.shtml Монголия и Кам. Трёхлетнее путешествие по Монголии и Тибету (1899—1901 гг.)]</ref>). Бында «Өс йылға башы» тип аталған милли тәбиғәт ҡурсаулығы бар, ул Хуанхэ, [[Янцзы]] һәм [[Меконг]] йылғалары шишмәләрен һаҡлау өсөн булдырылған. Артабан Хуанхэ Цинхайҙың көньяҡ-көнсығыш һәм Ганьсу тауҙары араһынан бормаланып аға, хатта Сычуандың төньяҡ сигенә лә үтеп инә. Тибет ҡалҡыулығын үтеп, йылға, ниһайәт, Лёссовый яйлаһына сыға. Бында ул төньяҡ-көнсығышҡа һәм Нинся һәм Эске Монголия аша көнсығышҡа табан аға, көнбайыштан һәм төньяҡтан Ордосты урап үтеп, «Һары йылғаның (Хэтао) Бөйөк бөгөлөн» барлыҡҡа килтерә. Был үтә ҡоролоҡло төбәк, йылғаның бында бер ниндәй ҡушылдығы ла юҡ, шуға ла Хуанхэға өҫтәмә һыу ҡушылмай. Киреһенсә, Хэтаоның көнбайышында (Иньчуань тигеҙлеге) һәм көнсығышында (Эске Монголия) уның һыуы һуғарыу өсөн ҡулланыла. Үрге ағымда йылға күп һанлы тарлауыҡтар (Лунъянся, Цзишися, Люцзяся, Бапанься, һ. б. — Ҡытай географтары иҫәпләүҙәре буйынса бөтәһе 20) аша үтә. Иньчуань тигеҙлегенә сығыр алдынан тарлауыҡтарҙың һуңғыһы — Цинтунся. === Урта ағымы === [[Файл:Hukou_Waterfall.jpg|слева|мини|{{Тәржемәһеҙ 5|Хукоу (водопад)|Хукоу|en|Hukou Waterfall}} шарлауығы, Шэньси һәм Шаньси сигендә]] Хуанхэның Хэкоу (Эске Монголия) һәм Чжэнчжоу (Хэнань провинцияһы) араһындағы өлөшө йылғаның урта ағымын тәшкил итә. Уның оҙонлоғо — 1206 км, бассейны майҙаны 344 000 км² һәм, һәм дөйөм күләмдең 45,7 проценты. Урта ағымда Хуанхэға 30 ҙур йылға ҡушыла, һәм һыу күләме 43,5 процентҡа арта. Урта ағымында йылға башта, Шэньси һәм Шаньси араһында сик барлыҡҡа килтереп, көньяҡҡа аға, ә һуңынан, Шаньси менән Хэнаньды айырып, көнсығышҡа табан йүнәлә. Йылға Лёссовый яйлаһы аша үтә, унда ул ярайһы уҡ эрозияға дусар ителә. 1933 йылда Хуанхэ йылғаһы рекорд күләмендә ләм сығара (3.91 миллиард тонна). 1977 йылда ләмдең иң юғары концентрацияһы теркәлә (920 кг/м³). Йылға урта ағымында бер өҙлөкһөҙ дауам иткән оҙон үҙәндәр аша аға. Мул һыулы гидродинамик ресурстар йылғаның был өлөшөн гидроэлектростанциялар төҙөү өсөн уңайлы урынға әйләндерә. === Түбәнге ағымы === Хуанхэ йылғаһының Чжэнчжоуҙан диңгеҙгә тиклем дауам иткән түбәнге ағымының оҙонлоғо 786 км. Бында йылға Бөйөк Ҡытай тигеҙлеге аша төньяҡ-көнсығышҡа табан аға, һәм, ниһайәт, Һары диңгеҙгә барып ҡоя. Был участкала һыу бассейны майҙаны 23 000 квадрат километр тәшкил итә, был дөйөм майҙандың 3 проценты. Был өлөштә ҡушылдыҡтарҙың бик аҙ булыуы сәбәпле, һыу ҙа бик аҙ өҫтәлә<ref>{{Cite web|url=http://www.cis.umassd.edu/~gleung/geofo/geogren.html|title=Yellow River: Geographic and Historical Settings|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101030041743/http://www.cis.umassd.edu/~gleung/geofo/geogren.html|archivedate=2010-10-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101030041743/http://www.cis.umassd.edu/~gleung/geofo/geogren.html |date=2010-10-30 }}</ref>. == Халыҡ хужалығында ҡулланыу == Хуанхэ һыуҙары ауыл хужалығы биләмәләрен һуғарыу өсөн әүҙем ҡулланыла (башлыса түбәнге ағымында һәм Хэтао тигеҙлегендә). Йылғала бер нисә ГЭС төҙөлгән. Йылға Бөйөк канал ярҙамында Хуайхэ һәм [[Янцзы]] йылғалары менән тоташҡан. Хуанхэ йылғаһының участкаларында, атап әйткәндә [[Бөйөк Ҡытай тигеҙлеге|Бөйөк Ҡытай тигеҙлегендә]] суднолар йөрөй. Хуанхэ йылғаһы үҙәнендә халыҡ күп йәшәй. Ланьчжоу, Иньчуань, Баотоу, Лоян, Чжэнчжоу, Кайфэн, Цзинань кеүек эре ҡалалар Хуанхэ ярҙарында урынлашҡан. === Гидроэлектростанциялар === * «Саньмэньсяшуйку» ГЭС-ы ({{lang-en|Sanmenxia Dam}}, {{Lang-zh|三门峡水利枢纽}}) ([[1960 йыл|1960]]) * «Саньшэнгун» ГЭС-ы ({{lang-en|Sanshenggong}}, {{Lang-zh|三盛公水利枢纽}}) ([[1966 йыл|1966]]) * «Цинтун тарлауығы» ГЭС-ы ({{lang-en|Qingtong Gorge}}, {{Lang-zh|青铜峡水利枢纽}}) ([[1968 йыл|1968]]) * «Люцзяся» ГЭС-ы (Люцзя тарлауығы) ({{lang-en|[[:en:Liujiaxia Dam|Liujiaxia Dam]]}}, {{Lang-zh|[[:zh:刘家峡水电站|刘家峡水电站]]}}) ([[1974 йыл|1974]]) * «Лицзяся» ГЭС-ы ({{lang-en|[[:en:Lijiaxia Dam|Lijiaxia Dam]]}}) ([[1997 йыл|1997]]) * «Яньгося» ГЭС-ы (Янху тарлауығы) ({{lang-en|Yanguoxia Dam}}, {{Lang-zh|盐锅峡水利枢纽}}) ([[1975 йыл|1975]]) * «Тяньцяо» ГЭС-ы ({{lang-en|Tianqiao}}, {{Lang-zh|天桥水利枢纽}}) ([[1977 йыл|1977]]) * «Бапанься» ГЭС-ы (Бапан тарлауығы) ({{lang-en|Bapanxia Dam}}, {{Lang-zh|八盘峡水利枢纽}}) ([[1980 йыл|1980]]) * «Лунъянся» ГЭС-ы ({{lang-en|Longyangxia Dam}}, {{Lang-zh|龙羊峡水库}}) ([[1992 йыл|1992]]) * «Да тарлауығы» ГЭС-ы ({{lang-en|Da Gorge}}, {{Lang-zh|大峡水利枢纽}}) ([[1998 йыл|1998]]) * «Ли тарлауығы» ГЭС-ы ({{lang-en|Li Gorge}}, {{Lang-zh|李家峡水电站}}) ([[1999 йыл|1999]]) * «Ванцзячжай» ГЭС-ы ({{lang-en|[[:en:Wanjiazhai Dam|Wanjiazhai Dam]]}}, {{Lang-zh|万家寨水利枢纽}}) ([[1999 йыл|1999]]) * «Сяоланди» ГЭС-ы ({{lang-en|[[:en:Xiaolangdi Dam|Xiaolangdi Dam]]}}, {{Lang-zh|[[:zh:小浪底水利枢纽|小浪底水利枢纽]]}}) ([[2001 йыл|2001]]) * «Ласива» ГЭС-ы ({{lang-en|[[:en:Laxiwa Dam|Laxiwa Dam]]}}, {{Lang-zh|[[:zh:李家峡水库|李家峡水库]]}}) ([[2010 йыл|2010]]) === Күперҙәр === Йылғаның үрге ағымындағы провинцияларҙағы тәп күперҙәр: Шаньдун провинцияһы * Шэнли күпере ({{lang-en|Shengli Yellow River Bridge}}) * Биньжоуҙағы шоссе күпер ({{lang-en|Binzhou Yellow River Highway Bridge}}) * Сунькоуҙағы шоссе күпер ({{lang-en|Sunkou Yellow River Highway Bridge}}) * Чжуншань күпере ({{lang-en|Zhongshan Bridge}}) * Цзинань күпере ({{lang-en|[[:en:Jinan Yellow River Bridge|Jinan Yellow River Bridge]]}}) Хэнань провинцияһы * Кайфэн күпере ({{lang-en|Kaifeng Yellow River Bridge}}) * Чжэнчжоуҙағы күпер ({{lang-en|Zhengzhou Yellow River Bridge}}) Шаньси и Хэнань провинциялары * Сянмэнь күпере ({{lang-en|Sanmen Yellow River Bridge}}) Шэньси и Хэнань провинциялары * Ханьчэн-Юмэнькоу күпере ({{lang-en|Hancheng Yumenkou Yellow River Bridge}}) Нинся-Хуэй автономиялы районы * Иньчуань күпере ({{lang-en|Yinchuan Yellow River Bridge}}) Эске Монголия провинцияһы * Баотоуҙағы күпер ({{lang-en|Baotou Yellow River Bridge}}) Ганьсу провинцияһы * Ланчжоуҙағы күпер ({{lang-en|Lanzhou Yellow River Bridge}}) * Ланчжоу-Чжуншань күпере ({{lang-en|Lanzhou Zhongshan Bridge}}) [[Цинхай]] провинцияһы * Дажилағы күпер ({{lang-en|Dari Yellow River Bridge}}) * Цзалинхулағы йылға аша сығыу урыны ({{lang-en|Zalinghu crossing}}) == Йылғаның үҙгәреүҙәре тарихы == Йылғала ташҡындар бик йыш булып тора. Һуңғы 3000—4000 йылда Хуанхэ 1593 тапҡыр таша, беҙҙең эраға тиклемге 602 йылдан беҙҙең көндәргә тиклем уның улағы 12 тапҡыр урынын алмаштыра (кәмендә 5 масштаблы үҙгәрештәр була). Икенсе бер сығанаҡ һуңғы 3000 йыл эсендә йылғаның 1500 тапҡырҙан ашыу ташыуы һәм улағының 26 тапҡыр урынын алмаштырыуы тураһында раҫлай (уларҙың 9-ы үтә киң масштаблы була). Көслө ағым даими рәүештә килтергән ләм һәм балсыҡ, йылға төбөнә ултырып, ағым йүнәлешенең үҙгәреүенә килтерә. Һөҙөмтәлә тәбиғи быуалар хасил була, улар әкренләп өйөлөүен дауам итә. Мул һыу ағымы диңгеҙгә табан ағыу өсөн яңы юлды эҙләргә мәжбүр була, шуға ла яңы үҙәндә һыу ташыуҙар күҙәтелә. Һыу баҫыуҙарҙың ҡасан булырын алдан күҙаллап булмағанға күрә, ҡытай фермерҙары өсөн ҙур ауырлыҡтар тыуа. === Боронғо заманда === Цинь династияһы (беҙҙең эраға тиклем 221—206 йылдар) ваҡытындағы тарихи карталар ул заманда Һары йылғаның хәҙерге улаҡтан байтаҡҡа төньяҡтараҡ ағыуын раҫлай. Был карталар йылға хәҙерге Тяньцзинь эргәһендәге Бохай ҡултығына ҡойғанға тиклем, Лоянды үтеп, Шаньси һәм Хэнань араһындағы, артабан Хэбэй һәм Шаньдун провинциялары араһындағы сиктәр буйлап аға. Беҙҙең эраға тиклем 602 йылда йылға үҙенең улағын бына шулай үҙгәртә. Боронғо Ҡытай йылъяҙмалары буйынса 11-се йылдағы уғата ҙур ташҡын Синь династияһының ҡолауына килтерә. Беҙҙең эраның 9—23 йылдарында йылға тағы үҙенеү улағын үҙгәртә. === Урта быуаттарҙа === 1194 йылда йылға артабанғы 700 йыл буйы урынын алмаштырмаған яңы улағын барлыҡҡа килтерә. Хуанхэ йылғаһының батҡағы Хуайхэ йылғаһының тамағына ултыра, шуның һөҙөмтәһендә хасил булған ҙур ташҡын меңләгән кешене йортһоҙ, ҡаралтыһыҙ ҡалдыра. Һары йылға 1897 йылда үҙенең хәҙерге улағынан аға башлай. Әлеге ваҡыта Хуанхэ Шаньдун провинцияһының баш ҡалаһы Цзинань аша аға һәм Бохай ҡултығына ҡоя, әммә йылғаның көнсығыштағы улағы күп тапҡырҙар үҙенең урынын алмаштырып тора. === Хәҙерге заманда === 1931 йылда Хуанхэлағы ташҡын ваҡытында Төньяҡ Ҡытай тигеҙлегендә йәшәгән 1 000 000-дан алып 4 000 000-ға тиклем кеше һәләк була<ref name="Norton">{{Cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|url=https://archive.org/details/greatbigbookofho0000whit|last=White|first=Matthew|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=[https://archive.org/details/greatbigbookofho0000whit/page/47 47]|isbn=9780393081923}}</ref>. Ҡайһы бер ғалимдарҙың фекеренсә, Хуанхэ йылғаһындағы йыш ҡына ҡабатланып торған һыу баҫыуҙар антропоген фактор арҡаһында барлыҡҡа килә. Дамбалар төҙөү халыҡты ташҡын эҙемтәләренән ҡотҡармай, ә киреһенсә, уларҙы булдыра ғына<ref>{{Cite web|url=http://lenta.ru/articles/2014/06/24/china/|title=Китайцы затопили себя сами|author=Владислав Топорков|date=24 июня 2014|publisher=lenta.ru|accessdate=2014-10-02}}</ref>. == Ҡушылдыҡтары == * Мацюй * Дасяхэ * Таохэ * Хуаншуй * Цзулихэ * Удинхэ * Вэйхэ * Лохэ * Дахэйхэ == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Хуан-хэ|[[Грум-Гржимайло, Григорий Ефимович|Грум-Гржимайло Г. Е.]]}} * {{Китап|автор=Муранов А. П.|заглавие=Река Хуанхэ (Желтая река)|место=Л.|издательство=Гидрометеорологическое из-во.|год=1957|страниц=88}} == Һылтанмалар == * [http://www.ibiblio.org/chinese-music/Pre_Liberation/D03.Yellow_River_Ballad.au Listen to the ''Yellow River Ballade''] from the Yellow River Cantata{{ref-en}} * [http://www.shangri-la-river-expeditions.com/1stdes/yellow/yellowsummary.html First raft descent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417072532/http://www.shangri-la-river-expeditions.com/1stdes/yellow/yellowsummary.html |date=2009-04-17 }} of the Yellow River from its source in Qinghai to its mouth (1987){{ref-en}} * [http://www.wdl.org/ru/item/11387/ Чертежи защитных сооружений на Жёлтой реке]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.wdl.org/ru/item/11388/ Иллюстрированный труд о сохранении и осушении озёр и рек Жёлтой реки и Великого канала]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Һары диңгеҙгә ҡойоусы йылғалар]] [[Категория:Ҡытай йылғалары]] [[Категория:Хуанхэ]] fqhhfjbcvx29xc0refthioxosctlokk Горбатов Александр Васильевич 0 154655 1302444 1123955 2026-08-11T15:59:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302444 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Горбатов Александр Васильевич''' ([[21 март]] [[1891 йыл]] — [[7 декабрь]] [[1973 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың хәрби эшмәкәре, армия генералы (1955). [[Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы]] командиры (1920—1921)<ref name="Горбатов">{{БЭ|5672}}</ref>. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). 3-сө армия командующийы (1943—1945). Һауа десанты ғәскәрҙәре командующийы (1950—1954). == Биографияһы == Александр Васильевич Горбатов 1891 йылдың 21 мартында хәҙерге Иванов өлкәһе Палех районы Пахотино ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1902 йылда ауылда өс класлыҡ мәктәп тамамлай. Атаһының крәҫтиән хужалығында, ҡышҡы промыслаларҙа, шуя ҡалаһында аяҡ кейеме фабрикаһында эшләй. Хәрби хеҙмәттә — 1912 йылдың октябренән, Чернигов 17-се гусар полкында хеҙмәт итә. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнаша, [[Карпат тауҙары|Польшала, Карпат тауҙарында]] һуғыша, яралана, батырлығы өсөн өлкән унтер-офицер дәрәжәһенә күтәрелә һәм Георгий тәреләре һәм миҙалдар менән бүләкләнә. === Граждандар һуғышы һәм һуғыштар араһы осоро === [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|РККА-ға]] 1919 йылдың авгусында үҙ теләге менән инә. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] — ҡыҙылармеец, кавалерия взвод, эскадроны, 1920 йылдың апреленән — 58-се кавалерия полкы, шул уҡ йылдың авгусынан алып — [[Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы]] командиры. генерал А И. Деникин армияларына, [[совет-поляк һуғышы]]нда, 1920 йылдың аҙағында — С. В. Петлюра ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. 1919 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]] ағзаһы. Граждандар һуғышы осоронда 1920 йылдың авгусы — 1921 йылдың апрелендә — [[Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы]] командиры. Украинала 7 Чернигов Червон казактарының кавалерия полкы командиры, 1928 йылдан 3-сө кавалерия дивизияһының кавалерия бригадаһы командиры, 1933 йылдың 11 ғинуарынан — 4-се Төркөстан тау-кавалерия дивизияһы командиры ([[Төркмәнстан|Төркмән ССР-ы]], Мәрүә ҡалаһы). Кавалерия командирҙары курстарын ([[Новочеркасск]], [[1926 йыл|1926]]) һәм командирҙар составын камиллаштырыу юғары курстарын ([[Мәскәү]], [[1930 йыл|1930]]) тамамлай<ref name="Горбатов" />. 1935 йылдың 26 ноябрендә комбриг званиеһы бирелә<ref>[http://rkka.ru/ihandbook.htm Приказ Народного комиссара обороны Союза ССР по личному составу армии № 2494]</ref>. 1936 йылдың май айынан — Киев хәрби округындағы 7-се кавалерия корпусының 2-се кавалерия дивизияһы командиры(ҡала [[Хмельницкий өлкәһе|Украин ССР-ы, Каменец-Подольск өлкәһе]], Староконстантинов ҡалаһы). === Ҡулға алыу һәм төрмәгә ултыртыу === 1937 йылдың сентябрендә, 1937—1938 йылдарҙағы РККА-ла массауи репрессиялар барышында, А. В. Горбатов «халыҡ дошмандары менән бәйләнештәр өсөн» вазифаһынан бушатыла һәм [[КПСС|ВКП(б)]]-нан сығарыла. 1938 йылдың мартында партияла тергеҙелә һәм Сталин исемендәге 6-сы кавалерия корпусы командиры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, әммә ошо уҡ йылдың октябрендә запасҡа сығарыла һәм ҡулға алына. НКВД-ла тикшереү ваҡытында язалауҙарға дусар ителә, әммә ғйепле итеп үҙен танымай. Үҙенең хәтирәләрендә Александр Васильевич яҙа<ref name="Vosp">''Горбатов А. В.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/gorbatov/index.html Годы и войны]</ref>: {{Цитата башы}} Ҡомар менән үткәрелгән һорауҙар ике-өс тәүлек арауығы менән бишәү булды; ҡайһы берҙә мине камераға носилкаларҙа алып килделәр. Шунан егермеләп көн хәл алырға бирәләр ине… һорауҙарҙың өсөнсө серияһы башланғас, минең тиҙерәк үләһем килде! {{Цитата аҙағы}} 1939 йылдың 8 майында РСФСР-ҙың 58-се статьяһы буйынса («контрреволюцион енәйәттәр») 15 йылға төрмәгә һәм 5 йылға хоҡуҡтарын мәхрүм итеүгә хөкөм ителә. Хөкөмдө Колымалағы лагерҙа үтәй, унда ул «Джурма» пароходында еткерелә. [[Зәңге]] менән ауырып китә. 1941 йылдың 5 мартында эште ҡабаттан ҡарауҙан һуң азат ителә. Армияла тергеҙелгәндән һәм санаторийҙарҙа дауаланғандан һуң шул уҡ йылдың апрель айында 25-се уҡсылар корпусы командиры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә ([[Украина]]). === Бөйөк Ватан һуғышы === [[Бөйөк Ватан һуғышы|Һуғыштың]] башында корпус Көнбайыш фронтындағы 19-се армия составына күсерелә һәм 1941 йылдың июль башында Витебск алышында һуғышҡа инә. Корпустан айырылған хәлдә, тәртипһеҙ сигенгән ғәскәрҙәрҙе үҙенә буйһондора, оборона ойоштора һәм дүрт көн дауамында Ярцево ҡалаһын тотоп тора. 22 июлдә яралана һәм Мәскәүгә дауаланыуға ебәрелә. Артабан Юғары комсостав курсына ебәрелә, әммә үҙ теләге менән фронтҡа китә. 1941 йылдың октябрендә [[Харьков]]та Көньяҡ-Көнбайыш фронтында 226-сы уҡсылар дивизияһы командиры итеп тәғәйенләнә. Харьков тирәһендәге алыштарҙа, һуңғараҡ ҡышыҡы һөжүм оперцияларҙа (дошман тылдарныда гарнондарҙы ҡыйрата), айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә. 1941 йылдың 25 декабрендә уға генерал-майор званиеһы бирелә (был ваҡытҡа тиклем комбриг булып ҡала). [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] меннә бүләкләнә<ref>Указ Президиума Верховного Совета от 27 марта 1942 года</ref>. 1942 йылдың июненән — Көньяҡ-Көнбайыш фронтының кавалерия инспекторы, августан — ошо уҡ вазифала Сталинград фронтында. Октябрҙән — Сталинград һәм Дон фронттарында 24-се армия командующийы урынбаҫары, [[Сталинград алышы]]нда ҡатнашыусы. 1943 йылдың апреленән — ВГК Ставкаһы резервындағы 20 гвардия уҡсылар корпусы командиры (4-се гвардия армияһы). Генерал-лейтенант (28.04.1943). 1943 йылдың июненән һәм һуғыш аҙағына тиклем — 3-сө армия командующийы. Генерал-полковник (29.06.1944). Орел, Брянск, Чернигов-Припять, Белорус, Ломжа-Ружан, Көнсығыш-Пруссия, Берлин операцияларында батырҙарса һәм оҫта эш итә. Көнсығыш Пруссияла дошман оборонаһын йырып үткәндә 3-сө армияһы менән оҫта етәкселек иткән өсөн Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була (10.04.1945). Һуғыш ваҡытында Горбатов юғары баш командующийының рәхмәт бойороҡтарында 16 тапҡыр телгә алына<ref name="Приказы">[http://grachev62.narod.ru/stalin/orders/content.htm Приказы Верховного Главнокомандующего в период Великой Отечественной войны Советского Союза. Сборник.] — М.: [[Воениздат]], 1975.</ref>. === Һуғыштан һуңғы осор === 1945 йылдың июнендә генерал-полковник Н. Э Берзарин һәләк булғандан һуң [[Берлин]] коменданты вазифаһына тәғәйенләнә, шулай уҡ уны Германия территорияһында 5-се удар армияһы командующийы вазифаһында алмаштыра<ref>{{Cite web|url=http://old.redstar.ru/2001/03/21_03/hist41.html|title=Загадочная русская душа. Сегодня — 110 лет со дня рождения генерала армии А. В. Горбатова|accessdate=2013-03-19}}</ref>. 1945 йылдың ноябрендә армия командованиеһы начальнигыменән бер рәттән Мекленбургта һәм көнбайыш Померанияла СВАГ начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1946 йылдың ноябренән Прибалтика хәрби округында 11-се гвардия армияһы менән етәкселек итә. 1950 йылдың март айынан — Айырым гвардия һауа-десант армияһы командующийы. 1953 йылдың майынан — Һауа-десант ғәскәрҙәре командиры. 1954 йылдың майынан — Прибалтика хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы. Армия генералы (08.08.1955).1958 йылдың апреленән — СССР Оборона министрлығы генераль инспекторҙар төркөмөнең генераль инспекторы. [[1952]]—[[1961 йыл]]дарҙа КПСС Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат, СССР Юғары Советы депутаты. [[Орёл]], Гомель ҡалаларының Почетлы гражданы.. [http://militera.lib.ru/memo/russian/gorbatov «Йылдыр һәм һуғыштар»] мемуарҙар китабы авторы, был китапта СССР-ҙа тәүгеләрҙән булып [[Сталин репрессиялары]] тураһында бәйән итә. Горбатов эсмәгән һәм тәмәке тартмаған. Үҫмер йәшендә, 1907 йылда, иптәшенә, бер ҡасан да эсмәйем, тартмайым, һүгенмәйем, тип һүҙ бирә. Армия генералы мемуарҙарында яҙа:{{Цитата башы}}«Араҡынан һәм тәмәкенән тыйылыуымдан мыҫҡыл итеүсе кешеләрҙең күплеге! Мине ауырыу һәм старообрядсы тип тә атанылар - мыҫҡыллауҙар ярҙам итмәне. Эсергә ҡушҡан етәкселәр ҙә осраны, әммә мин был осраҡта ла ныҡ булып ҡалдым. Улай ғына түгел, ниндәй генә минең ғүмеремдә ауыр кисерештәр булмаһын — бер ҡасан да араҡыла онотолоу теләге булманы». {{Цитата аҙағы}} Александр Васильевич Горбатов 1973 йылдың 7 декабрендә вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән. == Хеҙмәттәштәренең фекерҙәре == Советтар Союзы Маршалы [[Рокоссовский Константин Константинович|К. К. Рокоссовский]]<ref>''Рокоссовский К. К.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/rokossovsky/index.html Солдатский долг.] — М.: [[Воениздат]], 1988. — ISBN 5-203-00489-7</ref>: {{Цитата башы}}Александр Васильевич Горбатов — ҡыҙыҡ кеше. Ҡыйыу, төптән уйлап эш итеүсән военачальник, [[Суворов Александр Васильевич|Суворов]]тың ялҡынлы дауам итеүсеһе, уның хәрби ғәмәлдәрендәге көтөлмәгәнлекте, етеҙлекте, флангка һәм дошман тылына сығыу менән ҙур арауыҡтарға алға ынтылышын юғары баһалай ине. Горбатов көндәлек тормошта ла үҙен суворовса тота ине — төрлө уңайлыҡтарҙан баш тарта, һалдат ҡаҙанынан туҡлана.{{Цитата аҙағы}} Советтар Союзы Маршалы [[Василевский Александр Михайлович|А. М. Василевский]]<ref>[http://militera.lib.ru/memo/russian/gorbatov/11.html Слово о советском полководце]</ref>: {{Цитата башы}}… бүлмәгә бик шәп итеп кавалерист формаһындағы бейек кәүҙәле генерал килеп инде. Йөҙөнөң матур һыҙаттары, зәңгәр күҙҙәренең үткер ҡарашы, һүҙ тейгеһеҙ ыҫпайлығы, үҙе менән таныштырғандағы аңыҡлығы, — былар бөтәһе лә шундуҡ мине уға ылыҡтырҙы. Ә уның ябай, әммә ғәйрәтле үтенесе мине бөтөнләй үҙенә буйһондорҙо… Александр Васильевич уға ниндәйҙер етди хәрби эш биреүен үтенде. Хәлдәр ҡурҡынысҡа әйләнгәндә, Волганың һул ярында ул ҡул ҡаушырып ултыра алмай ине.{{Цитата аҙағы}} Советтар Союзы Маршалы [[Жуков Георгий Константинович|Г. К. Жуков]]<ref>[http://www.redstar.ru/2001/03/21_03/hist41.html Воспоминания и размышления] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180716081653/http://www.redstar.ru/2001/03/21_03/hist41.html |date=2018-07-16 }}</ref>: {{Цитата башы}}Брянск фронты составында бөтә һуғыш дауамында армия менән бик оҫта етәкселек иткән генерал Горбатовтың 3-сө армияһы бик көслө һөжүм итә ине. Һәм, ул фронт менән дә шулай уҡ уңышлы етәкселек итер ине, тип әйтеп була. Әммә уның тура һүҙлеге, фекерҙәренең киҫкенлеге арҡаһында уны юғары етәкселек өнәмәй ине. Бигерәк тә, уны төрмәлә бер ғәйепһеҙ бер нисә йыл төрмәлә тотҡан, [[Берия Лаврентий Павлович|Берия]] уға ҡаршы була.{{Цитата аҙағы}} == Наградалары == * Советтар Союзы Геройы[[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|Алтын Йондоҙ миҙалы]] 6459-сы һанлы (10.04.1945) * өс [[Ленин ордены]] (3.06.1944, 21.02.1945, 10.04.1945) * [[Октябрь Революцияһы ордены]] (25.03.1971) * дүрт [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1921, 27.03.1942, 3.11.1944, 15.11.1950) * ике I дәрәжә [[Суворов ордены]] (22.09.1943, 29.05.1945) * II дәрәжә[[Суворов ордены]] (27.08.1943) * ике [[Кутузов ордены]] (I һәм II дәрәжә) (23.07.1944 һәм 8.02.1943) * ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (16.08.1936, 21.03.1961) * командор дәрәжәһе «Легион почёта» ордены (США) * совет һәм сит ил миҙалдары [http://waralbum.ru/51854/ ордена] * СССР Дәүләт гербы һүрәтләнеше менән Почетлы ҡорал == Хәтер == * Күп кенә ҡала урамдары А. В. Горбатовтың исемен йөрөтә, шул иҫәптән [[Өфө]] ҡалаһында, Рогачев һәм Остроленка (Польша) ҡалаларында мемориаль таҡтаташ асылған. * 1983 йылда Орел ҡалаһында Горбатовтың бюсты ҡуйылған, майҙан да уның исемен йөрөтә. * Гомель, Новосиль, Мценск ҡалалары, Палех ҡасабаһы Почетлы гражданы булып тора. * Уның хөрмәтенә Зеленоградск районында ҡасабаға исем бирелгән (Калининград өлкәһе). == Сәнғәттә == * «Генерал» кинофильмы (М.Горький исемендәге киностудия, 1992) А. Горбатовҡа арналған. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Пётр Дунаев |заглавие = Звезда и крест комбата |серия = |ссылка = |издание = |место = М. |издательство = [[Центрполиграф]] |год = 2007 |том = |страниц = 415 |isbn = 978-5-9524-2596-5 }} * ''Звягинцев В.'' Трибунал для героев. — {{М.}}: [[Олма медиа групп|ОЛМА-ПРЕСС Образование]], 2005. — 574 с. — ISBN 5-94849-643-0 * ''Дунаев П.'' Горбатова только могила исправит. // «Слово». — М., 1999. — № 4. — С.100-111. * ''Калашников К. А., Додонов И. Ю.'' Высший командный состав Вооружённых сил СССР в послевоенный период. Справочные материалы (1945—1975 гг.). Том 1. Усть-Каменогорск: «Медиа-Альянс», 2013. — ISBN 978-601-7378-16-5. — С.75—77. * Герои Советского Союза. Краткий биографический словарь в двух томах — М.: Воениздат, 1987. * ''Коллектив авторов. Главный редактор А. М. Прохоров.''Советский энциклопедический словарь.2-е издание.- М.:Советская энциклопедия,1983- С.322. * ''Коллектив авторов. Председатель Главной редакционной комиссии [[Огарков, Николай Васильевич|Н. В. Огарков]].''Военный энциклопедический словарь.- М.:Военное издательство,1983- С.202 * ''Коллектив авторов. Председатель Главной редакционной комиссии [[Гречко, Андрей Антонович|Гречко А. А.]]''.Советская военная энциклопедия. В 8-ми томах.- М.:Военное издательство,1976-1980 == Мемуарҙар == * ''Горбатов А. В.'' Годы и войны. — М.: Воениздат, 1965. — 384 с. + 1 вкл. == Һылтанмалар == {{Навигация}} * {{БЭ|/index.php/component/content/article/8-statya/5672-gorbatov-aleksandr-vasilevich}} * {{Warheroes|id=959}} * [http://museam22.3dn.ru/hero_ivn.pdf Герои Советского Союза, Ивановская область]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }}. * [https://pamyat-naroda.ru/commander/288/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%26middle_name%3D%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 Горбатов А. В. на сайте «Память народа 1941—1945»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324101229/https://pamyat-naroda.ru/commander/288/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%26middle_name%3D%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 |date=2019-03-24 }} {{start box}} {{succession box|before=[[Руденко, Сергей Игнатьевич]]| after=[[Маргелов, Василий Филиппович]]|years=[[1950]]—[[1954]]|title=[[Командующие ВДВ|Командующий<br> Воздушно-десантными войсками]]<br>[[Файл:USSR Airborn troops flag.svg|100px]]}} {{end box}} {{Генералы армии (СССР)}} [[Категория:КПСС-тың XX съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС ҮК ағзалыҡҡа кандидаттар]] [[Категория:5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:3-сө саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:4-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:2-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:Сталинград алышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Днепр өсөн алышта ҡатнашыусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында дивизия командирҙары]] [[Категория:Совет-поляк һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«Одра, Ниса, Балтика өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Варшава өсөн 1939-1945» миҙалы менән бүләкләнеүселәр (Польша)]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Георгий миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Изге Георгий ордены билдәһе кавалерҙары]] [[Категория:«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Берлинды алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Кенигсбергты алған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияға XX йыл» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Кутузов ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Суворов ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Кутузов ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Суворов ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1973 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Иваново өлкәһендә тыуғандар]] [[Категория:1891 йылда тыуғандар]] [[Категория:21 мартта тыуғандар]] 04n27spuit7xj4j9uxllh5wqdhqk37h Ҡатын-ҡыҙ 0 154702 1302525 1269166 2026-08-11T19:04:51Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302525 wikitext text/x-wiki [[Файл:Collage of famous women.jpg|thumb|upright=1|''Сверху, слева направо:'' [[Амори-Дюваль, Эжен-Эммануэль|Рождение Венеры]], [[Дункан, Айседора|Айседора Дункан]], [[Лесбия]]; [[Сакагавея]], [[Склодовская-Кюри, Мария|Мария Кюри]], [[Мэрилин Монро]], [[Мата Хари]]; [[У Цзэтянь]], [[Жанна д’Арк]], [[Нефертити]], [[Ганди, Индира|Индира Ганди]] ]] [[Файл:Башҡорт_ҡатыны._19_быуат.jpg|thumb|right|Башҡорт ҡатыны.19 быуаттың икенсе яртыһы]] '''Ҡатын-ҡыҙ''' — ҡатын-ҡыҙ енесле [[кеше]] . «Ҡатын» тип өлкән кешене атайҙар,ә бала йәки үҫмер кешене «ҡыҙыҡай» һәм «ҡыҙ» тиҙәр . Ҡайһы бер осраҡта «ҡатын» йәш айырмаһына ҡарамай ҡулланыла, мәҫәлән, «ҡатын- ҡыҙҙар хоҡуғы» (права женщин, women's rights). «Ҡатын» гендер бәйләнгәнлекте, ә енесте аңлатмай тигән фекер ҙә йәшәп килә <ref>{{книга|автор = Kessler,Suzanne J., and Wendy McKenna|часть =|заглавие =Gender: An Ethnomethodological Approach|оригинал =|ссылка =https://books.google.de/books?id=As563HBuZcAC|место =|издательство =University of Chicago Press|год =1978|страницы =|isbn = 9780226432069}}</ref><ref>{{книга|автор =Halim, May Ling, and Diane Ruble|часть =Gender Identity and Stereotyping in Early and Middle Childhood|заглавие =Handbook of Gender Research in Psychology: Volume 1: Gender Research in General and Experimental Psychology|ответственный =Chrisler, Joan C., and Donald R. McCreary|ссылка =https://books.google.de/books?id=Xtq0M1f_aIMC|место =|издательство =Springer Science & Business Media|год =2010|страницы =|isbn = 9781441914651}}</ref>. Ҡатын кеше енси яҡтан өлгөргәс, менопаузаға тиклем [[бала]] таба һәм имеҙә ала <ref>{{cite web |url= http://ozhegov.info/slovar/?q=Женщина|title= Женщина|author= Ожегов С.И., Шведова Н.Ю.|date= |work= Толковый словарь русского языка|publisher= Толковый словарь русского языка|accessdate= 2015-09-03|lang=ru}}</ref>,ҡайһы бер ҡатындар быны эшләй алмай— мәҫәлән, түлһеҙҙәр, [[трансгендер]] һәм интерсекс-ҡатындар (хромосомалар менән бәйле) . === Ҡатын-ҡыҙға өндәшеү һүҙҙәре=== Донъяла күп халыҡтарҙа электән ҡатын-ҡыҙға өндәшкәндә уның социаль статусын , гендер айырмаһын күрһәткән атамалар ҡулланылған. Бынан тыш генедер айырмаһын күрһәтмәгән һүҙҙәр ҙә ҡулланылыуы мөмкин (мәҫәлән,«иптәш»). Кейәүҙә булмаған йәки кейәүҙәге ҡатын-ҡыҙға төрлө һүҙҙәр ҡулланып өндәшкәндәр. Рустарҙа «барышня» (йәш ҡыҙ) һәм «барыня» , «[[госпожа]]» (кейәүҙәге, йәки оло ҡатын), «[[мисс]]» (кейәүҙә түгел) «[[мадам]]» ,«[[миссис]]» (кейәүҙә) [[инглиз телендә]], «синьорина» (кейәүҙә түгел) һәм «синьора» (кейәүҙә) [[итальян телендә]], башҡорт әҙәбиәтендә "туташ" (ҡыҙ кешегә өндәшкәндә), "ханым" (ир ҡатынына) кеүек һүҙҙәр осрай һ.б. Көнбайышта күп ҡатын-ҡыҙ үҙенә ундай айырма менән өндәшеүҙе хупламай<ref name="fraulein"/>. Гендер лингвистикаһы буйынса бындай айырма эшләү ҡатын-ҡыҙҙың ирҙәргә бойондороҡло булыуын күрһәтә <ref>{{статья|автор =Lakoff, R.|заглавие =Language and Woman's Place|ссылка =|издание =Language in Society|год =1973|том =2|номер =1|страницы = 45—80}}</ref>. Хәҙерге заманда ҡайһы бер телдәрҙә бындай айырма эшләү әҙәпһеҙлек тип һанала, шуға күрә телдән төшөп ҡалып бара(мәҫәлән, Германияла «[[фройляйн]]» 1970 йылдарҙан башлап рәсми документтарҙа ҡулланылмай)<ref name="fraulein">{{cite web |url= http://www1.wdr.de/themen/archiv/stichtag/stichtag5184.html|title= Von Fräuleins, die keine mehr sein wollen |author= |date= 1971-02-16|work= |publisher= WDR|accessdate= 2015-09-03|lang=de}}</ref>, Франция менән Бельгияла документтарҙа «[[мадемуазель]]» һүҙе ҡулланылмай<ref>{{cite web |url=http://www.lavenir.net/cnt/DMF20150805_00684196 |title= Ne dites plus «Mademoiselle» mais bien «Madame»|author= |date= 2015-08-05|work= |publisher= L'avenir|accessdate= 2015-09-03|lang=fr}}</ref>. 1970 йылдарҙан башлап, Англияла «[[мисс]]» һәм «[[миссис]]» менән бер рәттән «[[миз]]» (яҙғанда— Ms.), гендер нейтраль «микс» йәки «макс» (яҙғанда — Mx.) ҡулланыла<ref>{{cite web|url=http://uktrans.info/attachments/article/249/mxevidencelowres.pdf|title=The Growing Use of Mx as a Gender-inclusive Title in the UK|date=2013-08-20|publisher=UKtrans.into|accessdate=2014-11-22}}</ref>. == Биология һәм гендер == Донъяла «ҡатын-ҡыҙ» төшөнсәһе тәү сиратта биологик үҙенсәлектәр тураһында һөйләй <ref name="oyewumi"/>. Икенсе яҡтан , «ҡатын-ҡыҙ» - социаль төркөм , гендер роль йәки гендер берҙәйлек , оҡшашлыҡ (идентичность). Донъяла бинар гендер системаһы һаҡланып килә, ләкин ҡайһы бер илдәрҙә быны инҡар итеүселәр һаны күбәйә бара. === Тәбиғи айырымаһы=== ==== Генетика ==== [[Файл:Mapa genético o cariograma.jpeg|thumbf|right|[[кариотип|Хромосомный набор]] человека (женский)]] {{main|Механизм определения пола у человека}} Генетика күҙлегенән ҡарағанда, ҡатын-ҡыҙ организмы тип парлы енси хромосомалар ике [[X-хромосома]]нан тора, ә ирҙәрҙең енси хромосомалары [[кариотип]]та бер [[X-хромосома]] һәм бер [[Y-хромосома]]лы. Ҡатын-ҡыҙҙар бер X-хромосоманы әсәһенән ала,икенсеһен— атаһынан (был хромосоманы ул әсәһенән ала). Балиғ булған ҡатын-ҡыҙҙарҙа икенсе Х-хромосома ҡулса булып уралып ята ([[тельце Барра]]). Элек икенсе X-хромосома ҡулланылмай тип иҫәпләнә ине, хәҙер улай тип раҫламайҙар <ref name="Carrel"<ref>{{статья |заглавие=X-inactivation profile reveals extensive variability in X-linked gene expression in females |издание=[[Nature]] |том=434 |номер=7031 |страницы=400—404 |doi=10.1038/nature03479 |язык=en |тип=journal |автор=Carrel L., Willard H. |год=2005}}{{ref-en}}</ref>. Ҡатын-ҡыҙҙарға ҡараған кариотип 46 X-хромосоманан тора, ләки ҡайһы бер ҡатын-ҡыҙҙарҙа [[Трисомия по X-хромосоме|47,XXX]] һәм [[Синдром Шерешевского — Тёрнера|45,X]] кариотиптары осрай. Кариотип һәр саҡ анатомия үҫешен билдәләмәй— мәҫәлән, ҡайһы бер ике X-хромосомалы кешеләрҙең енси ағзалары төҙөлөшө ғәҙәттәге ирҙәр анатомияһындағы кеүек <ref>{{книга|автор =Fausto-Sterling, A.|часть =|заглавие =Sexing the Body: Gender Politics and the Construction of Sexuality|оригинал =|ссылка =https://books.google.de/books/about/Sexing_the_Body.html?id=c3lhYfZzIXkC|место =|издательство =Basic Books|год =2000|страницы =|isbn = 9780465077144}}</ref>. Кариотип менән анатомияның бындай бәйләнеше - интерсекс-вариацияның бер төрө. ==== Анатомия һәм физиология ==== Биология күҙегенән ҡарағанда, ҡатын-ҡыҙ организмы ирҙәр организмынан бер нисә анатомик һәм һәм физиологик сифат менән айырылып тора. Ҡатын-ҡыҙҙар һәм ирҙәр тәне төҙөлөшөндә беренсел һәм икенсел енси билдәләр айырып йөрөтөлә. Беренсел енси билдәләр— әсә ҡарынында саҡта уҡ барлыҡҡа килгән кешенең үрсеү органдарының үҙенсәлектәре, улар енси өлгөрөү һөҙөмтәһендә генә функциональ яҡтан әүҙемләшә. Енси өлгөрөү процесында икенсел енси билдәләр барлыҡҡа килә — улар тәндең башҡа айырымлыҡтарына ҡағыла. [[Файл:Scheme female reproductive system-ru.svg|thumb|upright|Внутренние половые органы женщины]] Ҡатын-ҡыҙҙың репродуктив системаһы эске һәм тышҡы енси органдарҙан ғибәрәт. Түллек биҙҙәре (Яичники) гормондар етештереүҙе көйләй һәм ҡатын-ҡыҙ [[гаметалары]] — инә күҙәнәктәр ирҙәр гаметаһы — [[сперматозоид]]тар менән аталандырылғас, [[эмбрион]] (яңы кеше организмын) булдыра. Аталандырылмаған инә күҙәнәктәр организмдан күрем ([[менструация]]) менән тышҡа сығарыла. Ҡатын-ҡыҙҙар енси органдарына баланы ҡарында йөрөтөү өсөн аналыҡ , инәлек еңсәһе һәм бер нисә өлөштән торған тышҡы енси орган «[[вульва]]» инә. Ҡатын-ҡыҙ имсәге башҡа һөтимәрҙәрҙеке кеүек үк һөт бирә ала. {{сдвоенное изображение|право|Front view of a woman.jpg|200|Posterior view of human female, retouched.jpg|200|Тело женщины. Вид спереди и сзади. У данной модели удалены волосы на теле}} Ҡатын-ҡыҙҙың икенсел енси билдәләре организмға гормондар (эстрадиол, эстрогендар) йоғонтоһо арҡаһында формалаша. Мәҫәлән, ҡатын ҡыҙҙарҙың буйы ирҙәрҙекенән уртаса 12 сантиметрға кәмерәк<ref>{{книга|автор =Привес М. Г., Лысенков Н. К., Бушкович В. И.|часть =|заглавие =Анатомия человека|оригинал =|ссылка =|место =М.|издательство =Медицина|год =1974|страницы =41|isbn = }}</ref>, киң янбаш һөйәге, түмһәкәй (лобковый угол) тупаҡ мөйөшлө, нәҙегерәк тауыш тембры, кәүҙә ауырлығында мускул өлөшө әҙерәк, май туҡымаһы күберәк өлөштө тәшкил итә, биттә йөн булмауы, тәндә йәндәң бик әҙ булыуы. Ҡатын-ҡыҙ организмында бер нисә осорҙо бүлеп йөрөтәләр, уларҙың һәр берһенең үҙ анатомия һәм физиология айырымлыҡтары бар <ref name=rukovdstvo_dla_akusherki>[http://www.24q.ru/rukovdstvo_dla_akusherki01/vozrastnye_periody_razvitija_zenskogo_organizma/3436prod.html Возрастные периоды развития женского организма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190131185033/http://www.24q.ru/rukovdstvo_dla_akusherki01/vozrastnye_periody_razvitija_zenskogo_organizma/3436prod.html |date=2019-01-31 }}</ref>: * [[балалыҡ]] — 12 йәшкә тиклем, * [[енси өлгөрөү ваҡыты]] — 12-16 лет, * енси яҡтан өлгөрөп еткән осор , йәки репродуктив осор — 45-47 йәшкә тиклем, * күсеү осоро, йәки [[климакс]] осоро — 50-52 йәштәр тирәһе, * күрем туҡтағандан һуңғы осор . ==== Енесте билдәләү һәм гендер бәйләнгәнлек ==== Хәҙерге заманда кешеләрҙе ике енескә генә бүлеп йөрөтөү менән риза булмағандар ҙа бар.<ref name="apeg2013">{{cite web |url= http://www.aph.gov.au/DocumentStore.ashx?id=aafe43f3-c6a2-4525-ad16-15e4210ee0ac&subId=16191|title= Submission 88 to the Australian Senate inquiry on the involuntary or coerced sterilisation of people with disabilities in Australia|author= |date= 2013-06-27|work= |publisher= Australasian Paediatric Endocrine Group (APEG)|accessdate= 2015-09-09|lang=en}}</ref>. Ундай кешеләрҙе интерсекс, трансгендер кеше тип тә йөрөтәләр<ref>{{статья|автор =Fausto-Sterling, A.|заглавие =The Five Sexes: Why Male and Female Are Not Enough|ссылка =http://www.fd.unl.pt/docentes_docs/ma/TPB_MA_5937.pdf|издание =The Sciences|год =1993|том =33|номер =2|страницы = 20—24}}</ref>. Тәбиғәт ике енес араһындағы кеше итеп яратҡан ҡатындарҙың ҡайһы берҙәре үҙҙәрен кем итеп тоя, шул енескә яҡын булаһы килеп, гормональ терапия үтә, төрлө хирургик процедуралар яһатып ҡарай . === Ҡатын-ҡыҙҙың гендер роле=== [[Файл:Profile portrait of Catherine II by Fedor Rokotov (1763, Tretyakov gallery).jpg|thumb|upright|[[Екатерина Великая]] — Императрица Российская]] {{main|Гендерная роль}} [[Енсиәт]] роле (гендер роль) — кешенән гендерға (енесенә) бәйле билдәле бер тәртип талап иткән социаль өмөттәрҙең барыһы бергә. Хәҙерге донъяла бинар гендер системаһы йәшәй, уға яраҡлы кешеләр ике бер-берһенә ҡапма-ҡаршы төркөмгә бүленә : ирҙәр һәм ҡатындар, — йәмғиәт кеше енесенә ҡарап унан үҙ енесенә тура килгән гендер ролен үтәүҙе талап итә . Шулай ҙа ҡайһы бер халыҡтарҙа гендер (енсиәт) мөһим социаль категория түгел, шулай булғас, ғәҙәттәге ҡатын-ҡыҙ роле лә юҡ <ref name="oyewumi">{{книга|автор =Oyěwùmí, O. |часть =|заглавие =The invention of women: Making an African sense of western gender discourses|оригинал =|ссылка =https://books.google.de/books?id=X3JSjO6_UvIC|место =|издательство =University of Minnesota Press|год =1997|страницы =|isbn = 9780816624416}}</ref><ref>{{статья|автор = Oyewumi, Oyeronke|заглавие =Conceptualizing gender: the eurocentric foundations of feminist concepts and the challenge of African epistemologies|оригинал =|ссылка =http://www.codesria.org/IMG/pdf/OYEWUMI.pdf|издание =Jenda: a Journal of Culture and African Woman Studies|тип =|место =|год =2002|том =2|номер =|страницы = }}</ref>. Ҡайһы бер халыҡтарҙа кешене өс төркөмгә бүлеп ҡарау бар<ref name="diversity">{{книга|автор =Nanda, Serena|часть =|заглавие =Gender Diversity: Crosscultural Variations|оригинал =|ссылка =https://www.amazon.com/Gender-Diversity-Crosscultural-Serena-Nanda/dp/1577660749#reader_1577660749|место =|издательство =Waveland Pr Inc|год =1999|страницы =|isbn = 978-1577660743}}</ref><ref>{{книга|автор =Roscoe, Will|часть =|заглавие =Changing Ones: Third and Fourth Genders in Native North America|оригинал =|ссылка =https://www.amazon.com/Changing-Ones-Fourth-Genders-America/dp/0312224796|место =|издательство =Palgrave Macmillan|год =2000|страницы =|isbn = 978-0312224790}}</ref>. Айырым ҡатын-ҡыҙ енсиәт (гендер) роле булған халыҡтарҙа уның эстәлеге әкренләп үҙгәрә һәм төрлө социаль ҡатламдарҙа ул төрлөсә. Мәҫәлән, Көнбайышта 1950 йылдарҙа, урта класҡа ҡараған ҡатын-ҡыҙҙың гендер роле унан йорт хужабикәһе булыуҙы талап итә һәм ҡатын-ҡыҙ эшкә йөрөмәҫкә тейеш була, ә эшсе ҡатын-ҡыҙҙарҙың гендер роле унан йәмғиәт файҙаһына эш менән өйҙәге эште берҙәй алып барыуҙы талап итә (Был ГФР һәм ГДР араһындағы айырмала ла күренә)<ref>{{книга|автор =hooks, bell|часть =Rethinking the Nature of Work|заглавие =Feminist Theory: From Margin to Center|оригинал =|ссылка =https://books.google.de/books/about/Feminist_Theory.html?id=uvIQbop4cdsC|место =|издательство =Pluto Press|год =2000|страницы =|isbn = 9780745316635}}</ref>. ==== Гендер айырымлыҡтары ==== {{main|Гендерные различия}} Көнбайышта борондан ҡатын-ҡыҙҙың гендер ролдәрен аңлатҡанда ғәҙәттә ҡатын-ҡыҙ менән ирҙәрҙең тәбиғи айырмаларына иғтибар иткәндәр <ref name="oyewumi"/>. Тәжрибә мәғлүмәттәре гендер айырымлыҡтарының эволюцион теорияларын раҫлаймай . Мәҫәлән, эмпирик тикшеренеүҙәр ҡатын-ҡыҙ партнер һайлағанда буласаҡ ғаиләне туйҙырыусы тип һайламай, а ирҙәр – тышҡы матурлыҡҡа ғына ҡарамай икәнен күрһәтә<ref>{{статья|автор =Sprecher, S.|заглавие =The importance to males and females of physical attractiveness, earning potential and expressiveness in initial attraction|ссылка =https://link.springer.com/article/10.1007/BF00289173#page-1|издание =Sex Roles|год =1989|том =|номер =21|страницы = 591—607}}</ref>. Күп ғалимдар бындай теорияларҙа булған методологик хаталарға иғтибар итә <ref name="fausto">{{статья|автор =Fausto-Sterling, A.|заглавие =Beyond difference: A biologist's perspective|ссылка =https://www.researchgate.net/profile/Anne_Fausto-Sterling/publication/227675912_Beyond_Difference_A_Biologist's_Perspective/links/0fcfd50d1d60e48739000000.pdf|издание =Journal of Social Issues|год =1997|том =53|номер =2|страницы = 233—258}}</ref><ref name="bussey">{{статья|автор =Bussey, K., Bandura, A.|заглавие =Social cognitive theory of gender development and differentiation|ссылка =http://nana.staff.uns.ac.id/files/2014/02/The-Social-Cognitive-Theory.pdf|издание =Psychological review|год =1999|том =106|номер =4|страницы = 676—713}}</ref>. (Подробнее см.: [[Гендерная роль#Биологические теории|Биологические теории происхождения гендерных ролей]].) Әлбиттә ҡатын-ҡыҙҙар менән ирҙәр араһында юҡҡа сығарып булмай торған айырмалар бар. Ләкин фәнни мәғлүмәттәр буйынса ҡатын-ҡыҙ менән ирҙәр араһында оҡшашлыҡ айырмаларға ҡарағанда күберәк. Шуға күрә күп ғалимдар гендер оҡшашлыҡтың төп гипотезаһы тураһында һөйләү нигеҙле булыр ине тигән фекерҙә <ref name="hydegeneral">{{статья|автор =Hyde, J.S.|заглавие =The Gender Similarities Hypothesis |ссылка =http://www.wisebrain.org/papers/GenderSimilarities.pdf|издание =American Psychologist|год =2005|том =60|номер =6|страницы = 581—592}}</ref>. Ирҙәр менән ҡатындар араһындағы ғалимдар эҙләп тапҡан айырымлыҡтар ([[Математика]]ға һәләт, арауыҡты танып белеп, аңлау һәм агрессив тәртип) универсаль түгел, улар гендер стереотиптары тәьҫиренә бәйле <ref>{{статья|автор =Guiso, L. et al. |заглавие =Culture, gender, and math |ссылка =http://www.kellogg.northwestern.edu/faculty/sapienza/htm/science.pdf |издание =Science |год =2008 |том =320 |номер =5880 |страницы = 1164—1165 |язык =en }}</ref><ref>{{статья|автор=Lightdale, J. R., & Prentice, D. A.|заглавие=Rethinking sex differences in aggression: Aggressive behavior in the absence of social roles|ссылка=http://psp.sagepub.com/content/20/1/34.short|издание=Personality and Social Psychology Bulletin|год=1994|том=|номер=20|страницы=34—44|deadlink=да|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160623145514/http://psp.sagepub.com/content/20/1/34.short|archivedate=2016-06-23}}</ref>. ==== Енсиәт (гендер) стереотиптары ==== {{main|Гендерные стереотипы}} Хәҙерге заманда күп йәмғиәттәрҙә таралған енсиәт (гендер) стереотиптарына ярашлы ҡатын –ҡыҙҙарға һүлпәнлек, бойондороҡлолоҡ, тойғоға бирелеүсәнлек, ҡайғыртыусанлыҡ хас тип иҫәпләнә, ҡатын-ҡыҙҙар тарафынан тәүәкәллек, ҡыйыулыҡ, агрессивлыҡ күрһәтеү ғәйепләнә . Шулай итеп был йәмғиәттәрҙә бығаса йәшәп килгән гендер ролдәр, гендер тигеҙһеҙлеге һаҡлап ҡалырға тырышалар. Мәҫәлән, тикшеренеүҙәрҙән күренеүенсә, бындай стереотиптар эш урынында ҡатын-ҡыҙҙарҙы эш урынында ҡыҫырыҡлау, хоҡуҡтарын боҙоуға ярҙам итә, күренмәй торған «быяла түшәм» тәьҫирен барлыҡҡа килтерә («быяла түшәм»- ҡатын-ҡыҙ карьераһын туҡтата торған үтә күренмәле сик) <ref>{{статья|автор =Heilman, M.|заглавие =Description and Prescription: How Gender Stereotypes Prevent Women’s Ascent Up the Organizational Ladder|оригинал =|ссылка =http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/0022-4537.00234/epdf|издание =Journal of Social Issues|тип =|место =|год =2001|том =57|номер =4|страницы = 657—674}}</ref>. == Төрлө диндә ҡатын-ҡыҙ роле == [[Файл:Old niqab engraving.jpg|thumb|Женщина-мусульманка в [[Чадра|чадре]] (французская гравюра 1881/1882)]] === Христиан динендә === [[Христиан]] дине буйынса ҡатын-ҡыҙ кеше ир кешегә буйһонорға тейеш. Ләкин Иҫке Ғәһедтә (Евангелие) әсә әһәмиәтенең юғарылығы һәм уны хөрмәт итеү тураһында әйтелә. Балалар әсәһен атаһын хөрмәт иткән кеүек хөрмәт итергә тейеш, әсәгә хөрмәт менән ҡарамаусыны хатта нығыраҡ яза көтә. Христиан динен таратыуҙа ҡатын-ҡыҙҙар ҙур роль уйнаған, ләкин ҡатын-ҡыҙ рухани дәрәжәһен ала алмаған. Хәҙерге заманда христиан сиркәүенең ҡайһы бер ойошмаларында был ҡағиҙәне юҡҡа сығарғандар. === Исламда=== {{main|Женщина в исламе}} [[Шәриғәт]]кә ярашлы ирҙәр менән ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары һәм бурыстары араһында бик ҙур айырма бар. Ҡайһы бер мосолман илдәрендә (ғәрәп илдәрендә) ҡатын-ҡыҙ ирен бер һүҙһеҙ тыңларға тейеш, уның хоҡуғы ирҙәрҙекенә ҡарағанда әҙерәк. Ҡайһы саҡта уның хәле бер хоҡуҡһыҙ ҡол хәленә тиңләшә<ref>[http://www.trust.org/spotlight/poll-womens-rights-in-the-arab-world/ POLL: Women’s rights in the Arab world<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151223122447/http://www.trust.org/spotlight/poll-womens-rights-in-the-arab-world/ |date=2015-12-23 }}</ref>. Исламда ҡатын-ҡыҙ аҡса табыр өсөн эшкә йөрөргә тейеш түгел, уны ире ҡарарға тейеш, айырылышҡан осраҡта уға мәһәр бирелә (ҡатындың милке тип иҫәпләнә). == Ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын боҙоу== Элек күпселек илдәрҙә ҡатын-ҡыҙҙарҙың граждан хоҡуҡтары булмаған, әле лә ҡайһы бер илдәрҙә уларҙың һайлауҙарҙа ҡатнашырға хоҡуғы юҡ. Бөтә донъяла ла тиерлек ҡатын-ҡыҙҙар дәүләт органдарында бик әҙ. Мәҫәлән, [[АҠШ]]-та ҡатын-ҡыҙ күпселекте тәшкил итә, ләкин 109-се саҡырылыш АҠШ конгрессында барлығы 82 , Сенатта — 14 (сенаторҙарҙың 14 %), а АҠШ конгресының вәкилдәр палатаһында -68 (15,6 %) ҡатын-ҡыҙ булған<ref name=autogenerated1>[http://russian.people.com.cn/31521/5454367.html «О ситуации с правами человека в США — 2006»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304093902/http://russian.people.com.cn/31521/5454367.html |date=2016-03-04 }}</ref>. Һуңғы ике быуатта ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәлен яҡшыртыу буйынса реформалар үтһә лә, донъяла төрлө ил парламенттарында ҡатын-ҡыҙ бик аҙ. Руанда менән Көньяҡ Африкала ҡатын-ҡыҙҙар өсөн парламента квоталар ҡалдырылһа, Советтар Союзы тарҡалғандан һуң элекке совет республикаларында квоталар бөтөрөлдө. Шул сәбәпле Европа илдәре менән сағыштырғанда был илдәрҙә ҡатын-ҡыҙ парламентта һәм дәүләт органдарында күпкә аҙыраҡ <ref>{{cite book|author=Baten, Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |date=2016|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/isbn_9781107507180/page/244 244],245,246|isbn=9781107507180}}</ref>. Шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙың хеҙмәткә хоҡуҡтары боҙола, ҡатын-ҡыҙ эш урынында төрлө ҡыҫырыҡлауға дусар ителә. Ул вертикаль сегрегацияла («[[быяла түшәм]]», ҡатын-ҡыҙҙарға карьера баҫҡысы буйлап үрләргә бирмәү), горизонталь сегрегацияла (рәсми рәүештә йәки рәсми булмаған ҡайһы бер юғары эш хаҡы түләнгән профессияларҙа һәм профессиональ өлкәләрҙә ҡатын-ҡыҙға эшләргә рөхсәт итмәү), ирҙәр менән сағыштырғанда ҡатын-ҡыҙға әҙерәк эш хаҡы түләүҙә күренә. 2013 йылда 774 миллион уҡый-яҙа белмәгән кешенең өстән икеһе – ҡатын-ҡыҙ. Мәктәпкә йөрөмәгән балалар һәм үҫмерҙәр араһында иң күбеһе- ҡыҙҙар <ref>[http://www.unesco.kz/new/ru/unesco/news/2770 Послание Генерального директора ЮНЕСКО г-жи Ирины Боковой по случаю Международного дня грамотности «Грамотность для XXI века», 8 сентября 2013 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403223123/http://www.unesco.kz/new/ru/unesco/news/2770 |date=2015-04-03 }}</ref>. ==Байрамдар == Ҡатын-ҡыҙҙы ҙурлау көндәре [[Боронғо Рим]]да уҡ булған, был көндө ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәре бүләктәр биргән һәм уларҙы иғтибар менән солғап алған. Бөгөн донъяла байрам ителгән көндәрҙең күбеһен БМО (ООН) тәҡдим иткән, ләкин уларҙың ҡай береһе , мәҫәлән, [[Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө]] (8 Март) ҡатын-ҡыҙҙарҙың үҙ хоҡуҡтары өсөн көрәше барышында барлыҡҡа килгән. Бөгөн донъяла билдәләнгән ҡатын- ҡыҙ байрамдары<ref>По состоянию на апрель 2011</ref>: * [[Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө]] (8 март) * [[Әсәләр көнө]] (Май айында икенсе ял көнө) * [[Халыҡ-ара ауыл ҡатын-ҡыҙҙары көнө]] (15 октябрь) * [[Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата көс ҡулланыуҙы бөтөрөү өсөн көрәш көнө]] (25 ноябрь) Һәм башҡа дини байрамдар бар. {{Персона |имя = Ҡатын |изображение = Woman Montage (1).jpg |ширина = 300px |описание изображения = [[Сәба батшабикәһе]]{{•}} [[Магуба Сыртланова]]{{•}} [[Жанна д’Арк]]{{•}} [[Эва Перон]]{{•}} [[Мария Склодовская-Кюри]]{{•}} [[Индира Ганди]]{{•}} [[Венера Виллендорфская]]{{•}} [[Вангари Маатаи]]{{•}} [[Mother Teresa]]{{•}} [[Грейс Хоппер]]{{•}} Mamechiho,&nbsp;[[гейша]]{{•}}[[Тибет]] фермеры{{•}} [[Мэрилин Монро]]{{•}} [[Опра Уинфри]]{{•}} [[Аун Сан Су Чжи]]{{•}} [[Жозефина Бейкер]]{{•}} [[Исида]]{{•}} [[Лаверна Кокс]]{{•}} [[Елизавета I]]{{•}}Кечуа халыҡ |викисклад = }} == «Ҡатын» һүҙенең этимологияһы == '''Ҡатын''' - ({{lang-fa|خاتون}} — ''<u>Kh</u>ātūn'', {{lang-tr|Hatun}}, тат. ''хатын'', {{lang-mn|хатан}}) - ({{lang-ru|Женщина}}) — айырым тәбиғи сифаттарға эйә булған енес кешеһе, кеше төрөнә ҡараған ике заттың береһе, иргә ҡапма-ҡаршы булған зат, никахлы ғаилә иптәше<ref name="ReferenceA">Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред [[З. Г. Ураксин]]а, 2005)</ref>, бисә, кәләш, йәмәғәт, ефет<ref name="ReferenceB">Словарь синонимов башкирского языка (З. Г. Ураксин, 2000)</ref>, ҡатын-ҡыҙ затына ҡараған оло кеше. Башҡа затҡа ҡараған кеше [[ир]] тип атала. "Ҡатын (Хатун)" һүҙе  — борон ир-аттың "[[хан (дәрәжә)|хан]]" тигән титулына тап килгән дәрәжә, титул. Был төшөнсә Төрөк ҡағанатында, Монгол империяһында һәм Осман империяһында ҡулланылған. Яҡынса көнбайыштағы «императрица», «батшабикә», «королева» тигән титулға тура килә. [[Төрки халыҡтар|Төрки]]-[[монгол]] донъяһында таралған бик күп башҡа титулдар кеүек, «хатун» титулы икенсе бер һинд-европа тел төркөмөнән, [[согдиана|согди]] тамырлы<ref name="CF">Carter Vaughn Findley, «Turks in World History», Oxford University Press, 2005, p. 45: «… В тюркской государственной структуре использовалось множество элементов нетюркского происхождения […] как, например, в случае с титулами „хатун“ […] или „[[бек]]“ […] оба термина имеют согдийское происхождение и до сих пор широко используются в турецком языке…»</ref><ref name="FM">[[Мерниси, Фатима|Fatima Mernissi]], «The Forgotten Queens of Islam», University of Minnesota Press, 1993. pg 21: ''«… „Хатун“ — титул согдийского происхождения, носимый жёнами и родственницами… последующих тюркский правителей…»''</ref><ref name="Leslie P. Peirce 1993. pg 312">Leslie P. Peirce, «The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire», Oxford University Press, 1993. pg 312: ''«… О титуле „хатун“ см.: Бойль. „Хатун“, 1933., согласно ему, титул, — согдийского происхождения, носимый жёнами и родственницами различных тюркских правителей…»''</ref>. [[Ислам]] дине [[Үҙәк Азия]]ға килеп етмәҫ элек «хатун» титулын [[Бохара]] батшабикәһе йөрөткән. «Энциклопедия ислама»:<ref name="FM" />. {{Цитата|Хатун — согди сығышлы титул, уны Ашин хандың, артабанғы төрки ил башлыҡтарының ҡатындары һәм апай-һеңлеләре һәм йөрөткән}} Урта Азия халыҡтарынең ҡайһы берҙәренең телендә шуғалыр ҙа "ҡатын" һүҙе көндәлек тормошта ҡулланылмай. Үзбәктә ул - айол, ҡырғыҙҙа - аял, ҡаҙаҡта - әйел, монголда - эмэгтэй хүн. Әзериҙә, төрөктә генә кадын (qadın) һүҙе ҡулланыла. == Йөкмәткеһе үҙгәреүе == Осман империяһында солтан әсәһенә вәлидә титулы бирелгәс, ҡатындар тип солтандың кәнизәктәрен атай башлағандар. == Башҡорттарҙа ҡатын-ҡыҙ == Боронғо замандарҙан ҡатындың төп тәғәйенләнеше - бала табыу һәм тәрбиәләү, шулай уҡ йорт эсендәге эштәр булған тигән фекер бар. Мәгәр башҡорттарҙа ҡатын-ҡыҙ араһынан ханбикәләр булыуы ла билдәле. Тарихыбыҙҙа Бәндәбикә кеүек олуғ шәхес булыуы ла күпте һөйләй. Ирҙәр менән рәттән яу сабыуҙары ла мәғлүм. === Тарихтағы атаҡлы башҡорт ҡатын-ҡыҙы === * [[Бәндәбикә кәшәнәһе|Бәндәбикә]] * [[Киҫәнбикә Байрасова]] * [[Сыртланова Мәғүбә Хөсәйен ҡыҙы|Мәғүбә Сыртланова]] *[[Әлибаева Зәйтүнә Рәхмәтулла ҡыҙы|Зәйтүнә Әлибаева]] * [[Банат Батырова]] * [[Сәғиҙә Мөхәмәтдинова]] == «Ҡатын» мәғәнәһе булған башҡа һүҙҙәр == * ''Әбей'' — оло ҡатын * [[Бисә]] — ирҙең ғаилә иптәше булған ҡатын * ''кәләш''- ир ҡатыны, башлыса йәш ҡатын == Енесте аңлатҡан символика== === Ҡул ишаралары символикаһы === * [[Япония]]ла «ҡатын-ҡыҙ», шулай уҡ «хужабикә» йәки «һөйәркә» тигәнде аңлатҡан тыйнаҡһыҙ ишара - алған һонолған ҡулда башҡа бармаҡтарҙы бөгөп, [[сәтәкәй]]ен генә тура ҡалдырып күрһәтеү <ref name="ReferenceC">''Тумаркин П. С.'', Жесты и мимика в общении японцев: лингвострановедческий словарь-справочник, — М.: Русский язык-Медиа, 2008, С. 80, ISBN 978-5-9576-0480-8.</ref>. * [[Урыҫтар]]ҙа «ҡатын-ҡыҙ» тигәнде ике тапҡыр ҡыҫҡа ғына итеп ҡул һырты менән сикәгә тейеп алыу; баш бармаҡ усҡа табан бөгөлгән була <ref name="i-folders.ru">[http://i-folders.ru/zanyatie/8.htm Русский жестовый язык. Занятие по теме «Люди»]</ref>. {{Hiero|align=right|era=egypt|Древний Египет. Женщина<ref name="ReferenceD">''Петровский Н. С.'', Египетский язык. Введение в иероглифику, лексику и очерк грамматики среднеегипетского языка. — Л., 1958, С. 52-53.</ref>|<hiero>B1</hiero>}} === График символика === * [[Венера (планета)|Венера көҙгөһө]]  — [[Венера (планета)|Венера]] планетаһы символы ♀, [[биология]]ла ҡатын-ҡыҙ енесен билдәләү өсөн ҡулланыла <gallery> Pink Venus symbol.svg|[[Зеркало Венеры]] Yin yang.svg|[[даосизм|Даосская]] монада «[[инь и ян]]» </gallery> == Ҡарағыҙ== {{Навигация |Тема= Женщина |Портал= Женщина |Викитека=Женщина |Викицитатник=Женщины |Викисловарь=женщина}} {{Дерево статей|Списки женщин}} {{columns-list|2| * [[Женственность]] / [[Мать]] / [[Леди]] * [[Феминизация (социология)|Феминизация]] * «[[Этаж наследия]]» * [[Гинекология]] * [[Мизогиния]] (<small>женоненавистничество</small>) * [[Митохондриальная Ева]] * [[Гендерная роль]] / [[Гендерные исследования]] / [[М→Ж транссексуальность]] * [[Гиноид]] (<small>робот с женской внешностью</small>) * [[Права женщин]] }} ==Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЕЭБЕ|Женщина}} * {{книга |автор = Шон Бёрн. |часть = |заглавие = Гендерная психология |оригинал = The Social Psychology of Gender |ссылка = https://books.google.ru/books?id=bSYpJ0c7urIC&printsec=frontcover&dq=Шон+Берн+Гендерная+психология&source=bl&ots=3nzYjgT_FF&sig=svO2ZomwT-8EhH4ji_8Lhsk6sho&hl=ru&ei=aV0jTPeHF8zzOc3a5YcF&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=8&ved=0CDIQ6AEwBw#v=onepage&q&f=false |ответственный = |издание = 2-е |место = {{СПб.}} |издательство = Прайм-Еврознак |год = 2004 |том = |страницы = |страниц = 320 |серия = Секреты психологии |isbn = 5-93878-125-6, 0-07-009182-X |тираж = 3000 }} * ''Routledge international encyclopedia of women'', 4 vls., ed. by Cheris Kramarae and Dale Spender, Routledge 2000 * ''Women in world history : a biographical encyclopedia'', 17 vls., ed. by Anne Commire, Waterford, Conn. [etc.] : Yorkin Publ. [etc.], 1999—2002 * ''[[Плосс, Герман|Плосс Г.]]'', Женщина: Монография. Кн. I. — Сыктывкар-Киров, «Вятка». 1995. * Атлас анатомии человека. Синельников Р. Д., Синельников Я. Р. (4 тома). Изд. 5. Учебник для ВУЗов. М: [[Медицина (издательство)|Медицина]]. 1996 год. — 1160 стр. * Анатомия человека. Сапин М. Р. и др. (2 тома). Изд. 5. Учебник для ВУЗов. М: [[Медицина (издательство)|Медицина]]. 2001 год. — 1274 стр. * Нормальная физиология человека. Ткаченко Б. И. Изд. 2. Учебник для ВУЗов. М: [[Медицина (издательство)|Медицина]]. 2005 год. — 928 стр. * Гинекология. Савельева Г. М., Бреусенко В. Г. Изд. 3. Учебник для ВУЗов. М: [[ГЭОТАР-Медиа]]. 2007 год. — 432 стр. ISBN 978-5-9704-0466-9 ==Һылтанмалар == * [http://www.prometeus.nsc.ru/women/mirror/index.ssi Указатель «Женщина в прицеле библиографии»] {{внешние ссылки}} {{внешние ссылки нежелательны}} {{Сексология}} {{Берләштерергә|Ҡатын-ҡыҙ1|Ҡатын-ҡыҙ}} {{Персона |имя = Ҡатын |изображение = Woman Montage (1).jpg |ширина = 300px |описание изображения = [[Сәба батшабикәһе]]{{•}} [[Магуба Сыртланова]]{{•}} [[Жанна д’Арк]]{{•}} [[Эва Перон]]{{•}} [[Мария Склодовская-Кюри]]{{•}} [[Индира Ганди]]{{•}} [[Венера Виллендорфская]]{{•}} [[Вангари Маатаи]]{{•}} [[Mother Teresa]]{{•}} [[Грейс Хоппер]]{{•}} Mamechiho,&nbsp;[[гейша]]{{•}}[[Тибет]] фермеры{{•}} [[Мэрилин Монро]]{{•}} [[Опра Уинфри]]{{•}} [[Аун Сан Су Чжи]]{{•}} [[Жозефина Бейкер]]{{•}} [[Исида]]{{•}} [[Лаверна Кокс]]{{•}} [[Елизавета I]]{{•}}Кечуа халыҡ |викисклад = }} '''Ҡатын''' - ({{lang-fa|خاتون}} — ''<u>Kh</u>ātūn'', {{lang-tr|Hatun}}, тат. ''хатын'', {{lang-mn|хатан}}) - ({{lang-ru|Женщина}}) — айырым тәбиғи сифаттарға эйә булған енес кешеһе, кеше төрөнә ҡараған ике заттың береһе, иргә ҡапма-ҡаршы булған зат, никахлы ғаилә иптәше<ref name="ReferenceA"/>, бисә, кәләш, йәмәғәт, ефет<ref name="ReferenceB"/>, ҡатын-ҡыҙ затына ҡараған оло кеше. Башҡа затҡа ҡараған кеше [[ир]] тип атала. == Этимологияһы == "Ҡатын (Хатун)" һүҙе  — борон ир-аттың "[[хан (дәрәжә)|хан]]" тигән титулына тап килгән дәрәжә, титул. Был төшөнсә Төрөк ҡағанатында, Монгол империяһында һәм Осман империяһында ҡулланылған. Яҡынса көнбайыштағы «императрица», «батшабикә», «королева» тигән титулға тура килә. [[Төрки халыҡтар|Төрки]]-[[монгол]] донъяһында таралған бик күп башҡа титулдар кеүек, «хатун» титулы икенсе бер һинд-европа тел төркөмөнән, [[согдиана|согди]] тамырлы<ref name="CF"/><ref name="FM"/><ref name="Leslie P. Peirce 1993. pg 312"/>. [[Ислам]] дине [[Үҙәк Азия]]ға килеп етмәҫ элек «хатун» титулын [[Бохара]] батшабикәһе йөрөткән. «Энциклопедия ислама»:<ref name="FM" />. {{Цитата|Хатун — согди сығышлы титул, уны Ашин хандың, артабанғы төрки ил башлыҡтарының ҡатындары һәм апай-һеңлеләре һәм йөрөткән}} Урта Азия халыҡтарынең ҡайһы берҙәренең телендә шуғалыр ҙа "ҡатын" һүҙе көндәлек тормошта ҡулланылмай. Үзбәктә ул - айол, ҡырғыҙҙа - аял, ҡаҙаҡта - әйел, монголда - эмэгтэй хүн. Әзериҙә, төрөктә генә кадын (qadın) һүҙе ҡулланыла. == Йөкмәткеһе үҙгәреүе == Осман империяһында солтан әсәһенә вәлидә титулы бирелгәс, ҡатындар тип солтандың кәнизәктәрен атай башлағандар. == Башҡорттарҙа ҡатын-ҡыҙ == Боронғо замандарҙан ҡатындың төп тәғәйенләнеше - бала табыу һәм тәрбиәләү, шулай уҡ йорт эсендәге эштәр булған тигән фекер бар. Мәгәр башҡорттарҙа ҡатын-ҡыҙ араһынан ханбикәләр булыуы ла билдәле. Тарихыбыҙҙа Бәндәбикә кеүек олуғ шәхес булыуы ла күпте һөйләй. Ирҙәр менән рәттән яу сабыуҙары ла мәғлүм. === Тарихтағы атаҡлы башҡорт ҡатын-ҡыҙы === * [[Бәндәбикә кәшәнәһе|Бәндәбикә]] * [[Киҫәнбикә Байрасова]] * [[Сыртланова Мәғүбә Хөсәйен ҡыҙы|Мәғүбә Сыртланова]] *[[Әлибаева Зәйтүнә Рәхмәтулла ҡыҙы|Зәйтүнә Әлибаева]] * [[Банат Батырова]] * [[Сәғиҙә Мөхәмәтдинова]] == «Ҡатын» мәғәнәһе булған башҡа һүҙҙәр == * ''Әбей'' — оло ҡатын * [[Бисә]] — ирҙең ғаилә иптәше булған ҡатын == Енесте аңлатҡан символика== === Ҡул ишаралары символикаһы === * [[Япония]]лажестом, означающим «ҡатын-ҡыҙ», шулай уҡ «хужабикә» йәки «һөйәркә» тигәнде аңлатҡан фамильяр ишара - алған һонолған ҡулда башҡа бармаҡтарҙы бөгөп, [[сәтәкәй]]ен генә тура ҡалдырып күрһәтеү <ref name="ReferenceC"/>. * [[Урыҫтар]]ҙа «ҡатын-ҡыҙ» тигәнде ике тапҡыр ҡыҫҡа ғына итеп ҡул һырты менән сикәгә тейеп алыу; баш бармаҡ усҡа табан бөгөлгән була <ref name="i-folders.ru"/>. {{Hiero|align=right|era=egypt|Древний Египет. Женщина<ref name="ReferenceD">''Петровский Н. С.'', Египетский язык. Введение в иероглифику, лексику и очерк грамматики среднеегипетского языка. — Л., 1958, С. 52-53.</ref>|<hiero>B1</hiero>}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Феминизм]] * [[Бисә]] * [[Хан (дәрәжә)|Хан]] * Ханум == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=Abdülkadir Özcan |часть=Hatun |ссылка часть=http://www.islamansiklopedisi.info/dia/pdf/c16/c160287.pdf |заглавие=Islam Ansiklopedisi |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=İslâm Araştırmaları Merkezi |год=1997 |volume=16 |pages=499—500 |columns= |allpages= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{библиоинформация}} [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ]] [[Категория:Титулдар]] [[Категория:Азия тарихы]] fvit3qf4g07bs9oy9i4gifi5fvc33qb Молукка утрауҙары 0 154923 1302456 1055344 2026-08-11T18:06:09Z InternetArchiveBot 31336 Add 8 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302456 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Молу́кка утрауҙары''' ({{Lang-id|Kepulauan Maluku}}), шулай уҡ '''Тәмләткестәр утрауҙары''' булараҡ билдәле — [[Тимор]] утрауынан төньяҡҡа табан [[Сулавеси]] һәм Яңы Гвинея араһында ятҡан [[Индонезия]] утрауҙары төркөмө. Хальмахера плитәһендә һәм Молукка диңгеҙенең плитә менән бәрелешеү зонаһында урынлашҡан. Утрау территорияһы — 74 505 км², халҡы — 2,5 миллион кеше (2010). Тарихи күҙлектән ҡарағанда '''Тәмләткестәр утрауы''' был исемде ҡытайҙар һәм Европа кешеләренән ала, әммә атама, нигеҙҙә, мөшкәт сәтләүеге үҫтерелгән Банда архипелагының вулкандар атылып торған ҙур булмаған утрауҙарына ҡарата ҡулланыла. Бынан тыш, Гренада утрауы ла шундай уҡ атаманы йөрөтә. Өҫтәүенә был уҡ атама тәмләткестәр үҫтерелгән башҡа утрауҙарға, атап әйткәндә, Көнсығыш Африка ярҙарында урынлашҡан Занзибар архипелагы өсөн дә файҙаланыла. '''Молукка утрауҙары''' төбәге исеменең этимологияһы ғәрәптәрҙең ''Джазират әл-[[Мәлик (вазифа)|Мулук]]'' утрауына (королдәр утрауы) барып тоташа, Яҡын Көнсығыш сауҙәгәрҙәре уны шулай атаған. == Географияһы и геологияһы == Молукка утрауҙары архипелагының дөйөм майҙаны — 850 000 км², уның 90 проценты һыу менән ҡапланған<ref name="MONK_9">{{Cite book|last=Monk|first=K.A.|title=The Ecology of Nusa Tenggara and Maluku|publisher=Periplus Editions Ltd.|year=1996|page=9|location=Hong Kong|isbn=962-593-076-0}}</ref>. Дөйөм алғанда архипелаг составына 1027 утрау инә<ref name="LP818-819">{{Cite book|last=Witton|first=Patrick|title=Indonesia|url=https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4|publisher=Lonely Planet|year=2003|location=Melbourne|page=[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/818 818]|isbn=1-74059-154-2}}</ref>. Өс эре утрауҙа: Хальмахера — 17 780 км², Серам — 17 100 км² һәм Буру — 9505 км², йәшәүселәр һаны бик аҙ, ә бына ҙур булмаған Амбон һәм Тернате утрауҙары яҡшыраҡ үҫешкән. Утрауҙарҙың ҙур өлөшөн таулы урман һәм тауҙар ҡаплай. Танимбар утрауҙары ҡоро һәм убалы, шул уҡ ваҡытта Ару утрауҙары яҫы һәм һаҙлыҡлы. Серам утрауындағы Бинай тауы (3027 м) — архипелагтың иң бейек нөктәһе. Ҡайһы бер утрауҙа әле лә лава атып торған вулкандар бар. Тернатеға (1721 м) оҡшаш күп кенә утрауҙарҙа диңгеҙҙән ҡалҡып вулкан күренеп тора, уларҙың итәктәрендә яр буйлап ауылдар ултыра. Һуңғы 500 йылда төбәктә 70-тән ашыу вулкан атылған һәм көслө ер тетрәүҙәр булған<ref name="LP818-819">{{Cite book|last=Witton|first=Patrick|title=Indonesia|url=https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4|publisher=Lonely Planet|year=2003|location=Melbourne|page=[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/818 818]|isbn=1-74059-154-2}}</ref>. [[Файл:Indonesia_Wallacea.svg|справа|мини|350x350пкс|Уоллесия утрауҙары]] Молукка утрауҙары геологияһына яҡында ғына урынлашҡан Нуса Тенггара төбәгендәге кеүек үҙенсәлектәр һәм процестар хас. Төбәк геологияһы колониаль дәүерҙән алып тикшерелеүгә ҡарамаҫтан, ғалимдар геологик формациялар һәм процестарҙың аңлайышлы ғына күренешен булдыра алмаған, ә бит һуңғы ун йыллыҡтарҙа утрауҙарҙың геологик эволюцияһы теорияһы даими рәүештә үҙгәреүгә дусар ителә. Молукка утрауҙары донъяның геологик йәһәттән иң ҡатмарлы һәм иң әүҙем төбәктәренең береһе, сөнки улар дүрт геологик плитә һәм ике ҡитға осрашҡан нөктәлә урынлашҡан. == Флораһы һәм фаунаһы == Үлсәмдәре буйынса ҙур булмаған утрауҙарҙы бик күп төрҙәге үҫемлектәр ҡаплаған: уларҙа тропик ямғыр урмандары, саго, [[Дөгө (үҫемлек)|дөгө]], шулай уҡ мөшҡәт сәтләүеге, ҡәнәфер һәм башҡа тәмләткестәр үҫә. Архипелагтың бөтә утрауҙары ла, Ару утрауынан башҡа, [[Биогеография|биогеографи]]<nowiki/>к йәһәттән Зонд шельфы (Азия ҡитғаһы шельфының бер өлөшө) һәм [[Арафур диңгеҙе|Арафур шельф]]<nowiki/>ы (Австралия ҡитғаһы шельфының бер өлөшө) араһында ятҡан Уоллесия төбәгенә ҡарай. Шулай итеп, улар Вебер һыҙаты һәм Лидеккер һыҙаты араһында урынлашҡан, шуға күрә утрауҙа Азия фаунаһына ҡарағанда австралазия фаунаһы күберәк. Төбәктең тектоник әүҙемлеге лә Молуккалағы биотөрлөлөккә һәм вариативлыҡҡа ла йоғонто яһай; утрауҙарҙың ҙур өлөшө геологик яҡтан бик йәш, уларға ни бары 1 млн йылдан 15 млн йылға тиклем генә, шул уҡ ваҡытта улар бер ҡасан да ҙур ҡитға өлөшө лә булмаған. Молукка утрауҙары Индонезияның башҡа төбәктәренән айырылып тора; был төбәктә илдең бик бәләкәй утрауҙары урынлашҡан, коралдарҙан хасил булған утрау рифтары донъялағы иң тәрән диңгеҙҙәр менән бүленә, һәм архипелагта [[Ява]] йәки [[Суматра]] кеүек ҙур утрауҙар ҙа юҡ. Флораһы һәм фаунаһына утрауҙар араһында күсеп йөрөү бик ҡыйын, шуның өсөн архипелаг утрауҙары өсөн юғары кимәлдә эндемилыҡ хас<ref name="Monk 1996, page 9">Monk (1996), page 9</ref>. Европалылар асҡандан алып күп кенә натуралистар Молукка утрауҙары экологияһын өйрәнә башлай; Альфред Уоллестың {{Тәржемәһеҙ 3|Малайский архипелаг (книга)|«Малайский архипелаг»||The Malay Archipelago}} китабы төбәк экологияһы тарихын һүрәтләгән беренсе ғилми хеҙмәт була, ул Индонезия биотөрлөлөгөн өйрәнеү өсөн мөһим сығанаҡҡа әйләнә. Молукка утрауҙары Георг Румфиустың тәбиғәт тарихы буйынса «Амбонезия гербарийы» һәм « Амбонезия кунсткамераһы» тип аталған ике төп тарихи эшенең объекты булып тора. Архипелагтың төньяҡ һәм үҙәк утрауҙарының ҙур өлөшөн ямғырлы урман ҡаплай, ә бәләкәй утрауҙарҙа урмандар урынын хәҙер плантациялар, шул иҫәптән эндемик ҡәнәфер һәм мөшкәт ағастары биләй. Танимбар утрауҙары һәм башҡа көньяҡ-көнсығыш утрауҙарында, яҡында ғына ятҡан [[Тимор|Тиморҙағы]] кеүек үк, ҡоро һәм үҫемлектәр донъяһы ла бик ярлы<ref name="LP818-819">{{Cite book|last=Witton|first=Patrick|title=Indonesia|url=https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4|publisher=Lonely Planet|year=2003|location=Melbourne|page=[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/818 818]|isbn=1-74059-154-2}}</ref>. 1997 йылда Манузел милли паркы, ә 2004 йылда Акетоджава-Лолобата милли паркы ойошторола, уларҙың маҡсаты — һирәк эндемик төрҙәрҙең юҡҡа сығыуына юл ҡуймау. Кускус һәм барсукҡа оҡшаш төнгө муҡсалы йән эйәләренең бик күп төрҙәре бында көн итә, циветта (бесәйгә оҡшаған йыртҡыс һөтимәре) һәм ҡырағай сусҡалар<ref name="LP818-819">{{Cite book|last=Witton|first=Patrick|title=Indonesia|url=https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4|publisher=Lonely Planet|year=2003|location=Melbourne|page=[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/818 818]|isbn=1-74059-154-2}}</ref> башҡа төбәктәрҙән килтерелгән. Хальмахера һәм Серам кеүек ҙур утрауҙарҙа ҡоштарҙың яҡынса 100 төргә яҡын эндемик төрҙөргә ҡарауы билдәле. Төньяҡтағы Молукка утрауҙарында эндемик ожмах ҡоштарының ике төрө тереклек итә. Молукка утрауҙарының башҡаларынан айырмалы рәүештә, Ару утрауында папуан фаунаһы, шул иҫәптән көңгөрә, казуар, ожмах ҡоштары йәшәй. Тирә-яҡ мөхиттең бысраныуы бәләкәй утрауҙарға ла, ҙур утрауҙарға ла тәьҫир итеүенә ҡарамҫтан, бәләкәй утрауҙарҙың үҙҙәренә генә хас үҙенсәлекле экологик проблемалары бар. Цивилизацияның бәләкәй утрауҙарға йоғонтоһо артҡандан арта бара, һәм был күренештең ниндәй емергес һөҙөмтә биреүен күҙаллау ҙа ҡыйын хатта. Индонезия тәбиғәт ресурстарына бай булыуға ҡарамаҫтан, Молукка архипелагының бәләкәй утрауҙарында тәбиғәт ресурстары сикләнгән һәм үтә ныҡ махсуслашҡан; бынан тыш бәләкәй утрауҙарҙа, ҡағиҙә булараҡ, халыҡ та аҙ йәшәй<ref name="Monk, 1996 1">{{Cite book|last=Monk,|first=K.A.|title=The Ecology of Nusa Tenggara and Maluku|publisher=Periplus Editions Ltd.|year=1996|page=1|location=Hong Kong|isbn=962-593-076-0}}</ref>. Бәләкәй утрауҙарҙың дөйөм үҙенсәлектәре Молукка утрауҙарында ла сағылыш таба<ref name="Monk, 1996 1">{{Cite book|last=Monk,|first=K.A.|title=The Ecology of Nusa Tenggara and Maluku|publisher=Periplus Editions Ltd.|year=1996|page=1|location=Hong Kong|isbn=962-593-076-0}}</ref>: * ҡоро ерҙең ҙур майҙанында вулкандарҙың әүҙемлеге, ер тетрәү, ишелмә һәм емергес циклондар ҙур йоғонто яһай; * диңгеҙ климатының өҫтөнлөк алыуы; * [[Йылға бассейны|һыу сығанаҡтарының]] бик аҙ, ә эрозияның юғары дәрәжәлә булыуы; * ҡоро ерҙең күп өлөшө — диңгеҙҙең яр буйҙары; * эндемиктарға ҡарағанда махсуслашыуҙың юғары кимәлдә булыуы; * ябыҡ урын булғанға күрә, йәмғиәт үҙенсәлекле мәҙәниәткә эйә; * иҡтисади миграцияның бәләкәй утрауҙарҙа йәшәүсе халыҡҡа йоғонтоһо көслө. == Климаты == Климаты дымлы. Үҙәк һәм көньяҡ Молукка утрауҙары, Индонезияның ҡалған өлөшөнән айырмалы рәүештә, октябрҙән мартҡа тиклем ҡоро муссондар, ә май айынан августҡа тиклем дымлы муссондар йоғонтоһонда була. Ҡоро муссондарҙың уртаса максималь температураһы 30 °C, дымлы муссондарҙыҡы — 23 °C. Төньяҡ Молукка утрауҙарында, Индонезияның ҡалған өлөшөндәге кеүек, декабрҙән мартҡа тиклем дымлы муссондар өҫтөнлөк ала. Һәр бер утрауҙар төркөмөндә үҙенең климатик вариациялары бар, ҙур утрауҙарҙа яр буйы үҙәндәрендә — ҡоролоҡ, ә таулы төбәктәрҙә дымлылыҡ көслө<ref name="LP818-819">{{Cite book|last=Witton|first=Patrick|title=Indonesia|url=https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4|publisher=Lonely Planet|year=2003|location=Melbourne|page=[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/818 818]|isbn=1-74059-154-2}}</ref>. == Тарихы == [[Файл:Willem_Blaeu00.jpg|мини|Виллем Блау картаһы (1630).]] Банда утрауҙарының аҫаба халҡы [[Рим империяһы]] дәүеренән үк Азияның башҡа халыҡтарына, атап әйткәндә, ҡытайҙарға тәмләткестәр һатыр булған. [[Ислам]] дине таралыуға бәйле мосолман сауҙагәрҙәре төп сауҙа партнерҙарына әйләнә. Сауҙагәрҙәр менән утрауҙарға ислам дине генә түгел, ә хәлле кешеләрҙең урындағы советтарына (''orang kaya'') алмашҡа яңы социаль ойошма, солтанат килә, һәм ул тышҡы сәйәсәт үткәреү өсөн бик һөҙөмтәле була. (ҡара: Тернате һәм Тидорҙағы солтанаттар). Венеция, мосолман дәүләттәре менән сауҙа эштәрен алып барып, быға тиклем ҡулланылған ҡоро юлдарҙа монголдар һәм [[төрөктәр]] пәйҙә булғас, 1200 йылдан 1500 йылдарға тиклем Европала тәмләткестәр юлында монополияға эйә була, сөнки [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙҙең]] сауҙа юлдарын һәм [[Искәндәриә|Александрия]] кеүек порттарын контролдә тота. Яңы сауҙа юлдарының асылыуы Бөйөк географик асыштар дәүеренең башланыуына сәбәпсе була. [[Португалия|Португалдар]] Африканың көньяҡ осо аша сауҙа юлын һала. Португалдарҙың уңышы Европаның күп кенә диңгеҙ державаларын, иң тәүге сиратта [[Испания]], [[Франция]], [[Англия]] һәм [[Нидерланд]]тар үҙ колонияларын булдырыуға этәрә. Тәүге [[европа]]са тораҡ пункттарына нигеҙҙе португалдар 1512&amp;nbsp;йылда һала, һәм ошонан Европаға тәмләткестәр юлын булдыра һәм уны контролдә тота. 1663&amp;nbsp;йылда Молукка утрауҙары [[Нидерланд]]тар ҡулына эләгә. Наполеон һуғыштары осоронда утрауҙар ваҡытлыса [[Бөйөк Британия]] ([[1796 йыл]]дан [[1802 йыл|1802 йылға]] тиклем, шулай уҡ [[1810 йыл]]дан [[1816 йыл|1816 йылға]] тиклем) ҡулында була. [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда утрауҙарҙы [[Япония]] баҫып ала. [[1945 йыл|1945 йылдан һуң]] Молукка утрауҙары яңы [[Индонезия]] дәүләтенең состав өлөшөнә әйләнә. == Демографияһы == Молукка утрауҙарында яҡынса 2 млн кеше йәшәй, был Индонезияеың бөтә халҡының 1 проценты<ref name="LP818-819">{{Cite book|last=Witton|first=Patrick|title=Indonesia|url=https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4|publisher=Lonely Planet|year=2003|location=Melbourne|page=[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/818 818]|isbn=1-74059-154-2}}</ref>. Урындағы халыҡ — меланезийҙар (алфурҙар)<ref>{{Cite web|url=http://www.irja.org/anthro/malmel.htm|title=IRJA.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090414051629/http://www.irja.org/anthro/malmel.htm|archivedate=2009-04-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19991009064933/http://www.irja.org/anthro/malmel.htm |date=1999-10-09 }}</ref>, Европа кешеләре утрауҙарҙы асҡандан һуң бигерәк тә Банда утрауында халыҡ һаны ҡырҡа кәмей. XХ быуат башында утрауҙар [[Нидерланд]]<nowiki/>тар ҡулында булғанда, шунан Индонезия осоронда австронезий иммиграцияһы дауам итә.. Төбәктә элек яҡынса 130 тел булған, ләкин хәҙер күп телдәр буталған, һәм тернате һәм амбонез теленең пиджин диалекты киңерәк таралған<ref name="LP818-819">{{Cite book|last=Witton|first=Patrick|title=Indonesia|url=https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4|publisher=Lonely Planet|year=2003|location=Melbourne|page=[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/n851 818]|isbn=1-74059-154-2}}</ref>. == Административ бүленеш == Молукка утрауҙары 1950 йылдан 1999 йылға тиклем Индонезияның бер провинцияһы була. 1999 йылда төньяҡ утрауҙар (Хальмахера, Тернате, Сулу утрауҙары һәм башҡалар) Төньяҡ Малуку провинцияһына индерелә, провинцияның административ үҙәге — Тернате. Архипелагтың ҡалған өлөшө Малуку провинцияһы составында ҡала, Амбон, Серам, Буру утрауҙары, шулай уҡ Банда, Ару һәм Танимбар архипелагтары иң мөһим утрауҙар булып ҡала. Амбон ҡалаһы — провинцияның административ үҙәге. === Төньяҡ Малуку провинцияһы === * Тернате, унда элекке административ үҙәк Тернате урынлашҡан. * Тидоре * Бачан * Хальмахера, Молукка утрауҙарының иң ҙурыһы, унда баш ҡала Софифи урынлашҡан<ref name="MONK_7">{{Cite book|last=Monk|first=K.A.|title=The Ecology of Nusa Tenggara and Maluku|publisher=Periplus Editions Ltd.|year=1996|page=7|location=Hong Kong|isbn=962-593-076-0}}</ref> * Моротай * Оби утрауҙары * Сула утрауҙары === Малуку провинцияһы === * [[Амбон (остров)|Амбон]], административ үҙәге Амбон ошо утрауҙа урынлашҡан * Ару утрауҙары * Бабар * Төньяҡ-көнбайыш Утрауҙар * Банда утрауҙары * Буру * Кей утрауҙары * Лети утрауҙары * Маклан * Сапаруа * Серам * Танимбар утрауҙары * Ветар == Иҡтисады == Ҡәнәфер һәм мөшкәт ағастары әле лә ауыл хужалығы производствоһының мөһим урынын алып тора, уларҙан тыш бында какао, кофе һәм еләк-емеш тә үҫтерелә. Балыҡсылыҡ иҡтисадта мөһим роль уйнай, был тармаҡ күберәк үҫтереү Хальмахерҙа һәм Бачанда яҡшы үҫешкән. Ару утрауҙарында ынйы үҫтерелә, ә Серам лобстерҙарҙы экспортҡа һата. Ҙур утрауҙар өсөн урман сәнәғәте ҙур әһәмиәткә эйә: Серамда тимер ағас үҫә, ә тик һәм ҡара ағас Бурула сығарыла<ref name="LP818-819">{{Cite book|last=Witton|first=Patrick|title=Indonesia|url=https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4|publisher=Lonely Planet|year=2003|location=Melbourne|page=[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/818 818]|isbn=1-74059-154-2}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * George Miller (editor), ''To The Spice Islands And Beyond: Travels in Eastern Indonesia'', Oxford University Press, 1996, Paperback, 310 pages, ISBN 967-65-3099-9 * Severin, Tim ''The Spice Island Voyage: In Search of Wallace'', Abacus, 1997, paperback, 302 pages, ISBN 0-349-11040-9 * Bergreen, Laurence ''Over the Edge of the World'', Morrow, 2003, paperback, 480 pages * Bellwood, Peter (1997). ''Prehistory of the Indo-Malaysian archipelago''. Honolulu: University of Hawai’i Press. ISBN 0-8248-1883-0. * Andaya, Leonard Y. (1993). ''The World of Maluku: Eastern Indonesia in the Early Modern Period''. Honolulu: University of Hawai’i Press. ISBN 0-8248-1490-8. * Donkin, R. A. (1997). ''Between East and West: The Moluccas and the Traffic in Spices Up to the Arrival of Europeans''. American Philosophical Society. ISBN 0-87169-248-1. * Monk, Kathryn A., Yance De Fretes, Gayatri Reksodiharjo-Lilley (1997). ''The Ecology of Nusa Tenggara and Maluku''. Singapore: Periplus Press. ISBN 962-593-076-0. * Van Oosterzee, Penny (1997). ''Where Worlds Collide: The Wallace Line''. Ithaca: Cornell University Press. ISBN 0-8014-8497-9. * Wallace, Alfred Russel (2000; originally published 1869). ''The Malay Archipelago''. Singapore: Periplus Press. ISBN 962-593-645-9. [[Категория:Тымыҡ океан утрауҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] bbz3pk7i42dmrd6zzoor7j46rdb6ign Урта Көнсығыш 0 154942 1302612 1058524 2026-08-11T20:21:42Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302612 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Урта Көнсығыш''' — трансконтиненталь төбәк, үҙәге Көнбайыш Азияла һәм [[Мысыр]]ҙа. XX быуатта инглиз телендә Урта Көнсығыш термины [[Яҡын Көнсығыш]] термины урынына киң ҡулланыла башлай. == Терминдың килеп сығышы == «Урта Көнсығыш» ({{lang-en|Middle East}}) термины [[1850]]-се йылдарҙа британ Һиндостаны хакимиәтендә барлыҡҡа килә. [[Америка Ҡушма Штаттары|Америка]] хәрби диңгеҙ теоретигы Альфред Тайер Мэхэн был терминды [[1902 йыл]]да<ref>{{Статья|заглавие=Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"|издание=Middle East Studies|том=12|страницы=95—98|doi=10.1080/00263207608700307|язык=en|тип=journal|автор=Koppes, C.R.|год=1976}}</ref> «[[Ғәрәбстан ярымутрауы]] менән [[Һиндостан]] араһындағы өлкәгә ҡарата» ҡуллана һәм терминды киң әйләнешкә индереп ебәрә. Ул саҡта [[Британия империяһы]] һәм [[Рәсәй империяһы]] [[Үҙәк Азия]]ла йоғонто өсөн көрәшә (был көнәркәшлек Ҙур уйын тигән атама ала). Мэхэн төбәктең генә түгел, уның йөрәге булған [[Фарсы ҡултығы]]ның да әһәмиәтен самалай. Ул Фарсы ҡултығы тирәһендәге төбәкте Урта Көнсығыш тип атай һәм уны әһәмиәте буйынса [[Сүәйс (Суэц) каналы|Сүәйс каналынан]] ҡала икенсе урында торған диңгеҙ юлы тип таба, рустар [[Британия Һиндостаны]] яғына йүнәлмәһен өсөн уны инглиздәр мотлаҡ контролдә тоторға тейеш тип һанай. Терминды тәүләп Мэхэн [[1902 йыл]]да «Фарсы ҡултығы һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр» тигән мәҡәләһендә ({{Тәржемәһеҙ|:en:National Review (London)|National Review (Лондон)|National Review|en}}) ҡуллана. Был мәҡәләне The Times күсереп баҫа. Тиҙҙән шунда уҡ «Урта Көнсығыш мәсьәләһе» тигән дөйөм баш аҫтында ун ике мәҡәләнән торған серия сыға, уны сэр {{Тәржемәһеҙ|:en:Ignatius Valentine Chirol|Игнатий Валентин Чирол|en}} яҙған була. Мәҡәләләрҙә сэр Игнатий «Урта Көнсығыш» төшөнсәһен киңәйтә, уны «Азияның Һиндостан сиктәренә тиклем йәйелгән һәм Һиндостан йүнәлешендә хакимлыҡ иткән төбәктәренә» тарата. [[1903 йыл]]да мәҡәләләр серияһы нәшер ителеп бөткәс, The Times үҙе баҫҡан мәҡәләләрҙә терминды тырнаҡһыҙ ала башлай. [[Икенсе донъя һуғышы]]на тиклем [[Төркиә]] менән Урта диңгеҙҙең көнсығыш яр буйы араһы «[[Яҡын Көнсығыш]]» ({{lang-en|Near East}}) тип йөрөтөлә, «Алыҫ Көнсығыш»тың ({{lang-en|Far East}}) үҙәге [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай була]]<ref name="davison">{{Статья|заглавие=Where is the Middle East?|издание=[[Foreign Affairs]]|том=38|страницы=665—675|doi=10.2307/20029452|номер=4|язык=en|автор=Davison, Roderic H.|год=1960|тип=magazine}}</ref>, ә Урта Көнсығыш тип [[Месопотамия]]нан [[Мьянма|Бирмаға]] тиклемге арауыҡ атала. [[1930]]-сы йылдар аҙағында британдар [[Ҡаһирә]]лә урынлашҡан һәм төбәктә Бөйөк Британияның хәрби көстәренә идара иткән Урта Көнсығыш командованиеһын ойоштора. Һуңыраҡ «Урта Көнсығыш» ({{lang-en|Middle East}}) тигән инглиз термины [[Европа]]ла һәм АҠШ-та киң ҡулланыу таба. [[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтонда]] [[1946 йыл]]да Яҡын Көнсығыш институтына нигеҙ һалына<ref>{{Cite book|author=Held, Colbert C.|title=Middle East Patterns: Places, Peoples, and Politics|url=https://archive.org/details/middleeastpatter0000held_u2w5|publisher=Westview Press|year=2000|page=[https://archive.org/details/middleeastpatter0000held_u2w5/page/7 7]|isbn=0813382211}}</ref> (һүҙмә-һүҙ — «Урта Көнсығыш» ({{lang-en|Middle East Institute}})). === Хәҙерге ҡулланылышы === Донъя һуғыштары араһында инглиз терминының яҙмышы төрләнеп тора. Инглиз телендә ''Middle East'' термины әүәлге «Яҡын» һәм «Урта» Көнсығыш өсөн уртаҡ ҡулланыла йә элек ''Near East'' термины менән билдәләнгән илдәрҙе белдерә. Башҡа телдәргә, атап әйткәндә рус теленә, шул иҫәптән башҡорт теленә лә, ''Middle East'' (һүҙмә-һүҙ — «Урта Көнсығыш») термины яңы мәғәнәлә килеп инә, йәғни ''Near East'' (һүҙмә-һүҙ — «Яҡын Көнсығыш») мәғәнәһендә. Шунлыҡтан әүәле «Урта Көнсығыш»ты аңлатҡан ''Middle East'' термины ғәҙәттә «Яҡын Көнсығыш» тип тәржемә ителә. Әммә Икенсе донъя һуғышына тиклемге осорға ҡараған тарихи контекста Middle East терминын «Урта Көнсығыш» тип тәржемә итеү ҡабул ителгән. ==== Инглиз телендә ==== «Урта» ({{lang-en|Middle}}) һүҙе терминдың үҙгәрә төшкән мәғәнәһенә бәйле бер аҙ буталсыҡлыҡ тыуҙыра. [[Беренсе донъя һуғышы]]на тиклем «Яҡын Көнсығыш» ({{lang-en|Near East}}) термины инглиз телендә Балҡанды һәм [[Ғосман империяһы]]н белдерә, ә «Урта Көнсығыш»ҡа ({{lang-en|Middle East}}) [[Иран]], [[Афғанстан]], [[Үҙәк Азия]] һәм [[Кавказ]] инә. «Алыҫ Көнсығыш»ҡа ( {{lang-en|Far East}}) иһә Көнсығыш Азия (атап әйткәндә [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Япония]], Формоза, Корея, [[Гонконг]] һ.б.) ҡарай. 1918 йылда Ғосман империяһы юҡҡа сыҡҡас, Near East термины инглиз телендә ҡулланылыштан төшөп ҡала, ә Middle East терминын Ислам донъяһы илдәренә ҡарата ҡуллана башлайҙар. Middle East терминын АҠШ хөкүмәте тәүге тапҡыр 1957 йылда Сүәйс кризисына ҡағылышлы Эйзенхауэр доктринаһында рәсми ҡуллана. АҠШ-тың Дәүләт секретары Джон Фостер Даллес Middle Eastты «көнбайышта [[Ливия]]ны һәм көнсығышта [[Пакистан]]ды, төньяҡта Сүриә менән Иранды һәм көньяҡта Ғәрәбстан ярымутрауын, шулай уҡ [[Судан]] менән [[Эфиопия]]ны эсенә алған өлкә» тип билдәләй<ref name="davison"/>. 1958 йылда АҠШ Дәүләт департаменты биргән аңлатмаға ярашлы, «Яҡын Көнсығыш» һәм «Урта Көнсығыш» терминдары бер-береһен алмаштыра ала, һәм был төбәккә [[Мысыр]], [[Сүриә]], [[Израиль дәүләте|Израиль]], [[Ливан]], [[Иордания]], [[Ираҡ]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]], [[Күвейт]], [[Бахрейн]] һәм [[Катар|Катар инә]]<ref>{{Cite news|title='Near East' is Mideast, Washington Explains|url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70E10FC3D59127A93C6A81783D85F4C8585F9&scp=1&sq='Near%20East'%20is%20Mideast,%20Washington%20Explains&st=cse|publisher=The New York Times|date=1958-08-14|accessdate=2009-01-25}}</ref>. [[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]] агентлығы сәйәсәте буйынса, Яҡын Көнсығыш элек — көнбайыш илдәргә, ә Урта Көнсығыш көнсығыш илдәргә ҡарата ҡулланылған, әммә хәҙер улар синоним булып тора. [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] документтарында йышыраҡ Middle East термины ҡулланыла һәм [[Ғәрәп-израиль конфликты]]на ҡағыла. Near East һирәгерәк ҡулланыла. Рус теленә, шулай уҡ башҡорт теленә лә икеһе лә «Яҡын Көнсығыш» тип тәржемә ителә. Ҡайһы бер тәнҡитселәр альтернатив термин, мәҫәлән, «Көнбайыш Азия» тигәнде, тәҡдим итә, ул [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] ҡулланған рәсми термин булып та тора. Ҡайһы бер авторҙар Middle Eastты евроцентристик термин тип ғәйепләй<ref>{{Cite web|author=Shohat, Ella|title=Redrawing American Cartographies of Asia|url=http://commposite.uqam.ca/videaz/docs/elshen.html|publisher=City University of New York|accessdate=2007-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/19991023092500/http://commposite.uqam.ca/videaz/docs/elshen.html|archivedate=1999-10-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19991023092500/http://commposite.uqam.ca/videaz/docs/elshen.html |date=1999-10-23 }}</ref><ref>{{Cite web|author=Hanafi, Hassan|title=The Middle East, in whose world?|url=http://www.smi.uib.no/pao/hanafi.html|publisher=Nordic Society for Middle Eastern Studies|accessdate=2007-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131018151834/http://www.smi.uib.no/pao/hanafi.html|archivedate=2013-10-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131018151834/http://www.smi.uib.no/pao/hanafi.html |date=2013-10-18 }}</ref>. Хәҙерге Европа телдәрендә {{lang-en|Middle East}} термины европалылар тарафынан да, европалы булмағандар тарафынан да академик һәм рәсми телмәрҙә ҡулланылып йөрөй. ==== Рус һәм башҡорт телдәрендә ==== Рус һәм башҡорт телдәрендә «Урта Көнсығыш» термины йышыраҡ Яҡын Көнсығыш илдәренә ҡарата ҡулланыла. == Урта Көнсығыш дәүләттәре == * [[Бахрейн]] * [[Кипр Республикаһы]] * [[Мысыр]] * [[Иран]] * [[Ираҡ]] * [[Израиль дәүләте|Израиль]] * [[Иордания]] * [[Күвейт]] * [[Ливан]] * [[Оман]] * [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин дәүләте]] * [[Катар]] * [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] * [[Сүриә]] * [[Төркиә]] * [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]] * [[Йемен]] == Төбәктең геологияһы == Урта Көнсығыш дүрт тектоник биләмә — Африка плитаһы, Ғәрәп платформаһы, Евразия плитаһы һәм Һиндостан плитаһы — бергә тоташҡан урында ята. Улар бәрелешкән ерҙәрҙә йыйырсыҡланыу бик күп тау системалары яһалыуға сәбәп булған. Урта Көнсығыштың бер өлөшө Альп геосинклиналь өлкәһенә ҡараған тауҙар менән тулған, улар Көньяҡ Европалағы тау теҙмәләренең дауамы булып тора. Рельефта улар сағыштырмаса бейек ситке сылбырҙарҙан торған таулыҡтар һәм тәпәшерәк эске яҫы таулыҡтар булып күренә. Көньяҡта уларға Ғәрәп-Сүриә таулығы ҡушыла, ул Африка платформаһының бер өлөшө булып тора. Ғәрәп өлкәһе һәр йәһәттән [[Азия]]ға ҡарағанда, Төньяҡ Африкаға яҡыныраҡ тора. Йыйырсыҡлы һәм йыйырсыҡлы-глыбалы тауҙар һәм таулыҡтар аккумулятив тигеҙлектәр һәм тау араларындағы уйпаттар менән сиратлаша. Тау араларындағы депрессиялар эргәләге тауҙарҙан төшкән кәүшәк ватыҡтар менән тулы. Әүәл был уйпаттарҙың төбөндә ятҡан күлдәр ҡороған һәм тоҙ менән [[гипс]] ҡатламы ҡалдырған. Урта Көнсығыш — бейеклектәрҙең абсолют билдәләре йәһәтенән контраст төбәк. Бер яҡтан, бында планетаның иң бейек түбәләре — Чогори (8614 м) һәм Тиричмир (7690 м) тауҙары, икенсе ятҡан, иң тәрән сөңгөлдәрҙең береһе булған [[Үле диңгеҙ]] урынлашҡан, уның кимәле диңгеҙ кимәленән 392 метрға түбәнерәк. Урта Көнсығыштың күп райондары (Иран, Пакистан, Төркиә) Альп орогенезы менән солғанған. Унда юғары сейсмиклыҡ күҙәтелә (мәҫәлән, 1948 йылда Ашхабадтағы ер тетрәү). Иң яңы күтәрелеш зоналары боронғораҡ йыйырсыҡтар менән сиратлаша. Урта Көнсығыш илдәре территорияһында күп төрлө минераль сеймал ятҡылыҡтары табыла. Донъяла иң күп запаслы [[нефть]] ятҡылыҡтары табылған (башлыса [[Фарсы ҡултығы]] һәм [[Каспий диңгеҙе]] бассейнында). [[Нефть]], тәбиғи янар газ һәм самородоклы [[көкөрт]] запастары буйынса Урта Көнсығыш донъяла беренсе урынды биләй. Шулай уҡ [[цинк]] мәғдәне, барит, бораттар, литий, корунд, терегөмөш, асбест, фосфориттар, тимер мәғдәне, калий тоҙҙары, ҡурғаш, вольфрам, [[баҡыр]], [[пирит]], һөрмә, флюорит, целестин, [[фирүзә]], лазурит һәм башҡа файҙалы ҡаҙылмалар күп. === Нефть, газ, ҡаҙылдыҡ күмер === Урта Көнсығышта нефть запастары тәүләп [[Иран]]дың көньяҡ-көнбайышында [[1908 йыл]]да табыла (Месжеде-Сөләймән ятҡылығы). [[1920]]-се йылдар аҙағында ҡайһы бер нефть ятҡылыҡтары файҙаланыла башлай, атап әйткәндә, Киркук ([[Ираҡ]]), Гечсаран, Хәфтгәл (Иран). [[1932 йыл]]да бик ҙур {{Тәржемәһеҙ 5|Авали||en|A'ali}} газ һәм нефть ятҡылығы ([[Бахрейн]] утрауында), шулай уҡ Иранда Пазенан һәм Агаджари, [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нда Даммам, Абкайк Әбү-Хадрия газ һәм нефть ятҡылыҡтары асыла. [[1938 йыл]]да [[Күвейт]]тә донъя күләмендә бик ҙур Оло Бурган ятҡылығы, [[1948 йыл]]да  Сәғүд Ғәрәбстанында Гавар ятҡылығы асыла. [[1950]]-се — 60-сы йылдарҙа 80-дән ашыу ҙур нефть ятҡылығы табыла. [[1970]]-се йылдарҙа [[Фарсы ҡултығы]]ның көньяҡ-көнсығышында һәм Иран, [[Катар]], [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре|БҒӘ]], [[Ираҡ]]тың уның күршеһендәге территорияларында гигант газ ятҡылыҡтары асыла. Нефть запастары буйынса Урта Көнсығыш донъя төбәктәре араһында алдынғылыҡты биләй: яҡынса 45 миллиард тонна нефть һәм 20 триллион кубометрҙан ашыу газ. Төбәктең башҡа бассейндарында ла (Иран, [[Афғанстан]], [[Израиль дәүләте|Израиль]]) айырым ятҡылыҡтар осрай. ХХ быуаттың 90-сы йылдарына тиклем Урта Көнсығыш илдәрендә 302 нефть һәм газ-нефть, 54 газ ятҡылығы асыла. Углеводородтарҙың разведкаланған төп запастары башлыса 1-3 км тәрәнлектә ята. Продукт бирә торған төп ҡатламдар — пермь, үрге юра, [[Аҡбур осоро|түбәнге аҡбур]] һәм олигоцен-түбәнге миоцен ҡатламдар. 23 миллиард тоннанан ашыу таш күмер, 3,3 миллиард тоннанан ашыу һоро күмер запастары бар. Разведкаланған таш күмер запастары — [[Төркиә]]лә, Иранда һәм [[Афғанстан]]да. Һоро күмер запастары — тотошлай тиерлек Төркиәлә ([[Кесе Азия|Анатолия]] һоро күмер бассейны). Ирандағы күмер ятҡылыҡтары — Эльбрус, Үҙәк Иран һәм Мешхед бассейндарында. === Металдар === Урта Көнсығышта уран запастары ҙур түгел — 9 мең тонна самаһы ([[1998]]). Улар Төркиәләге бер нисә ятҡылыҡта (Салихлы-Көпрүбаши) ята. Мәғдәндәрҙә U<nowiki><sub id="mwATA">3</sub></nowiki>O<nowiki><sub id="mwATE">8</sub></nowiki> миҡдары — 0,07-0,1 %. [[Ҡара диңгеҙ]]ҙең төрөк өлөшөндә 1—3 километр тәрәнлектә һыу төбө ултырмаларында уран мәғдәне байтаҡ. Ҡара металл мәғдәндәре. Көнбайыш Азияла тимер мәғдәненең дөйөм запасы — яҡынса 14 миллиард тонна, шул иҫәптән разведкаланғандары — 3 миллиард тоннанан ашыу (1998). Сәнәғәт өсөн айырыуса мөһимдәре — Төркиәлә (Дивриги, Хасанчелеби), Иранда (Чогарт һәм башҡалар), Ираҡта (Аснава), руда запастары 100—500 миллион тонна ([[Тимер|Fe]] күләме — 50—63 %, [[Көкөрт|S]] — 0,1-2 %, P<nowiki><sub id="mwATk">2</sub></nowiki>О<nowiki><sub id="mwATo">5</sub></nowiki> — 0,05-3,0 %, SiO<nowiki><sub id="mwATw">2</sub></nowiki> — 2,0-33,0 %). Сәғүд Ғәрәстанында тимерле кварцит (Вади-Сававин), Афғанстанда тимер мәғдәнле метасоматиттар (Хаджигек) бар. [[Ултырма тау тоҡомдары|Ултырма]] ятҡылыҡтар, ҡағиҙә булараҡ, эре түгел, улар Сәғүд Ғәрәбстанында, Ираҡта, [[Иордания]]ла, Афғанстанда, [[Сүриә]]лә урынлашҡан (запастар — йөҙҙәрсә мең, тиҫтәләрсә миллион, һирәгерәк йөҙҙәрсә миллион тонна, әммә Fe миҡдары — 23-64 %, S — проценттың йөҙҙән бер өлөшө, P<sub>2</sub>О<sub>5</sub> — 0,01-0,45 %, SiO<sub>2</sub> — 15 процентҡа тиклем). Титан-магнетит ятҡылыҡтарында ([[Йемен]]) мәғдән запастары — 600 миллион тоннағаса, ләкин файҙалы компоненттар аҙ (Fe — 15 процент, TiO<sub>2</sub> — 5,3 процент), ә зарарлы компоненттар күп (P<sub>2</sub>О<sub>5</sub> — 3,3 процент). Марганец мәғдәндәренең запастары ҙур түгел һәм 5 миллион тонна самаһы тәшкил итә. Запастар башлыса Иорданияла (Вади-Дана һ.б.), Төркиәлә (Перонит, Подима, Улукөй һ.б.), Иранда, Сәғүд Ғәрәбстанында — Атлантис-11. Ултырма тау тоҡомдарында [[Марганец|Mn]] миҡдары  — 38-43 процент,  юлаҡлыларҙа — 25-45 процент. Титан запасы 850 мең тонна ильменит тип баһалана (Йеменда), (кг / т): ильменит — 24-83, циркон — 10-20, монацит — 1-2. Циркон запасы — 130 мең тонна, монацит — 8 мең тонна. Йеменда һәм Сәғүд Ғәрәбстанында төп ҡатламдарҙа титан-магнетит мәғдәндәре бар, әммә уларҙа TiO<sub>2</sub> 5 проценттан артмай тиерлек. Хромлы рудалар — 40 миллион тонна самаһы — башлыса Төркиәлә һәм Иранда, бер аҙ Кипрҙа (1 миллион тонна), Афғанстанда һәм [[Оман]]да (160 мең тонна). Төҫлө металл мәғдәндәре. Боксит запастары ҙур түгел — 217,5 миллион тонна, шул иҫәптән разведкаланғандары — 140 миллион тоннанан ашыу. Бөтә запастарҙың күп өлөшө — Төркиәлә. [[Баҡыр]] запастары — 22 миллион тоннанан ашыу. Баҡыр запастарының 50 процентлабы — Иран, Афғанстан, Төркиә, Сәғүд Ғәрәбстаны, Оман, Иорданиия, Кипр, Израиль ятҡылыҡтарында. Сәнәғәт әһәмиәтенә эйә баҡыр-порфир ятҡылыҡтары — Иранда (Сарчешме, Чахар-Гонбад һ.б.) һәм Төркиәлә. Афғанстанда, Иорданияла һәм Израилдә — стратиформ ятҡылыҡтары, бәләкәйерәк колчедан ятҡылыҡтары — Төркиәлә, Оманда, Сәғүд Ғәрәбстанында, Кипрҙа һәм Иранда (металл запастары — 680 мең тоннаға тиклем, Cu миҡдары — 0,5-3,75 процент). [[Ҡыҙыл диңгеҙ]]ҙең металлы ләмендә (Атлантис II ятҡылығы) Cu миҡдары — 0,19-3,6 процент. Урта Көнсығышта ҡурғаш запастары — яҡынса 7,9 миллион тонна, [[цинк]] — 26 миллион тонна самаһы. Прогнозланыусы запастар ярашлы рәүештә — 10 һәм 15 миллион тонна. Ҡурғаш һәм цинк запастары башлыса — Урта диңгеҙ геосинклиналь йыйырсыҡлы билбауында, Иран сиктәрендә. Цинк Сәғүд Ғәрәбстанында күп, Ираҡта, Афғанстанда һәм Оманда — әҙерәк. Иран (Энгуран һ.б.), Төркиә (Мургул, Лаханос һ.б.), Иран (Кушк, Чахмире һ.б.), Сәғүд Ғәрәбстаны (Нукри, Эль-Амар һ.б.), Оман (Сухар, Раках һ.б.), Афғанстан (Шайда) ятҡылыҡтары ҙур сәнәғәт әһәмиәтенә эйә. Был ятҡылыҡтарҙағы мәғдәндә шулай уҡ [[көмөш]], [[алтын]], баҡыр, ҡайһы берҙә [[кадмий]] осрай. Никель запастары — 250 мең тонна самаһы, уның күп өлөшө — 160 мең тонна (1998) — Төркиәлә һәм Иранда, әҙерәге — Сәғүд Ғәрәбстанында. Мәғдәндә никель миҡдары — 0,4 — 4 процент. Кобальт 35 мең тонна күләмендә Төркиә ятҡылыҡтарында бар. Вольфрам ятҡылыҡтары ла тик Төркиәлә табылған. Дөйөм запасы — 77 мең тонна, раҫланғаны — 50 мең тонна (1998). Сәнәғәткә яраҡһыҙ вольфрам Иранда һәм Афғанстанда бар. Молибден запастары ҙур түгел һәм 432 мең тонна тип баһалана, раҫланғаны — 172 мең тонна (1998), мәғдәндә Мо миҡдары — 0,03-0,2 процент. Күп өлөшө — Иранда (Сарчешме һ.б.), аҙы — Төркиәлә (Улудаг һ.б.). Һирәк осраҡ торған металдар (бериллий, литий, тантал, ниобий, цезий һ.б.) — Афғанстанда. Сәғүд Ғәрәбстанында ниобаттар табылған. Стронций мәғдәндәренән целестин Афғанстанда (Кундуз), Иранда һәм Төркиәлә бар. 12 мең тонна терегөмөш запастары бар (Көнбайыш Төркиәлә). Ваҡ-төйәк ятҡылыҡтар Иранда, Афғанстанда табылған. Һөрмә запастары — 170 мең тонна. Төп өлөшө — Төркиәлә (1998 йылда — 9 мең тонна). Шулай уҡ Иранда (Зерешуран, Бахарлу, Патиар, Торкеман, Кухе-Сорх һ.б.) бар. Алтындың раҫланған запастары — 170 тонна ([[1998]]). Сәғүд Ғәрәбстанында — иҫәпкә алынған ҙ2 тонна, Иранда (Гольпаеган, Муте һ.б.) — 15 тонна, Афғанстанда — 18 тонна, Төркиәлә — 58 тонна. [[Көмөш]]төң үҙ аллы ятҡылыҡтары Урта Көнбайышта юҡ. Ул төрлө ҡатнаш ятҡылыҡтарҙа бар. === Тау химияһы сеймалы === Тау химияһы сәнәғәте өсөн сеймалды Көнбайыш Азия илдәрендә фосфориттар, [[көкөрт]], калий тоҙҙары, таш тоҙ, барит, флюорит, бораттар, натрий сульфаты, [[пирит]] кәүҙәләндерә. 2500 миллион тонна фосфорит запасы бар. Улар Иорданияла, Сүриәлә, Төркиәлә, Ираҡта һәм Израилдә бар. Көкөрт запастары буйынса Урта Көнсығыш донъяла беренсе урында — 373 миллион тонна; көкөрт запастарының 99 проценты самаһы — Ираҡ ятҡылыҡтарында (Мишрак, Лазага һ.б.), шулай уҡ Афғанстанда, Төркиәлә, Иранда бар. Калий тоҙҙарының төп запастары [[Үле диңгеҙ]] менән бәйле — дөйөм запасы 600 миллион тонна, раҫланғаны — 42 миллион тонна, K<sub>2</sub>O миҡдары — 1,4 процент (1998). Калий тоҙҙары ятҡылыҡтары шулай уҡ Иранда ла (Миане, Семнан һ.б.) бар. Таш тоҙ ятҡылыҡтары (запастар 4,5 миллиард тоннанан ашыу) — Төркиәлә, Йеменда, Сәғүд Ғәрәбстанында, Иранда, Сүриәлә, Афғанстанда һәм Иорданияла. Натрий сульфаты ятҡылыҡтары (запастары — 10 миллион тоннанан ашыу) — Төркиәлә һәм Иранда, флюорит ятҡылыҡтары (раҫланған запастар яҡынса 7 миллион тонна — 1998) — Афғанстанда, Иранда, Төркиәлә һәм Сәғүд Ғәрәбстанында, [[пирит]] ятҡылыҡтары (запастары 0,7 миллиард тонна самаһы) — Сәғүд Ғәрәбстанында, Төркиәлә һәм Кипрҙа. Бораттарҙың запастары башлыса Төркиәлә булып (Бандырма, Эмет, Кирка, Бигадич һ.б. ятҡылыҡтар), 1 миллиард тонна тип баһалана, мәғдәндә B<sub>2</sub>O<sub>3</sub> миҡдары — 15-50 процент. Төбәктә барит та байтаҡ  (дөйөм запастары 21 миллион тонна, раҫланғандары — 6,8 миллион тонна),  башлыса Төркиәлә (Силир һ.б.), шулай уҡ Иранда (Кередж), Афғанстанда (Сангилян) һәм Сәғүд Ғәрәбстанында. === Мәғдән булмаған сәнәғәт сеймалы === Көнбайыш Азияның ер аҫты мәғдән булмаған материалдарҙың төрлө төрҙәренә бай. Асбестың ҙур запастары (ХХ быуаттың 90-сы йылдары)  — 6 миллион тонна (Төркиә, Афғанстан, Иран, Кипр), корунд — 9,2 миллион тонна (Төркиә, Иран), магнезит — 95 миллион тонна (Төркиә, Афғанстан, Сәғүд Ғәрәбстаны, Иран, Израиль), каолин — 40 миллион тонна (Иран, Төркиә, Иордания, Сәғүд Ғәрәбстаны), перлит — 4,7 миллиард тонна (Төркиә), алунит — 1 миллиард тоннанан ашыу (Иран, Төркиә). Бынан тыш, Сүриәлә, Төркиәлә, Иранда, Израилдә — бентонит (запастары 2 миллион тонна), диатомит —Төркиәлә (130 миллион тонна), утҡа бирешмәүсән [[доломит]]тар — Иранда, Ираҡта, Афғанстанда (25 миллион тонна), тальк — Афғанстанда, Төркиәлә, Сәғүд Ғәрәбстанында (10 миллион тоннанан ашыу), сепиолит — Төркиәлә (1,2 миллион тонна), графит — Төркиәлә һәм Афғанстанда, мусковит — Афғанстанда, Иранда һәм Сәғүд Ғәрәбстанында. === Мәғдән булмаған төҙөлөш материалдары === Мәғдән булмаған төҙөлөш материалдарынан [[гипс]] запастары 3 миллиард тоннанан ашыу (Төркиә, Афғанстан, Йемен, Иордания, Иран), төрлө [[балсыҡ]] (Төркиә, Израиль, Иран, Ираҡ, Афғанстан, Сәғүд Ғәрәбстаны, Йемен), цемент һәм төҙөлөш [[эзбизташ]]тары (Төркиә, Израиль, Иран, Ираҡ, Афғанстан, Сәғүд Ғәрәбстаны, Йемен, БҒӘ), мәрмәр (Төркиә, Иран, Йемен һ.б.) бар. === Затлы һәм биҙәкләү ташы ятҡылыҡтары === Иранда [[фирүзә]] (Нишапурҙа Мешхетак районы һ.б.) бар. Афғанстанда лазуриттың донъялағы иң яҡшы сорттары табыла. Афғанстанда шулай уҡ рубиндар, [[зөбәржәт]]тәр, кунцит, һөрмә, гәлсәр, турмалиндар, аквамарин, мәрмәр ониксы бар. === Төбәктең тау системалары === * Антиливан * [[Һиндукуш]] * Голан тауҙары * [[Загрос]] * Кармель * Киртхар * [[Копетдағ]] * Кухруд * [[Ливан]] * Мекран * Памир * Паропамиз * Урта Афған тауы * Сөләймән тауы * [[Тавр һырты]] * Төркмән-Хөрәсән тауы * Улудағ * Хиндурадж === Тау түбәләре === * 8614 м — Чогори * 7690 м — Тиричмир * 7492 м — Ношак * 7403 м — Истор-о-Нал * 7338 м — Сараграр I * 5642 м — Эльбрус * 5610 м — Демавенд * 5204 м — Дыхтау * 5165 м — [[Арарат]] * 5152 м — Коштантау * 5085 м — Джангитау * 5068 м — [[Шхара]] * 5034 м — [[Казбек]] * 4548 м — Зардкух * 4182 м — Кайсар * 3487 м — Тахт-и-Сөләймәно* 3314 м — Кенгзошк<ref>{{БСЭ3|заглавие=Туркмено-Хорасанские горы}}</ref> * 2814 м — Хермон * 2477 м — Камаркух * 2730 м — Джабаль-Каур * 2543 м — Кесе Олимп * 2285 м — Синай тауы * 881 м — Гризим * 818 м — Зәйтүн тауы * 808 м — Нево тауы * 588 м — Синай тауы == Климаты һәм гидрографияһы == Урта Көнсығыштың күпселек өлөшөндә ҡоро йә ҡоролоҡло климат хакимлыҡ итә. Дөйөм тасуирламаға арид ландшафттарының өҫтөнлөк итеүе, йәғни [[сүл]]дәрҙең, ярымсүлдәрҙең һәм ҡоро далаларҙың өҫтөнлөк итеүе, ағар һыуһыҙ ҙур-ҙур өлкәләр булыуы хас. Иң яҡшы дымлы өлкәләр — [[Урта диңгеҙ]], [[Ҡара диңгеҙ]], [[Каспий диңгеҙе]]нең көньяҡ яры, [[Ғәрәбстан ярымутрауы]]ның көньяҡ-көнбайышы һәм ҡайһы бер таулы төбәктәр. Урта Көнсығыштағы күпселек илдәрҙең ауыл хужалығында көтөүлектәрҙең булыуы ҙур әһәмиәткә эйә, ул малсылыҡ (күп райондарҙа — күсмә) үҫешен билдәләй. Төбәктең төп йылғалары: * [[Амударъя]] * [[Аракс]] * Вахш * Герируд * Гильменд * Гумаль * [[Евфрат]] * [[Һинд]] * Иордан * Карун * Керхе * Кура * Кызылырмак * Мургаб * [[Нил]] * Пяндж * Сатледж * Сейхан * [[Һырдаръя]] * [[Тигр]] * Шатт-әл-Араб == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Яҡын Көнсығыш тарихы]] * [[Яҡын Көнсығыш]] * Алыҫ Көнсығыш == Иҫкәрмәләр == ; Ҡулланылған әҙәбиәт һәм сығанаҡтар {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{Из БСЭ}} * {{Словарь современных географических названий|Средний Восток}} * Ближний и Средний Восток // Энциклопедия «Кругосвет». * [http://www.onetoureast.ru/sredniy-vostok/9-sredniy-vostok-podrobnoe-opisanie.html История и рассуждения о «Среднем Востоке»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016052557/http://www.onetoureast.ru/sredniy-vostok/9-sredniy-vostok-podrobnoe-opisanie.html |date=2011-10-16 }} [[Категория:Яҡын Көнсығыш]] lwg7gsbupjo9a3eiigz6g3614es0f9r Карандаев Александр Сергеевич 0 155358 1302695 1281574 2026-08-12T11:29:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302695 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Карандаев Александр Сергеевич''' ([[20 апрель]] [[1959 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор<ref name="electromeh">[http://electromeh.npi-tu.ru/ru/editors/karandaev Александр Сергеевич Карандаев, доктор технических наук, профессор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027141644/http://electromeh.npi-tu.ru/ru/editors/karandaev |date=2019-10-27 }}</ref>. 300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәте, шул иҫәптән монографиялары етәү<ref>[https://elibrary.ru/author_items.asp?authorid=645088 КАРАНДАЕВ АЛЕКСАНДР СЕРГЕЕВИЧ]</ref>, шулай уҡ 40-тан ашыу ғилми уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы һәм патент алған<ref>[https://patentdb.ru/author/1268133 Изобретатель КАРАНДАЕВ АЛЕКСАНДР СЕРГЕЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191112123257/https://patentdb.ru/author/1268133 |date=2019-11-12 }}</ref><ref>[https://findpatent.ru/byauthors/1268133/ Патенты автора КАРАНДАЕВ АЛЕКСАНДР СЕРГЕЕВИЧ]</ref>. == Биографияһы == {{Внешнее изображение|image1=[https://www.magtu.ru/images/phocagallery/nauchnaya_deyatelnost_10/ludi-nauki/thumbs/phoca_thumb_l_karandaev.jpg Фотография А. С. Карандаева]}}[[1959 йыл]]дың [[20 апрель|20 апреленд]]ә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бәләбәй районы]] Глуховская ауылында тыуа. === Белеме === [[1981 йыл]]да [[Магнитогорск]] тау-металлургия институтын (МГМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «сәнәғәт ҡулайламаларын электр менән эш ләтеү һәм автоматлаштырыу» һөнәре буйынса тамамлай. 1983—1986 йылдарҙа Мәскәү энергетика институтында аспирантурала уҡый, унда 1986 йылда «Разработка тиристорных электроприводов с двухзонным регулированием скорости и улучшенными энергетическими показателями» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. [[1994 йыл]]да Карандаевҡа «Электротехника һәм сәнәғәт электроникаһы» кафедраһының доценты тигән ғалим исеме бирелә. 1997 декабренән алып Мәскәү энергетика институтының докторантураһына уҡырға инә, унда 2000 йылда «Автоматизированный электропривод непрерывно-реверсивного литейно-прокатного агрегата» темаһына докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Александр Карандаевҡа [[2001 йыл]]да профессор дәрәжәһе бирелә. Ғалим булараҡ уның үҫешендә техник фәндәр докторы, профессорҙар [[Селиванов Игорь Андреевич|И.]] [[Селиванов Игорь Андреевич|А. Селиванов]], [[Салганик Виктор Матвеевич|В]] [[Салганик Виктор Матвеевич|М. Салганик]], О. И. Осипова һәм В П. Бычковтар ҙур роль уйнай. === Эшмәкәрлеге === МТМИ-ын тамамлағас, 1981 йылда ул [[Магнитогорск|Магнитогорскиҙа]] ошо уҡ института эшләй. Докторлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, 2000 йылдан алып, [[Көньяҡ Урал дәүләт университеты|Көньяҡ-Урал дәүләт университетында]] электр техникаһы һәм электр техникаһы системалары кафедраһы мөдире була, ә 2001—2010 йылдарҙа энергетика факультетының деканы була. Хәҙерге ваҡытта «Мехатроника һәм автоматлаштырыу» кафедраһының төп ғилми хеҙмәткәре<ref>[https://www.susu.ru/ru/employee/karandaev-aleksandr-sergeevich Карандаев Александр Сергеевич]</ref> . 2012 йылдан алып РФ Электротехника академияһының ағза-корреспонденты.<ref>[https://www.susu.ru/ru/politehnicheskiy-institut/kafedry/mehatronika-i-avtomatizaciya/prepodavateli Кафедра «Мехатроника и автоматизация» − Преподаватели] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191112125258/https://www.susu.ru/ru/politehnicheskiy-institut/kafedry/mehatronika-i-avtomatizaciya/prepodavateli |date=2019-11-12 }}</ref>. Шулай уҡ мөхәрририәт-нәшриәт эшендә ҡатнаша: * 1996 йылдан алып әлеге көнгә тиклем — юғары уҡыу йорттарының «Электротехника комплекстары һәм системалары» үҙ-ара ғилми хеҙмәте мөхәрририәте коллегияһы ағзаһы; * 2007 йылдан алып әлеге көнгә тиклем — «Известия вузов. Электромеханика» мөхәрририәт коллегияһының ағзаһы; * 2013 йылдан алып әлеге көнгә тиклем — «Вестник Южно-Уральского государственного университета. Серия Энергетика» журналының ғилми мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы, . А. С. Карандаев фәнни тикшеренеүҙәре илдең металлургия предприятиеларының технологик процесына ҡағыла. Уның күп эштәре Магнитогорск металлургия комбинатына индерелгән. Карандаев етәкселегендә 10-дан артыҡ кандидатлыҡ диссертацияһы, 3 докторлыҡ диссертацияһы уңышлы яҡлана<ref name="electromeh"/>. «Рәсәй Федерацияһының юғары профессиональ белем биреү почетлы хеҙмәткәре» (2003), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендә йәш ғалимдар өсөн премияһы лауреаты<ref>[http://government.ru/awards/434/about/ Премия в области науки и техники для молодых учёных]</ref> (2007, коллектив етәксеһе сифатында), [[Силәбе өлкәһе]] Губернаторы премияһы лауреаты<ref name="electromeh"/>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://www.magtu.ru/attachments/article/689/nauchnaya-elita.pdf НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова] * [http://indust-engineering.ru/team-karandaev.html Карандаев Александр Сергеевич, профессор, доктор технических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191204033427/http://indust-engineering.ru/team-karandaev.html |date=2019-12-04 }} [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Көньяҡ Урал дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Магнитогорск дәүләт техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1959 йылда тыуғандар]] [[Категория:20 апрелдә тыуғандар]] tj047emb5qq3behcgrj8wl0j4x91orc Сухарто 0 155856 1302564 1064948 2026-08-11T19:44:47Z InternetArchiveBot 31336 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302564 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Суха́рто''' ({{audio|Id-Suharto.ogg|''индонезия телендәге әйтелеше''}}), [[1991 йыл]]дан шулай уҡ '''Мөхәммәт Сухарто хажи''' булараҡ та билдәле ({{lang-id|Haji Muhammad Soeharto, Haji Muhammad Suharto}}, {{lang-jv|Haji Muhammad Soeharto}}; [[8 июнь]] [[1921 йыл]], Кемусук — [[27 ғинуар]] [[2008 йыл]], [[Джакарта]]) — [[Индонезия]]ның хәрби һәм дәүләт эшмәкәре. Генерал-лейтенант (1966); 1997 йылда уға махсус булдырылған «Бөйөк генерал» ({{lang-ru|«Большой генерал»}}; {{lang-id|Jenderal Besar}}). Индонезияның икенсе президенты — [[1966 йыл]]да илдең ул саҡтағы президенты [[Сукарно]] указына ярашлы уның исеменән эш итеү хоҡуғы ала, Сукарно отставкаға киткәндән һуң, [[1967 йыл]]дан [[1968 йыл]]ғаса президент вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы була, президент вазифаһын рәсми нигеҙҙә 1968 йылдан [[1998 йыл]]ғаса биләй. Шулай уҡ Кабинет Президиумы рәйесе (1966—1967; президент Сукарно бары тик номиналь нигеҙҙә генә хөкүмәт башлығы булып торғанлыҡтан, ғәмәлдә хөкүмәткә тулыһынса Сухарто етәкслек итә), оборона министры (1966—1971), Индонезияның Милли армияһы (Ҡораллы көстәренең) баш командующийы (1968—1973), Индонезияның Ҡоро ер ғәскәрҙәре штабы начальнигы (1965—1967) вазифаларын башҡара. [[1974 йыл]]дан [[1998 йыл]]ға тиклем — илдең сәйәси партияһы «Голкар» блогы рәйесе. [[1992 йыл]]дан [[1995 йыл]]ғаса — Ҡушылмаусанлыҡ хәрәкәтенең генераль секретары. == Исем-шәрифенең үҙенсәлектәре == [[Ява]] утрауында йәшәүсе халыҡ вәкилдәренең күпселеге кеүек, Сухартоның беҙ күнеккән кеүек фамилияһы булмай<ref name=globe>Haskin, Colin, [https://www.theglobeandmail.com/news/world/article663945.ece «Suharto dead at 86»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Globe and Mail'', 27 January 2008</ref>, «''Сухарто''» — уға тыуғандан һуң бирелгән исем. Туранан-тура тәржемә иткәндә — «''яҡшы милек, яҡшы мөлкәт''»; {{lang-ru|«''хорошее имущество''»}} ({{lang-jv|Su}} — ''яҡшы''; {{lang-ru|''хороший''}} һәм {{lang-jv|Harto}} — ''милек, мөлкәт'' {{lang-ru|''имущество, добро́''}}, йәғни «''мөлкәтле''»; {{lang-ru|«''богатый''»}}). «Мөхәммәт» {{lang-ru|«Мухаммед»}} исемен ул 20-се быуат аҙағында, [[1991 йыл]]да [[Мәккә]]гә [[хаж]] ҡылғандан һуң ҡабул итә һәм был осраҡҡа ҡағылышлы [[Ислам|мосолман]] йолалары нигеҙендә был яңы исеменә «хажи» ҡушылмаһын өҫтәй. Шулай уҡ төп исеме Сухарто ике төрлө яҙылыш менән осрай: индонезия теленең [[1970 йыл]]ға тиклем ғәмәлдә булған ҡағиҙәләренә ярашлы ''Soeharto'' (бында «''у''» өнө «''ое''» диграфы аша бирелә) һәм индонезия теленең хәҙерге заман нормалары буйынса ''Suharto''. Сухарто илгә етәкселек иткән йылдарҙа киң матбуғат сараларында һәм рәсми кимәлдә Индонезияның социаль һәм мәҙәни йолалары нигеҙендә президентҡа ҡарата ''Пак Ха́рто'' ({{lang-id|Pak Harto}}) һүҙ бәйләнешен ҡулланыу бигерәк тә популяр була — был ил ағаһы йәшендәге ир-атҡа мөрәжәғәт иткәндә өндәшеү һүҙе йә уның тураһында һөйләгәндә индонезийҙар ғәҙәттә файҙаланған атама. «Pak» һүҙмә-һүҙ тәржемә иткәндә — ''ата, атай'' ({{lang-ru|''отец, папаша''}}) һәм шәхси исемдең Ява утрауында йәшәүселәр ҡулланған ҡыҫҡартылған формаһынан ғибәрәт. Көнбайыш илдәре матбуғатында һәм Индонезияның үҙендә һирәгерәк Сухарто шулай уҡ ''Йылмайыусы генерал'' ({{lang-ru|''Улыбающийся генерал''}}; {{lang-en|Smiling General}}, {{lang-id|Sang Jenderal yang Tersenyum}}) ҡушаматы менән дә йөрөтәләр<ref>{{Cite book | title=Politics and the press in Indonesia | last=Romano | first=Angela Rose | page=ix | year=2003 | isbn=0700717455}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{Col-begin}} * {{Cite news | title=Army in Jakarta Imposes a Ban on Communists |work=New York Times | date=1965-10-19}} * {{Cite news | last=Aspinall | first=Ed | title=What happened before the riots? | date=October–December 1996 | publisher=Inside Indonesia | url=http://www.insideindonesia.org/edit48/ed.htm | access-date=2011-04-15 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20050505222646/http://www.insideindonesia.org/edit48/ed.htm | archivedate=2005-05-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050505222646/http://www.insideindonesia.org/edit48/ed.htm |date=2005-05-05 }} * {{Cite news | title=Attorney general doubts Soeharto can be prosecuted | publisher=Jakarta Post | date=2005-05-27}} * {{Cite book | first = William | last = Blum | year = 1995 | title = Killing Hope: US Military and CIA Interventions Since World War II | url = https://archive.org/details/killinghopeusmil00blum_0 | publisher=Common Courage Press | location = Monroe, Me. | isbn =1-56751-052-3}} * ''[http://www.imf.org/external/np/sec/nb/1997/nb9722.htm Camdessus Commends Indonesian Actions]''. Press Release. International Monetary Fund. (31 October 1997) * {{Cite web | title = CIA Stalling State Department Histories | work = The National Security Archive | url = http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB52/ | accessdate = 2011-04-22 | archiveurl = https://www.webcitation.org/65eZDCxYf | archivedate = 2012-02-23 }} * {{Cite news | last=Colmey | first=John | title=The Family Firm | date=1999-05-24 | publisher=TIME Asia | url=http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990524/cover1.html | archiveurl=https://web.archive.org/web/20010208155758/http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990524/cover1.html | archivedate=2001-02-08 | deadlink=404 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010208155758/http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990524/cover1.html |date=2001-02-08 }} * {{Cite book | first = Robert E. | last = Elson | year = 2001 | title = Suharto: A Political Biography | url = https://archive.org/details/suhartopolitical0000elso | publisher=Cambridge University Press | location = Cambridge, United Kingdom | isbn =0-521-77326-1}} * {{Cite book| last =Friend| first =Theodore| authorlink =| coauthors =| title =Indonesian Destinies| publisher=The Belknap Press of Harvard University Press| year =2003| location =| pages =| url =https://archive.org/details/indonesiandestin00theo| doi = | isbn =0-674-01834-6}} * {{Cite web |title = H.AMDT.647 (A003): An amendment to prohibit any funds appropriated in the bill to be used for military education and training assistance to Indonesia |url = http://thomas.loc.gov/cgi-bin/bdquery/z?d102:HZ00647: |publisher = THOMAS (Library of Congress) |accessdate = 2006-02-04 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160113050730/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/bdquery/z?d102:HZ00647: |archivedate = 2016-01-13 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160113050730/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/bdquery/z?d102:HZ00647: |date=2016-01-13 }} * {{статья|заглавие= Сухарто (Люди и события)|издание=The New Times (Новое время) |место=М.|год=1968|номер= 14|страницы=15|ref= }} * {{Cite news|title=Indonesia: Arrests, torture and intimidation: The Government's response to its critics|date=1996-11-27|publisher=Amnesty International|url=http://web.amnesty.org/library/eng-idn/index&start=391|deadlink=200|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060313112044/http://web.amnesty.org/library/eng-idn/index%26start%3D391|archivedate=2006-03-13|access-date=2019-06-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051109023133/http://web.amnesty.org/library/eng-idn/index |date=2005-11-09 }} * {{Cite web | title = Indonesia Economic | work = Commanding Heights | url = https://www.pbs.org/wgbh/commandingheights/lo/countries/id/id_economic.html | accessdate = 2005-05-23 | archiveurl = https://www.webcitation.org/65eZC88OI | archivedate = 2012-02-23 }} * {{Cite news | title=Jakarta Cabinet Faces Challenge |work=New York Times | date=1965-12-16}} * «Jakarta Leftist Out As Army Chief» New York Times 15 October 1965 * {{Cite news | first=Brendan | last=Koerner | url=http://www.slate.com/id/2097858 | title=How Did Suharto Steal $35&nbsp;Billion? Cronyism 101 | publisher=Slate | date=2004-03-26 | accessdate=2006-02-04}} * {{Cite news | title=Jakarta Cabinet Faces Challenge |work=New York Times | date=1965-12-16}} * {{Cite news | author=Lashmar, Paul and Oliver, James | title=MI6 Spread Lies to Put Killer In Power | publisher=The Independent | date=2000-04-16}} * {{Cite book | author=Lashmar, Paul; Oliver, James | title=Britain's Secret Propaganda War | publisher=Sutton Pub Ltd | year=1999 | isbn=0-7509-1668-0}} * {{Cite news | title=Public Expenditures, Prices and the Poor | year=1993 | publisher=World Bank | url=http://wbln0018.worldbank.org/dg/povertys.nsf/0/2f56edbf2ef22ff185256b2100754284?OpenDocument | access-date=2011-04-15 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070323210822/http://wbln0018.worldbank.org/dg/povertys.nsf/0/2f56edbf2ef22ff185256b2100754284?OpenDocument | archivedate=2007-03-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070323210822/http://wbln0018.worldbank.org/dg/povertys.nsf/0/2f56edbf2ef22ff185256b2100754284?OpenDocument |date=2007-03-23 }} * McDonald, H., ''Suharto’s Indonesia'', Fontana Books, 1980, Blackburn, Australia, ISBN 0006357210 * McGlynn, John H. et al., ''Indonesia in the Soeharto years. Issue, incidents and images'', Jakarta 2007, [[KITLV]] * Retnowati Abdulgani-Knapp; ''Soeharto: The Life and Legacy of Indonesia’s Second President: An Authorised Biography'''. Marshall Cavendish Editions; ISBN 9812613404, ISBN 978-9812613400 * Ricklefs, M.C. 1991. ''A History of Modern Indonesia since c.1300. 2nd Edition'', Stanford: Stanford University Press. ISBN 0-333-57690-X * {{Cite news | last=Simpson | first=Brad | title=Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice" | date= 2004-07-09 | publisher=National Security Archive | url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/index.htm}} * Schwarz, A. 1999, ''A Nation in Waiting: Indonesia’s Search for Stability'', Westview Press; 2nd edition (October 1999), ISBN 0-8133-3650-3 * {{Cite book |last=Schwarz |first=A. |year=1994 |title=A Nation in Waiting: Indonesia in the 1990s |url=https://archive.org/details/nationinwaitingi00schw |publisher=Westview Press |isbn=1-86373-635-2}} * {{Cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/3567745.stm | title=Suharto tops corruption rankings | publisher=BBC News | date= 2004-03-25 | accessdate=2006-02-04}} * «Sukarno Removes His Defense Chief» New York Times 22 February 1966 * {{Cite news | title=Tapol Troubles: When Will They End? | date=April–June 1999 | publisher=Inside Indonesia | url=http://insideindonesia.org/index.php/component/content/693?task=view | access-date=2011-04-15 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120305190845/http://insideindonesia.org/index.php/component/content/693?task=view | archivedate=2012-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305190845/http://insideindonesia.org/index.php/component/content/693?task=view |date=2012-03-05 }} * {{Cite book | author=Toer, Pramoedya Ananta | title=The Mute's Soliloquy: A Memoir | url=https://archive.org/details/mutessoliloquyme0000toer | publisher=Penguin | year=2000 | isbn=0-14-028904-6}} * [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,836000,00.html «Vengeance with a Smile», Time Magazine, Friday, 15 Jul. 1966] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130827195710/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,836000,00.html |date=2013-08-27 }} * {{Cite news |url = http://www.antara.co.id/en/seenws/?id=9296 |title = Two former strongmen, Soeharto-Lee Kuan Yew meet again |publisher = ANTARA |date = 2006-02-22 |accessdate = 2006-02-22 |deadlink = 404 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070325054315/http://www.antara.co.id/en/seenws/?id=9296 |archivedate = 2007-03-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070325054315/http://www.antara.co.id/en/seenws/?id=9296 |date=2007-03-25 }} * {{Cite web | title = United Nations High Commission on Human Rights resolution 1993/97: Situation in East Timor | url = http://www.unhchr.ch/Huridocda/Huridoca.nsf/0/81427c9bacaf9847c1256c6800603ff2?Opendocument | publisher = United Nations | accessdate = 2006-02-04 | archiveurl = https://www.webcitation.org/65eZCaava | archivedate = 2012-02-23 }} {{Библиоинформация}} [[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]] [[Категория:Генералдар]] [[Категория:Индонезия президенттары]] p2xp8fakudz8b3v5g58norgwp5hfo1z Боливия 0 156390 1302601 1286609 2026-08-11T20:15:47Z InternetArchiveBot 31336 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302601 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Башҡортса исеме = Күп милләтле Боливия Дәүләте |Оригиналь исеме = {{lang-es|Estado Plurinacional de Bolivia}}<br>{{lang-qu|Buliwya Achka nasyunkunap Mama llaqta}}<br>{{lang-ay|Wuliwya Suyu}}<br>{{lang-gn|Tetã Volívia}} |Эйәлек килеш = Боливия |Герб = [[File:Escudo de Bolivia.svg|100px]] |Девиз = ¡La unión es la fuerza!<br>({{lang-es|Берҙәмлек көс бирә!}}) |Гимн исеме = Bolivianos, el hado propicio |Идара итеү төрө = президент республикаһы |Картала = [[File:Bolivia (orthographic projection).svg|300px]] |lat_dir = S|lat_deg = 16|lat_min = 42|lat_sec = 43 |lon_dir = W|lon_deg = 64|lon_min = 39|lon_sec = 58 |region = BO |CoordScale = |Рәсми телдәр = испан теле, кечуа, аймара, гуарани һәм тағы ла Боливияның 33 теле. |Бойондороҡһоҙлок датаһы = 1825 йыл, 6 август | = [[Испания]] Короллегенән бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң |Баш ҡала = Сукре &nbsp;<ref group="i">Ла-Паста хөкүмәте урынлашҡан; рәсми баш ҡалаһы — Сукре.</ref> |Эре ҡалалар = Санта-Крус-де-ла-Сиерра, Эль-Альто, Ла-Пас |Етәкселәрҙең вазифалары = Президент<br>Вице-президент |Етәкселәр = [[Луис Арсе Катакора]] |Территория буйынса урыны = 27 |Территория = 1 098 581 |% һыу өҫтө = 1,29 |Халҡы буйынса урыны = 84 |Халыҡ = 11 503 735 |Иҫәп алыу йылы = 2012 |Халыҡ тығыҙлығы = 10,5 |ЭТП = 41,833 млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=218&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=54&pr.y=12|title=Bolivia|publisher=International Monetary Fund|accessdate=|archiveurl=http://www.webcitation.org/616hsNcOD|archivedate=2011-08-21}}</ref> |ЭТП-ны иҫәпләү йылы = 2008 |ЭТП буйынса урыны = 101 |Йән башына ЭТП = 4345<ref name="imf2" /> |Валюта = боливиано ([[Общероссийский классификатор валют|BOB, код 68]]) |Домен = [[.bo]] |Телефон коды = 591 |Сәғәт бүлкәте = −4 |Иҫкәрмәләр = {{Иҫкәрмәләр|group=i}} }} '''Боли́вия''' ({{lang-es|Bolivia}}, {{lang-qu|Buliwya}}, {{lang-ay|Wuliwya}}, {{lang-gn|Volívia}}), рәсми атамаһы — '''Күп милләтле Боли́вия Дәүләте''' ({{lang-es|Estado Plurinacional de Bolivia}} {{IPA|[esˈtaðo pluɾinasjoˈnal de βoˈliβja]}}) — Көньяҡ Американың үҙәк өлөшөндәге дәүләт. Боливия төньяҡта, төньяҡ-көнсығышта Бразилия, көньяҡ-көнсығышта — Парагвай, көньяҡта — Аргентина, көньяҡ-көнбайышта һәм көнбайышта — Чили һәм Перу менән сиктәш. Диңгеҙгә сығыу мөмкинлеге булмаған территорияһы буйынса иң ҙур көньяҡ америка иле, әммә 2010 йылда Перу менән бәләкәй яр буйы учаскаһын 99 йылға ҡортомға биреү тураһында килешеү төҙөлгән<ref name="access" />. == Этимологияһы == Илдең ''Боливия'' ({{lang-es|Bolivia}}) атамаһы бойондороҡһоҙлоғоноң тәүге тиҫтә йылдарында уҡ нығынған. 1825 йылдың 6 авгусында Үрге Перу провинциялары депутаттарының Генераль ассамблеяһында (Asamblea General de Diputados de las Provincias del Alto Perú) Үрге Перуның (Alto Perú) бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә, 1825 йылдың 11 авгусында азат итеүсе Берләшкән Перу армияһы (Ejército Unido Libertador del Perú) етәксеһе Симон Боливар хөрмәтенә ''Боливар Республикаһы'' (исп. República Bolívar), шулай уҡ ''Үрге Перу'' һәм ''Үрге Перу Дәүләте'' (Estado del Alto Perú) тигән атамаларҙы ла ҡулланыу мөкин була. Атама тәҡдим итеп, конгрессмен Мануэль Мартин Круз былай тине: «Ромулдан Рим килеп сыҡҡан икән, Боливарҙан Боливия сығыуы мөмкин» (Si de Rómulo Roma, de Bolívar Bolivia). 1826 йылдың 25 майында ''Дөйөм учредитель конгресы'' (Congreso General Constituyente) ''Республика Боливиана'' (República Boliviana), йәки ''Боливия'' атамаларын да ҡулланыу рөхсәт ителгән. Фәҡәт 1868 йылдан ғына илдең рәсми атамаһы — '' Боливия Республикаһы'' (República de Bolivia) барлыҡҡа килә. Эшләп килгән Боливия Конституцияһы (Constitution of Bolivia) буйынса, илдең рәсми исеме итеп, илдең күп этник характеры һәм Боливияның төп халыҡтарының әһәмиәтен таныу билдәһе булараҡ, ''Күп милләтле Боливия Дәүләте'' ({{lang-es|Estado Plurinacional de Bolivia}}, {{lang-qu|Buliwya Achka nasyunkunap Mama llaqta}}, {{lang-ay|Wuliwya Suyu}}, {{lang-gn|Tetã Volívia}}) тигән исем һайлана. == Тарихы == {{main|История Боливии}} XIV быуатта хәҙерге Боливияның аймара, кечуа һ. б. индей ҡәбиләләре йәшәгән территорияһын Инктар дәүләте баҫып алған. * 1532—1538 — хәҙерге Боливия территорияһын Франсиско Писарро һәм Диего де Альмагро етәкселегендә испан конкистадорҙары яулаған. Баҫып алыу һөҙөмтәһендә бер нисә миллион индей ҡырылды<ref>Боливия. [[БСЭ]], 1969—1978</ref>. * 1542—1776 — Испания вице-короллеге Перу составында Үрге Перу атамаһын йөрөтә. Боливия территорияһын испан алпауыттары бүлешеп ала. Индейҙар энкомьенда системаһына индерелгән. * XVI—XVII быуаттар — Король Аудиенцияһы составындағы Потосиҙағы боливия ҡалаһы Сукре (Чаркас) Иҫке Донъя һәм Яңы Донъя ҡалаларынан '''халҡы күплеге''' (160 000 кеше) һәм '''донъя сәнәғәтенең ң эре үҙәге булыуы''' менән айырылған<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/420 City of Potosí — UNESCO World Heritage Centre]</ref>(көмөш рудниктарын эшкәртеү осоронда)<ref>[http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/07039511944669539732268/index.htm El mundo desde Potosí: vida y reflexiones de Bartolomé Arzans de Orsúa y Vela]</ref>. [[Файл:Potosi1.jpg|thumb|192px|left|Потоси ҡалаһы]] * 1776—1810 — Рио-де-ла-Плата испан вице-короллеге составында. * 1825 — Үрге Перуның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. Ил Симон Боливар иҫтәлегенә Боливия тип атала башлай<ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Боливия|[[Водовозов, Василий Васильевич|Водовозов В. В.]]}}</ref>. * 1836—1839 — Перу һәм Боливия Конфедерацияһы. * 1879—1883 — Чили менән Икенсе Тымыҡ океан һуғышы еңелеү һәм Тымыҡ океанға сығыу мөмкинлеген һәм Атакама сүллегендәге селитра ятҡылыҡтарын контролдә тотоуҙы юғалтыу менән тамамлана. * 1903 йыл — 17 ноябрҙә элек-электән Акри штаты тип билдәле булған Бразилия территорияһын Боливияға ҡушыу буйынса килешеүгә ҡул ҡуйылған. * 1932—1935 йй. — Чако-Бореаль нефть ятҡылыҡтары өсөн Парагвай менән уңышһыҙ Чак һуғышы. * 1952 йыл — Виктор Пас Эстенсоро хөкүмәте тарафынан ҡурғаш эшкәртеү сәнәғәтен националләштереүгә нигеҙ һалған Боливия революцияһы. * 1964 йыл — генерал Рене Баррьентос Ортуньо етәкселегендәге хәрби түңкәрелеш. Һуңғараҡ, 1966 йылда, Рене Баррьентос Ортуньо конституцион рәүештә президент итеп һайлана. * 1966—1967 йыл — Эрнесто Че Гевара партизандар төркөмө менән хакимлыҡ итеүсе режимды тәхеттән төшөрөү маҡсатында баш күтәреү хәрәкәте ойошторорға тырыша. 1967 йылдың октябрендә АҠШ Үҙәк разведка идаралығының әүҙем ярҙамында хөкүмәт армияһы Че Гевара отрядын юҡ итә. * 1969 йыл — президент Рене Баррьентос Ортуньо авиакатастрофала вафат була. 26 сентябрҙә хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә власҡа генерал Альфредо Овандо Кандиа килә. * 1970 йыл — 7 октябрҙә хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә власҡа генерал Хуан Хосе Торрес етәкселегендә һул ҡарашлы офицерҙар килә. * 1971 йыл — 21 августа полковник Уго Бансер Суарес етәкселегендә (1825 йылдан башлап иҫәп буйынса 187-се) хәрби түңкәрелеш була. * 1978 йыл — Уго Бансер отставкаға китә. Яңы президент Хуан Переда Асбун 24 ноябрҙә генерал Давид Падилья Арансибиа етәкселегендәге хәрби конституционалистар тарафынан ҡолатыла. Ул 1979 йылға дөйөм һайлауҙар тәғәйенләй. * 1979 йыл — 1 июлдә үткән дөйөм һайлауҙарҙа бер кандидат та кәрәкле тауыш алмаған. 8 августа хәрбиҙәр ваҡытлыса бурыс атҡарған президент Вальтер Гевараны власҡа килтерәләр. 1 ноябрҙә полковник Альберто Натуш власҡа килә, әммә дөйөм ҡаршылыҡҡа осрап, властан баш тарта. 17 ноябрҙә ил тарихында тәүге тапҡыр ҡатын-ҡыҙ — Лидия Гейлер Техада — президент була. * 1980 йыл — 29 июндә дөйөм һайлауҙарҙа һул көстәр кандидаты Эрнан Силес Суасо еңә. 17 июлдә армия түңкәрелеш яһай, власҡа генерал Луис Гарсия Меса килә. Ультра уң хәрби- криминал гарсиамесизм режимы урынлаша. * 1981 йыл — 4 августа ҡораллы көстәрҙәге конфликт һөҙөмтәһендә Гарсия Меса диктатураһы ҡолатыла. Генерал Вилья Сельсо Торрелио президент була. * 1982 йыл — 19 июлдә киҫкенләшкән көрсөк шарттарында президент Сельсо Торрелио власты генерал Кальдерон Гидо Вильдосоға тапшыра. Уныһы 1980 йылда һайланған Милли конгресс йыя һәм 10 октябрҙә президент посын Эрнан Силес Суасоға тапшыра. * 1985 йыл — һайлауҙарҙа халыҡтың күпселеге элекке диктатор Суарес Уго Бансерҙы һайлай, әммә Милли конгрестың күпселек депутаттары (кандидаттарҙың береһе лә 50%-тан артыҡ тауыш йыймаған осраҡта, президентлыҡ мәсьәләһен Милли конгресс хәл иткән) 4-се тапҡыр ил президенты итеп тауыш иҫәбе буйынса икенсе урын биләгән неолиберал Виктор Пас Эстенсоро һайланған. * 1997 йыл — ил президенты итеп Уго Бансер һайлана. * 1999 йыл — (Бөтә донъя банкы һәм Нидерланд компанияһы) һыу менән тәьмин итеү системаһы приватизацияланған, һыуға хаҡтар сигенә еткерелеп күтәрелгән, ямғыр һыуын йыйыу тыйылған, күп һанлы протестар һәм урам сыуалыштары булған<ref>Документальный фильм «Корпорация The Corporation» Марк Ахбар, Дженнифер Эббот, 2003</ref><ref>[http://ru.mondediplo.com/article688.html Результаты приватизации воды в мире] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209091324/http://ru.mondediplo.com/article688.html |date=2012-02-09 }}, Франк Пупо, 2003</ref>. * 2003 йыл — «Газ һуғышы» тигән ваҡиғалар, күп протестар һәм урам сыуалыштары серияһы, ҡатнашыусыларҙың төп талаптары — газ сәнәғәтен национализациялау һәм уның үҫешен дәүләт контролдә тоторға тейешлеге. * 2005 йыл — 18 декабрҙә ил президенты итеп тәүге тапҡыр 53,74 % тауыш йыйыусы индей, һул сәйәсмән Эво Моралес һайланған. Президентты, Милли Конгресс түгел, туранан-тура һайлау тәүге тапҡыр 1978 йылдан башланған. Уның "Социализмға хәрәкәт"е Милли Конгреста тотороҡло күпселек яулаған. * 2008 йыл — 14 октябрҙә уң оппозиция талабы менән президентты урынынан алыу буйынса референдум үткәрелгән. Моралес һайлаусыларҙың 67 % хуплауын алған һәм үҙ урыныда ҡалған. * 2009 йыл — 10 июндә президент Моралес ҡултамға ҡуйған декретҡа ярашлы, Боливия «Күп милләтле Боливия Дәүләте» тигән яңы рәсми атама бирелгән<ref>{{cite web |title = Боливия из Республики превратилась в «Многонациональное государство». |url = https://news.mail.ru/politics/2652925/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110812125443/http://news.mail.ru/politics/2652925/ |archivedate = 2011-08-12 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812125443/http://news.mail.ru/politics/2652925/ |date=2011-08-12 }}, «mail.ru», 10.06.2009</ref>. * 2009 йыл — 6 декабрҙә президент итеп 64,08 % тауыш йыйған Эво Моралес һайланған. «Социализмға хәрәкәт» Милли Конгреста 2/3 урын алған. * 2010 йылдың 20 октябрендә Боливия һәм Перу порт төҙөр өсөн яр буйы территорияһының бәләкәй участкаһын Боливияға 99 йылға ҡортомға биреү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылған. Шулай итеп, 1883 йылда Чили менән һуғышта еңелгәндән һуң диңгеҙгә сығыу хоҡуғынан мәхрүм булған Боливия, 127 йыл үткәндән һуң, диңгеҙгә сығыу мөмкинлеген алған<ref>[https://lenta.ru/news/2010/10/21/gift/ Lenta.ru: В мире: Перу подарила Боливии выход к морю]</ref>. * 2014 йыл — 12 октябрҙә өсөнсө тапҡыр президент итеп 61,36 % тауыш йыйған Эво Моралес һайлана. «Социализмға хәрәкәт» Милли Конгреста яңынан 2/3 артыҡ урын алған. * 2019 йыл — 10 ноябрҙә Эво Моралес, һайлауҙар һөҙөмтәһен фальсификациялауҙа ғәйепләгән күп халыҡ ҡатнашҡан демонстрацияларҙан һуң, отставкаға китә<ref>{{cite web|url=https://meduza.io/news/2019/11/11/prezident-bolivii-evo-morales-ob-yavil-ob-otstavke|title=Президент Боливии Эво Моралес объявил об отставке|author=|website=Meduza|date=|publisher=meduza.io|accessdate=2019-11-10}}</ref>. Боливия һәм Рәсәй Федерацияһы араһында дипломатик мөнәсәбәттәр (1945 йылдың 18 апрелендә СССР менән) урынлаштырылған<ref>[https://mid.ru/bdomp/ns-rlat.nsf/601debeef6efe270432569dc002f680c/da9b0040c0d98bdfc3256e8b0041be2b!OpenDocument Российско-боливийские отношения. МИД России]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://mid.ru/bdomp/ns-rlat.nsf/601debeef6efe270432569dc002f680c/05a164ba33467b0f43256a24002c2759!OpenDocument Двусторонние документы между Боливией и Россией. МИД РФ]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Дәүләт ҡоролошо == Республика. Дәүләт һәм хөкүмәт башлығы — Халыҡ тарафынан 5 йылға бер тапҡыр һайлана. 2006 йылдың 22 ғинуарынан — Хуан Эво Моралес. Президент хөкүмәтте етәкләй, министрҙар кабинеты составын раҫлай, ҡораллы көстәр баш командующийы. Тауыштарҙың абсолют күпселеген (тауыштарҙың 50 % артығы) йыйыусы һайланған тип һанала. Әгәр еңеүсе билдәләнмәһә, парламент ике палатаның да берлектәге ултырышында президент итеп тауыштарҙың ябай күпселеген алған ике кандидат араһынан һайлана. 2009 йылдың ғинуарында үткән Конституцияны үҙгәртеү референдумы һөҙөмтәһе буйынса (индейҙарға өҫтөнлөк һәм иҡтисад өҫтөнән дәүләт контролен индереү) сираттағы президент һәм парламент һайлауҙары 2009 йылдың 6 декабрендә, срогынан алда, үткән. Моралес икенсе тапҡыр президент срогына һайланыу хоҡуғын ала һәм ышаныслы еңеүгә өлгәшә (тауыштарҙың 60,01 % артығы)<ref>[https://www.vesti.ru/doc.html?id=329710&cid=9 Эво Моралес одержал победу на выборах в Боливии]</ref>. Ике палаталы парламент — 36 сенатор һәм 130 депутат 5 йылға һайлана. Economist Intelligence Unit ярашлы, 2018 йылда ил демократия индексы буйынса гибрид режим тип төркөмләнгән<ref name="euidata2018">{{cite web |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/Democracy_Index_2018.pdf |title=Democracy Index 2018: Me too? Political participation, protest and democracy |website=The Economist Intelligence Unit (The EIU) |accessdate=2019-01-25}}</ref>. === Сәйәси партиялар === 2014 йылдың октябрь һайлауҙары һөҙөмтәһе буйынса: * Социализмға хәрәкәт — Һулдар (Моралес етәкселегендә), 25 сенатор, 88 депутат (61,36 % тауыш алған). * Берләштерелгән милли фронт — Левоцентризм, 9 сенатор, 32 депутат (24,23 %) * Христиан-демократик партия — Центризм, 2 сенатор, 10 депутат (9,04 %) * {{comment|Ҡурҡыу белмәүсе хәрәкәт|Движение без страха}} — {{comment|Һул-үҙәк|левоцентризм}}, 0 депутат (2,71 %) * «Йәшелдәр» партияһы — 0 депутат (2,69 %) Боливияла парламент кимәленә индерелмәгән тағы 6 легаль сәйәси партия бар. == Сәйәси хәл == [[Файл:Central La Paz Bolivia.jpg|thumb|left|250px|Боливия административ үҙәге Ла-Пас ҡалаһы үҙәге]] 2005 йылдың 10 июнендә Боливияның ваҡытлыса башлығы итеп 5 июндә отставкаға киткән Карлос Месуның (''Carlos Mesa'') алмашына суд рәйесе Эдуардо Родригес (''Eduardo Rodriguez'') килгән. Боливия закондары буйынса, президент срогынан алда посынан киткән осраҡта уның вәкәләтлеге парламенттың үрге палатаһы башлығына, ул да үҙен ситләштергән осраҡта — түбәнге палата спикерына күсергә тейеш була. Эшләп йөрөгән ике сәйәсмән дә илгә идара итеү тәҡдимен кире ҡаҡҡанлыҡтан, власҡа исемлектәге «өсөнсө кеше» — Юғары суд рәйесе килә. Карлос Месаны иҡтисадты бөлгөнлөккә төшөрөүҙә ғәйепләгәндәр, шулай уҡ — нефть һәм газ сәнәғәте национализациялауҙы һәм ил конституцияһын үҙгәртеүҙе талап иткәндәр. 2005 йылдың 18 декабрендә президент һайлауҙары үткәрелгән, һәм «Социализмға хәрәкәт» башында торған һул радикалдар кандидаты Хуан Эво Моралес еңгән. Шул уҡ ваҡытта Милли конгресҡа 27 сенатор һәм 150 депутат һайланған. Эво Моралес (ҡушаматы Эль Эво) — Боливия тарихында тәүге этник индей президенты. Һайлау кампанияһы барышында ул нефть һәм газ сәнәғәтен национализацияларға, сит ил нефть һәм газ корпорациялары (америка ExxonMobil, испан-аргентина Repsol YPF, бразилия Petrobras, француз Total, британ British Gas) менән төҙөлгән контракттарҙы ғәмәлдән сығарырға, тышҡы бурысты түләүҙән баш тартырға һәм кока үҫтереү хоҡуғын тергеҙеү вәғәҙәһен биргән. Эво Моралес — сығышы менән крәҫтиәндәрҙән, Көньяҡ Америка иң ҙур һанлы индей халҡы аймара вәкиле, [[Фидель Кастро]] һәм [[Уго Чавес]]тың дуҫы, һайлау алды кампанияһында, "америка империализмы һәм неолиберализм"ды киҫкен тәнҡитләп сығыш яһап, патриотик лозунгыларға таяна. Эво Моралестың сәйәси карьераһы крәҫтиәндәр көрәше менән тығыҙ бәйләнгән. 1997 йылда, Боливияның кока етештереүселәре Ассоциацияһының лидеры булараҡ, ул, крәҫтиәндәрҙең кока плантацияларын юҡҡа сығарыусы властарҙан һаҡлау ниәте менән, конгресҡа һайлана. Парламентта, капитализмды тәнҡитләп, үҙен аяуһыҙ антиглобалист итеп таныта. Һуңғараҡ Эво Моралес крәҫтиәндәр сығыштарын етәкләй һәм депутат мандатынан яҙа, һәм тағы ла күберәк популярлыҡ яулай. Хәҙерге ваҡытта Боливия Колумбия һәм Перу менән берлектә донъя баҙарын [[кокаин]] менән төп тәьмин итеүсе. 2005 йылда был [[наркотик]]ты етештереү тағы өстән бер өлөшкә үҫкән. БМО мәғлүмәттәре буйынса, илдә кока плантациялары майҙаны 23 мең [[гектар]] тәшкил иткән. Эль Эво кока, наркотик кеүек түгел, зыянһыҙ, тип, Боливияла кока нигеҙендә һалҡынайтҡыс эсемлектәр, һағыҙ һәм һабын етештереүҙе тәҡдим иткән. АҠШ Администрацияһын бындай инициатива тынысһыҙландырған. Моралес үҙенең был мәсьәләгә ҡарашын «Вести» рәсәй каналына интервьюһында белдергән<ref>[https://www.vesti.ru/doc.html?id=255884&cid=5 Вести. Ru: Моралес: возвращение России в Латинскую Америку — огромный удар по США]</ref>: <blockquote>Президент әфәнде, аңлатығыҙ әле. Рәсәйҙә һеҙҙең сәйәсәтте аңламайҙар. Бер яҡтан, һеҙ үҙегеҙ яңы ғына наркотрафик Боливияның төп эске дошманы, тип атанығыҙ һәм Мәскәүҙә Рәсәй менән берлектә ошо яуызлыҡҡа ҡаршы көрәш конвенцияһына ҡул ҡуйҙығыҙ. Элегерәк АҠШ менән дә бындай килешеү төҙөлгәйне. Ләкин һеҙ, элек кока үҫтереүселәр профсоюзы лидеры булараҡ, президент булып тәғәйенләнгәс, Боливиянан АҠШ илсеһен һөрҙөгөҙ, ә АҠШ менән наркотиктарға ҡаршы көрәш тураһындағы килешеүҙе ғәмәлдән сығарҙығыҙ. Шулай итеп, һеҙҙең кокаға ҡарата сәйәси позицияғыҙ ниндәй? <br> — Беренсенән, тәбиғи кока япраҡтары — был бары тик дауалаусы һәм ашарға яраҡлы ауыл хужалығы үҫемлеге генә. Унан кеше һаулығына бер зыян да юҡ. Әлбиттә, химик реагенттар ярҙамында коканан кокаин алалар икән — был инде бөтөнләй икенсе эш. Кокаинды беҙ яҡламайбыҙ, беҙ ҙә уға ҡаршы көрәшәбеҙ. Икенсе яҡтан, АҠШ өсөн наркотрафикка ҡаршы көрәш — бары тик {{comment|пәрҙә булып хеҙмәт итә|ширма}}. Ысынында — геосәйәсәт, беҙгә үтеп инеү һылтауы. Илсеһен генә түгел, әммә {{comment|Үҙәк разведка идаралығы|ЦРУ}} һәм наркотиктар менән көрәш Идаралығы ярҙамында. Хатта ул идаралыҡ та, ысынында, илдең эске эштәренә әүҙем сәйәси тығылыу.</blockquote> Боливия Көньяҡ Америкала [[Венесуэла]]нан ҡала тәбиғи газ запасы ҙурлығы буйынса икенсе урында һәм башҡа ҡаҙылма байлыҡтарға ла эйә, шуға ҡарамаҫтан, ул континенттың (Халыҡ-ара валюта фонды МВФ мәғлүмәттәре буйынса, ил халҡының 70 % хәйерселек сигендә йәшәй) иң хәйерсе дәүләте булып ҡала. == Төбәктәр автономияһы һәм сепаратизмы == {{см. также|Министерство автономии Боливии}} 1995 йылда илдә төбәктәргә (департаменттар) байтаҡ сәйәси һәм иҡтисади вәкәләттәр биргән {{comment|үҙәкләштереүҙән баш тартыу|децентрализация}} законы ҡабул ителгән. Моралес власҡа килгәндән һуң, «ярым ай» ип аталған — халыҡтың 58 %, нефть һәм газ табыу арҡаһында 80 % {{comment|эске валовый продукты|ВВП}} эйә 6 иң бай көньяҡ һәм көнсығыш төбәктәре (Санта-Крус, Бени, Пандо, Тариха, Кочабамба, Чукисака департаменттары), үҙәк властарҙың ярлы тау индей төбәктәре файҙаһына националләштереү һәм килемде яңынан бүлеү сәйәсәтенә ҡаршы ҡаты ризаһыҙлыҡ күрһәткән. 2006 йылдың июле һәм декабрендә көньяҡ һәм көнсығыш төбәктәрендә муниципаль [[референдум]]дары һәм муниципаль совет съездары үтә, шуның һөҙөмтәһендә «'''Боливия тигеҙлектәре милләте'''» тигән яңы дәүләт ҡоролошо төҙөүгә ынтылыш иғлан ителгән. Үҙәк властары илдең тарҡалыуына бөтә, хатта хәрби, саралар менән ҡаршы торасағын белдерҙе. Әммә ҡаршылыҡтар фәҡәт артҡан ғына һәм «һул» үҙәк властары һәм «уң» төбәк оппозицияһы араһында эпизодик көс ҡулланып ҡаршы тороуға саҡлы барып еткән. Илдең берҙәмлеген нығытыу һәм үҙәк властарҙың килемде яңынан бүлеү сәйәсәтен тормошҡа ашырыу маҡсатында 2007 й. декабрендә конституция үҙгәртелгән, бынан һуң конституцион көрсөк килгән һәм конституцион референдум үткәреү планлаштырылған, әммә ул үҫешкән төбәктәр вәкилдәренең позицияһы яғынан кире ҡағылған. 2008 й. майында һәм июлендә, көс ҡулланыу акттарына ҡарамаҫтан, «ярым ай» департаменттарында төбәк референдумдары үтә, һәм уларҙа тауыш биреүселәрҙе күпселеге сепаратизмға яҡын киң иҡтисади һәм сәйәси автономия өсөн тауыш биргән. Төбәк властары — үҙенең закондар сығарыу һәм суд власы, хөкүмәте, милицияһы, һалым системаһы һәм бюджеты, халыҡ-ара клешеүҙәргә хоҡуғы булған "үҙаллы '''Яңы Боливия Республикаһы'''"н төҙөүгә курс алғанын иғлан итә. Үҙәк власттары төбәк референдумдарының конституцион һәм легитим булмауын иғлан итә һәм 2008 й. авгусында ышаныс турыһында референдум үткәрә, һәм унда, сыуалышлы төбәктәрҙең бойкоты шарттарында, тауыш биреүселәрҙең 60 % Моралес сәйәсәтен таный. == Яңы конституция тураһында референдум == [[2009 йыл]]дың 29 ғинуарыда Боливияның Үҙәк һайлау комиссияһы, 98,83 % тауышты иҫәпләгәндән һуң, Эво Моралес тәҡдим иткән яңы конституция өсөн илдең 61,67 % гражданы тауыш бирә<ref>{{cite web|date=29 января 2009|url=http://www.rian.ru/world/20090129/160397415.html|title=За новую конституцию проголосовали 61,67 % боливийцев — Центризбирком|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/616hsufsK?url=https://ria.ru/world/20090129/160397415.html|archivedate=2011-08-21}}</ref>. Уға ярашлы, дәүләт иҡтисадының төп секторҙарын контролдә тотоу кәрәк була. Газ запастары һәм башҡа ресурстаро милли байыҡ тип иғлан ителә. Яңы конституция шулай уҡ [[католицизм]]дың рәсми дин статусын кире ҡаҡҡан һәм илдең төп халыҡының — индейҙарҙың хоҡуғын күпкә киңәйтә<ref>{{cite web |url=http://top.rbc.ru/politics/09/02/2009/279134.shtml |title=Э. Моралес лишил католицизм статуса официальной религии Боливии |accessdate=2009-02-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090210072623/http://top.rbc.ru/politics/09/02/2009/279134.shtml |archivedate=2009-02-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210072623/http://top.rbc.ru/politics/09/02/2009/279134.shtml |date=2009-02-10 }}</ref>. Испан теленән башҡа, илдең бөтә индей халыҡтары телдәре лә дәүләт теле статусы ала. Шулай уҡ ер биләмәләрен сикләүҙе, индей халҡы телдәрен мотлаҡ өйрәнеүҙе индереү кү уңында тотолған. Тәбиғәт ресурстары запасы милли милек тип иғлан ителгән<ref>[http://www.eurosmi.ru/jiteli_bolivii_prinyali_novuyu_konstitutsiyu.html Жители Боливии приняли новую конституцию — В мире]</ref>. Яңы конституцияға ярашлы, ил парламентына милли аҙсылыҡ төркөмдәре ингән. Бынан тыш, боронғо индейҙарҙың игенселек һәм уңдырышлылыҡ алиһәһе Пачамаманы хөрмәтләү һәм табыныуҙы тәҡдим иткән<ref>[http://mignews.com/news/politic/world/260109_62137_84897.html MIGnews &#124; Политика &#124; Жители Боливии одобрили проект конституции Моралеса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191207080422/http://mignews.com/news/politic/world/260109_62137_84897.html |date=2019-12-07 }}</ref>. Католицизм дәүләт дине статусын кире ҡағыуы боливия епископаты һәм Ватикандың консерватив даирәләре яғынан киҫкен ҡаршы реакцияһына килтергән<ref>{{cite web|url=http://catholicnews.org.ua/politika-pravo-i-katolicizm-u-boliviyi-intervyu-z-v-m-melnikom|title=Политика, право и католицизм в Боливии|author=Интервью с В. М. Мельником|website=Католический Обозреватель|date=03.06.2016|publisher=}}</ref>. == Административ бүленеше == {{main|Административное деление Боливии}} [[Файл:Bolivia departments-ru.svg|thumb|300px|Боливия провинциялары.]] Территориаль-административ яҡтан Боливия 9 департаментҡа, улары, үҙ сиратында, провинцияларға бүленә. Барлығы 98 айырым муниципалитет. Яңы Конституцияның редакцияһында күрһәтелгәнсә, 9 департамент автоном субъекты булған<ref>{{Книга|автор=Мельник В. М.|заглавие=Болівія: політична історія та конституційне право|ответственный=|издание=|место=Київ|издательство=Українська асоціація зовнішньої політики|год=2016|страницы=|страниц=30|isbn=|isbn2=}}</ref>. == Географик мәғлүмәт == {{main|География Боливии}} [[Файл:Физическая карта Боливии.png|300px|thumb|Боливияның физик картаһы.]] Боливияның майҙаны 1 098 580 км² тәшкил итә. Ул майҙаны буйынса илдәр исемлегендә Эфиопиянан һуң 27 урында тора. [[Файл:Colors of Altiplano Boliviano 4340m Bolivia Luca Galuzzi 2006.jpg|thumb|left|Боливия Альтипланоһы төҫтәре]] 1879 йылдан башлап, Боливия Чили менән Икенсе Тымыҡ океан һуғышы барышында Антофагаста өлкәһенең яр буйын юғалтҡан. Әммә Боливияның — Парагвай йылғаһы буйынан Атлантик океанға сығыу юлы бар, ә 2010 йылдың 20 октябрендә Боливия һәм Перу 99 йылға Боливияға диңгеҙгә сығыу портын төҙөүгә ҙур булмаған участканы ҡортомға биреүе турыһында килешеү төҙөй. Таким образом, спустя 127 лет Боливия вновь получила доступ и к [[Тихий океан|Тихому океану]]<ref name="access">[https://lenta.ru/news/2010/10/21/gift/ Перу подарила Боливии выход к морю]</ref>. Боливия территорияһында экологик зоналар күп төрлө. Илдең көнбайышында, бейек Анд тауҙарында, шул иҫәптән Альтиплано яйлаһында урынлашҡан. Көнсығыш түбән уйһыулыҡтары ҙур биләмәле амазонка тропик урмандары һәм Гран-Чако райондарын үҙ эсенә ала. Илдең иң бейек нөктәһе — Оруро департаментында урнылашҡан һүнгән Сахама [[вулкан]]ы (6542 м). Титикака күле Боливия һәм Перу сигендә урынлашҡан. Донъя йөҙөндәге иң ҙур Уюни {{comment|тоҙло тупрағы|солончак земля}} илдең көньяҡ- көнбайыш өлөшөндә, Потоси департаментында урынлашҡан. Боливияның иң эре ҡалалары: Ла-Пас, Эль-Альто, Санта-Крус-де-ла-Сьерра һәм Кочабамба. Боливия биш ил менән: Аргентина — 832 километр, Бразилия — 3423 километр, Чили — 860 километр, Парагвай — 750 километр, һәм Перу — 1075 километр дауамында ҡоро ер буйлап сиктәш. == Иҡтисады == {{main|Экономика Боливии}} [[Файл:Salt production Uyuni.JPG|right|thumb|300px|Салар-де-Уюни {{comment|тоҙло тупрағында|солончак}} тоҙ сығарыу.]] Боливия — индустриаль ныҡ үҫешмәгән дәүләт<ref>{{книга |часть=Боливия |заглавие=Энциклопедический географический словарь |ответственный=отв. редакторы Е. В. Варавина и др |место=М. |издательство=[[Рипол-классик]] |год=2011 |страницы=94 |серия=Словари нового века |isbn=978-5-386-03063-6 |тираж=5 000 |ref=Варавина }}</ref>. 2010 йылда йән башына {{comment|эске валовый продукт|ВВП}} — 4,8 мең долл. (донъяла 150-се урын) тәшкил итә. Эшһеҙлек — 8,5 % (2009 й.), халыҡтың хәйерселеге кимәленән дә түбәнерәк — халыҡтың 60 % (2006 й.). Алдағы тиҫтә йыллыҡтарҙы (1990-сы һәм 2000-се) иҫәпкә алып, минималь эш хаҡының үҫеш тиҙлеген әйтеп китергә кәрәк, боливия эшселәренә түләү Көньяҡ Америкала иң түбән - айына 100 $ доллар булған. 2017 йылға минималь эш хаҡы күләме буйынса Боливияла Рәсәйҙән, Ҡаҙағстан, Перу, Колумбии, Мексика һәм Венесуэлеаланан ҡалышҡан. Хәҙерге көндә Боливия Латин Америкаһының әйҙәүсе иле булып тора, һәм ул тиҫтә йылдар дауамында ҙур инфляцияһыҙ реаль минималь эш хаҡын күтәргән. 2018 йылдан Боливияла минималь эш хаҡы 2060 боливиано (Bs) (298.38 доллар|$) тәшкил итә<ref>[https://es.scribd.com/document/378106324/DS-3544-Incremento-Salarial Decreto Supremo 3544]</ref><ref>[http://www.la-razon.com/nacional/Presidente-oficializa-incremento-favorable-economia_0_2920507935.html Presidente oficializa incremento salarial de 5,5 % y asegura que será favorable para la economía — La Razón] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190218181138/http://la-razon.com/nacional/Presidente-oficializa-incremento-favorable-economia_0_2920507935.html |date=2019-02-18 }}</ref><ref>{{cite web |url = http://prensa-latina.cu/index.php?o=rn&id=174916&SEO=bolivia-registra-alza-de-salario-minimo-en-355-por-ciento-desde-2006 |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref><ref>[https://www.eldeber.com.bo/economia/Gobierno-pacta-alza-salarial-del-55-al-haber-basico-y-un-3-al-minimo-20180426-0004.html Alza salarial del 5,5 % al básico y 3 % al mínimo &#124; ECONOMÍA &#124; EL DEBER] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180702150653/https://www.eldeber.com.bo/economia/Gobierno-pacta-alza-salarial-del-55-al-haber-basico-y-un-3-al-minimo-20180426-0004.html |date=2018-07-02 }}</ref><ref>[https://www.lostiempos.com/actualidad/economia/20180501/evo-promulga-incremento-salarial-ley-empresas-sociales-garantiza-doble Evo promulga incremento salarial, la Ley de Empresas Sociales y garantiza el doble aguinaldo &#124; Los Tiempos]</ref><ref>[http://correodelsur.com/politica/20180430_evo-promulga-incremento-salarial-y-creacion-de-empresas-sociales.html Evo promulga incremento salarial y creación de empresas sociales]</ref>. 2019 йылдың 1 ғинуарынан Рәсәйҙә МРОТ 11280 һум йәки 175,75 $ (2019 йылдың 24 сентябренә доллар курсы - 64,18 һум). Ауыл хужалығы (эске валовый продукт 11 %, 40 % эшлеләр) — соя, кофе, кока, мамыҡ, кукуруз, шәкәр тростнигы, [[рис]], картуф; урман әҙерләү. Малсылыҡ: эре мөгөҙлө мал, һарыҡсылыҡ Сәнәғәт (эске валовый продукт 37 %, 17 % эшлеләр) — аҡ ҡурғаш һәм нефть, аҙыҡ-түлек сәнәғәте, тәмәке, ҡулланма һөнәрселек, кейем-һалым. Ил бай тәбиғәт ятҡылыҡтарына эйә — аҡ ҡурғаш, тәбиғи газ, нефть, цинк, вольфрам, {{comment|һөрмә|сурьма}}, көмөш, тимер, литий<ref>{{cite web |url=http://designmind.frogdesign.com/files/u10/Lithium_Article_Eric_Burns.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2012-10-12 |deadlink=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130518223052/http://designmind.frogdesign.com/files/u10/Lithium_Article_Eric_Burns.pdf |archivedate=2013-05-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518223052/http://designmind.frogdesign.com/files/u10/Lithium_Article_Eric_Burns.pdf |date=2013-05-18 }}</ref>, ҡурғаш, алтын, үҙағас, гидроэнергетик ресурстар. Хеҙмәтләндереү өлкәһе — 52 % эске валовый продукт, 43 % эшле. === Эске сауҙа === Экспорт — 8,08 млрд долл. (2017)<ref>[https://atlas.media.mit.edu/ru/profile/country/bol/ Внешняя торговля Боливии на справочнике atlas.media.mit.edu]</ref> — тәбиғи газ (32 %), цинк мәғдәне (17 %), алтын (13 %), соя һәм соя шроты (5,5 %), аҡ ҡурғаш, ҡурғаш. Төп һатып алыусылар — Бразилия 17 %, Аргентина 15 %, Көньяҡ Корея 7,1 %, Һиндостан 6,8 %, АҠШ 6,7 %. Импорт — 9,37 млрд долл. (2017) — машиналар һәм ҡоролмалар (26,7 %), транспорт саралары (17 %), химик тауарҙар (11 %), металлургия продукцияһы (9,8 %), нефть продукттары (4,4 %), ҡулланыу тауарҙары (кейем-һалым, аяҡ кейеме, ҡағыҙ эшләнмәләре һ.б.) Төп ташыусылары — Ҡытай 21 %, Бразилия 16 %, Чили 11 %, АҠШӨ7,5 %, Аргентина 7,5 %. == Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр == {{Main|Внешняя политика Боливии}} {{в планах|дата=19 июня 2018}} == Ҡораллы көстәр == {{main|Вооружённые силы Боливии}} {{в планах|дата=19 июня 2018}} == Халҡы == {{main|Население Боливии}} {{main|Боливийцы}} Халыҡ һаны — 10,5 млн (2013 йылға баһалау). Йыллыҡ үҫеш — 1,7 % (фертильность — бер ҡатынға 3,1 тыуым). Ғүмерҙең уртаса оҙонлоғо — 64 года у мужчин, 70 лет у женщин. Этно-раса составы — индеецтар 55 % (нигеҙҙә кечуа һәм аймара), метистар 30 %, аҡ кешеләр 15 %. Боливияла старовер рустарҙың тоҡомдары йәшәй. Телдәр — Боливияла 37 рәсми дәүләт теле<ref>Artículo 5, Parágrafo I. de la Constitución Política del Estado de Bolivia{{ref-es}}</ref> (иҫәп буйынса донъяла беренсе урын): испан 60,7 %, кечуа 21,2 %, аймара 14,6 %; башҡа телдәр 3,6 %. Диндәр — католиктар 59 %, инканизм 15 %, атеистар һәм агностиктар 12 %, протестанттар (евангелик методистар, Алла Ассамблеялары һ. б.) 11 %, буддизм һ. б. 3 %. Грамоталылыҡ — 93 % ир-ат, 81 % ҡатын-ҡыҙ (2001 йылғы йәниҫәп буйынса); 97,5 % ир-ат, 92,5 % ҡатын-ҡыҙ (2012 йылғы йәниҫәп буйынса)<ref>[http://www.bolivianland.net/UserFiles/File/0ParaDescripciones/1-Estadistica-Bolivia/Bolivia-CENSO-2012-Ruso.pdf Образование в Боливии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-pdf}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Боливия Армияһы * Боливия ҡалалары == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin}} * {{публикация|книга |заглавие=История Боливии с древнейших времён до начала XXI века |ответственный=Отв. ред. Е. А. Ларин, А. А. Щелчков |место=М. |издательство=Наука |год=2015 |isbn=978-5-02-039183-3 |страниц=699}} * Мельник В. М. Болівія: політична історія та конституційне право. / В. М. Мельник. — К.: Українська асоціація зовнішньої політики, 2016. — 30 с. * {{книга |автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3&nbsp;000 |ref=Поспелов}} * {{cite web | author=Constitute Assembly of Bolivia | year=2007 | url=http://www.presidencia.gob.bo/asamblea/nueva_cpe_aprobada_en_grande_en_detalle_y_en_revision.pdf | title=Nueva Constitucion Politica del Estatdo | trans-title=New State Constitution | lang=es | archiveurl=https://web.archive.org/web/20090303221158/http://www.presidencia.gob.bo/asamblea/nueva_cpe_aprobada_en_grande_en_detalle_y_en_revision.pdf | archivedate=3 March 2009 | publisher=[[Government of Bolivia]] | format=PDF | accessdate=28 January 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081215222103/http://www.presidencia.gob.bo/asamblea/nueva_cpe_aprobada_en_grande_en_detalle_y_en_revision.pdf |date=15 December 2008 }} * {{Cite book | last=Fagan | first=Brian | year=2001 | title=The Seventy Great Mysteries of the Ancient World: Unlocking the Secrets of Past Civilizations | url=https://archive.org/details/seventygreatmyst01faga | publisher=Thames & Hudson | isbn=9780500510506 | ref=harv}} * {{Cite book | last=Kolata | first=Alan | year=1993 | title=The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization | url=https://archive.org/details/tiwanakuportrait00unse | publisher=Wiley | isbn=9781557861832 | ref=harv}} * {{Cite book | last=Kolata | first=Alan | year=1996 | title=Valley of the Spirits: A Journey into the Lost Realm of the Aymara | url=https://archive.org/details/valleyofspiritsj0000kola | publisher=Wiley | isbn=9780471575078 | ref=harv}} {{Refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Боливия |Портал = Боливия |Викисловарь = Боливия |Викиновости = Категория:Боливия }} * [http://www.bolivianland.net/ruso/contenidonf.php?idcontenido=2 Последние экономические новости Боливии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://liberea.gerodot.ru/neoglot/selitvo.htm Война за селитру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191207080422/http://liberea.gerodot.ru/neoglot/selitvo.htm |date=2019-12-07 }} — В Либерее «Нового Геродота» * [http://shogi.ru/Bol/ Переводы боливийской литературы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191207080424/http://shogi.ru/Bol/ |date=2019-12-07 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bl.html Данные о Боливии в Книге Фактов ЦРУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181211183042/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bl.html |date=2018-12-11 }}. * [http://www.bolivianland.net/ruso/contenidoss.php?idcontenido=1 Полная информация о Боливии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.conflictologist.org/main/konflikty-vojni-perevoroti-v-latinskoj-amerike.htm#bolivia Материалы по новейшей истории Боливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407090321/http://www.conflictologist.org/main/konflikty-vojni-perevoroti-v-latinskoj-amerike.htm#bolivia |date=2014-04-07 }}. * [https://www.constituteproject.org/constitution/Bolivia_2009.pdf Конституция Боливии]{{ref-en}} {{Внешние ссылки}} {{Боливия в темах}} {{Южная Америка}} {{ОАГ}} {{CSN}} {{Меркосур}} {{Социалистические страны}} [[Категория:Боливия| ]] ruben8k8xavmtzlk0uy37gnrw3oj8cu Башкарди теле 0 156441 1302464 1280094 2026-08-11T18:11:32Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302464 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Башкарди''' йәки '''Башагәрди''' ({{lang-en|Bashkardi}} йәки {{lang-en|Bashagerdi}}) теле Көньяҡ-көнсығыш иран теле <ref>see M. Mayrhofer, in Compendium Linguarum Iranicarum, ed. R. Schmitt, Wiesbaden, 1988, forthcoming, and G. Windfuhr, ibid</ref><ref name=CIL>{{Cite book|editor-last=Schmitt|editor-first=Rüdiger|title=Compendium Linguarum Iranicarum|url=https://archive.org/details/compendiumlingua0000unse|publisher=Reichert|location=Wiesbaden|year=1989|ISBN=3-88226-413-6|language=German}}</ref>, Ирандың көньяҡ-көнсығыш төбәктәрендә Керман, Систан, Белуджистан һәм Hormozgan провинцияларында ҡулланыла. Был тел ларезани һәм кумзари ҡәүемдәре менән тығыҙ бәйле. == Таралыуы == Тығыҙ ареал бәйләнештәре сәбәпле, был төньяҡ-көнбайыш иран [[w:ru:Белуджистан|бәлүжиҙәренең]] күсеш диалекты төркөмөнә күсеүгә нигеҙ булып тора. Көньяҡ Башкарди көньяҡ-көнбайыш Ирандағы күршеләренән Төньяҡ Башкардиҙа йәшәгәндәргә ҡарағанда нығыраҡ айырылып тора <ref name=Iranica>{{Cite encyclopedia|title=Baškardi|author-last=Skjærvø|author-first=Prods Oktor|author-link=Prods Oktor Skjaervo|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|editor-last=Yarshater|editor-first=Ehsan|editor-link=Ehsan Yarshater|year=1988|publisher=Routledge|place=London and New York|url=http://www.iranicaonline.org/articles/baskardi-basakerdi-collective-designation-for-numerous-dialects-spoken-in-southeastern-iran-from-bandar-e-abbas-eastwar|accessdate= December 30, 2018| quote="From what has been published it would seem that North Baškardi is more closely related to its western relatives than to South Baškardi."}}</ref>. Башкарди Гармсири тел төркөмөнә яҡын һөйләш, Халилруд йылға үҙәненән Ормуз боғаҙына тиклем йәшәгән ҡәүемдәрҙең тығыҙ бәйләнгән диалекттарынан тора. 2009 йылғы Ethnologue баҫмаһы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, башкарди телендә Иранда 7030-лап кеше һөйләшә, улар Гормозган, Керман, Систан һәм Белуджистан төбәктәрендә йәшәй <ref>Lewis, M.; Paul, Gary F.; Simons, and Charles D. Fennig (2015). «Bashkardi A language of Iran». Ethnologue: Languages of the World, (en inglés). SIL International Publications. Consultado el 8 de enero de 2019.</ref>. Башкарди теле ике диалект төркөмөнә - төньяҡ һәм көньяҡ һөйләштәренә - ҡарай <ref>Lewis, M.; Paul, Gary F.; Simons, and Charles D. Fennig (2015). «Bashkardi A language of Iran». Ethnologue: Languages of the World, (en inglés). SIL International Publications. Consultado el 8 de enero de 2019.</ref>. == Тармаҡланышы == Башкарди теле һинд-европа телдәренең төньяҡ-көнсығыш иран тармағына ҡарай <ref>Lewis, M.; Paul, Gary F.; Simons, and Charles D. Fennig (2015). «Bashkardi A language of Iran». Ethnologue: Languages of the World, (en inglés). SIL International Publications. Consultado el 8 de enero de 2019.</ref> . == Тарихы == Тарихын тикшереү 19-сы быуатта башланған. Башкарди диалектындағы һүҙҙәр һәм һөйләмдәр иң беренсе булып Р. А. Флойерҙың ''Unexplored Balūchistan'' ("Өйрәнелмәгән Белуджистан") китабында донъя күрә (467f бите). 1876 йылда Флойер Башкардҡа килгән була. Фарсы ҡултығы яры буйындағы сәйәхәт иткәндә башкардиса яҙып алынған бер нисә һүҙ, Моргенштерн тигән тикшеренеүсе “Balochi Miscellanea” (1948, 253-54 бб.) тигән мәҡәләләрендә телгә алғансы, иран ғалимдарының иғтибарын йәлеп итмәгән. [[1956 йыл]]да И. Гершевич менән ҡатыны Моргенштерн тәҡдиме менән Башкардҡа лингвистик материал йыйыу өсөн сәфәр ҡыла. 1959 йылдың 8 апрелендә И. Гершевич Король Урта Азия йәмғиәтендә сәйәхәт тураһында лекция уҡый һәм шунан бирле башкарди һүҙҙәре һәм грамматик формалары һәм уларҙың бер-береһе менән бәйле диалекттары тураһында мәҡәләләр яҙырға тотона. 1972 йылда норвег ғалимы ''Продс Октор Скьяерво'' ([[w:en:Prods Oktor Skjaervo]]) ({{lang-no|Prods Oktor Skjærvø}} ) күп материал йыйып, яҙмалары 1975 йылда баҫылып сыға. Башҡорт ғалимы [[Ғәлләмов Салауат Абдрахман улы|Салауат Абдрахман улы Ғәлләмов]] "Башҡорд һинд-герман философияһы нигеҙҙәре" тигән 4-томлығында Урал башҡорттары менән Месопотамия курдтарының ҡәрҙәш булыуы тураһында фараз итә <ref>Галлямов С. А. Основы башкордской индогерманской философии. Уфа: Китап, 2007 ISBN 5-295-03698-7</ref>. "Урал батыр" эпосын<ref>http://bashkurd.narod/ru/zaratushtra.html{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, башҡорт, башкарди телдәрен сағыштырып өйрәнә<ref>Введение в сопоставительное изучение грамматики башкордского, кордского, английского, шумерского языков.Bashkurd/narod/ru</ref> == Ҡарағыҙ == * [http://bashgazet.ru/obshestvo/15692-uylanyra-yrnerg-nige-bar.html Уйланырға, өйрәнергә нигеҙ бар]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=2401 Бәшкәрт илендә (башы)] * [http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=2407 Бәшкәрт илендә (аҙағы)] * [http://yanshishma.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=4343:2014-12-09-12-52-49&catid=110:2012-12-05-17-20-52&Itemid=106 Башҡорттар һәм бәшҡәрттәр]{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Һылтанмалар == *Bashkardi at Ethnologue (18th ed., 2015) * Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "Bashkardi". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History. * see M. Mayrhofer, in Compendium Linguarum Iranicarum, ed. R. Schmitt, Wiesbaden, 1988, forthcoming, and G. Windfuhr, ibid * Schmitt, Rüdiger, ed. (1989). Compendium Linguarum Iranicarum (in German). Wiesbaden: Reichert. ISBN 3-88226-413-6. * Skjærvø, Prods Oktor (1988). "Baškardi". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica. London and New York: Routledge. Retrieved December 30, 2018. From what has been published it would seem that North Baškardi is more closely related to its western relatives than to South Baškardi. * Habib Borjian, “KERMAN xvi. LANGUAGES,” Encyclopædia Iranica, XVI/3, pp. 301-315, available online at http://www.iranicaonline.org/articles/kerman-16-languages * Галлямов С. А. Основы башкордской индогерманской философии. Уфа: Китап, 2007 ISBN 5-295-03698-7 ==Тышҡы һылтанмалар== * [http://www.iranicaonline.org/articles/baskardi-basakerdi-collective-designation-for-numerous-dialects-spoken-in-southeastern-iran-from-bandar-e-abbas-eastwar BAŠKARDI] [[Категория:Иран]] [[Категория:Иран телдәре]] sul6ee6tl88jfweqsaan4d1ljq7qah7 Ибраһим әл-Куни 0 156442 1302670 923310 2026-08-12T01:24:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302670 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ибраһим әл-Куни''' ({{Lang-ar|الكوني ابراهيم}}) (1948, Гадамес, Ливия) — хәҙерге осорҙағы ғәрәп телле ливия прозаигы, романсы, новеллалар яҙыусы, публицист һәм журналист. == Биографияһы == [[1948 йыл]]да Гадаместа ([[Ливия]]) тыуа. Сығышы буйынса туарег. Ун ике йәшендә ғәрәп телен өйрәнә, шул змандан алып Ливия буйлап күп тапҡырҙар сәфәр йөрөй. Власҡа Каддафи килеп, нефть сығарыла башлағас, илдең финанс хәле һиҙелерлек яҡшыра. Иҡтисади үҫеш илдең граждандарына, шул иҫәптән әл-Куниға ла уҡырға, эшләргә һәм сәйәхәт итергә мөмкинлектәр аса. [[1974 йыл]]да, 26 йәшлек студент сағында, әл-Куни тәүләп мәҡәләләр яҙыуға тотона. Шул ваҡыттан бирле ул Ливиялағы колониаль осорҙан һуң килгән социализм һәм милләтселек тураһында күп яҙа. Социаль сәйәсәт министрлығында ла, Мәҙәниәт министрлығында ла эшләп ала. Шулай уҡ J.A.N.A. яңылыҡтар агентлығының хәбәрсеһе була, илдең [[Рәсәй]]ҙәге һәм [[Польша]]лағы илселектәрендә лә шул уҡ һөнәре буйынса эшләй. [[1977 йыл]]да әл-Куни [[Мәскәү]]ҙә А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт музейын тамамлай, унда [[рус теле]]н, [[фәлсәфә]]не, атап әйткәндә, [[марксизм]]ды, сағыштырма әҙәбиәт ғилемен өйрәнә. «Социалистик реализм» тип аталған ағымға ҡараған яҙыусыларҙы өйрәнеү мотлаҡ була, әммә әл-Куни шулай уҡ Достоевский, [[Толстой Лев Николаевич|Толстой]], [[Шолохов Михаил Александрович|Шолохов]], Бахтин, Солженицын һәм [[Чехов]] әҫәрҙәре менән дә таныша. Бер үк ваҡытта журналист булып эшләй, һуңыраҡ Ливия мәҙәни үҙәгендә вазифа биләй. [[Советтар Союзы]] тарҡалғандан һуң, яҙыусы [[Польша]]ға күсә, шунда Ливия яңылыҡтар агентлығында һәм Ливия мәҙәниәт үҙәгендә хәбәрсе булып эшләй, шулай уҡ Ливия-Польша дуҫлығы йәмғиәтенең ағзаһы була, «Польское содружество» журналының мөхәррире итеп ҡуйыла. Ғәрәп телендәге хикәйәләрҙе, шул иҫәптән үҙенекеләрҙе лә тәржемә итә. Польшала ул [[1994 йыл]]ға тиклем йәшәй. 1994 йылда [[Швейцария]]ның Голдвиль ҡалаһына күсеп килә. Шунда ул ғәрәп белгесе доктор Хартмут Фендрих менән таныша. Артабан Фендрих уның эштәренең ҙур өлөшөн тәржемә итә. Бының һөҙөмтәһендә әл-Куниҙың әҫәрҙәре халыҡ-ара мөхиттә билдәлелек ала, ә яҙыусы үҙе төрлө премияларға лайыҡ була. Уның әҫәрҙәре [[1995 йыл]]да Швейцарияның Дәүләт премияһы, 1996 йылда Ливияның әҙәбиәт һәм сәнғәт буйынса дәүләт премияһы, француз-ғәрәп йәмғиәте премияһы (2002), Мөхәммәт Зефзаф премияһы (2005), Шәйех Зайад премияһы (2008) һәм башҡа күп төрлө бүләктәр менән билдәләнә. == Ижады == Ибраһим әл-Куни — 60-тан ашыу китап авторы: ул Сахара туарегтары тормошона бағышланған романдар, новеллалар, публицистика яҙа. Тәүге әҙәби тәжрибәләре 1974 йылға ҡарай, шул йылды «Сираттан тыш намаҙ» тигән хикәйәләр йыйынтығы (1974) һәм «Сит-ят ерҙә йәшәүсенең яҙмалары» (1974) тигән эсселар йыйынтығы баҫылып сыға. 80-се йылдарҙа [[Варшава]]ла Ливия-Польша дуҫлығы йәмғиәтенең вәкиле була һәм йәмғиәттең [[поляк теле]]ндә сыҡҡан «Әс-садаҡа» журналының баш мөхәррире булып эшләй. Советтар Союзында йәшәй һәм, ил тарҡалғас, 1993 йылда Швейцарияға йәшәргә күсә. Әл-Куни өсөн [[сүл]] — тәбиғәттең һәм кешенең, ваҡыттың һәм рухтың төп темаларын тикшерергә ярҙам итеүсе образ. Уның прозаһы аллегорияларға һәм афоризмдарға, туарег атамаларына, йолаларҙы, мосолман диненә тиклемге һәм классик [[суфыйсылыҡ]] традицияларын тасуирлауға бай. Мәҫәлән, «Алтын бөртөгө» (1990) тигән романында ҡәбилә башлығының улы менән уның дөйәһе араһындағы мөнәсәбәттәр һүрәтләнә. Был мөнәсәбәттәр бер-береһенән физик бойондороҡлолоҡтан ярала һәм рухи яҡынлыҡҡа тиклем үҫә. Ҡайһы берҙә хатта дөйә хужаһының ҡырағай өлөшөнөң сағылышы булып тойола. Хужа үҙе шул уҡ ваҡытта сүл ҡанундарын еренә еткереп үтәмәй. Атаһы ҡушҡан ике туған һеңлеһенә өйләнеүҙән баш тарта һәм үҙенә оҡшаған ҡыҙҙы үҙе һайлай, шул сәбәптән ҡыуыла. Яҙмыш уны кеше үлтереүсегә әйләндерә һәм ул хөкөм яуаплылығынан ҡасып йөрөргә мәжбүр була. «Сеттың ете япмаһы» тигән романы яуыз алла Сет тураһындағы [[Боронғо Греция|боронғо грек]] мифологияһына нигеҙләнеп яҙыла. Сет көнсөллөктән ағаһын, изге күңелле Озиристы үлтерә, әл-Куни шуның менән бергә уның тағы бер яғын — сүл изгеһе булыуын да тикшерә. Хыянат, әүерелештәр, үлтереш тормош мәғәнәһе тураһындағы һорауға яуап эҙләүҙәр менән үрелеп бара. «Сүл ендәре» тигән романда елдәр уйнап торған сүл тасуирлана, унда кеше иблистәр менән алыша, уның аша сауҙа юлдары үтә, күп кешеләр тормош өсөн көрәшә. Нәҡ ошо романында әл-Куни кешенең йәшәү өсөн рухи һәм физик көрәшен айырыуса сағыу һүрәтләй. Хәҙер ошо сүлгә күп алтын, ҡолдар, һирәк осраусан һәм изге әйберҙәрҙе алып, каруан килә. Улар бында ултыраҡланып, ерҙә камил ҡала төҙөргә ниәтләнә. «Ҡанһыраусы таш» романында автор туймаҫ нәфселе кешеләрҙең сүлдәге тормошто емереүе мәсьәләләре өҫтөндә уйлана. Был кешеләр, төп герой Асуфтан айырмалы, сүлдең ҡанундары буйынса йәшәмәй. Асуф муфлондарға ҡайҙа һәм нисек һунар итергә белә һәм сүл менән килешеп йәшәй. Ләкин башҡа һунарсылар киләләр ҙә ғәзәлдәрҙе ҡырып бөтөрәләр, муфлондарҙы ла ҡалдырмай баралар. Төп геройҙың тормошо шул йәнлектәргә бәйле. «Бер йотом ҡан» яҙыусы ижадындағы традицион сүл кешеләре темаһына арналған. Улар ватанын яҡлап ҡан ҡоя. Хәҙер яңы тормош башлана, унда туарег өсөн шул тиклем ҙур хәүефтәр булырға тейеш түгел. Үҙенең ижады өсөн Ибраһим әл-Куни бик күп халыҡ-ара әҙәби премияларға лайыҡ була, улар араһында немец теленә тәржемә ителгән романдары өсөн Швейцария хөкүмәтенең Ҙур дәүләт премияһы бар. Француз журналы «Lire» уны XXI быуат әҙәбиәте вәкиле сифатында һәм иртәгәһе көн яҙыусылары рәтендә хәҙерге замандың мәшһүр илле романсыһы исемлегенә индерә. 2005 йылда Марокконың Мөхәммәт Зефзаф исемендәге абруйлы әҙәби премияһы менән бүләкләнә. 2008 йылда Ибраһим әл-Куни ғәрәп донъяһының иң билдәле премияларының береһе — Шәйех Зайад премияһына лайыҡ була. == Һайланма библиография == * Сираттан тыш намаҙ (новеллалар) (1974) * Ай тотолоу (4 киҫәкле роман)(1989) (1-се киҫәк, «Ҡоҙоҡ», 2-се киҫәк, «Оазис», 3-сө киҫәк «Икенсе туфан тураһындағы хәбәрҙәр», 4-се киҫәк «Мөншөгөр саҡырыуы») * Алтын бөртөгө (роман) (1990) * Ҡанһыраусы таш (роман) (1990) * Тылсымсы (роман дилогияһы) (1990-91)(руссаға тәржемәһендә [http://www.arabbook.ru/?document=90&lng=ru «Бесы пустыни»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305112751/http://www.arabbook.ru/?document=90&lng=ru |date=2016-03-05 }}, М., [http://www.arabbook.ru Библос консалтинг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100806172013/http://www.arabbook.ru/ |date=2010-08-06 }}, 2010. Перевод с арабского И. А. Ермакова) * Тылсымсының тормошонан юғалған факттар (новеллалар) (1992) * Бер йотом ҡан (новеллалар) (1993) * Дәрүиштең көҙө (роман, новеллалар, мифтар)(1994) * Өс көнлөк донъя (роман) (2000) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/view_play_list?p=C25A9EE205881A9C Ибраһим әл-Куниҙың] ғәрәп телеканала «Әл-Жәзирә»гә интервьюһы * Ибрагим аль-Куни. [http://arablit.narod.ru/Kuni1.htm Рассказ «Черный козлик»] (перевод с арабского И. А. Ермакова) * Ибрагим аль-Куни. [http://arablit.narod.ru/Kuni2.htm Рассказ «Поток»] (перевод с арабского Д. Кокорина) == Русса баҫмалары == * Рассказ «Похороны» (журнал «Простор», август, 1973) * рассказ «Глоток крови» («Восточный альманах». Вып /. 1979) * Ибрагим аль-Куни. Глоток крови (сборник рассказов)(перевод с арабского)(1988) * Ибрагим аль-Куни. [http://www.arabbook.ru/?document=90&lng=ru Бесы пустыни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305112751/http://www.arabbook.ru/?document=90&lng=ru |date=2016-03-05 }}. Роман-дилогия. Перевод с арабского И. А. Ермакова (2010). {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Ғәрәп яҙыусылары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1948 йылда тыуғандар]] [[Категория:Ливия мәҙәниәте]] civjx2069u4ioxx0h0ajos27rabb9p7 Исмәғилев Фоат Ришат улы 0 156604 1302676 1296998 2026-08-12T05:19:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302676 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Исмәғилев Фоат Ришат улы''' ([[25 ғинуар]] [[1949 йыл]]) — химик-технолог. [[Фән докторы|Техник фәндәре докторы]] (1992), профессор (2000). == Биографияһы == Фоат Ришат улы Исмәғилев 1949 йылдың 25 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Нуриман районы]] [[Байгилде (Нуриман районы)|Байгилде]] ауылында тыуған. Атаһы — РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы [[Исмәғилев Ришат Сәлих улы|Р. С. Исмәғилев]]. 1971 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлағандан һуң Нефтехимия производстволары Ғилми-тикшеренеү институтында эшләй<ref name="БЭ">{{БЭ2013|index.php/8-statya/5599-ism-ilev-foat-rishat-uly}}</ref>. 1979 йылдан алып Волга-Урал нефть һәм газ ғилми тикшеренеү һәм проект институтында ([[Ырымбур]] ҡалаһы) лаборатория мөдире, 1989 йылдан — «Грознефтехим» Ғилми-производство берекмәһенең Башҡортостан махсуслаштырылған конструкторлыҡ- технологик бюроһы ([[Өфө]]) директоры урынбаҫары һәм Яңы Өфө Нефть эшкәртеү заводының реконструкция буйынса директор урынбаҫары, 1995 йылдан — Өфө сервис технология институтында тирә яҡты һаҡлау һәм тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыу кафедраһы мөдире<ref name="БЭ"></ref>. Был кафедра профессиональ экологтарҙы әҙерләй (32.07.00. һөнәре буйынса). Кафедраның тәүге ҡарлуғастары — инженер-экологтар — һайланған һөнәр буйынса уңышлы эшләп йөрөйҙәр, улар араһында 10 фән кандидаты. Ошо осорҙан алып Фоат Ришат улы экологик тәрбиәләүгә ҙур иғтибар бүлә, уның ҡатнашлығында Өфө индустриаль-педагогия колледжында экологтар әҙерләнә, уҡыусыларҙың профессиональ ориентацияһы үткәрелә<ref name="Сертификат">[https://www.famous-scientists.ru/612/ Известные ученые] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210124918/https://www.famous-scientists.ru/612/ |date=2019-12-10 }}</ref>. 2001 йылдан — Әстерхан техник университетында нефть һәм газ эшкәртеүҙең химик технологияһы кафеждра мөдире, 2004 йылдан — «Текойл» ЯАЙ-ның (Өфө) фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары, 2010 йылдан башлап Нефть һәм газ ятҡылыҡтарын үҙләштереү буйынса ғилми-тикшеренеү һәм проект институтында эшләй. 2015 йылдан һәм хәҙерге ваҡытҡа тиклем — «РусГазИнжиниринг» АЙ-ның баш инженеры. Аҙаҡҡы йылдарҙа нефть һәм газ объекттарын технологик документация менән һәм фәнни яҡтан тәьмин итеү менән шөғөлләнә (Печоранефть, Лукойл-Пермь, Самаранефтегаз, Башнефть, ТНК-BP, РусПЕТРО)<ref>[https://www.gubkin.ru/faculty/oil_and_gas_development/chairs_and_departments/oil_and_gas_field_facilities_systems_projecting/stuff/ismagilov.php Исмагилов Фоат Ришатович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210124916/https://www.gubkin.ru/faculty/oil_and_gas_development/chairs_and_departments/oil_and_gas_field_facilities_systems_projecting/stuff/ismagilov.php |date=2019-12-10 }}</ref>. И. М. Губкин исемендәге Рәсәй дәүләт университында «Повышение экологической безопасности подготовки и переработки сероводородсодержащих газов и сернистых нефтей» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай (1992)<ref name="Сертификат"></ref>. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни эшмәкәрлеге нефтехимия производствоһы технологияларына, нефть һәм газды промыслала әҙерләүгә һәм эшкәртеүгә, сәнәғәт экологияһы өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә арналған. Уның ҡатнашлығында пиромеллит диангидридын алыу, көкөртлө водородты нейтралләштереү, көкөртлө газдарҙы катализ ярҙамында таҙартыу технологиялары эшләнә, улар нефть һәм газ сәнәғәте пр тиеларында индерелә. Ырымбур ятҡылығындағы тәбиғи меркаптандарҙан одорант алыу, көкөртлө водородлы газдарҙы плазма химик һәм мембраналы ысулдар менәнн эшкәртеү технологияларын төҙөүселәрҙең береһе. И. И. В. Курчатов исемендәге Атом энергетикаһы институты (Мәскәү) менән берлектә көкөртлө водородлы газдарҙы эшкәртеү өсөн тәрибә сәнәғәт ҡоролмаһы төҙөй, төньяҡ нефть һәм газ ятҡылыҡтарын үҙләштереү проекттарында бер нисә технологик асышы файҙаланыла<ref name="БЭ"></ref>. 400-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 5 монография; 65 уйлап табыу, шул иҫәптән 5 сит ил патенты<ref>[https://patentdb.ru/owner/131748 Патенты Исмагилова Ф. Р. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210124912/https://patentdb.ru/owner/131748 |date=2019-12-10 }}</ref> авторы ([[АҠШ]], [[Япония]], [[ГФР]], [[Франция]]). Бер нисә китап авторы. Өфө сервис технология институтының һәм Атырау нефть һәм газ институтының ([[Ҡаҙағстан]]) Почётлы профессоры<ref name="Сертификат"></ref>. 10 фән кандидаты һәм 2 доктор әҙерләгән. Исмәғилев Ф. Р. әүҙем педагогик эшмәкәрлеген РФА ӨҒҮ-нең Органик химия институтындағы тикшеренеүҙәре менән аралаштыра, Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһының — Химия бүлеге ағзаһы, шулай уҡ ӨДНТУ-ның һәм Башҡортсостан Республикаһы фәндәр академияһы Нефтехимия һәм катализ институтының докторлыҡ диссертацион советы ағзаһы булып тора<ref name="Сертификат"></ref>. Рәсәй Федерацияһы Президентының 1993 йылдың 16 сентябрендәге Указына һәм РФА Президиумы ҡарамағындағы комиссия ҡарарына ярашлы Исмәғилев Ф. Р. Рәсәйҙең күренекле ғалимдары өсөн дәүләт ғилми стипендияһы тапшырыла<ref name="Сертификат"></ref>. '''Төп ғилми хеҙмәттәре:''' Моделирование процесса парциального окисления сероводорода на металлоксидных катализаторах //Доклады Академии наук. 2001. Т.376. № 1 (авторҙаш); Жидкофазное окисление тиолов диоксидом хлора //Известия Академии наук. Серия химическая. 2001. № 12. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/5599-ism-ilev-foat-rishat-uly}} * [https://www.gubkin.ru/faculty/oil_and_gas_development/chairs_and_departments/oil_and_gas_field_facilities_systems_projecting/stuff/ismagilov.php Исмагилов Фоат Ришатович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210124916/https://www.gubkin.ru/faculty/oil_and_gas_development/chairs_and_departments/oil_and_gas_field_facilities_systems_projecting/stuff/ismagilov.php |date=2019-12-10 }} * [http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php?title=%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%A4%D0%BE%D0%B0%D1%82_%D0%A0%D0%B8%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&mobileaction=toggle_view_mobile Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190910030757/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php?title=%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%A4%D0%BE%D0%B0%D1%82_%D0%A0%D0%B8%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&mobileaction=toggle_view_mobile |date=2019-09-10 }} * [https://www.famous-scientists.ru/612/ Известные ученые] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210124918/https://www.famous-scientists.ru/612/ |date=2019-12-10 }} 9ihgoz8emquyidnt7n4z454ecrggexh Теотиуакан 0 156831 1302632 1192974 2026-08-11T20:39:42Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302632 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Теотиуакан''' (аст. <span lang="nah" style="font-style:italic;">Teōtīhuacān</span> — ''аллаһтар тыуҡан урын, йәғни аллалар ҡалаһы'') — боронғо ҡала, [[Мехико]] ҡалаһы үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 50 саҡрым алыҫлыҡта Сан-Хуан-Теотиуакан муниципалитетында урынлашҡан == Дөйөм мәғлүмәттәр == Хәҙерге заман тикшеренеүселәре фекеренсә, был боронғо ауылдың майҙаны 26-28 км², ә халҡы 125 меңдән ашыу кеше тәшкил итә. Был Колумбҡа тиклемге Американың боронғо һәм иң эре индеецтар ҡалаһы, донъяла иң ҙур алты ҡала иҫәбенә инә<ref name="”Millon”">{{Cite book|title=Teotihuacan: Art from the City of the Gods|year=1993|url=https://archive.org/details/teotihuacanartfr00berr|publisher=Thames and Hudson}}</ref>. Ҡала тибындағы ауыл был урында беҙҙең эраға тиклем 3-сө быуаттарҙа барлыҡҡа килгән, ләкин ҡала вулкандар урғылыуынан зыян күргән территорияларҙан халыҡтың күсеп ултырыуы һөҙөмтәһендә б. э. тиклем 2 быуатта барлыҡҡа килгән. Төп монументтар 250 йылдарға тиклем яйлап төҙөлгән<ref name="Teotihuacan">{{Cite web|title=Teotihuacan|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/teot/hd_teot.htm|work=Heilbrunn Timeline of Art History|publisher=Department of Arts of Africa, Oceania, and the Americas, The Metropolitan Museum of Art}}</ref>. 6 быуат урталарында ҡала тарҡала башлай, ҡаланың үҙәк өлөшөндә булған изге нәмәләр талана һәм яндырыла. 7 быуат уртаһына ҡаланы кешеләр тулыһынса ташлап китә. Ҡаланың исеме билдәһеҙ. Классик дәүерҙәге майя текстарында ул ''puh'' - ҡамыш үҫентеләре тиа аталған. Әммә, һуңынан был исем индеецтарҙың төрлө ҡебиләләр тарафынан [[Мезоамерика]]ның башҡа ҙур ҡалалырн атау өсөн дә ҡулланылған. Теотиуакан атамаһын ҡала емереклектәренә ул бер нисә быуаттан юҡҡа сыҡҡандан һуң ацтектар бирә. Ҡаланың этник составын билдәләүе лә ҡыйын. Теотиуакан күп этниклы ҡала булғанлығы билдәле<ref name="Manz1">Linda R. Manzanilla. [http://www.pnas.org/content/112/30/9210.full Cooperation and tensions in multiethnic corporate societies using Teotihuacan, Central Mexico, as a case study] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225032405/https://www.pnas.org/content/112/30/9210.full |date=2018-12-25 }}, ''[[Of the United States of America the National Academy of Sciences of Proceedings|Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] (PNAS/PNAS Online)'', July 28, 2015, vol. 112 no. 30 (2015), pp. 9210–9215, {{DOI|10.1073/pnas.1419881112}}</ref>, ә унда йәшәгән күп һанлы ҡәбилә төркөмдәре — науа, отоми һәм тотанактар. Үҫеше осоронда ҡалала һәм ҡала ситендәге ауылдарҙа Мезоамериканың яҡын һәм алыҫ төбәктәренән килгән күп һанлы мигранттар (квалификациялы һәм квалификациялы булмаған эшселәр) йәшәгән === Тарихы === Теотиуакан б. э. тиклем II быуатта төбәк -үҙәге була, сөнки Теопанкаско һәм элекке -үҙәк Куикуилько вулкандар урғылыуынан һуң ташландыҡ хәлдә була, ә уларҙың халҡы Теотиуаканға күсенә. Тиҙҙән ул 125 меңдән ашыу халҡы менән Мезоамерикала иҡтисади үҙәге менән иң ҙур ҡала була<ref>[https://www.forbes.com/sites/kristinakillgrove/2015/08/07/teotihuacan-had-one-of-ancient-mexicos-most-diverse-neighborhoods-dna-shows/ Infant Burials And Decapitated Men In Ancient Teotihuacan Neighborhood Reveal Diverse Origins]</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/science/news/2015/03/16/n_7018385.shtml Учёные: мигранты погубили древний мексиканский город Теотиуакан]</ref> Үҙәк проспект менән тура мөйөш аҫтында киҫешеүсе урамдарҙың дөрөҫ селтәре Теотиуакандың ентекле уйланылған план буйынса үҫеше тураһында һөйләй. Үҙәк тирәләй бер-береһенә яҡын урынлашҡан ябай халыҡтың балсыҡ йорттары тора, улар тар урамдар менән айырым ҡала кварталын булдыра. Йорттар башлыса бер ҡатлы, яҫы ҡыйыҡтар менән һәм тәҙрәһеҙ. Берҙән-бер яҡтылыҡ һәм һауа сығанағы булып эске асыҡ ихата яғына сыҡҡан ишектәр тора. Ҡалала шулай уҡ күп ҡатлы йорттар ҙа бар<ref>Teotihuacan.&#x20;''Heilbrunn Timeline of Art History''.&#x20; Department of Arts of Africa, Oceania, and the Americas, The Metropolitan Museum of Art.</ref>. Үҙенең үҫеше дәүерендә Теотиуакан (б.э. 250—600 йй.) Мезоамериканың күп өлкәләләренә ҙур мәҙәни йоғонто яһай. Теотиуакан балсыҡ һауыттары һәм статуэткалар [[Мексика]]ның төньяҡ райондарынан алып [[Гватемала]] тауҙарына тиклем һәм [[Тымыҡ океан]] яр буйҙарынан алып [[Мексика ҡултығы]]на тиклем осрай. Теотиуакан ныҡ үҫешкән осоронда Мексиканың үҙәк таулы райондарын контролдә тота һәм күрше цивилизациялар һәм майяның ҡала-дәүләттәре менән бәйләнеш тота ([[Тикаль]]). Үҫеше дәүерендә был йәшәү рәүешен аныҡ ойошторған ҡала була, уның башында күп этник элита тора, ул тәү сиратта сеймал тауарҙарҙың импортын контролдә тота. Астрономия белеменә эйә булған руханиҙар йәмәғәт тормошон күҙәткәндәр һәм ҡаты социаль, шул иҫәптән кеше ҡорбандары ярҙамында контроль булдырғандар. Дин һәр ғаиләнең тормошона үтеп ингән. Йорт алтарҙарын иң ярлы йорттарҙа ла тапҡандар. Нигеҙ һалыусыларының бай рухи донъяһын сағылдырған Теотиуакандың сәнғәте һәм мифологияһы, аллалар пантеоны тирәләй тупланған. Мифологияла мөһим урынды Кетцалькоатль, ҡош ҡауырһындары ҡапланған йылан кәүҙәһе менән аллаһ биләй. Ҡала халҡы уға тәбиғәттең төп аллаһына ҡараған кеүек табынған. Ул һуңыраҡ ацтектарҙа Ҡанатлы йылан — Кетцалькоатль мәҙәниәтте ҡурсалаусы була, уны йыш ҡына Венера планетаһы менән тиңләгәндәр. Теотиуакан цивилизацияһының үҫеше ваҡыты буйынса Боронғо Рим үҫеше менән тап килә, әммә мезоамерика ҡалаһының тарихы оҙайлыраҡ була. Ҡала башлыса хаж ҡылыуҙың төп объекты була. Мехико үҙәне буйынса сәйәхәт итеүселәр сауҙа килешеүе төҙөү өсөн, дини изге әйберҙәргә табыныу һәм эш табыу өсөн Теотиуаканға бара. Меңләгән тау итәгендәге ауылдар билдәле бер көндәрҙә буш тиерлек тороп ҡала, ә уларҙың халҡы ҡаланың сәскә атыуына һәм үҙәндә йәшәүселәрҙең матур киләсәген тәьмин итеүгә тейеш булған дини тантаналарҙа һәм мистик байрамдарҙа ҡатнашыу өсөн Теотиуакан майҙанына ынтыла. == Юҡҡа сығыуы == Ҡаланың бөлгөнлөккә төшөүе VI быуаттың уртаһынан башлана, VII быуаттың уртаһына Теотиуакан ташландыҡ хәлдә була. Күпкә һуңыраҡ килгән [[ацтектар]] бында мөһабәт емереклектәр генә таба Башта ғалимдар фаразлауынса, ҡала илбаҫарҙар һөжүменә дусар булған. Ҡала яндырыла, изге әйберҙәр талана, ә изге һындар емерелә. Әммә артабанғы тикшеренеүҙәр емерелеүгә ҡаланың тик элита йәшәгән үҙәк өлөшө генә, шулай уҡ культ ҡоролмалары ғына дусар булған, ә хәрби баҫып алыу билдәләренең эҙе табылмай тип күрһәтә<ref name="Manz1"/><ref>Manzanilla L. (2003) The abandonment of Teotihuacan. The Archaeology of Settlement Abandonment in Middle America, Foundations of Archaeological Inquiry, eds Inomata T, Webb RW (Univ of Utah Press, Salt Lake City), pp 91–101/</ref>. Күрәһең, ҡаланың үҙәгенең емерелеүе йәшәү шарттарының насарайыуы һөҙөмтәһендә эске конфликт эҙемтәһе була. Был осорҙа ҙур вулкан урғылыуҙары һөҙөмтәһендә климаттың ҡот осҡос глобаль үҙгәреүе билдәле. Археологик табылдыҡтар раҫлауынса, был төбәктә кешеләр оҙайлы ҡоролоҡтар арҡаһында аслыҡтан үлә башлай<ref>Linda R. Manzanilla. Cooperation and tensions in multiethnic corporate societies using Teotihuacan, Central Mexico, as a case study, ''Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America (PNAS/PNAS Online)'', July 28, 2015, vol. 112 no. 30 (2015), pp. 9210–9215, {{doi|10.1073/pnas.1419881112}}</ref> Әммә баҫып инеү версияһын да тулыһынса кире ҡағырға ярамай, сөнки аслыҡ байтаҡ миграцияға булышлыҡ итә<ref name="CrazyTrav">{{Cite web|1=|url=http://travel-crazy.ru/top-2/677/teotiuakan.html|title=Теотиуакан|author=Crazy Travel}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иҫтәлекле урындары == Ҡала үҙәгендә «Цитадель»тип аталған билдәле урын бар. Йөҙ меңгә тиклем һыйҙырышлы эске майҙаны (ҡала халҡының яртыһы) платформала дүрт ауыр пирамида менән сикләнгән. Комплекстың үҙәк өлөшө — Ҡанатлы йылан пирамидаһы (Кетцалькоатль). Уға ике бүлмә йәнәш тора: Көньяҡ һәм Төньяҡ һарайҙар, улар административ үҙәк булып ҡына түгел, шулай уҡ эш һәм торлаҡ өсөн ҡулланылған. Теотиуакандың төп ҡоролмалары — [[Ҡояш пирамидаһы]] һәм [[Ай пирамидаһы]] (бейеклеге — 42 метр). === Ай пирамидаһы === Ай пирамидаһы «Үлеләр юлының» төньяҡ сигендә урынлашҡан. Ай пирамидаһы төпкөлөндә [[Археология|археолог]]тар ерләү камераһын һәм унда 12 кеше кәүҙәһен тапҡандар. Уларҙың бөтәһенең дә ҡулдары артҡа ҡайырып бәйләнгән, баштары юҡ, улар камера уртаһына тәртипһеҙ рәүештә ташланған. Версияларҙың береһенә ярашлы, былар Теотиуакан халҡының дошмандары булған. Башҡа ике ҡорбан, күрәһең, урындағы элитаға ҡараған, сөнки улар бөхтә ултыртылған, уларҙа нефриттан биҙәүестәр, кеше яңаҡтарына оҡшаған беләҙектәр һәм башҡа юғары ҡатлам билдәләре булған. Нимә хөрмәтенә был кешеләр ҡорбан итеп килтерелгәнлеге әлегә асыҡланмаған, әммә ритуал был боронғо ҡоролманың яңынан үҙгәртеп ҡороуы ваҡытында башҡарылыуы билдәле. Күрәһең, ул ҡала-дәүләттең үҫеп килгән дини һәм сәйәси йоғонтоһон кәүҙәләндергән. Был турала камераның үҙәге һөйләй, унда 18 [[обсидиан]] бысаҡ менән уратып алынған нефриттан эшләнгән ҙур мозаика ҡуйылған. Бындай нәмәләр элек [[Мезоамерика]]ла табылмай. Шулай уҡ камерала биш бүренең (йәки койоттың) , өс пуманың йәки ягуарҙың һөлдәләре, 13 бөркөттөң ҡалдыҡтары табылған. Бәлки, был хайуандар яугирҙәрҙең (хәрби союзы) символы булған. === Ҡояш пирамидаһы === Пирамида XX быуаттың беренсе ун йыллығында Леопольд Батрес тарафынан табыла һәм өйрәнелә. Артабанғы ҡаҙыныу эштәре 1992—1993 йылдарҙа Мексика антропология һәм тарих Милли институтынан Эдуард Матос Моктесуа етәкселеге аҫтында үткәрелә. Ҡояш пирамидаһы б.э. яҡынса 150 йылдар тирәһендә төҙөлгән, яҫы түбәһе менән 5-ҡатлы ҡоролманан ғибәрәт, унда ҡасандыр ҙур булмаған ҡорам булған. Был колосстың бейеклеге — 64,5 метр самаһы, нигеҙе яҡтарынан оҙонлоғо 211, 207, 209 һәм 217 метр, дөйөм күләме — 993 мең кубометр. Ҡояш пирамидаһы һуйырташтан, тупраҡ һәм балсыҡтан эшләнгән, таш менән көпләнгән һәм ҡорам менән тамамланған == Һүрәттәр галереяһы == <gallery class="center"> Файл:Teotihuacan.jpg Файл:Teotihuacan mask Louvre MH 78-1-187.jpg|Б.э. III-VII бб., Мәрмәр битлек. [[Лувр]] Файл:Teotimask2.jpg|Серпентиндан битлек, б.э. III-VI бб. Файл:Teonate.JPG|Ҡояш пирамидаһы, алдан күренеш Файл:Piramide del Sol 072006.JPG|Ҡояш пирамидаһына тағы бер күренеш Файл:TeotihuacanModel.JPG|Теотиуакан моделе, [[Национальный музей антропологии|Мехиконың Милли антропология мезейы]], [[Мехико]]. Файл:Дорога смерти.jpg|Үлеләр юлы, артҡы планда Ай пирамидаһы </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.indiansworld.org/civhistteo.html Ҡала-теотиуакан империяһы] * [https://web.archive.org/web/20101016101845/http://www.castaneda-ru.com/foto14.php Теотиуакан Фотоһүрәттәр, Мексико. Ай һәм ҡояш пирамидаһына (Teotihuacan, Mexico)] * [http://pro-speleo.ru/news/teotiuakan_tonnel/2011-06-05-83 Табылған сенсацион — береһе Теотиуакан пирамида аҫтында тоннель] * [http://delighta.ru/countries/mx/piramidysol Ай һәм ҡояш пирамидаһы — Майя индеецтары таж иткән.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111013062616/http://delighta.ru/countries/mx/piramidysol |date=2011-10-13 }} * [https://web.archive.org/web/20140709063043/http://news.mail.ru/society/6548132/?frommail=1 Данлыҡлы археолог боронғо йылан храмында табыла теотиукан аҫтында тоннель ҡала.] {{Мексикала Бөтә донъя мираҫы}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Мексика мәҙәниәте]] [[Категория:Мезоамерика]] [[Категория:Мексикала Бөтә донъя мираҫы]] 5ohm94tjaxevkrn7tw2betqccqlfgqs Выжигина Маргарита Александровна 0 159776 1302434 1286422 2026-08-11T14:00:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302434 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Выжигина Маргарита Александровна''' ([[1 ноябрь]] [[1942 йыл]]) — СССР һәм Рәсәй табибы анестезиолог-реаниматологы, Рәсәй медицина фәндәре академияһы академик Б.В.Петровский исемендәге хирургия Рәсәй ғилми үҙәгенең төп ғилми хеҙмәткәре<ref name="petr">[https://www.med.ru/ru/vyzigina-margarita-aleksandrovna ФГБНУ «РНЦХ ИМ. академика Б. В. Петровского»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403224528/https://www.med.ru/ru/vyzigina-margarita-aleksandrovna |date=2019-04-03 }}</ref>, медицина фәндәре докторы (1996), И.М. Сеченов исемендәге 1-се Мәскәү дәүләт медицина университетының анестезиология һәм реаниматология кафедраһы профессоры<ref name="sech">[https://www.sechenov.ru/univers/all/1959/ Выжигина Маргарита Александровна. Сайт Сеченовского Университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403223750/https://www.sechenov.ru/univers/all/1959/ |date=2019-04-03 }}</ref>, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2001), кеше ғүмерен ҡотҡарыу буйынса уникаль операция өсөн иң яҡшы табиптарҙың Рәсәй милли «Призвание» премияһы лауреаты (2008)<ref>[http://www.prizvanie.ru/luchshie-vrachi-rossii/o-vrache/250/ Премия лучшим врачам России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403224241/http://www.prizvanie.ru/luchshie-vrachi-rossii/o-vrache/250/ |date=2019-04-03 }}</ref>. == Биографияһы == Маргарита Александровна Выжигина 1942 йылдың 1 ноябрендә хәрбиҙәр ғаиләһендә тыуған. [[1965 йыл]]да Рига медицина институтын тамамлай һәм үҙ тормошон анестезиология-реаниматология менән бәйләй<ref name="ubil">[https://med.ru/ru/ubilei-vyziginoi-margarity-aleksandrovny Юбилей Выжигиной Маргариты Александровны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403230226/https://med.ru/ru/ubilei-vyziginoi-margarity-aleksandrovny |date=2019-04-03 }}</ref>. 1967—1968 йылдарҙа [[Рига]]ла Пауль Страдынь исемендәге республика клиника дауаханаһында врач анестезиолог-реаниматолог булып эшләй<ref name="pers">[http://www.rusperson.com/html/23/RU01009049.shtml Выжигина М. А.] // http://www.rusperson.com</ref>. 1968—1979 йылдарҙа — табип анестезиолог-реаниматолог, 1979—1996 йылдарҙа өлкән, һуңынан СССР һаулыҡ һаҡлау министрлығының клиник һәм эксперименталь хирургияһы Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институтында анестезиология бүлегенең төп ғилми хеҙмәткәре була. [[1971 йыл]]да медицина фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай<ref>Выжигина М. А. Нейролептаналгезия меторином и фентанилцитратом [Текст]: Автореферат дис. на соискание ученой степени кандидата медицинских наук / Науч.-исслед. ин-т клинич. и эксперим. хирургии. — Москва : [б. и.], 1971.</ref>. [[1991 йыл]]дың [[4 февраль|4 февраленән]] И.М.Сеченов исемендәге 1-се Мәскәү дәүләт медицина университетының анестезиология һәм реаниматология кафедраһы булдырылған мәленән алып М. А. Выжигина — доцент, артабан кафедра профессоры һәм уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире<ref name="ubil"/>. 1991, 1997 1994 йылдарҙа [[Швейцария]]лағы [[Берн]] ҡалаһының университет госпиталендә стажировка үтә<ref name="petr"/>. [[1996 йыл]]да медицина фәндәре докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай<ref name="pers"/>. [[1997 йыл]]дан — Рәсәй Медицина фәндәре академияһының Б.В.Петровский исемендәге хирургияның Рәсәй ғилми үҙәге анестезиология 1-се бүлегенең төп ғилми хеҙмәткәре<ref name="pers"/>. [[2006 йыл]]да М. А.Выжигина шул ваҡытта Рәсәйҙә трахеяны күсереп ултыртыу буйынса беренсе операция ваҡытында анестезиологтар бригадаһын етәкләй<ref name="ubil"/>. Уйлап табыуҙар буйынса 5 патент ала, фундаменталь тикшеренеүҙәр Рәсәй фондының 4 грантына эйә була<ref name="sech"/><ref>[http://www.findpatent.ru/byauthors/1277357/ Патенты автора Выжигина Маргарита Александровна]</ref>. Анестезия һәм торакаль хирургия өлкәһендә күп кенә новаторлыҡ методикаларына нигеҙ һалыусы. 400-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы һәм авторҙашы, шул иҫәптән 9 китабы бар, улар араһында «Современные аспекты в хирургии легких» (1988) китабы, профессор Г.Н.Гимельфарб менән авторҙашлыҡта «Респираторная поддержка» (1997) — табиптар өсөн ҡулланма, профессор В.Л.Кассиль менән авторҙашлыҡта «Искусственная вентиляция легких» (2004)<ref name="sech"/>. Етәксе сифатында 6 медицина фәндәре кандидаты әҙерләй<ref name="petr"/>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * «Мәскәүҙең 850-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы<ref name="petr"/>, * Рәсәйҙең иң яҡшы табиптары «Призвание» милли премияһы (2008)<ref name="ubil"/>, * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2001), * Хеҙмәт ветераны, * Һаулыҡ һаҡлау отличнигы, * И.М.Сеченов исемендәге ГБОУ ВПО 1-се Мәскәү дәүләт медицина университетының «Почёт китабына» индерелгән. * Латвияның «Анестезиологтар ғилми йәмғиәтенең» почётлы ағзаһы<ref name="petr"/>, * Латвия фәндәр академияһы Ғалимдар Советының тышҡы эксперты һәм ағзаһы, * Анестезиологияла мәғариф Европа академияһының Мәскәү филиалында дирекция ағзаһы (СЕЕА), * Анестезиологияның Европа академияһы һәм кардиоторакаль анестезиология ассоциацияһы ағзаһы, * 1998 йылдан 2002 йылға тиклем Рәсәй Федерацияһы анестезиологтары-реаниматологтары Федерацияһының ғилми секретары һәм президиум ағзаһы, * 2014 йылдан 2017 йылға тиклем ФАР мәғарифы буйынса комитет рәйесе, * «Вестник анестезиологии и реаниматологии» журналының редколлегия ағзаһы. == Һайланма хеҙмәттәре == * Выжигина М. А. Современные аспекты анестезии в хирургии легких / М. А. Выжигина, Г. Н. Гиммельфарб; Под ред. О. А. Долиной. Ташкент: Медицина УзССР, 1988. * Кассиль В. Л., Лескин Г. С., Выжигина М. А. Респираторная поддержка: Руководство по искусственной и вспомогательной вентиляции лёгких в анестезиологии и интенсивной терапии.— М.: Медицина, 1997. * Кассиль В. Л., Выжигина М. А., Еременко А. А. и др. Вентиляция легких в анестезиологии и реаниматологии. М.: ГЭОТАР-Медиа, 2016. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == [[Категория:Мәскәү дәүләт медицина университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған табиптары]] [[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Фән докторҙары]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1942 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Табиптар]] ftzwc5zs38q30axp8fsajkdcbtn82w6 Бинг Кросби 0 161204 1302457 957702 2026-08-11T18:07:56Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302457 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Годы активности = 1926—1977 |Профессии = {{певец|США}}, {{актёр|США}} |Лейблы = [[Brunswick Records|Brusnwick]], [[Decca Records|Decca]], [[RCA Records|RCA]] |Сайт = [http://www.bingcrosby.com/ Официальный сайт] |Награды = «[[Оскар (кинопремия)|Оскар]]» (1945) }} '''Гарри Лиллис''' «'''Бинг'''» '''Кросби-кинйә''' ({{lang-en|Harry Lillis «Bing» Crosby}}; 1903 йылдың 3 майҙа — 14 октябренән 1977)<ref name="Giddins2001">{{Cite book}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://projects.latimes.com/hollywood/star-walk/bing-crosby/|title=Bing Crosby – Hollywood Star Walk}}</ref> — америка йырсыһы, актёр һәм комик<ref name="bicrdha">{{Cite news|url=https://books.google.com/books?id=SvNLAAAAIBAJ&pg=5677%2C5832980|work=Spokesman-Review|author=Young|first=Larry|title=Bing Crosby dies of heart attack|date=October 15, 1977|page=1}}</ref>. Мультимедиа беренсе йондоҙҙар, Кросби һатып лидер булһа, рейтингы радио-һәм кире 1954 йылда менән 1931 буйынса кинотөшөрөүҙәрҙә. Донъяла 1 миллиард ашыу нәфис фильм һәм яҙыу эшләй ул етмеш һата<ref>{{Книга|автор=Hope Robert|заглавие=The Billion Selling Man|ответственный=|год=Jan 28, 2020|издание=|место=|издательство=|страницы=|страниц=|isbn=}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.com.ec/books?id=6ZyrDgAAQBAJ&pg=PA121&lpg=PA121&dq=bing+Crosby+1+billion&source=bl&ots=JUEl0TPGIQ&sig=ACfU3U3vUc4TgZOzz1ojtaIoStmC6LYJrA&hl=es-419&sa=X&ved=2ahUKEwijz82_mdznAhULlawKHYo6Aww4HhDoATACegQIBhAB#v=onepage&q=bing%20Crosby%201%20billion&f=false|автор=Norman Abjorensen|заглавие=Historical Dictionary of Popular Music|год=2017-05-25|издательство=Rowman & Littlefield|страниц=695|isbn=978-1-5381-0215-2}}</ref>, унда 1600 ашыу төрлө йырҙар яҙыр инем («Аҡ Раштыуа» яңғыҙ һатып 50 миллион дананан ашыу)<ref name="Giddins2001" />. ''«Янк»'' журналы, тип әйтеп булмай, уны «кешенең әхлаҡи торошо бөтәһе күберәк эшләү өсөн сит илдән хеҙмәткәрҙәр» Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында<ref>{{cite book |last1=Giddins |first1=Gary |title=Bing Crosby – Swinging on a Star – The War Years 1940–1946 |url=https://archive.org/details/bingcrosbyswingi0000gidd |date=2018 |publisher=Little, Brown & Co |location=New York |isbn=978-0-316-88792-2 |page=[https://archive.org/details/bingcrosbyswingi0000gidd/page/546 546]}}</ref>. 1948 йылда ул америка һайлау иғлан «иң хөрмәтле кеше тере», уҙып [[Джеки Робинсон]] һәм [[Атай xii пие|атай XII Пие]]<ref name="Giddins2001" />{{rp|6}}<ref name="crooner">{{cite web |last=Hoffman |first=Dr. Frank |title=Crooner |url=http://www.jeffosretromusic.com/bing.html |accessdate=December 29, 2006 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070311095040/http://www.jeffosretromusic.com/bing.html |archivedate=March 11, 2007 }}</ref>. Шулай уҡ 1948 йылда, ''музыка дайджест'' статистиктар иҫәпләүенсә, сәғәт аҙнаһына 80,000 уның яртыһынан артыҡ тултырып яҙып, радио музыка яҙыр өсөн бүленә<ref name="crooner" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Сесил Б. Де Милль премияһы лауреаттары]] [[Категория:1977 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1903 йылда тыуғандар]] r4htji7i13hpsy2xop79e2l609ew71z Пһном Бахенг 0 161385 1302557 998074 2026-08-11T19:38:37Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302557 wikitext text/x-wiki [[File:Angkor Phnom Bakheng.jpg|thumb|right|Пһном Бахенг]] '''Пһном Бакенг''' (Кхмер телендә: ប្រាសាទភ្នំបាខែង) ул [[Камбоджа]]ла, [[Ангкор Ват]]та ғибәҙәтхана ҡалҡыулығы формаһындағы Индуизм һәм Буддасылыҡ ғибәҙәтханаһы. [[Шива]] Хоҙайына бағышланған булып, ул 9-ынсы быуат аҙағында [[Ясоварман I]] (889-910) хөкөмө ваҡытында төҙөлгән булған. Ҡалҡыулыҡ өҫтөндә урынашып хәҙерге ваҡытта ул туристтар өсөн 1,5 км көньяҡ көнсығышта джунгли араһында урынлашҡан ҙурырак ғибәҙәтхана [[Ангкор Ват]]ты ҡарау өсөн популяр урын. Күп зиәрәт ҡылыусылар һаны Пһном Бакенгты Ангкор Ваттың иң ҡурҡыныс янай торған һәйкәле итә.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2007/feb/25/travel.travelnews |title=Tourist invasion threatens to ruin glories of Angkor Wat |first=Justine |last=Smith |date= 25 February 2007 |work=[[The Observer]] }}</ref> 2004 йылдан бирле [[Донъя Һәйкәлдәр Фонды]] [[APSARA]] менән хеҙмәттәшлектә ғибәҙәтхананы һаҡлау буйынса эшләй. ==Тарихы== Ангкор Ватҡа ҡарағанда ике йөҙ йылдан артыҡ элек төҙөлгән булып, Пһном Бакенг хәҙерге ваҡытта тарихсылар ышаныуы буйынса Ангкор төбәгенең төп ғибәҙәтханаһы булып тора. Ул көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан [[Ролуос]]та [[Һариһаралайя]] баш ҡалаһынан һарай яны кешеләрен күсергәндән һуң яңы баш ҡалала Яшодһарапураҙың архитектура үҙәк өлөшө булып тора. Хәҙерге көн [[Таиланд]]та [[Сдок Гхак Том]]да табылған б.э. 1052 йыл яҙмаһында , [[Санскрит]]та шулай итеп яҙылған: "Шри Ясовардһана Ясоварман исеме аҫтында батша була башлағас, һәләтле Вамашива уның гуруһы булараҡ дауам иткән. Патшаның ҡушыуы буйынса ул тауҙар баштаһына тәңгәл Шри Йашодһарагирида линга ҡурған. Ғалимдар ышаныуы буйынса был абзац быға тиклем быуат ярым элек Пном Баһет изгеләштереүнә ҡарай. Пһном Бахенг Ясоварман хөкөмөнә ҡарай торған Ангкор төбәгендә 3 ғибәҙәтханаларҙың береһе булып тора. Башҡалары [[Тонле Сап]] күле янында көньяҡта [[Пном Кром]], һәм [[Көнсығыш Барай]] резервуарынан төньяҡ-көнсығышта [[Пном Бок]]. Арыҡтан дүрт төп йүнәлештә урамдар нур итеп йүнәлгән. Иҫке баш ҡала даирәһенән яңы баш ҡаланың тышҡы арығына һәм шунан һуң көнсығыш – көнбайыш йүнәлешкә әйләнеп ғибәҙәтхананың туранан-тура көнсығышына тоташып төньяҡ-көнбайыш – көньяҡ-көнсығыш йүнәлешендә тротуар йүнәлгән. Тарихының һуңыраҡ осоронда Пном Бахет Буддасылыҡ ғибәҙәтханаһына әйләнгән булған. Уның өҫкө дәрәжәһендә хәҙер юғалтылған монументаль Ултырыусы Будда булған. Көнбайыш яҡта шул уҡ ҙурлыҡтағы Ятып Тороусы Будда. Был фигураның контурҙары хәҙер дә күренеп тора. ==Символизм== Пһном Бахенг [[Индуизм]] Илаһтары йорто [[Меру Тауы]]ның символик сағылышы булып тора, был статус тирәһендә урынлашҡан үҙән өҫтөндән 65 м бейеклектәге ҡалҡыулыҡ менән аҫһыҙыҡлана. ғибәҙәтхана ете дәрәжәле пирамида формаһында төҙөлгән, улар ете күкте сағылдыра. Үрге дәрәжәлә төрлө төҙөкләндереү халәттәренә биш ҡомташ санктуарий [[шахмат]] өлгөһендә урынлашҡан—береһе үҙәктә һәм дәрәжә квадратының һәр бер мөйөшендә берәү. Тәүге осорҙа йорт тирәләй һәм уның ярустарына 108 кескенә манара булған; уларҙың күбеһе емерелгән булған. Һиндостан космологияһыҙ һәм астрономияһы буйынса төп көнбайыш алдынғы Эколь Франсез ғалимы [[Жан Филиозат]] төп дәрәжә ғибәҙәтхананың символизмын интерпретациялаған. Ғибәҙәтхана тура мөйөшлө нигеҙ өҫтөндә ултыра һәм биш ҡат итеп ҡалҡып тора һәм биш төп манара менән әйләндерелгән. Аҫҡы дүрт ҡат өҫтөндән бер йөҙ бәләкәй манара таралған, улар теләсә ниндәй яҡтың үҙәгенән 33-се генә күренерлек итеп тупланған. Утыҙ өс ул Меру Тауында йәшәй торған Илаһтарҙың һаны. Пном Бахенгтың дөйөм манаралар һаны шулай уҡ әһәмиәтле. Үҙәктәгеһе донъяның күсәрен сағылдыра, ә 108 кесерәге дүрт ай фазаһын сағылдыра, һәрбереһе 27 көн менән. Һәйкәлдең ете дәрәжәһе ете күкте сағылдыра һәм һәр террасала 12 манара бар, һәрбереһе Юпитерҙың 12 йыллыҡ циклын сағылдыра. Чикаго Университеты ғалимы [[Пол Уитли]] буйынса, ул "ташта астрономик календарь."<ref>Time Life Lost Civilizations series: Southeast Asia: A Past Regained (1995) p.93-4</ref> 19-нсы быуат уртаһында тирә-яҡ донъя тарафынан Ангкор Ваттың күптән түгел асылыуынан һуң, археологтар Пном Бахенгтың тарихи әһәмиәтен аңлағансы ундарса йылдар үтеп киткән. Күп йылдар буйы, ғалимдар [[Ангкор Тһом]] ҡаланың үҙәгендә урынлашҡан йорт [[Байон]] ғибәҙәтхана Байон Сдок Как Тһом яҙмаһында яҙылған бина тигән ҡарашта килешкәндәр. Һуңыраҡ эш Байонн [[Буддасылыҡ]] урыны тип идентификацияланган, ул башта уйлағанға ҡарағанда өс йөҙ йыл һуңыраҡ 12-енсе быуатта төҙөлгән һәм Пном Бахенг Батша Ясоварманның дәүләт ғибәҙәтханаһы тип танылған. ==Популяр медиала Пном Бахенг == Ангкор Ваттың Пном Бахенг өҫтөнән күренеше Ҡәберҙәрҙе Ҡаҙыусылар киноһында бар (шул ваҡытта Лара Крофт Камбоджаға килеп бинокль аша ҡарай). ==Галерея== <gallery mode=packed> File:Angkor Phnom Bakheng Tonle Sap アンコール・プノンバケン DSCF4182.jpg|Пном Бахенгтан күренгәнсә [[Тонле Сап]] File:Angkor Phnom Bakheng アンコール・プノンバケン DSCF4168.jpg|Пном Бахенг батыусы Ҡояштың ҡарау урыны булып тора File:Phnom Bakheng Angkor Thom Cambodia.jpg|Пном Бахенг File:Angkor Wat, Camboya, 2013-08-16, DD 073.JPG|Ҡояш байышы ваҡытында Пном Бахенгтан күренә торған Ангкор Ват File:Phnom Bakheng-1.JPG|Дөйөм күренеш File:Phnom Bakheng-2.JPG|Өҫкө терса File:Phnom Bakheng-4.JPG|Таш манара һәм алыҫта ҡырҙа Ангкор Ват File:Relieve en Phnom Bakheng, Angkor, Camboya, 2013-08-16, DD 01.JPG|Пном Бахенгта [[барельеф]] </gallery> ==Шулай уҡ ҡарарға мөмкин== * [[Ангкор]] * [[Камбоджа архитектураһы]] * [[Ил буйынса археологик урындар исемлеге]] ==Билдәләмәләр== {{Reflist|30em}} ==Иҫкәрмәләр== *{{cite book|last= Coedès|first= George|authorlink= George Coedès|editor= F. Walter Vella|others= trans.Susan Brown Cowing|title= The Indianized States of Southeast Asia|year= 1968|publisher= [[University of Hawaii Press]]|isbn= 978-0-8248-0368-1|ref=harv}} * Goloubev, Victor. "Le Phnom Bakheng et la de ville Yasovarman". Bulletin de l'EFEO (Paris), 33 (булыуы 1933): 319-344. * Goloubev, Victor. "Nouvelles récherches autour de Phnom Bakhen". Bulletin de l'EFEO (Paris), 34 (1934): 576-600. *{{cite book |last=Higham |first= Charles |date=2014 |title=Early Mainland Southeast Asia |location=Бангкок |publisher=River Books Co., Ltd|isbn= 9786167339443|ref=harv}} *{{cite book |last=Higham |first= Charles |date=2001 |title=The Civilization of Angkor |url=https://archive.org/details/civilizationofan0000high |location=Бангкок |publisher=[[University of California Press]]|ref=harv}} *{{cite book |last= Rooney |first= Dawn |title= Angkor |edition= Fourth |publisher= Airphoto International Ltd |date= 2002|ref=harv }} *{{cite book |last=Sak-Humphry|first= Chhany |title=The Sdok Kak Thom Inscription|publisher= The Buddhist Institute|date= 2005|ref=harv }} [[Категория:Индуизм]] ik3f0cnul1oax7ebifxtl9pqbnjg3pb Гюстав Флобер 0 162276 1302640 1301836 2026-08-11T20:43:32Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302640 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гюста́в Флобе́р''' ({{Lang-fr|Gustave Flaubert}}; [[12 декабрь]] [[1821 йыл]], Руан — [[8 май]] [[1880 йыл]], Круассе) — [[Франция|француз]] реалист прозаигы, [[XIX быуат]] [[Европа]] яҙыусылары араһында иң күренеклеләр иҫәбенә инә. Иң билдәле әҫәре — «Бовари ханым» романы (1856). == Биографияһы == Гюстав Флобер 1821 йылдың 12 декабрендә Руан ҡалаһында буржуа ғаиләһендә тыуған. Атаһы Ахилле-Клеофас Флобер, билдәле табип, Руан дауаханаһының хирургия бүлексәһе мөдире була<ref>«Gustave Flaubert’s Life», ''Madame Bovary'', Alma Classics edition, page 309, publ 2010, {{ISBN|978-1-84749-322-4}}</ref>. [[Ги де Мопассан]] әйтеүенсә, «ул ҙур талант эйәһе һәм ҙур данлы» хирург, холҡо менән «ябай, тура һәм киҫкен кеше». Әсәһе Анна Жюстин Каролин (ҡыҙ фамилияһы Флёриот; 1793—1872) норманд ғаиләһенән сыҡҡан<ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Флобер, Гюстав|[[Венгерова, Зинаида Афанасьевна|Венгерова З. А.]]}}</ref>. Гюстав ғаиләлә кинйә бала була. Ғаиләлә тағы ике бала үҫә, тик уларҙың ғүмере ҡыҫҡа була. Яҙыусының бала сағы табиптың ҡараңғы фатирында бер ҡыуаныс-шатлыҡһыҙ үтә. Иртә йәштән яҙыша башлай, ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, һигеҙ йәшендә үк<ref>Gustave Flaubert, ''The Letters of Gustave Flaubert 1830—1857'' (Cambridge: Harvard University Press, 1980) {{ISBN|0-674-52636-8}}</ref>. 1832 йылдан Руанда Король коллежында һәм лицейҙа уҡый<ref name="LyCo6">[http://lgcorneille-lyc.spip.ac-rouen.fr/spip.php?article6 Lycée Pierre Corneille de Rouen — History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108142525/http://lgcorneille-lyc.spip.ac-rouen.fr/spip.php?article6 |date=2017-11-08 }}</ref>, дуҫы (Эрнест Шевалье) менән 1834 йылда «Сәнғәт һәм прогресс» тигән ҡулъяҙма журнал ойоштора. 1836 йылда ул француз нәшерсеһе Морис Шлезингерҙың ҡатыны Элиза Шлезингер менән таныша, ул уға тәрән йоғонто яһай. Һүҙһеҙ, яуапһыҙ һөйөү хисе уның ғүмере буйы дауам итә һәм «Хистәр тәрбиәләү» романында сағыла. Яҙыусының йәшлеге [[Франция]]ның провинциаль ҡалаларында үтә. 1840 йылда Флобер [[Париж]]да хоҡуҡ факультетына инә. Унда күп билдәле кешеләр менән осраша, яҙышыуын дауам итә. 1840 йыл аҙағында [[Пиреней тауҙары|Пиреней]] һәм Корсика буйлап сәйәхәт итә. 1843 йылда имтиханын бирә алмағанға һәм [[быума]] өйәнәге арҡаһында уҡыуын ташлай. 1844 йылда Сена буйында, Руандан алыҫ түгел Круасста төпләнә. Флобер йомоҡ тормош рәүеше алып бара. Әҙәби ижад менән күп шөғөлләнә<ref>{{Книга|автор=Иващенко А. Ф|заглавие=Флобер // История Французской литературы|ответственный=|год=1956|издание=|место=М.|издательство=Издательство Академии наук СССР|том=2. 1789—1870|страницы=620—668|страниц=|isbn=}}</ref>. 1846 йылда атаһы, бер аҙҙан апаһы үлә. Атаһынан һәйбәт мираҫ ҡала. 1846—1854 йылдарҙа Флоберҙы шағирә Луиза Коле менән яҡын мөнәсәбттәр бәйләй; уның хаттары һаҡланған. Флобер бер ҡасан да өйләнмәй, балалары ла булмай. Биографы Эмиль Фаге яҙыуынса, уның Луиза Коле менән мөнәсәбәттәре берҙән-бер етди романтик мөнәсәбәттәр була<ref>{{Cite book|title=The desert and the dancing girls|url=https://archive.org/details/desertdancinggir0000gust|year=2005|last=Flaubert|first=Gustave|publisher=[[Penguin books]]|isbn=0-14-102223-X|pages=[https://archive.org/details/desertdancinggir0000gust/page/10 10]–12}}</ref>. Күптәнге дуҫы Максим Дюкан менән 1846 йылда Бретань буйлап сәйәхәттә йөрөй. Флобер Парижға 1848 йылда Революцияла ҡатнашыу өсөн ҡайта. 1848 йылдан 1852 йылға тиклем Көнсығышта сәйәхәттә йөрөй. Мысырҙа, Иерусалимда була, Константинополь һәм Италия аша үтә. Тәьҫораттарын яҙып бара һәм әҫәрҙәрендә ҡуллана. 1855 йылдан алып Парижда Флобер күп яҙыусылар, шул иҫәптән бер туған Гонкурҙар, [[Шарль Бодлер|Бодлер]], [[Тургенев Иван Сергеевич|Тургенев]], менән осраша. 1869 йылда уны Луи Буйеның үлеме ныҡ шаңҡыта. Флобер [[Ги де Мопассан]]дың әсәһе менән ғишыҡ бәйләнештәрендә торған, шул сәбәптән уның менән дә дуҫ булған, тигән мәғлүмәттәр бар. Францияны Пруссия оккупациялаған саҡта Флобер әсәһе һәм ике туған ҡәрҙәше менән Руанда тыныс урын таба. Әсәһе 1872 йылда үлә, ошо уҡ ваҡыттарҙа яҙыусының аҡсаһыҙлыҡ осоро башлана. Һаулығы ла ҡаҡшай. Ул бөтә мөлкәтен һата, Париждағы фатирынан китә. Бер-бер артлы әҫәрҙәр баҫтыра. Яҙыусы ғүмеренең ахырын аҡсаһыҙлыҡ, сырхаулыҡ, дуҫтарының хыянаты боҙа. Спинозасы булып, Спинозаның фекерҙәренә һиҙелерлек йоғонто яһай. Ул шулай уҡ пантеист була<ref>Unwin, Timothy (1981), 'Flaubert and Pantheism,'. ''French Studies'' 35(4): 394—406. {{DOI|10.1093/fs/XXXV.4.394}}</ref>. Гюстав Флобер [[1880 йыл]]дың [[8 май]]ында [[инсульт]]тан үлә. == Ижады == 1843 йылдың февралендә Флобер «Хистәр тәрбиәләү» романын яҙа башлай, эште 1845 йылдың 7 ғинуарында тамамлай. Күп башланғыс осор әҫәрҙәре менән бергә беренсе романы ла Флобер иҫән саҡта баҫылмай ҡала. Был роман тәүләп 1910 йылда нәшер ителә һәм артабан ҡат-ҡат баҫыла. Әүәл таралған ҡараш буйынса, был әҫәр Флоберҙың ошо уҡ исемдәге икенсе романының беренсе редакцияһы тип ҡарала, әммә хәҙерге заман тикшеренеүселәре уны 1869 йылғы романдың «версияһы» йәки «редакцияһы» тип ҡарауҙан алыҫ тора, уны үҙ аллы әҫәр тип таный<ref name=":1">{{Книга|автор=Флобер Г|заглавие=Первое «Воспитание чувств» / пер. с фр. И. Васюченко, Г. Зингера; предисл. и примеч. С. Зенкина|ответственный=|год=2005|издание=|место=М.|издательство=Текст|страницы=|страниц=381|isbn=}}</ref><ref>{{Книга|автор=Модина Г. И|заглавие=Портрет Художника. Ранняя проза Гюстава Флобера : монография|ответственный=|год=2016|издание=|место=М.|издательство=ФЛИНТА: Наука|страницы=|страниц=408|isbn=978-5-9765-2571-9}}</ref>. 1849 йылда «Изге Антонийҙың вәсвәсәләре» тигән фәлсәфәүи драманы яҙып бөтә, әммә ғүмер буйы уның өҫтөндә эшләүҙе дауам итә. Донъяға ҡараштар йәһәтенән уға танып белеү мөмкинлектәренән күңел ҡайтыу фекере хас, был фекер төрлө дини йүнәлештәрҙең һәм ярашлы тәғлимәттәрҙең ҡапма-ҡаршылығы менән раҫлана. [[Файл:Madame_Bovary_1857.jpg|слева|мини|174x174пкс|«Бовари ханым» романының беренсе сығарылышы, 1857. ''Титул'']] Флоберға журналда «Бовари ханым» (1856) романын баҫтырып сығарыу ҙур билдәлелек килтерә. Был әҫәрҙе ул 1851 йылда яҙа башлай. Романын реалистик һәм психологик итергә тырыша. Баҫылғандан һуң бер аҙҙан Флобер һәм «Ревю де Пари» журналы мөхәррире «әхләҡте мыҫҡыл иткән өсөн» суд яуаплылығына тарттырыла. Роман әҙәби натурализм йүнәлешенең хәбәрсеһе булып сыға, ләкин унда авторҙың заман йәмғиәтенә генә түгел, ғөмүмән кешегә скепсисы ярылып ята. Әҙәбиәтселәр романдың формаль үҙенсәлектәренән экспозицияның үтә оҙон булыуын, традицион ыңғай геройҙың булмауын билдәләй. Ваҡиғаларҙы провинцияға күсереү һәм кире буяуҙарҙа һүрәтләү Флоберҙы провинцияға ҡаршы ижадлы авторҙар рәтенә ҡуя. Аҡлаған хөкөм ҡарары романды айырым баҫма итеп сығарырға мөмкинлек бирә (1857). [[Файл:Bussiere,Gaston_-_Salammbo,_1907.jpg|мини|247x247пкс|''Гастон Бюсьер''. «Саламбо». 1907 ]] «Саламбо» тарихи романын яҙыуға әҙерлек авторҙың Көнсығышҡа һәм Төньяҡ Африкаға барыуын талап итә. Роман беҙҙең эраға тиклем III быуатта [[Карфаген]]да ялланма яугирҙарҙың ихтилалы тураһында һөйләй, ул 1862 йылда баҫылып сыға. [[Файл:Alfons_Mucha_-_1896_-_Salammbô.jpg|слева|мини|415x415пкс|Саламбо. Альфонс Муха ([[1896]])]] Ете йылдан, 1869 йылдың ноябрендә, Флобер «Хистәр тәрбиәләү» романының һуңғы вариантын яҙып бөтә. Роман социаль проблемалар менән һуғарылған. Унда Европалағы 1848 йылғы ваҡиғалар һүрәтләнә. Романда авторҙың үҙ тормошондағы мөһим ваҡиғалар ҙа, мәҫәлән, беренсе һөйөүе һүрәтләнә. Романды һалҡын ҡаршы алалар һәм ул бер нисә йөҙ данала ғына сыға. 1877 йылда Флобер «Ябай йөрәк», «Иродиада» һәм «Изге Юлиан Милостивый тураһында легенда»<ref>{{Статья|автор=Полухина Ю. В|заглавие=Три повести Флобера: хронологическая структура, фигуры пространства и использование в произведениях образа «Слова»|ссылка=|язык=|издание=Вестник Православного Свято-Тихоновского гуманитарного университета. Серия 3: Филология. Вып. 2|тип=|год=2006|том=|номер=|страницы=124—134|issn=1991-6485}}</ref> повестарын баҫтыра. «Бувар һәм Пекюше» тигән һуңғы романы тамамланмай ҡала. 1877—1880 йылдарҙа «Бувар һәм Пекюше» романын мөхәррирләү менән шөғөлләнә. Был сатирик әҫәре яҙыусы вафат булғас, 1881 йылда донъя күрә. Сағыу стилист, әҫәрҙәренең теле өҫтөндә ентекле эшләгән Флобер артабанғы әҙәбиәткә ҙур йоғонто яһай һәм уға бер нисә талантлы авторҙы килтерә, улар араһында [[Ги де Мопассан]] һәм Эдмон Абу була. == Әҫәрҙәре == * «Аҡылдан яҙғандың мемуарҙары» / {{Lang-fr|[[:fr:Mémoires d'un fou|Mémoires d'un fou]]}}, 1838 * «Ноябрь» / {{Lang-fr|Novembre}}, 1842 * «Бовари ханым. Провинциаль ҡылыҡтар» / {{Lang-fr|Madame Bovary}}, 1857 * «Саламбо» / {{Lang-fr|[[:fr:Salammbô|Salammbô]]}}, 1862 * «Хистәр тәрбиәләү» / {{Lang-fr|[[:fr:L'Éducation sentimentale|L'Éducation sentimentale]]}}, 1869 * «Изге Антонийҙың вәсвәсәләре» / {{Lang-fr|[[:fr:La Tentation de saint Antoine (Flaubert)|La Tentation de saint Antoine]]}}, 1874 * «Өс повесть» / {{Lang-fr|[[:fr:Trois contes|Trois contes]]}}, 1877 * «Бувар һәм Пекюше», [[1881 йыл|1881]] * «Яҙма хәҡиҡәттәр лексиконы» / {{Lang-fr|Dictionnaire des idées reçues}}, 1913 == Баҫмалар == * Собрание сочинений. Т. 1-4. СПб., изд. Пантелеева, 1896—1898 * Полное собрание сочинений. Т. 1-4, 8. — СПб., Шиповник, 1913—1915. * Собр. сочинений Т.1-8 — М., ГИХЛ-Гослитиздат, 1933—1938; * Собр. сочинений в 5 т. — М., Правда, 1956; * Собрание сочинений в 4-х томах. — М., Правда, 1971 * Собрание сочинений в 3-х томах. — М., 1983—1984 * О литературе, искусстве, писательском труде. Письма. Статьи.: в 2 т. — М., [[1984 йыл|1984]]. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Аносова Н. А.'' — [http://namastescop.livejournal.com/71357.html "Кинематографический потенциал в романе Флобера «Госпожа Бовари»] * ''Дежуров А. С.'' Объективный роман Г. Флобера «Госпожа Бовари» // Зарубежная литература XIX в. Практикум для студентов, аспирантов, преподавателей-филологов и учащихся старших классов школ гуманитарного профиля. М., [[2002 йыл|2002]]. — С. 304—319. * ''Иващенко А. Ф.'' Гюстав Флобер. Из истории реализма во Франции. — М., [[1955 йыл|1955]]; * ''Мопассан, Ги де.'' Полное собрание сочинений в 12 т. — Том 11. — <abbr>М.</abbr>: Правда, 1958. — 447 с. * ''Моруа А.'' Литературные портреты. — М., [[1970 йыл|1970]]. — С. 175—190; * ''Пузиков А. И.'' Идейные и художественные взгляды Флобера // ''Пузиков А. И.'' Пять портретов. — М., [[1972 йыл|1972]]. — С. 68-124; * ''Реизов Б. Г.'' Творчество Флобера. — М., [[1955 йыл|1955]]; * ''Храповицкая Г. Н.'' Гюстав Флобер // История зарубежной литературы XIX века. — Ч. 2. — М., [[1991 йыл|1991]]. — С. 215—223. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20170918124744/http://flaubert.ru/ Гюстав Флоберҙың рус телле сайты] Биография, библиография, әҫәрҙәр, хаттар, галерея, форум. * [http://www.russianparis.com/litterature/authors/flaubert.shtml Библиотека французской литературы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804081220/http://www.russianparis.com/litterature/authors/flaubert.shtml |date=2020-08-04 }} — романы на русском и [[Француз теле|французском]]; Моруа, Набоков о «Госпоже Бовари» * [http://perso.wanadoo.fr/jb.guinot/pages/textes.html Француз телендә әҫәрҙәр йыйынтығыз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060417233612/http://perso.wanadoo.fr/jb.guinot/pages/textes.html |date=2006-04-17 }} — Интернетта Флобер йыйынтығы * [http://flober.narod.ru/ «Искушение святого Антония», Письма] — 1856 йыл варианты, М. Петровский тәржемәһе, 1830—1880 йй. хатлашыу [[Категория:Почётлы легион ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1880 йылда вафат булғандар]] [[Категория:8 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1821 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:Инсульттан вафат булғандар]] [[Категория:Француз яҙыусылары]] 0lhxai3eoc6da02yvo31dl2awgpmkgn Гудков Георгий Фёдорович 0 162783 1302446 1265225 2026-08-11T16:59:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302446 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Гудков}} {{Ук}} '''Гудков Георгий Фёдорович''' ([[8 ғинуар]] [[1916 йыл]] — [[24 декабрь]] [[1995 йыл]]) — тыуған яҡты өйрәнеүсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). [[Өфө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы (1995). == Биографияһы == Георгий Фёдорович Гудков 1916 йылдың 8 ғинуарында [[Өфө]]лә хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа. Ҡаланың 2-се мәктәбендә уҡый, киске педагогия рабфагын, артабан В. Куйбышев исемендәге Мәскәү инженер-төҙөлөш институтын тамамлай. Һуңғы курста [[Новосибирск]]иға эвакуациялана. 1944 йылдың башында армия сафына алына, Карелия фронтында 133-сө айырым тимер юлы һалыу батальонының 4-се ротаһында һәм Карпат аръяғында писарь булып хеҙмәт итә. 1946 йылдың февралендә демобилизациялана. Һуғышты Көнбайыш Украинала тамамлай. Һуғыштан һуң [[Стәрлетамаҡ]]та заводта, Өфөнөң ҡала төҙөлөшө ойошмаларында (1947—1951, 1958—1970) һәм уҡыу йорттарында (1951—1958, 1970—1975) эшләй. 1972 йылда өйләнә. Ҡатыны, [[Гудкова Зинаида Ивановна|Зинаида Ивановна Трунина]], шулай уҡ тыуған яҡты өйрәнеүсе. Гудковтар бергәләп төбәк тарихына арналған күп кенә мәҡәлә яҙған<ref>{{Cite web|url=http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/10549-gudkovy.html|title=ГУДКОВЫ|accessdate=2019-09-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190902155103/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/10549-gudkovy.html|archivedate=2019-09-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190902155103/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/10549-gudkovy.html |date=2019-09-02 }}</ref>. Георгий Фёдорович бала сағынан тыуған яҡты өйрәнеү менән мауыға. Уның ата-әсәһе һәм бер нисә быуыны ошо крайҙа йәшәй. Мәҡәләләре ваҡытлы матбуғат баҫмаларында 1966 йылдан баҫыла. Г. Гудковтың мәҡәләләре Өфөнөң Благоев, 4 урамындағы Аксаков йортон ике тапҡыр емереүҙән һаҡлап ҡала<ref>[http://www.journal-ufa.ru/index.php?num=50&id=91 «УФА» :: Ежемесячный столичный журнал]</ref>. Георгий Фёдорович Гудков 1995 йылдың декабрендә Өфөлә вафат була. == Ҡыҙыҡлы факттар == 1996 йылда казактар атаманы В. Е. Чернов башланғысы менән Георгий Фёдорович Гудковтың Өфөләге Крупская урамында урынлашҡан өйө республиканың Ветошниково ауылына күсерелә. Георгий Фёдоровичтың балалары теләге һәм епископ Никондың фатихаһы менән унда Изге Георгий ҡорамы асылырға тейеш<ref>[http://likirussia.ru/content/view/324/ Георгиевский приход (с. Ветошниково, Уфимский р-н РБ) — Православные лики России]</ref>. == Китаптары == * С. Т. Аксаков. Краеведческие очерки. * Из истории Южноуральских горных заводов XVIII—XIX веков. Историка — краеведческие очерки (1985) * Незаконченная повесть С. Т. Аксакова „Наташа“. Историко-краеведческий комментарий (1988) * С. Т. Аксаков. Семья и окружение (1991) * Усадьба Аксаковых в Голубиной слободке (1995) * Краеведение. Теория и практика (1995) == Ваҡытлы матбуғатта мәҡәләләре == * Гудков Г. Ф., Гудкова З. И. «Голос горячей любви к народу»: [О К. С. Аксакове] // Ленинец.- Уфа,1980.- 25 дек. * Гудков Г. Ф., Гудкова З. И. Почему умолк Куркуль-Даук?: [О гибели притока реки Демы] // Сов. Башкирия.- 1980.- 24 авг. * Гудков Г. Ф., Гудкова З. И. Тайный корреспондент «Колокола»: [Об И. С. Аксакове] // Сов. Башкирия.- 1980.- 25 ноябр. 1981 г. * Гудков Г. Ф., Гудкова З. И. С. Т. Аксаков: Краевед. очерки.- Уфа: Башк. кн. изд-во, 1981.- 176 с.: ил.1988 г. * Гудков Г. Ф., Гудкова З. И. Зачем искать новое место?: [В защиту дома Аксаковых в Уфе] // Веч. Уфа.- 1988.- 1 апр. * Гудков Г. Ф., Гудкова З. И. Незаконченная повесть С. Т. Аксакова «Наташа»: Ист.-краевед. коммент.- Уфа: Башк. кн. изд-во, 1988. 225 с.: ил. * Гудков Г. Ф., Гудкова З. И. Федот да не тот: [О праправнучке А. С. Нагаткиной (урожд. Аксаковой) М. С. Куроедовой] // Веч. Уфа.- 1988.- 18 апр.- С.3. 1989 г. * Гудков Г. Ф., Гудкова З. И. В память о замечательном земляке: [К 200-летию со дня рождения С. Т. Аксакова] // Сов. Башкирия.- 1989.- 20 дек. 1990 г. * Гудков Г. Ф., Гудкова З. И. Из истории села Надеждино // Веч. Уфа.- 1990.- 30 окт. 1991 г. * Гудков Г. Ф., Гудкова З. И. С. Т. Аксаков. Семья и окружение: Краевед. очерки.- Уфа: Башк. кн. изд-во, 1991.- 373 с.: ил. 1992 г. * Гудков Г. Ф., Гудкова З. И. Не от юбилея к юбилею: [Дом-музей С. Т. Аксакова в Уфе должен стать науч. центром страны по Аксаковедению] // Сов. Башкирия.- 1992.- 25 сент. 1994 г. * Гудков Г. Ф., Гудкова З. И. Из истории населенных пунктов, вошедших в границы г. Уфы: Глумилино: [О сестре С. Т. Аксакова — Софье Тимофеевне, по мужу Глумилиной] // Веч. Уфа.- 1994.- 7 июня. 1995 г. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/5688-gudkovtar}} * https://web.archive.org/web/20140714212523/http://www.bp01.ru/public.php?public=1354 * http://gorsovet-ufa.ru/pochet/gudkov.php * http://www.hrono.ru/text/2007/uzi06_07.html * http://posredi.ru/knb_G_Gudkovi.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924003550/https://posredi.ru/knb_g_gudkovi.html |date=2020-09-24 }} * http://kraeved-ufa.ru/memorial/georgij-fedorovich-gudkov/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803085030/https://kraeved-ufa.ru/memorial/georgij-fedorovich-gudkov/ |date=2020-08-03 }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Өфө ҡалаһының почётлы граждандары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:1995 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1916 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 ғинуарҙа тыуғандар]] qhyvctv95gtf111rb8nf5iekr0edpa5 Ворович Иосиф Израилевич-Гиршевич 0 163523 1302433 1299632 2026-08-11T13:43:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302433 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ворович Иосиф Израилевич-Гиршевич''' (атаһының исеме йыш ҡына ҡыҫҡартылған формала күрһәтелә — '''Израилевич''' ; [[21 июнь]] [[1920 йыл]], Чернигов губернаһы Стародуб — [[6 сентябрь]] [[2001 йыл]], [[Дондағы Ростов]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] математигы, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты. == Биографияһы == Иосиф Израилевич-Гиршевич Ворович [[1937 йыл]]да Мәскәү дәүләт университетының механика һәм математика факультетына уҡырға инә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыу сәбәпле[[Бөйөк Ватан һуғышы|, ул]] 1941 йылдың октябрендә ваҡытынан алда сығарыла. [[1941 йыл|1941-1950]] [[1950 йыл|йылдарҙа]] — Ҡыҙыл Армия сафында; Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[1944 йыл]]да Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженер академияһын тамамлай. [[1950 йыл]]дан Ростов дәүләт университетында эшләй; [[1959 йыл]]дан ул Ростов дәүләт университетының эластик теорияһы кафедраһын етәкләй. [[1971 йыл]]да ул үҙе нигеҙ һалған, хәҙерге ваҡытта уның исемен йөрөтөлгән, ғәмәли механика һәм математика ғилми-тикшеренеү институты директоры була [[2000 йыл]]да Ворович хөрмәтенә астероид 10049 Ворович тип атала<ref>''Аркадий Южный (Ростов-на-Дону)'', [http://www.segodnya.ru/w3s.nsf/Archive/2000_137_life_col_yuzhnii1.html Еще одна планета обрела имя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030726135821/http://www.segodnya.ru/w3s.nsf/Archive/2000_137_life_col_yuzhnii1.html |date=2003-07-26 }} // 27 июня 2000 года</ref> . == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни эштәре тирә-яҡ тмөхит механикаһының математик мәсьәләләренә, тышсаларҙың һыҙыҡһыҙ теорияһына, көсәнеште концентрациялау проблемаларына, һығылыусанлыҡ теорияһының, математик экологияның ҡатнаш бурыстарына ҡарай. 300-ҙән артыҡ фәнни хеҙмәт һәм 14 монография авторы. [[1970 йыл]]да ул СССР Фәндәр академияһының машина төҙөлөшө, механика һәм идара итеү процестары проблемалары бүлеге буйынса ағза-корреспонденты итеп һайлана; [[1990 йыл]]дан СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы. == Уҡыусылары == * Белоконь, Александр Владимирович * Бабешко, Владимир Андреевич == Баҫмалары == * {{Китап|автор=Lebedev L. P., Vorovich|заглавие=Functional Analysis in Mechanics|издательство=Springer|год=2003}} * {{Китап|автор=Lebedev L. P., Vorovich I. I., Gladwell G.M. L. &nbsp;|заглавие=Functional Analysis: Application in Mechanics and Inverse Problems|издательство=Kluwer|год=2002}} * {{Китап|автор=Ворович И. И., Александров В. М. (ред.) &nbsp;|заглавие=Механика контактных взаимодействий|издательство=Физматлит|год=2001|страниц=672|isbn=5-9221-0154-4}} * {{Китап|автор=Ворович И. И., Бабешко В. А., Пряхина О. Д.&nbsp;|заглавие=Динамика массивных тел и резонансные явления в деформируемых средах|издательство=Научный мир|год=1999|страниц=246|isbn=5-89176-0479-9}} * {{Китап|автор=Ворович И. И., Александров В. М., Бабешко В. А.&nbsp;|заглавие=Неклассические смешанные задачи теории упругости|издательство=Физматлит|год=1974|страниц=455}} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (2001 йылдың 24 ғинуары) — дәүләт алдындағы ҡаҙаныштары, күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте һәм халыҡтар араһында дуҫлыҡты һәм хеҙмәттәшлекте нығытыуға ҙур өлөш кереткәне өсөн * Дуҫлыҡ ордены (1995 йылдың 22 июле) — дәүләт алдындағы ҡаҙаныштары, хеҙмәттәге уңыштары, халыҡтар араһындағы дуҫлыҡты һәм хеҙмәттәшлекте нығытыуға ҙур өлөш индергәне өсөн<ref>Указ Президента РФ от 22 июля 1995 г. № 749</ref> * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (06/20/1980)<ref>Указ Президиума Верховного Совета СССР от 20 июня 1980 года № 2331—Х «О награждении тов. Воровича В. И. орденом Трудового Красного Знамени» // «Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик». — № 26 (2048) от 25 июня 1980 года. — Ст.513.</ref> * 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (11.03.1985)<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1510892445/ Герои войны/ Ворович Иосиф Израилевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160927005550/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1510892445/ |date=2016-09-27 }}</ref> * «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы * Жуков миҙалы * «Японияны еңгән өсөн» миҙалы * СССР дәүләт премияһы ([[1983 йыл|1983]]) — ''[[Аҙау диңгеҙе]] экосистемаһының математик моделен эшләгәне өсөн'' * Фән һәм техника өлкәһендә Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы (1998 йылдың 22 июле) — йоҡа стеналы конструкцияларҙың фундаменталь проблемалары буйынса эштәр циклы өсөн<ref>Указ Президента РФ от 22 июля 1998 г. № 870</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20120321042831/http://www.math.sfedu.ru/mexmat/elasticity/people/vorovich/biography.php Биография И. И. Яворович на сайте Кафедры теории упругости Мехмат ФУ] * Профиль Иосифа Израилевич Яворович на официально РАН сайте * [http://www.math.sfedu.ru/niimpm/vorovich.ru.html Биография И. Э. Яворович на сайте НИЕМ ФУ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}Калып: Недоступная ссылка * [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=21892 Научные труды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210617074429/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=21892 |date=2021-06-17 }} на портале MathNet.Ru [[Категория:21 июндә тыуғандар]] [[Категория:1920 йылда тыуғандар]] [[Категория:6 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:2001 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Дондағы Ростовта вафат булғандар]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Жуков миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Японияны еңгән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Рәсәйҙә тыуғандар]] h9xqow2d83ypqgnzjsab7jo9mbhg0q3 Дёма Леонид Васильевич 0 164431 1302550 1227393 2026-08-11T19:30:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302550 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дёма Леонид Васильевич''' ([[18 июнь]] [[1916 йыл]] — [[17 декабрь]] [[2004 йыл]]) — СССР хәрби летчигы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире. [[Советтар Союзы Геройы]]. Гвардия [[майор]]ы. == Биографияһы == Леонид Васильевич Дёма [[1916 йыл]]да [[Башҡорт АССР-ы]] [[Стәрлетамаҡ районы]]ның [[Михайловка (Стәрлетамаҡ районы)|Михайловка]] ауылында тыуған. [[Урыҫтар|Урыҫ]]{{Sfn|Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь|1987}}<ref>{{Cite web|url=http://www.podvignaroda.ru/?n=46245919|title=Наградной лист: фонд 33, опись 793756, единица хранения 13}}</ref>. [[Магнитогорск]] ҡалаһында фабрика-завод уҡыу мәктәбен тамамлай (39-сы ПУ-нан һуң, һуңыраҡ 97-се профессиональ-техник училище). Комбинатта пар энергияһын файҙаланыу цехында слесарь-электрик була. Бер үк ваҡытта Магнитогорск аэроклубын тамамлай, ә 1934 йылда летчик-инструкторҙарҙың [[Ҡазан]] мәктәбен тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланғанға тиклем Силәбе аэроклубында инструктор булып эшләй. Армияла — 1941 йылдың июленән. 1942 йылдан КПСС ағзаһы. Капитан, 112-се гвардия истребителдәр авиаполкы 10-сы гвардия истребителдәр авиадивизияһы 10-сы истребитель авиакорпусының һауа-уҡсылар хеҙмәтенең командиры ярҙамсыһы 1941 йылдың октябрендә Л. В. Дема Көнбайыш фронтта һуғыша. Ул төнгө [[У-2 (самолет)|У-2]] бомбардировщигы командиры итеп тәғәйенләнә. Был самолетта 95 хәрби осош яһай. Фашист ғәскәрҙәре тылына рейд яһаған Генерал П. А. Беловтың төркөмөнә боеприпастар һәм аҙыҡ-түлек ташый. 38 яралы һалдат һәм командирҙы алып сыға. Дошман ғәскәрҙәрен һәм хәрби техникаһын бомбаға тотоу өсөн осоштар яһай. Әммә ул осоусы-истребитель булғас ҡына уның таланты бөтә ҡеүәтендә күренә. 1944 йылдың 1 июленә 273 хәрби осош яһай, 38 һауа һуғышында шәхсән 17дошман самолетын бәреп төшөрә<ref>{{Китап|автор=М. Ю. Быков|заглавие=Все Асы Сталина 1936—1953 гг.|издание=Научно-популярное издание|место=М.|издательство=ООО «Яуза-пресс»|год=2014|серия=Элитная энциклопедия ВВС|страницы=334|страниц=1392|isbn=978-5-9955-0712-3|тираж=1500}}</ref>. Ауыр яранан һуң, У-2 самолетына әйләнеп ҡайта, ә һуғыш аҙағында тағы истребитель була, ләкин хәрби иҫәпте инде арттыра алмай. Һуғыштан һуң Магнитогорск аэропортында диспетчер булып эшләй. Халактыр авиаотряды командиры була (Петропавловск-Камчатский ҡалаһы). [[2004 йыл]]да вафат була. Уң яҡ яр буйы зыяратында ерләнгән. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Советтар Союзы Геройы (26.10.1944)<ref>{{Подвиг Народа|46245919|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686043/793756|дело=101/13|лист=15, 233, 234, 235}}</ref>; * [[Ленин ордены]]; * [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (06.03.1943)<ref>{{Подвиг Народа|19764590|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=682527|дело=27|лист=4, 39, 40, 41}}</ref>; * [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (26.06.1944)<ref>{{Подвиг Народа|32926679|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690155|дело=5062|лист=1, 8, 9}}</ref> * Беренсе дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (05.06.1943)<ref>{{Подвиг Народа|16218945|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=682526|дело=628|лист=4, 32, 33, 34}}</ref>; * Икенсе дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (06.04.1985)<ref>{{Подвиг Народа|1514673061|title=Карточка награждённого к 40-летию Победы}}</ref>; * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (11.04.1942)<ref>{{Подвиг Народа|11493888|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=682524|дело=309|лист=10, 31, 32, 33}}</ref>. * Осоу ҡаҙаныштары тәреһе (АҠШ)<ref>[http://soviet-aces-1936-53.ru/abc/d/dema.htm Советские асы. Дема Леонид Васильевич]</ref><ref>[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/ab/Вручение_американских_орденов_1944_г.jpg Газета «Правда» от 23 августа 1944 года]</ref>. == Хәтер == * Еңеүҙең 55 йыллығын байрам итеү йылында Магнитогорск оборона йортона Советтар Союзы Геройы Л. В. Дема исеме бирелә һәм мемориаль таҡтаташ ҡуйыла. * 2005 йылдың 5 ноябрендә ҡала башлығы Е. Карпов һәм [[Магнитогорск металлургия комбинаты|«ММК»]] асыҡ акионерҙар йәмғиәтенең директорҙар кәңәшмәһе рәйесе урынбаҫары А. Морозов Геройҙың ҡатыны Вера Дмитриевна Демаға РФ-ның юғары йәмәғәт наградаһын — «[[Рәсәйҙең иң яҡшы кешеләре (энциклопедия)|Рәсәйҙең иң яҡшы кешеләре]]<nowiki/>» энциклопедияһын һәм иҫтәлекле миҙал тапшыра. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * {{Книга:Герои Советского Союза|1}} * Выпускники и работники учреждений начального профессионального образования Челябинской области — Герои Советского Союза \\ ГУ ПО адм. Челяб. обл., ЧелИПРО; сост.: Н. И. Голендухин, Ф. М. Крылов, Е. М. Донских — Челябинск, 1998. — 31 с. == Һылтанмалар == * {{БЭ|83253}}{{V|15|06|2021}} * {{warheroes|id=480}} * [http://www.llr.ru/razdel4.php?id_r4=1275&id_r3=53&simb=%C4&page=1|Дема Леонид Васильевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * [http://www.allaces.ru/p/people.php?id=4937 Авиаторы всех стран — соединяйтесь!] * [http://aeroram.narod.ru/win/d/dema_lv.htm|Герой Советского Союза Дема Леонид Васильевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы осоусылары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Чехословакия Хәрби тәреһе ордены кавалерҙары 1939]] [[Категория:«Дошман алдындағы ҡаһарманлыҡ өсөн» Чехословакия миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2004 йылда вафат булғандар]] [[Категория:17 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Стәрлетамаҡ районында тыуғандар]] [[Категория:1916 йылда тыуғандар]] [[Категория:18 июндә тыуғандар]] [[Категория:Авиация майорҙары (СССР)]] duvhdicw5gozypao0n0ledl4bd5d8lu Гөлсара (Гульчара) 0 165756 1302529 1206869 2026-08-11T19:13:09Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302529 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гульчара''' ({{Lang-ka|გულჩარა}}; 1600—1612) — Картли батшалығынан грузин дворянкаһы, XVII быуат башында грузин-[[Ғосман империяһы|ғосман]]-[[Сәфәүиҙәр|сәфәүи]] дипломатияһында мөһим роль уйнай. Ул 1612 йылда Төрөк-фарсы һуғышы (1603—1618) этаптарының береһендә килешеү төҙөүгә булышлыҡ итә. == Тарихы == Гульчара Картли батшаһы Симон Беренсегә яҡын була. Фарсы тарихсыһы, уларҙың замандашы, ул Симон ғаиләһенә туған, тип яҙа, шул уҡ ваҡытта Фарсыға ебәрелгән португал илсеһе Антонио де Гувейя уны Симон I йәриәһе булған тип раҫлай. Грузия тарихсылар араһында Гульчараны (исеме, йәки ҡушаматы, [[Фарсы теле|фарсы]] теленән килеп сыҡҡан: ''гол-чехр-'' «ал йөҙлө»<ref>{{cite book|last1=Chkeidze|first1=Thea|editor1-last=Yarshater|editor1-first=Ehsan|title=Encyclopædia Iranica, Vol. 10/5|date=2001|location=New York|pages=486–490|url=http://www.iranicaonline.org/articles/georgia-v-|chapter=Georgia V. Linguistic Contacts with Iranian Languages}}</ref>) Тинатин (йәки Елена), Симон I ейәнсәре һәм Картли батшаһы Георгий X-ның Симон I Константинополь төрмәһендә ултырғанда уның эргәһенә барып йөрөгән ҡыҙына тиңләштерелгән версия дөйөм ҡабул ителгән тип иҫәпләнә<ref name="science">{{cite web|last1=Svanidze|first1=M.|title=გულჩარა|url=http://georgianencyclopedia.ge/index.php/გულჩარა|website=ენციკლოპედია საქართველო, ტ. III|publisher=Academy of Sciences of Georgia|accessdate=23 октября 2020|date=2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027041218/http://georgianencyclopedia.ge/index.php/%E1%83%92%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%A9%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%90 |date=2020-10-27 }}</ref>. Хәҙерге Британия тарихсыһы Дэвид Блоу Гульчараны Симон I ҡатын булараҡ күҙәллай{{sfn|Blow|2009|page=82}}. Үҙ батшалығының ҡаҡшаған автономияһын һаҡлап ҡалырға тырышҡан Картли батшаһы Симон I Ғосман-сәфәүи ҡаршылығына ылыҡтырыла, 1600 йылда әсирлеккә эләгә һәм Истанбулда Едикул ҡәлғәһендә тотола. Ҡасандыр сәфәүиҙәрҙең баш ҡалаһы булған Исфаханға барғанында батшаны оҙатып йөрөгән Гульчара ҡарт батшаны тәрбиәләр өсөн Константинополгә килтереләү. Ул тиҙ Ғосман солтаны Мәхмәт III әсәһе менән дуҫлаша һәм солтан һарайында ихтирам һәм ышаныс яулай, үҙенең «матурлығы, бөйөклөгө һәм телмәре» менән Истанбулдағы Европа дипломаттарын таң ҡалдыра. Сәфәүиҙәр менән һуғыштың ҡосмандар өсөн һәләкәтле булыуы шарттарында Мәхмәт III әсәһе фарсы шаһы [[Ғәббәс I|Бөйөк Аббас I]] уның апаһы Зейнаб Бегум аша мөрәжәғәт итергә ҡарар ҡыла. Зейнаб Бегм шаһ һарайында ҙур йоғонтоға эйә була. Мәхмәт III әсәһе илсе итеп Гульчараны файҙалана{{sfn|Blow|2009|page=82}}. Мәхмәт III әсәһе Гульчараға, әгәр ул үҙ миссияһында уңышға өлгәшһә, ғосмандар «уның ирен» әсирлектән ҡотҡарасаҡ, тип вәғәҙә итә{{sfn|Blow|2009|page=82}}. Гульчараның Ғәббәс I тәүге миссияһы ваҡытында уға үҙе менән Симон I алырға рөхсәт ителә. Әммә ғосман солтаны Әхмәт I Симон I артыҡ асылып китеүенән ҡурҡып, ете көн юлда булғандан һуң уны Едикулдан кире ҡайтарталар. Ғосмандарҙың бер нисә тапҡыр уңышһыҙ визиты һәм хәрби уңышһыҙлыҡтарынан һуң 1612 йылда составына Гульчара ингән «солох партияһы» Истанбулда солтанды 1555 йылда ҡабул ителгән килешеү шарттарын ҡабатлаған тыныслыҡ шарттарын ҡабул итергә күндерә. Гульчараның тырышлығы һуңлай — ауырыу батша Симона I 1611 йылда 74 йәшендә Едикулда вафат була. Гульчара артабанғы яҙмышы билдәһеҙ<ref name=rayfield>{{cite book|last=Rayfield|first=Donald|author-link=Donald Rayfield|title=Edge of Empires: A History of Georgia|url=https://archive.org/details/edgeofempireshis0000rayf|year=2012|publisher=Reaktion Books|location=London|isbn=978-1780230306|page =[https://archive.org/details/edgeofempireshis0000rayf/page/183 183]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{Cite book|last=Blow|first=David|title=Shah Abbas: The Ruthless King Who became an Iranian Legend|year=2009|isbn=978-1845119898|publisher=I.B. Tauris & Co. Ltd.|location=London, UK|url=https://books.google.com/books?id=K_kBAwAAQBAJ|ref=harv}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Грузия]] a0sv91xc07xd49s135k1kboek3jw1c1 Зингер магазины 0 167055 1302660 1270065 2026-08-11T23:54:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302660 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Зингер магазины бинаһы''' — [[Вологда өлкәһе]]нең [[Тотьма]] ҡалаһында Белоусовская урамындағы [[XIX быуат]] аҙағының бер ҡатлы таш йорто. Төбәк әһәмиәтендәге тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡы. Әлеге ваҡытта ҡоролма ремонтланған һәм ваҡлап һатыу предприятиеһы сифатында ҡулланыла. == Тарихы == Бер ҡатлы таш «Зингерҙың элекке магазин бинаһы» ҡоролмаһы [[XIX]] һәм [[XX быуат]]тар сигендә төҙөлә. [[1979 йыл]]дан төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора<ref>Здание бывшего магазина Зингера, Вологодская область, Тотемский район, г. Тотьма, ул. Белоусовская, 28''kartarf.ru''.<small>Дата обращения: 17 ноября 2020.</small></ref>. XX быуат башында ҡоролма Аграфена Кузнецованың псевдоготик таш кибете була, унда «Зингер» компанияһының теген машиналарын һатыу ойошторола<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://wikimapia.org/35235134/ru/%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD-%D0%97%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D1%80|title=Магазин "Зингер" - Тотьма {{!}} административно-офисное здание, магазин канцелярских товаров, достопримечательность, памятник архитектуры (истории), объект культурного наследия регионального значения|accessdate=2020-11-17}}</ref>. [[Файл:Магазин_Зингера_в_Тотьме.jpg|мини|Майҙандан күренеше]] [[Файл:Магазин_Зингер_в_Тотьме.JPG|мини|Фасад күренеше]] == Архитектураһы == Бер ҡатлы бина көнсығыштан көнбайышҡа табан һуҙылған бинанан ғибәрәт, ул төп фасады менән элекке ҡала сауҙа майҙанына ҡарай<ref>АУК ВО «Вологдареставрация» – Магазин (памятник истории и культуры Здание бывшего магазина Зингера), г. Тотьма, ул. Белоусовская, 28.&#x20;''vologdarestoration.ru''.&#x20;<small>Дата обращения: 17 ноября 2020.</small></ref> Эске бүлкәһе йортто икегә бүлә: урам һәм ихатаға, улар бер-береһе менән ишек уйымы аша тоташҡан. Ҡоролмаға төп инеү урыны сауҙа майҙаны яғында урынлашҡан. Ихата яғына төньяҡ стеналағы ҡапҡа аша инергә мөмкин. Бинаның балкалы таяуҙары бар. Урам яғында иҙәндәр балкалар һәм өрлөктәр буйлап таҡтанан, ихата яҡында цементтан эшләнгән. Һөҙәк ҡыйыҡ ағас асамайҙар һәм аҫтаҡталар буйлап ҡоролған. Магазин фасадтары романтик стилдә эшләнгән. Төп фасадты киртләсле фронтон биҙәй. Ике ҡатлы архивольт менән тәҙрә фронтон тимпанында урынлашҡан, ул сарҙаҡты яҡтырта. Бер кирбесле фриза фронтонды стенанан айыра. Төп фасадтың тәҙрәләре һәм ишеге ҡапҡастар менән уратып алынған, киртләс фронтондар менән тамамланған. Ҡабырға фасадтың нишалары шулай уҡ ҡыҫан ҡапҡастары менән йыһазландырылған. Тура мөйөшлө филенкалар менән киң көрәксәләр фасад мөйөшөн биҙәй, улар майҙан яғына сығып, талғын ғына киртләсле декоратив башняларға әүерелә. Ҡабырға фасадтары тимпанында тура мөйөшлө тәҙрәләр менән өс мөйөшлө фронтондарға эйә. Кирбес кәрниздәр ҡабырға фасадтарының стеналарын ослай. Был стеналарҙың һуңғы бөгөлдәре таҡтанан эшләнгән<ref>{{Cite web|url=https://dio.gov35.ru/vedomstvennaya-informatsiya/info-for-citizens/svedeniya-ob-obektakh-kulturnogo-naslediya/obekty-kulturnogo-naslediya-nakhodyashchiesya-v-sobstvennosti-vologodskoy-oblasti-v-kotorykh-predost/obekt-kulturnogo-naslediya-regionalnogo-znacheniya-zdanie-byvshego-magazina-zingera-kon-xix-nach-xx-/|title=Ведомственная информация|accessdate=2020-11-17}}</ref>. Интерьерындағы тәүге декор беҙҙең көндәргәсә һаҡланмаған. Бина фундаменты бут ташынан төҙөлгән. Ҡоролма үлсәме 8 метр киңлеккә һәм ҡабырға фасады буйынса 19,5 м оҙонлоҡҡа һуҙылып киткән. == Хәҙерге торошо == Хәҙерге ваҡытта был йорт ваҡлап һатыу предприятиелары өсөн ҡулланыла, унда бер-береһен алмаштыры, Тотьманың төрлө эшҡыуарҙары бинаны ҡуртымға алыуҙы һәм эшләүҙәрен дауам итә. == Документтары == {{Cite web|url=http://cultinfo.ru/nasledie/doc/180.htm|title=Решение от 16.03.1979 г. № 180 г. Вологда. «О мерах по улучшению охраны и использования памятников истории и культуры г. Тотьмы»|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805045159/http://cultinfo.ru/nasledie/doc/180.htm |date=2020-08-05 }} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://dio.gov35.ru/vedomstvennaya-informatsiya/info-for-citizens/svedeniya-ob-obektakh-kulturnogo-naslediya/obekty-kulturnogo-naslediya-nakhodyashchiesya-v-sobstvennosti-vologodskoy-oblasti-v-kotorykh-predost/obekt-kulturnogo-naslediya-regionalnogo-znacheniya-zdanie-byvshego-magazina-zingera-kon-xix-nach-xx-/ Магазин Зингера. Тотемские адреса]{{Недоступная ссылка|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://kartarf.ru/dostoprimechatelnosti/250420-zdanie-byvshego-magazina-zingera Тотьма. Магазин Зингера]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары Вологда өлкәһендә]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Биналар һәм ҡоролмалар]] svqnyk50arkqvp0pme6uy49lqbk6x4j Дондағы Ростов ҡала ҡатын-ҡыҙҙар медицина институты 0 169314 1302517 1182987 2026-08-11T18:58:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302517 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Дондағы Ростов ҡала ҡатын-ҡыҙҙар медицина институты''' — {{lang-ru|Женский городской медицинский институт Ростова-на-Дону}} — Дондағы Ростов ҡалаһының беренсе юғары ҡатын-ҡыҙҙар медицина уҡыу йорто. 1916 йылда [[Варшава|Варшаваның]] Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары базаһында булдырылған (1916—1920). == Тарихы == [[1909 йыл]]да Варшавала Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары ойошторола. 1915 йылдың сентябрендә [[Беренсе донъя һуғышы]] башланыу арҡаһында (1914—1918) Варшава Император Рәсәй университеты Мәскәүгә, артабан Дондағы Ростовҡа эвакуациялана. Университет менән бергә Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары ла күсереп алып кителгән. 1915 йылдың сентябрендә Варшава уҡыу округы попечителе Дондағы Ростовҡа ваҡытлыса эвакуациялау тураһында курстар етәкселегенә хәбәр иткән. Халыҡ мәғарифы министрлығы университетҡа студенттар ҡабул итеү менән бер үк ваҡытта курстарға тыңлаусылар ҡабул итеүҙе ойошторорға рөхсәт итә. Ҡатын-ҡыҙҙар курстарына Суворов урамындағы бина (хәҙер Тельман урамы) бирелгән. == Дондағы Ростовта Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары == [[Файл:Title-_Rostow_(9202553660).jpg|справа|мини|240x240пкс|Дондағы Ростов. 1918 йыл]] [[1915 йыл|1915 йылдың]] ноябрь башында урындағы адвокаттар, йәмәғәт эшмәкәрҙәре, журналистар, университет профессорҙары ҡатнашлығында йыйылыш үткәрелә. Курстар директоры, профессор Ф. Ф. Зигель доклад менән сығыш яһай, курстар эшмәкәрлеге хаҡында һөйләй. Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары йәмғиәте булдырырға ҡарар ителә, 30 кешенән торған ойоштороу комитетын һайлайҙар. Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары уставы [[1916 йыл]]дың йәйендә ҡабул ителә. Уставта уҡыу йортоноң маҡсаты — «Ҡатын-ҡыҙҙарға университет характерындағы юғары ғилми белем биреү һәм фәнни белем таратыу» тип билдәләнгән. Ҡатын-ҡыҙҙар курстарында идара итеүҙең коллегиаль органдары ла (совет, факультет йыйылыштары) һәм шәхсән идара — директор, факультет декандары ла була. Курстарға ҡатын-ҡыҙҙарҙы ҡабул иткәндән һуң вакантлы урындарға ир-егеттәр ҙа ҡабул ителә алған. Ҡабул итеү тураһында ғарызнамәләр 1 июлдән 1 сентябргә тиклем тапшырыла. Курстарға ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы, институт йәки епархия училищелары кластарын тамамлау тураһында аттестаттар, башҡа юғары уҡыу йорттарынан тыңлаусыларҙы зачет кенәгәһен йәки таныҡлыҡ күрһәткәндән һуң ҡабул итәләр. Дондағы Ростовта ҡабул ителгән тәүге тыңлаусыларҙың Варшава уҡыу округы гимназияһының йәки Польша Батшалығы, Рәсәй империяһының башҡа уҡыу йорттарын тамамлауы тураһында таныҡлыҡтары булған. Тыңлаусыларҙың күбеһе православ йәки йәһүди динен тотҡан. Сығарылыш имтихандары 1 декабрҙән 1 февралгә тиклем бирелә. Комиссия өс ултырыш үткәрә: беренсе — сығарылыш һынауҙары программаларын раҫлау, икенсе — имтихан менән бәйле мәсьәләләрҙе тикшереү, өсөнсө — һынауҙарҙың һөҙөмтәләрен тикшереү, ике дәрәжә дипломдар тапшырыу (1-се һәм 2-се). '''Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары структураһы''' Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарында 3 факультет ойошторолған булған: Тарих факультеты; Юридик факультет; Физика-математика факультеты. Һуғыш ваҡытында медицина хеҙмәткәрҙәренә, айырыуса табиптарға ихтыяж ҡырҡа арта. Варшава ҡатын-ҡыҙҙар курстары советы яңы медицина факультетын асыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Әммә батшаның рөхсәте кәрәк булыу сәбәпле, хәл ителә алмаған. == Ростов ҡалаһында ҡатын-ҡыҙҙар медицина институты (1916—1920) == Ҡала медицина институтын асыу өсөн императорҙың рөхсәте талап ителмәгән, ә Халыҡ мәғарифы министрлығы рөхсәте генә еткән. Институт шәхси тип иҫәпләнә, бюджет ҡала Думаһы уҡытыусыларға хеҙмәте өсөн тәғәйенләгән түләү күләме буйынса билдәләнә. [[1916 йыл|1916 йылдың]] июнендә ҡала думаһы Ростов ҡала ҡатын-ҡыҙҙар институтын булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә. 1916 йылдың 29 июлендә халыҡ мәғарифы министры П. Н. Игнатьев Ҡатын-ҡыҙҙар медицина институты Уставын раҫлай (Н. Парийский етәкселегендә төҙөлгән). Институттың маҡсаты — ҡатын-ҡыҙҙарға университет курсы күләмендә юғары медицина белеме биреү булған. 21 ноябрҙә Ростов ҡала ҡатын-ҡыҙҙар институтын асыу тантанаһы үтә. Вуздың төп базаһы Дондағы Ростов дауаханаһында урынлаша<ref name="Ростовский государственный медицинский университет2">[http://www.lvkgmu.ru/rostgmu.html Ростовский государственный медицинский университет ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210514043934/https://www.lvkgmu.ru/rostgmu.html |date=2021-05-14 }}</ref>. 1917 йылдағы революция һөҙөмтәһендә енесенә ҡарамай граждандарҙың тиң хоҡуҡлығы иғлан ителә. [[1920 йыл]]да Дондағы Ростовтағы ҡатын-ҡыҙҙар медицина институтын Мәскәү дәүләт университетының медицина факультеты менән берләштерәләр. Шулай итеп Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттарында ир-егеттәрҙе һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙы айырым уҡытыу осоро тамамлана. == Һылтанмалар == * [http://rostgmu.ru/ Официальный сайт РОСТГМУ] * [https://cyberleninka.ru/article/n/vysshee-zhenskoe-meditsinskoe-obrazovanie-na-donu/viewer Высшее женское медицинское образование на Дону. М.Гаспарян, Т.Краевская] * [https://cyberleninka.ru/article/n/zarozhdenie-vysshego-meditsinskogo-obrazovaniya-na-yuge-rossii/viewer Зарождение высшего медицинского образования на юге России. Л. Г. Зарубинская] * [http://www.ahleague.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=351&Itemid=212&lang=en РОСТГМУ — история создания РостГМУ 2010] * [https://vrach-profi.ru/o-nas/istoriya-sozdaniya/ История создания РОСТГМУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190701140740/http://vrach-profi.ru/o-nas/istoriya-sozdaniya/ |date=2019-07-01 }} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Дондағы Ростов юғары уҡыу йорттары]] [[Категория:Дондағы Ростов институттары]] [[Категория:Рәсәй империяһында мәғариф]] i54l80uw8w2hsnzlgkvupsbcw9babjx Рокфеллер Джон Дэвисон 0 170501 1302577 1297572 2026-08-11T19:56:57Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302577 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Джон Дэвисон Рокфеллер'''<ref>Распространённая передача имени и фамилии в русских текстах; более точная передача — ''[http://inogolo.com/query.php?qstr=Rockefeller&key=1 Джон Дейвисон Рокефеллер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120417133008/http://inogolo.com/query.php?qstr=Rockefeller&key=1 |date=2012-04-17 }}''.</ref> ({{lang-en|John Davison Rockefeller}}; {{Тыуған көнө|8|7|1839}}, {{Тәржемәһеҙ 5|Ричфорд (Нью-Йорк)|Ричфорд||Richford, New York}}, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] — {{Үлгән көнө|23|5|1937}}, {{Тәржемәһеҙ 5|Ормонд-Бич|||Ormond Beach, Florida}}, [[Флорида]]) — [[Америка Ҡушма Штаттары|Америка]] эшҡыуары, филантроп, кешелек донъяһы тарихында беренсе рәсми доллар миллиардеры<ref>[https://www.pbs.org/wgbh/amex/rockefellers/filmmore/pt.html American Experience | The Rockefellers | Transcript] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20001027051727/https://www.pbs.org/wgbh/amex/rockefellers/filmmore/pt.html |date=2000-10-27 }}</ref><ref>[http://money.cnn.com/galleries/2007/fortune/0702/gallery.richestamericans.fortune/index.html The richest Americans // Fortune, 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017071846/http://money.cnn.com/galleries/2007/fortune/0702/gallery.richestamericans.fortune/index.html |date=2012-10-17 }}</ref>. [[1870 йыл]]да Standard Oil компанияһына нигеҙ һала һәм [[1897 йыл]]да рәсми рәүештә пенсияға сыҡҡанға тиклем уға идара итә<ref>{{Cite web|url=http://www.bgsu.edu/departments/acs/1890s/rockefeller/bio2.htm|title=John D. and Standard Oil|accessdate=2008-05-13|publisher=Bowling Green State University|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060912062210/http://www.bgsu.edu/departments/acs/1890s/rockefeller/bio2.htm#|archivedate=2006-09-12}}</ref>. Standard Oil компанияһы [[Огайо]] штатында Джон Рокфеллер, уның ҡустыһы Уильям Рокфеллер, Генри Флэглер, Джабез Боствик, химик Сэмьюэл Эндрюс һәм тауыш биреү хоҡуғы булмаған партнер Стефан Харкенсберҙарҙың партнерҙар компанияһы булараҡ асыла. Кәрәсин менән бензинға ихтыяж ҡырҡа артҡанға күрә, Рокфеллерҙарҙың байлығы ла арта. Һәм ул донъялағы иң бай кеше булып китә, вафаты мәлендә уның мөлкәте 1,4 миллиард [[АҠШ доллары]] (1937 йыл номиналы) йәки АҠШ-тың [[Эске тулайым продукт|Эске Тулайым Продуктының]] 1,54 процентын тәшкил итә<ref>[http://money.cnn.com/galleries/2007/fortune/0702/gallery.richestamericans.fortune/index.html ''Fortune Magazine'' lists the richest Americans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017071846/http://money.cnn.com/galleries/2007/fortune/0702/gallery.richestamericans.fortune/index.html |date=2012-10-17 }}, not by the changing value of the dollar but by percentage of [[GDP]]: Rockefeller is credited with a Wealth/GDP of 1/65. (accessed 20 August 2009).</ref><ref name="ForbesRichAmericans98">{{Cite web|url=https://www.forbes.com/asap/1998/0824/032.html|title=Richest Americans in History|publisher=Forbes|accessdate=2009-12-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/65JSkWidb?url=http://www.forbes.com/asap/1998/0824/032.html#|archivedate=2012-02-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.askmen.com/toys/top_10/11b_top_10_list.html|title=Top 10 Richest Men Of All Time|accessdate=2007-05-29|publisher=[[AskMen.com]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/65JSlStDC?url=http://www.askmen.com/top_10/entertainment/11b_top_10_list.html#|archivedate=2012-02-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/rockefellers/filmmore/pt.html|title=The Rockefellers|accessdate=2007-05-29|publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/65JSmXA2S?url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/rockefellers/filmmore/pt.html#|archivedate=2012-02-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20001027051727/https://www.pbs.org/wgbh/amex/rockefellers/filmmore/pt.html |date=2000-10-27 }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://money.cnn.com/galleries/2007/fortune/0702/gallery.richestamericans.fortune/index.html|title=The Richest Americans|accessdate=2007-07-17|work=[[Fortune magazine]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017071846/http://money.cnn.com/galleries/2007/fortune/0702/gallery.richestamericans.fortune/index.html |date=2012-10-17 }}</ref>. Инфляцияны иҫәпкә алып, The New York Times уның байлығын 2006 йыл эквивалентында яҡынса 305 миллиард долларға баһалай<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/ref/business/20070715_GILDED_GRAPHIC.html#|title=The Wealthiest Americans Ever|accessdate=2007-07-17|work=[[The New York Times]]|date=2007-07-15}}</ref>, ә 2018 йыл эквивалентында 389 млрд доллар була. Рокфеллер АҠШ филантроптарының береһе була, Рокфеллер Фонды, мәғарифҡа, медицина тикшеренеүҙәренә, атап әйткәндә, һары биҙгәк менән көрәшкә бик күп аҡса бүлә. Шулай уҡ у Чикаго һәм Рокфеллер университеттарына нигеҙ һала. [[Баптизм|Баптистар]] динен тота һәм бөтә ғүмере буйы сиркәүҙәренә хәйриә ярҙамы күрһәтә. Тырыш, маҡсатҡа ынтылышлы һәм бик тәҡүәле христиан булараҡ билдәләнә, уны шуның өсөн партнерҙары «Дьякон» тип йөрөтә. Ул һәр саҡ сәләмәт йәшәү рәүешен таратыу, алкоголь һәм тулыһынса тәмәке тартыуҙан баш тартыу яҡлы була<ref>''John D. Rockefeller'', by Albro Martin, ''[[Encyclopedia Americana]] 1999'' Vol. 23</ref>. Дүрт ҡыҙ һәм Рокфеллер фондына идара итеүҙе мираҫ итеп алған бер ул үҫтерә. == Биографияһы == === Бала сағы === Протестанттар Уильям Эвери Рокфеллер ([[13 октябрь]], [[1810 йыл|1810]] — [[11 май|11 май,]] [[1906 йыл|1906]]) һәм Луиза Дэвисон ([[12 сентябрь|12 сентябрь,]] [[1813 йыл|1813]] — [[28 март]], [[1889 йыл|1889]]) ғаиләһендә алты бала араһында икенсе бала булып донъяға килә<ref>Chernow, (1998) p. 10.</ref><ref>Scheiffarth, Engelbert: ''Der New Yorker Gouverneur Nelson A. Rockefeller und die Rockefeller im Neuwieder Raum''. Genealogisches Jahrbuch, '''9''' (1969), p. 16—41.</ref>. Атаһы сығышы менән инглиз-немец, әсәһе — шотланд-ирланд. Ул [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатының Ричфорд ҡалаһында тыуа. Атаһы тәүҙә урман ҡырҡыусы, һуңынан төрлө тораҡ пункттарына йөрөп сауҙа итеүсе, үҫемлектәрҙән эшләнгән төрлө дауа эликсирҙарын һатыу менән шөғөлләнгәне өсөн хатта үҙен «ботаника докторы» тип тә атай<ref>Chernow, (1998) p. 11.</ref>. Күршеләре Джондың атаһын ауыр физик эш яратмаған сәйер кеше тип иҫәпләй. Асылда Уильям бик тәүәккәл кеше була, шуға ла ҙур булмаған капитал туплап, 3100 долларға ер участкаһы һатып алыуға өлгәшә. Әммә тәүәккәллек менән бергә унда алдан күрә белеүсәнлек тә була, шуға ер алыуҙан ҡалған аҡсаһын төрлө предприятиеларға һала. Джондың әсәһе Луиза йорт хужалығы тирәһендәге эштәрҙе тулыһынса үҙ өҫтөнә ала, өҫтәүенә бик тәҡүәле баптист була. Ире йыш ҡына өйҙә булмағанға күрә, ул бик һаҡсыл булырға өйрәнә<ref>Chernow, (1998) p. 43.</ref>. Иренең сәйерлеге һәм уға башҡа ҡатындар менән хыянат итеүенә лә иғтибар итергә тырышмай<ref>{{Китап|заглавие=John D. Rockefeller: Anointed With Oil|издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]]|год=2001|страницы=14|isbn=0-19-512147-3|ref=Segall|автор={{Нп3|Grant Segall|Segall, Grant|en|Grant Segall}}}}</ref>. Аҙаҡ Рокфеллер кесе йәштән үк атаһының уға үҙе ҡатнашҡан предприятиелар, аҡса эшен алып барыу нескәлектәре тураһында һөйләүен хәтерләй: ''«Ул минән нимә булһа ла һатып алыу өсөн һатыулаша, ниндәйҙер хеҙмәт күрһәткән өсөн дә һатыулашып аҡса түләр булды. Хәҙер бына аңлайым: ул мине шулай итеп һатырға һәм һатып алырға өйрәткән икән. Ул миңә байығыу юлын күрһәткән!»'' Джонға ете йәш тулғас, һатыу өсөн күркәләрҙе ашата башлай, күршеләренә [[Бәрәңге|картуф]] ҡаҙып та аҡса эшләй. Башҡарған эштәрен бәләкәй генә китапсыҡҡа яҙып бара. Беренсе хеҙмәт хаҡына Рокфеллер матур итеп төпләнгән бухгалтерия китабын һатып ала, килемен һәм сығымдарын шунда теркәп бара. Был китапҡа ул бер аҙ тулҡынланыу һәм хөрмәт менән ҡарай һәм ғүмере буйы уны һаҡлай. Эшләп алған аҡсаһын фарфор аҡса йыйғысҡа һала һәм 13 йәшендә таныш фермерға йыллыҡ процентын 7,5 % менән 50 доллар аҡса биреп тора. Атаһының тәрбиәһен әсәһе дауам итә, унан Джон эшлеклелеккә һәм тәртипкә өйрәнә. Уларҙың ғаиләһе ҙур була, Уильям Рокфеллерҙең эше гел генә уңышлы тамамлпанып тормай, шуға әсәһенә бар нәмәне бәрәкәтле итеп тотонорға тура килә. Джон 13 ййәшендә Ричфорд ҡалаһы мәктәбенә уҡырға бара. [[Автобиография|Автобиографияһында]] уҡыуҙың уға еңел бирелмәүен, дәрес әҙерләү өсөн бик ныҡ тырышырға тура килеүен билдәләй. Рокфеллер [[мәктәп]]те уңышлы тамамлай һәм Кливленд ҡалаһы колледжына уҡырға инә һәм шунда бухгатерия һәм коммерция нигеҙҙәрен өйрәнә Тиҙҙән өс айлыҡ бухгалтер курстары уға күберәк белем бирәсәген аңлап, колледжағы уҡыуын ташлай. === Карьераһы === [[Файл:John-D-Rockefeller-sen.jpg|мини|253x253пкс|Джон Рокфеллер [[1875 йыл]]да]] [[1853 йыл]]да Рокфеллерҙар ғаиләһе [[Кливленд|Кливлендҡа]] күсенә. Джон Рокфеллер, ғаиләлә өлкән балаларҙың береһе булараҡ, 16 йәшендә үк эш эҙләй башлай. Шул ваҡытҡа ул [[математика]]ны ярайһы уҡ яҡшы ғына белә һәм Кливленд ҡалаһында бухгалтерия буйынса өс айлыҡ күрстарҙы тамамлаған була. Алты аҙна эҙләгәндән һуң [[Күсемһеҙ мөлкәт|күсемһеҙ милек]] һәм диңгеҙҙә йөк һәм кеше ташыу менән шөғөлләнгән ҙур булмаған Hewitt & Tuttle компанияһына бухгалтер ассистенты булып урынлаша, тиҙҙән бухгалтер вазифаһына тәғәйенләйҙәр. Ул үҙен тиҙ арала белемле профессионал итеп танытып өлгөрә, Hewitt & Tuttle компанияһы идарасыһы үҙ посынан киткәс, уның урынына шунда уҡ Рокфеллерҙы тәғәйенләйҙәр. Уға 600 долларлыҡ эш хаҡы ҡуйыла, ә бит элекке идарасыға айына 2000 доллар эш хаҡы түләгән булалар. Шуға күрә Рокфеллер был компаниянан китә, уның биографияһында ялланып эшләгән берҙән-бер осор була. Шул мәлдә инглиз эшҡыуары Джон Морис Кларк берлектәге эште башлау өсөн 2000 доллар капиталы булған кампаньон эҙләй. Ә Рокфеллерҙың йыйылған аҡсаһы 800 доллар ғына була, етмәгән аҡсаны йылына 10 % арттырып түләү килешеүе буйынса атаһынан ала. 1857 йылдың 27 апрелендә «Кларк һәм Рочестер» компанияһының кесе партнеры булып китә, был компания [[бесән]], иген, [[ит]] һәм башҡа тауарҙар һатыу менән шөғөлләнә. Шул йылдарҙа көньяҡ штаттар союздан сығыуҙары тураһында белдерә, һәм [[АҠШ-тағы граждандар һуғышы|граждандар һуғышы]] башлана. Федерал властарға ҙур армияның ихтыяжын ҡәнәғәтләндерергә кәрәк була. Аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү буйынса киң масштаблы заказдарҙы үтәү өсөн старт капиталы булған 4000 доллар ғына етмәй, компанияға [[кредит]] алырға тура килә. Фирма бик йәш булыуға ҡарамаҫтан, Рокфеллер банк директорында ыңғай тәьҫораттар булдырыуға өлгәшә, һәм компанияға кредит бирелә. 1864 йылда Рокфеллер студент булған сағында уҡ танышҡан уҡытыусы Лаура Селестина Спелманға өйләнә. Лаура тәҡүәле булыуы менән бергә хәл торошон тиҙ арала аңлай белеүе менән айырылып тора. Рокфеллер уға шундай билдәләмә бирә: ''«Уның кәңәшенән башҡа мин фәҡир булып ҡалыр инем»''. 1850 йылдар аҙағында — 1860 йылдар башында кәрәсин лампалары киң таралыу ала һәм кәрәсин өсөн сеймал булған [[Нефть|нефткә]] ихтыяж арта. Шул ваҡыт Рокфеллер нефть эшкәртеү мәсьәләре менән шөғөлләнгән һәм яҡтыртыу өсөн кәрәсиндең киң тараласағына инанған химик Самуэль Эндрюс менән таныша. Ә Рокфеллерҙы 1859 йылда Эдвин Дрейктың нефть ятҡылығын табыуы тураһындағы хәбәр ҡыҙыҡһындыра. Эндрюс һәм Рокфеллерҙы уртаҡ ҡыҙыҡһыныуҙар берләштерә һәм улар тигеҙ хоҡуҡлылыҡ нигеҙендә нефть эшкәртеү буйынса яңы «Эндрюс һәм Кларк» компанияһына нигеҙ һала. Партнерҙар Кливлендта «Флэтс» исемле нефть эшкәртеү заводын аса. Нефть һәм әҙер продукцияны тимер юл буйлап ташый башлайҙар{{Sfn|100 человек…|2009}}. Oil Standard компанияһы 1870 йылда булдырыла. Рокфеллер [[нефть]] эҙләү менән шөғөлләнә башлай; эшмәкәрлегенең башынан нефть бизнесының һөҙөмтәле итеп ҡоролмауына иғтибар итә, шуға иң тәүге сиратта был йүнәлештәге эшен тәртип урынлаштырыуҙан башлай. Хеҙмәткәрҙәрен ҡыҙыҡһындырыу маҡсатында уларға эш хаҡы урынына компанияның акцияларын премия итеп бирә башлай. Тәүге уставы фирманың эшен ойоштороу. Шуның өсөн улар һөҙөмтәлерәк эшләргә тырышасаҡтар, тип иҫәпләй. Бизнес килем килтерә башлай, ә Рокфеллер башҡа нефть фирмаларын, әллә ни ҡыйбат тормаған ҙур булмаған предприятиеларҙы һатып алып үҙ ҡулына туплай. Бындай ысул американдарҙың күбеһенә оҡшамай. Рокфеллер тимер юл транспорты компаниялары менән юлға хаҡтарҙы көйләү тураһында килешә, шулай итеп, Standard Oil нефть ташыуҙа конкуренттарына ҡарағанда арзаныраҡ хаҡ түләүгә өлгәшә: ул нефтле бер мискәне ташыу өсөн 10 цент, ә конкуренттары — 35 цент түләй. Конкуренттары уға ҡаршы тора алмай, шуға улар йә Рокфеллер менән берләшеүҙе, йәки бөлөүҙе һайларға тейеш була. Күбеһе Standard Оil составына инергә ризалаша, алмашҡа уларға компанияның акциялары тапшырыла. [[Файл:Acción_de_la_Standard_Oil.png|мини|200x200пкс| Oil Standard купоны([[1887 йыл]])]] 1880 йылға, күп һанлы бәләкәй һәм уртаса ҙурлыҡтағы компаниялар берләшеү сәбәпле, Америкалағы нефть сығарыуҙың 95 проценты Рокфеллер ҡулында туплана. Standard Oil монополист булып алғас, нефткә хаҡты бермә-бер күтәрә һәм ул заманда донъялағы иң ҙур компанияға әйләнә. 10 йылдан һуң монополияларға ҡаршы йүнәлтелгән Шерман законы Standard Oil-ды бүлгесләүҙе талап итә. Рокфеллерға бизнесын 34 бәләкәй предприятиеға бүлергә тура килә, әммә ул уларҙың һәр береһендә контроль пакеттың унда ҡалыуына өлгәшә, шулай итеп ул бизнесын һаҡлап та ҡала һәм капиталын да арттыра. Ғәмәлдә Американың бөтә эре нефть компаниялары, шул иҫәптән ExxonMobil, Chevron компаниялары ла Standard Oil-дан башланған. Standard Oil йылына Рокфеллерға 3 миллион доллар табыш килтереп тора. Быларҙан тыш Рокфеллер ун алты тимер юл, алты ҡорос ҡойоу, туғыҙ күсемһеҙ милек менән сауҙа итеүсе фирма, алты пароходлыҡ, туғыҙ банк һәм өс апельсин баҡсаһы хужаһы. Рокфеллер исеме байлыҡ символына әүерелә: ул комфорт менән йәшәй, ләкин [[Нью-Йорк|Нью-Йорктың]] 5-се авенюһында йәшәгән башҡа миллионерҙар кеүек үҙ байлығы менән маҡтанып, уны кешегә күрһәтергә тырышып бармай. Кливленд ситендә уның виллаһы, 283 гектар ер участкаһы һәм, шулай уҡ [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], [[Флорида]] штаттарында йорттары һәм [[Нью-Джерси]]ла [[гольф]] уйнау өсөн шәхси майҙансығы була. Ләкин ул [[Нью-Йорк|Нью-Йоркҡа]] яҡын ғына урынлашҡан «Покантико хиллз» виллаһын башҡаларына ҡарағанда нығыраҡ ярата. Рокфеллер йөҙ йәшкә еткәнсе йәшәргә теләй, әммә йөҙ йәшкә етергә өс йыл ғына тулмай — [[1937 йыл|1937 йылдың]] [[23 май]]ында йөрәк өйәнәгенән 98 йәшендә вафат була. === Хәйриә эшмәкәрлеге === [[Файл:Rockefellers.png|мини|283x283пкс|Джон Рокфеллер [[1915 йыл]]да улы менән]] Үҙен һәр ваҡыт бизнесмен-христиан тип иҫәпләй, бала сағынан килемдәренең 10 процентын [[Баптизм|Баптист сиркәүенә]] күсерә. [[1905 йыл]]да был өлөш 100 миллион доллар тәшкил итә. [[1897 йыл]]дан башлап Рокфеллер әкренләп Standard Oil-ға идара итеү функцияларын партнерҙарына тапшыра, ә үҙе хәйриә менән күберәк шөғөлләнә башлай. [[1892 йыл]]да уның тырышлығы менән Чикаго университетына нигеҙ һалына, ә [[1901 йыл]]да Рокфеллер исемендәге медицина институты (һуңынан Рокфеллер исемендәге университет), бер йылдан һуң — Дөйөм белем биреү советы асыла һәм [[1913 йыл]]да Рокфеллер Фонды булдырыла. Ғүмеренең аҙағында ярты млрд. долларҙы тарата, ләкие уның берҙән-бер улы Джон Рокфеллер-кинйә 460 миллион доллар мираҫ ала. Ул шулай уҡ ярты миллиард долларҙы хәйриә маҡсаттарына тотона, бынан тыш [[Нью-Йорк]]та элемтә индустрияһы өсөн Рокфеллер Үҙәге төҙөлөшөнә аҡса бирә. Алты балаһына бөтәһе 240 миллион доллар ҡалдыра. Рокфеллер-кинйә шулай уҡ [[Эмпайр-стейт-билдинг]] [[Үтә бейек йорттар|күп ҡатлы йортон]] төҙөтә. Тәҡүәле кеше булғанға күрә, Рокфеллер байлығының бер өлөшөн үҙе ағзаһы булған Төньяҡ Баптистары общинаһы ихтыяждарына тотона. Көнбайыш Антарктидаға Америка ебәргән Ричард Бэрд етәкселегендәге экспедицияһы тулыһынса Рокфеллер тарафынан финанслана. Улар Мэри Бэрд Еренең (Көнбайыш Антарктида) көнбайыш өлөшөндә [[1934 йыл]]да асылған яйланы Рокфеллер яйлаһы ({{lang-en|Rockefeller Plateau}}) тип атай. Шулай уҡ 1918 йылда асылған [[астероид]] (904) Рокфеллер хөрмәтенә Рокфеллия, . 2000 йылға тиклемге мәғлүмәттәр буйынса Джон Рокфеллер кешелек тарихында иң бай кеше тип иҫәпләнә, журнал Forbes уның байлоығын 2007 йыл эквивалентында 318 миллиард доллар тип баһалай, ә шул уҡ ваҡытта иң ҙур байлыҡҡа эйә булған [[Билл Гейтс|Билл Гейтстың]] байлығы 50 млрд доллар самаһы тәшкил итә. === Ғаиләһе === Ҡатыны — Лаура Спелман Рокфеллер (1839—1915). Уларҙың биш балаһы була: * Елизабет (Elizabeth) (1866—1906), * Алиса (Alice) (1869—1870), * Альта (Alta) (1871—1962), * Эдита (Edith) (1872—1932), * берҙән-бер улы Джон Рокфеллер-кинйә (1874—1960), хәйриә эше менән шөғөлләнә. == Әҙәбиәт == * {{Cite book|author={{нп4|Черноу, Рон|Chernow, Ron||Ron Chernow}}|title=Titan: The Life of John D. Rockefeller, Sr.|url=https://archive.org/details/titanlifeofjohnd0000cher|publisher=Random House|year=1998|isbn=978-0-679-43808-3|ref=Chernow}} ** {{книга |автор=Черноу, Рон|заглавие=Титан. Жизнь сэра Джона Д. Рокфеллера|оригинал= |издательство=Крон-Пресс |год=1999 |место=М. |серия=Экспресс |страниц=264 |isbn=5-232-01040-9 |ref=}} * {{книга |автор=Джон Рокфеллер |заглавие=Мемуары |оригинал=Random Reminiscences of Men and Events |издательство=[[Альпина Паблишер]] |год=2014 |место=М. |серия=Репр. изд. |страниц=216 |isbn=978-5-9614-4743-9 |ref=Рокфеллер, Джон}} * {{книга|автор = {{нп4|Невинс, Аллан|Невинс А.||Allan Nevins}} |заглавие = Джон Д. Рокфеллер. Промышленник и филантроп|оригинал=John D. Rockefeller. Industrialist and philanthropist | ответственный = Пер. с англ. Л. А. Игоревского | место = М. | издательство = Центрполиграф | год = 2010 |страниц=445, [2]| isbn = 978-5-227-02189-2}} * {{статья |автор = |часть = |заглавие = 100 человек, которые изменили ход истории. Джон Рокфеллер |ссылка = |место = Киев |издательство = Де Агостини |год = 2009 |страницы = |страниц = 31 |issn = 1996-8469 |тираж = 3 000 |ref = 100 человек… }} * {{книга | автор = [[Фурсенко, Александр Александрович|Фурсенко А. А.]] | заглавие = Династия Рокфеллеров. Нефтяные войны (конец XIX — начало XX века) | место = М. | издательство = Дело | год = 2015 | isbn = 978-5-7749-0875-2}} * {{Статья |автор=Максим Артемьев |заглавие=Второе рождение Рокфеллеров |ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/view/2016/7/#/106 |язык=русский |издание=[[Вокруг света]] |тип=журнал |место= |год=2016 |месяц=07 |число= |том= |номер=7 (2910) |страницы=104—109 |issn=0321-0669 |издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]] }} * ''Таран, Е. А.'' «Рейдеры с мировой известностью» ББК У9 (2) 0л0 Э40 (2013): 125.{{уточнить]}<!--использовалась при подготовке статьи?--> == Иҫкәрмәләр == == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Рокфеллер, Джон Дэвисон |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Рокфеллер, Джон Дэвисон |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = }} * [http://smalltalks.ru/zoloto-i-vlast/113-rokfeller-1.html Рокфеллер. Детальная биография клана.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200704180347/http://smalltalks.ru/zoloto-i-vlast/113-rokfeller-1.html |date=2020-07-04 }} {{уточнить}}<!-- автор, где опубликовано--> {{Внешние ссылки}} [[Категория:АҠШ эшҡыуарҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:23 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1839 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 июлдә тыуғандар]] bx7rsn33f8ya8ijmiuy0jajh7eicj18 Вишневые тауы 0 172182 1302432 1067224 2026-08-11T12:48:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302432 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} {{Хребет |Название = Вишнёвые горы |Изображение = |Подпись = |Координаты = 55/57/31/N/60/37/14/E |CoordScale = |Страна = Рәсәй |Регион = Силәбе өлкәһе |Горная система = Урта Урал |Период образования = [[Рифей (геохронологический период)|рифей]]<ref name=webmineral>{{cite web | author= | date= | url=http://www.webmineral.ru/deposits/item.php?id=213 | deadlink=yes | title=Вишневогорский массив (Вишневые горы), Урал Южный, Россия. Описание, минералы, фотографии. Минералы и месторождения. webmineral.ru | publisher=// webmineral.ru | accessdate=2013-04-27 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20171120235559/http://webmineral.ru/deposits/item.php?id=213 | archivedate=2017-11-20 }}</ref> |Площадь = |Длина = 10 |Ширина = |Высочайшая вершина = Вишнёвая (гора) |Высота = 576 |Источник высоты = <ref>{{карта|N-41-I}}</ref> |Категория на Викискладе = }} '''Вишневые тауы ('''Сейәле тауҙар) — [[Көньяҡ Урал]]да [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкәһенең төньяғында,]] [[Кәҫле районы]]нда урынлашҡан тау массивы. [[Урта Урал|Урта]] Урал тау системаһына ҡарай ([[Матвеев Александр Константинович|А.]] [[Матвеев Александр Константинович|К. Матвеев буйынса]]). == Географияһы == Тауҙар [[меридиан]] йүнәлешендә һуҙылған һәм яҡынса 10 км-ға һуҙыла. Массив Урал аръяғы тигеҙлегенә килеп терәлгән көнсығыш тау алдары зонаһына ҡарай ҡарай. Вулкан атылыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән һәм [[:ru:Метаморфические горные породы|метаморфик]] тау тоҡомдардарының 136 км-ға һуҙылған [[:ru:Антиклиналь|антиклиналь]] комплексының бер өлөшө, тап төньяҡ осо булып тора. Был антиклиналь Вишневые тауҙары районында көнсығышҡа табан эйелә биреп<ref>{{Cite web|author=|date=|url=http://www.kraeved74.ru/pages/article647-1.html|title=Рельеф Челябинской области|publisher=// kraeved74.ru|accessdate=2013-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304192444/http://www.kraeved74.ru/pages/article647-1.html|archivedate=2016-03-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304192444/http://www.kraeved74.ru/pages/article647-1.html |date=2016-03-04 }}</ref><ref name="ilmen">{{Cite web|author=|date=|url=http://www.kraeved74.ru/pages/article685.html|title=Государственный Ильменский минералогический заповедник|publisher=// kraeved74.ru|accessdate=2013-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160214074717/http://www.kraeved74.ru/pages/article685.html|archivedate=2016-02-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214074717/http://www.kraeved74.ru/pages/article685.html |date=2016-02-14 }}</ref> төньяҡҡа ҡарай барып сума. Массив көнбайышта [[Аракүл (Силәбе өлкәһе)|Аракүл]], Оло һәм Кесе Ҡаған күлдәре менән, көнсығышта —[[Илашты (күл)|Илашты (Силач)]] , [[Һуңкүл]] ''('' [[Рус теле|рус.]] ''Сунгуль)'' [[Кирете|Кирете (]][[Рус теле|рус.]] ''Киреты'' ) күлдәре , төньяҡта — Вязовка һәм көньяҡта Мауыҡ ([[Рус теле|рус.]] ''Маук'' ) йылғалары менән сикләнә. Айырым тау түбәләренең үҙ атамалары бар, мәҫәлән Сейәле (Кобелиха), Булдым<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Булдым, гора}}</ref>, Ҡарауай ([[:ru:Каравай (гора)|Каравай]]), Еремиха<ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Вишенные горы}}</ref>. Вишневые тауының төньяҡ-көнсығыш битләүендә ҡала тибындағы Вишневогорск<ref name="kasly">{{Cite web|author=|date=|url=http://kasly.su/Almanach_01_08.htm|title=Альманах №1. Касли – моя вторая Родина|publisher=kasly.su|accessdate=2013-04-27|archiveurl=|archivedate=}}</ref> ҡасабаһы урынлашҡан == Геология == Тау массивының нигеҙен [[гнейс]]тар, һәүерташтар, [[амфиболит]] һәм кварциттартарҙан торған ҡатламдар тәшкил итә . XX быуат башында уҡ урындағы нефелинсиениты [[быяла]] һәм керамика етештереү сығанағы булараҡ ҡарала башлай. 1926 йылда Курочкин үҙәнендә ([[:ru:Курочкин лог|Курочкин лог]]) тигән урында күпселек өлөшөн ялан шпаты тәшкил иткән ҡеүәтле миаскит пегматиты юлаҡтары табыла. 1929-31 йылдарҙа Рукавишников Ф.И. һәм Амеландов А.С. тарафынан табылған ялан шпаты ятҡылыҡтары 10 йыл самаһы дауамында ҡулланышҡа сығарыла.Аҙаҡ 1968 йылдан яңынан сығарыла башлай. 1940-сы йылдарҙа М. Г. Исакова һәм А.А.Иванов сәнәғәт ойошторорлыҡ күләмдә пирохлор ятҡылыҡтары асыла. Һөҙөмтәлә Вишневогорск руднигы барлыҡҡа килә. (артабан Вишневогорск руда етәкселеге, хәҙерге ваҡытта ОАО «Вишневогорский ГОК» тип атала). Тауҙарҙа 130-ға яҡын минералдар табылған.Күбеһе шуға тиклем ғалимдарға бөтөнләй билдәле булмаған. Минералог В. И. Крыжановский Курочкин үҙәнендә табылған яңы минералға тау хөрмәтенә вишневит тигән атама бирә. Тау тоҡомдарында ике тиҫтәнән ашыу файҙалы ҡаҙылмалар төрө бар: вермикулит, ниобий, цирконий, [[гафний]], һирәк ер элементтары , [[Уран (элемент)|уран]], торий, ильменит, [[Ҡыр шпаты|ялан шпаты]], нефелиндан, корунд, [[алтын]] һәм башҡалар.<ref>{{Cite web|author=|date=|url=http://www.miningexpo.ru/company/5972|title=Вишневогорский ГОК (Горно-Обогатительный Комбинат)|publisher=// miningexpo.ru|accessdate=2013-05-19|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120905213723/http://www.miningexpo.ru/company/5972 |date=2012-09-05 }}</ref><ref>{{Cite web|author=|date=|url=http://www.kraeved74.ru/pages/article750-2.html|title=Естествоиспытатели России в духовной и общественной жизни нашего края|publisher=kraeved74.ru|accessdate=2013-05-20|archiveurl=https://archive.today/20130616221029/http://www.kraeved74.ru/pages/article750-2.html|archivedate=2013-06-16}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130616221029/http://www.kraeved74.ru/pages/article750-2.html |date=2013-06-16 }}</ref>. == Атамаһы == Элек тау ''Вишенный тип аталған булған.'' . Н. К. Чупинаның һүҙлегендә тауҙың атамаһы ошолай тип нигеҙләй:<blockquote>''Сейәле тауҙың бөтә һөҙәклектәрен, башлыса урманһыҙ көньяҡ-көнсығыш ҡабаҡтарын бары тик ҡырағай сейәлектәр генә ҡапланған.Сейәлектәр саҡрымдарға һуҙыла... Бында август башынан йөҙҙәрсә, хатта меңәр бот емеш йыялар.''</blockquote> == Иҫкәрмә == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|author=|date=|url=http://geo.web.ru/druza/l-Vishnev.htm|title=Вишнёвые горы. Избранные находки минералов|publisher=// geo.web.ru|accessdate=2013-05-19|archiveurl=|archivedate=}} * [http://vsg.tpp74.ru/city/ «Вишневогорск тураһында»/сайтында мәҡәлә Вишневогорский төркөмө Көньяҡ Урал сауҙа-сәнәғәт палатаһы] * [http://raritet-chel.ucoz.ru/publ/juzhnouralskie_putevye_zametki/po_severnym_ozeram/vishnevogorsk/23-1-0-224 «Вишневогорск»/сайтында мәҡәлә «көньяҡ урал тарихы» әҙәби-аналитик төркөмө «Раритет»] * [http://webmineral.ru/deposits/item.php?id=1064 Потанинский вермикулитовый карьер, тауҙар потанин, массив вишневогорский, Каслинского районы, Силәбе өлкәһе, көньяҡ уралда, Россия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302165039/https://webmineral.ru/deposits/item.php?id=1064 |date=2021-03-02 }} [[Категория:Уралдың тау һырттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең тау һырттары]] [[Категория:Википедия:Сығарылыш датаһы һәм/йәки урын хәленең йылы күрһәтелмәгән карта ҡулланған мәҡәләләр]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] kosefnz4z9y34c9qr7zgrwnnznz641w Ишбаев Сәйәх Сәйфулла улы 0 175772 1302680 1251111 2026-08-12T05:54:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302680 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Ишбаев Сәйәх Сәйфулла улы''' ([[1912 йыл]] — [[10 июль]] [[1942 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 275-се кавалерия полкы 3-сө эскадроны ҡылыссыһы, [[рядовой]], ҡыҙылармеец, [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры<ref name="Ишбаев">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81508030/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%98%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%20%20%26first_name%3D%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%85%26middle_name%3D%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1912%26static_hash%3Dbc3543018209e6bb0ae812d540674e71v1%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=podvigchelovek_kartoteka1504981722 Ишбаев]</ref>. == Биографияһы == Ишбаев Сәйәх Сәйфулла улы [[1912 йыл]]да [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Ишдәүләт]] ауылында тыуа. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына [[Бөрйән районы хәрби комиссариаты]] тарафынан саҡырыла. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 275-се кавалерия полкы 3-сө эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт итә<ref name="ИШБАЕВ Саях Сайфуллович">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/18-lichnyj-sostav-divizii/bukva-i/623-ishbaev-sayakh-sajfullovich?Itemid=104 ИШБАЕВ Саях Сайфуллович]</ref>. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса 1942 йылдың 10 июлендә [[Курск өлкәһе]]ндә хәбәрһеҙ юғала<ref name="Ишбаев" />, әммә артабанғы мәғлүмәттәргә ярашлы, 1943 йылдың 15 апрелендә Белорет ҡала хәрби комиссариаты тарафынан ҡабат фронтҡа алына<ref name="Ишбаев" />. 1985 йылдың 6 апрелендә II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, 1997 йылдың 20 февралендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref name="Ишбаев" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/18-lichnyj-sostav-divizii/bukva-i/623-ishbaev-sayakh-sajfullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ИШБАЕВ Саях Сайфуллович]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163220/ Память народа. Ишбаев Саях Сайфуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712074040/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163220/ |date=2021-07-12 }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] qab9l9yvblmndsbk89jwq0jl04etk3x Ишбирҙин Әхиәр Исмәғил улы 0 175779 1302681 1087178 2026-08-12T06:00:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302681 wikitext text/x-wiki {{фш|Ишбирҙин}} {{Ук}} '''Ишбирҙин Әхиәр Исмәғил улы''' ({{lang-ru|ИШБЕРДИН Ахиар (Ахия, Яхия) Исмагу(и)лович}} [[1910 йыл]] — [[14 ноябрь]] [[1943 йыл]]<ref name="Ишбердин Яхия Исмагилович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073885636/ Память народа. Ишбердин Яхия Исмагилович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712074558/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073885636/ |date=2021-07-12 }}</ref>)<ref name="ИШБЕРДИН">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/18-lichnyj-sostav-divizii/bukva-i/624-ishberdin-akhiar-ismagilovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ИШБЕРДИН Ахиар (Ахия, Яхия) Исмагу(и)лович]</ref> — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия [[рядовой]]ы<ref name=" Ишбердин Яхия Исмагилович"/>, гвардия ҡыҙылармеецы<ref name="ИШБЕРДИН" />. == Биографияһы == Ишбирҙин Әхиәр Исмәғил улы [[1910 йыл]]да [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ғафури районы]] [[Һабай (Ғафури районы)|Һабай]] ауылында тыуа. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Ғафури районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда 7 гвардия кавалерия корпусының 16 гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкында пулеметсы булып хеҙмәт итә<ref name="Ишбердин Яхия Исмагилович" /><ref name="ИШБЕРДИН" />. Һуғышта күрһәткән батырлығы өсөн гвардия рядовой Ишбирҙин Әхиәр Исмәғил улы 1943 йылдың 6 октябрендә [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]на лайыҡ була<ref name="Ишбердин Яхия Исмагилович" /><ref name="ИШБЕРДИН" />. 1943 йылдың 14 ноябрендә Белоруссия ССР-ының Полесский өлкәһе Александровка ауылы эргәһендә хәбәрһеҙ юғала. [[Беларусь Республикаһы]]ның Гомель өлкәһе Малодуша ауылы эргәһендәге туғандар ҡәберлегендә ерләнгән булырға мөмкин<ref name="ИШБЕРДИН" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073885636/ Память народа. Ишбердин Яхия Исмагилович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712074558/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073885636/ |date=2021-07-12 }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/18-lichnyj-sostav-divizii/bukva-i/624-ishberdin-akhiar-ismagilovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ИШБЕРДИН Ахиар (Ахия, Яхия) Исмагу(и)лович]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] 10z4wxzq4e34lzj6h38ca1oixlpdd3i Зөлҡәрнәев Нурфәйез Абдулла улы 0 175862 1302667 1204999 2026-08-12T00:54:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302667 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Зөлҡәрнәев}} '''Зөлҡәрнәев Нурфәйез Абдулла улы''' ([[1910 йыл]] — вафат булған ваҡыты билдәһеҙ) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, гвардия рядовой<ref name="Китапхана">[https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ Чтобы помнили] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613112744/https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ |date=2021-06-13 }}</ref>. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 60-cы гвардия кавалерия полкы ҡылыссыһы<ref name="Башкавдивизия">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/231-zul-karnaev-nurfaiz-abdullovich?Itemid=104 ЗУЛЬКАРНАЕВ Нурфаиз Абдуллович. Шаймуратовцы]</ref>. == Биографияһы == Нурфәйез Абдулла улы Зөлҡәрнәйев 1910 йылда [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] (хәҙер [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]) [[1-се Этҡол]] ауылында тыуған<ref name="Башкавдивизия"></ref>. 1942 йылда БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]]ға саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 60-сы гвардия кавалерия полкы ҡылыссыһы булып хеҙмәт итә. [[1943 йыл]]дың [[23 февраль|23 февралендә]] дошман тылындағы оҙайлы рейдтан һуң фронт һыҙығы аша сыҡҡан саҡта [[Украина ССР-ы]] [[Луганск өлкәһе|Ворошиловоград өлкәһе]] (хәҙер Луганск өлкәһе) [[Чернухино]] станцияһы тирәһендә хәбәрһеҙ юғала<ref name="Башкавдивизия"></ref><ref name="Донесения о потерях">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie61286176/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DЗулькарнеев%20%26first_name%3DНурфаиз%26middle_name%3DАбдуллович%26date_birth_from%3D1910%26static_hash%3D853075fedbb78c4c9d533ef5a4e37795v1%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1& Донесения о потерях]</ref>. Әсәһе — Мәҙинә Зөлҡәрнәева<ref name="Донесения о потерях" />, туғандары тураһында мәғлүмәттәр күрһәтелмәгән<ref name="Китапхана"></ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/231-zul-karnaev-nurfaiz-abdullovich?Itemid=104 ЗУЛЬКАРНАЕВ Нурфаиз Абдуллович. Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|07|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie61286176/ Зулкарнаев Нурфаиз Абдуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709212919/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie61286176/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|07|07|2021}} * [https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ Чтобы помнили] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613112744/https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ |date=2021-06-13 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалғандар]] 6sojitua4zr7ge9ftqdoiflxh11rzon Ишморатов Хажиәхмәт Вәлиәхмәт улы 0 175907 1302687 1231553 2026-08-12T06:44:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302687 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Ишморатов Хажиәхмәт Вәлиәхмәт улы''' ([[1909 йыл]]<ref name="Ишмуратов Хазиахмет Валиахметович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero75057584/Память народа. Ишмуратов Хазиахмет Валиахметович]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="ИШМУРАТОВ Х. В.">[https://1418museum.ru/heroes/26931566/ ИШМУРАТОВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210609121527/https://1418museum.ru/heroes/26931566/ |date=2021-06-09 }}</ref> — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, ҡыҙылармеец, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы кавалеры<ref name="Ишмуратов Хазиахмет Валиахметович" /><ref name="ИШМУРАТОВ Х. В." />. == Биографияһы == Ишморатов Хажиәхмәт Вәлиәхмәт улы [[1909 йыл]]да [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Маҡар районы]]нда тыуған<ref name="Ишмуратов Хазиахмет Валиахметович" /><ref name="ИШМУРАТОВ Х. В." />. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Маҡар район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 313-сө кавалерия полкында хеҙмәт итә<ref name="Ишмуратов Хазиахмет Валиахметович" /><ref name="ИШМУРАТОВ Х. В." />. Хәрби ҡаһарманлыҡ эшләгән көндәре: 1942 йылдың 21-24 ноябре (1942 йылдың 15 декабрендә иғлан ителгән 292 һанлы бойороҡ)<ref name="Ишмуратов Хазиахмет Валиахметович" />. «Батырлыҡ өсөн» миҙалына тәҡдим ителгән ғаризала ошондай һүҙҙәр яҙылған: «Пулемет эскадроны пулемет тоҫҡаусыһы ҡыҙылармеец Ишморатов Хажиәхмәт Вәлиәхмәт улы, 1942 йылдың 21-24 ноябрендә һуғышта ҡатнашып, үҙенең пулеме уты менән ике миномет расчетын һәм 15-кә яҡын дошман һалдатын юҡ итте» == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero75057584/ Память народа. Ишмуратов Хазиахмет Валиахметович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712102427/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero75057584/ |date=2021-07-12 }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/18-lichnyj-sostav-divizii/bukva-i/637-ishmuratov-khaziazmet-valiakhmetovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ИШМУРАТОВ Хазиазмет Валиахметович]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/26931566/ ИШМУРАТОВ Х. В.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210609121527/https://1418museum.ru/heroes/26931566/ |date=2021-06-09 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] 8jljfe0mcxnkyu5w5s0ecruq1e8z6si Иҫәнаманов Ҡаһарман Иҫәнгилде улы 0 175996 1302689 1171964 2026-08-12T08:03:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302689 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Иҫәнаманов Ҡаһарман Иҫәнгилде улы''' ([[1922 йыл]] — [[18 февраль]] [[1945 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, гвардия ҡыҙылармеецы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 15-се айырым гвардия кавалерия элемтәселәр эскадроны яугиры<ref name="Башкавдивизия">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/18-lichnyj-sostav-divizii/bukva-i/232-isanamanov-kagarman-isangil-dinovich?Itemid=104 ИСАНАМАНОВ Кагарман Исангильдинович. Шаймуратовцы]</ref>. [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы]] (1945), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары<ref name="Башкавдивизия"></ref> кавалеры. == Биографияһы == Ҡаһарман Иҫәнгилде улы Иҫәнаманов 1922 йылда [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]нда (ауылы күрһәтелмәгән)<ref name="Башкавдивизия"></ref> тыуған. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]]ға саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 15-се айырым гвардия кавалерия элемтәселәр эскадронында телефонист булып хеҙмәт итә<ref name="Башкавдивизия"></ref>. 1945 йылдың 18 февралендә (Баймаҡ районы исемлегендә 17 февралдә тип яҙылған<ref name="Баймаҡ исемлеге">[https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ Чтобы помнили] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613112744/https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ |date=2021-06-13 }}</ref>) хәрби наградаларға лайыҡ булған башҡорт батыры Польшала, Шеца воеводалығы Делитц ҡалаһында яуҙа һәләк була һәм шунда ерләнә<ref name="Баймаҡ исемлеге"></ref><ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie4264706/ Исанаманов Кагарман Исангильдинович. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709220206/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie4264706/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/18-lichnyj-sostav-divizii/bukva-i/232-isanamanov-kagarman-isangil-dinovich?Itemid=104 ИСАНАМАНОВ Кагарман Исангильдинович. Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero101292477/ Исанаманов Кагарман Исангильдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709215644/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero101292477/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}} * [https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ Чтобы помнили] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613112744/https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ |date=2021-06-13 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] [[Категория:Баймаҡ районы]] 1h482cejv9w36sspsg1f1g3i70har21 Иҫәнгилдин Сөләймән Ғәбит улы 0 176013 1302690 1171965 2026-08-12T08:05:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302690 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Иҫәнгилдин Сөләймән Ғәбит улы''' ([[1906 йыл]] — [[21 август]] [[1942 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 294-сы кавалерия полкы ҡылыссыһы<ref name="Башкавдивизия">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/18-lichnyj-sostav-divizii/bukva-i/619-isyangil-din-sulejman-gabitovich?Itemid=104 ИСЯНГИЛЬДИН Сулейман Габитович. Шаймуратовцы]</ref>. [[Орел өлкәһе]] (хәҙер [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Липецк өлкәһе]]) Приклоновка ауылында ерләнгән<ref name="Башкавдивизия" />. == Биографияһы == Сөләймән Ғәбит улы Иҫәнгилдин 1906 йылда [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[Түбә]] руднигы ҡасабаһында<ref name="Башкавдивизия" /> тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]]ға саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. Хәрби званиеһы рядовой<ref name="Башкавдивизия" />. 1942 йылдың 21 авгусында яуҙа алған йәрәхәттәрҙән госпиталдә һәләк була<ref name="Баймаҡ исемлеге">[https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ Чтобы помнили] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613112744/https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ |date=2021-06-13 }}</ref>. [[Орел өлкәһе]] Долгоруков районы Приклоновка ауылында ерләнә<ref name="Башкавдивизия" />. Долгоруков раонында хәҙерге көндә 25 туғандар ҡәберлеге, шул иҫәптән Приклоновка ауылында ла бар<ref>[http://samsv.narod.ru/KP/Dolgorukovo.html. Долгоруковский район]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ҡатыны Иҫәнгилдина Йыһан Түбә руднигы ҡасабаһында Совет урамы, 21 йорт адресы буйынса йәшәгән<ref name="Баймаҡ исемлеге" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/18-lichnyj-sostav-divizii/bukva-i/619-isyangil-din-sulejman-gabitovich?Itemid=104 ИСЯНГИЛЬДИН Сулейман Габитович. Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero97225771/ Исянгильдин Сулейман Габитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709211606/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero97225771/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}} * [https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ Чтобы помнили] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613112744/https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ |date=2021-06-13 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] [[Категория:Баймаҡ районы]] [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] rhe4ft2sn9d91j9x5ymhr03nspjwwjr Исхаҡов Нур Мөхәммәт улы 0 176201 1302678 1171960 2026-08-12T05:42:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302678 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Исхаҡов Нур Мөхәммәт улы''' ([[1900 йыл]] — [[20 март]] [[1943 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, {{comment|атыусы|стрелок}}. == Биографияһы == Нур Мөхәммәт улы Исхаҡов 1900 йылда [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]нда (ауылы билдәһеҙ)<ref name="Память народа">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero106977259/ Сводная информация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213931/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero106977259/ |date=2021-07-09 }}</ref> тыуған. [[БАССР]]-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. Данлыҡлы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында атыусы булараҡ хеҙмәт итә, рядовой. 1943 йылдың 18 февралендә яу яланынан күп һанлы ярсыҡтар менән уң тубығы һәм янбашы яраланған яугир ЭГ 3434-се госпиталенә эләгә. Шул уҡ йылдың 20 мартында алған йәрәхәттәрҙән һәм сепсистан һәләк була<ref name="Госпиталь">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53029994/?static_hash=cadf25d125bfde810753d653a87efcb9v2 Донесение о безвозвратных потерях]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Украина ССР-ы, Ворошиловоград өлкәһендәге Түбәнге Дуванка ауылы зыяратында 6-сы туғанлыҡ ҡәберлегендә ерләнә. Госпиталдә тултырған документтар буйынса уның ҡатыны Исхаҡова Елена Ивановна Баймаҡ районының бер совхозында (исеме уҡылмай) йәшәгән<ref name="Госпиталь"></ref>. == Хәтер == Исхаҡов Нур Мөхәмәт улы тураһындағы мәғлүмәт [[Украина]] Хәтер китабына<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati1052782583/?static_hash=cadf25d125bfde810753d653a87efcb9v2 Печатная Книга Памяти]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> һәм [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] Хәтер китабына<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400455743/?static_hash=cadf25d125bfde810753d653a87efcb9v2 Дополнительные источники]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> индерелгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ Чтобы помнили] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613112744/https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ |date=2021-06-13 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:Баймаҡ районы]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] 3w01utxe9epz34oxgii3ai5xj5gf4d0 Исхаҡов Әбделхәй Мырҙағәле улы 0 176310 1302679 1171961 2026-08-12T05:45:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302679 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Исхаҡов Әбделхәй Мырҙағәле улы''' ([[1910 йыл]] — [[?]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, рядовой, стрелок<ref name="Хәтер китабы">[https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400454059&page=10&p=61 Память. Башкортостан. Книга 5. 60 стр.]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}</ref>. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 275-се кавалерия полкы яугиры<ref name="Хәтер китабы"></ref>. == Биографияһы == Әбделхәй Мырҙағәле улы Исхаҡов (башҡа сығанаҡ буйынса Исҡаҡов<ref name="Память народа"></ref>) 1910 йылда [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[Юлыҡ]] ауылында тыуған<ref name="Хәтер китабы"></ref>. Һуғышҡа алыныу датаһы билдәһеҙ. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының (1943 йылдың февраленән 16-сы гвардия Чернигов дивизияһы) 275-се кавалерия полкында хеҙмәт итә, хәрби һөнәре — стрелок. [[1943 йыл]]дың [[март]] айында хәбәрһеҙ юғала<ref name="Память народа">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1160453249/ Донесения о потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213344/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1160453249/ |date=2021-07-09 }}</ref>.. 1943 йылдың 12 апрелендә яугирҙың һәләк булыуы йәки хәбәрһеҙ юғалыуы тураһында мәғлүмәт теркәлә. Был документта уның Баймаҡ ҡалаһында йәшәгән ҡатыны Исҡаҡова Г. С. күрһәтелгән. Ерләнеү урыны билдәһеҙ<ref name="Хәтер китабы"></ref>. == Хәтер == * Исхаҡов Әбделхәй Мырҙағәле улының исеме Баймаҡ районы хәтер китабына индерелгән<ref name="Хәтер китабы"></ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400454059&page=10&p=61 Память. Башкортостан. Книга 5. 60 стр.]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}} *[https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ Чтобы помнили] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613112744/https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ |date=2021-06-13 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] ic58oqnp54g5xfbbtch3q1p6c574tnq Имелбаев Дауыт Аздархан улы 0 176314 1302673 1069277 2026-08-12T03:41:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302673 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Имелбаев Дауыт Аздархан улы''' ([[1908 йыл]] — [[19 декабрь]] [[1949 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры<ref name="Башкавдивизия">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/18-lichnyj-sostav-divizii/bukva-i/283-imel-baev-daut-azdarkhanovich?Itemid=104 ИМЕЛЬБАЕВ Даут Аздарханович. Шаймуратовцы]</ref>. == Биографияһы == Дауыт Аздархан улы Имелбаев 1908 йылда [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] (хәҙер [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]) Таулыҡай (хәҙер [[Үрге Таулыҡай]]) ауылында тыуған. [[Темәс башҡорт педагогия училищеһы]]н тамамлай. Һуғыш башланғас, 1941 йылда БАССР-ҙың Байма районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла<ref name="Память народа" />. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында аҙыҡ склады мөдире булып хеҙмәт итә. 1944 йылдың 22 июнендә бер нисә тапҡыр (22 июль, 29 август, 24 ноябрь) батырлыҡ күрһәткән өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була<ref name="Память народа">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1371946942/ Документы о награждении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709211515/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1371946942/ |date=2021-07-09 }}</ref>. 1944 йылда демобилизациялана. Вафатына тиклем Баймаҡ районында етәксе вазифаларын биләй: райком инструкторы, «Комсомол» колхозы рәйесе, уҡытыусы<ref name="Башкавдивизия"/>. 1949 йылдың 19 декабрендә вафат була, Баймаҡ районы Таулыҡай ауылында ерләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)<ref name="Память народа" /> == Хәтер == Имелбаев Дауыт Аздархан улының исеме Баймаҡ районының электрон Хәтер китабына индерелгән{{ЫС юҡ|8|07|2021}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/18-lichnyj-sostav-divizii/bukva-i/283-imel-baev-daut-azdarkhanovich?Itemid=104 ИМЕЛЬБАЕВ Даут Аздарханович. Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero109034143/ Имельбаев Даут Аздарханович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709211533/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero109034143/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] peaonbujrybew9qna0e6yg2u8tmqba7 Искәндәров Гәрәй Яңыбай улы 0 176442 1302675 1231535 2026-08-12T04:56:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302675 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Искәндәров}} '''Искәндәров Гәрәй Яңыбай улы''' ([[15 ғинуар]] [[1911 йыл]] — [[7 декабрь]] [[1996 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, өлкән сержант. [[Ватан һуғышы ордены|I дәрәжә Ватан һуғышы]] ордены (1985) кавалеры<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/18-lichnyj-sostav-divizii/bukva-i/593-iskandarov-garej-yanbaevich?Itemid=104#:~:text=Материалы.%20ИСКАНДАРОВ%20Гарей%20Янбаевич%20(1911,в%201941%20г.%20Кугарчинским%20РВК ИСКАНДАРОВ Гарей Янбаевич]</ref>. == Биографияһы == Гәрәй Яңыбай улы Искәндәров 1911 йылдың 15 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Түбәнге Һаҙ]] ауылында тыуа. 1941 йылда Күгәрсен районы хәрби комиссариаты тарафынан фронтҡа алына<ref>https://1418museum.ru/heroes/2071722/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624204934/https://1418museum.ru/heroes/2071722/ |date=2021-06-24 }} Участник ВОВ Искандаров Гарей Янбаевич</ref>. == Хәрби юлы == 112-се башҡорт кавалерия дивизияһы составында һуғыша. Дивизияның 294-се кавалерия полкы командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. Хәрби званиеһы — өлкән сержант. Сталинград алышында, Курск дуғаһындағы һуғыштарҙа итеүҙә ҡатнаша. Уның батырлығы тураһында архив документтарында ошондай яҙыу бар: {{Цитата|Товарищ Искандаров Гарей участвовал в боевых действиях в составе 112 кав. Дивизии, 294 кав.полка на Сталинградском фронте в должности помощника командира взвода. На фронте был с 23апреля 1942 года по 21 ноября 1942 года, тоесть 7 месяцев. Неоднократно участвовал в боях. В последнем бою 21.11.42 г., в районе ст. Калач во время атаки на немецкую минометную батарею тов. Искандаров огнем из автомата унижтожил более 10 немецких солдат. И во время ведения огня из немецкого миномета по немецким солдатам был ранен в грудную клетку пулей, после осколками мины ранен в голову и в плечо. Всего имеет 3 ранения (инвалид 3-й группы). <ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80697852/ Подвиг]</ref>|}} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Ватан һуғышы ордены|I дәрәжә Ватан һуғышы]] ордены (1985)<br> * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/18-lichnyj-sostav-divizii/bukva-i/593-iskandarov-garej-yanbaevich?Itemid=104 ИСКАНДАРОВ Гарей Янбаевич]{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80697852/ Подвиг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709214528/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80697852/ |date=2021-07-09 }}{{V|06|07|2021}} tmu60b0fek8sicc267ompqq49wvt66r Йәнгиров Йомаҙил Йәнгир улы 0 176483 1302691 1300377 2026-08-12T09:41:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 9 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302691 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Йәнгиров}} '''Йәнгиров Йомаҙил Йәнгир улы''' ([[1922]] — 19??) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Кесе лейтенант. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1944) ордендары кавалеры. == Биографияһы == Йомаҙил Йәнгир улы Йәнгиров [[1922 йыл]]дың 28 февралендә БАССР-ҙың [[Мәсәғүт кантоны]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ҡыйғы районы]]) [[Ибрай (Ҡыйғы районы)|Ибрай]] ауылында тыуған<ref>https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_doroga2380803/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ғаиләләрен, 1930-сы йылдарҙа кулак мөһөрө тағып, сәйәси золомға дусар итеү сәбәпле, улар йәшәү урынын алмаштыра, хәҙерге [[Салауат районы]] Ҡалмаҡҡол ауылына килеп һыйына<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1112175440/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 Память народа. Янгиров Юмадил Янгирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624211137/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1112175440/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 |date=2021-06-24 }}</ref>. Тирмән ете йыллыҡ мәктәбен тамамлай. Артабан уҡырға ынтылған егеткә Магнитогорск медицина техникумында уҡыу мөмкин булмай. [[1941 йыл]]дың июлендә БАССР-ҙың Салауат районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла. == Хәрби хеҙмәте == [[1941 йыл]]дың 1 авгусында хәрби хеҙмәте башлана. Кесе сержанттан кесе лейтенантҡа тиклем хәрби званиелар ала. Хеҙмәт иткән частары: * Көньяҡ Урал хәрби округының 113-сө күнекмә бригадаһы; * 1-се Белоруссия фронты 260-сы уҡсылар дивизияһының 1026-сы уҡсылар полкы. '''Тарихи белешмә''' 1-се формирование 260-сы уҡсылар дивизияһының һуғыш хәрәкәттәрендә ҡатнашҡан осоро — 1941 йылдың 4 авгусынан 17 ноябренә тиклем. Дивизияла ун меңдән ашыу яугир була. Кимры, [[Тверь|Калинин]] ҡалаларынан, Кузбасстан һәм [[Красноярск крайы]]нан килгән көстәрҙән, Урал хәрби округының хәрби уҡыу йорттарын тамамлаусыларҙан формалаша. 1941 йылдың 2 авгусынан 50-се армия составында 260-сы дивизия Брянск фронтында Тула ҡалаһы өсөн һуғыша. Фашист командованиеһы баш ҡалабыҙ Мәскәүгә ҡаршы йүнәлткән «Тайфун» операцияһының иң ҙур дәһшәте ябырыла уларға. 1941 йылдың октябрендә дивизия дошман ҡамауында ҡала һәм тулыһынса тиерлек юҡ ителә: 260-сы дивизияның 1026-сы полкынан 290 ҡыҙылармеец ҡына тере ҡала һәм сигенә. 2-се формирование 260-сы дивизия түбәндәге хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша: [[1942 йыл]]дың 12 майынан — [[1943 йыл]]дың 3 мартына тиклем (1942 йылдың сентябренән Сталинград һәм Дон фронттары составында Сталинградты төньяҡ-көнбайышынан обороналай). Сталинград алышынан һуң, 260-сы дивизия Дон фронты резервына бирелә. 1943 йылдың март һуңына 260-сы дивизия Юғары Башкомандование резервы 11-се Армия составына индерелә. 1943 йылдың 12 июленән — [[1944 йыл]]дың 29 ғинуарына тиклем: 1943 йылдың июлендә Көнбайыш һәм Брянск фронттары составында Орёл, Брянск һөжүм итеү операцияларында, 1943 йылдың ноябренән Гомель-Речица һөжүм итеү операцияһында ҡатнаша. Сож йылғаһын аша сыға һәм Гомель ҡалаһын азат итә. 1944 йылдың 25 февраленән — [[1945 йыл]]дың 9 майына тиклем: 1944 йылдың февраленән 125-се уҡсылар корпусына ҡушыла һәм [[Украина]]ның [[Ровно өлкәһе]] Сарны ҡалаһы районына күсә. 260-сы дивизия 47-се армия составында «Багратион» Белоруссия һөжүм итеү операцияһында, өнбайыш Буг йылғаһын аша кисеүҙә һәм [[Варшава]] янындағы Прага ҡәлғәһен яулауҙа ҡатнаша. Почётлы «Ковель» атамаһына лайыҡ була. Артабан 260-сы дивизия частары Варшава-Познань, Көнсығыш Померания һәм [[Берлин]] һөжүм итеү операцияһында һәм [[Бранденбург]] ҡалаһын штурмлауҙа ҡатнаша, [[Висла]] йылғаһын аша сыға. [[1945 йыл]]дың 5-7 майында [[Эльба]]ға етә һәм америка ғәскәрҙәре менән осраша. {{цитата|Кесе сержант Йәнгиров Йомаҙил, 1026-сы уҡсылар полкы автоматсылар ротаһы отделениеһы командиры, 1944 йылдың 18 мартында социалистик Тыуған илебеҙҙе һаҡлағанда күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн 260-сы уҡсылар дивизияһының 64/н бойороғо менән 1944 йылдың 31 мартында III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә|}} Артабан СССР Эске эштәр халыҡ комиссариатының 43-сө әсирҙәр лагерын һаҡлауҙа хеҙмәт итә. [[1946 йыл]]дың 21 ғинуарында Ҡораллы Көстәр сафынан демобилизациялана<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer12863609/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624212623/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer12863609/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 |date=2021-06-24 }}</ref>. 1985 йылда Еңеүҙең 40 йыллығы уңайынан II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer12863609/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 Память народа. Юбилейная награда Янгирова Ю. Я.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624212623/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer12863609/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 |date=2021-06-24 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * III дәрәжә Дан ордены (1944) * II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) * «Совет Заполярьеһын обороналаған өсөн» миҙалы * «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer12863609/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624212623/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer12863609/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 |date=2021-06-24 }}</ref><ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie20741770/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624211207/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie20741770/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 |date=2021-06-24 }}</ref>. == Ғаиләһе == Йомаҙил Йәнгир улы Йәнгиров күп балалы атай. == Хәтер == Йәнгиров Йомаҙил Йәнгир улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Салаватский район, т. 9, 2004 ISBN 5-295-03394-5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}</ref> һәм БР-ҙың [[Салауат районы]]ның [[Мөрсәлим]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1112175440/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 Память народа. Янгиров Юмадил Янгирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624211137/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1112175440/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 |date=2021-06-24 }} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1524894208/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 Память народа. Янгиров Юмадил Янгирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624212529/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1524894208/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 |date=2021-06-24 }} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer12863609/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 Память народа. Юбилейная награда Янгирова Ю. Я.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624212623/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer12863609/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 |date=2021-06-24 }} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_doroga2380803/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 Дорога памяти. Янгиров Ю. Я.]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400429124/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 Печатная Книга памяти. Сообщение о том, что Янгиров Ю. Я. погиб: в/ч 33858, красноармеец, стрелок, пропал без вести 24.12.1943 в Житомирской области в Коростенском районе у д. Хатиновка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624211156/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400429124/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 |date=2021-06-24 }} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:1922 йылда тыуғандар]] temb0k2mjzpju15j34w7o841astd1rb Ибраһимов Фәйзрахман Хөсәйен улы 0 176547 1302671 1231509 2026-08-12T01:27:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302671 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Ибраһимов Фәйзрахман Хөсәйен улы''' ([[1900 йыл]] — 10 ноябрь [[1942 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы<ref name="ИБРАГИМОВ Файзрахман Хусаинович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero103892178/ Память народа. ИБРАГИМОВ Файзрахман Хусаинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713110909/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero103892178/ |date=2021-07-13 }}</ref><ref name="ИБРАГИМОВ">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/18-lichnyj-sostav-divizii/bukva-i/557-ibragimov-fajzrakhman-khusainovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ИБРАГИМОВ Файзрахман Хусаинович]</ref><ref name="Ибрагимов Файзрахман">[https://1418museum.ru/heroes/8629274/ Ибрагимов Файзрахман] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625115755/https://1418museum.ru/heroes/8629274/ |date=2021-06-25 }}</ref>. == Биографияһы == Ибраһимов Фәйзрахман Хөсәйен улы [[1900 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]] [[Турбаҫлы ауыл Советы (Иглин районы)|Турбаҫлы ауыл Советы]] [[Иҫке Юрмаш]] ауылында тыуған<ref name="ИБРАГИМОВ Файзрахман Хусаинович" />. Ҡыҙыл Армияға 1942 йылдың 14 февралендә Иглин район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла<ref name="Ибрагимов Файзрахман" />. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 275‑се гвардия кавалерия полкында<ref name="ИБРАГИМОВ" />, икенсе мәғлүмәт буйынса 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының штабында<ref name="Ибрагимов Файзрахман" /> хеҙмәт итә. 1942 йылдың 10 ноябрендә һуғышта һәләк була, Сталинград өлкәһенең (хәҙерге Рәсәй Федерацияһының Волгоград өлкәһе). Тюковной хуторында ерләнгән<ref name="ИБРАГИМОВ Файзрахман Хусаинович" /><ref name="ИБРАГИМОВ" />. Икенсе мәғлүмәт буйынса 1943 йылдың 10 февралендә хәбәрһеҙ юғала<ref name="ИБРАГИМОВ Файзрахман Хусаинович" /><ref name="Ибрагимов Файзрахман" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero103892178/ Память народа. ИБРАГИМОВ Файзрахман Хусаинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713110909/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero103892178/ |date=2021-07-13 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/18-lichnyj-sostav-divizii/bukva-i/557-ibragimov-fajzrakhman-khusainovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ИБРАГИМОВ Файзрахман Хусаинович]{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/8629274/ Ибрагимов Файзрахман] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625115755/https://1418museum.ru/heroes/8629274/ |date=2021-06-25 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] 16lzq46ge2qhf9wnyu31mij77lhe9pp Зәкиев Вара Закир улы 0 176555 1302665 1231501 2026-08-12T00:47:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302665 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Зәкиев Вара Закир улы''' ([[1914 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия старшинаһы, III дәрәжә Дан ордены (1944), Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944) кавалеры<ref name="Закиев Вара Закирович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21260318/ Память народа. Закиев Вара Закирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625164939/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21260318/ |date=2021-06-25 }}</ref><ref name="ЗАКИЕВ">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/164-zakiev-vara-zakirovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ЗАКИЕВ Вара Закирович]</ref><ref name="Закиев Вара">[https://1418museum.ru/heroes/32942117/ Закиев Вара] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625164939/https://1418museum.ru/heroes/32942117/ |date=2021-06-25 }}</ref> == Биографияһы == Зәкиев Вара Закир улы [[1914 йыл]]да Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе, хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Үрәҙмәт]] ауылында тыуған<ref name="Закиев Вара Закирович" /><ref name="ЗАКИЕВ" /><ref name="Закиев Вара" />. Ҡыҙыл Армияға 1941 йылдың 8 декабрендә<ref name="Закиев Вара Закирович" /><ref name="ЗАКИЕВ" />, икенсе мәғлүмәт буйынса 1942 йылдың 8 ғинуарында<ref name="Закиев Вара" /> Әлшәй район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 20‑се гвардия айырым һауа һөжүменә ҡаршы оборона дивизионында пушка батареяһы орудиеһы командиры булып хеҙмәт итә<ref name="Закиев Вара Закирович" /><ref name="ЗАКИЕВ" />. 1944 йылда һуғыштағы ҡаһарманлығы өсөн [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (01.08.1944), III дәрәжә [[Дан ордены]] (15.05.1944), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (02.06.1944) менән бүләкләнә<ref name="Закиев Вара Закирович" /><ref name="ЗАКИЕВ" /><ref name="Закиев Вара" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1944), * III дәрәжә [[Дан ордены]] (1944), * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1944). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21260318/ Память народа. Закиев Вара Закирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625164939/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21260318/ |date=2021-06-25 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/164-zakiev-vara-zakirovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ЗАКИЕВ Вара Закирович]{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/32942117/ Закиев Вара] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625164939/https://1418museum.ru/heroes/32942117/ |date=2021-06-25 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] rdm6cp0h5yqaxjdyhybxed1rtzse3o9 Зәбиров Баҡый Зариф улы 0 176561 1302661 1231494 2026-08-12T00:18:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302661 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Зәбиров Баҡый Зариф улы''' ([[1910 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия өлкән сержанты<ref name="Забиров Бакей Зарифович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74660191/ Память народа. Забиров Бакей Зарифович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713113634/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74660191/ |date=2021-07-13 }}</ref><ref name="ЗАБИРОВ">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/164-zakiev-vara-zakirovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ЗАБИРОВ Бакей Зарифович]</ref><ref name="Забиров Бакей">[https://1418museum.ru/heroes/26626328/ Забиров Бакей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625182310/https://1418museum.ru/heroes/26626328/ |date=2021-06-25 }}</ref>. == Биографияһы == Зәбиров Баҡый Зариф улы [[1910 йыл]]да [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Өфө]] ҡалаһында тыуған<ref name="Забиров Бакей Зарифович" /><ref name="Забиров Бакей" />. Ҡыҙыл Армияға 1942 йылдың декабрендә Өфө ҡалаһының Жданов район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла<ref name="Забиров Бакей" />. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148‑се гвардия артиллерия-миномет полкында өлкән писарь булып хеҙмәт итә<ref name="ЗАБИРОВ" /> 1943 йылдың 22 сентябрендә [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]], 1944 йылдың 28 июлендә [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], 1945 йылдың 12 апрелендә [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]], 1945 йылдың 16 июнендә «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы, ә 1985 йылда II дәрәжә Ватан һуғышы юбилей ордены менән бүләкләнә<ref name="Забиров Бакей Зарифович" /><ref name="ЗАБИРОВ" /><ref name="Забиров Бакей" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1943), * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1944), * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1945), * [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1945), * II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74660191/ Память народа. Забиров Бакей Зарифович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713113634/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74660191/ |date=2021-07-13 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/164-zakiev-vara-zakirovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ЗАБИРОВ Бакей Зарифович]{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/26626328/ Забиров Бакей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625182310/https://1418museum.ru/heroes/26626328/ |date=2021-06-25 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] 2e7aipep7j5vnodljkv8oaxhj8au1lb Зәбиров Хамат Баймөхәмәт улы 0 176564 1302662 1237086 2026-08-12T00:21:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302662 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Зәбиров Хамат Баймөхәмәт улы''' ([[1917 йыл]] — 23 февраль [[1943 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия өлкән лейтенанты<ref name="Забиров Хамат Баймузаметович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero106300487/ Память народа. Забиров Хамат Баймузаметович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713112602/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero106300487/ |date=2021-07-13 }}</ref><ref name="ЗАБИРОВ">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/1367-zabirov-khamit-bajmukhametovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ЗАБИРОВ Хамит (Хамат) Баймухаметович]</ref><ref name="Забиров Хамат">[https://1418museum.ru/heroes/7327352/ Забиров Хамат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625191430/https://1418museum.ru/heroes/7327352/ |date=2021-06-25 }} ]</ref>. == Биографияһы == Зәбиров Хамат Баймөхәмәт улы [[1917 йыл]]да [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шишмә районы]] [[Үрге Тирмә]] ауылында<ref name="Забиров Хамат Баймузаметович" /><ref name="ЗАБИРОВ" />, икенсе мәғлүмәт буйынса [[Нуриман районы]]нда<ref name="Забиров Хамат" /> тыуған. Ҡыҙыл Армияға Шишмә район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла<ref name="Забиров Хамат Баймузаметович" /><ref name="ЗАБИРОВ" />. 8 гвардия кавалерия корпусының 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы штабының элемтә бүлеге начальнигы булып хеҙмәт итә<ref name="ЗАБИРОВ" /> 1943 йылдың 23 февралендә яуҙа һәләк була. Украинаның Ворошиловград өлкәһе Ивановский районы Юлино ауылында ерләнгән<ref name="Забиров Хамат Баймузаметович" /><ref name="ЗАБИРОВ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero106300487/ Память народа. Забиров Хамат Баймузаметович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713112602/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero106300487/ |date=2021-07-13 }} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/1367-zabirov-khamit-bajmukhametovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ЗАБИРОВ Хамит (Хамат) Баймухаметович] * [https://1418museum.ru/heroes/7327352/ Забиров Хамат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625191430/https://1418museum.ru/heroes/7327352/ |date=2021-06-25 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] 4hmwqe0d4yatdsadpraf31jewkd7zie Заһиҙуллин Ғәйнулла Ҡасим улы 0 176566 1302658 1183174 2026-08-11T23:29:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302658 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Заһиҙуллин Ғәйнулла Ҡасим улы''' ([[1909 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы<ref name="Загидуллин Гайнулла Касымович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1265186103/ Память народа. Загидуллин Гайнулла Касымович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713113004/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1265186103/ |date=2021-07-13 }}</ref><ref name="ЗАГИДУЛЛИН">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/1370-zagidullin-gajnulla-kasymovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ЗАГИДУЛЛИН Гайнулла Касымович]</ref>. == Биографияһы == Заһиҙуллин Ғәйнулла Ҡасим улы [[1909 йыл]]да [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Нуриман районы]] [[Иҫке Күл]] ауылында тыуған<ref name="Загидуллин Гайнулла Касымович" /><ref name="ЗАГИДУЛЛИН" />. Ҡыҙыл Армияға 1941 йылда<ref name="ЗАГИДУЛЛИН" />, икенсе мәғлүмәт буйынса 1942 йылдың 5 февралендә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16031260/?static_hash=98fa4d78178d7b9a8ab4bc14c19f373cv1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210626050518/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16031260/?static_hash=98fa4d78178d7b9a8ab4bc14c19f373cv1 |date=2021-06-26 }}</ref><ref name="Гайнулла Касымович Загидуллин">[https://pamyat-naroda.su/awards/16031260 Гайнулла Касымович Загидуллин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210626050515/https://pamyat-naroda.su/awards/16031260 |date=2021-06-26 }}</ref> Ҡырмыҫҡалы район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 15‑се айырым гвардия элемтә ярымэскадронында телефонист булып хеҙмәт итә<ref name="ЗАГИДУЛЛИН" />. 1942 йылдың 17 декабрендә яуҙа күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 19.11.1942-15.12.1942, Приказ №: 387 17.12.1942)<ref name="Загидуллин Гайнулла Касымович" />, 1945 йылдың 22 июнендә [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 01.01.1945-09.05.1945, Приказ №: 31/н, 22.06.1945) менән бүләкләнә<ref name="Загидуллин Гайнулла Касымович" /><ref name="ЗАГИДУЛЛИН" />. 1985 йылда Бөйөк Еңеүҙең 40 йыллығы уңайынан I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләнә<ref name="Загидуллин Гайнулла Касымович" /><ref name="ЗАГИДУЛЛИН" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1942), * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945), * I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1265186103/ Память народа. Загидуллин Гайнулла Касымович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713113004/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1265186103/ |date=2021-07-13 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/1370-zagidullin-gajnulla-kasymovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ЗАГИДУЛЛИН Гайнулла Касымович]{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] k7ngpqlfa6chf09n5hjtbvh5ak4vlhn Заһиҙуллин Мирсаяф Иҙиәт улы 0 176578 1302654 1231469 2026-08-11T23:12:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302654 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Заһиҙуллин Мирсаяф Иҙиәт улы''' ([[1908 йыл]] — 10 июль [[1942 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы<ref name="Загидуллин Мирсаяф Идиятович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073886395/ Память народа. Загидуллин Мирсаяф Идиятович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713113930/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073886395/ |date=2021-07-13 }}</ref><ref name="ЗАГИДУЛЛИН">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/18-zagidullin-mirsayaf-idiyatovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ЗАГИДУЛЛИН Мирсаяф Идиятович]</ref><ref name="Загидуллин Мирсаяф">[https://1418museum.ru/heroes/19952758/ Загидуллин Мирсаяф] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210626103117/https://1418museum.ru/heroes/19952758/ |date=2021-06-26 }}</ref>. == Биографияһы == Заһиҙуллин Мирсаяф Иҙиәт улы [[1908 йыл]]да [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Аҡташ]] ауылында тыуған<ref name="Загидуллин Мирсаяф Идиятович" />. Ҡыҙыл Армияға 1942 йылдың 8 ғинуарында Ғафури район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла<ref name="Загидуллин Мирсаяф Идиятович" /><ref name="Загидуллин Мирсаяф" />. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294‑се гвардия кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә<ref name="ЗАГИДУЛЛИН" />. 1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһенең Икенсе Тербуны ауылы тирәһендә һуғыш яланында хәбәрһеҙ юғала<ref name="Загидуллин Мирсаяф Идиятович" /><ref name="ЗАГИДУЛЛИН" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073886395/ Память народа. Загидуллин Мирсаяф Идиятович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713113930/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073886395/ |date=2021-07-13 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/18-zagidullin-mirsayaf-idiyatovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ЗАГИДУЛЛИН Мирсаяф Идиятович]{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/19952758/ Загидуллин Мирсаяф] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210626103117/https://1418museum.ru/heroes/19952758/ |date=2021-06-26 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] q848q5salj0dhj2n4i609mzft1g3stk Исхаҡов Абдрахман Исхаҡ улы 0 176636 1302677 1231537 2026-08-12T05:34:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302677 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Исхаҡов Абдрахман Исхаҡ улы''' ([[1906 йыл]], [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Күгәрсен районы]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы<ref name="Исхаков Абдрахман Исхакович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1504961647/?static_hash=c52b3671487def10e54c4d5ce4c4c1a7v1 Память народа. Исхаков Абдрахман Исхакович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628143026/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1504961647/?static_hash=c52b3671487def10e54c4d5ce4c4c1a7v1 |date=2021-06-28 }}</ref><ref name="ИСХАКОВ">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/18-lichnyj-sostav-divizii/bukva-i/610-iskhakov-abdrakhman-iskhakovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ИСХАКОВ Абдрахман Исхакович]</ref><ref name="Исхаков Абдрахман">[https://1418museum.ru/heroes/26931539/ Исхаков Абдрахман] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628141510/https://1418museum.ru/heroes/26931539/ |date=2021-06-28 }}</ref>. == Биографияһы == Исхаҡов Абдрахман Исхаҡ улы [[1906 йыл]]да [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]]нда тыуған<ref name="Исхаков Абдрахман Исхакович" />. Ҡыҙыл Армияға Күгәрсе район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла<ref name="Исхаков Абдрахман Исхакович" /><ref name="Исхаков Абдрахман" />. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313‑сө гвардия кавалерия полкында пулемет эскадронының пулемет тоҫҡаусыһы булып хеҙмәт итә<ref name="ИСХАКОВ" />. 1942 йылдың 15 декабрендә һуғышта күрһәткән батырлығы өсөн (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 23.11.1942, 24.11.1942, Приказ №: 292, 15.12.1942, 313 кп 112 кд) «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref name="Исхаков Абдрахман Исхакович" /><ref name="ИСХАКОВ" /><ref name="Исхаков Абдрахман" />. «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ булған награда ҡағыҙында Исхаҡов Абдрахман Исхаҡ улы тураһында былай тип яҙыла: {{Цитата|«Пулемет эскадронының пулемет тоҫҡаусыһы Исхаҡов Абдрахман Исхаҡ улын, 1942 йылдың 23 һәм 24 ноябрендә һуғышта үҙенең пулемет уты менән дошмандың станоклы пулемет расчетын һәм 7 автоматсыһын юҡ иткәне һәм шуның менән яугирҙәргә билдәләнгән рубежды яулауҙы еңеләйткәне өсөн, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләргә<ref name="Исхаков Абдрахман Исхакович" />.»}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1504961647/?static_hash=c52b3671487def10e54c4d5ce4c4c1a7v1 Память народа. Исхаков Абдрахман Исхакович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628143026/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1504961647/?static_hash=c52b3671487def10e54c4d5ce4c4c1a7v1 |date=2021-06-28 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/18-lichnyj-sostav-divizii/bukva-i/610-iskhakov-abdrakhman-iskhakovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ИСХАКОВ Абдрахман Исхакович]{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/26931539/ Исхаков Абдрахман] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628141510/https://1418museum.ru/heroes/26931539/ |date=2021-06-28 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] 6h10euvmww5l52p1d5komnvaz79heg9 Заһиҙуллин Нуриәхмәт Шәрифулла улы 0 176641 1302655 1231470 2026-08-11T23:16:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302655 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Заһиҙуллин Нуриәхмәт Шәрифулла улы''' ([[1904 йыл]] — 6 июль [[1942 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, сержант<ref name="Загидуллин Нуриахмет Шарафуллинович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163296/ Память народа. Загидуллин Нуриахмет Шарафуллинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713145340/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163296/ |date=2021-07-13 }}</ref><ref name="ЗАГИДУЛЛИН">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/1371-zagidullin-nuriakhmet-sharifullinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ЗАГИДУЛЛИН Нуриахмет Шарифуллинович]</ref><ref name="Загидуллин Нуриахмет">[https://1418museum.ru/heroes/19952772/ Загидуллин Нуриахмет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628145621/https://1418museum.ru/heroes/19952772/ |date=2021-06-28 }}</ref>. == Биографияһы == Заһиҙуллин Нуриәхмәт Шәрифулла улы [[1904 йыл]]да [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Нуриман районы]] [[Иҫке Исай]] ауылында тыуған<ref name="Загидуллин Нуриахмет Шарафуллинович" /><ref name="Загидуллин Нуриахмет" />. Ҡыҙыл Армияға Нуриман район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла<ref name="Загидуллин Нуриахмет Шарафуллинович" /><ref name="ЗАГИДУЛЛИН" />. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313‑сө гвардия кавалерия полкында 3-сө эскадрон бүлеге командиры була<ref name="ЗАГИДУЛЛИН" />. 1942 йылдың 6 июлендә [[Курск өлкәһе]]нең (хәҙерге [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Липецк өлкәһе) Тербуны районында хәбәрһеҙ юғала<ref name="Загидуллин Нуриахмет Шарафуллинович" /><ref name="ЗАГИДУЛЛИН" />. {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163296/ Память народа. Загидуллин Нуриахмет Шарафуллинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713145340/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163296/ |date=2021-07-13 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/1371-zagidullin-nuriakhmet-sharifullinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ЗАГИДУЛЛИН Нуриахмет Шарифуллинович]{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/19952772/ Загидуллин Нуриахмет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628145621/https://1418museum.ru/heroes/19952772/ |date=2021-06-28 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] tdn8ht60l2snc81icsr32skk4qpdiy7 Заһиҙуллин Рамаҙан Ғарифулла улы 0 176646 1302656 1231471 2026-08-11T23:20:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302656 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Заһиҙуллин Рамаҙан Ғарифулла улы''' ([[2 декабрь]] [[1907 йыл]] — ?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, интендант хеҙмәтенең гвардия өлкән лейтенанты<ref name="Загидуллин Рамазан Гарифуллович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16031259/ Память народа. Загидуллин Рамазан Гарифуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628161032/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16031259/ |date=2021-06-28 }}</ref><ref name="ЗАГИДУЛЛИН">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/663-zagidullin-ramazan-garifullinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ЗАГИДУЛЛИН Рамазан Гарифуллинович]</ref><ref name="Загидуллин Рамазан">[https://1418museum.ru/heroes/32960434/ Загидуллин Рамазан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628161030/https://1418museum.ru/heroes/32960434/ |date=2021-06-28 }}</ref>. Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945) кавалеры. == Биографияһы == Рамаҙан Ғарифулла улы Заһиҙуллин [[1907 йыл]]дың 2 декабрендә хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡандра районы]] (хәҙерге [[Туймазы районы]]) [[Соҡаҙыбаш]] ауылында тыуған<ref name="Загидуллин Рамазан Гарифуллович" /><ref name="Загидуллин Рамазан" />. Ҡыҙыл Армияға 1941 йылдың 26 авгусында<ref name="Загидуллин Рамазан Гарифуллович" /><ref name="ЗАГИДУЛЛИН" />, икенсе мәғлүмәт буйынса 1940 йылдың 10 авгусында<ref name="Загидуллин Рамазан" /> Туймазы район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла<ref name="Загидуллин Рамазан Гарифуллович" />. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының финанс бүлеге бухгалтеры, казначейы була<ref name="ЗАГИДУЛЛИН" />. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945 йылдың 25 ғинуарында һәм 16 ноябрендә), «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1942), «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» (1945) миҙалы менән бүләкләнә<ref name="Загидуллин Рамазан Гарифуллович" /><ref name="ЗАГИДУЛЛИН" /><ref name="Загидуллин Рамазан" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1942), * Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (25.01.1945), * «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945), * Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (16.11.1945) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16031259/ Память народа.Загидуллин Рамазан Гарифуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628161032/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16031259/ |date=2021-06-28 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/663-zagidullin-ramazan-garifullinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ЗАГИДУЛЛИН Рамазан Гарифуллинович]{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/32960434/ Загидуллин Рамазан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628161030/https://1418museum.ru/heroes/32960434/ |date=2021-06-28 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] k7tlu82xadwmlczeev4yxkhsaftmqz3 Зәйниев Шәмси Зәйнетдин улы 0 176666 1302663 1231497 2026-08-12T00:33:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302663 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Зәйниев Шәмси Зәйнетдин улы''' ([[1907 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, өлкән политрук<ref name="Зайниев Шамс Зайнеевдинович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689929/ Память народа. Зайниев Шамс Зайнеевдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713151628/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689929/ |date=2021-07-13 }}</ref><ref name="ЗАЙНЕЕВ">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/665-zajneev-shamsi-zajneevdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ЗАЙНЕЕВ (Зайниев) Шамси Зайнеевдинович (Зайниевич)]</ref><ref name="Зайнеев Шамси">[https://1418museum.ru/heroes/23495513/ Зайнеев Шамси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629081523/https://1418museum.ru/heroes/23495513/ |date=2021-06-29 }}</ref>. == Биографияһы == Зәйниев Шәмси Зәйнетдин улы [[1907 йыл]]да [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Нуриман районы]] [[Иҫке Күл]] ауылында тыуған<ref name="Зайниев Шамс Зайнеевдинович" /><ref name="ЗАЙНЕЕВ" />. Ҡыҙыл Армияға 1941 йылдың авгусында Өфө ҡала хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла<ref name="Зайниев Шамс Зайнеевдинович" /><ref name="Зайнеев Шамси" />. 8 кавалнрия корпусының 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкында партия-сәйәси пропаганда буйынса инструктор булып хеҙмәт итә<ref name="Зайниев Шамс Зайнеевдинович" /><ref name="ЗАЙНЕЕВ" />. Һуғыш яланында күрһәткән батырлығы өсөн 1942 йылдың 31 июлендә [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 02.07.1942-11.07.1942, документ датаһы: 31.07.1942, Приказ №: 68/н) менән бүләкләнә<ref name="Зайниев Шамс Зайнеевдинович" /><ref name="ЗАЙНЕЕВ" /><ref name="Зайнеев Шамси" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1942) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689929/ Память народа. Зайниев Шамс Зайнеевдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713151628/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689929/ |date=2021-07-13 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/665-zajneev-shamsi-zajneevdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ЗАЙНЕЕВ (Зайниев) Шамси Зайнеевдинович (Зайниевич)]{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/23495513/ Зайнеев Шамси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629081523/https://1418museum.ru/heroes/23495513/ |date=2021-06-29 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] bu37r6xlcujw3j1iob91ftmxvyjyyex Зөлҡәрнәев Ғүмәр Зөлҡәрнәй улы 0 176679 1302668 1231506 2026-08-12T00:58:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302668 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Зөлҡәрнәев Ғүмәр Зөлҡәрнәй улы''' ([[1903 йыл]], [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Белорет районы]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы<ref name="Зулкарнаев Гумер Зулкарнаевич ">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero76578763/ Память народа. Зулкарнаев Гумер Зулкарнаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714161324/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero76578763/ |date=2021-07-14 }}</ref><ref name="ЗУЛКАРНАЕВ">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/1408-zulkarnaev-gumer-zulkarnaevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ЗУЛКАРНАЕВ Гумер Зулкарнаевич]</ref><ref name="Зулкарнаев Гумер">[https://1418museum.ru/heroes/29717415/ Зулкарнаев Гумер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629120456/https://1418museum.ru/heroes/29717415/ |date=2021-06-29 }}</ref>. == Биографияһы == Зөлҡәрнәев Ғүмәр Зөлҡәрнәй улы [[1903 йыл]]да (икенсе мәғлүмәт буйынса 1904 йылда) [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]]нда тыуған<ref name="Зулкарнаев Гумер" /><ref name="Зулкарнаев Гумер" /><ref name="Зулкарнаев Гумер Зулкарнаевич" />. Ҡыҙыл Армияға 1942 йылда Белорет район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла<ref name="ЗУЛКАРНАЕВ" /><ref name="Зулкарнаев Гумер" />. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкының миномет батареяһында миналар ташыусы булып хеҙмәт итә<ref name="ЗУЛКАРНАЕВ" /><ref name="Зулкарнаев Гумер Зулкарнаевич" />. Һуғыш яланында күрһәткән батырлығы өсөн 1944 йылдың 30 сентябрендә [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 18.01.1944, документ датаһы: 30.09.1944, Приказ №: 16/н) менән бүләкләнә<ref name="ЗУЛКАРНАЕВ" /><ref name="Зулкарнаев Гумер" /><ref name="Зулкарнаев Гумер Зулкарнаевич" />. [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] менән Наградлау ҡағыҙында Зөлҡәрнәев Ғүмәр Зөлҡәрнәй улының батырлығы тураһында ошолай тасуирлана: {{цитата|Миномет батареяһының миналар ташыусыһы гвардия ҡыҙылармеецы Зөлҡәрнәев Ғүмәр Зөлҡәрнәй улын, 1944 йылдың 18 ғинуарында Петриков ауылы районында һуғыш ваҡытында, көслө ут аҫтында үҙенең расчетына миналар ташығаны өсөн «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләргә<ref name="Зулкарнаев Гумер Зулкарнаевич" />.|}} == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1944) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero76578763/ Память народа. Зулкарнаев Гумер Зулкарнаевич ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714161324/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero76578763/ |date=2021-07-14 }}{{ref-ru}}{{V|14|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/1408-zulkarnaev-gumer-zulkarnaevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ЗУЛКАРНАЕВ Гумер Зулкарнаевич]{{ref-ru}}{{V|14|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/29717415/ Зулкарнаев Гумер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629120456/https://1418museum.ru/heroes/29717415/ |date=2021-06-29 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] d6scpphrsbhxwm1dm2dtmwo5ua4clii Зәйнуллин Фәйзулла Зәйнулла улы 0 176684 1302664 1231499 2026-08-12T00:41:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302664 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Зәйнуллин Фәйзулла Зәйнулла улы''' ([[1921 йыл]] — 10 июль [[1942 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия кесе сержанты<ref name="Зайнуллин Файзулла Зайнуллич">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie52453906/ Память народа. Зайнуллин Файзулла Зайнуллич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714161950/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie52453906/ |date=2021-07-14 }}</ref><ref name="ЗАЙНУЛЛИН">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/91-zajnullin-fajzulla-zajnullich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ЗАЙНУЛЛИН Файзулла Зайнуллич]</ref><ref name="Зайнуллин Файзулла">[https://1418museum.ru/heroes/20137172/ Зайнуллин Файзулла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629132921/https://1418museum.ru/heroes/20137172/ |date=2021-06-29 }}</ref>. == Биографияһы == Зәйнуллин Фәйзулла Зәйнулла улы [[1921 йыл]]да [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Асҡын районы]] Солтанбәк ауыл Советы (хәҙер [[Урмияҙ ауыл Советы (Асҡын районы)|Урмияҙ ауыл Советы]]на ҡарай) [[Үршиҙе]] ауылында тыуған<ref name="Зайнуллин Файзулла Зайнуллич" /><ref name="ЗАЙНУЛЛИН" /><ref name="Зайнуллин Файзулла" />. Ҡыҙыл Армияға Асҡын район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла<ref name="Зайнуллин Файзулла Зайнуллич" />. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се гвардия кавалерия полкында отделение командиры булып хеҙмәт итә<ref name="ЗАЙНУЛЛИН" />. Һуғышта алған яраларынан [[1942 йыл]]дың 10 июлендә вафат була, [[Орел өлкәһе]]нең Долгоруковский районы Большой Колодезь ауыл Советы Большой Колодезь ауылында ерләнгән<ref name="Зайнуллин Файзулла Зайнуллич" /><ref name="ЗАЙНУЛЛИН" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie52453906/ Память народа. Зайнуллин Файзулла Зайнуллич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714161950/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie52453906/ |date=2021-07-14 }}{{ref-ru}}{{V|14|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/91-zajnullin-fajzulla-zajnullich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ЗАЙНУЛЛИН Файзулла Зайнуллич]{{ref-ru}}{{V|14|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/20137172/ Зайнуллин Файзулла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629132921/https://1418museum.ru/heroes/20137172/ |date=2021-06-29 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] fj1hucdgpm78wb2dvpcmw8knwk4jh5v Зекрин Вәлиулла Зекерей улы 0 176728 1302659 1231482 2026-08-11T23:43:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302659 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Зекрин Вәлиулла Зекерей улы''' ([[1907 йыл]] — [[1954 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия рядовойы<ref name="Зекрин Валиулла Зекриевич">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1265338766/ Память народа. Зекрин Валиулла Зекриевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="ЗЕКРИН">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/1395-zekrin-valiulla-zekreevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ЗЕКРИН Валиулла Зекреевич]</ref><ref name="Зекрин Валиулла">[https://1418museum.ru/heroes/1399232/ Зекрин Валиулла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709181919/https://1418museum.ru/heroes/1399232/ |date=2021-07-09 }}</ref>. == Биографияһы == Зекрин Вәлиулла Зекерей улы [[1907 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]] Ҡаҙаҡҡол ауыл Советы [[Ҡобағош (Башҡортостан)|Ҡобағош]] ауылында тыуған<ref name="Зекрин Валиулла Зекриевич" /><ref name="ЗЕКРИН" /><ref name="Зекрин Валиулла" />. [[Ҡыҙыл Армия]]ға 1941 йылдың декабрендә Учалы район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла<ref name="Зекрин Валиулла Зекриевич" />. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 21-се айырым гвардия химик һаҡланыу взводында ат тотоусы булып хеҙмәт итә<ref name="Зекрин Валиулла Зекриевич" /><ref name="ЗЕКРИН" /><ref name="Зекрин Валиулла" />. Һуғышта күрһәткән батырлығы өсөн [[1943 йыл]]дың 25 декабрендә [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (Приказ №: 314/н, датаһы 25.12.1943) менән бүләкләнә<ref name="Зекрин Валиулла Зекриевич" /><ref name="ЗЕКРИН" />. 1945 йылдың 1 июнендә [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 25.11.1942, Приказ №: 28/н, датаһы 01.06.1945) менән бүләкләнә<ref name="Зекрин Валиулла Зекриевич" /><ref name="ЗЕКРИН" /><ref name="Зекрин Валиулла" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1943) * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) (1945) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1265338766/ Память народа. Зекрин Валиулла Зекриевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|14|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/1395-zekrin-valiulla-zekreevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ЗЕКРИН Валиулла Зекреевич]{{ref-ru}}{{V|14|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/1399232/ Зекрин Валиулла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709181919/https://1418museum.ru/heroes/1399232/ |date=2021-07-09 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] sr2mxhvk6vkje52yg5nexc0iydxuaqu Зөбәйҙуллин Әҡсән Ғимран улы 0 176744 1302666 1255340 2026-08-12T00:52:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302666 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Зөбәйҙуллин Әҡсән Ғимран улы''' ([[1915 йыл]], [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Миәкә районы]] [[Кесе Кәркәле]] ауылы — 23 февраль [[1943 йыл]], Украина ССР-ы Ворошиловград өлкәһе) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия рядовойы, гвардия ҡыҙыларармеецы<ref name="ЗУБАЙДУЛЛИН Аксан Гимранович">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/1407-zubajdullin-aksan-gimranovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ЗУБАЙДУЛЛИН Аксан Гимранович]</ref><ref name="ЗУБАЙДУЛЛИН">[http://www.miaki.ru/history/z.html ЗУБАЙДУЛЛИН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200225192058/http://www.miaki.ru/history/z.html |date=2020-02-25 }}</ref>. == Биографияһы == Зөбәйҙуллин Әҡсән Ғимран улы [[1915 йыл]]да<ref name="ЗУБАЙДУЛЛИН Аксан Гимранович" />, икенсе мәғлүмәт буйынса 1922 йылда<ref name="ЗУБАЙДУЛЛИН" /> [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Миәкә районы]] [[Кесе Кәркәле]] ауылында тыуған. [[Ҡыҙыл Армия]]ға Миәкә район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла<ref name="ЗУБАЙДУЛЛИН Аксан Гимранович" />. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкында ҡылыссы (уҡсы) булып хеҙмәт итә<ref name="ЗУБАЙДУЛЛИН Аксан Гимранович" /><ref name="ЗУБАЙДУЛЛИН" />. 1943 йылдың 23 февралендә<ref name="ЗУБАЙДУЛЛИН Аксан Гимранович" />, икенсе мәғлүмәт буйынса 1943 йылдың 23 мартында<ref name="ЗУБАЙДУЛЛИН" /> Украина ССР-ының Ворошиловград өлкәһе (хәҙерге Луганск Халыҡ Республикаһы) Чернухино ауылы эргәһендә барған ҡаты һуғыштарҙа хәбәрһеҙ юғала. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [http://www.miaki.ru/history/z.html ЗУБАЙДУЛЛИН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200225192058/http://www.miaki.ru/history/z.html |date=2020-02-25 }} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/1407-zubajdullin-aksan-gimranovich?Itemid=104 ЗУБАЙДУЛЛИН Аксан Гимранович]{{ref-ru}}{{V|14|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero94458291/ Память народа. Зубайдуллин Аксан Гимранович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714165143/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero94458291/ |date=2021-07-14 }}{{ref-ru}}{{V|14|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] o2eucak8r55fxtox337unk2t6t9jry3 Зөлҡәрнәй 0 178454 1302669 1248014 2026-08-12T00:58:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302669 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Зөлҡәрнәй''' — [[Башҡорттар|башҡорт]] ир-ат исеме. == Этимология == Зөлҡәрнәй [[ғәрәп теле]]ндә ҡуш мөгөҙлө тигәнде аңлата ([[Александр Македонский]]ҙың ҡушаматынан алынған исем)<ref>[[Күсимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы|Күсимова Таңһылыу]]. [https://kitaptar.bashkort.org/book/431 Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005022417/https://kitaptar.bashkort.org/book/431 |date=2021-10-05 }} — [[Өфө]]: [[Башҡортостан китап нәшриәте]], 1991. — 192 бит.</ref> == Билдәле кешеләр == [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]] (грек. Μέγας Aλέξανδρος[1], шулай уҡ [[Александр III]], Бөйөк Александр, [[Мосолмандар|мосолман]] илдәрендә [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]][сн 1] (Ҡушмөгөҙлө Искәндәр) исеме аҫтында билдәле — беҙҙең эраға тиклемге 336—324 йылдарҙағы Македонияның хакимы. Ул тарихҡа иң уңышлы хәрби етәксе булараҡ билдәле — ул бер яуҙа ла еңелмәгән. Ғүмеренең аҙағына ул [[Боронғо Греция]]ға билдәле донъяның күпселек өлөшөн үҙенә буйһондора[2]. Уның баҫып алыу сәйәсәте быуаттарға һуҙылған Грек колонизацияһының һәм Грек мәҙәниәтенең йоғонтоһо йыраҡ илдәрҙә көсәйеүенең, шулай уҡ Эллинистик дәүерҙең башланғысы булып тора. Искәндәр үҙе иһә тарихта һәм Грек һәм башҡа мәҙәниәт мифтарында йәшәй. [[Йәрмөхәмәтов Зөлҡәрнәй Әнәс улы]] (рус. Ярмухаметов Зулкарнай Анасович; [[17 ғинуар]] [[1917 йыл]] — [[18 июнь]] [[1999 йыл]]) — уҡытыусы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры<ref name="Сәйғәфәров Ә. М.">{{китап |автор= Сәйғәфәров Ә. М. |заглавие=«Тарих һәм кеше яҙмышы солғанышында Иһән ауылы» |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=2019 й |страницы = 300 б. }}</ref>. [[Алпаев Зөлҡәрнәй Сәлимкәй улы]] ([[1783 йыл|1783]] — ?) — зауряд-сотник. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[1813 йыл|1813]]—[[1814 йыл]]дарҙағы рус армияһының сит ил походтарында ҡатнашыусы. == Фамилия == [[Зөлҡәрнәйев Нурфәйез Абдулла улы]] ([[1910 йыл]] — вафат булған ваҡыты билдәһеҙ) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, гвардия рядовой<ref name="Китапхана">[https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ Чтобы помнили] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613112744/https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ |date=2021-06-13 }}</ref>. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 60-cы гвардия кавалерия полкы ҡылыссыһы<ref name="Башкавдивизия">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/231-zul-karnaev-nurfaiz-abdullovich?Itemid=104 ЗУЛЬКАРНАЕВ Нурфаиз Абдуллович. Шаймуратовцы]</ref>. [[Зөлҡәрнәев Артур Валерий улы]] ([[9 июнь]] [[1995 йыл]]) — спортсы, билбау көрәше һәм милли [[көрәш]] менән шөғөлләнеүсе. Билбау көрәше буйынса [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм донъя чемпионы. Рәсәйҙең спорт мастеры. [[Зөлҡәрнәева Шәүлиә Ниғмәт ҡыҙы]] (ижади псевдонимы Шәүлиә Алкинская; [[1946 йыл|16 май 1946 йыл]]) — уҡытыусы, яҙыусы, шағир һәм журналист. Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар һәм Журналистар союздары ағзаһы. [[Хәйҙәров Мөхәммәт Аллаяр улы|Мөхәммәт Хәйҙәров]] ([[2005 йыл|2005]]) һәм [[Хисаметдинова Рәмзилә Миндеғәли ҡыҙы|Рәмзилә Хисаметдинова]] исемендәге ([[2006 йыл|2006]]) премиялар лауреаты. [[Зөлҡәрнәев Батыргәрәй Сәлим улы]] ([[10 сентябрь]] [[1949 йыл]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] хәрби һәм дәүләт эшмәкәре, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. Хәрби фәндәре докторы ([[1996 йыл|1996]]), профессор ([[1997 йыл|1997]]). Контр‑адмирал ([[1999 йыл|1999]]). [[Зөлҡәрнәев Ғәли Камал улы]] ([[20 март]] [[1905 йыл|1905]], [[Пермь губернаһы]] [[Екатеринбург өйәҙе]] Һарыкүлмәк ауылы (хәҙер [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]]) — [[24 апрель]] [[1982 йыл|1982]], [[Өфө]]) — тәржемәсе, журналист. [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар союзы]] ағзаһы ([[1954 йыл|1954]]). [[Али Карнай]] (төп исеме — Имамғәли Мөхәммәтдин улы Зөлҡәрнәев; [[6 ғинуар]] [[1904 йыл]] — [[16 июнь]] [[1943 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[Башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, тәржемәсе. [[1934 йыл]]дан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1935—1941 йылдарҙа «Башгосиздат» мөхәррире, 1941—1943 йылдарҙа [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның [[Ҡыҙыл атлылар (гәзит)|«Ҡыҙыл атлылар» гәзите]] мөхәррире. [[Зөлҡәрнәев Ғүмәр Зөлҡәрнәй улы]] ([[1903 йыл]], [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Белорет районы]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы<ref name="Зулкарнаев Гумер Зулкарнаевич ">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero76578763/ Память народа. Зулкарнаев Гумер Зулкарнаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714161324/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero76578763/ |date=2021-07-14 }}</ref><ref name="ЗУЛКАРНАЕВ">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/1408-zulkarnaev-gumer-zulkarnaevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ЗУЛКАРНАЕВ Гумер Зулкарнаевич]</ref><ref name="Зулкарнаев Гумер">[https://1418museum.ru/heroes/29717415/ Зулкарнаев Гумер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629120456/https://1418museum.ru/heroes/29717415/ |date=2021-06-29 }}</ref>. == Мәҙәниәттә == [[Ғафаров Фидан Сафа улы]] ([[12 октябрь]] [[1947 йыл]]) — башҡорт [[театр]] актёры. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]]-ҙың ([[1984 йыл|1984]]), [[Башҡорт АССР-ы]]ның ([[1980 йыл|1980]]) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның ([[1994 йыл|1994]]) халыҡ артисы, [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты ([[1981 йыл|1981]]), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры ([[2017 йыл|2017]]), [[Өфө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы ([[2020 йыл|2020]]). Башҡарған роле — Зөлҡәрнәй (И. Абдуллин «Тиле йәшлек») == Сығанаҡтар == {{Исемдәр донъяһында}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Аҙаштар исемлеге}} [[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]] ghg1qz83stb67iqph7v8rzpfhub62gh Йәнтилин Ғөзәйер Йыһанур улы 0 179503 1302692 1284180 2026-08-12T09:51:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302692 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Йәнтилин Ғөзәйер Йыһанур улы''' ([[25 ноябрь]] [[1917 йыл]] — [[12 февраль]] [[1985 йыл]]) — дәүләт эшмәкәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1974—1979 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның аҙыҡ-түлек министры. Башҡорт АССР-ының алтынсы (1963—1967), етенсе (1967—1971) һәм һигеҙенсе (1971—1975) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. <ref>[https://vk.com/wall-146318230_139 Проект «100 имен Сибая» — Янтилин Гузаир Зиганнурович (25.11.1917-12.02.1985)]</ref>. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1963, 1966), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе» ордендары]] (1971) кавалеры. == Биографияһы == Ғөзәйер Йыһанур улы Йәнтилин [[Ырымбур губернаһы]] Орск өйәҙе (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]]) [[Кәрешкә]] ауылында Абдулхәйер-Йыһаннур Йәнтилиндәрҙең крәҫтиән ғаиләһендә тыуа<ref>[https://vk.com/wall-146318230_139 Проект «100 имен Сибая» — Янтилин Гузаир Зиганнурович (25.11.1917-12.02.1985)] </ref>. БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы Хөмәйрә Йыһанур ҡыҙы Йәнтилина һаҡлаған шәжәрәлә шундай мәғлүмәт бар: боронғо олаталары Аҡтай (1630), уның улы Аҙнаш (1670), Алдар (1720), Ғабдулла Алдаров (1740), Аллағыуат Алдаров (1754-1828), Йәнтилә Аллағыуатов (1791) — Йәнтилиндәрҙең ата-бабаһы, Юлмөхәмәт (1829), Абдулхәйер - Йыһаннур (1889-1964) — Ғөзәйер (1917-1985)<ref>[https://bv02.info/articles/nashi-traditsii/2019-08-26/dolgozhdannaya-vstrecha-143998 Долгожданная встреча. «Бамакский вестник», 26 АВГУСТА 2019 г.]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Тормош һәм хеҙмәт юлы == Тыуған ауылы Кәрешкә мәктәбендә тулы булмаған урта белемгә эйә була. [[1937 йыл]]да Баймаҡ тау-металлургия техникумын тамамлай. [[1938]]-[[1943 йыл]]дарҙа [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафында хеҙмәт итә. [[1941 йыл]]да Баймаҡ район комиссариаты тарафынан фротҡа саҡырыла. Дон фронтына ҡараған 41-се гвардия уҡсылар дивизияһының 124-се гвардия уҡсылар полкы составында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша, ҡаты яралана<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie11934822/ Янтилин Гузаир Зиганнурович ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211003122012/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie11934822/ |date=2021-10-03 }}</ref>. [[1955 йыл]]да Орджоникидзе ҡалаһында (хәҙер — [[Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы|Төньяҡ Осетия — Алания]]ның баш ҡалаһы [[Владикавказ]]) Төньяҡ Кавказ тау-металлургия институтын тамамлай. [[Бүребай]] һәм [[Түбә]] мәғдән идаралыҡтарының тау-байыҡтырыу фабрикаларында смена мастеры, фабрика начальнигы булып эшләй. [[1957]]—[[1961 йыл]]дар — [[Сибай]] ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе. [[1961]]—[[1975 йыл]]дар — КПСС-тың [[Сибай]] ҡала комитеты беренсе секретары [[1975]]—[[1979 йыл]]дар — БАССР-ҙың аҙыҡ-түлек сәнәғәте министры<ref>[https://vk.com/wall-87885053_87049 Имя в истории города (Ровесник Октябрьской революции). «Сибайский рабочий», 9.12. 2017 г.]</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1963, 1966) [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1971) [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (16 октябрь 1942) [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]» (1945)<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie11934822/ Янтилин Гузаир Зиганнурович ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211003122012/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie11934822/ |date=2021-10-03 }}</ref><ref>[https://bv02.info/articles/nashi-traditsii/2019-08-26/dolgozhdannaya-vstrecha-143998 Долгожданная встреча. «Бамакский вестник», 26 АВГУСТА 2019 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211003150942/https://bv02.info/articles/nashi-traditsii/2019-08-26/dolgozhdannaya-vstrecha-143998 |date=2021-10-03 }}</ref>. [[БАССР Юғары Советы]]ның 7-се һәм 8-се саҡырылыш депутаты. == Хәтер == * [[Сибай]] ҡалаһында Ғөзәйер Йәнтилин урамы бар. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie11934822/ Янтилин Гузаир Зиганнурович ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211003122012/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie11934822/ |date=2021-10-03 }} * [https://vk.com/wall-146318230_139 Проект «100 имен Сибая» — Янтилин Гузаир Зиганнурович (25.11.1917-12.02.1985)] * [https://vk.com/wall-87885053_87049 Имя в истории города (Ровесник Октябрьской революции). «Сибайский рабочий», 9.12. 2017 г.] * [https://bv02.info/articles/nashi-traditsii/2019-08-26/dolgozhdannaya-vstrecha-143998 Долгожданная встреча. «Бамакский вестник», 26 АВГУСТА 2019 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211003150942/https://bv02.info/articles/nashi-traditsii/2019-08-26/dolgozhdannaya-vstrecha-143998 |date=2021-10-03 }} fg1mhv304zcjqzjukdyhd1plp55spd2 Заһиҙуллин Рәшит Шәйҙулла улы 0 179673 1302657 1087946 2026-08-11T23:24:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302657 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Заһиҙуллин Рәшит Шәйҙулла улы''' ([[6 ноябрь]] [[1948]]) — рәссам. Рәссамдар союзы ағзаһы (1993)<ref name="Башҡорт энциклопедияһы">{{БЭ2013|85579}}</ref>. == Биографияһы == Заһиҙуллин Рәшит Шәйҙулла улы 1948 йылдың 6 ноябрендә [[Ишембай]] ҡалаһында тыуған. Атаһы нефтсе, әсәһе хужабикә булған. Ғаиләлә өс ир баланың икеһе аталары юлынан китеп, нефтсе һөнәрен һайлай, Рәшит рәссам булып китә<ref name="Народная галерея художников Башкирии">[http://artrb.ru/rashit-zagidullin-avangard/ Башкирский художник Рашит Загидуллин и его авангардные картины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916150305/http://artrb.ru/rashit-zagidullin-avangard/ |date=2021-09-16 }}</ref>. Бала сағынан уҡ нефтселәрҙең Мәҙәниәт йортона изостудияға йөрөй башлай. Легендар уҡытыусы Павлов Иван Михайловичта уҡый. Һуңыраҡ Өфө сәнғәт училищеһына рәссам-биҙәүсегә уҡырға инә. Училищены тамамлағандан һуң, Художество фондында мозаика һәм маркетрия менән шөғөлләнә, 1994 йылға тиклем Башҡортостан ижади‑производство комбинатында рәссам. Һуңғараҡ бер аҙ ваҡыт Башҡорт-төрөк лицейында уҡыта, ә һуңынан 2001 йылдан алып Кустарная урамындағы 2-се педагогия колледжында уҡыта<ref name="Народная галерея художников Башкирии" />. Заһиҙуллин ижадында реалистик һәм авангард сәнғәтенең һыҙаттары яраша; уның эштәренә композиция асыҡлығы, аныҡ һыҙыҡтар ритмының активлығы, буяуҙарҙың баҙыҡлығы хас. Лирик ауыл темаһы күренекле урын ала («Эҫе йәй», 1993; «Алтын көндәр», 1996). Пейзаж мотивтары кеше һәм тәбиғәттең айырылмаҫ берлеге идеяһы менән һуғарылған, йыш ҡына символика менән тулыландырылған («Тормош ағасы», 1993; «Мәсет менән пейзаж», 2001); ябайлыҡ һәм кубизмға тартым композициялары ҡуйы буялған геометрик фигуралар менән берләштереүгә нигеҙләнгән («Ынтылыш», 1993; «Бәхеткә», 1996). Шулай уҡ графика өлкәһендә эшләй<ref name="Башҡорт энциклопедияһы" />. Бәләкәй этюдтарҙан тыш, Заһиҙуллин үҙ ғүмерендә 300-гә яҡын картина яҙа. 5 шәхси күргәҙмә үткәрә, 43 республика, зона, Рәсәй һәм халыҡ-ара күргәҙмә эштәрендә ҡатнаша. Уның эштәре Нестеров исемендәге музейҙа, [[Канада]]ның, [[Франция]]ның, [[Италия]]ның шәхси коллекцияларында урынлашҡан. Уның сәнғәте күп планлы һәм төрлө, әммә эштәренең нигеҙен авангард эштәре тәшкил итә<ref name="Народная галерея художников Башкирии" />. Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы<ref name="Народная галерея художников Башкирии" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|85579}} * [http://artrb.ru/rashit-zagidullin-avangard/ Башкирский художник Рашит Загидуллин и его авангардные картины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916150305/http://artrb.ru/rashit-zagidullin-avangard/ |date=2021-09-16 }} [[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]] [[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]] kew5v7genlmj5uzirisn0mmutlma4h1 Дмитриев Павел Алексеевич 0 180684 1302481 1127589 2026-08-11T18:28:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302481 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитриев Павел Алексеевич''' ([[20 апрель]] [[1902 йыл]]— [[2 ноябрь]] [[1943 йыл]]) — ғалим-археолог. Тарих фәндәре кандидаты.<ref>[http://isaran.ru/?q=ru/fund&guid=06ACB9CA-EBCC-8ADA-2BAD-3569395B8A9A&ida=6 Дмитриев Павел Алексеевич (1902—1940)]</ref> == Биографияһы == Павел Алексеевич Дмитриев 1902 йылдың 20 апрелендә Төмәндә тыуа. 1925 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның Ижтимағи фәндәр факультетын тамамлағандан һуң, РАНИОН-дың Археология һәм сәнғәт белеме институтының (1921—1929 йылда Мәскәүҙә эшләй) Археология бүлегендә аспирантурала белемен дауам итә һәм уны «Уралдың көнсығыш битләүенең Шығыр мәҙәниәте» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлап тамамлай. П. А. Дмитриев Уралда һәм Урал алдында бер нисә археологик экспедиция үткәрә. Уның иртә эштәрҙең береһе — Коми АССР-ында ҡәберлектәр һәм ҡаласыҡтар ҡаҙыу — СССР-ҙың Европа өлөшөнөң төньяҡ-көнсығышын системалы өйрәнеүҙе башлай. Шулай уҡ ул Могочинск торамаһын, Мысовский ҡурғанын, Андреевск, [[Ҡалмаҡ Кисеүе]] торамаларын, Шығыр ҡаласығын<ref>[https://kartarf.ru/dostoprimechatelnosti/251518-shigirskoe-gorodishche-i-tri-stoyanki Шигирское городище и три стоянки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211110170850/https://kartarf.ru/dostoprimechatelnosti/251518-shigirskoe-gorodishche-i-tri-stoyanki |date=2021-11-10 }}</ref>, Балабинск торамаһын һәм Ағиҙел йылғаһы буйында сармат ҡурғандарын ҡаҙыуҙа һәм өйрәнеүҙә ҡатнаша. Павел Алексеевичтың барлыҡ фәнни эшмәкәрлеге, СССР Фәндәр академияһының Матди мәҙәниәт тарихы институтынан тыш, оҙаҡ йылдар ҡоралдар бүлеге мөдире, һуңынан фондтар етәксеһе һәм ғилми секретарь булып эшләгән Дәүләт тарих музейы менән тығыҙ бәйле була. Дмитриевтың 25-тән ашыу ғилми эше бар, шулар араһында Шығыр ҡаласығын тикшереүе айырым билдәлелек яулай. Уның докторлыҡ диссертацияһы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыу сәбәпле, тамамланмай ҡала. === Бөйөк Ватан һуғышы === Күрәғарашлығы һөҙөмтәһендә П. А. Дмитриев хәрби бурыстан азат була, әммә барыбер үҙ теләге менән фронтҡа китергә ҡарар итә. Мәскәү ҡалаһының Ленин районында төҙөлгән Халыҡ ополчениеһының беренсе дивизияһына инә (1941 йылдың июленән башлап — 60-сы уҡсылар дивизияһы). 1281 уҡсылар полкына ҡыҙылармеец итеп алына. Спас-Деменский эргәһендә ҡамауҙа ҡала, унан Вязьма һәм Малоярославец йүнәлешендәге ҡаты алыштар менән сыға. Юхнов районында әсирлеккә эләгә һәм Кричевский үлем лагерына урынлаштырыла, был хаҡта уның ғаиләһе бер ни белмәй. 1943 йылдың сентябрендә Брянск фронтының 369-сы Карачевск уҡсылар дивизияһы Кричев ҡалаһын азат иткәс, Павел Алексеевичтың әсирлектәге яҙмышы тураһында билдәле була<ref name="archnadzor">[http://www.archnadzor.ru/2017/05/09/vechnaya-pamyat-2/ История московского профессора-археолога Павла Алексеевича Дмитриева]</ref>. {{Внешнее изображение|image1=[http://www.archnadzor.ru/wp-content/uploads/2017/05/Pohoronka-2.jpg Похоронка П. А. Дмитриева]}} Азат ителгәндән һуң А. П. Дмитриев яңынан Ҡыҙыл Армия сафына баҫа һәм 10-сы армияның 330-сы уҡсылар дивизияһының ҡыҙылармеец булып 1113-сө уҡсылар полкы ҡыҙылармеецы булып китә. 28 октябрҙә мина ярсыҡтарынан яралана һәм икенсе көндө {{S|412-се медсанбатҡа}} ебәрелә. Унан 31 октябрҙә хәрәкәт итеүсе ялан госпиталенә оҙатыла, 1943 йылдың 2 ноябрендә гангренанан вафат була. Белорус ССР-ының Могилев өлкәһе Веремейки станцияһы зыяратында ерләнгән.<ref>[https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=3743280 Информация из донесения о безвозвратных потерях]</ref> Һуңыраҡ Могилев өлкәһенең Чериков ҡалаһында Еңеү паркындағы туғандар ҡәберлешегә күсереп ерләнә. Дәүләт тарих музейында тыуған иле өсөн һәләк булған хеҙмәткәрҙәргә ҡуйылған таҡтаташта, П. А. Дмитриевтың да фамилияһы бар.<ref name="archnadzor"/> == Ғаиләһе == Липеровская Елена Николаевна менән университетта уҡығанда танышып, 1927 йылда өйләнешәләр. Икеһе лә Археология кафедраһы профессоры [[Городцов Василий Алексеевич|Василий Алексеевич Городцов]]тың уҡыусыһы була. Мәскәүҙә Ружейный тыҡрығы, 2а адресы буйынса урынлашҡан йортта йәшәйҙәр. Хәҙер ул мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә индерелгән. Уларҙың дүрт балаһы була.<ref name="archnadzor"/> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.moypolk.ru/soldier/dmitriev-pavel-alekseevich-4 Дмитриев Павел Алексеевич] * [https://shm.ru/iwt/staff.html?v=5 Государственный исторический музей в годы Великой отечественной войны] * [https://zen.yandex.com/media/archeostan/arheologiia-sovetskoi-bashkirii-v-2030e-gody-5d9f2e1032335400b18f04f8 Археология Советской Башкирии в 1920—1930-е годы] * arheologija.ru/ot-redaktsii-2/ Павел Алексеевич Дмитриев [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы пехотасылары]] [[Категория:СССР археологтары]] [[Категория:Белоруссияла вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1943 йылда вафат булғандар]] [[Категория:2 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1902 йылда тыуғандар]] [[Категория:20 апрелдә тыуғандар]] 4jxldknjrymkwi1l6lzgvweuajagx0n Григорян Самвел Самвелович 0 180835 1302445 1281551 2026-08-11T16:29:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302445 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Григорян}} {{Ук}} '''Григорян Самвел Самвелович''' ({{Lang-hy|Սամվել Սամվելի Գրիգորյան}}; [[18 март]] [[1930 йыл]] — [[11 апрель]] [[2015 йыл]]) — [[механика]] өлкәһендә [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (2000). == Биографияһы == Уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы, Самвел Алексанносович (Александрович) Тер-Григорянц, 1929 йылда, улы тыуғанға тиклем үк вафат була, һәм Самвел шулай уҡ педагог, [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк ватан һуғышында]] ҡатнашыусы үгәй атаһы Вартанов Вартан Минасович ғаиләһендә тәрбиәләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%92%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2&first_name=%D0%92%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD&middle_name=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211122162644/https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%92%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2&first_name=%D0%92%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD&middle_name=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2021-11-22 }}</ref>. Әсәһе, Сиран Манвелян Михайловна (1904—1976), һуғыштан алда һәм унан һуң Баҡы ҡалаһының әрмән мәктәптәрендә рус теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта, үҙ хеҙмәте өсөн Ленин, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, «Почет Билдәһе» ордендарына лайыҡ була. Самвелдан башҡа ғаиләлә тағы өс ҡыҙ тәрбиәләнә — ике өлкән бер туған апайҙары Светлана һәм Селенита һәм кесе үгәй һеңлеһе Сильва. 1938 йылда ғаилә Баҡыға күсеп килә, һуңғараҡ С. С. Григорян, ата-әсәһе тыуған яҡтарын «30-сы йылдар аҙағындағы күңелһеҙ ваҡиғалар» менән бәйле ташлап китергә мәжбүр булдылар тип иҫләй. Баҡыла үгәй атаһы 35-се урыҫ мәктәбендә уҡыта башлай, 1940 йылда уның директоры була. Самвел урта мәктәпте [[Баҡы]]ла алтын миҙал менән тамамлай<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://grigorian.imec.msu.ru/biography.htm|title=Академик Российской академии наук Самвел Самвелович Григорян. Биография|publisher=// Сайт Института механики МГУ|accessdate=2016-05-20}}</ref>. 1953 йылда МДУ-ның механика-математика факультетын отличие менән тамамлай. В. П. Карликов, Д. Д. Ивлев, Ю. А. Демьянов, А. А. Дезин, В. П. Михайлов, М. И. Шабунин, буласаҡ ҡатыны Каменомостская Сусанна уның курсташтары була. Һуңынан Сусанна Львовна (сит илдә Shoshana Kamin) Тель-Авив университетының билдәле математигы, профессоры булып китә. 1956 йылда Григорян шунда уҡ аспирантураны тамамлай. [[Седов Леонид Иванович|Л. И. Седовтың]] уҡыусыһы<ref name="Nekrolog">{{Мәҡәлә|заглавие=Памяти Самвела Самвеловича Григоряна (18.03.1930 — 11.04.2015)|ссылка=http://pmm.ipmnet.ru/ru/Issues.php?y=2015&n=4&p=584|издание=[[Прикладная математика и механика|Прикл. математика и механика]]|год=2015|том=79, № 4|страницы=584—587}}</ref>. 1956—1959 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетында гидромеханика кафедраһының кесе ғилми хеҙмәткәре булып эшләй<ref name="Bio"/>. 1957 йылда ''«Некоторые задачи гидродинамики тонких тел»'' темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы<ref>{{Cite web|url=http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/24419/36#pict|title=Автореферат кандидатской диссертации С. С. Григоряна (карточка)|publisher=// Каталог [[Российская национальная библиотека|РНБ]]|accessdate=2016-08-07}}</ref>'','' ә 1965 йылда — докторлылыҡ диссертацияһы яҡлай<ref>{{Cite web|url=http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/24419/26#pict|title=Автореферат докторской диссертации С. С. Григоряна (карточка)|publisher=// Каталог [[Российская национальная библиотека|РНБ]]|accessdate=2016-08-07}}</ref>, темаһы ''«Исследования по механике грунтов»''<ref name="Bio"/>. 1959 йылдың июненән алып Мәскәү дәүләт университетының Механика институтында эшләй, кесе, өлкән ғилми хеҙмәткәр, бүлек мөдире, артабан — тәбиғи процестар механикаһы лабораторияһы мөдире. 1962—1981 йылдарҙа — МДУ-ның Механика институтының фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары. 1992 йылдан алып 2000 йыл буйынса МДУ-ның Механика институты директоры (альтернатив нигеҙҙә хеҙмәт коллективы тарафынан һайлана). 2001 йылда Мәскәү дәүләт университетының Механика институтының тәбиғи процестар механикаһы лабораторияһына етәкселек эшенә әйләнеп ҡайта<ref name="Nekrolog"/>. Шул уҡ ваҡытта С. С. Григорян педагогик эшен алып барыуын дауам итә, 1960 йылдың октябренән алып 1959 йылдың ғинуарына тиклем Пекин университетында уҡыта, 1958—1959 йылдарҙа — МФТИ-ла, академик [[:ru:М. А. Лаврентьев|М. А. Лаврентьев]] етәкселек иткән 9-сы кафедрала (1958 йылдың сентябренән — кафедра мөдире урынбаҫары), 1961 йылдан гидромеханика кафедраһында «Тупраҡ механикаһы» махсус курсын уҡый{{Sfn|Механика в Московском университете|2005}}. МДУ-ның газ һәм тулҡын динамикаһы кафедраһы профессоры (1968). Мәскәү университетының атҡаҙанған профессоры (1997)<ref name="Letopis">{{Cite web|url=http://letopis.msu.ru/peoples/2245|title=Григорян Самвел Самвелович|publisher=// Сайт «Летопись Московского университета»|accessdate=2016-05-20}}</ref>. 1987 йылдың 23 декабрендә СССР Фәндәр академияһының (механика бүлекге буйынса) ағза-корреспонденты итеп һайлана. 2000 йылдың 26 майында Рәсәй фәндәр академияһы академигы (Ер тураһында фәндәр бүлеге буйынса) итеп һайлана. Әрмәнстан Республикаһы Милли фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2000). РФА-ның Ер тураһында фәндәр бүлегенең Бюро ағзаһы. 2007 йылдың 30 ғинуарында Ҡытай Фәндәр академияһының 57-се сит ил ағзаһы булып китә. Рәсәй Фәндәр академияһының «[[:ru:Прикладная математика и механика|Прикладная математика и механика]]», «[[:ru:Прикладная механика и техническая физика|Прикладная механика и техническая физика]]», «[[:ru:Физика горения и взрыва|Физика горения и взрыва]]» журналдарының редколлегия ағзаһы. Оҙайлы ауырыуҙан һуң вафат була. Троекуров зыяратында ерләнгән. == Ғилми һөҙөмтәләре == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе тотош мөхит механикаһы. Гидроаэродинамикала, шартлау процестары механикаһында, деформацияланыусы ҡаты есем механикаһында, тәбиғи процестар, тупраҡ һәм тау тоҡомдары механикаһында, сейсмологияла һәм геомеханикала, гетероген мөхит механикаһында, биомеханикала, спорт механикаһында фундаменталь һөҙөмтәләргә өлгәшә. 1958 йылда С. С. Григорян бер үлсәмле газ хәрәкәтенең конкрет мәсьәләләренең береһен хәл итә{{Sfn|Механика в Московском университете|2005}}. 1955—1960 йылдарҙа ул тупраҡ массивының иң ябай револогик моделен төҙөй, модель күләм деформацияларының һәм күсеш деформацияларының һыҙыҡһыҙ һәм кире ҡайтмаҫлыҡ булыуын иҫәпкә ала һәм тупраҡтың сикке һәм уға тиклемге тороштарын үҙ эсенә алырға һәләтле. Һуңыраҡ ул тупраҡ һәм [[Тау тоҡомо|тау тоҡомдары]] механикаһының дөйөмләштерелгән математик моделдәрен тәҡдим итә, унда шулай уҡ күсештең һығылмалы-пластик характеры һәм күсештә һығылмалыҡ сигенең баҫымға бәйлелеге иҫәпкә алына<ref name="GrigFrad">{{Китап|автор=[[Григорьян, Ашот Тигранович|Григорьян А. Т.]], Фрадлин Б. Н. |заглавие=Механика в СССР|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1977|страниц=192}} — С. 104—105, 107.</ref>. Мәҫәлән, 1959—1960 йылдарҙа С. С. Григорян динамик йөкләнештәр тәьҫирендә һыуға туйынмаған тупраҡтарҙың ирекле хәрәкәтен тасуирларға мөмкинлек биргән тигеҙләмәләрҙең ябыҡ системаһын ала. Бында, урта нормаль баҫым һәм тығыҙлыҡ араһында берҙән бер ярашлылыҡ пластик деформация һәм һығылмалы деформация ваҡытында төрлөсә була, ә деформация тиҙлеге тензорының пластик төҙөүсеһе девиаторы көсөргәнеш тензоры девиаторына пропорциональ тип ҡабул ителә. Был модель сиктәрендә С. С. Григорян 1964 йылда йомшаҡ тупраҡта ер аҫты шартлауында сферик тулҡындың таралыуы тураһында мәсьәләне хәл итә, өҫтәүенә, күренеште һуңғы стадияһына тиклем, шартлау камераһы эргә-тирәһендә хәрәкәт туҡтағанға тиклем иҫәпләүгә өлгәшә<ref>{{Китап|заглавие=Строительная механика в СССР. 1917—1967|ответственный=Под ред. [[Рабинович, Исаак Моисеевич (учёный)|И. М. Рабиновича]]|место=М.|издательство=[[Стройиздат]]|год=1969|страниц=423}} — С. 351—352.</ref>. Тәҡдим ителгән моделдәр статик һәм шулай уҡ етеҙ динамик процестарҙы тасуирлау өсөн яраҡлылар һәм йомшаҡ тупраҡҡа ла, шулай уҡ ҡая тау тоҡомдарына ла ҡулланыла алалар. Улар тәьҫир итеүсе йөкләнештең киң диапазонында, төҙөлөш практикаһынан алып шартлау процестарына тиклем (шул иҫәптән ядро), тупраҡ һәм тау тоҡомдарының тигеҙләнеше, хәрәкәте, деформацияланыуы һәм емерелеүе тураһында мәсьәләләрҙе тикшереү өсөн ҡулланыла<ref name="GrigFrad"/>. С. С. Григорян ҡар ишелмәләре, боҙлоҡтар, ишелгән ер, силдәр, тау ишелмәләре хәрәкәтенең математик теорияһын эшләй. С. С. Григорьян, түшәмә йөҙгә нормаль баҫымдың юғары ҡиммәттәрендә билдәле Кулон законын алмаштырыусы, ваҡланған тау тоҡомо ағымының өҫкө йөҙгә ышҡылыуының яңы законын булдыра. Ошо законға таянып, ишелеүсе ҡарҙың «һауа тулҡыны» тәбиғәтен, боҙлоҡтарҙың тиҙ ҡуҙғалыу феноменын, ҙур масштаблы тау ишелмәләренең аномаль хәрәкәтсәнлеген аңлата<ref name="Nekrolog"/>. Биомеханика өлкәһендә күпселек хайуандарҙың һәм кешеләрҙең ҡанында үҙенсәлекле юғары молекуляр биополимерҙар булыуын аса, улар [[Ҡан әйләнеше|ҡан әйләнеше системаһында]] ҡан ағымына гидродинамик ҡаршылыҡты кәметәләр{{Sfn|Механика в Московском университете|2005}}. Ер тетрәү сығанағының эволюция процесы һәм ер тетрәү барлыҡҡа килеүенең математик теорияһын эшләй һәм хәҙерге заман сейсмологияһының теоретик төп эмпирик законлыҡтарын сығара. Ер тетрәү билдәләренә мониторинг үткәреү өсөн регистрациялау станциялары селтәрен ойоштороу схемаһын һәм көслө ер тетрәүҙәрҙе күҙаллау өсөн һөҙөмтәләрҙе эшкәртеү һәм интерпретациялау ысулын тәҡдим итә. Һыуға һалғанда үҙенең күләмен 50 тапҡырға тиклем арттырыусы яңы матдә (кавэласт) булдырыуҙа, һәм уны практик ҡулланыуҙың бер нисә технологияларын эшләүҙә ҡатнаша<ref name="Nekrolog"/>. Ғаләмдең төҙөлөшө һәм динамикаһының принципиаль яңы концепцияһын тәҡдим итә. Метеориттарҙың планеталар атмосфераһында хәрәкәт итеү һәм онталыу процестары теорияһын төҙөй һәм Тунгус метеориты феноменына аңлатма тәҡдим итә. 1994 йылда Шумейкерҙар — Леви 9 кометаһының [[Юпитер]] планетаһы менән бәрелеше эҙемтәләренең иҫәп-хисабын башҡара, артабан күҙәтеүҙәр һөҙөмтәләре уларҙы раҫлай<ref name="Nekrolog"/>. 10-дан ашыу фән докторы һәм 40-тан ашыу кандидат әҙерләгән. 320-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 70 уйлап табыу авторҙашы<ref name="Nekrolog"/>. == Ижтимағи эшмәкәрлеге == Оҙайлы ваҡыт (1982 йылдан алып 1990 йылдар башына тиклем) СССР-ҙың Милли олимпия комитеты ағзаһы булып тора. 1976 йылда СССР сана спорты Федерацияһы рәйесе итеп һайлана, ә 1980 йылда — СССР бобслей һәм сана спорты Федерацияһы рәйесе, бер нисә тапҡыр спорт делегациялары етәксеһе булараҡ сит илдәргә сыға. Мәскәү әрмән общинаһын ойоштороусыларҙың береһе, 1991—2001 йылдарҙа ошо ойошманың рәйесе. Әрмәнстан Республикаһы парламенты депутаты (1990—1995) == Наградалары == СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985), Украина ССР-ының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1991), М. В. Ломоносов исемендәге премия лауреаты (Мәскәү, 1967 икенсе дәрәжә), С. А. Чаплыгин исемендәге премия лауреаты (СССР ФА, 1970), М. А. Лаврентьев исемендәге премия һәм алтын миҙалы менән бүләкләнә (СССР ФА, 1986), В. И. Вернадский исемендәге алтын миҙал (РФА, 2013). == Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре == === Айырым баҫмалары === * {{Китап|автор=Благосклонов В. И., Васильченко В. И., Григорян С. С. и др. |заглавие=Аэромеханика сверхзвукового обтекания тел вращения степенной формы|ответственный=Под ред. [[Гродзовский, Герш Лейбович|Г. Л. Гродзовского]]|место=М.|издательство=Машиностроение|год=1975|страниц=183}} * {{Китап|заглавие=Механика ледников|ответственный=Под ред. С. С. Григоряна|место=М.|издательство=Ин-т механики МГУ|год=1977|страниц=49}} * {{Китап|заглавие=Гляциология и механика грунтов|ответственный=Под ред. С. С. Григоряна|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1982|страниц=107}} * {{Китап|заглавие=Механика биологических сплошных сред|ответственный=Под ред. С. С. Григоряна, [[Регирер, Сергей Аркадьевич|С. А. Регирера]]|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1986|страниц=173}} * {{Китап|заглавие=Формирование оползней, селей и лавин. Инженерная защита территорий|ответственный=Под ред. Г. С. Золотарёва, С. С. Григоряна, С. М. Мягкова|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1987|страниц=180}} * {{Китап|автор=Григорян С. С., Красс М. С., Гусева Е. В., Геворкян С. Г. |заглавие=Количественная теория геокриологического прогноза|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1987|страниц=265}} === Мәҡәләләре === * {{Мәҡәлә|автор=Григорян С. С. |заглавие=Об общих уравнениях динамики грунтов|издание=[[Доклады Академии наук|Докл. АН СССР]]|год=1959|том=122, № 2|страницы=285—287}} * {{Мәҡәлә|автор=Григорян С. С. |заглавие=Об основных представлениях динамики грунтов|издание=[[Прикладная математика и механика|Прикл. математика и механика]]|год=1960|том=24, № 6|страницы=1057—1072}} * {{Мәҡәлә|автор=Григорян С. С. |заглавие=К решению задачи о подземном взрыве в мягких грунтах|издание=[[Прикладная математика и механика|Прикл. математика и механика]]|год=1964|том=28, № 6|страницы=1070—1082}} * {{Мәҡәлә|автор=Григорян С. С. |заглавие=Некоторые вопросы математической теории деформирования и разрушения твёрдых горных пород|издание=[[Прикладная математика и механика|Прикл. математика и механика]]|год=1967|том=31, № 4|страницы=643—649}} * {{Мәҡәлә|автор=Григорян С. С. |заглавие=К вопросу о природе Тунгусского метеорита|издание=[[Доклады Академии наук|Докл. АН СССР]]|год=1976|том=231, № 1|страницы=57—60}} * {{Мәҡәлә|автор=Григорян С. С. |заглавие=Новый закон трения и механизм крупномасштабных горных обвалов и оползней|издание=[[Доклады Академии наук|Докл. АН СССР]]|год=1979|том=244, № 4|страницы=846—849}} * {{Мәҡәлә|автор=Григорян С. С. |заглавие=О движении и разрушении метеоритов в атмосферах планет|издание=Космические исследования|год=1979|номер=6|страницы=875—893}} * {{Китап|автор=Григорян С. С., Любимов Г. А., [[Регирер, Сергей Аркадьевич|Регирер С. А.]] |часть=Проблемы биомеханики|заглавие=Актуальные проблемы механики|ответственный=Под ред. [[Петров, Георгий Иванович|Г. И. Петрова]]|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1984|страниц=128}} — С. 76—83. * {{Мәҡәлә|автор=Григорян С. С. |заглавие=О механизме возникновения землетрясений и содержании эмпирических закономерностей сейсмологии|издание=[[Доклады Академии наук|Докл. АН СССР]]|год=1988|том=299, № 5|страницы=1094—1101}} * {{Китап|автор=Григорян С. С. |часть=О строении и динамике Вселенной|ссылка часть=http://www.mathnet.ru/links/8806a962856248a285426e13929dae34/tm1827.pdf|заглавие=Современные математические проблемы механики и их приложения|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страниц=238|серия=Труды МИАН СССР, т. 186}} — С. 91—105. * {{Мәҡәлә|автор=Григорян С. С. |заглавие=Приближённое решение задачи о проникании тела в грунт|издание=Изв. РАН. Механика жидкости и газа|год=1993|номер=4|страницы=18—24}} * {{Мәҡәлә|автор=Григорян С. С. |заглавие=О крупномасштабной модели Вселенной|издание=[[Доклады Академии наук|Докл. РАН]]|год=2002|том=386, № 4|страницы=471—474}} == Интервью == {{Мәҡәлә|автор=А. Сушков|заглавие=Формулы стихии|издание=[[Правда (газета)|«Правда»]]|год=|том=|страницы=}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|заглавие=Механика в Московском университете|ответственный=Под ред. [[Тюлина, Ирина Александровна|И. А. Тюлиной]], Н. Н. Смирнова|место=М.|издательство=Айрис-пресс|год=2005|страниц=352|isbn=5-8112-1474-X|ref=Механика в Московском университете}} == Һылтанмалар == * {{Сотрудник РАН|828|Самвела Самвеловича Григоряна}} * Профиль Самвела Самвеловича Григоряна на официальном сайте НАН РА * [http://letopis.msu.ru/peoples/2245 Статья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160927165349/http://letopis.msu.ru/peoples/2245 |date=2016-09-27 }} на сайте «Летопись Московского университета» * [http://grigorian.imec.msu.ru/ Персональная страница на сайте Института механики МГУ] * [http://getmedia.msu.ru/newspaper/newspaper/4117/all/nauka.htm Должно быть и научное объяснение… (К 75-летию ученого-механика Самвела Григоряна)] * [http://biograph.ru/index.php/whoiswho/1-science/413-grigoryan-ss Биография] * [http://www.yerkramas.org/article/89672/vsemirnaya--rossijskaya-i-armyanskaya-nauka-ponesla-tyazheluyu-utratu-–-skonchalsya-akademik-samvel-grigoryan Некролог] * [https://www.youtube.com/watch?v=Pew60vGZjEA Астероиды и метеориты — «Диалоги» Гордона] * [https://www.youtube.com/watch?v=B15MxlTRuzQ Шаровая молния] * [https://www.youtube.com/watch?v=r74Fhpx0Tfg Гордон — Диалоги: Модель вселенной] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Ҡытай-СССР дуҫлығы» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:2015 йылда вафат булғандар]] [[Категория:11 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1930 йылда тыуғандар]] [[Категория:18 мартта тыуғандар]] [[Категория:МДУ-ның механика-математика факультеты уҡытыусылары]] [[Категория:МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлаусылар]] 7wj5xbebrfcccxgboultkh7h96uxh86 Ишмөхәмәтов Рауил Әхмәтгәрәй улы 0 180952 1302688 1149889 2026-08-12T06:56:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302688 wikitext text/x-wiki {{однофамильцы|Ишмөхәмәтов}} {{Государственный деятель |имя = Рауил Ишмөхәмәтов |изображение = Ишмөхәмәтов Рауил Әхмәтгәрәй улы.jpg |ширина = 200 px |должность = Эшсе депутаттарының Салауат ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе |флаг = Flag of Salavat (Bashkortostan).png |порядок = 1 |периодначало = [[1954]] |периодконец = [[1963]] |предшественник = [[Собханғолов Сәхиулла Шакир улы]] |преемник = [[Фәтҡуллин Хөсәйен Әһлиулла улы]] |дата рождения = 20.08.1912 |место рождения = {{МР|Өфө губернаһы}}, {{МР|Көбәк|Бүздәк районында|Көбәк (Бүздәк районы)}} ауылы |дата смерти = 15.05.1979 |место смерти = [[Башҡорт АССР-ы]], {{МС|Салауат}} ҡалаһы |партия = [[КПСС]] |профессия = тимер юлсыһы |звание = {{СССР, Капитан}} |годы службы = 1941—1946 |принадлежность = [[РККА]] |род войск = |командовал = |сражения = [[Бөйөк Ватан һуғышы]] |образование = [[Өфө тимер юл техникумы]] |ученая степень = |награды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Отечественной войны II степени}} {{!!}} {{Орден Красной Звезды}} {{!!}} {{Медаль За отвагу}} {{!}}- {{!}} {{Медаль За оборону Ленинграда}} {{!!}} {{Медаль За оборону Ленинграда}} {{!!}} {{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.}} {{!}}} }} '''Ишмөхәмәтов Рауил Әхмәтгәрәй улы''' ([[20 август]] [[1912 йыл]] — [[15 май]] [[1979 йыл]]) — дәүләт хеҙмәткәре. Эшсе депутаттарының [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] Советы башҡарма комитетының тәүге рәйесе (1954—1963). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[ВКП(б)]] ағзаһы. == Биографияһы == Рауил Әхмәтгәрәй улы Ишмөхәмәтов 1912 йылдың 20 авгусында [[Өфө губернаһы]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бүздәк районы]]) [[Көбәк (Бүздәк районы)|Көбәк]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте [[башҡорт]]<ref name=autogenerated2/>. 1914 йылда атаһы вафат була. 1921 йылдан 1929 йылға тиклем ғаилә хәле буйынса балалар йорттарында, шул иҫәптән [[Стәрлетамаҡ]] интернатындә тәрбиәләнә. [[Өфө]] ҡалаһында Ленин исемендәге 2-се баҫҡыс өлкә башҡорт мәктәбен тамамлай. 1929—1933 йылдарҙа Өфө тимер юлы техникумында белем ала. Уны тамамлағандан һуң, ике йыл дауамында Өфөлә техник-төҙөүсе булып эшләй. 1934—1936 йылдарҙа [[РККА]] сафында хеҙмәт итә. 1936 йылдан Өфөлә эшләй. 1939 йылдан Ишембай-Өфө нефть үткәргесе төҙөлөшөнә күсерелә, [[Ишембай]] ҡалаһында йәшәй. 1939 йылдан — ВЛКСМ ағзаһы, 1942 йылдан — [[ВКП(б)]] ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың 5 октябрендә фронтҡа алына<ref name=autogenerated2>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie36766434/ Память народа :: Документ о награде :: Ишмухаметов Рауль Ахмедгареевич, Орден Отечественной войны II степени<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213606/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie36766434/ |date=2016-11-20 }}</ref><ref name=autogenerated1>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie36420045/ Память народа :: Документ о награде :: Ишмухаметов Рауль Ахметгариевич, Орден Красной Звезды<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213036/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie36420045/ |date=2016-11-20 }}</ref>. [[Капитан (хәрби дәрәжә)|Капитан]]<ref name=autogenerated1 />. 1946 йылдан Ишембай ҡалаһына ҡайта, бында И. В. Сталин исемендәге Ишембай заводында һөнәре буйынса эшләүен дауам итә, һуңыраҡ — Ишембай ҡала Советы рәйесе урынбаҫары. 1954 йылдың авгусында Эшсе депутаттарының Салауат ҡала Советы башҡарма комитетының тәүге рәйесе итеп һайлана һәм Салауат ҡалаһына күсә. Ҡала төҙөлөшөнә ҙур өлөш индерә<ref>[https://web.archive.org/web/20121108084157/http://slvtu.narod.ru/history.htm МУП Трамвайное Управление г. Салават<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. 4-6-сы саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]]ның депутаты була<ref>[http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/supreme_council_bassr/iv_convocation/ IV созыв<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. == Ғаиләһе == Өйләнгән, ҡыҙы — Эльмира Головина<ref>http://img-fotki.yandex.ru/get/6623/16389044.29/0_82057_1ace23ad_orig</ref>, ейәне Роберт. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1944)<ref name=autogenerated2 />. * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945)<ref name=autogenerated1 />. * «Батырлыҡ өсөн»<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16134140/ Память народа :: Документ о награде :: Ишмухаметов Рауль Ахметгалеевич, Медаль «За отвагу»<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120212939/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16134140/ |date=2016-11-20 }}</ref>, «Ленинград оборонаһы өсөн», «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдары. == Хәтер == 2012 йылда Салауат ҡала тыуған яҡты өйрәнеү музейында Рауил Әхмәтгәрәй улы Ишмөхәмәтовтың тыуыуына 100 йыллығына күргәҙмә ойошторола. Телевидениела уның тураһында фильм төшөрөлә һәм күрһәтелә<ref>[http://tksalavat.ru/2012/10/chelovek-legenda/ Человек-легенда | Телекомпания «Салават»<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''[[Кәлимуллин Барый Ғибәт улы|Калимуллин Б. Г.]]'' Салават. Планировка и застройка города. / Ред. Н. А. Пекарева; Акад. строительства и архитектуры СССР. — {{М.}}: Госстройиздат, 1962. — 60 с. * Любимый город Салават. / К 60-летию города Салават. — 2009. — 2000 экз. * Остаёмся с тобой, Салават. / Под ред. А. Т. Галиева. — Уфа: Изд. «Лето», 2000. — ISBN 5-87308-316-9. == Һылтанмалар == * Ишмухаметов Рауль Ахметгалеевич [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1504997451/ на сайте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120212405/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1504997451/ |date=2016-11-20 }} «Память народа» [[Категория:Башҡортостан төҙөүселәре]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы элемтәселәре]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Ишембай ҡала Советы депутаттары]] [[Категория:Салауат ҡала Советы башҡарма комитеты рәйестәре]] [[Категория:5-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:5-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:6-сы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] dzmz3amf7lrulli8rdal4yqxnxccchi Вәлиуллин Рәхимйән Хаммат улы 0 182019 1302435 1253612 2026-08-11T14:15:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302435 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Вәлиуллин Рәхимйән Хаммат улы''' ([[17 сентябрь]] [[1935 йыл]]— [[9 февраль]] [[2010 йыл]]) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре, табип-хирург. [[1962]]—[[2009 йыл]]дарҙа [[Бөрйән район үҙәк дауаханаһы]] хирургы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы (1990), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1972). == Биографияһы == Рәхимйән Хаммат улы Вәлиуллин 1935 йылдың 17 сентябрендә Башҡорт АССР-ының [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылында тыуған. 1962 йылда [[Башҡорт медицина институты]]н тамамлағандан һуң, тыуған Бөрйән районына хирург булып килә һәм 47 йыл дауамында хеҙмәт эшмәкәрлеген Бөрйән үҙәк район дауаханаһына арнай<ref>[https://health.bashkortostan.ru/presscenter/news/183452/ Министерство здравоохранения Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220225183012/https://health.bashkortostan.ru/presscenter/news/183452/ |date=2022-02-25 }}</ref>. 1963 йылдан — баш табип урынбаҫары, 1999 йылдан — хирургия бүлеге мөдире. Райондың ауыр шарттарында эшләгәндә, ул хирургик ярҙамды заманса талаптар кимәленә еткереү өсөн күп көс һала. Районда тәүге тапҡыр гемотрансфузия индерә, бушлай донорлыҡты үҫтереүгә башланғыс һала. Күп йылдар дауамында районда берҙән-бер хирург булараҡ, уға был фәндең бөтә йүнәлештәрендә хирургик ярҙам күрһәтергә тура килә. Тораҡ пункттарҙың алыҫлығын һәм юлһыҙлығын иҫәпкә алып, уға йыш ҡына операция эштәрен фельдшер-акушерлыҡ пункттарында башҡарырға тура килә, ләкин быға ҡарамаҫтан Р. Х. Вәлиуллин хирургияла яҡшы күрһәткестәргә өлгәшә. Эшләгән осоронда ул 30 меңдән ашыу операция яһай. 2010 йылдың 9 февралендә вафат була, Иҫке Собханғол ауылы зыяратында ерләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == Фиҙаҡәр хеҙмәте хөкүмәт наградалары менән билдәләнә: 1966 йылда — «Хеҙмәт ҡаһарманлығы өсөн» миҙалы, 1970 йылда «Намыҫлы хеҙмәт өсөн» миҙалы, 1972 йылда «СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе менән бүләкләнә, 1990 йылда «Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған табибы» тигән маҡтаулы исем бирелә<ref>[http://nauka.x-pdf.ru/17istoriya/117976-3-znamenatelnie-yubileynie-dati-istorii-medicini-zdravoohraneniya-2015-ufa-2014-sostavitelya-uvazhaemie-chitateli-pered.php «ЗНАМЕНАТЕЛЬНЫЕ И ЮБИЛЕЙНЫЕ ДАТЫ ИСТОРИИ МЕДИЦИНЫ И ЗДРАВООХРАНЕНИЯ…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220225183002/http://nauka.x-pdf.ru/17istoriya/117976-3-znamenatelnie-yubileynie-dati-istorii-medicini-zdravoohraneniya-2015-ufa-2014-sostavitelya-uvazhaemie-chitateli-pered.php |date=2022-02-25 }}</ref>. == Хәтер == [[Файл:Мемориальная доска Валиуллину Рахимьяну Хамматовичу.jpg|thumb|Вәлиуллин Рәхимйән Хаммат улына мемориаль таҡтаташ]] [[2019 йыл]]дың 8 февралендә Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында ғүмерен кешеләргә хеҙмәт итеүгә һәм уларҙың сәләмәтлеген һаҡлауға арнаған күренекле табип Вәлиуллин иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ асыу тантанаһы үтә<ref>[https://бурзянская-црб.рф/73-otkrytie-memorialnykh-dosok-v-pamyat-vrachej-valiullina-r-kh-i-iskhakova-n-s.html Открытие мемориальных досок в память врачей Валиуллина Р. Х. и Исхакова Н. С.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230209030347/https://xn----7sbcc1asuwfgs7b7ge.xn--p1ai/73-otkrytie-memorialnykh-dosok-v-pamyat-vrachej-valiullina-r-kh-i-iskhakova-n-s.html |date=2023-02-09 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{китап | автор = {{nobr|М.А.Кутлугалямов}} | часть = | заглавие = Выше гор - только люди | издание = | ответственный = {{nobr|А.М.Сулейманов, Г.Д.Иргалин, М.А.Кутлугалямов}}; | место = Уфа. | издательство = Слово | год = 2005 | том = | страницы = 161 | страниц = 246 | isbn = }} == Сығанаҡтар == * [https://health.bashkortostan.ru/presscenter/news/183452/ Министерство здравоохранения Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220225183012/https://health.bashkortostan.ru/presscenter/news/183452/ |date=2022-02-25 }} * [http://nauka.x-pdf.ru/17istoriya/117976-3-znamenatelnie-yubileynie-dati-istorii-medicini-zdravoohraneniya-2015-ufa-2014-sostavitelya-uvazhaemie-chitateli-pered.php «ЗНАМЕНАТЕЛЬНЫЕ И ЮБИЛЕЙНЫЕ ДАТЫ ИСТОРИИ МЕДИЦИНЫ И ЗДРАВООХРАНЕНИЯ…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220225183002/http://nauka.x-pdf.ru/17istoriya/117976-3-znamenatelnie-yubileynie-dati-istorii-medicini-zdravoohraneniya-2015-ufa-2014-sostavitelya-uvazhaemie-chitateli-pered.php |date=2022-02-25 }} * [https://бурзянская-црб.рф/73-otkrytie-memorialnykh-dosok-v-pamyat-vrachej-valiullina-r-kh-i-iskhakova-n-s.html Открытие мемориальных досок в память врачей Валиуллина Р. Х. и Исхакова Н. С.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230209030347/https://xn----7sbcc1asuwfgs7b7ge.xn--p1ai/73-otkrytie-memorialnykh-dosok-v-pamyat-vrachej-valiullina-r-kh-i-iskhakova-n-s.html |date=2023-02-09 }} [[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]] [[Категория:1935 йылда тыуғандар]] [[Категория:17 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Табиптар]] [[Категория:Һаулыҡ һаҡлау отличниктары (СССР)]] mv1lgff8hf02sy87fgmj60iyd3y2nbh Ишемғужин Барый Бәҙретдин улы 0 182164 1302684 1203438 2026-08-12T06:29:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302684 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ишемғужин Барый Бәҙретдин улы''' ([[1903 йыл]] — [[16 февраль]] [[1945 йыл]]) — [[Граждандар һуғышы]]нда, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]], [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн»]], [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы|«Хәрби хеҙмәттәре өсөн»]] миҙалдары кавалеры<ref name="Ишемгужин Барый Бадретдинович">[https://staromunasip18.02edu.ru/life/vov/ Ишемгужин Барый Бадретдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220327011739/https://staromunasip18.02edu.ru/life/vov/ |date=2022-03-27 }}</ref>. == Биографияһы == Ишемғужин Барый Бәҙретдин улы 1903 йылда [[Бөрйән районы]]ның [[Иҫке Монасип]] ауылында тыуған. Тыуған ауылында башланғыс мәктәпте тамамлай. 1930 йылда иң беренселәрҙән булып колхозға инә. Күп кешеләр колхозға бер инеп, бер сығып йөрөһәләр ҙә, Барый Ишемғужин колхозда ҡала. 1932 йылда Дәүләкәндә киномеханиктар курсын тамамлай. Ул райондың иң беренсе киномеханигы булған һәм тауышһыҙ күсмә кино күрһәткән. Ат менән йөрөп кино ҡуйып, ай эсендә райондың бөтә ауылдарын урап сыға торған булған. 1939 йылда коммунистар партияһы сафына инә. 1940 йылға тиклем киномеханик булып эшләй. 1940 йылдың аҙағында, һаулығы насарайыу сәбәпле, колхозға ҡайта. Башта ат фермаһы мөдире, аҙаҡ идара ағзаһы, бригадир булып эшләй. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, тәүҙә фронт өсөн йылы кейем, аҡса йыйыу менән етәкселек итә. 1942 йылдың 3 ғинуарында һуғышҡа алына. Ул Курск дуғаһында, Калинин, Волхов, Ленинград, Балтик буйы фронттарында, 364,286,2021 уҡсылар дивизияларының 375,372, 1214, 1212, 998, 191 уҡсылар полктары составында пехотала һуғыша. [[Воронеж]], [[Курск]], Калинин, [[Волхов]], [[Гатчина]], [[Нарва]], [[Рига]], [[Тукумс]] ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша. ''Барый Ишемғужин һуғышта ете тапҡыр яралана'': 25.08.1942; 16.03.1943; 22.06.1943; 04.08.1943; 22.09.1943; 17.01.1944; 19.07.1944 йылдарҙа. Беренсе тапҡыр яраланғас ике аҙнаға ялға ҡайтаралар. Һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн»]], [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы|«Хәрби хеҙмәттәре өсөн»]] миҙалдары, ә 1945 йылдың 1 февралендә [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә<ref name="Ишемгужин Барый Бадретдинович" />. 1945 йылдың 14 февралендә, һуңғы һуғыш алдынан ғаиләһенә хат яҙа: {{Цитата|«... фронтҡа килеп еттек, бөгөн төндә һуғышҡа инәбеҙ, тере ҡалһам яҙырмын, ҡалмаһам бәхил булығыҙ»|}} Башҡа хаты булмай. Беренсе Балтик буйы фронтының 201-се Гатчина Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар дивизияһының (командующийы армия генералы, СССР маршалы И. Х. Баграмян) 191-се Нарва уҡсылар полкы взводы командиры ярҙамсыһы, кесе сержант Барый Бәҙретдин улы Ишемғужин 1945 йылдың 16 февралендә Латвия ССР-ының Тукумс районы Джуксте хуторы янында һуғышта һәләк була. Джуксте ауыл Советы янындағы туғандар ҡәберендә ерләнгән. Туғандар ҡәберендә һәләк булғандарҙың исемдәре яҙылған ҡәбер ташы ҡуйылған. Ике йыл дауамында Барый Ишемғужиндың улы Самат, атайының вафат булғанын йәшереп, атайы булып әсәһенә хат яҙып тора. Самат Барый улы ике тапҡыр атаһының туғандар ҡәберендә була. == Хәрби наградалары == * [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]], 1 февраль 1945 йыл * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] * [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]]<ref name="Ишемгужин Барый Бадретдинович" /> == Һылтанмалар == * [https://staromunasip18.02edu.ru/life/vov/ Ишемгужин Барый Бадретдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220327011739/https://staromunasip18.02edu.ru/life/vov/ |date=2022-03-27 }} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero123424075/ Память народа. Ишимгужин Борей Бадрединович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220304072857/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero123424075/ |date=2022-03-04 }} {{V|04|03|2022}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Иҫке Монасип]] [[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] 3ykm5q1j11p8gnkr42n5iqdtihn83kc Ирбулатов Нуретдин Сәғәҙәтдин улы 0 182177 1302674 1284149 2026-08-12T04:25:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302674 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ирбулатов Нуретдин Сәғәҙәтдин улы''' ([[1919 йыл]] — [[30 ноябрь]] [[1987 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны, 2-се, 3-сө дәрәжә Дан, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры == Биографияһы == Нуретдин Сәғәҙәтдин улы Ирбулатов [[БАССР]]-ҙың [[Бөрйән районы]] [[Мәһәҙей]] ауылында 1919 йылда тыуған. 1940 йылдың июль айында [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] сафына алынған, совет-фин һуғышында [[сержант]] дәрәжәһендә ҡатнаша. 1940 июлдең 1940 октябренә тиклем телефонист-связист һөнәрен башҡара, 1940 йылдың октябренән 1942 тиклем 717-се полкта уҡсы булып яуҙа ҡатнаша, 1942 йылдың апрель айынан 1944 йылдың июленә тиклем 22 -се сапер полкында, 1944 йылдың июленән 1946 йылдың октябрь айына тиклем 30-сы айырым инженер полкында сапер булып хеҙмәт иткән<ref>[https://lektsii.org/14-23602.html Дан ордены кавалеры]</ref>. Нуретдин Сәғәҙәтдин улы Ирбулатов һуғыштан 1946 йылда ҡайта. Ул Мәһәҙей ауылында «Октябрь» колхозы рәйесе, бригадир, келәт мөдире һәм оҙаҡ йылдар ферма мөдире булып эшләп, хаҡлы ялға сыға. == Ғаиләһе == Нуретдин Ирбулатов ҡатыны Еүәйрә менән 2 ул һәм 5 ҡыҙға ғүмер биреп, үҙаллы тормошҡа аяҡ баҫтыра. Ейәне Салауат ғүмерен хәрби хеҙмәткә арнай, хәрби хәрәкәттәр ветераны, хаҡлы ялда. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Дан ордены|II дәрәжә Дан ордены]]<ref>https://veteran1945.jimdofree.com/вернулись/ирбулатов-нуретдин-сагадатдинович/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306041739/https://veteran1945.jimdofree.com/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C/%D0%B8%D1%80%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BD%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD-%D1%81%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ |date=2022-03-06 }}</ref>[<ref>https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie45748872/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306071041/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie45748872/ |date=2022-03-06 }} Ирбулатов Нурутдин Сагадыевич]</ref> * [[Дан ордены|III дәрәжә Дан ордены]]<ref>https://veteran1945.jimdofree.com/вернулись/ирбулатов-нуретдин-сагадатдинович/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306041739/https://veteran1945.jimdofree.com/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C/%D0%B8%D1%80%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BD%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD-%D1%81%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ |date=2022-03-06 }}</ref><ref>https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie27042508/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306071042/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie27042508/ |date=2022-03-06 }}</ref> * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]<ref>[https://veteran1945.jimdofree.com/вернулись/ирбулатов-нуретдин-сагадатдинович/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306041739/https://veteran1945.jimdofree.com/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C/%D0%B8%D1%80%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BD%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD-%D1%81%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ |date=2022-03-06 }}</ref> * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1376291522/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306071044/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1376291522/ |date=2022-03-06 }}</ref> == Хәтер == * Мәһәҙей ауылында Бөйөк Ватан һуғышы яугире, 2-се, 3-сө дәрәжә Дан, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры Нуретдин Сәғәҙәтдин улы Ирбулатовтың яҡты иҫтәлегенә арнап, ул йәшәгән йортта таҡтаташ асылды<ref>[https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2021-01-12/yaugir-i-t-legen-ta-tatash-asyldy-1229944 Яугир иҫтәлегенә таҡтаташ асылды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306041741/https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2021-01-12/yaugir-i-t-legen-ta-tatash-asyldy-1229944 |date=2022-03-06 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Таң гәзите. 2022 йыл, 25 февраль, № 8, (10560). Ирбулатовтар нәҫеле — хәрби сафтарҙа.(С. Сәйәхова) * {{Бурзянская энциклопедия|Ирбулатов Нуритдин Сагадатдинович|страница =224}} [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] 68c8loonsm28hop6gsjglfcx4gc7a3u Камалов Фредик Хәмзә улы 0 182828 1302694 1212900 2026-08-12T10:55:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302694 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Камалов Фредик Хәмзә улы''' (4 июнь 1937 йыл, [[Башҡорт АССР-ы]]ның Әлшәй ауылы) — тау инженеры. Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1993), Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997), Нефть сәнәғәте отличнигы (1982), СССР-ҙың спорт мастеры (1960)<ref name="Камалов Ф. Х.">[http://энциклопедия-урала.рф/index.php/Камалов_Фредик_Хамзович Камалов Ф. Х.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200107201020/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%A4%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BA_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-01-07 }}</ref>. == Биографияһы == Фредик Хәмзә улы Камалов 1937 йылдың 4 июнендә Башҡорт АССР‑ының Әлшәй ауылында (хәҙерге Әлшәй районы үҙәге Раевка ауылында) тыуған. 1960 йылда Өфө нефть институтын (ӨНИ, хәҙерге Өфө дәүләт нефть техник университеты, ӨДНТУ) тау инженеры һөнәре алып тамамлай. 1960—1962 йылдарҙа — «Башвостокнефтеразведка» тресында: инженер; 1963—1965 йылдарҙа — «Башнефтепроект» институтында; 1966—1969 йылдарҙа — «БашНИПИнефть» институтында: инженер, өлкән инженер; 1970 йылдан «ВНИИнефтепромгеофизика» институтында өлкән инженер, «Геофизика» ғилми-етештереү фирмаһы лабораторияһы мөдире, бүлек мөдире<ref name="Камалов Ф. Х." />. == Фәнни эшмәкәрлеге == Файҙаланыу скважиналары фонды буйынса нефтле һәм газлы ятҡылыҡтарҙы разведкалау һәм үҙләштереү өсөн һынау ҡорамалдары комплексы — КИОД-110М; үтәнән-үтә каналлы һынау ҡорамалдары комплексы — ИПТ-110С; мәғлүмәтте дистанцион тапшырыу торбаларында һынау ҡорамалдары комплексы — ИПТ-110Д, ИПТ-146Д, ИПТ-146С; сығарыу һәм разведкалау скважиналарын тикшереү технологиялары эшләнмәләре етәксеһе. Уйлап табыуҙары нефть сығарыуҙы тикшереүгә, үҙләштереүгә, интенсивлаштырыуға, «ИПТ-ГИС» комплексында скважиналарҙы тикшереүгә булышлыҡ итә һәм Рәсәйҙә, сит илдәрҙә нефть сығарыу предприятиеларында индерелә. Уйлап табыуҙарға 19 авторлыҡ танытмаһы бар. 26 баҫма хеҙмәт авторы<ref name="Камалов Ф. Х." />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1993) * Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997). * Нефть сәнәғәте отличнигы (1982), * СССР-ҙың спорт мастеры (1960). == Һылтанмалар == * [http://энциклопедия-урала.рф/index.php/Камалов_Фредик_Хамзович Камалов Ф. Х.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200107201020/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%A4%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BA_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-01-07 }} * [https://patentdb.ru/patent/2361059 патент Якорь]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Профессорҙар]] [[Категория:Юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]] [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]] azghahhnwy5dx401bhagwqh10ntp9zu Голодрига Павел Яковлевич 0 183582 1302443 1274513 2026-08-11T15:52:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302443 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Голодрига Павел Яковлевич''' (башта ''Голодрыга'';<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1250019074/ Память народа: Голодрыга Павел Яковлевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107002720/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1250019074/ |date=2017-11-07 }}</ref> [[5 май]] [[1920 йыл]], Подольск губернаһы — [[19 декабрь]] [[1986 йыл]], Ялта, Ҡырым өлкәһе ) — виноградтың селекцияһы, генетикаһы һәм физиологияһы өлкәһендә СССР ғалимы. [[Фән докторы|Биология фәндәре докторы]] (1968), профессор (1968). == Биографияһы == Павел Яковлевич Голодрига 1920 йылдың 5 майында тыуа. Украин. ВКП (б) ағзаһы. Ҡыҙыл Армия сафында — 1941 йылдың авгусынан. Краснодар район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырылған. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан. 1-се һәм 2-се Украина фронты, 2-се Балтик буйы, 2-се Белорус фронтында һуғыша. Фронтта— 1943 йылдың ноябренән алып. 2 Ҡыҙыл Йондоҙ ордены<ref>Голодрыга Павел Яковлевич, Орден Красной Звезды :: Документ о награде :: Память народа.&nbsp;pamyat-naroda.ru.<small>Дата обращения: 6 августа 2018.</small></ref><ref>Голодрыга Павел Яковлевич, Орден Красной Звезды :: Документ о награде :: Память народа.pamyat-naroda.ru.<small>Дата обращения: 6 августа 2018.</small></ref>, 3 дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены менән бүләкләнә<ref>Голодрыга Павел Яковлевич, Орден Богдана Хмельницкого III степени :: Документ о награде :: Память народа.pamyat-naroda.ru.<small>Дата обращения: 6 августа 2018.</small></ref>. Лейтенант, һуңыраҡ — капитан. Баш командование резервының 999-сы үҙйөрөшлө артиллерия Двинск полкының элемтә начальнигы 1950 йылда, күптән түгел генә капитан, үҙйөрөшлө артиллерия полкының элемтә начальнигы Я. П. Голодрига 1940 йылда уҡ башлаған юғары белемен Кубань ауыл хужалығы институтында тамамлай, унан Ялталағы «Магарач» Бөтә Союз шарап эшләү һәм виноградсылыҡ ғилми-тикшеренеү институтына юллана, уға 40 йылға яҡын ғүмерен бирә. 1950—1960 йылдарҙа виноградтың яңы сорттарын селекциялау буйынса Ҡырымда ғилми-тикшеренеү эшендә була. 1968—1977 йылдарҙа «Магарач» Бөтә Рәсәй виноградсылыҡ һәм шарап эшләү Ғилми-тикшеренеү институтының виноград селекцияһы бүлеге директоры һәм мөдире була. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]], [[«Почёт Билдәһе» ордены]] менән бүләкләнгән.. Павел Голодриганың эштәре күбеһенсә виноград селекцияһына, селекция процесын камиллаштырыуҙың фәнни ысулдарына арналған. Ул виноградтың 20-нән ашыу яңы сортын уйлап сығарған, шуларҙың 8-е әле һаман элекке СССР-ҙың төрлө төбәктәрендә етештерелә. Улар араһында киң билдәле «Аврора Магарача», «Данко», «Ранний Магарача», «Рубиновый Магарача» һәм башҡа сорттар бар. Үҫемлектәрҙең генотипик үҙенсәлеген диагностикалауҙың уникаль экспресс-алымдарын эшләй. 250-нән ашыу фәнни эштәр авторы, улар [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] һәм [[Франция]]ла баҫылып сыҡҡан Уйлап табыуҙарға 23 авторлыҡ таныҡлығы патентланған. ВАСХНИЛ-дың виноград сортиментын камиллаштырыу буйынса проблемалы-методик комиссияһы рәйесе була. Ул бер нисә тапҡыр халыҡ-ара симпозиумдарҙа докладтар менән сығыш яһай. Уның 250 фәнни эшенең күбеһе [[Германия]]ла, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ҙа, [[Франция]]ла, [[Италия]]ла баҫылған. Ул Югославия виноград-шарап ғилми йәмғиәтенең почетлы ағзаһы, Будапешт баҡсасылыҡ университетының почетлы профессоры итеп һайлана, үлгәндән һуң Л.П.Симиренко исемендәге Украина премияһы лауреаты була. 1985 йылда 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары менән бүләкләнә<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1511314354/?backurl=/heroes/?adv_search=y&last_name=%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%B0&first_name=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB&middle_name=%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&group=all&types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_vpp&page=1|title=Голодрига Павел Яковлевич, Орден Отечественной войны II степени :: Документ о награде :: Память народа|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2018-08-06}}</ref> 1986 йылдың 19 декабрендә Ялтала 66 йәшендә үҙ-үҙенә ҡул һала. Үҙ-үҙеңә ҡул һалыу мотивтары хаҡында бер нисә версия бар<ref>[http://gazeta.crimea.ua/articles/sergei-braiko-sledovatel-mer-ministr-i-bydyshii-depytat-1766 Сергей Брайко: следователь, мэр, министр и будущий депутат | Статьи | Крымская газета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140904135532/http://gazeta.crimea.ua/articles/sergei-braiko-sledovatel-mer-ministr-i-bydyshii-depytat-1766 |date=2014-09-04 }}</ref>. Атап әйткәндә, уларҙың береһе буйынса, ғалим ул саҡта спиртлы эсемлектәргә ҡаршы алып барылған кампания ваҡытында билдәле Ҡырым виноград баҡсаларын юҡ итеүҙе күтәрә алмаған. == Ғилми хеҙмәттәре == * Голодрига П. Я. О подборе сортов-опылителей винограда // Агробиология. — 1953. — N 5. — С. 105—110. * Голодрига П. Я. Гибридизация между сортами отдалённых эколого-географических групп винограда // Отдалённая гибридизация растений и животных. — М., 1960. — С. 89-105. * Голодрига П. Я. Определение пола растений винограда по некоторым биохимическим показателям // Агробиология. — 1960. — N 3. — С. 402—405. * Голодрига П. Я. и др. Диагностика биологических признаков и разработка объективных показателей для оценки при отборе сеянцев винограда // Виноградарство и виноделие. Тр. / ВНИИВиВ «Магарач». — М.: Пищ. пром-сть, 1967. — Т. 16. — С. 191—204. * Голодрига П. Я., Зеленин И. Л. Изменчивость биологических признаков культурного винограда Vitis vinifera L. в зависимости от географических зон выращивания // Бюлл. гл. ботанич. сада / АН СССР. — М.: Наука, 1967. — Вып. 67. — С. 19-25. * Голодрига П. Я., Киреева Л. К. Диагностика морозоустойчивости растений (винограда) // Международный сельскохозяйственный журнал. — 1967. — N 2. — С. 87-90. * Голодрига П. Я., Киреева Л. К. Методика диагностики морозоустойчивости индикаторных сортов и сеянцев винограда // Сб. методик по физиолого-биохимическим исследованиям в виноградарстве / ВНИИВиВ «Магарач». — 1967. — С. 61-71. * Голодрига П. Я. Диагностика морозоустойчивости при генетических исследованиях растений // [[Цитология]] и [[генетика]]. — 1968. . — N 4. — С. 329—337. * Голодрига П. Я., Драновский В. А. Про деякi хозяіственно-ціннi признаки у сіянців при міжвидових скрещуваннях винограду // Вісник сільскогосподарськоi науки.-1969. — N 5. — С. 79-84. * Голодрига П. Я., Зеленин И. Л., Катарьян Т. Г. Улучшение сортимента виноградных насаждений. — [[Аҡмесджит|Симферополь]]: Крым, 1969. — 176 с. * Голодрига П. Я. и др. Гетерозис винограду // Вісник сільскогосподарськоi науки.-1970. — N 8. — С. 69-74. * Голодрига П. Я., Коробец П. В., Топалэ С. Г. Спонтанные тетраплоидные мутанты винограда // Цитология и генетика. — 1970. . — N 1. — С. 24-29. * Голодрига П. Я. и др. Совершенствование сортимента виноградных насаждений // Вопросы виноградарства и виноделия. — Симферополь: Таврида, 1971. — С. 17-20. * Голодрига П. Я. Совершенствование сортимента и методов селекции винограда // Сельскохозяйственная биология. — 1972. . — N 5. — С. 643—652. * Голодрига П. Я. и др. Виноградарство на новом уровне. — Симферополь: Таврия, 1975. — 180 с. * Голодрига П. Я. Некоторые итоги и очередные задачи в области производства и улучшения качества виноградо-винодельческой продукции // Вопросы [[Биохимия|биохимии]] виногр. и вина / АН СССР; Ин-т биохимии им. А. Н. Баха; ВНИИВиВ «Магарач». — М.: Пищ. пром-сть, 1975. — С. 23-33. * Голодрига П. Я. Физиолого-биохимические показатели — основа диагностики генотипической специфичности растений // Там же. — С. 154—167. * Голодрига П. Я., Трошин Л. П., Фролова Л. И. Генетика альтернативных признаков винограда // Тр. по прикл. ботанике, генетике и селекции. — 1975. — Т. 54. — Вып. 2. — С. 112—123. * Голодрига П. Я. Роль сорта в интенсификации виноградарства // Виноделие и виноградарство СССР. — 1977. — N 3. — С. 35-40. * Голодрига П. Я. Селекция винограда // Виноделие и виноградарство СССР. — 1977. — N 6. — С. 48-51. * Голодрига П. Я. Создание комплексно-устойчивых сортов винограда к неблагоприятному влиянию биотических и абиотических условий среды // Сельскохозяйственная биология. — 1977. — N 6. — С. 812—827. * Голодрига П. Я., Усатов В. Т., Недов П. Н. Комплексный инфекционный фон — действенный метод ускорения селекционного процесса // Виноделие и виноградарство СССР. — 1977. — N 6. — С. 35-37. * Голодрига П. Я. Теория, практика и очередные задачи по созданию комплексно устойчивых высококачественных сортов винограда // *Генетика и селекция винограда на иммунитет / Тр. Всес. симп. (Ялта, сент. 1977). — К.: Наукова думка, 1978. — С. 13-35. * Голодрига П. Я. Улучшение сортимента и совершенствование методов селекции винограда // Достижения науки и техники в виноградарстве и виноделии. Тр. / ВНИИВиВ «Магарач». — М.: Пищ. пром-сть, 1978. — Т. 19. — С. 38-50. * Голодрига П. Я., Трошин Л. П. Биолого-техническая программа создания комплексно-устойчивых высокопродуктивных сортов винограда // *Генетика и селекция винограда на иммунитет / АН УССР; УОГиС им. Н. И. Вавилова; ВАСХНИЛ; ВНИИВиВ «Магарач». — К.: Наук. думка, 1978. — С. 259—264. * Голодрига П. Я., Суятинов И. А., Трошин Л. П. Сорт — основа интенсификации виноградарства // Садоводство. — 1981. — N 4-5. — С. 21-22. * Голодрига П. Я. и др. Итоги и очередные задачи по выведению иммунных сортов винограда для корнесобственной культуры // Теория и практика сохранения корнесобственной культуры винограда в зоне распространения филлоксеры. — [[Новочеркасск]], 1982. — С. 33-34. * Голодрига П. Я., Рудышин С. Д., Дубовенко Н. П. Исследование биохимических тестов для диагностики генотипической специфичности винограда // Физиология и биохимия культурных растений. — 1982. — N 5. — С. 428—438. * Голодрига П. Я. Виноград // Достижения селекции плодовых культур и винограда. — М., 1983. — С. 287—329. * Голодрига П. Я. Сохранение генофонда винограда и пути его использования в селекционной работе // Сельскохозяйственная биология. — 1984. — N 5. — С. 26-34. * Голодрига П. Я. и др. Методические рекомендации по клональному микроразмножению винограда / ВНИИВиПП «Магарач». — Ялта, 1986. — 56 с. * Голодрига П. Я. Генетические основы совершенствования методов выведения устойчивых к биотическим и абиотическим факторам сортов винограда // Перспективы генетики и селекции винограда на иммунитет. — К.: Наукова думка, 1988. — С. 8-20. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://cocteliya.ru/639.html Голодрига Павел Яковлевич]{{Недоступная ссылка|accessdate=Июнь 2018|fix-attempted=InternetArchiveBot}} * [http://www.vitis.ru/pers.asp?id=3 Голодрига Павел Яковлевич, Кубанский государственный аграрный университет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220809010936/http://www.vitis.ru/pers.asp?id=3 |date=2022-08-09 }} * [http://vinograd.info/izdanie/gazeta-dachnik/sorta-bydyschego.-pamyati-p.ya.-golodrigi.html Сорта будущего. Памяти П. Я. Голодриги] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Шәхестәр:Ялта]] [[Категория:СССР селекционерҙары]] [[Категория:СССР биологтары]] [[Категория:Ялтала вафат булғандар]] [[Категория:1986 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1920 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 майҙа тыуғандар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены кавалерҙары]] [[Категория:Биология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса биологтар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәй биологтары]] [[Категория:Юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй ғалимдары]] gmpz172uo7uw5hfmk01kits61bm6r04 Карташов Николай Иванович 0 183641 1302697 1283264 2026-08-12T11:54:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302697 wikitext text/x-wiki {{Ғалим|Имя=Николай Иванович Карташов|Оригинал имени=|Изображение=Карташев Н. И.jpg|Ширина=|Описание изображения=|Научная сфера=[[локомотивостроение]]|Место работы=[[Томский_политехнический_университет|Томский технологический институт]], [[Омский государственный университет путей сообщения|Томский электромеханический институт инженеров железнодорожного транспорта]]|Учёная степень=|Учёное звание=|Альма-матер=|Научный руководитель=|Знаменитые ученики=|Известен как=|Известна как=|Награды и премии={{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Офицер ордена Академических пальм}} {{!}}} {{{!}}style="background:transparent" {{!}}{{орден Святого Станислава 2 степени}}{{!!}}{{орден Святой Анны 2 степени}}{{!!}} {{орден Святого Владимира 3 степени}}{{!!}} {{орден Святого Владимира 4 степени}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{медаль В память царствования императора Александра III}}{{!!}}{{Медаль «В память 100-летия Отечественной войны 1812 г.»}}{{!!}} {{Медаль «В память 300-летия царствования дома Романовых»}}{{!!}}{{Медаль За труды по первой всеобщей переписи населения}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{орден Ленина|1936}}{{!!}}{{орден Знак Почёта|1939}}<br> {{!}}{{Сталинская премия|1941}}{{!!}}{{Заслуженный деятель науки и техники РСФСР|1929}} {{!}}}|Роспись=|Ширина росписи=|Викитека=}} '''Карташов Николай Иванович''' ([[5 октябрь]] [[1867 йыл]], [[Новочеркасск]] — [[24 апрель]] [[1943 йыл]], [[Томск]]) — ғалим-инженер. [[Сталин премияһы]] лауреаты. Профессор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. 1911 йылдың 8 июненән 1916 йылдың 27 июненә тиклем [[Император Николай Икенсенең Томск технология институты|Томск технология институтының]] директоры (ректоры) була. == Биографияһы == 1867 йылдың 5 октябрендә Новочеркасск ҡалаһында [[Казактар|казак]] офицер-артиллерисы ғаиләһендә тыуған. Харьков технология институтының механика бүлеген тамамлағандан һуң (1891), Новочеркасск тимер юлында эшләй. 1893 йылдан — төҙөлөп ятҡан Себер тимер юл магистраленең тартыу участкаһы начальнигы, һуңынан Уссурийск тимер юл тармағының баш оҫтаханалары менән мөдирлек итә. [[1899 йыл]]да эштән китә һәм сит илгә командировкаға сыға, ике йыл паровоз эшен өйрәнә. 1902 йылдан Томск технология институтында уҡыта. Магистр (1903), «Паровоздарҙы тәжрибә тикшереү» диссертацияһы — был һөнәр теорияһы буйынса донъяла тәүге эш. Теоретик механика һәм машиналар эшләү кафедраһы профессоры (1903). 1906—1909 йылдарҙа — механика бүлеге деканы, 1911 йылдан 1916 йылға тиклем — [[Император Николай Икенсенең Томск технология институты|Томск технология институты]] директоры. Оҙаҡ ауырығандан һуң вафат була, Көньяҡ зыяратта ерләнә<ref>[http://kraeved.lib.tomsk.ru/files2/428_Otchet_2007.pdf Похоронен Николай Иванович на Южном кладбище, близко от входа, примерно сразу за спиной памятника воину — освободителю]</ref>. == Ғаиләһе == * Ҡатыны — Изабелла Викентьевна (ҡыҙ фамилияһы Баранович) (30.10.1875-1944).<ref name="geni">[https://www.myheritage.com/names/надежда_карташова?lang=RU Надежда Николаевна Ферри (Карташова), 1907—1998.]</ref>. ** Улы — Карташов Иван Николаевич<ref>[http://wiki.tpu.ru/wiki/Карташов_Иван_Николаевич Карташов Иван Николаевич — Электронная энциклопедия ТПУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210812062246/http://wiki.tpu.ru/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%BE%D0%B2_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2021-08-12 }}</ref> (08.08.1900 г., Новочеркаскиҙа — 26.02.1977) — инженер-механик, профессор<ref name="tomsk">[https://alertino.com/ru/773091 Карташов Николай Иванович (1867—1943 гг.), заслуженный деятель науки и техники РСФСР, доктор технических наук, профессор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210812062229/https://alertino.com/ru/773091 |date=2021-08-12 }} // Областное государственное казенное учреждение «Центр документации новейшей истории Томской области», Фонд № 5804</ref>. ** Улы — Карташов Константин Николаевич (21.05.1902 — 29.01.1979) — совет ғалимы, атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре<ref>[http://wiki.tpu.ru/wiki/Карташов_Константин_Николаевич Карташов Константин Николаевич — Электронная энциклопедия ТПУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220530033803/https://wiki.tpu.ru/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%BE%D0%B2_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2022-05-30 }}</ref>, СССР архитектура һәм гражданлыҡ төҙөлөшө академияһы академигы, СССР Дәүләт премияһы лауреаты<ref name="tomsk2">[https://alertino.com/ru/773091 Карташов Николай Иванович (1867—1943 гг.), заслуженный деятель науки и техники РСФСР, доктор технических наук, профессор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210812062229/https://alertino.com/ru/773091 |date=2021-08-12 }} // Областное государственное казенное учреждение «Центр документации новейшей истории Томской области», Фонд № 5804</ref>. ** Ҡыҙы — Надежда Николаевна (кейәүҙә Ферри исеме; 1907—1998), беренсе ире — генетик Л. В. Ферри (1906—1944), ҡыҙы Татьяна (1935) — ғалим-биотехнолог, икенсе ире — Нуварьев Валентин Спиридонович (1895—1952) — ғалим-геодезист, математик.<ref name="geni" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * да Парижда Үткән Бөтә донъя күргәҙмәһендә Рәсәй экспозицияһын әҙерләүҙәге тырышлығы өсөн «Оффициер д’académie» (Франция) ордены<ref>Сегодня Ordre des Palmes académiques</ref> (1900 йыл) * «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» исеме, 1929 йыл * [[Ленин ордены]], 1936 йыл * «Почётлы тимер юлсы» билдәһе, 1937 йыл * [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет билдәһе»]] ордены, 1939 йыл * Себерҙә беренсе Сталин премияһы лауреаты (1941, 6 томлыҡ «Паровоздар курсы» хеҙмәте өсөн) == Баҫмалары == * 1902 г. — «Опытные исследования паровозов» (Харьков). * 1904 г. — «Конструкции паровозов. Детали паровозов» (Томск). * 1914 г. — «Паровозные парораспределительные механизмы. Золотники и кулисы» (С-Петербург). * 1925 г. — «Угли Черемховского каменноугольного бассейна и их испытание в 1924 г.» (Иркутск). * 1935 г. — «Лекция в высшей технической школе и организация умственного труда» (Томск). * 1936 г. — «Тяжеловесные поезда». * 1937 г. — «История развития конструкции паровоза». ОНТИ * 1941 г. — «Курс паровозов» Ч — I—II. (Москва). (барлығы 130-ҙан ашыу эш) == Хәтер == 1944 йылда Томск ҡала Советы ҡарары менән Томскиҙағы] Баҡса урамы Карташов урамы тип үҙгәртелә. == Әҙәбиәт == * Карташов, Николай Иванович // Томск от А до Я: Краткая энциклопедия города. / Под ред. д-ра ист. наук Н. М. Дмитриенко. — 1-е изд. — Томск: Изд-во НТЛ, 2004. — С. 144. — 440 с. — 3000 экз. — <nowiki>ISBN 5-89503-211-7</nowiki>. * {{Мәҡәлә|автор=Четвергов, В. А., Михеев, В. П.|заглавие=Первая диссертация по исследованию паровозов в России: к 95-летию утверждения профессором Н. И. Карташова|ссылка=http://earchive.tpu.ru/handle/11683/34143|издание=Томский политехник|год=1999|выпуск=5|страницы=34—38}} * Т. Л. Мирютова «Николай Иванович Карташов». В сборнике [http://kraeved.lib.tomsk.ru/files2/428_Otchet_2007.pdf «Старый Томск, Годовой отчёт]», стр 18-20 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * http://wiki.tpu.ru/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%BE%D0%B2_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210812062431/http://wiki.tpu.ru/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%BE%D0%B2_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2021-08-12 }} Карташов Николай Иванович. Электронная энциклопедия ТПУ] * [http://za-kadry.tpu.ru/article/3258/3964.htm К 140-летию со дня рождения профессора Н. И. Карташова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414011210/https://za-kadry.tpu.ru/article/3258/3964.htm |date=2021-04-14 }} * [http://cdnito.tomsk.ru/2017/10/13/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%BE%D0%B2-%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9-%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ Личный архив документов Н. И. Карташова // ЦДНИ ТО — Ф. 5804 — Оп. 1. — 35 ед.хр., 1891—1999 гг.] [[Категория:Машина төҙөүселәр]] [[Категория:СССР инженерҙары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:1943 йылда вафат булғандар]] [[Категория:24 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1867 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының юғары инженер-сәнәғәт уҡыу йорттарын тамамлаусылар]] dw1bdqk4o5nkhhymhuqc48o2zh33nru Ньютондың классик тартылыу теорияһы 0 184220 1302587 1267652 2026-08-11T20:02:58Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302587 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ньютондың универсаль гравитация законы''' буйынса, һәр киҫәксә бөтә башҡа киҫәксәләр менән массалары ҡабатландығына пропорциональ һәм уларҙың үҙәктәре араһындағы алыҫлыҡтың квадратына кире пропорциональ булған көс менән үҙ-ара тартыша. Айырым объекттарҙың массаһы үҙәктәре янында тупланған. Закон Ерҙәге ауырлыҡтың элек тасуирланған барлыҡ күренештәрен астрономик тәртип менәнбилдәләй һәм «Беренсе Бөйөк берләштереү» исеме менән баҫылып сыға.<ref>{{cite book|author=Fritz Rohrlich|title=From Paradox to Reality: Our Basic Concepts of the Physical World|url=https://books.google.com/books?id=3TqA1394OVcC&pg=PA28|date=25 August 1989|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-37605-1|pages=28–}}</ref><ref>{{cite book|author=Klaus Mainzer|title=Symmetries of Nature: A Handbook for Philosophy of Nature and Science|url=https://books.google.com/books?id=QekhAAAAQBAJ&pg=PA8|date=2 December 2013|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-088693-1|pages=8–}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/science/science-magazines/physics-fundamental-forces-and-synthesis-theory|title=Physics: Fundamental Forces and the Synthesis of Theory &#124; Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com}}</ref> Физиканың дөйөм законын, Исаак Ньютонэмпирик күҙәтеүҙәрҙән алынған индуктив фекерләү тип атай. Ул классик механиканың бер өлөшө булып тора һәм Ньютондың Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica ("Принципия") хеҙмәтендә (1687 йылдың 5 июлендә беренсе тапҡыр баҫылып сыға) формалаштырыла.<ref name="The Michell-Cavendish Experiment">[http://www.public.iastate.edu/~lhodges/Michell.htm The Michell–Cavendish Experiment], Laurent Hodges</ref> Шулай итеп, универсаль гравитация тигеҙләмәһе формалаһы түбәндәгесә яҙыла: : <math>F=G\frac{m_1m_2}{r^2},</math> бында F - ике объект араһындағы гравитация көсө, m1 һәм m2 - объекттарҙың массалары, r - уларҙың массалары үҙәктәренең арауығы, G - гравитацион константа. Ньютондың массалар араһындағы гравитация законының лабораториялағы тәүге һынауы булып 1798 йылда британ ғалимы Генри Кавендиш үткәргән Кавендиш эксперименты тора. Был Ньютондың «Принципия»һы баҫылып сыҡҡандан һуң 111 йыл үткәс һәм уның вафатынан һуң яҡынса 71 йыл үткәс була. Ньютондың гравитация законы Куломбтың электр көстәренең законына оҡшаш, ул ике зарядланған есем араһында барлыҡҡа килгән электр көсө дәүмәлен иҫәпләү өсөн ҡулланыла. Икеһе лә кире квадрат законы, унда көс есемдәр араһындағы алыҫлыҡтың квадратына кире пропорциональ. Кулон законы буйынса, масса урынына заряд алына һәм башҡа оҡшашлыҡтар бар. Ньютондың законы һуңғараҡ [[Альберт Эйнштейн]]дың дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы менән алмаштырыла, әммә гравитацион константаның универсальлеге һаҡланып ҡала һәм закон гравитация тәьҫиренең иң яҡшы яҡынса сағылышы булараҡ ҡулланыла. Сағыштырмалыҡ теорияһы үтә ныҡ теүәллек талап ителгәндә, йәки бик көслө гравитацион ҡырҙар менән эш иткәндә, мәҫәлән, бик ҙур һәм тығыҙ объекттар янында йәки ҙур булмаған алыҫлыҡта (мәҫәлән, Меркурийҙың Ҡояш тирәләй орбитаһы) эш иткәндә талап ителә. == Тарихы == 1600 йылдар тирәһендә фәнни ысул менән тикшереүҙәр башлана. [[Рене Декарт]] материя һәм ғәмәлдәр идеяларын теологиянан бойондороҡһоҙ үҫтереп, фундаменталь күҙлектән ҡарай. Галилео Галилей ҡолаған һәм тәгәрәгән предметтарҙы эксперименталь үлсәүҙәр тураһында яҙа. Иоганн Кеплер планеталарының хәрәкәте закондары Тихо Брагеның астрономик күҙәтеүҙәрен дөйөмләштерә. 1666 йылдар тирәһендә Исаак Ньютон кеплер закондары Айҙың Ер тирәләй орбитаһына, ә һуңынан Ерҙәге бөтә объекттарға ла ҡағыла тигән гипотезаны әйтә. Гравитация көсөн анализлау өсөн Ерҙең бөтә массаһы уның үҙәгендә тупланған тип фаразларға кәрәк була, был ул ваҡытта иҫбатланмаған гипотеза була. Уның Айҙың әйләнеү ваҡытын иҫәпләүҙәре билдәле ҡиммәттән 16 процен тайпылышта була. 1680 йылға Ер диаметрының яңы ҡиммәттәре уның орбита буйынса әйләнеү ваҡытын 1,6 процентҡа тиклем яҡшыртыла, әммә, иң мөһиме, Ньютон үҙенең элекке гипотезаһының дәлилен таба.<ref name=Feather>{{cite book |last1=Feather |first1=Norman |title=An Introduction to the Physics of Mass Length and Time |url=https://archive.org/details/introductiontoph0000feat |date=1959 |publisher=Edinburgh University Press}}</ref>{{rp|201}} 1687 йылда Ньютон үҙенең Principia тигән хеҙмәтен баҫтырып сығара, унда Кеплерҙың эмпирик һөҙөмтәләрен аңлатыу өсөн уның хәрәкәт закондары яңы математик анализ менән берләштерелә. 6]: 134 Уның аңлатмаһы универсаль гравитация законы формаһында тип атала: теләһә ниндәй ике есемде уларҙың массаһына пропорциональ һәм уларҙың икеһе араһындағы алыҫлыҡтың квадратына кире пропорциональ көс менән тартыла. Ньютондың тәүге формулаһы: :<math>{\rm Force\,of\,gravity} \propto \frac{\rm mass\,of\,object\,1\,\times\,mass\,of\,object\,2}{\rm distance\,from\,centers^2}</math> бында <math>\propto</math> символы пропорциональ тигәнде аңлата. унда символ Был формуланы йәки тигеҙләмәне тигеҙ яҡлы итеү өсөн, массаларҙың ҡиммәтенә йәки улар араһындағы алыҫлыҡҡа ҡарамаҫтан, гравитация көстө дөрөҫ биреүсе ҡабатлаусы фактор йәки даими булырға тейеш булған (гравитацион даими). Ньютонға үҙенең кире квадрат законын иҫбатлау өсөн был константаны аныҡ үлсәү кәрәк була. (Ньютон 1686 йылдың апрелендә баҫылмаған текстың 1-се китабын Король йәмғиәтенә тәҡдим иткәс, Роберт Хук Ньютон квадраттың кире законын унан алған, тип раҫлай, был, ахыр сиктә, еңелсә ғәйепләү була)<ref name=Feather/>{{rp|204}}) == Ньютондың "әлегә тиклем билдәһеҙ сәбәптәре" == Ньютон үҙенең ғәйәт ҙур хеҙмәтендә гравитация законын төҙөй алған, әммә уның тигеҙләмәләре "алыҫ араға тәьҫир итеү" тигән төшөнсә менән бик риза булмаған. 1692 йылда Бентлиға яҙған өсөнсө хатында ул былай тип яҙа: "Бер есемдең икенсе есемгә вакуум аша алыҫтан тәьҫир итеүе, уның тәьҫире һәм көсө бер-береһенән башҡа бер нәмә ярҙамында тапшырылмауы минең өсөн шул тиклем абсурд, һәм, минеңсә, философик һорауҙарҙа фекер йөрөтөү һәләтенә эйә булған бер кем дә быға ышанмаҫ". Ул бер ҡасан да, үҙенең һүҙҙәре буйынса, "был көстөң сәбәбен билдәләмәгән". Бөтә башҡа осраҡтарҙа ул есемдәргә тәьҫир иткән төрлө көстәрҙең килеп сығышын аңлатыу өсөн хәрәкәт феноменын ҡуллана, әммә гравитация осрағында ул гравитация көсөн тыуҙырған хәрәкәтте эксперименталь рәүештә асыҡлай алмай (әммә ул 1675 һәм 1717 йылдарҙа ике механик гипотеза уйлап таба). Өҫтәүенә, ул был көстөң сәбәбе тураһында фараздар яһауҙан баш тарта, сөнки был дөрөҫ фәнгә ҡаршы килә. Ул гравитация көсөнең сығанағы тураһында "философтарҙың әлегә тиклем тәбиғәтте бушҡа эҙләүенә" зарланған, сөнки ул бөтә "тәбиғәт күренештәренең" нигеҙендә "әлегә тиклем билдәһеҙ булған сәбәптәрҙең" булыуына "күп кенә сәбәптәр арҡаһында" инанған булған. Был фундаменталь күренештәр әле тикшерелә һәм, гипотезалар күп булһа ла, аныҡ яуап әлегә табылмаған. Ә Ньютондың 1713 йылғы "Principia" китабының икенсе баҫмаһындағы "General Scholium" хеҙмәтендә: "Мин әлегә тиклем күренештәрҙән гравитацияның был үҙенсәлектәренең сәбәбен таба алманым һәм мин бер ниндәй ҙә гипотезалар уйлап сығармайым.... Гравитацияның ысынлап та бар булыуы һәм мин аңлатҡан закондарға ярашлы эш итеүе, һәм ул күк есемдәренең хәрәкәтен аңлатыуға бик күп ярҙам итә".<ref>''The Construction of Modern Science: Mechanisms and Mechanics'', by Richard S. Westfall. Cambridge University Press. 1978</ref> == Хәҙерге формаһы == Хәҙерге телдә был закон түбәндәгесә әйтелә: {| style="border-top:1px solid #aaa; border-bottom:1px solid #aaa; margin-bottom:1em" |style="padding:0.1em 2em 0 0.5em"| <span style="white-space:nowrap">Һәр нөктә массаһы һәр икенсе нөктә массаһын ике нөктәне киҫеп торған тура һыҙыҡ буйлап хәрәкәт итеүсе көс менән үҙенә тарта. Көс ике массаның ҡабатландығына пропорциональ һәм улар араһындағы алыҫлыҡтың квадратына кире пропорциональ: |rowspan="2" style="width:99%; vertical-align:top"| [[File:NewtonsLawOfUniversalGravitation.svg|left|200px|Diagram of two masses attracting one another]] |- |style="padding:0 2em 0.1em 0.5em; white-space:nowrap"| : <math>F = G \frac{m_1 m_2}{r^2}\ </math> where * ''F'' массалар араһындағы көс; * ''G'' гравитацион константа; * ''m''<sub>1</sub> беренсе масса; * ''m''<sub>2</sub> икенсе масса; * ''r'' массалар үҙәге араһында арауыҡ. |} '''Ньютондың классик тартылыу теорияһы''' (Бөтә донъя тартылыу законы) [[Механика|классик механика]] сиктәрендә [[Гравитация|гравитацион үҙ-ара тәьҫир итешеүҙе]] тасуирлаусы закон. Был закон Ньютон тарафынан яҡынса 1666 йылда асыла, 1687 йылда Ньютондың "Принсипия"һында баҫылып сыға. Закон буйынса<ref>{{Китап|часть=Всемирного тяготения закон|заглавие=[[Физическая энциклопедия]] (в 5 томах)|ответственный=Под редакцией акад. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохорова]]|том=1|год=1988|место=М.|издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская Энциклопедия]]|isbn=5-85270-034-7|страницы=348}}</ref>, ике материаль нөктә араһында гравитацион тартылыу көсө уларҙы тоташтырған тура һыҙыҡ буйлап тәьҫир итә, был көс ике массаға ла пропорциональ һәм алыҫлыҡтың квадратына кире пропорционал тәьҫир итә.<math>F</math><math>m_1</math><math>m_2</math><math>r</math> Йәғни:{{EF|:|<math>F = G \cdot {m_1 \cdot m_2\over r^2}</math>.|ref=1|center=y}} Бында <math>G</math> — гравитацион даими тигеҙ<ref>{{Cite web |url=https://physics.nist.gov/cgi-bin/cuu/Value?bg |title=CODATA Internationally recommended values of the Fundamental Physical Constants |accessdate=2020-03-07 |lang=en |archive-date=2011-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110827153649/http://www.physics.nist.gov/cgi-bin/cuu/Value?bg |deadlink=no }}</ref>:{{Math|6,67430(15)·10<sup>−11</sup>}} м³/(кг·с²). == Ньютондың тартылыш үҙенсәлектәре == Ньютон теорияһында массаһа булған есем был есемгә тартылыу көсөн барлыҡҡа килтерә, уны гравитацион ҡыр тип атайҙар. Ньютон теорияһында гравитацион үҙ-ара тәьҫир итешеү шунда уҡ тарала, сөнки тартыу көсө был ваҡытта тартыусы есемдәрҙең үҙ-ара урынлашыуына ғына бәйле. Шулай уҡ Ньютон гравитацион көстәре өсөн суперпозиция принцибы ғәҙел: бер нисә киҫәксә булғанда һәр киҫәксәнең тартылыу көстәренең векторлы суммаһына тигеҙ. Классик гравитацияның тағы бер мөһим үҙенсәлеге - эквивалентлыҡ принцибы<ref name="Nov">''[[Новиков, Игорь Дмитриевич|Новиков И. Д.]]'' Тяготение //Физический энциклопедический словарь. — под ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохорова]] — М., Большая Российская энциклопедия, 2003. — ISBN 5-85270-306-0. — Тираж 10000 экз. — с. 772—775</ref>. Уның эҙемтәһе булып есемгә тартылыу биргән тиҙләтеү был есемдең массаһына, химик составына һәм башҡа үҙенсәлектәргә бәйле түгел. Был массаның тартылыу законында көс күрһәтеүгә һәм Ньютондың икенсе законында тиҙләтеү аша көс күрһәтеүгә бер төрлө инеүенән күренә. Шулай итеп, был теорияла гравитацион көс тәьҫирендә нөктәле йәки бәләкәй есемдең тиҙләтелеүе һәр ваҡыт гравитация ҡырының көсөргәнешлеге тигеҙ билдәләнә<ref>Удобство использования физической величины напряженности связано с тем, что она не зависит от конкретного тела, помещаемого в данную точку, (будет одинаковой, если мы поместим в эту точку разные тела разной массы) и, таким образом, является характеристикой только самого поля, не зависящего непосредственно от тела, на которое оно действует (косвенная зависимость может быть за счёт действия самого этого тела на тела-источники поля, и только при изменении в результате этого воздействия их положения).</ref><math>\vec g = \vec F / m.</math> Сфералы симметрик есем үҙ сиктәренән ситтә есем үҙәгендә урынлашҡан шул уҡ массаның материаль нөктәһе кеүек үк ҡыр булдыра. Сфералы симметрик тышлыҡ эсендә (сфералы ҡыуышлыҡлы йәки шартлы рәүештә бүленгән, ысынбарлыҡта ниндәйҙер есемдең өлөшө б''улып''<ref>То есть, речь не идет, конечно, об экранировке гравитационных полей, создаваемых другими источниками, которые могут находиться как внутри оболочки, так и вне её, а только лишь о том поле, которое создаётся самой оболочкой, именно его напряжённость равна нулю (а поля остальных источников тогда по принципу суперпозиции как раз останутся внутри сферической оболочки неизменными, как будто оболочки нет).</ref> тора) ул тыуҙырған ҡыр нуль көсөргәнешлелеккә эйә (һәм, шуға ярашлы, даими потенциал), йәғни, сферик симметрик тиресә уның эсендә булған есемдәрҙе тартмай, һәм, ғөмүмән, уларға бер нисек тә гравитация ярҙамында тәьҫир итмәй. Бында үрҙә әйтелгән һәм Ньютондың өсөнсө законынан күренеүенсә, , был раҫлауҙы өҫтәп була, сөнки сферик симметрик есемгә сит сығанаҡтарҙың гравитацияһы шулай уҡ, күк йөҙөндәге шул уҡ массаның үҙәк өлөшөндә урынлашҡан есемдәр кеүек үк, күк йөҙө тап килә. Ньютон теорияһында гравитацион ҡыр потенциаль булып тора, шуға бәйле уны тасуирлау өсөн гравитация потенциалын ҡулланырға мөмкин. Әгәр ҡыр координаталар башында урынлашҡан нөктәле масса менән барлыҡҡа килһә, гравитациялау потенциалы формула менән билдәләнә:<math>\varphi.</math><math>M</math>{{EF|:|<math> \varphi(\vec{r}) = -G \frac{M}{r}</math>,|ref=1.1|center=y}} (Бында сикһеҙлектәге потенциал, ғәҙәттәгесә, нулгә тигеҙ тип ҡабул ителә). Дөйөм осраҡта, матдәнең тығыҙлығы ирекле рәүештә таралһа, Пуассон тигеҙләмәһен ҡәнәғәтләндерә:<math>\rho</math><math>\varphi</math>{{EF|:|<math>\Delta \varphi(\vec{r}) = -4 \pi G \rho(\vec{r})</math>.|ref=1.2|center=y}} Был тигеҙләмәләренең сиселеше<ref>Это решение естественно получается используя формулу решения с одним точечным источником, приведенную выше, и принцип суперпозиции - то есть просто сложением полей от (бесконечного) множества точечных источников, массой <math>\rho dV</math> каждый, расположенных в соответствующих точках пространства.</ref> ошолай яҙылға:{{EF|:|<math>\varphi(\vec{r}) = -G \int_{V^\prime}\frac{\rho(\vec{r}^\prime)dV^\prime}{|\vec{r}-\vec{r}^\prime|} + C</math>.|ref=1.3|center=y}} Бында потенциал билдәләнгән нөктәнең радиус-векторы, күләм элементының радиус- векторы c матдә тығыҙлығы менән билдәләнә, ә интеграция бөтә бындай элементтарҙы үҙ эсенә ала; ирекле даими; йыш ҡына уны нулгә тигеҙ ҡабул итәләр, был бер нөктәле сығанаҡ өсөн юғарыраҡ формулала эшләнгәнсә.<math>\vec{r}</math><math>\vec{r}^\prime</math><math>dV^\prime</math><math>\rho(\vec{r}^\prime)</math><math>C</math> Гравитацион ҡырҙа массаһы булған матди нөктәгә тәьҫир иткән тартылыу көсө потенциалы менән формула менән бәйле:<math>m</math>{{EF|:|<math>\vec{F}(\vec{r}) = - m \nabla \varphi(\vec{r})</math>.|ref=1.4|center=y}} Әгәр ҡыр координаталар башында урынлашҡан нөктәле масса менән барлыҡҡа килһә, масса нөктәһенә көс тәьҫир итә<math>M</math><math>m</math>{{EF|:|<math>\vec{F}(\vec{r}) = - G\frac{m M}{r^3}\cdot\vec{r}</math>.|ref=1.5|center=y}} Был көс дәүмәле массалар араһындағы алыҫлыҡҡа ғына бәйле, әммә радиус-вектор йүнәлешенә түгел (ҡара.<math>r</math><math>\vec{r}</math> Преамбула формулаһы). Массаһы буйынса күпкә ҙурыраҡ матди нөктә барлыҡҡа килтергән гравитацион ҡырҙағы матди нөйөштөң траекторияһы Кеплер закондарына буйһона. Атап әйткәндә, Ҡояш системаһындағы планеталар һәм кометалар [[эллипс]]тар йәки [[Гипербола (математика)|гиперболдар]] буйлап хәрәкәт итә. Был картинаны боҙоп күрһәткән башҡа планеталарҙың йоғонтоһон тулҡынланыуҙар теорияһы ярҙамында иҫәпкә алырға мөмкин. == Тарихи очерк == : [[Файл:NewtonsLawOfUniversalGravitation.svg|мини|Ньютондың бөтә донъя тартылыу законы]] Дөйөм ауыртыу көсө идеяһы Ньютонға тиклем бер нисә тапҡыр әйтелә. Элек был турала [[Эпикур]], Гассенди, [[Йоһанн Кеплер|Кеплер]], Борелли, [[Рене Декарт|Декарт]], Роберваль, Гюйгенс һәм башҡалар уйлағандар.<ref>{{книга|автор=Клайн М. |заглавие=Математика. Утрата определённости |ссылка=https://web.archive.org/web/20070212044129/http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu |место=М. |издательство=[[Мир (издательство)|Мир]] |год=1984 |страницы=66}} {{Cite web |url=http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu |title=Архивированная копия |accessdate=2010-03-01 |archive-date=2007-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070212044129/http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070212044129/http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu |date=2007-02-12 }}</ref> Кеплер, тартыу Ҡояшҡа тиклемге алыҫлыҡҡа пропорциональ һәм эклиптика яҫылығында ғына тарала, тип иҫәпләгән; Декарт быны эфирҙағы өйөрмә һөҙөмтәһе тип иҫәпләгән.<ref>{{Китап|автор=Спасский Б. И.|заглавие=История физики|том=1|страницы=140—141}}</ref> Шулай уҡ алыҫлыҡҡа дөрөҫ бәйле фараздар ҙа булған; Ньютон Галлейға яҙған хатында Буллиальд, Рена һәм Гукты үҙенән алда килеүселәр тип телгә ала.<ref>Ход их рассуждений легко восстановить, см. ''[[Тюлина, Ирина Александровна|Тюлина И. А.]]'', указ. статья, стр. 185. Как показал [[Гюйгенс, Христиан|Гюйгенс]], при круговом движении центростремительная сила <math>F\sim</math> (пропорциональна) <math>v^2\over R</math>, где <math>v</math> — скорость тела, <math>R</math> — радиус орбиты. Но <math>v\sim \frac R T</math>, где <math>T</math> — период обращения, то есть <math>v^2\sim \frac {R^2} {T^2}</math>. Согласно 3-му закону Кеплера, <math>T^2\sim R^3</math>, поэтому <math>v^2\sim \frac {1} {R}</math>, откуда окончательно имеем: <math>F \sim \frac {1} {R^2}</math>.</ref> Әммә Ньютонға тиклем бер кем дә тартылыу законын (көс, алыҫлыҡтың кире пропорциональ квадраттарын) һәм планеталарҙың хәрәкәт закондарын (Кеплер закондары) асыҡ һәм математик яҡтан иҫбатлай алмай.<ref>Точнее, никто не смог это сделать последовательно для эллиптических орбит. Для круговых, используя третий закон Кеплера и формулу Гюйгенса для центробежной силы, это было сделать довольно нетрудно, и сам Ньютон вспоминал, что сделал это довольно давно, но никому не сообщал, так как был не удовлетворен неудачей тогда с решением общей задачи. Это же, видимо, позже, сделал Гук (это его письмо сохранилось), побудивший Ньютона вернуться к общей задаче. Гук же обосновал второй закон Кеплера, применив методологически важный в тот момент прием суперпозиции свободного движения и движения с ускорением, направленным к центру. Однако только Ньютон решил в итоге задачу полностью, для некруговых орбит, впервые корректно и доказательно теоретически получив их форму, он же первый всё полно и систематически изложил.</ref>. Бынан тыш, Ньютон гравитацияның универсаль булыуын аңлай: башҡаса, бер үк көс алманы ла ергә төшөргә мәжбүр итә, Айҙы ла Ер тирәләй әйләндерергә мәжбүр итә. Үҙенең төп хеҙмәттәрендә «Тәбиғи фәлсәфәнең математик башында» (1687) Исаак Ньютондың тартылыш закондар сығарыу нигеҙләнеп, эмпирик Кеплер законы, шул уҡ ваҡытта билдәле булған. Ул закон түбәндәгене күрһәтә : * Планеталарҙың күҙәтелгән хәрәкәттәре үҙәк көстәрҙең булыуын раҫлай; * Киреһенсә, үҙәк тартылыу көсө эллипс (йәки гиперболик) орбиталарға килтерә. Бынан тыш, Ньютон ауырлыҡ менән бәйле темалары Ер фигураһы проблемаһы, тулҡындар теорияһы, тигеҙлектең алдан күҙаллау темаларында әһәмиәтле була. == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Классик физика]] buxay0u4hznc2szuxat0mvnncuc90rx Биологик классификация 0 184500 1302562 1299102 2026-08-11T19:42:36Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302562 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Биология]]ла '''таксономия''' ((таксис) «аранжировка» һәм (-nomia) «ысул») — биологик организмдарҙың төркөмдәрен атау, билдәләү классификациялауҙы [[фән]]ни өйрәнеү. Организмдар таксондарға (сингл: таксон) төркөмләнә, һәм был төркөмдәргә таксономик дәрәжә бирелә; бирелгән дәрәжәле төркөмдәр юғары дәрәжәле инклюзив төркөмгә әйләндерелә ала, шулай итеп, таксономия иерархияһы барлыҡҡа килә. Хәҙерге ваҡытта ҡулланылған төп рәттәр — [[Домен (биология)|домен]], [[Батшалыҡ (биология)|батшалыҡ]], фило (ботаникала ҡайһы берҙә [[Тип (биология)|филология]] урынына бүлеү ҡулланыла), [[Класс (биология)|класс]], тәртип, [[Ғаилә (биология)|ғаилә]], ырыу һәм [[Төр (биология)|төрҙәр]]. Швед ботанигы [[Карл Линней]] хәҙерге таксономия системаһына нигеҙ һалыусы тип һанала, сөнки ул организмдарҙы классификациялау өсөн Линней таксономы һәм организмдарҙы атау өсөн биномиаль номенклатура тип аталған системаны эшләй. Биологик систематика теорияһы, мәғлүмәттәре һәм аналитик технологияһы ҡаҙаныштары менән Линней системаһы организмдар араһында тере һәм юҡҡа сыҡҡан [[Эволюция|эволюцион]] мөнәсәбәттәрҙе сағылдырыу өсөн тәғәйенләнгән хәҙерге биологик классификация системаһына әүерелә. == Билдәләмәләр == Таксономияның аныҡ билдәләмәһе сығанаҡтан сығанаҡҡа үҙгәрә, әммә дисциплинаның үҙәге ҡала: организмдар төркөмдәренең концепцияһы, атамаһы һәм классификацияһы.<ref name="Wilkins2011">{{Cite web|url=http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/|title=What is systematics and what is taxonomy?|last=Wilkins|first=J.S.|date=5 February 2011|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827124330/http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/|archive-date=27 August 2016|access-date=21 August 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827124330/http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/ |date=27 August 2016 }}</ref> Һуңғы ваҡытта таксономия билдәләмәләре түбәндәгесә бирелә: # Айырым төрҙәре төркөмләү, төрҙәрҙе ҙурыраҡ төркөмдәргә бүлеү һәм шул төркөмдәргә исем биреү теорияһы һәм практикаһы, шулай итеп, классификация барлыҡҡа килтерә.<ref name="Judd2">{{Cite book|title=Plant Systematics: A Phylogenetic Approach|last1=Judd|first1=W.S.|last2=Campbell|first2=C.S.|last3=Kellogg|first3=E.A.|last4=Stevens|first4=P.F.|last5=Donoghue|first5=M.J.|date=2007|publisher=Sinauer Associates|edition=3rd|location=Sunderland|chapter=Taxonomy}}</ref> # Фән өлкәһе тасуирламаны, идентификациялауҙы, номенклатураны, классификацияны үҙ эсенә алға (һәм системалы системаларҙың төп компоненты).<ref name="Simpson2">{{Cite book|title=Plant Systematics|url=https://archive.org/details/plantsystematics0000simp|last=Simpson|first=Michael G.|date=2010|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-374380-0|edition=2nd|chapter=Chapter 1 Plant Systematics: an Overview}}</ref> # Биологияла организмдарҙың классификацияла урыны тураһында фән.<ref>Kirk, P.M., Cannon, P.F., Minter, D.W., Stalpers, J.A. eds. (2008) «Taxonomy». In ''Dictionary of the Fungi'', 10th edition. CABI, Netherlands.</ref> # «Тере организмдарға ҡарата ҡулланылған классификация тураһындағы, шул иҫәптән төрҙәрҙең формалашыу сараларын өйрәнеүсе фән».<ref>{{Cite book|title=The Wordsworth Dictionary of Science and Technology|date=1988|publisher=W.R. Chambers Ltd. and Cambridge University Press|editor-last=Walker|editor-first=P.M.B.}}</ref> # «Классификациялау маҡсатында организм үҙенсәлектәрен анализлау».<ref name="Henderson2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-PLgy6DWe0wC|title=Henderson's Dictionary Of Biology|last=Lawrence|first=E.|date=2005|publisher=Pearson/Prentice Hall|isbn=978-0-13-127384-9}}</ref> # «Классификациялауға һәм атамалар бирергә мөмкинлек биргән өлгө табыу өсөн филогенезды өйрәнә» (кәрәкле, әммә ғәҙәти булмаған билдәләмә булараҡ күрһәтелгән)<ref>{{Cite book|title=Taxonomy for the twenty-first century|last=Wheeler|first=Quentin D.|date=2004|work=[[Philosophical Transactions of the Royal Society]]|editor-last=H.C.J. Godfray & S. Knapp|volume=359|pages=571–583|chapter=Taxonomic triage and the poverty of phylogeny|doi=10.1098/rstb.2003.1452|pmc=1693342|pmid=15253345|author-link=Quentin D. Wheeler|issue=1444}}</ref>. Төрлө билдәләмәләр йә системалылыҡтың (2-се билдәләмәнең) ярҙамсы өлкәһе итеп системалылыҡтың ярҙамсы өлкәһе итеп урынлаштыра, был мөнәсәбәттәрҙе кире ҡаға (6-сы билдәләмә), йә ике терминды синоним тип һанай. Биологик номенклатура систематиканың бер өлөшө (1-се һәм 2-се билдәләмәләр), йәки системалы системаларҙың бер өлөшө булып һаналамы, тигән аңлашылмаусанлыҡтар бар. Мәҫәлән, 6-сы билдәләмә номенклатураны таксономиянан ситкә урынлаштырыусы системаларҙың түбәндәге билдәләмәһе менән парлаша: * ''Систематика'': «Организмдарҙың идентификацияһын, таксономияһын һәм номенклатураһын өйрәнеү, шул иҫәптән тере йәнлектәрҙең уларҙың тәбиғи мөнәсәбәттәренә ҡарата классификацияһын һәм таксондарҙың үҙгәрештәрен һәм эволюцияһын өйрәнеү». 1970 йылда Миченер ''et al''. бер-береһенә ҡарата «систематик биология» һәм «таксономия» (йыш ҡына буталған һәм алмашлап ҡулланылған терминдар) түбәндәгесә билдәләй:<ref>Michener, Charles D., John O. Corliss, Richard S. Cowan, Peter H. Raven, Curtis W. Sabrosky, Donald S. Squires, and G. W. Wharton (1970). ''Systematics In Support of Biological Research''. Division of Biology and Agriculture, National Research Council. Washington, D.C. 25 pp.</ref><blockquote> Систематик биология (системаматика тип атала) — организмдарға фәнни исемдәр бирә, (б) уларҙы тасуирлай, (с) уларҙың коллекцияларын һаҡлай, (д) организмдарға классификация, уларҙы идентификациялау асҡыстары һәм уларҙың таралыуы тураһында мәғлүмәттәр биргән өлкә, (е) уларҙың эволюцион тарихын тикшерә, һәм (ф) уларҙың тирә-яҡ мөхиткә яраҡлашыуын иҫәпләй. Оҙон тарихлы был өлкә һуңғы йылдарҙа һиҙелерлек яңырыу кисерҙе. Теоретик материалдың бер өлөшө эволюцион өлкәләргә ҡағыла (үрҙәге e һәм f темалары), ҡалғандары айырыуса классификация проблемаһына ҡағыла. Таксономия — системалылыҡтың (а) — (d) темаларының өлөшө. </blockquote>Таксономия, системалы биология, систематика, биосистематика, фәнни классификация, биологик классификация һәм филогенетика кеүек терминдарҙың йыйылмаһы ҡайһы берҙә бер үк, ҡайһы берҙә аҙ айырылып торған, әммә һәр ваҡыт бәйләнгән һәм киҫешкән мәғәнәләргә эйә.<ref name="Wilkins2011"/><ref name="Small1989">{{Cite journal|last=Small|first=Ernest|title=Systematics of Biological Systematics (Or, Taxonomy of Taxonomy)}}</ref> «Таксономия» һүҙенең иң киң мәғәнәһе бында ҡулланыла. Термин 1813 йылда де Кандоль үҙенең Théorie élémentaire de la botanique тигән хеҙмәтендә ҡулланған.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=In_Lv8iMt24C&pg=PA20|title=Plant systematics: An integrated approach|last=Singh|first=Gurcharan}}</ref> Джон Линдли 1830 йылда системалылыҡҡа тәүге билдәләмә бирә, әммә «систематика» терминын ҡулланмайынса, «систематик ботаника» тураһында яҙа.<ref>Wilkins, J. S. ''[http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/ What is systematics and what is taxonomy?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827124330/http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/ |date=27 August 2016 }}''. Available on http://evolvingthoughts.net {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170813132538/http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/ |date=2017-08-13 }}</ref> Европалылар биологик төрлөлөктө өйрәнеү өсөн «систематика» һәм «биосистематика», ә Төньяҡ Американдар "таксономия"ны йышыраҡ ҡуллана.<ref>Brusca, R. C., & Brusca, G. J. (2003). Invertebrates (2nd ed.). Sunderland, Mass. : Sinauer Associates, p. 27</ref> Әммә таксономия, һәм, атап әйткәндә, альфа таксонологияһы, организмдарҙы идентификациялау, тасуирлау һәм атау (йәғни номенклатура), ә «классификация» организмдарҙы башҡа организмдар менән бәйләнештәрен күрһәткән иерархик төркөмдәргә урынлаштыра.<ref name="Fortey">{{Citation|last=Fortey|first=Richard|url=Richard Fortey|title=Dry Store Room No. 1: The Secret Life of the Natural History Museum}}</ref> === Монография һәм таксономик тикшереү === Таксономик ревизия йәки таксономик тикшереү — билдәле бер таксонда вариация законлылыҡтарын яңыса анализлау. Был анализ морфологик, анатомик, палинологик, биохимик һәм генетик персонаждарҙың ниндәй ҙә булһа ҡушылыуы нигеҙендә башҡарылырға мөмкин. Монография йәки тулы ревизия — теге йәки был ваҡытта бирелгән мәғлүмәт өсөн һәм бөтә донъя өсөн таксон өсөн комплекслы ревизия. Башҡа (өлөшләтә) ревизиялар, булған характерҙар йыйылмаларының ҡайһы берҙәрен генә ҡуллана йәки арауыҡ даирәһе сикләнгән тигән мәғәнәлә сикләнергә мөмкин. Ревизия был субтаксаның классификацияһын үҙгәртеүгә, яңы субтаксаны асыҡлауға йәки элекке субтаксаның ҡушылыуына килтереүе мөмкин..<ref>{{Cite journal|last=Maxted|first=Nigel|year=1992|title=Towards Defining a Taxonomic Revision Methodology|journal=Taxon|volume=41|issue=4|pages=653–660|DOI=10.2307/1222391}}</ref> === Таксономик характерҙар === Таксономик характерҙар — таксономик атрибуттар, улар таксондар араһындағы мөнәсәбәттәрҙе (филогенезды) иҫбатлау өсөн ҡулланыла.<ref>Mayr, Ernst (1991). Principles of Systematic Zoology. New York: McGraw-Hill, p. 159.</ref> Таксономик характерҙарҙың төрҙәре:<ref>Mayr, Ernst (1991), p. 162.</ref>{{Col-begin}} {{Col-break}} * Morphological characters ** General external morphology ** Special structures (e.g. genitalia) ** Internal morphology (anatomy) ** Embryology ** Karyology and other cytological factors * Physiological characters ** Metabolic factors ** Body secretions ** Genic sterility factors * Molecular characters ** Immunological distance ** Electrophoretic differences ** Amino acid sequences of proteins ** DNA hybridization ** DNA and RNA sequences ** Restriction endonuclease analyses ** Other molecular differences {{Col-break}} * Behavioral characters ** Courtship and other ethological isolating mechanisms ** Other behavior patterns * Ecological characters ** Habit and habitats ** Food ** Seasonal variations ** Parasites and hosts * Geographic characters ** General biogeographic distribution patterns ** Sympatric-allopatric relationship of populations {{Столбцы/конец}} === Альфа һәм бета таксономияһы === «'''Альфа таксономияһы'''» термины бөгөн башлыса таксондарҙы, айырыуса төрҙәрҙе, табыу, тасуирлау һәм атау дисциплинаһына ҡарата ҡулланыла.<ref name="BiologyDiscussion">{{Cite news|url=http://www.biologydiscussion.com/animals-2/taxonomy/taxonomy-meaning-levels-periods-and-role/32373|title=Taxonomy: Meaning, Levels, Periods and Role|date=27 May 2016|work=Biology Discussion|author=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170405073645/http://www.biologydiscussion.com/animals-2/taxonomy/taxonomy-meaning-levels-periods-and-role/32373|archivedate=5 April 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405073645/http://www.biologydiscussion.com/animals-2/taxonomy/taxonomy-meaning-levels-periods-and-role/32373 |date=5 April 2017 }}</ref> Боронғо әҙәбиәттә был терминдың икенсе мәғәнәһе була, ул морфологик таксономияға һәм XIX быуат аҙағына тиклемге тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләренә ҡарай.<ref>{{Cite journal|last=Rosselló-Mora|first=Ramon|title=The species concept for prokaryotes|journal=FEMS Microbiology Reviews|volume=25|issue=1|pages=39–67|DOI=10.1111/j.1574-6976.2001.tb00571.x}}</ref> Уильям Бертрам Туррилл «альфа таксономияһы» терминын 1935 һәм 1937 йылдарҙа баҫылған мәҡәләләр серияһында индерә, унда ул таксонология дисциплинаһының фәлсәфәһе һәм киләсәк йүнәлештәрен тикшерә[1]<blockquote> … таксономистар араһында үҙҙәренең проблемаларын киң ҡараштан ҡарарға, уларҙың цитологик, экологик һәм генетик коллегалары менән яҡынданыраҡ хеҙмәттәшлек итеү мөмкинлектәрен тикшерергә һәм уларҙың маҡсаттарын һәм ысулдарын, бәлки, ҡырҡа үҙгәртеү йәки киңәйтеүҙе танырға теләк арта бара… Туррилл (1935) фекеренсә, структураһына нигеҙләнгән һәм уңайлы итеп «альфа» тип аталған боронғо баһалап бөткөһөҙ таксономияны ҡабул иткәндә, мөмкин тиклем киң морфологик һәм физиологик факттар нигеҙендә төҙөлгән алыҫ таксономияны күҙ алдына килтерергә мөмкин, һәм унда «төрлөләрҙең конституцияһына, бүленешенә, килеп сығышына һәм тәртибенә ҡағылышлы бөтә күҙәтеү һәм эксперименталь мәғлүмәттәр табыла». Идеалдар, әйтерһең дә, бер ҡасан да тулыһынса тормошҡа ашырылмай. Әммә улар даими стимуляторҙар сифатында эш итеүҙең ҙур ҡиммәте бар, һәм әгәр беҙҙә «омега» таксономияһының идеалы булһаҡ, беҙ грек алфавитынан бер аҙ алға бара алабыҙ. Беҙҙең ҡайһы берҙәребеҙ үҙебеҙҙе ҡәнәғәтләндерәбеҙ, беҙ хәҙер «бета» таксономияһына күҙ һалабыҙ, тип уйлайбыҙ.{{Sfn|Turrill|1938}}</blockquote>Шулай итеп, Туррилл альфа таксономияһынан асыҡтан-асыҡ экология, физиология, генетика һәм цитология кеүек төрлө тикшеренеүҙәр өлкәһен индерә. Ул шулай уҡ филогенетик реконструкцияны альфа таксономияһынан индермәй.{{Sfn|Turrill|1938}} Һуңыраҡ авторҙар был терминды икенсе мәғәнәлә ҡуллана, был термин төрҙәрҙең (башҡа рәттәрҙең ярым төрҙәре йәки таксондары түгел) сикләүен аңлата, ниндәй ҙә булһа тикшеренеү алымдарын ҡуллана, шул иҫәптән ҡатмарлы иҫәпләү йәки лаборатория техникаһын да ҡуллана.<ref name="BiologyDiscussion" /> Шулай итеп, Эрнст Майр 1968 йылда "бета таксономия"ны төрҙәргә ҡарағанда юғарыраҡ дәрәжәләрҙең классификацияһы тип билдәләй.<ref>{{Citation|url=Ernst Mayr}}</ref><blockquote>Вариацияның биологик мәғәнәһен һәм оҡшаш төрҙәр төркөмдәренең эволюцион килеп сығышын аңлау таксономик эшмәкәрлектең икенсе этабы өсөн тағы ла мөһимерәк, төрҙәрҙе туғандар төркөмдәренә («taxa») бүлеү һәм уларҙың юғары категориялар иерархияһында урынлашыуы. Был эшмәкәрлек классификация термины менән аңлатыла; ул шулай уҡ «бета таксономия» тип тә атала.</blockquote> === Микротаксономия һәм макротаксосономия === Организмдарҙың айырым төркөмөндә төрҙәрҙе бүлеү зарурлығы практик һәм теоретик проблемаларға килтерә, улар төр проблемаһы тип атала. Төрҙәрҙе нисек билдәләүҙе билдәләү буйынса фәнни эш микротаксономия тип атала.<ref>{{Cite book|title=The Growth of Biological Thought: Diversity, Evolution, and Inheritance}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.biological-concepts.com/views/search.php?term=1508|title=Result of Your Query|work=biological-concepts.com|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405170414/http://www.biological-concepts.com/views/search.php?term=1508|archive-date=5 April 2017}}</ref><ref name="BiologyDiscussion" />Макротаксономия — юғары таксономик дәрәжәләге төркөмдәрҙе өйрәнеү.<ref name="BiologyDiscussion" /> == Тарихы == Таксономик тарихтың ҡайһы бер тасуирламалары боронғо цивилизациялар менән таксономияны даталарға тырышһа ла, ысын мәғәнәһендә организмдарҙы классификациялау буйынса фәнни ынтылыш XVIII быуатҡа тиклем булмай. Элегерәк башҡарылған эштәре тәү сиратта дескриптив булған һәм ауыл хужалығында йәки медицинала файҙалы булған үҫемлектәргә йүнәлтелгән булған. Был фәнни фекерләүҙең бер нисә этабы бар. Иртә таксономия үҙ аллы критерийҙарға, «яһалма системаларға» нигеҙләнә, шул иҫәптән Линнейҙың үҫемлектәр өсөн енси классификация системаһы (Линнейҙың 1735 йылда хайуандарҙы классификациялауы «Systema Naturae» («Тәбиғәт системаһы») тип атала, ул, кәм тигәндә, «яһалма система» тип иҫәпләй. Һуңыраҡ «тәбиғи системалар» тип йөрөтөлгән такса үҙенсәлектәрен тулыраҡ ҡарау нигеҙендә системалар барлыҡҡа килә, мәҫәлән, де Жусьё. Һуңыраҡ «тәбиғи системалар» тип аталған такса үҙенсәлектәрен тулыраҡ ҡарау нигеҙендә системалар барлыҡҡа килә, мәҫәлән, де Жюсьё (1789), де Кандоль (1813) һәм Бентем һәм Хукер (1862—1863). Был классификациялар эмпирик ҡалыптарҙы тасуирлай һәм фекерләүҙә эволюцияға тиклем булған. Чарльз Дарвиндың «Төрҙәрҙең килеп сығышы тураһында» (1859) баҫылып сығыуы эволюцион мөнәсәбәттәргә нигеҙләнгән классификацияларға яңы аңлатма бирә. Был 1883 йылдан башлап филетик системалар төшөнсәһе була. Бындай ҡарашты Эйхлер (1883) һәм Энглер (1886—1892) тип билдәләй. 1970-се йылдарҙа кладистик методологияның барлыҡҡа килеүе берҙән-бер монофилия критерийҙары нигеҙендә синапоморфиялар булыуы менән раҫланған классификацияларға килтерә. Шул ваҡыттан алып молекуляр генетика мәғлүмәттәре менән дәлилләү нигеҙе киңәйтелә, улар күпселек осраҡта традицион морфологияны тулыландыра.{{Sfn|Datta|1988}} === Линнийға тиклемге осор === ==== Тәүге таксономистар ==== Кеше тирә-яғын атау һәм классификациялау, моғайын, тел башланыу менән башланғандыр. Ағыулы үҫемлектәрҙе ашарға яраҡлы үҫемлектәрҙән айырыу кешелек йәмғиәтенең йәшәүе өсөн мөһим. Дарыу үҫемлектәре һүрәттәре Мысырҙың стена һүрәттәрендә б.э.т. 1500 йылда күренә, был төрлө төрҙәрҙең ҡулланылышын аңлауҙы һәм төп таксономияның урынлашыуын күрһәтә. ==== Антик осор ==== [[Файл:Huang-Quan-Xie-sheng-zhen-qin-tu.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bf/Huang-Quan-Xie-sheng-zhen-qin-tu.jpg/370px-Huang-Quan-Xie-sheng-zhen-qin-tu.jpg|мини|''Һирәк осрай торған хайуандарҙың''<nowiki> һүрәтләнеше (写生珍禽图), Сун династияһы рәссамы Хуан Цюань (903[[965)</nowiki>]] Организмдар беренсе тапҡыр [[Аристотель]] ([[Греция]], 384 Tian322 б.э.) тарафынан Лесбос утрауында булған сағында классификациялана.<ref>Mayr, E. (1982) ''The Growth of Biological Thought''. Belknap P. of Harvard U.P., Cambridge (Mass.)</ref><ref name="Palaeos" /><ref name="Britannica – Taxonomy">{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/science/taxonomy|title=taxonomy {{!}} biology}}</ref> Ул йән эйәләрен уларҙың өлөштәренә, йәки хәҙерге заман сифаттарына, мәҫәлән, тере бала тыуыу, дүрт аяҡ, йомортҡа һалыу, ҡан һалыу йәки йылы тәнле булыуҙы классификациялай.<ref name="Roanoke">{{Cite web|url=http://www.cbs.dtu.dk/courses/genomics_course/roanoke/bio101ch20.htm|title=Biology 101, Ch 20|website=cbs.dtu.dk|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628023508/http://www.cbs.dtu.dk/courses/genomics_course/roanoke/bio101ch20.htm|archive-date=28 June 2017}}</ref> Ул бөтә тереклекте ике төркөмгә бүлә: үҫемлектәр һәм хайуандар.<ref name="Palaeos" /> Уның ҡайһы бер хайуандар төркөмө, мәҫәлән, ''Анхайма'' (ҡанһыҙ хайуандар, тәржемәһе — умыртҡаһыҙ) һәм ''Энхайма'' (ҡаны булған хайуандар), шулай уҡ [[акула]]лар һәм киттар кеүек төркөмдәр бөгөн дә киң ҡулланыла.<ref>{{Cite book|title=The Lagoon: How Aristotle Invented Science|url=Armand Marie Leroi}}</ref> Уның уҡыусыһы Теофраст (Греция, б.э.т. 370X) был традицияны дауам итә, 500-гә яҡын үҫемлек һәм уларҙың ҡулланылышы тураһында үҙенең Historia Plantarum китабында телгә ала. Тағы ла бер нисә үҫемлек төркөмө, мәҫәлән, ''[[Ҡыҙылтал|Корнус]]'', ''Крокус'' һәм ''Нарцисс'', Теофрастҡа барып тоташа.<ref name="Palaeos">{{Cite web |url=http://palaeos.com/taxonomy/history.html |title=Palaeos : Taxonomy |website=palaeos.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170331022648/http://palaeos.com/taxonomy/history.html |archive-date=31 March 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170331022648/http://palaeos.com/taxonomy/history.html |date=31 March 2017 }}</ref> ==== Урта быуаттар ==== [[Урта быуаттар]]<nowiki/>ҙағы таксономия, йән эйәләренең фәлсәфәүи һәм экзистенциаль тәртибенә ҡағылышлы өҫтәмәләр менән, аристотель системаһына нигеҙләнә.<ref name="Roanoke2">{{Cite web|url=http://www.cbs.dtu.dk/courses/genomics_course/roanoke/bio101ch20.htm|title=Biology 101, Ch 20|date=23 March 1998|website=cbs.dtu.dk|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628023508/http://www.cbs.dtu.dk/courses/genomics_course/roanoke/bio101ch20.htm|archive-date=28 June 2017}}</ref> Был көнбайыш схоластик<ref name="Roanoke3">{{Cite web|url=http://www.cbs.dtu.dk/courses/genomics_course/roanoke/bio101ch20.htm|title=Biology 101, Ch 20|date=23 March 1998|website=cbs.dtu.dk|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628023508/http://www.cbs.dtu.dk/courses/genomics_course/roanoke/bio101ch20.htm|archive-date=28 June 2017}}</ref>традицияларында булыуҙың, ахыр сиктә Аристотельдән алынған ҙур сылбыр кеүек төшөнсәләрҙе үҙ эсенә ала. Аристотел системаһы ул ваҡытта микроскоптар булмау сәбәпле үҫемлектәрҙе лә, бәшмәктәрҙе лә классификацияламай, сөнки уның идеялары, скала натураһына (Тәбиғи баҫҡыс)<ref name="Britannica – Taxonomy2">{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/science/taxonomy|title=taxonomy {{!}} biology|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405075451/https://www.britannica.com/science/taxonomy|archive-date=5 April 2017|encyclopedia=Encyclopedia Britannica}}</ref> ярашлы, тулы донъяны берҙәм континуумда урынлаштырыуға нигеҙләнгән. Был да оло зат сылбырында ла иғтибарға алынды. Прокопий, Ғәззә тимотеостары, Деметриос Пепагоменос,<ref name="Palaeos2">{{Cite web|url=http://palaeos.com/taxonomy/history.html|title=Palaeos : Taxonomy|website=palaeos.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331022648/http://palaeos.com/taxonomy/history.html|archive-date=31 March 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170331022648/http://palaeos.com/taxonomy/history.html |date=31 March 2017 }}</ref> Томас Аквинас кеүек ғалимдар алға китеш яһай. Урта быуат аҡыл эйәләре прагматик таксономияға ҡарағанда абстракт фәлсәфәгә нығыраҡ яраҡлашҡан абстракт фәлсәфәүи һәм логик категориялауҙарҙы ҡулланған.<ref name="Palaeos" /> ==== Ренессанс һәм иртә хәҙерге заман ==== [[Яңырыу|Ренессанс]] һәм [[Мәғрифәтселек дәүере]]ндә организмдарҙы категориялаштырыу киң тарала, һәм таксономик эштәр боронғо текстарҙы алмаштырыу өсөн етерлек кимәлдә башҡарыла.<ref name="Palaeos" /> Был ҡайһы берҙә ҡатмарлы оптик линзаларҙың үҫеше менән бәйле, был организмдарҙың морфологияһын күпкә ентекләберәк өйрәнергә мөмкинлек бирә. Был технологик алымдан файҙаланған иң тәүге авторҙарҙың береһе — итальян табибы Андреа Чезальпино (1519—1603), ул «беренсе таксономист» тип атала.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Andrea-Cesalpino|title=Andrea Cesalpino {{!}} Italian physician, philosopher, and botanist}}</ref> Уның magnum opus De Plantis 1583 йылда баҫылып сыға, унда 1500-ҙән ашыу үҫемлек төрө һүрәтләнә.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/deplantislibrixv00cesa|title=De plantis libri XVI}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Andrea-Cesalpino#ref130098|title=Andrea Cesalpino {{!}} Italian physician, philosopher, and botanist}}</ref> Ул беренсе тапҡыр таныған ике ҙур үҫемлек ғаиләһе бөгөн дә ҡулланыла: Asteraceae һәм [[Кәбеҫтә һымаҡтар|Brassicaceae]].<ref>{{Cite book|title=International Edition Vegetables I: Asteraceae, Brassicaceae, Chenopodicaceae, and Cucurbitaceae (Handbook of Plant Breeding)}}</ref> Һуңынан XVII быуатта Джон Рэй ([[Англия]], 16271705) бик күп мөһим таксономик хеҙмәттәр яҙа.<ref name="Britannica – Taxonomy" /> Уның иң ҙур ҡаҙанышы ''Methodus Plantarum Nova'' (1682) була, унда ул 18 меңдән ашыу үҫемлек төрөн баҫтырып сығара.<ref>{{Cite book|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/84226#page/7/mode/1up|title=Methodus plantarum nova|author=live}}</ref> Ул ваҡытта уның классификациялары, бәлки, иң ҡатмарлыһы булғандыр, сөнки ул үҙенең таксондарын күп кенә ҡатнаш символдарға нигеҙләгән. Киләһе ҙур таксономик хеҙмәттәрҙе Джозеф Питон де Турнефор (Франция, 1656,1708) яҙа.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Joseph-Pitton-de-Tournefort|title=Joseph Pitton de Tournefort {{!}} French botanist and physician}}</ref> 1700 йылдан алып уның Institutiones Rei Herbariae хеҙмәттәрендә 698 ырыуға ҡараған 9000-дән ашыу төр бар, был туранан-тура Линнейға йоғонто яһай. === Линней дәүере === [[Файл:Linné-Systema_Naturae_1735.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/54/Linn%C3%A9-Systema_Naturae_1735.jpg/170px-Linn%C3%A9-Systema_Naturae_1735.jpg|мини|Systema ''Naturae'', Лейден, 1735]] Швед ботаник [[Карл Линней]] (17071778) таксономияның яңы дәүерен башлай.<ref name="Roanoke" /> 1735 йылда Systema Naturae 1st Edition, 1753 йылда Species ''Plantarum'' һәм Systema ''NaturaE'' 10th Edition тигән хеҙмәттәре менән ул хәҙерге таксономияны революциялай.<ref>Linnaeus, C. (1735) ''Systema naturae, sive regna tria naturae systematice proposita per classes, ordines, genera, & species''. Haak, Leiden</ref><ref>Linnaeus, C. (1753) ''Species Plantarum''. Stockholm, Sweden.</ref><ref>Linnaeus, C. (1758) ''Systema naturae, sive regna tria naturae systematice proposita per classes, ordines, genera, & species'', 10th Edition. Haak, Leiden</ref> Уның эштәре хайуандар һәм үҫемлектәр төрҙәренә стандартлаштырылған биномиаль атама биреү системаһын ғәмәлгә ашыра, был хаослы һәм тарҡау таксономик әҙәбиәткә элегант хәл булып сыға.<ref name="Britannica – Linnaean">{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/science/taxonomy/The-Linnaean-system|title=taxonomy – The Linnaean system {{!}} biology}}</ref> Ул класс, тәртип, ырыу һәм төрҙәр стандартын ғына индермәй, шулай уҡ сәскәнең бәләкәйерәк өлөштәрен ҡулланып, үҙенең китабынан үҫемлектәрҙе һәм хайуандарҙы билдәләргә мөмкинлек бирә.<ref name="Britannica – Linnaean" /> Шулай итеп, Линней системаһы барлыҡҡа килә һәм бөгөнгө көндә лә XVIII быуаттағы кеүек ҡулланыла.<ref name="Britannica – Linnaean" /> Әлеге ваҡытта үҫемлектәр һәм хайуандар таксономиктары Линнейҙың эшен дөрөҫ исемдәр өсөн «башланғыс нөктә» тип иҫәпләй (1753 һәм 1758 йылдарҙа).<ref>{{Cite journal|title=Typification and later starting-points|url=http://www.iapt-taxon.org/historic/Congress/IBC_1959/Prop018-019.pdf|author=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518091529/http://www.iapt-taxon.org/historic/Congress/IBC_1959/Prop018-019.pdf |date=2015-05-18 }}</ref> Был даталарға тиклем баҫылған исемдәр «Линнейға тиклемге» тип атала, һәм ғәмәлдә түгел тип һанала (''Svenska Spindlar''<ref>{{Cite book|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/209583#page/7/mode/1up|title=Svenska spindlar|author=live}}</ref> баҫмаһында баҫылған үрмәкселәрҙән башҡа). Хатта был ваҡытҡа тиклем Линней үҙе баҫтырып сығарған таксономик исемдәр ҙә Линнейға тиклемге тип һанала. == Хәҙерге классификация системаһы == [[Файл:Spindle_diagram.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/76/Spindle_diagram.jpg/280px-Spindle_diagram.jpg|мини|Умыртҡалыларҙың класс кимәлендә эволюцияһы, спиндл киңлеге ғаиләләр һанын күрһәтә . Спиндле схемалар эволюцион таксономияға хас]] [[Файл:Cladogram_vertebrata.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Cladogram_vertebrata.jpg/280px-Cladogram_vertebrata.jpg|мини|Шул уҡ бәйләнеш, кладистика өсөн типик кладограмма булараҡ күрһәтелә]] Төркөмдәр эсендәге төркөмдәр паттерны Линнейҙың үҫемлектәр һәм хайуандар классификацияһы менән билдәләнә, һәм был паттерндар XVIII быуат аҙағында, Чарльз Дарвиндың «Тәбиғәттәрҙең килеп сығышы» китабы баҫылып сыҡҡанға тиклем, хайуандар һәм үҫемлектәр батшалыҡтарының дендрограммалары итеп күрһәтелә башлай. "Тәбиғи система"ның паттерны эволюция кеүек генерациялау процесын аңлатмай, әммә, бәлки, уны күҙ уңында тотҡандыр, иртә трансмутационистик аҡыл эйәләрен илһамландырғандыр. Төрҙәрҙең трансмутацияһы идеяһын өйрәнеүсе тәүге хеҙмәттәр араһында Эразм Дарвиндың (Чарльз Дарвиндың олатаһының) 1796 Zoönomia һәм Жан-Батист Ламарктың 1809 йылда Philosophie Zoologique бар.<ref name="BiologyDiscussion" /> Был идея инглиз телле донъяла Роберт Чемберс тарафынан 1844 йылда аноним рәүештә баҫылған Vestiges of the Natural History of Creation китабында киң тарала.<ref>{{Cite book|url=James A. Secord|author=dead}}</ref> Дарвин теорияһына яраҡлы уртаҡ нәҫел китабы тигән төшөнсә барлыҡҡа килә. Йәшәү ағасы һүрәттәре фәнни хеҙмәттәрҙә популяр булып китә, билдәле ҡаҙылма төркөмдәр индерелә. ''Археоптерикс'' һәм Хесперорнистың яңы ғына табылған ҡаҙылма ҡалдыҡтарын ҡулланып, Томас Генри Хаксли уларҙың динозаврҙарҙан барлыҡҡа килеүен белдерә, был төркөм 1842 йылда Ричард Оуэн тарафынан рәсми рәүештә таныла.<ref>{{Cite news|url=https://phys.org/news/2015-05-fossil-world-earliest-modern-bird.html|title=Fossil of world's earliest modern bird could help us understand the extinction of dinosaurs|author=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170405170159/https://phys.org/news/2015-05-fossil-world-earliest-modern-bird.html|archivedate=5 April 2017}}</ref> Һөҙөмтәлә динозаврҙарҙың «ҡоштарҙың ата-бабалары» булыуы эволюцион таксономик фекерләүҙең төп билдәһе булып тора. XIX быуат аҙағында һәм XX быуат башында ҡаҙылма төркөмдәр табыла һәм , [[Палеонтология|палеонтологтар]], билдәле төркөмдәрҙе берләштерә, хайуандарҙың тарихын аңларға тырыша. 1940-сы йылдар башында хәҙерге эволюцион синтез менән, төп төркөмдәрҙең эволюцияһын хәҙерге заманса аңлау барлыҡҡа килә. Эволюцион таксономия Линней таксономик дәрәжәһенә нигеҙләнгәнлектән, был ике термин хәҙерге ҡулланылышта ҡулланыла. Кладистик ысул 1960-сы йылдарҙан барлыҡҡа килә.<ref name="Britannica – since Linnaeus">{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/science/taxonomy/Classification-since-Linnaeus|title=taxonomy – Classification since Linnaeus {{!}} biology}}<cite class="citation encyclopaedia cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.britannica.com/science/taxonomy/Classification-since-Linnaeus «taxonomy — Classification since Linnaeus | biology»]. ''Encyclopedia Britannica''. [https://web.archive.org/web/20170405075916/https://www.britannica.com/science/taxonomy/Classification-since-Linnaeus Archived] from the original on 5 April 2017.</cite></ref> 1958 йылда Джулиан Хаксли ''клада'' терминын ҡуллана.<ref name="BiologyDiscussion" /> Һуңыраҡ, 1960 йылда, Кейн һәм Харрисон ''кладистик'' терминын индерә.<ref name="BiologyDiscussion" /> Иң күренекле үҙенсәлеге булып иерархик эволюция ағасында таксондарҙы урынлаштырыу тора, был осраҡта бөтә таксондар монофилетик.<ref name="Britannica – since Linnaeus" /> Таксон, ата-баба формаһының бөтә тоҡомдарын үҙ эсенә алһа, монофилетик тип атала.<ref name="Mike Taylor">{{Cite web |url=http://www.miketaylor.org.uk/dino/faq/s-class/phyletic/ |title=What do terms like monophyletic, paraphyletic and polyphyletic mean? |last=Taylor |first=Mike |website=miketaylor.org.uk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100801072310/http://www.miketaylor.org.uk/dino/faq/s-class/phyletic/ |archive-date=1 August 2010}}</ref><ref name="NCSE">{{Cite web |url=https://ncse.com/book/export/html/2206 |title=Polyphyletic vs. Monophyletic |website=ncse.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405170039/https://ncse.com/book/export/html/2206 |archive-date=5 April 2017}}</ref> Уларҙан алынған төркөмдәр парафилетик тип атала, ә тормош ағасынан бер тармаҡтан артыҡ булған төркөмдәр полифилетик булып тора.<ref name="Mike Taylor" /><ref name="Mike Taylor" /><ref name="NCSE"/> Монофилетик төркөмдәр синапоморфиялар нигеҙендә таныла һәм диагноз ҡуйыла.<ref>Brower, Andrew V. Z. and Randall T. Schuh. 2021. ''Biological Systematics: Principles and Applications'' (3rd edn.) Cornell University Press, Ithaca, New York., p. 13</ref> Кладистик классификациялар традицион Линней таксономияһы һәм Зоологик һәм ботаник номенклатура кодтары менән тап килә.<ref>Schuh, Randall T. «The Linnaean system and its 250-year persistence.» The Botanical Review 69, no. 1 (2003): 59.</ref> Номенклатураның альтернатив системаһы, Халыҡ-ара ''филогенетик'' номенклатура кодексы йәки ''PhyloCode'' тәҡдим ителгән, уның маҡсаты — кладтарҙың формаль атамаһын көйләнә.<ref>{{Cite web |url=https://www.ohio.edu/phylocode/ |title=The PhyloCode |last=Queiroz |first=Philip D. Cantino, Kevin de |website=ohio.edu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510200022/https://www.ohio.edu/phylocode/ |archive-date=10 May 2016}}</ref><ref name="Phylocode">{{Cite news|url=http://www.biologydiscussion.com/angiosperm/taxonomy-angiosperm/phylocode-concept-history-and-advantages-taxonomy/34706|title=PhyloCode: Concept, History and Advantages {{!}} Taxonomy|date=12 July 2016|work=Biology Discussion|author=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170405073643/http://www.biologydiscussion.com/angiosperm/taxonomy-angiosperm/phylocode-concept-history-and-advantages-taxonomy/34706|archivedate=5 April 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405073643/http://www.biologydiscussion.com/angiosperm/taxonomy-angiosperm/phylocode-concept-history-and-advantages-taxonomy/34706 |date=5 April 2017 }}</ref>Линней рангтары ''PhyloCode'' буйынса факультатив буласаҡ, ул хәҙерге, ранг нигеҙендәге кодтар менән бергә йәшәү өсөн тәғәйенләнә.<ref name="Phylocode" /> Систематик берләшмә PhyloCode-ты ҡабул итерме-юҡмы, әллә уны 250 йылдан ашыу ҡулланылған (кәрәк булғанда үҙгәртелгән) хәҙерге номенклатура системалары файҙаһына ҡалырмы, тип билдәләнә. === Батшалыҡтар һәм домендар === [[Файл:Biological_classification_L_Pengo_vflip.svg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a5/Biological_classification_L_Pengo_vflip.svg/170px-Biological_classification_L_Pengo_vflip.svg.png|мини|Хәҙерге классификацияның төп схемаһы. Башҡа бик күп кимәлдәр ҡулланыла ала; домен, тормоштағы иң юғары яңы һәм бәхәсле кимәл.]] Линней, үҫемлектәрҙе һәм хайуандарҙы айырым батшалыҡ тип һаналған.<ref name="Kingdom classification">{{Cite news|url=http://www.biologydiscussion.com/biology/kingdom-classification-of-living-organism/5542|title=Kingdom Classification of Living Organism|date=2 December 2014|work=Biology Discussion|author=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170405073641/http://www.biologydiscussion.com/biology/kingdom-classification-of-living-organism/5542|archivedate=5 April 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405073641/http://www.biologydiscussion.com/biology/kingdom-classification-of-living-organism/5542 |date=5 April 2017 }}</ref>Линней, физик донъяны йәшелсә, хайуандар һәм файҙалы ҡаҙылмалар батшалығына бүлеп, быны юғары звание сифатында ҡулланған. Микроскопия ҡаҙаныштары микроорганизмдарҙы классификациялауға мөмкинлек биргәнлектән, батшалыҡтарҙың һаны арта. Домен — сағыштырмаса яңыса бүлеү. 1977 йылда Карл Вуздың өс доменлы систем тәҡдим итә, әммә һуңыраҡ был система ҡабул ителмәй.<ref>{{Cite web|url=http://www.igb.illinois.edu/about/archaea|title=Carl Woese {{!}} Carl R. Woese Institute for Genomic Biology|author=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428163950/http://www.igb.illinois.edu/about/archaea|archive-date=28 April 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170428163950/http://www.igb.illinois.edu/about/archaea |date=28 April 2017 }}</ref> Өс доменлы ысулдың төп үҙенсәлеге булып [[Архейҙар|Архея]] һәм Бактерияларҙың бүленеү тора, улар элек бер генә Бактерия батшалығына (ҡайһы берҙә Монера тип аталған батшалыҡҡа) бергә төркөмләнгән була.<ref name="Kingdom classification" /> Протистарҙың классификацияһы тураһында күп мәҡәләләр баҫтырып сығарған Томас Кавальер-Смит күптән түгел неомура, Архея һәм [[Эукариоттар|Евхарияны]] бергә туплаусы клада, бактерияларҙан, анығыраҡ әйткәндә, Актиномицетотанан барлыҡҡа килгән, тип тәҡдим итә. 2004 йылда уның классификацияһы [[Архейҙар|археобактерияларҙы]] Бактериялар батшалығының бер өлөшө тип иҫәпләй, йәғни ул өс домен системаһын тулыһынса кире ҡаға. Стефан Лукета 2012 йылда биш «домион» системаһын тәҡдим итә, традицион өс доменға Прионобиота (күҙәнәкле һәм ядро кислотаһы булмаған) һәм [[Вирустар|Вирузобиота]] (ҡүҙәнәкле, әммә ядро кислоталы) өҫтәй.<ref name="Luketa2012">{{Cite journal|last=Luketa|first=S.|year=2012|title=New views on the megaclassification of life|url=http://protistology.ifmo.ru/num7_4/luketa_protistology_7-4.pdf|author=live|journal=Protistology|volume=7|issue=4|pages=218–237}}</ref><center>{{Biological systems}} </center>Организмдарҙың күп кенә айырым төркөмдәре өсөн өлөшләтә классификациялар бар һәм яңы мәғлүмәттәр барлыҡҡа килгән һайын ҡайтанан ҡарала һәм алмаштырыла; әммә тереклектең күпселек өлөшөн йә бөтәһен дә комплекслы, баҫтырып сығарған дауалау ысулдары һирәк осрай; 2012 һәм 2019 йылдарҙа эвкариоттарҙы протистарға баҫым яһап ҡына үҙ эсенә алған Адл һәм 2019 йыл миҫалдары: 2015 йыл, икеһе лә ҡаҙылма вәкилдәрҙе ситләтеп үтһә лә, евкариоттарҙы ла, прокариоттарҙы ла орден дәрәжәһенә тиклем үҙ эсенә ала.<ref name="Adl-et-al-2012">{{Cite journal|last=Adl|first=S.M.|title=The revised classification of eukaryotes|journal=Journal of Eukaryotic Microbiology|volume=59|issue=5|pages=429–493}}</ref><ref name="Adl-et-al-2019">{{Cite journal|last=Adl|first=S.M.|year=2019|title=Revisions to the classification, nomenclature, and diversity of eukaryotes|journal=Journal of Eukaryotic Microbiology|volume=66|issue=1|pages=4–119}}</ref><ref name="Ruggiero-et-al-2015">{{Cite journal|last=Ruggiero|first=M.A.|year=2015|title=A higher level classification of all living organisms|journal=PLOS ONE|volume=10|issue=4|pages=e0119248}}</ref><ref name="Ruggiero-et-al-2015" /> Айырым компиляция (Ruggiero, 2014) Ғаилә дәрәжәһенә тиклем һаҡланып ҡалған таксондарҙы үҙ эсенә ала.<ref>Ruggiero, Michael A. (2014). Families of All Living Organisms, Version 2.0.a.15, (4/26/14). Expert Solutions International, LLC, Reston, VA. 420 pp. Included data available for download via https://www.gbif.org/dataset/8067e0a2-a26d-4831-8a1e-21b9118a299c (doi: 10.15468/tfp6yv)</ref> Мәғлүмәттәр базаһына нигеҙләнгән таблицалар иҫәбенә Тормош энциклопедияһы, Биотөрлөлөк буйынса глобаль мәғлүмәт объекты, NCBI систематикаһы мәғлүмәт базаһы, Диңгеҙ һәм кейәүгә сыҡмаған Генераның ваҡытлы реестры, Тормоштоң асыҡ ағасы, Тормош каталогы инә. Палеобиология мәғлүмәт базаһы — ҡаҙылма ресурстар. == Ҡулланыу == Биологик систематика [[биология]] дисциплинаһы булып тора һәм биологтар тарафынан «системата» булараҡ билдәле, әммә яңы таксоналарҙы баҫтырып сығарыу менән натуралистар ҙа йыш шөғөлләнә. Таксономия [[тормош]]<nowiki/>то тасуирлауҙы һәм ойоштороуҙы маҡсат итеп ҡуйғанлыҡтан, биотөрлөлөктө һәм тәбиғәтте һаҡлау биологияһының барлыҡҡа килеүе таксономдар эше өсөн бик мөһим..<ref>{{Cite web |url=http://www.nhm.ac.uk/nature-online/science-of-natural-history/taxonomy-systematics/what-is-taxonomy/index.html |title=What is taxonomy? |publisher=Natural History Museum |location=London |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001152618/http://www.nhm.ac.uk/nature-online/science-of-natural-history/taxonomy-systematics/what-is-taxonomy/index.html |archive-date=1 October 2013 |access-date=23 December 2017}}</ref><ref>{{Cite journal |last=McNeely |first=Jeffrey A. |year=2002 |title=The role of taxonomy in conserving biodiversity |url=https://pdfs.semanticscholar.org/7b06/e3d09692ef9f2b464fbfb7807ff32a35ce47.pdf |url-status=dead |journal=J. Nat. Conserv. |volume=10 |issue=3 |pages=145–153 |doi=10.1078/1617-1381-00015 |s2cid=16953722 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171224155349/https://pdfs.semanticscholar.org/7b06/e3d09692ef9f2b464fbfb7807ff32a35ce47.pdf |archive-date=24 December 2017 |via=Semantic Scholar}}</ref> === Организмдарҙы классификациялау === Биологик классификация — таксономик процестың мөһим өлөшө. Һөҙөмтәлә, ул ҡулланыусыға таксондың туғандары ниндәй тип хәбәр итә. Биологик [[Класс (биология)|класс]]<nowiki/>ификация таксономик рәттәрҙе ҡуллана, шул иҫәптән башҡалар (иң инклюзивтан иң инклюзируемыйға тиклем): Домен, Короллек, [[Тип (биология)|Филум]], Класс, [[Отряд (биология)|Орден]], [[Ғаилә (биология)|Ғаилә]], Ген, [[Төр (биология)|Төрҙәр]] һәм Трен.<ref>{{Cite news|url=https://www.mnemonic-device.com/biology/taxonomy/domain-kingdom-phylum-class-order-family-genus-species/|title=Mnemonic taxonomy / biology: Kingdom Phylum Class Order...|author=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170606171902/https://www.mnemonic-device.com/biology/taxonomy/domain-kingdom-phylum-class-order-family-genus-species/|archivedate=6 June 2017}}</ref> === Таксономик тасуирламалар === [[Файл:Nepenthes_smilesii_type_specimen.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/da/Nepenthes_smilesii_type_specimen.jpg/170px-Nepenthes_smilesii_type_specimen.jpg|мини|''Nepenthes smilesii'', тропик питчер үҫемлеге]] Таксондың тасуирламаһы йәки диагнозы бергә ҡуйыла. Таксондарҙы билдәләүсе ҡағиҙәләр юҡ, әммә яңы таксондарҙы атау һәм баҫтырып сығарыу ҡағиҙәлар йыйылмаһы менән идара ителә.<ref name="Herbarium">{{Cite web|title=Nomenclature, Names, and Taxonomy|url=http://herbarium.usu.edu:80/teaching/4420/botnom.htm|year=2005|website=Intermountain Herbarium – USU|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161123030604/http://herbarium.usu.edu/teaching/4420/botnom.htm|archive-date=23 November 2016}}</ref> [[Зоология]]ла киң ҡулланылған рәттәр өсөн номенклатура (суперғаиләләрҙең ярым төрҙәре) Халыҡ-ара Зоологик номенклаттура кодексы (''ICZN коды'') менән көйләнә. Фикология, [[микология]] һәм [[ботаника]] өлкәләрендә таксондарҙың атамаһы ылымыҡтар, бәшмәктәр һәм үҫемлектәр өсөн халыҡ-ара номенклатура кодексы (''ICN'') менән көйләнә. Таксондың тәүге тасуирламаһы биш төп талапты берләштерә:<ref>{{Cite web|title=How can I describe new species?|url=http://iczn.org/content/how-can-i-describe-new-species|publisher=[[International Commission on Zoological Nomenclature]]|author=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306133052/http://iczn.org/content/how-can-i-describe-new-species|archive-date=6 March 2012|access-date=21 May 2020}}</ref> # Таксонға латин алфавитының 26 хәрефенә нигеҙләнеп исем бирергә кәрәк (яңы төрҙәр өсөн биномиал, йәки башҡа рәттәр өсөн униномиал). # Исеме берҙән-бер булырға тейеш (йәғни омоним түгел). # Тасуирлама кәм тигәндә бер исем йөрөткән типтағы экземплярға нигеҙләнергә тейеш. # Ул таксонды тасуирлау (билдәләү) йәки уны башҡа таксондарҙан айырыу өсөн (диагноз, ''ICZN коды'', 13.1.1 статья, ''ICN'', 38-се статья) тейешле атрибуттар тураһында белдереүҙәрҙе үҙ эсенә алырға тейеш. Ике код та таксондың йөкмәткеһен (уның округтарын) билдәләүҙе уның исемен билдәләүҙән аңлы рәүештә айыра. # Был тәүге дүрт талап даими фәнни яҙма булараҡ күп һанлы бер үк күсермәләрҙә баҫтырылырға тейеш. Әммә йыш ҡына, таксондың географик диапазоны, экологик иҫкәрмәләр, химия, тәртип һ. б. кеүек, күберәк мәғлүмәт индерелә. Тикшеренеүселәрҙең таксаға килеү ысулы төрлөсә: булған мәғлүмәттәргә һәм ресурстарға ҡарап, ысулдар сағыу үҙенсәлектәрҙе ябай һан йә сифатлы сағыштырыуҙан, ДНК эҙмә-эҙлелеге буйынса ҙур күләмдәге мәғлүмәттәрҙе компьютер анализдарын ентекләп тасуирлауға тиклем үҙгәрә.. === Авторҙың цитатаһы === «Автор» фәнни исемдән һуң урынлаштырыла ала.<ref name="AJE">{{Cite web|url=http://www.aje.com/en/arc/editing-tip-scientific-names-species/|title=Editing Tip: Scientific Names of Species {{!}} AJE {{!}} American Journal Experts|website=www.aje.com|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409021714/http://www.aje.com/en/arc/editing-tip-scientific-names-species/|archive-date=9 April 2017}}</ref> Автор — беренсе тапҡыр был исемде дөрөҫ баҫтырып сығарған ғалимдың исеме.<ref name="AJE" /> Мәҫәлән, 1758 йылда Линней Азия филенә Elephas maximus тигән фәнни исем бирә, шуға күрә был исем ҡайһы берҙә «Elephas maximas Linnaeus, 1758» тип яҙыла.<ref>{{Cite web|url=http://study.com/academy/lesson/carolus-linnaeus-classification-taxonomy-contributions-to-biology.html|title=Carolus Linnaeus: Classification, Taxonomy & Contributions to Biology – Video & Lesson Transcript {{!}} Study.com|website=Study.com|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409021600/http://study.com/academy/lesson/carolus-linnaeus-classification-taxonomy-contributions-to-biology.html|archive-date=9 April 2017}}</ref> Авторҙарҙың исемдәре йыш ҡына ҡыҫҡартыла: L., ''Линней'' өсөн, киң ҡулланыла. Ботаникала, ысынында, стандарт ҡыҫҡартыуҙарҙың көйләнгән исемлеге бар (авторҙың ҡыҫҡартмаһы буйынса ботаниктар исемлеген ҡарағыҙ).<ref>{{Cite web|url=http://www.biocyclopedia.com/index/biological_classification.php|title=Biological Classification|website=biocyclopedia.com|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170514164313/http://www.biocyclopedia.com/index/biological_classification.php|archive-date=14 May 2017}}</ref> Ботаника һәм зоология араһында властарҙы бүлеү системаһы бер аҙ айырыла.<ref name="Herbarium" /> Әммә, ғәҙәти күренеш, әгәр төрҙөң заты төп тасуирламанан һуң үҙгәрһә, төп авторлыҡтың исеме ҡумталарҙа урынлаштырыла.<ref>{{Cite web|url=http://www.annelida.net/zootax-tutor.html|title=Zoological nomenclature: a basic guide for non-taxonomist authors|website=Annelida.net|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170316112709/http://www.annelida.net/zootax-tutor.html|archive-date=16 March 2017}}</ref> == Фенетика == [[Файл:Phylogenetics.svg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/69/Phylogenetics.svg/300px-Phylogenetics.svg.png|мини|300x300пкс|Филогенетик һәм фенетик (характерға нигеҙләнгән) төшөнсәләрҙе сағыштырыу]] Фенетикала шулай уҡ таксиметрияһы, йәки һан таксономияһы булараҡ билдәле организмдар, филогенияһы йә эволюцион мөнәсәбәттәренә ҡарамай, дөйөм оҡшашлыҡҡа ҡарап классификациялана.<ref name="BiologyDiscussion" /> Такса араһында гипергеометрик «алыҫлыҡ» үлсәменә килтерә. Фенетик ысулдар хәҙерге заманда сағыштырмаса һирәк осрай, сөнки фенетик ысулдар уртаҡ ата-баба (йәки плесиоморф) һыҙаттарҙы уртаҡ алынған (йәки апоморф) һыҙаттарҙан айырып тормай. .<ref>{{Cite web|title=Classification|url=https://projects.ncsu.edu/project/evoresources/Evolutionary%20medicine/classification/classification16.htm|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414163250/https://projects.ncsu.edu/project/evoresources/Evolutionary%20medicine/classification/classification16.htm|archive-date=14 April 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170414163250/https://projects.ncsu.edu/project/evoresources/Evolutionary%20medicine/classification/classification16.htm |date=14 April 2017 }}</ref> Әммә ҡайһы бер фенетик ысулдар, мәҫәлән, күршеләр ҡушылыу, мөнәсәбәттәрҙе тиҙ баһалаусы булараҡ, артабанғы ысулдар (мәҫәлән, Байес һығымтаһы) иҫәпләү буйынса бик баһала булғанда, һаҡланып ҡалған.<ref>{{Cite web|title=Molecular Marker Glossary|url=http://www.uwyo.edu/dbmcd/molmark/mcdgloss.html|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070610123503/http://www.uwyo.edu/dbmcd/molmark/McDGloss.html|archive-date=10 June 2007}}</ref> == Мәғлүмәт базалары == Хәҙерге заман таксономияһы каталогтар классификацияһын һәм уларҙың документацияһын эҙләү һәм каталоглаштырыу өсөн мәғлүмәттәр базаһы технологияларын ҡуллана.. Йыш ҡулланылған мәғлүмәттәр базаһы булмаһа ла, һәр документлаштырылған төрҙө һанап сығырға тырышҡан «Тормош каталогы» кеүек комплекслы мәғлүмәттәр базаһы бар. Каталогта 2016 йылдың апреленә бөтә короллектәр өсөн 1,64 миллион төр күрһәтелгән, улар хәҙерге фәнгә билдәле тип иҫәпләнгән төрҙәрҙең дүрттән өс өлөшөнән ашыуын тәшкил итә.<ref name="About the Catalogue of Life">{{Cite web |url=http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2016/info/about |title=About the Catalogue of Life: 2016 Annual Checklist |website=Catalogue of Life |publisher=[[Integrated Taxonomic Information System]] (ITIS) |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160515032942/http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2016/info/about |archive-date=15 May 2016 |access-date=22 May 2016}}</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{NoteFoot}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Bibliography == [[Категория:Биологик систематика]] gwthznzywj04horf3fcg1s75wru8whx Вариациалы иҫәпләмә 0 185121 1302478 1204313 2026-08-11T18:26:23Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302478 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Вариациалы иҫәпләмә''' — функционалдарҙың вариацияларын өйрәнеүсе анализ бүлеге. Иң типик мәсьәлә — бирелгән функционал экстремаль ҡиммәткә еткән функцияны табыу. ''Механика'', математика, ''иҡтисад'' мәсьәләләрен (изопериметрик мәсьәләләр, оптималь идара итеү, геодезик һыҙыҡтарҙы табыу) ҡарай<ref name="БЭ">[http://bashenc.online/ba/articles/81418/ Башҡорт энциклопедияһы / Вариациалы иҫәпләмә]</ref>. == Ҡулланыу өлкәһе == Вариациялы иҫәпләмә ысулдары математиканың төрлө өлкәләрендә киң ҡулланыла. Мәҫәлән, дифференциаль геометрияла улар ярҙамында геодезия һығыҡтарын һәм [[Минималь өҫлөк|минималь өҫлө]]ктәрҙе эҙләйҙәр. Физикала вариация ысулы — дискрет, шулай уҡ тарҡатылған системалар, шул иҫәптән физик ҡырҙар өсөн дә хәрәкәт тигеҙләмәләрен алыу өсөн көслө ҡоралдарҙың береһе. Вариациялы иҫәпләмә ысулдары статикала ла ҡулланыла. == Термин һәм билдәләмәләр == Вариациялы иҫәпләүҙең мөһим төшөнсәләре булып түбәндәгеләр тора: * ''вариация'' (беренсе вариация), * Вариация сығарылмаһы (беренсе вариация сығарылмаһы), * Беренсе вариация һәм беренсе вариациялы сығарылманан тыш, икенсе һәм юғары дәрәжәле вариациялы сығарылмалар ҙа ҡарала. Анализда исеме менән тап килгән функция ''вариацияһы'' вариациалы иҫәпләмә менән бер нисек тә бәйле түгел. Варьирвание (үҙгәреш) термины вариациялы иҫәпләмәлә вариация йәки вариация сығарылмаһын табыу өсөн ҡулланыла (был — вариациялы иҫәпләмә предметы булып торған сикһеҙ үлсәмле аргумент осрағы өсөн термин дифференциацияһының аналогы). Шулай уҡ йыш ҡына ҡыҫҡалыҡ өсөн (бигерәк тә ҡушымталарҙа вариация термины вариациялы сығарылма табыуға һәм уны нулгә тиңләүгә тиклем кәметелгән вариация мәсьәләһен сисеү өсөн ҡулланыла. Вариация мәсьәләһе, ҡағиҙә булараҡ, ҡайһы бер функционалдарҙың стационарлығын ҡәнәғәтләндергән функцияны (вариациялы иҫәпләмә сиктәрендә, функцияға тигеҙләмә) табыуҙы аңлата, йәғни сикһеҙ бәләкәй функциональ үҙгәрештәр тыуҙырмаған функция. Шулай уҡ вариация мәсьәләһе функция табыу (функцияға тигеҙләмә) буйынса тығыҙ бәйләнгән мәсьәлә тип атала. Был функционал урындағы экстремумға барып етә (күп йәһәттән был мәсьәлә беренсеһенә тиклем ҡыҫҡартыла, ҡайһы берҙә бөтөнләй тиерлек). Ҡағиҙә булараҡ, терминдарҙы ошолай ҡулланғанда мәсьәлә вариациялы иҫәпләмә ысулдары менән сиселә тип күҙҙә тотола. Геометрияла һәм механикала изопериметрик мәсьәләләр вариация мәсьәләһенең типик миҫалы булып тора; физикала — был ҡыр өсөн бирелгән эш төрөнән ҡыр тигеҙләмәләрен табыу мәсьәләһе. == Тарихы == Антик заманда уҡ изопериметрик мәсьәләләр категорияһына ҡараған тәүге вариация проблемалары барлыҡҡа килә, мәҫәлән, Дидондың мәсьәләһе боронғо грек математикатарына билдәле булған {{Sfn|Рыбников|1949|с=356—378}}: # Бирелгән периметры булған барлыҡ фигуралар араһынан иң ҙур майҙанды түңәрәк тәшкил итә. # Бирелгән яҡтары һәм бирелгән периметры булған бөтә [[күпмөйөш|күпмөйөштәр]] араһынан иң ҙур майҙанға төҙөк күпмөйөш эйә. # Өҫкө майҙаны бирелгән бөтә есемдәрҙең иң ҙур күләменә шар эйә. Шар сегменттары өсөн шундай уҡ мәсьәләне [[Архимед]] сисә, ә Зенодор б.э.т. II быуатта «О изопериметрические фигурах» китабын яҙа (башҡа авторҙарҙың әҫәрҙәрендә унан цитаталар һаҡланған). Беренсе вариациялы принципты яҡтылыҡ нурҙары сағылышы траекториялары өсөн Герон Александрийский «Катоптрика» эшендә формалаштыра (б.э. 21 быуаты) {{Sfn|Рыбников|1949|с=377—378}}. [[Урта быуаттар|Урта быуат]] Европаһында изопериметрик мәсьәләләре менән Сакробоско И. (XI б. I) һәм Т. Брадвардин (XIV б.) шөғөлләнгән. Анализ эщләгәндән һуң вариация мәсьәләләренең яңы типтары барлыҡҡа килә, башлыса механик характерҙа. "Математические начала натуральной философии"нда (1687) [[Исаак Ньютон|Ньютон]] [[газ]]да йәки [[шыйыҡса]]ла (бирелгән үлсәмдәрҙә) хәрәкәт иткәндә иң бәләкәй ҡаршылыҡты тәьмин иткән есем әйләнеше формаһын табыу мәсьәләһен сисә. Вариациялы иҫәпләмәнең хәҙерге вариантын эшләүгә этәргес биргән мөһим тарихи мәсьәлә булып брахистохрон тураһында мәсьәлә тора (1696). Бер нисә математик тарафынан тиҙ арала хәл ителеүе яңы методтарҙың ғәйәт ҙур мөмкинлектәрен күрһәтә. Улар араһында сылбырлы һыҙыҡтың формаһын билдәләү мөһимлеген күрһәтеү кәрәк (йәғни ауыр бер төрлө ептең тигеҙләнеш формалары, 1690 йыл). Вариация мәсьәләләрен сисеүҙең дөйөм ысулдары был осорҙа булмаЙ, һәр мәсьәлә аҡыллы геометрик фекерләү ярҙамында сиселгән. [[Пьер Ферма]] геометрик оптиканың төп принцибын формалаштыра, уға ярашлы төрлө мөхиттәге яҡтылыҡ иң бәләкәй ваҡытты биләгән юлды һайлай. 1746 йылда Мопертюи, фәнгә иң бәләкәй хәрәкәт итеүҙең беренсе принцибын индереп, был ҡағиҙәне дөйөмләштерә. Вариациялы иҫәпләмәне үҫтереүгә [[Леонард Эйлер]] һәм Жозеф Лагранж тос өлөш индерә. Эйлерҙың вариациялы иҫәпләмәне тәүге системалы тасуирлауы һәм термин үҙе 1766 йыл яҙыла. Лагранж үҙ аллы 1755 йылдан фундаменталь һөҙөмтәләр ала һәм вариация төшөнсәһен индерә. Был этапта практик әһәмиәткә эйә булған вариациялы иҫәпләмәнең төп классик һөҙөмтәләренең береһе булып Эйлер — Лагранждың тигеҙләмәләре — дифференциаль тигеҙләмәләр тора. Улар экстремумдың кәрәкле шарты булып тора, ул вариация методтарҙың аналитик нигеҙенә тәшкил итә. Тиҙҙән, асыҡланыуынса, был тигеҙләмәләрҙең сығарылыштары бөтә осраҡтарҙа ла ысын экстремум бирмәй, һәм экстремумды гарантиялаусы етерлек шарттар табыу мәсьәләһе ҡуйыла. Тәүге тәрән тикшеренеүҙе (икенсе вариацияны) Лежандр яһаған, ләкин Лагранж уның эшендә хата таба. Лежандраның һөҙөмтәләрен Якоби (1837), һуңынан уның уҡыусыһы Гессе (1857) һәм һуңыраҡ Вейерштрасс аныҡлаштыра. Хәҙер был етерлек шарттар Якоби тигеҙләмәләре тип атала<ref>{{Cite web|url=http://vi.horizalru.com/18.html|title=Вторая вариация функционала. Достаточное условие минимума функционала.|access-date=2011-02-25|archive-date=2010-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20100404123703/http://vi.horizalru.com/18.html|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100404123703/http://vi.horizalru.com/18.html |date=2010-04-04 }}</ref>. XX быуатта Дэвид Гильберт, Оскар Больца, Гилберт Эмес Блисс, Эмми Нетер, Леонида Тонелли, Анри Лебесг һәм Жак Хадамард ҙур өлөш индерә<ref name="brunt">{{cite book |last=van Brunt |first=Bruce |title=The Calculus of Variations |url=https://archive.org/details/springer_10.1007-b97436 |publisher=Springer |year=2004 |isbn=978-0-387-40247-5}}</ref>. Марстон Морс хәҙер Морс теорияһы тип йөрөтөлгән вариациалы иҫәпләмә ҡуллана. Үҙенсәлекле идара итеү теорияһында вариациялы иҫәпләмә өсөн яңы математика ҡоралдарын уйлап сығарғандар. Үҙгәртеп ҡороуҙарға килгәндә, Ричард Беллмандың динамик программалауы — вариациялы иҫәпләмәгә альтернатив булып тора><ref>{{cite web |title=Richard E. Bellman Control Heritage Award |year=2004 |url=http://a2c2.org/awards/richard-e-bellman-control-heritage-award |work=American Automatic Control Council |access-date=2013-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181001032837/http://a2c2.org/awards/richard-e-bellman-control-heritage-award |date=2018-10-01 }}</ref>. == Формаль булмаған фекерләшеү == Вариациялы иҫәпләмә йөкмәткеһе — функционал осрағында дифференциал һәм сикле үлсәмле векторлы аргументтың ҡабатландыҡ функцияһының дөйөм төшөнсәләре булып тора. Билдәләү өлкәһе булып ниндәйҙер [[күмәклек]] йәки функциялар арауығы хеҙмәт иткән функциялар, ә мәғәнәһе матдтәләр йәки комплекслы һандар күмәклегендә ята. == Башҡортостанда фәнни тикшеренеүҙәр == [[Башҡортостан]]да вариациалы иҫәпләмә өлкәһендәге тәүге фәнни тикшеренеү булып М. А. Лаврентьевтың квазиконформлы сағылыш теорияһының вариациялы ысулдары буйынса XX быуаттың 1‑се яртыһында, 40-сы йылдарҙа, (Украина ССР‑ы ФА‑ның Өфөлә эшләү осоронда) башҡарылған ғилми хеҙмәттәре иҫәпләнә. 1960 йылдарҙа оптималләштереүҙең математика теорияһы һәм уның ҡушымталары менән бәйле вариациалы иҫәпләмә бүлектәре буйынса тикшеренеүҙәр алға китә. [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]нда Э. А. Мухачёва етәкелегендә математик программалаштырыу мәсьәләләре һәм уның сәнәғәттә оптималь бесеү һәм төрөү мәсьәләләренә ҡарата ҡушымталары буйынса тикшеренеүҙәр үткәрелә. [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда С. Ю. Рудерман етәкселегендә үткәргес торба трассаларын оптималләштереү буйынса эштәр башҡарыла, С. И. Спивак етәкселегендә ҡатмарлы химик-технологик процестарҙы һәм Н. Д. Морозкин етәкселегендә фазалары сикләүле процестарҙы оптималләштереү, В. Т. Иванов, һәм Ф. В. Лубышев етәкселегендә оптималь идара итеүҙең математик теорияһы, С. А. Щербинин етәселегендә электрохимик процестарҙың ҡулай режимдарын иҫәпләп сығарыу буйынса тикшеренеүҙәр үҫеш ала. Математика институтында М. Д. Рамаҙанов етәкселегендә иҫәпләү алгоритмдарын оптималләштереү теорияһы һәм И. И. Голичев етәеселегендә системаның торошон айырмалы сығарылмалары булған дифференциаль тигеҙләмәләр аша тасуирлау шарттарында оптималләштереү ысулдары эшләнә<ref name="БЭ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''М. В. Алексеев, В. М. Изд., С. В. Фомин'' Оптималь идара. — М.: Наука, 1979 * {{Китап|автор=Афанасьев В. Н., Колмановский В. Б., Носов В. Р.|заглавие=Математическая теория конструирования систем управления|место=М.|издательство=[[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]]|год=2003|страниц=614|isbn=5-06-004162-X}} * ''Б. А. Дубровин, Новиков С. П., Т. А. Фоменко'' Хәҙерге геометрия: ысулдары һәм ҡушымталары. — М.: Наука, 1979 * ''Зейферт Г., В. Трельфалль'' Дөйөм алғанда, иҫәпләмәгәндә вариационный 2-е изд., — М.: РХД, 2000 * ''Л. М. Краснов, Г. И. Макаренко, А. И. Киселевтың'' Вариационный иҫәпләмәгәндә, күнегеүҙәр һәм бурыстары. — М.: Наука, 1973 * {{Мәҡәлә|автор=Петров Ю. П.|заглавие=Из истории вариационного исчисления и теории оптимальных процессов|издание=[[Историко-математические исследования]]|номер=32/33|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|место=М.|год=1990|страницы=53—73}} * {{Мәҡәлә|автор=Рыбников К. А.|заглавие=Первые этапы развития вариационного исчисления|издание=[[Историко-математические исследования]]|номер=2|издательство=ГИТТЛ|место=М.-Л.|год=1949|страницы=355—498|ref=Рыбников}} * {{Китап|автор=Фейнман Р., Лейтон Р., Сэндс М.|заглавие=Фейнмановские лекции по физике. Том 6: Электродинамика. Перевод с английского (издание 3)|издательство=Эдиториал УРСС|isbn=5-354-00704-6}} — 19 башлығы: бәләкәй принцибын ғәмәлгә. (Бик ябай, формаль принцип ғәмәлгә индереп, бәләкәй һәм техника күргәҙмәһе көйҙө миҫал; өлкән уҡыусылары өсөн тәҡдим ителә һәм, мөмкин булһа, кесе курс студенты). * Л а в р е н т ь е в М. А., Л ю с т е р н и к Л. А. Курс вариационного исчисления. 2-е изд. М.; Л., 1950; * ''Т. А. Фоменко'' Топология вариационный ысулы. — М.: Наука, 1982 * ''Эльсгольц Л. Э.'' Тигеҙләмәһе дифференциаль иҫәпләмә һәм вариационный. — М.: Наука, 1969. * М у х а ч ё в а Э. А., Р у б и н ш т е й н Г. С. Математическое программирование. Новосибирск, 1987. * ''Л. С. Полак'' Механика вариационный принциптары. — М.: Физматлить, С 1959—932 == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|81418}}{{V|22|09|2022}} [[Категория:Дифференциаль иҫәпләмә]] [[Категория:Вариациалы иҫәпләмә]] qd5ioe39jj45lo38s8ihccml8wgxe0u Бөйөк Зимбабве 0 185292 1302573 1179303 2026-08-11T19:54:07Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302573 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = |русское название = Бөйөк Зимбабве |оригинальное название = |страна = Зимбабве |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_dir = S |lat_deg = 20 |lat_min = 16 |lat_sec = 12 |lon_dir = E |lon_deg = 30 |lon_min = 55 |lon_sec = 59 |CoordAddon =type:city(4000000) |размер карты страны = 250 |размер карты региона = |размер карты района = |вид региона = |регион = |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |изображение = Conical Tower - Great Enclosure III (33736918448).jpg |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = |официальный язык-ref = |население = |год переписи = |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = |DST = |телефонный код = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = Great Zimbabwe |сайт = |язык сайта = |язык сайта 2 = |язык сайта 3 = |язык сайта 4 = |язык сайта 5 = }} [[Файл:Great-Zimbabwe-2.jpg|мини|300 px|Бөйөк Зимбабве]] {{Всемирное наследие|364}} '''Бөйөк Зимбабве''' ('''Ҙур Зимбабве'''; шона теленән: «дзим­ба-дза-маб­ве» — «таш йорттар») — [[Зимбабве]] дәүләтенең Масвинго провинцияһында урынлашҡан боронғо Көньяҡ [[Африка]] ҡалаһының таш ҡомартҡыларына бирелгән исем. Оло Зимбабве шона халҡының ([[Банту (халыҡтар төркөмө)|банту төркөмө халҡы]]) ата-бабаларының төп изге һәм культ үҙәге булып һаналған. Беҙҙең эраның 1130-сы йылдар тирәһендә ҡалаға нигеҙ һалынған һәм ул ике-өс быуат дауамында булған. == Ҡоролошо == Боронғо заманда ул [[Мономотапа]] дәүләтенең үҙәге булған, ул шулай уҡ ''Бөйөк (Ҙур) Зимбабве'', ''Муене Мутапа'' йәки ''Мунхумутапа'' державаһы булараҡ билдәле. Был империя хәҙерге [[Зимбабве]] (хәҙерге дәүләт ошо ҡаланың исемен алған) һәм [[Мозамбик]] дәүләттәре сигендә урынлашҡан биләмә менән идара иткән. Улар башҡа донъя менән [[Замбези]] йылғаһы дельтаһының көньяғындағы ''Софала'' кеүек порттар аша сауҙа иткән<ref>«Vast Ruins in South Africa- The Ruined Cities of Mashonaland», The New York Times, 18 December 1892, p. 19.</ref>. Үҙ сиратында, ҡала ике районға бүленгән. Кешеләрҙең күбеһе (уларҙың иҫәбе 10 меңдән дә кәм булмаған) һалам аласыҡтарҙа йәшәй, абруйлы кешеләр ҡаланың махсус кәртәләнгән райондарында төпләнә. Архитектура ҡоролмаларының күбеһе — таш башнялар, монолиттар һәм алтарҙәр — доғалар ҡылыу өсөн тәғәйенләнгән булған. «Зимбабве» тигән һүҙ төп мәғәнәһе «таш йорттар»ҙан тыш — «ғибәҙәт ҡылыу йорттары» тигән өҫтәмә мәғәнәне лә аңлата. Нигеҙҙә, бында ямғыр өсөн, тимәк, мул уңыш өсөн «яуаплы» илаһтарға доға ҡылғандар. Урындағы ҡәбиләнең төп илаһы Мвари булған. Мбире ҡәбиләһе шулай уҡ мбондороға — идара иткән династиялар рухтарына табынған. Ҙур Зимбабвела шоналар XIX быуат башына тиклем йәшәгән. == Өйрәнеү == XVI быуатта [[Мономотапа]] батшалығы һәм уның баш ҡалаһы Бөйөк Зимбабве тураһында беренселәрҙән булып унда көнсығыштан үтеп ингән [[Португалия|португалдар]] белгән. 1570 йылда ҡалаға Франсишку Баррету етәкселегендәге португал экспедицияһы килгән. Түңәрәк һыҙаттары менән Ҙур Зимбабвены хәтерләткән ҡәлғә һүрәте Урбано Монтиҙың 1587 йылғы «Донъя атласы»нан [[Африка]] картаһында ла бар<ref>{{cite web |author = |url = https://artsgtu.ru/blog/strannaya-karta-vozrastom-430-let/ |title = Странная карта, возрастом 430 лет. |lang = ru |website = artsgtu.ru |date = |accessdate = 2020-04-19 |deadlink = no |archive-date = 2020-07-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200716142639/https://artsgtu.ru/blog/strannaya-karta-vozrastom-430-let/ }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://www.davidrumsey.com/blog/2017/11/26/largest-early-world-map-monte-s-10-ft-planisphere-of-1587 |title = Largest Early World Map — Monte’s 10 ft. Planisphere of 1587 |lang = |website = www.davidrumsey.com |date = |accessdate = 2020-04-19 |deadlink = no |archive-date = 2020-04-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200407141406/https://www.davidrumsey.com/blog/2017/11/26/largest-early-world-map-monte-s-10-ft-planisphere-of-1587 }}</ref>. Хәҙерге заман ғалимдары тарафынан бер нисә осор айырыла. Иң боронғоһо — хәҙерге [[Зимбабве]] дәүләтенең үҙәк һәм көньяҡ өлөшөндә билдәле Гокомере мәҙәниәте керамикаһы менән яҡынса IV быуатта тамамланған. Яҡынса XII быуат ҡараған ҡатлам — элеккесә керамика һәм торлаҡ төрҙәре буйынса күсәгилешлелеккә эйә — бында һайғау һәм балсыҡтан ҙур булмаған йорттар, шул саҡта уҡ таштан биналарҙың төҙөлөшө башлана. Был ваҡыт үҙгәрештәрен күскенселәр килеүе менән бәйләйҙәр. Фараз буйынса, каранг халҡы (шона халыҡтары төркөмө) урындағы халыҡты буйһондорған һәм [[ғәрәптәр|ғәрәп]] сауҙагәрҙәре менән сауҙаны яйға һалған<ref name="БРЭ"> {{БРЭ|статья= Зимбабве (Большой Зимбабве)|ссылка=https://bigenc.ru/archeology/text/2878951 |id= 2878951|автор= |том= |страницы= |ref= }}</ref>. Яҡынса 1450 йылда ҡаланың сәскә атыу осоро билдәләнә, ул саҡта «Акропол»дә үҙгәртеп ҡороуҙар башҡарыла, үҙәндә йорт-ҡаралтылар төҙөлә. Был ваҡытҡа ҡараған археологик табылдыҡтар араһында — ҡоштарҙың таш скульптуралары, импорт әйберҙәре күп. Был осорҙа Бөйөк Зимбабве [[Мономотапа]] дәүләтенең баш ҡалаһы булған. Яҡынса XVI быуатта (һуғыштар, Саби йылғаһында суднолар йөрөүен туҡтатыу йәки башҡа сәбәптәр арҡаһында) ҡала ошо статусты юғалтҡан. Африканың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Бөйөк Зимбабвеға оҡшаш ҡаласыҡтар, шул иҫәптән Ками, Дло-Дло (Дхло-Дхло), Иньянга һәм башҡалар билдәле<ref name="БРЭ" />. === Барлыҡҡа килеү тураһындағы гипотезалар === 1867 йылда ҡала емереклекәре янына һунарсы Адам Рендер килә, ул 1871 йылда немец сәйәхәтсеһе һәм географ Карл Маухтың юлдашы була. Тәүге археологик эҙләнеүҙәр үткәргәндән һуң, Маух был урындың сағыу тасуирламаһын [[Европа]] матбуғатына ебәргән һәм, был урын Сөләймән (Соломон) ғибәҙәтханаһының күсермәһе булып тора, тип өҫтәгән һәм [[Тәүрат]]тағы Офир ерен таптым тип белдерегән<ref>Hill, Geoff (2005) [2003]. The Battle for Zimbabwe: The Final Countdown. Johannesburg: Struik Publishers. p. 31. ISBN 978-1868726523.</ref>. Ғилми мөхиттә XIX быуат уртаһынан Африка ҡитғаһындағы ҡара тәнле кешеләрҙең проектлау ҙа, төҙөү ҙә һәләте юҡ тигән инаныу өҫтөнлөк иткән<ref>Daniel Tangri. [https://www.jstor.org/stable/3171818?seq=1 Popular Fiction and the Zimbabwe Controversy], ''History in Africa'', Vol. 17 (1990), p. 293.</ref>. Археолог Джордж Теодор Бент, ҡаланы [[Финикия|финикийҙар]] йәки [[ғәрәптәр]] төҙөгән, тип раҫлаған<ref>«Vast Ruins in South Africa- The Ruined Cities of Mashonaland», The New York Times, 1892-12-18, p. 19.</ref>. 1928—1929 йылдарҙа Ҙур Зимбабвеның ҡомартҡыларын Африкала бер нисә йыл эшләгән Британия археологы Гертруда Катон-Томпсон өйрәнә. Ул, емереклектәр туранан-тура Африкала барлыҡҡа килә, тип раҫлаған. Ҙур Зимбабвеның матди мәҙәниәте ҡалдыҡтарының барлыҡҡа килеүе һәм уны барлыҡҡа килтергән ҡара тәнле булмаған кешеләрҙең цивилизацияһы тураһындағы гипотеза әлегә тиклем киң таралған (был темаға фәнни мәҡәләләр боронғо йәһүд ҡаласығы һәм архитектураһы менән параллельдәр уҙғарыла)<ref>Tudor Parfitt, Yulia Egorova. [https://books.google.com/books?id=e5p-AgAAQBAJ&pg=PA61 Genetics, Mass Media and Identity: A Case Study of the Genetic Research], 2006, pp. 61-62.</ref>. == Факттар == {| |- | style="vertical-align:top;" | Мәҙәниәт үҙенсәлегенең символы булараҡ «Зимбабве» атамаһын хәҙерге [[Зимбабве]] дәүләте ҡабул иткән. Бөйөк Зимбабвенан таш скульптураһы (ҡош һыны) һүрәте илдең гербында һәм флагында бар. 1980 йылда бойондороҡһоҙлоҡ яуланғандан һуң 2008 йылда валютаның ғәмәле туҡтатылғанға тиклем, Зимбабве аҡсаһында 50 долларлыҡ купюрала боронғо ҡаланың емереклектәре һүрәтләнгән. Ләкин ул 2000-се йылдарҙағы гиперинфляция арҡаһында ул бөтөнләй файҙаланылмаған тиерлек. Бөйөк Зимбабвеның ҡош һыны һүрәте 1 цент тәңкәгә төшөрөлгән. Бынан тыш, Бөйөк Зимбабвены Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереү айҡанлы 1986 йылда ҙур ҡойма һүрәте төшөрөлгән марка сығарыла<ref>[http://www.thesalmons.org/lynn/wh-zimbabwe.html Abbildung der Briefmarke von 1986] (englisch)</ref>. Конуслы башня һәм ҡоштоң һүрәте төшөрөлгән тағы бер марка 2005 йылда сығарыла.<ref>[http://colnect.com/de/stamps/stamp/163253-World_Heritage_Sites_-_Great_Zimbabwe_Soapstone_Zimbabwe_B-History_Archeology-Simbabwe Abbildung der Briefmarke von 2005] (englisch)</ref> | style="vertical-align:top;" | [[File:Flag of Zimbabwe.svg|мини|110px|[[Зимбабве]] флагында Бөйөк Зимбабвенан ҡош һыны һүрәтләнгән]] | style="vertical-align:top;" | [[Файл:Coat of arms of Zimbabwe.svg|мини|110px|[[Зимбабве]] гербында Бөйөк Зимбабвенан конуслы башня һәм ҡош һыны һүрәтләнгән]] | style="vertical-align:top;" | [[Файл:Zimbabwe cent.png|мини|110px|1 центта ҡош һыны һүрәтләнгән]] | style="vertical-align:top;" | [[Файл:Great Zimbabwe.png|мини|110px|Бөйөк Зимбабве емереклектәре 50 долларлыҡ банкнотала һүрәтләнгән]] |} == Галерея == <gallery widths="150" heights="150" class="center"> Great Zimbabwe (Donjon).jpg| Zimbabwe wall.jpg| Wall of the great enclosure, Great Zimbabwe.JPG| Wall of the great enclosure (far), Great Zimbabwe.JPG| Great-Zimbabwe-3.jpg| Zimbabwe wooden lintel.jpg| Great-zim-aerial-looking-West.JPG Eastern-enclosure-great-zimbabwe.jpg| </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{cite book|last=Qarleyk|first=Pyotr|title=Great Zimbabwe: New Aspects of Archaeology|url=https://archive.org/details/greatzimbabwe0000garl_f0i8|year=1973|publisher=Thames & Hudson|location=London|isbn=978-0-8128-1599-3|ref=harv}} * {{cite book|last=Qarleyk|first=Pyotr|title=Great Zimbabwe|year=1982|publisher=Zimbabwe Publishing House|location=Harare|isbn=978-0-949932-18-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Qarleyk|first=Pyotr|title=Early Art and Architecture of Africa|year=2002|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-284261-7|location=Oxford|url-access=registration|url=https://archive.org/details/earlyartarchitec00garl|ref=harv}} * {{cite book|last=Matenqa|first=Eduard|title=Soapstone Birds of Great Zimbabwe: Symbols of a Nation|year=2008|location=Harare|publisher=African Publishing Group|isbn=978-1-77901-135-0|ref=harv}} * {{cite book|last=Pikirayi|first=İnnokent|title=The Zimbabwe culture: origins and decline of southern Zambezian states|year=2001|publisher=Rowman Altamira|isbn=978-0-7591-0091-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Summers|first=Roqer|year=1970|chapter=The Rhodesian Iron Age|editor=J.D. Fage|editor2=Roland Oliver|title=Papers in African Prehistory|url=https://archive.org/details/papersinafricanp0000fage|url-access=registration|location=Kembric|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-09566-2|ref=harv}} * {{cite book|last=Ukko|first=Pyotr C.|title=Theory in Archaeology: A World Perspective|year=1995|publisher=Routledge|isbn=978-0-203-97328-8}} == Һылтанмалар == * {{БРЭ|статья= Зимбабве (Большой Зимбабве)|ссылка=https://bigenc.ru/archeology/text/2878951 |id= 2878951|автор= |том= |страницы= |ref= }} * {{БСЭ3|заглавие=Зимбабве}} * {{cite web |author = |url = http://joyandbobby.com/albums/zimbabwe/index.html |title = Фотографии Большого Зимбабве |lang = |website = joyandbobby.com |date = |accessdate = 2020-04-19 |deadlink = no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200601022006/http://joyandbobby.com/albums/zimbabwe/ |date=2020-06-01 }} * {{cite web|author = |url = http://www.rg.ru/2006/06/16/Zimbabwe.html |title = В. Овчинников. Большое Зимбабве \\ «Российская газета» от 16 июня 2006 г. |lang = ru |website = www.rg.ru |date = |accessdate = 2020-04-19|deadlink = no}} * {{cite web|author = |url = http://www.mysticspot.ru/?p=333#more-333 |title = Крепость Большое Зимбабве |lang = ru |website = www.mysticspot.ru |date = |accessdate = 2020-04-19|deadlink = no}} {{внешние ссылки}} [[Категория:Зимбабве тарихы]] [[Категория:Зимбабвела Бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Африканың юҡҡа сыҡҡан ҡалалары]] 7j9kq5uahi2gibhigcy6w9r7zbpgjro Каддафи Муаммар 0 185672 1302475 1205582 2026-08-11T18:23:31Z InternetArchiveBot 31336 Add 8 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302475 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт эшмәкәре | имя = Муаммар Каддафи | оригинал имени = {{lang-ar|معمر القذافي}} | изображение = Muammar al-Gaddafi at the AU summit-LR.jpg | описание изображения = Каддафи 2009 йылдың 2 февралендә Аддис-Абебала Африка союзы саммитында | ширина = 250 | должность = Революцияның туғандаш юлбашсыһы һәм лидеры | флаг = | флаг2 = Flag of Libya (1977–2011).svg | периодначало = 2 март, 1979 | периодконец = 20 октябрь, 2011 | предшественник = ''вазифа раҫланған'' | преемник = ''вазифа юҡҡа сығарылған'' | должность = Ливия Дөйөм халыҡ конгресының генераль секретары | флаг_2 = Coat of arms of Libya (1977-2011).svg | флаг2_2 = Flag_of_Libya_(1977-2011).svg | порядок_2 = 1 | периодначало_2 = 2 март, 1977 | периодконец_2 = 2 март, 1979 | предшественник_2 = ''вазифа раҫланған'' | преемник_2 = Абдул Ати әл-Обейди | должность_3 = Ливияның Революцион командование советы рәйесе | флаг_3 = Coat of arms of Libya (1972–1977).svg | флаг2_3 = Flag of Libyan Arab Republic 1969.svg | периодначало_3 = 1 сентябрь, 1969 | периодконец_3 = 2 март, 1977 | предшественник_3 = ''вазифа раҫланған'' | преемник_3 = ''вазифа юҡҡа сығарылған'' | должность_4 = Ливия премьер-министрҙары исемлеге | флаг_4 = Coat of arms of Libya (1969–1972).svg | флаг2_4 = Flag of Libya (1969–1972).svg | периодначало_4 = 16 ғинуар, 1970 | периодконец_4 = 16 июль, 1972 | предшественник_4 = Мәхмүт Сөләймән әл-Мәғриби | преемник_4 = Әбдел Сәләм Жәллүд | должность_5 = Ливияның оборона министры | флаг_5 = Coat of arms of Libya (1969–1972).svg | флаг2_5 = Flag of Libyan Arab Republic 1969.svg | периодначало_5 = 16 ғинуар, 1970 | периодконец_5 = 16 июль, 1972 | предшественник_5 = Әҙәм Сәйет Хавваз<ref name="Revolut">{{cite web|title=Qadhafi and the Revolutionary Command Council|publisher=Country Studies|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-8144.html|lang=en|accessdate=}}</ref> | преемник_5 = Әбүбәкер Юныс Жабәр | должность_6 = Африка союзы рәйесе | флаг_6 = Flag of the Organization of African Unity (1970-2002).jpg | флаг2_6 = | периодначало_6 = 2 февраль, 2009 | периодконец_6 = 31 ғинуар, 2010 | предшественник_6 = Жакайя Киквете | преемник_6 = Бингу вә Мутарика <!-- | род = Каддафа | вероисповедание = сөнни йүнәлешле ислам | профессия = {{политик2|Ливия|XXI быуат|XX быуат}}, {{публицист|Ливия}}, {{революционер|Ливия}}, хәрби | партия = 1969 йылда Ливияла хәрби түңкәрелеш#«Азат офицерҙар» ойошмаһы <small>(1964—1969)</small><br>Ғәрәп социалистик союзы <small>(1971—1977)</small> | отец = Мөхәммәт Әбү Миньяр | мать = Айша бен Ниран<ref name="nndb">{{cite web|title=Muammar Qaddafi|publisher=nndb.com|url=http://www.nndb.com/people/641/000026563/|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8BK4fF?url=http://www.nndb.com/people/641/000026563/|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref> | супруга = 1) Фәтхиә Нури Халед <br>2) Сафия Фаркаш | дети = ''1-се никахынан'' <br>'''улы:''' Ҡаддаф Мөхәммәт <br>''2-се никахтан'' <br>'''улдары:''' Ҡаддафи Сәйеф әл-Ислам, Ҡаддафи Саади, Ҡаддафи Мутасим Билал, Ҡаддафи Ганнибал]], Ҡаддафи Сәйеф әл-Ғәрәп һәм Ҡаддафи Хамис<br>'''ҡыҙы:''' Ҡаддафи Аиша<br>''Тәрбиәгә алынғандар:'' <br>'''ҡыҙы:''' Ханна <br>'''улы:''' Милад --> | автограф = Muammar al-Gaddafi Signature.svg | награды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Орден Мужества (Ливия)}}{{!!}}[[File:Order of the Republic (Libya) - ribbon bar.gif|60px]]{{!!}}{{Орден Великого завоевателя Первого класса}} {{!}}- {{!}}{{Орден «Стара планина» с лентой}}{{!!}}{{Специальный класс ордена Доброй Надежды}}{{!!}}{{Большой Крест ордена Заслуг (Польша)}} {{!}}- {{!}}{{Орден Югославской большой звезды}}{{!!}}{{Большая цепь ордена Освободителя (Венесуэла)}}{{!!}} {{Большой крест Национального ордена Чада}} {{!}}- {{!}}{{Орден Белого льва}}{{!!}}{{Орден На благо Республики}}{{!!}}{{Орден Республики (Нигерия, гражданский)}} {{!}}- {{!}}{{Орден Князя Ярослава Мудрого І степени}}{{!!}}{{Орден Богдана Хмельницкого (Украина) I степени}}{{!!}}{{Большая лента ордена 7 ноября 1987 (Тунис)}} {{!}}- {{!}}{{Гранд-командор ордена Республики (Гамбия)}}{{!!}}{{Орден Национального флага 1 степени}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста Национального ордена Мали}} {{!}}- {{!}}{{Орден Заслуг (Мальта)}}{{!!}}{{Орден «На благо Республики»}}{{!!}}{{Орден Звезды Палестины}} {{!}}- {{!}}{{Орден Омейядов 1 класса}}{{!!}}{{Орден Хосе Марти}}{{!!}}{{Большой крест Национального ордена Нигера}} {{!}}- {{!}}{{Большой крест ордена Леопарда (Заир)}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста Национального ордена Бенина}}{{!!}}[[File:Kagera River Medal (Uganda) - ribbon bar.png|60px]] {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Большой крест ордена Признания (ЦАР)}}{{!!}}{{Орден Дружбы|2009}}{{!!}}{{Орден Дружбы (Вьетнам)}}{{!!}}{{Орден Звезды Румынии (СРР) 1 степени}} {{!}}}{{Медаль «В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина»}} <!-- | гражданство = {{флаг|Ливия|1951}} [[Королевство Ливия]]→<br>{{флаг|Ливия|1969}} [[Ливийская Арабская Республика|Ливия]]→<br>{{флаг|Ливия|1977}} [[Великая Социалистическая Народная Ливийская Арабская Джамахирия|Ливия]] | годы службы = [[1965]]—[[2011]] | принадлежность = {{флаг|Ливия}} [[Королевство Ливия]]→<br>{{флаг|Ливия|1969}} [[Ливийская Арабская Республика]]→{{флаг|Ливия|1977}} [[Великая Социалистическая Народная Ливийская Арабская Джамахирия]] | род войск = | звание = [[Файл:Libya-Army-OF-5.svg|22px]] [[полковник]] ([[1969 год]]) | командовал = [[Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии]] | сражения = [[Египетско-ливийская война]]<br>[[Угандийско-танзанийская война]]<br>[[Чадско-ливийский конфликт]]<br>[[Гражданская война в Ливии (2011)|Гражданская война в Ливии]] --> }} {{redirect|Каддафи}} '''Муаммар Мөхәммәт Әбү Миньяр әл-Каддафи''' ({{Lang-ar|مُعمّر محمد عبد السلام القذّافي}}; 7 июнь 1942 — 20 октябрь 2011) — ливия революционеры, сәйәсмән һәм сәйәси теоретик. Ул 1969 йылдан алып 2011 йылға тиклем [[Ливия|Ливияның]] фактик лидеры менән, башта 1969 йылдан алып 1977 йылға тиклем Ғәрәп Ливия Республикаһының революция рәйесе булараҡ, ә һуңынан, 1977 йылдан 2011 йылға саҡлы, Бөйөк Социалистик Халыҡ Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһенең «туғандаш юлбашсыһы». Тәүҙә идеологик яҡтан ғәрәп милләтселеге һәм ғәрәп социализмы тарафдары, аҙаҡ ул, Африка йүнәлешле Өсөнсө бөтә донъя теорияһы тип аталған үҙ ҡағиҙәләренә ярашлы, идара иткән. Сирттан алыҫ булмаған Италия Ливияһында, ярлы бедуин ғаиләһендә тыуып үҫкән Каддафи Сабха мәктәбендә уҡығанда уҡ ғәрәп милләтсеһе булып китә, һуңынан Бенгазиҙағы Король хәрби академияһына уҡырға инә. Ул ҡораллы көстәрҙә Көнбайыш хуплаған Иҙристең сенусит монархияһын 1969 йылда ҡолатҡан революцион төркөм ойоштора. Власҡа килгәс, Каддафи Ливияны үҙенең Революцион командование советы идара иткән республикаға әйләндерә. Үҙенең указдарына таянып, ул илдән ливия итальяндарын депортациялаған һәм көнбайыш хәрби базаларҙы ҡыуып сығарған. Ғәрәп милләтсе хөкүмәттәре, айырыуса Мысырҙан Ғәмәл Әбдел Насер өлгөһөндә бәйләнештәрҙе нығытҡанда, ул панғәрәп сәйәси союзы өсөн уңышһыҙ сығыш яһай. Ислам модернисы булараҡ, ул шәриғәтте хоҡуҡ системаһына нигеҙе булараҡ индерә һәм «ислам социализмын» үҫтерә. Ул нефть сәнәғәтен национализациялай һәм ҡораллы көстәргә ярҙам итеү, сит ил революционерҙарын финанслау һәм торлаҡ төҙөлөшөнә, һаулыҡ һаҡлауға һәм мәғарифҡа айырыуса иғтибар бүленгән социаль программаларҙы тормошҡа ашырыу өсөн арта барған дәүләт килемдәрен файҙалана. 1973 йылда ул, туранан-тура демократия системаһы булараҡ күрһәтелгән Төп халыҡ конгрестарын ойоштороп, "Халыҡ революцияһы"на башланғыс һала, ләкин төп ҡарарҙар буйынса шәхси контролен һаҡлап ҡала. Шул уҡ йылда ул "Йәшел китап"та (Каддафи) үҙенең Өсөнсө бөтә донъя теорияһын бәйән итә. Каддафи Ливияны 1977 йылда Жәмәһириә («массалар дәүләте») исемле яңы социалистик дәүләткә әйләндерә. Ул рәсми рәүештә идара итеүҙе үҙ өҫтөнә алған, ләкин башҡаса фекерләүҙе баҫтырыу өсөн яуаплы хәрби һәм революцион комитеттарҙың башлығы булып ҡалған. 1970-1980-се йылдарҙа Ливияның Мысыр һәм Чад менән сик буйы бәрелештәре, сит ил боевиктарына ярҙам итеү һәм Шотландияла Локерби өҫтөндә шартлау өсөн яуаплылыҡ уның донъя аренаһында тағы ла нығыраҡ изоляцияһына килтерә. Айырыуса Израиль, АҠШ һәм Берләшкән Короллек менән дошманлыҡ мөнәсәбәттәре нығына, был 1986 йылда Америка Ҡушма Штаттарының Ливияны бомбаға тотоуына («Эльдорадо каньоны» опреацияһы) һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы индергән иҡтисади санкцияларға килтерә. 1999 йылдан Каддафи панғәрәбизмдан ситләшә һәм панафриканизмды, көнбайыш илдәре менән яҡынайыуҙы хуплай; 2009—2010 йылдарҙа ул Африка союзы рәйесе була. 2011 йылда «ғәрәп яҙының» ҡыҙған мәлендә Ливияның көнсығышында бөтә ерҙә лә таралған ришүәтселеккә һәм эшһеҙлеккә ҡаршы протест хәрәкәте тоҡана. Хәл граждандар һуғышына әүерелә, уға Төньяҡ Атлантик килешеүе ойошмаһы Каддафи яҡлыларға ҡаршы Милли күсеү советы яғында сығыш яһай. Каддафи хөкүмәте ҡолатыла; ул Сиртҡа сигенә, ләкин Милли күсеү советы боевиктары тарафынан ҡулға алына һәм үлтерелә. Етди фекер айырымлыҡтары тыуҙырған фигура булараҡ, Каддафи Ливия сәйәсәтендә дүрт тиҫтә йыл дауамында өҫтөнлөк иткән һәм Ливияла бөтә ерҙә лә шәхес культы объекты булған. Ул төрлө наградалар менән бүләкләнде һәм үҙенең империализмға ҡаршы позицияһы, ғәрәп, аҙаҡтан Африка берҙәмлеген хуплауы, шулай уҡ нефть запастарын асҡандан һуң илдең һиҙелерлек үҫеше өсөн юғары баһа алды. Ә Ливия халҡының күбеһе Каддафиҙың социаль һәм иҡтисади реформаларына тәүәккәл рәүештә ҡаршы сыҡҡан; үлгәндән һуң, уны үҙ халҡына ҡарата енси аҙғынлыҡ ҡылыуҙа, язалауҙа һәм үлтереүҙә ғәйепләйҙәр. Күптәр уны кеше хоҡуҡтарын даими боҙған һәм төбәктә һәм сит илдә глобаль терроризмды финанслаған авторитар хаким, диктатор булараҡ ғәйепләгән. == Йәшлек йылдары == === Бала сағы: 1940-1950-се йылдар === Муаммар Мөхәммәт Әбү Миньяр әл-Каддафи<ref name="iccwarrant">{{cite web|title=The Prosecutor v. Muammar Mohammed Abu Minyar Gaddafi, Saif al-Islam al-Gaddafi and Abdullah al-Senussi|url=http://www.icc-cpi.int/en_menus/icc/situations%20and%20cases/situations/icc0111/related%20cases/icc01110111/Pages/icc01110111.aspx|work=ICC-01/11-01/11|publisher=International Criminal Court|date=11 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161113152832/https://www.icc-cpi.int/libya/gaddafi?ln=en |date=13 November 2016 }}</ref> Каср Әбү-Хадиҙан алыҫ түгел, Сирт ҡалаһынан алыҫ булмаған, Ливияның көнбайышында Триполитания сүллегендәге ауыл ерендә тыуған{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=33}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=9}}{{sfn|St. John|2012|с=135}}. Уның ғаиләһе сығышы буйынса ғәрәп булған Каддафа исемле әллә ни йоғонтоға эйә булмаған ғәрәпләшкән берберҙәр нәҫеленән сыҡҡан{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=33}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=9}}{{sfn|Bearman|1986|с=58}}{{sfn|Simons|1996|c=170}}. Уның әсәһе Аиша бин Ниран (1978 йылда вафат булған), ә атаһы Мөхәммәт Абдул Сәләм бин Хамед бин Мөхәммәд булған, ул Әбү Мениар булараҡ билдәле булған (1985 йылда вафат булған); ярлы кәзә һәм дөйә көтөүсеһе булған{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=33}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=9}}{{sfn|Bearman|1986|с=58}}. Күп кенә сығанаҡтар раҫлауынса, әсәһе яғынан өләсәһе ислам динен ҡабул иткән йәһүд булған<ref>{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/142593|title='Qaddafi is Jewish and I'm His Cousin'|author=Elad Benari and Yoni Kempinski|date=1 March 2011|publisher=[[Седьмой канал (Израиль)|Arutz Sheva]]}}</ref>. Хәҙерге заман Каддафиҙары кеүек үк, бәҙеүәндәрҙең күсмә ҡәбиләләре наҙан булған һәм тыуыу тураһында яҙма алып бармаған{{sfn|Kawczynski|2011|с=9}}{{sfn|St. John|2012|с=135}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=35}}. Күп биографтар 7 июнде Каддафиҙың тыуған көнө тип ҡарай; ләкин уның тыуған көнө аныҡ билдәле түгел, һәм сығанаҡтар уның 1942 йылда йәки 1943 йылдың яҙында тыуғанлығын раҫлай{{sfn|Kawczynski|2011|с=9}}{{sfn|St. John|2012|с=135}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=35}}. Биографтар Дэвид Бланди һәм Эндрю Лайсетт билдәләүенсә, Каддафиҙың тыуыуы 1940 йылға тиклем булыуы ла мөмкин{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=35}}. Каддафиҙың өс апаһы, һәм ул ата-әсәһенең берҙән-бер улы булған{{sfn|Kawczynski|2011|с=9}}{{sfn|St. John|2012|с=135}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=35}}. Каддафи бәҙәүи мәҙәниәтендә тәрбиәләнгән, һәм уның шәхси зауығына бөтә ғүмеренә йоғонто яһаған; ул сүллеккә өҫтөнлөк биргән һәм уйланған саҡтарында барған{{sfn|Kawczynski|2011|с=9}}{{sfn|St. John|2012|с=135}}. Каддафи бала саҡтан Европа колониаль державаларының Ливияға ҡатнашлығы барлығын белгән; Италия уның илен баҫып алған, һәм Икенсе бөтә донъя һуғышының Төньяҡ Африка кампанияһы ваҡытында Ливия итальян һәм инглиз ғәскәрҙәре араһындағы конфликттың шаһиты булған{{sfn|St. John|2012|с=135}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=35–37}}. Һуңыраҡ яҙылған раҫлауҙарға ярашлы, Каддафиҙың атаһы яғынан олатаһы Әбдесәләм Буминьяр 1911 йылда Италия армияһы баҫып ингән ваҡытта үлтерелә{{sfn|Bianco|1975|с=4}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=37}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=4}}. Икенсе бөтә донъя һуғышының аҙағында, 1945 йылда, Ливияны Британия һәм Франция ғәскәрҙәре баҫып ала. Бөйөк Британия һәм Франция илде үҙ-ара бүлешеү мөмкинлеген ҡарай{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=38–39}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=7–9, 14}}{{sfn|St. John|2012|с=108}}, әммә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль ассамблеяһы илгә сәйәси бойондороҡһоҙлоҡ бирелергә тейеш тигән ҡарар ҡабул итә һәм 1951 йылда көнбайыш монарх Мөхәммәт Иҙрис әс-Сануси етәкселегендә федератив дәүләт — Ливия Берләшкән Короллеген булдырҙы. Ул сәйәси партияларҙы тыйҙы һәм власты үҙ ҡулында үҙәкләштерҙе{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=38–39}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=7–9, 14}}{{sfn|St. John|2012|с=108}}. === Белеме һәм сәйәси әүҙемлеге: 1950—1963 === Каддафиҙың иң тәүге белеме урындағы ислам уҡытыусыһы биргән дини характерҙа була{{sfn|Bianco|1975|с=5}}{{sfn|St. John|2012|страницы=135–136}}. Һуңынан, Артабан, башланғыс мәктәптә уҡыу өсөн күрше Сиртҡа күсеп килә, һәм дүрт йыл эсендә алты синыфты тамамлай{{sfn|Bianco|1975|страницы=5–6, 8–9}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=39}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=10}}{{sfn|St. John|2012|с=136}}. Ливияла белем алыу түләүһеҙ булмаған, әммә атаһы уға, финанс ауырлыҡтарға ҡарамаҫтан, был ҙур файҙа килтерер, тип уйлаған. Аҙна дауамында Каддафи мәсеттә йоҡлаған, ә ял көндәрендә ата-әсәһенең хәлен белер өсөн 32 саҡрым үткән{{sfn|Simons|1996|c=170}}{{sfn|Bianco|1975|страницы=5–6, 8–9}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=39}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=10}}{{sfn|St. John|2012|с=136}}. Мәктәптә, ул бедуин булғаны өсөн, Каддафиҙы мыҫҡыл иткәндәр, әммә ул үҙенә бер төрлөлөгө менән ғорурланған һәм башҡа бедуин балаларында ғорурлыҡ тойғоһон үҫтергән{{sfn|Bianco|1975|страницы=5–6, 8–9}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=39}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=10}}{{sfn|St. John|2012|с=136}}. Сираттан ул һәм уның ғаиләһе Ливияның үҙәк өлөшөндәге Феццандағы Сабха баҙар ҡаласығына күскән. Атаһы ҡәбилә башлығында күҙәтеүсе булып эшләгән, ә Муаммар урта мәктәптә уҡыған{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=39}}{{sfn|St. John|2012|с=136}}{{sfn|Simons|1996|страницы=170–171}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=10–11}}. Каддафи был мәктәптә бик популяр булған; шул осорҙағы ҡайһы бер дуҫтары уның артабанғы хакимиәтендә, атап әйткәндә, уның иң яҡшы дуҫы Әбдел Сәләм Жәллүд мөһим вазифалар алған{{sfn|Bearman|1986|с=58}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=39–40}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=11}}. [[Файл:Nasser portrait2.jpg|180px|left|thumb|Мысыр Президенты [[Ғәмәл Әбдел Насер]] Каддафиҙың сәйәси батыры булған]] Сабхалағы уҡытыусыларҙың күбеһе мысырлы булған, һәм Каддафи тәүге тапҡыр панғәрәп гәзиттәренә һәм радиотапшырыуҙарына, айырыуса Мысырҙың «Ғәрәптәр тауышы» менән бәйләнешкә ингән{{sfn|Bearman|1986|с=58}}{{sfn|St. John|2012|с=136}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=40}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=11–12}}. Каддафи бала сағында ғәрәп донъяһын тетрәткән мөһим ваҡиғаларҙың, шул иҫәптән 1948 йылда ғәрәп-Израиль һуғышы, 1952 йылда Мысыр революцияһы, 1956 йылда Суэц көрсөгө һәм 1958 һәм 1961 йылдарҙа Берләшкән Ғәрәп Республикаһының оҙаҡҡа һуҙылмаған йәшәүенең шаһиты булған{{sfn|St. John|2012|с=136}}. Каддафи Мысыр Ғәрәп Республикаһының геройы, президент Ғәмәл Әбдел Насер идаралыҡ иткән дәүерҙә үткәрелгән сәйәси үҙгәрештәр менән һоҡлана. Насер ғәрәп милләтселеге өсөн; көнбайыш колониализмынан, неоколониализмдан һәм сионизмдан баш тартыу өсөн, капитализмдан социализмға күсеү өсөн сығыш яһай{{sfn|St. John|2012|с=136}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=40}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=11–12}}{{sfn|Vandewalle|2008b|c=10}}. Каддафи Насерҙың түңкәрелеште нисек ойошторорға өйрәткән «Революция философияһы» тигән китабы тәьҫирендә булған{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=40}}{{sfn|Simons|1996|с=171}}. Мысырҙан Каддафи уҡытыусыларының береһе Мәхмүт Эфай, сығанаҡтарға ярашлы, егеттең сәйәси идеяларына теләктәшлек күрһәткән һәм уға уңышлы революция өсөн армия ярҙамына таянырға кәрәклеген кәңәш иткән{{sfn|Simons|1996|с=171}}. Каддафи демонстрациялар ойошторған һәм монархияны тәнҡитләгән плакаттар таратҡан{{sfn|St. John|2012|с=136}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=11–12}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=42–43}}. 1961 йылдың октябрендә ул Сүриәнең Берләшкән Ғәрәп Республикаһынан бүленеүенә ҡаршы протесты етәкләй һәм Насерҙы хуплау телеграммалары ебәреү өсөн аҡса йыя. Сыуалыштар һөҙөмтәһендә егерме студент ҡулға алына. Каддафи һәм уның иптәштәре алкоголь таратыуҙа ғәйепләнгән ҡунаҡхананың тәҙрәләрен вата. Каддафиҙы язалау өсөн, властар уны һәм уның ғаиләһен Сабханан ҡыуып ебәргән{{sfn|Bearman|1986|с=58}}{{sfn|St. John|2012|с=136}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=11}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=42–43}}{{sfn|Simons|1996|страницы=171–172}}. Каддафи Мисратаға күсә һәм Мисрата урта мәктәбендә уҡый{{sfn|Bearman|1986|с=58}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=11}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=44}}{{sfn|Simons|1996|с=172}}{{sfn|St. John|2012|с=137}}. Ғәрәп милләтселеге менән ҡыҙыҡһыныуы менән бергә, ул, фракциялыҡты кире ҡағып, Ғәрәп милләтселәре хәрәкәте, Баас ғәрәп социалистик партияһы һәм Мосолман туғандар партияһы кеүек ҡалала хәрәкәт иткән тыйылған сәйәси партияларға ҡушылыуҙан баш тарта{{sfn|St. John|2012|с=137}}. Ул Насер һәм 1789 йылғы Француз революцияһы тураһында, шулай уҡ [[Сүриә]] сәйәси теоретигы Мишель Афляктың хеҙмәттәрен һәм [[Авраам Линкольн]], [[Сунь Ятсен]] һәм [[Мостафа Кәмал Ататөрк]] биографияларын өйрәнгән{{sfn|St. John|2012|с=137}}. === Хәрби әҙерлеге: 1963—1966 === Каддафи Бенгазиҙағы Ливия университетында бер ни тиклем ваҡыт уҡығандан һуң, хәрби хеҙмәткә инер өсөн уҡыуын ҡалдырған{{sfn|Harris|1986|страницы=46–47}}{{sfn|St. John|2012|с=138}}. Полиция досьеһы булыуына ҡарамаҫтан, 1963 йылда ул Бенгазиҙа Король хәрби академияһында Мисраттан бер нисә фекерҙәш дуҫы менән уҡыу башлай. Хәрби көстәр йәберләнгән ливиялылар өсөн социаль үрләү мөмкинлеге биргән берҙән-бер баҫҡыс ине, һәм Каддафи уларҙы сәйәси үҙгәрештәрҙең потенциаль ҡоралы тип иҫәпләгән{{sfn|St. John|2012|с=138}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=45}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=12}}. Иҙрис ваҡытында Ливия ҡораллы көстәрен Британия хәрбиҙәре уҡытҡан; был инглиздәрҙе империалистар тип иҫәпләгән Каддафиҙың асыуын килтергән, шуға күрә ул инглиз телен өйрәнеүҙән баш тартҡан һәм инглиз офицерҙары менән тупаҫ мөғәмәлә иткән, һөҙөмтәлә имтихандар тапшырғанда уңышһыҙлыҡҡа осраған{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=45}}. Британия инструкторҙары уны буйһонмаусан һәм мыҫҡыллы тәртибе өсөн шелтәләгән, уның 1963 йылда хәрби академия командирын үлтереүгә ҡатнашлығы бар тип белдергән. Был хәбәрҙәр иғтибарһыҙ ҡалған, һәм Каддафи тиҙ арала хәрби курстарҙы үткән{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=46, 48–49}}{{sfn|Simons|1996|с=173}}. 1964 йылда Каддафи бер төркөм тоғро хәрби кадрҙар менән мысыр президенты Насерҙыҡы кеүек Ирекле офицерҙар хәрәкәтенең Үҙәк комитетын, революцион төркөм ойоштора. Каддафи етәкселегендә улар йәшерен осрашыуҙар үткәргән һәм, эш хаҡтарын берҙәм фондҡа туплап, йәшерен ячейкалар системаһын ойошторған{{sfn|Simons|1996|с=173}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=47–48}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=12–13}}. Каддафи, разведка мәғлүмәттәрен йыйып һәм теләктәшлек күрһәткән кешеләр менән бәйләнештәрҙе яйға һалып, Ливия буйлап сәйәхәт иткән, ләкин хөкүмәттең махсус хеҙмәттәре, уларҙы ҙур булмаған янау тип ҡабул иткән, һанға һуҡмаған{{sfn|Kawczynski|2011|с=13}}. 1965 йылдың авгусында юғары белем алып{{sfn|St. John|2012|с=138}}, Каддафи армия элемтә корпусында элемтә офицеры була{{sfn|Simons|1996|с=174}}. 1966 йылдың апрелендә ул артабан уҡыу өсөн Бөйөк Британияға ебәрелә; туғыҙ ай дауамында ул Беконсфилдта, Бакингемшир графлығында инглиз теле курсын, Дорсет графлығындағы Бовингтон лагерында, Хайттағы армия авиацияһы корпусының хәрби элемтә инструкторҙары курсын, Кент графлығындағы Хайтта пехотаның хәрби элемтә инструкторҙары курсын үтә{{sfn|St. John|2012|с=138}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=13}}{{sfn|Simons|1996|с=174}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=49–50}}. Хәрби бәйләнеште өйрәнеү буйынса Бовингтон курстары директоры Каддафиҙың инглиз телендәге ҡатмарлы телмәр әйләнештәрен өйрәнеү менән бәйле проблемаларҙы уңышлы еңеүе хаҡында хәбәр итте. Каддафиҙың яратҡан мауығыуҙары футбол уйнау һәм уҡыу булыуын билдәләп, уны «мәрәкә, һәр ваҡыт шат күңелле, эшһөйәр һәм намыҫлы офицер» тип һанаған{{sfn|St. John|2012|страницы=138–139}}. Каддафи Англияны, Британия армияһы офицерҙары уны раса сығышы буйынса кәмһеткәнен раҫлап, һәм уға ил мәҙәниәтенә өйрәнеп китеүе ауыр булған; Лондонда үҙенең ғәрәп берҙәйлеген раҫлап, Пикадилли буйлап традицион Ливия кейемендә йөрөгән{{sfn|Kawczynski|2011|с=13}}{{sfn|Simons|1996|с=174}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=49–50}}{{sfn|St. John|2012|с=139}}. Һуңғараҡ ул, Англия Ливияға ҡарағанда үҫешкәнерәк тип иҫәпләп йөрөһә лә, «беҙҙең ҡиммәттәр, идеалдар һәм социаль характерыбыҙ ышаныслы һәм ғорурыраҡ» тигән фекер әйткән{{sfn|Kawczynski|2011|с=13}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=49–50}}{{sfn|St. John|2012|с=139}}. == Ливия Ғәрәп Республикаһы == === Дәүләт түңкәрелеше: 1969 === {{Врезка |выравнивание = right |ширина = 260px |содержание = Ливия граждандары! Һеҙҙең йөрәктәрегеҙҙе тултырған иң изге өмөттәргә һәм хыялдарға, өҙлөкһөҙ үҙгәрештәр һәм рухи яңырыу талаптарына яуап биреп, һеҙҙең был идеалдар хаҡына оҙайлы көрәшегеҙ, һеҙҙең ихтилалға ҡолаҡ һалып, үҙегеҙгә тоғро армия көстәренең был бурысты йөкләп һаҫыҡ еҫе ҡоҫторғос булған реакцион һәм ришүәтсе режимды ҡолаттығыҙ. Беҙҙең ҡыйыу армия бер һуғыуҙа был боттарҙы һәм уларҙың һүрәттәрен юҡ итте. Бер һуғыуҙа армия күп быуатлыҡ ҡараңғылыҡ дәүерен яҡтыртты, шул дәүер дауамында беҙ төрөк иҙеүен, итальян колониализмын кисерҙек, артабан иһә коррупция, тарҡалыш һәм хыянат усағы режимында йәшәнек. |автор = Каддафиҙың власты баҫып алғандан һуң радио аша сығышы, 1969 йыл{{sfn|Bearman|1986|с=54}}{{sfn|Simons|1996|страницы=178–179}} }} 1960 йылдар аҙағына Иҙрис хөкүмәте популярлығын юғалта бара; ул Ливияла традицион төбәк һәм ҡәбилә мөнәсәбәттәрен тағы ла киҫкенләштерә{{sfn|Harris|1986|с=14}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=52}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=15–16}}, илдең нефть байлыҡтары менән файҙаланыу өсөн федераль системаны үҙәкләштерә. Коррупция һәм патронаждың тамыр йәйгән системалары нефть сәнәғәтендә киң таралған була{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=51}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=136}}. Ғәрәп милләтселеге киң билдәлелек яулай бара, 1967 йылда Израиль менән алты көнлөк һуғышта Мысыр еңелгәндән һуң, протестар тоҡана; Иҙрис хакимиәте уның көнбайыш державалары менән союзы арҡаһында Израиль яҡлы хакимиәт тип иҫәпләнә{{sfn|Simons|1996|с=175}}{{sfn|Vandewalle|2006|c=70}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=16–17}}. Триполдә һәм Бенгазиҙа көнбайышҡа ҡаршы сыуалыштар тоҡана, ә Ливия эшселәре, Мысыр менән теләктәшлек күрһәтеп, нефть терминалдарын япты{{sfn|Simons|1996|с=175}}{{sfn|Vandewalle|2006|c=70}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=16–17}}. 1969 йылға Америка Ҡушма Штаттарының Үҙәк разведка идаралығы Ливия ҡораллы көстәренең бер өлөшө түңкәрелеш башлар тип көткән. Үҙәк разведка идаралығы Каддафиҙың азат офицерҙар хәрәкәте тураһында белгәнлеген иғлан итһә лә, һуңынан улар был хәрәкәт тураһында белмәгәнен, бының урынына улар Абдул Әзиз Шалхиҙың «Ҡара итектәр» революцион төркөмөн күҙәтеп барыуҙарын белдерҙе{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=53}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=19}}{{sfn|St. John|2012|страницы=139–140}}. 1969 йылдың уртаһында Иҙрис, йәйен Төркиәлә һәм Грецияла үткәрер өсөн, сит илгә сығып китә{{sfn|Bearman|1986|с=52}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=18}}. Монархияны ҡолатыу мөмкинлеген биргән был осраҡ менән файҙаланып, Каддафиҙың азат офицерҙары «Иерусалим» операцияһын башлай. 1 сентябрҙә улар Триполиҙа һәм Бенгазиҙа аэропорттарҙы, полиция участкаларын, радиостанцияларҙы һәм хөкүмәт учреждениеларын биләй. Каддафи Бенгазиҙа Берк казармаларын үҙ контроленә ала, шуның менән бергә Омар Мехейши Триполи казармаларын биләй, Джаллуд ҡаланың зенит батареяларын баҫып ала. Хвелди Хемейди тәхет вариҫы Сәйет Хәсән әр-Рид әл-Мәхди әс-Сенуссиҙы ҡулға алыу һәм уның тәхеткә дәғүәләренән баш тарттырыуға ирешеү маҡсатында ебәрелә{{sfn|Harris|1986|с=14}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=18}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=57–59}}{{sfn|Simons|1996|страницы=177–178}}. Улар ҡаты ҡаршылыҡҡа осрамай һәм монархистарға ҡаршы көс ҡулланылмаған тиерлек{{sfn|Kawczynski|2011|с=18}}{{sfn|Simons|1996|с=178}}. Каддафи монархия хөкүмәтен бәреп төшөргәндән һуң, Ливия Ғәрәп Республикаһы төҙөү тураһында иғлан итә{{sfn|Bearman|1986|с=55}}{{sfn|Harris|1986|с=15}}{{sfn|Simons|1996|с=179}}. Халыҡҡа радио аша мөрәжәғәт итә, ул «яманлығы күңелде болғандырған һәм бөтәбеҙҙең дә ҡотон алған» «реакция һәм коррупция» режимының тамамланыуын иғлан итә{{sfn|Harris|1986|с=14}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=18}}{{sfn|Bearman|1986|с=54}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=59–60}}. Түңкәрелештең ҡанһыҙ характеры арҡаһында, ул тәүҙә «Аҡ революция» тип атала, ләкин һуңғараҡ ул датаһы буйынса «Беренсе сентябрь революцияһы» тип үҙгәртелә{{sfn|St. John|2012|с=134}}. Каддафи, «Азат офицерҙар» ойошторған түңкәрелеш — Ливияның социаль-иҡтисади һәм сәйәсәтендә киң үҙгәрештәрҙең башланыуын билдәләгән революция ул, тип үҙенекендә торған{{sfn|St. John|1983|с=472}}{{sfn|Bearman|1986|с=56}}{{sfn|St. John|2012|с=159}}. Революция "азатлыҡ, социализм һәм берҙәмлек"те аңлата, тип иғлан итә һәм киләһе йылдарҙа был маҡсатҡа ирешеү өсөн саралар күрә{{sfn|Harris|1986|с=15}}{{sfn|Bearman|1986|с=62}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=64}}{{sfn|St. John|2012|с=148}}. === Лидерлыҡ консолидацияһы: 1969—1973 === 12 ағзанан торған Азат офицерҙарҙың үҙәк комитеты үҙен Революцион командование советы, яңы республика хөкүмәте тип иғлан итә{{sfn|St. John|2012|с=134}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=63}}{{sfn|Vandewalle|2008b|c=9}}. Лейтенант Каддафи Революцион командование советы рәйесе һәм, тимәк, үҙенә полковник исемен алып, дәүләт башлығы һәм ҡораллы көстәрҙең баш командующийы булып китә{{sfn|Harris|1986|с=15}}{{sfn|St. John|2012|с=134}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=64}}. Жәлүд премьер-министрға әүерелә{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=91–92}}, ә Революцион командование советы сәйәсәтен тормошҡа ашырыу өсөн Сөләймән Мәғриби етәкселегендә Министрҙар советы ойошторола{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=63}}{{sfn|Harris|1986|с=17}}. Ливияның административ баш ҡалаһы әл-Бәйданан Триполигә күсерелә{{sfn|Bearman|1986|с=71}}. [[Файл:Flag of Libya (1969–1972).svg|thumb|1969-1972 йылдарҙа Каддафиҙың Ливия республикаһы хөкүмәте файҙаланған флагы]] Теоретик яҡтан Революцион командование советы — консенсус нигеҙендә эшләүсе коллегиаль орган булһа ла, Каддафи унда өҫтөнлөк итә{{sfn|St. John|2012|с=134}}. Бәғзе берҙәр иһә Каддафиҙың саманан тыш тип һаналған торошон тыйырға тырышҡан{{sfn|Kawczynski|2011|с=20}}. Каддафи хөкүмәттең күмәк халыҡҡа билдәле шәхесе булған, ә Революцион командование советының башҡа ағзалары тураһында 1970 йылдың 10 ғинуарында ғына мәғлүмәт баҫыла. Революцион командалыҡ советы ағзалары эшсе (ҡағиҙә булараҡ, ауыл) мөхитенән һәм урта кластан торған, уларҙың береһенең дә университет белеме булмаған{{sfn|St. John|2012|с=134}}{{sfn|Vandewalle|2008b|c=9}}{{sfn|Vandewalle|2006|c=79}}; бының менән улар элек ил менән идара иткән бай, юғары белемле консерваторҙарҙан айырылып торған{{sfn|Vandewalle|2008b|c=10}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=20}}{{sfn|Vandewalle|2006|c=79}}{{sfn|Harris|1986|с=38}}. Түңкәрелеште тамамлап, Революцион командование советы революцион хөкүмәтте нығытыу һәм илде яңыртыу буйынса ниәттәрен тормошҡа ашыра башлай{{sfn|St. John|2012|с=134}}. Улар Ливияның сәйәси донъяһынан һәм ҡораллы көстәренән элекке Иҙрис короле монархистарын һәм Сенуситтар кланы ағзаларын ҡыҫырыҡлап сығарҙы; Каддафи, был элита Ливия халҡының ихтыярына ҡаршы тора һәм ҡыуылырға тейеш, тип иҫәпләй{{sfn|Vandewalle|2008b|c=11}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=21–23}}. Төрлө монархия сәйәсмәндәре һәм журналистарының эштәрен ҡарау өсөн «халыҡ судтары» ойошторола, уларҙың күбеһе төрмәгә ябыла, ләкин береһе лә язаға тарттырылмай. Иҙрис ситтән тороп язаға тарттырыла{{sfn|Bearman|1986|с=71}}{{sfn|Harris|1986|с=16}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=62}}. 1970 йылдың майында интеллигенцияны революция идеяларына ылыҡтырыу өсөн революцион интеллигенция семинары үткәрелә{{sfn|Harris|1986|с=17}}, ә шул уҡ йылда, шәриғәтте хоҡуҡ системаһына индереп, ҡабул ителгән ҡануниәтте яңынан ҡарау һәм үҙгәртеү, донъяуи һәм дини закондар сығарыу кодекстарын берләштерә{{sfn|Harris|1986|с=16}}. Декреттар менән идара итеп, Революцион командование советы сәйәси партияларға монархия тыйыуын һаҡлап ҡалды, 1970 йылдың майында профессиональ союздары тыйыла, ә 1972 йылда эшселәр забастовкаларын закондан тыш тип иғлан итә һәм гәзиттәр сығарыуҙы туҡтата{{sfn|Harris|1986|с=17}}{{sfn|Vandewalle|2008b|c=11}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=63–64}}{{sfn|St. John|2012|с=153}}. 1971 йылдың сентябрендә Каддафи отставкаға китә һәм реформа темптары менән ҡәнәғәт булмауын белдерә, ләкин бер айҙан вазифаһына кире ҡайта{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=91–92}}. 1973 йылдың февралендә йәнә отставкаға китә, ә киләһе айҙа кире әйләнеп ҡайта{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=85}}. ==== Иҡтисади һәм социаль реформалар ==== [[Файл:Nasser Qaddafi Atassi 1969.jpg|thumb|250px|Каддафи король Мөхәммәт Иҙрис I әс-Сәнүсиҙе Сентябрь революцияһы барышында тәхеттән төшәргәндән һуң, 1969 йылда, Ливияла ғәрәп саммитында. Каддафи Мысыр президенты [[Ғәмәл Әбдел Насыр]] (һулда) менән Сүриә президенты Нуретдин әл-Атаси (уңда) араһында хәрби формала ултыра]] Революцион командование советының тәүге осорҙағы иҡтисади сәйәсәте дәүләт-капиталистик сәйәсәт булараҡ билдәләнә{{sfn|Bearman|1986|с=124}}. Эшҡыуарҙарға һәм ливий буржуазияһын үҫтереүгә йүнәлтелгән ярҙам итеү һәм байтаҡ башланғыстар булдырылды{{sfn|Bearman|1986|с=123}}. Ливиялағы сәсеүлек майҙандарын киңәйтергә ынтылып, 1969 йылдың сентябрендә хөкүмәт, Ливия аҙыҡ-түлек импортына артыҡ бәйле булмаһын өсөн, ауыл хужалығының етештереүсәнлеген арттырыу өсөн "йәшел революция"ны башлай{{sfn|Bearman|1986|с=128}}. Ливияны аҙыҡ-түлеккә бай тормошта йәшәтеү өмөтө бар ине{{sfn|El–Khawas|1984|с=34}}. Итальян кешеләренән тартып алынған йәки файҙаланылмаған бөтә ерҙәр ҙә милеккә ҡайтарылған һәм ҡайтанан бүленгән{{sfn|Bearman|1986|с=129}}. Ирригация системалары төньяҡ яр буйында һәм төрлө эске оазистар тирәләй булдырылған{{sfn|Bearman|1986|страницы=130–132}}. Производствоға сығымдар йыш ҡына продукция хаҡынан артып китә ине, шуға күрә Ливия ауыл хужалығы производствоһы дефицитлы булып ҡалған һәм күпмелер кимәлдә дәүләт субсидияларына бәйле булған{{sfn|Bearman|1986|с=132}}. Илдең төп экспорты — сей нефть, шуға күрә Каддафи Ливияның нефть секторын яҡшыртырға тырышҡан{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=66–67}}{{sfn|St. John|2012|страницы=145–146}}. 1969 йылдың октябрендә ул сауҙа итеүҙең әлеге шарттарын Ливия дәүләтенә ҡарағанда сит ил корпорацияларына күберәк файҙа килтергәнен, ғәҙел булмауын иғлан итә һәм етештереүҙе кәметеү менән янай. Декабрҙә Жәллад ливий нефтенә хаҡтарҙы уңышлы күтәрә{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=66–67}}{{sfn|St. John|2012|страницы=145–146}}{{sfn|Bearman|1986|страницы=80–88}}. 1970 йылда Нефть экспортёрҙары ойошмаһының башҡа илдәре лә ошо өлгөгә эйәрә, был эшкәртелмәгән нефткә хаҡтарҙың глобаль артыуына килтерә{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=66–67}}{{sfn|St. John|2012|страницы=145–146}}. Шуның менән бәйле Революцион командование советы 1971 йылдың 20 мартында Триполи килешеүенә ҡул ҡуя, унда нефть корпорацияларынан табыш һалымын, кире ҡайтарыу түләүҙәрен һәм табышлыраҡ хаҡтарҙы түләүгә өлгәшә; был саралар Ливияға беренсе йылда яҡынса 1 миллиард доллар өҫтәмә килем килтерә{{sfn|Vandewalle|2008b|c=15}}{{sfn|St. John|2012|с=147}}. Нефть секторына дәүләт контролен көсәйтеп, Революцион командование советы, 1971 йылдың декабрендә British Petroleum Hunt Sahir ятҡылығындағы British Petroleum (BP) өлөшөн экспроприациялап, национализациялау программаһын башлай{{sfn|St. John|2012|с=147}}{{sfn|Bearman|1986|с=90}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=68}}. 1973 йылдың сентябрендә Ливияла эшләүсе бөтә сит ил нефть сығарыу компаниялары акцияларының 51 %-ын, шул иҫәптән Ливияла нефть табыуҙа төп роль уйнаған Гарольдсон Ханттың улы Нельсон Бункер Ханттың да өлөшөн национализациялау тураһында иғлан ителә<ref name="Libya">{{Cite book|last=Greenwood|first=C. J.|title=International Law Reports|publisher=Cambridge University Press|year=1984|volume=66|page=340|isbn=0-521-46411-0}}</ref>. Уның һүҙҙәренсә, национализацияланған компаниялар араһында Хаммер Армандтың Occidental Petroleum булған<ref>{{Cite news|date=1981-11-29|title=The Riddle of Armand Hammer|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1981/11/29/magazine/the-riddle-of-armand-hammer.html|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|date=1974-02-08|title=Occidental–Libya Exploration Pact Set|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/02/08/archives/occidentallibya-exploration-pact-set.html|issn=0362-4331}}</ref>. Каддафи өсөн был социализм юлында мөһим аҙым була{{sfn|St. John|2012|с=147}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=68}}{{sfn|Bearman|1986|с=91}}{{sfn|St. John|1987|с=116}}. Был иҡтисади уңыш булды; ә тулайым эске продукт 1969 йылда 3,8 миллиард доллар тәшкил иткән ваҡытта, ул 1974 йылда 13,7 миллиард долларға тиклем һәм 1979 йылда 24,5 миллиард долларға тиклем артты{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=107}}. Үҙ сиратында, ливиялыларҙың йәшәү кимәле Каддафи идараһының тәүге ун йыллығында ярайһы уҡ күтәрелде, һәм 1979 йылға йән башына уртаса килем, 1951 йылдағы 40 доллар менән сағыштырғанда, 8170 доллар тәшкил итте; был Италия һәм Бөйөк Британия кеүек сәнәғәте үҫешкән илдәрҙең уртаса кимәленән юғарыраҡ булды{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=107}}. 1969 йылда хөкүмәт шулай уҡ, сит ил банктары йә ябылырға, йә акционерҙар банкы тип үҙгәртелергә тейеш, тип иғлан итте{{sfn|El–Khawas|1984|с=28}}. [[Файл:Sadat Qaddafi Assad 1971.jpg|thumb|250px|1971 йылда Мысырҙан [[Әнүәр Саҙат]], Ливиянан Каддафи һәм Сүриәнән Хафез әл-Асад федераль Ғәрәп республикалары союзын ойоштороу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя. Өс ғәрәп дәүләте араһында федератив союз килешеүе бойомға ашырылманы]] Революцион командование советы, шәриғәтте нигеҙ итеп алып, йәмғиәтте реформалаштырыу сараларын тормошҡа ашыра{{sfn|St. John|2012|с=134}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=64}}{{sfn|Vandewalle|2008b|c=31}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=21}}. Алкоголь ҡулланыу тыйыла, төнгө клубтар һәм христиан сиркәүҙәре ябыла, традицион Ливия кейеме хуплана, ә ғәрәп теле рәсми хәбәрҙәрҙә һәм юл билдәләрендә рөхсәт ителгән берҙән-бер тел тип иғлан ителә{{sfn|St. John|2012|с=134}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=64}}{{sfn|Vandewalle|2008b|c=31}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=21}}{{sfn|Bearman|1986|с=72}}. Революцион командование советы минималь эш хаҡын икеләтә арттыра, хаҡтарға закондар сығарыу контролен индерә һәм ҡуртым хаҡын 30-40 %-ҡа мотлаҡ кәметә{{sfn|Bearman|1986|с=73}}. Каддафи шулай уҡ бынан алдағы режимда ҡатын-ҡыҙҙарға һалынған ҡәтғи социаль сикләүҙәр менән көрәшергә теләй. Ул реформаларҙы дәртләндереү өсөн Революцион ҡатын-ҡыҙҙар формированиеһын булдырҙы{{sfn|Bearman|1986|с=196}}. 1970 йылда енестәр тигеҙлеген раҫлаусы һәм эш хаҡы тигеҙлеген көсәйтеүсе закон ҡабул ителә{{sfn|Bearman|1986|с=198}}. 1971 йылда Каддафи Ливияның Дөйөм ҡатын-ҡыҙҙар федерацияһын ойоштороуҙа ярҙам күрһәтә{{sfn|Bearman|1986|с=197}}. 1972 йылда ун алты йәштән кесерәк ҡатын-ҡыҙҙар менән никах өсөн енәйәт яуаплылығы билдәләүсе һәм ҡатын-ҡыҙ ризалығы никахҡа инеү өсөн мотлаҡ шарт булып тороуын гарантиялаусы закон ҡабул ителә{{sfn|Bearman|1986|с=198}}. Режим Каддафи ҡатын-ҡыҙҙарға белем алыу һәм эшкә урынлашыу өсөн киң мөмкинлектәр асты{{sfn|Bearman|1986|с=198}}. 1969-1973 йылдарҙа ул нефть аҡсаһын социаль тәьминәт программаларын финанслау өсөн файҙалана, был йорттар төҙөүгә, һаулыҡ һаҡлауҙы һәм мәғарифты яҡшыртыуға килтерә{{sfn|Kawczynski|2011|с=23}}{{sfn|St. John|2012|с=149}}. Йорттар төҙөү өйһөҙлөктө бөтөрөүгә һәм Ливияның үҫеп килгән урбанизацияһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ярлы өйҙәрҙе (трущоба) алмаштырыуға йүнәлтелгән төп социаль өҫтөнлөктәрҙең береһенә әүерелде{{sfn|Bearman|1986|с=73}}. Һаулыҡ һаҡлау секторы ла киңәйтелде; 1978 йылға Ливияла дауаханалар 1968 йылға ҡарағанда 50 %-ҡа күберәк ине, ә табиптар һаны ошо ун йыл эсендә 700-ҙән 3000-гә тиклем артты{{sfn|Bearman|1986|с=74}}. Биҙгәк (малярия) сире тамырынан ҡоротола, ә трахома һәм туберкулёз һиҙелерлек кәмей{{sfn|Bearman|1986|с=74}}. Мотлаҡ белем биреү 6 йәштән 9-ға тиклем киңәйтелә, өлкәндәрҙең белемен күтәреү буйынса программалар һәм бушлай университет белеме биреү индерелә{{sfn|Harris|1986|с=38}}. Әл-Байда университеты асыла, Триполи университеты һәм Бенгази университеты киңәйтелә{{sfn|Harris|1986|с=38}}. Шул рәүешле хөкүмәт Ливия хөкүмәте йәмғиәттең ярлыраҡ ҡатламдарын мәғариф системаһына интеграцияларға ярҙам итте{{sfn|Bearman|1986|страницы=74–75}}. Ошо саралар арҡаһында Революцион командование советы меңдәрсә кешене эш менән тәьмин итеп, дәүләттең иҡтисади секторын ярайһы уҡ киңәйтте{{sfn|Kawczynski|2011|с=23}}{{sfn|St. John|2012|с=149}}. Был тәүге социаль программалар Ливияла популяр булды{{sfn|St. John|2012|с=149}}{{sfn|Harris|1986|с=19}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=22}}. Был популярлыҡ Каддафиҙың шәхси харизмаһы, уның йәшлеге һәм бәҙәүи статусы, шулай уҡ уның итальяндарға ҡаршы көрәшсе Ғүмәр Мөхтәрҙең вариҫы булараҡ ролен һыҙыҡ өҫтөнә алған риторикаһы менән аңлатыла{{sfn|Kawczynski|2011|с=22}}{{sfn|Vandewalle|2008b|страницы=31–32}}. Илдең көслө төбәк һәм ҡәбиләләр тарҡаулығына ҡаршы көрәшеү өсөн Революцион командование советы берҙәм ливий дөйөм һыҙатлы оҡшашлыҡ идеяһын алға һөрә{{sfn|St. John|2012|с=154}}. Өҫтәүенә, улар ҡәбилә лидерҙарын иҫке режим агенты булараҡ абруйын төшөрөргә (дискредитация) маташҡан, һәм 1971 йылдың авгусында Сабха хәрби суды уларҙың күптәрен революцияға ҡаршы эшмәкәрлеге өсөн хөкөм иткән{{sfn|St. John|2012|с=154}}. Элекке административ сиктәр ҡәбиләләрҙең сиктәрен киҫеп яңынан үткәрелде, ә проволюцион модернизаторҙар традицион лидерҙарҙы алмаштырҙы, ләкин улар хеҙмәт иткән общиналар йыш ҡына уларҙы кире ҡаҡты{{sfn|St. John|2012|страницы=154–155}}. Модернизаторҙарҙың уңышһыҙлығын аңлап, Каддафи 1971 йылдың июнендә Ғәрәп социалистик союзын - киң мобилизациялауҙың авангард партияһын ойоштора, уның президенты була{{sfn|Vandewalle|2008b|c=11}}{{sfn|Bearman|1986|страницы=136–137}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=91}}{{sfn|Vandewalle|2006|c=83}}{{sfn|St. John|2012|с=155}}. Ғәрәп социалистик союзы Революцион командование советын үҙенең «Юғары етәксе органы» тип таный һәм бөтә илдә революцион энтузиазм үҫешенә булышлыҡ итергә тейеш була. {{sfn|Vandewalle|2008b|c=11}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=91}}{{sfn|St. John|2012|с=155}}. Партия бик бюрократлаштырылған булып ҡала һәм Каддафи күҙаллаған ярҙам күрһәтелмәй{{sfn|Bearman|1986|с=138}}. ==== Тышҡы мөнәсәбәттәр ==== [[Файл:Nasser Gaddafi 1969.jpg|thumb|200px|Каддафи 1969 йылда Мысыр ғәрәп президенты Насыр менән. {{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=18}}]] Насырҙың ғәрәп милләтселеге Революцион совет командованиеһына ап-асыҡ аңлашыла ине{{sfn|St. John|2012|с=137}}{{sfn|Vandewalle|2008b|c=9}}{{sfn|Vandewalle|2006|страницы=79–80}}. Администрация шундуҡ Мысыр, Сүриә, Ираҡ һәм Судан кеүек күрше ғәрәп милләтселек режимдары тарафынан таныла{{sfn|Kawczynski|2011|с=18}}{{sfn|Bearman|1986|с=55}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=60}}, һәм Мысыр тәжрибәһеҙ Революцион командование советына ярҙамға эксперттар ебәрә{{sfn|Kawczynski|2011|с=18}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=62–63}}. Каддафи бөтә Төньяҡ Африка һәм Яҡын Көнсығышты тоташтырған берҙәм ғәрәп дәүләте төҙөү кәрәклеген пропагандалаған панғәрәп идеяларын иғлан итә{{sfn|Bearman|1986|с=96}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=75}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=65}}{{sfn|St. John|2012|с=186}}. 1969 йылдың декабрендә Ливия, Мысыр һәм Судан менән бергә, Триполи хартияһына ҡул ҡуя. Һөҙөмтәлә өс милләттең тулыһынса сәйәси берләшеүен белдергән Ғәрәп революцион фронты, йәғни панмилли берләшмә барлыҡҡа килә{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=75}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=65}}{{sfn|St. John|2012|с=186}}{{sfn|Bearman|1986|с=64}}. 1970 йылда Сүриә берләшмәгә ҡушылырға тенләүен белдерә{{sfn|Bearman|1986|с=96}}. Насыр 1970 йылдың сентябрендә ваҡытһыҙ вафат була, һәм Каддафи уны ерләүҙә ҡатнаша{{sfn|Bearman|1986|с=66}}. Насыр урынына [[Әнүәр Саҙат]] килә, Әнүәр ғәрәп илдәренә берҙәм дәүләт төҙөү түгел, ә Ғәрәп Республикалары Федерацияһын төҙөү идеяһын тәҡдим итә, һәм ул 1971 йылдың апрелендә ысынбарлыҡҡа әйләнә; 1971 йылда Мысырҙан Әнүәр Садат, Ливиянан Каддафи һәм Сүриәнән Хафез әл-Асад федераль Ғәрәп республикалары союзын ойоштороу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя. Өс ғәрәп дәүләте араһында федератив союз булдырылмай; шуның менән бергә Мысыр, Сүриә һәм Судан ливий нефть аҡсаһынан эре субсидиялар ала{{sfn|Kawczynski|2011|с=65}}{{sfn|Bearman|1986|с=97}}{{sfn|Harris|1986|с=87}}{{sfn|St. John|2012|страницы=151–152}}. 1972 йылдың февралендә Каддафи һәм Саҙат берләшеү тураһында рәсми булмаған хартияға ҡул ҡуя, әммә алдағы йылда мөнәсәбәттәре боҙоллуы арҡаһында тормошҡа ашмай ҡала. Саҙат Ливияла радикаль йүнәлештәге үҫеш башланыуынан ҡурҡҡан, һәм 1973 йылдың сентябренә тәғәйенләнгән Федерацияға берләшеү хәрәкәте тормошҡа ашырылмай {{sfn|Kawczynski|2011|с=66}}{{sfn|St. John|2012|с=182}}. 1969 йылғы түңкәрелешенән һуң, дүрт держава — Франция, Бөйөк Британия, Америка Ҡушма Штаттары һәм Совет Социалистик Республикалар Союзының контроль советы — Революцион командование Советы вәкилдәре менән осрашыуға саҡырыла{{sfn|St. John|2012|с=140}}. Бөйөк Британия һәм АҠШ Ливиялағы хәрби базаларының хәлен хәүефтән һәм артабанғы тотороҡһоҙлоҡтан һаҡлау маҡсатында, тиҙ генә дипломатик таныуҙы киңәйтә. Каддафиға яйлашыуға өмөт итеп, 1970 йылда АҠШ уға кәм тигәндә бер түңкәрелеш тураһында хәбәр итәләр{{sfn|Kawczynski|2011|с=18}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=65}}{{sfn|St. John|2012|страницы=140–141}}. Революцион командование Советы менән эшсе мөнәсәбәттәр уңышҡа өлгәшмәй; Каддафи милли суверенитетты тергеҙеү һәм сит ил колониаль һәм империалистик йоғонтонан ҡотолоу теләге менән янған. Уның администрацияһы АҠШ һәм Бөйөк Британия Ливиянан үҙҙәренең хәрби базаларын сығарыуҙы талап иткән. Британдар 1970 йылдың мартында, американдар — июнендә илдән китә{{sfn|Kawczynski|2011|с=19}}{{sfn|Bearman|1986|страницы=76–77}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=61}}{{sfn|St. John|2012|страницы=141–143}}. 1970 йылдың октябрендә Италияның Ливиялағы бөтә активтары экспроприяциялана, ә 12 мең кешенән торған итальян һәм унан аҙыраҡ һанлы йәһүд общиналары Ливиянан сығарыла. Был көн «Үс алыу көнө» тигән атама менән билдәле милли байрам көнөнә әйләнә{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=64}}{{sfn|Bearman|1986|с=72}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=21–22}}{{sfn|St. John|2012|с=142}}. Италия 1956 йылғы Италия-Ливия килешеүенә ҡаршы килә тип зарланып ҡарай, әммә БМО бер ниндәй ҙә санкциялар индермәй{{sfn|Bearman|1986|с=72}}. Урта диңгеҙ буйында Төньяҡ Атлантик союзының ҡеүәтен кәметергә ынтылып, 1971 йылда Ливия [[Мальта]]ға, сит ил ярҙамын тәҡдим итеп, Төньяҡ Атлантик килешеүе ойошмаһына ерҙәрен хәрби базалар урынлаштырыу өсөн файҙаланыуын туҡтатыуҙы талап итә. Компромисҡа барып, Мальта хөкүмәте, ғәрәп территорияһын һөжүм итмәү шарты менән, утрауҙа Төньяҡ Атлантик союзына ерҙе өлөшләтә файҙаланыу мөмкинлеген бирә{{sfn|St. John|1983|с=475}}{{sfn|St. John|1987|страницы=87–88}}{{sfn|St. John|2012|страницы=150–151}}. Артабанғы ун йыллыҡта Каддафи хөкүмәте Доминик Минтофф мальта администрацияһы менән тығыҙыраҡ сәйәси һәм иҡтисади бәйләнештәр булдыра, һәм Ливияның ҡәтғи талабына ҡаршы килмәй, 1980 йылда Мальта Берләшкән Короллектең авиабазаларын урынлаштырыу мөҙҙәтен оҙайтырға рөхсәт итмәй{{sfn|Bearman|1986|с=117}}. Хәрби потенциалын үҫтереп, Революцион командование советы Франциянан һәм Советтар Союзынан ҡорал һатып алыуға тотона{{sfn|St. John|1987|страницы=74–75}}{{sfn|St. John|2012|страницы=144–145}}. Советтар Союзы менән һалҡын һуғыш мөнәсәбәтендә булған АҠШ Каддафиҙың СССР менән коммерция бәйләнештәрен көсөргәнеш менән күҙәтә{{sfn|St. John|2012|страницы=144–145}}. [[Файл:Oil Rich Libya.ogv|thumb|250px|1973 йылда Каддафиға ҡаршы йүнәлтелгән британ киножурналы Каддафиҙың сит ил һуғышмандарын хуплаусы интервьюһын баҫтыра]] Каддафи АҠШ-ты Израилгә ярҙамы өсөн тәнҡитләгән, 1948 йылда Израиль дәүләтен булдырыуҙы ғәрәп донъяһына көсләп тағылған көнбайыш колониаль оккупацияһы тип ҡабул иткәнлектән, фәләстин-израиль низағы буйынса [[Фәләстин дәүләте]] яғына баҫҡан{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=70–71}}{{sfn|Vandewalle|2008b|c=34}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=64}}{{sfn|St. John|2012|страницы=150–152}}. <!-- Он считал, что палестинское насилие против израильских и западных сил является оправданной реакцией угнетённого народа, который борется против колонизации своей родины{{sfn|Bearman|1986|с=114}}. Призвав арабские государства вести «непрерывную войну» против Израиля, в 1970 году он создал Фонд джихада для финансирования антиизраильских боевиков{{sfn|St. John|1983|с=478}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=71}}{{sfn|St. John|1987|с=36}}{{sfn|St. John|2012|с=185}}. В июне 1972 года Каддафи создал Первый насеритский центр добровольцев для подготовки антиизраильских партизан{{sfn|Kawczynski|2011|с=37}}{{sfn|St. John|2012|с=151}}. --> Насыр һымаҡ, Каддафи фәләстин лидеры [[Ясир Арафат]]ты һәм уның төркөмөн, Фәләстинде азат итеү хәрәкәте ойошмаһын, хуплай{{sfn|Bearman|1986|страницы=64–65}}{{sfn|St. John|1987|с=37}}. Әммә йылдар үтеү менән Каддафи һәм Арафат араһындағы мөнәсәбәттәр ҡатмарлаша: Каддафи уны артыҡ уртасыл булыуын һәм ҡаты ғәмәлдәргә һәләтһеҙлеген тәнҡитләй{{sfn|Kawczynski|2011|с=37}}{{sfn|Bearman|1986|с=116}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=69–70}}{{sfn|St. John|2012|с=178}}. Ул Фәләстинде азат итеү халыҡ фронты Фәләстинде азат итеү демократик фронты һ.б. хәрбиләштерелгән формированиеларға ярҙам итә{{sfn|Bearman|1986|с=116}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=150}}{{sfn|St. John|2008|c=95}}. Ул 1972 йылда Мюнхенда Олимпия уйындарында израиль спортсмендарына йүнәлтелгән теракт ойошторған «Ҡара сентябрь» ойошмаһына аҡсалата ярҙам бирә, һәм һуғышмандарҙы Ливияла геройҙар һымаҡ ерләй{{sfn|Bearman|1986|с=114}}{{sfn|St. John|2012|с=178}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=78}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=38}}. Каддафи шулай уҡ донъялағы башҡа һуғыш төркөмдәренә (Ҡара пантералар, Ислам милләте, Тупамарос, Колумбияның 19 апрель, Никарагуаның Милли азатлыҡ сандинист фронты, Африка милли конгресы, Көньяҡ Африкала апартеидҡа ҡаршы көрәшеүсе милли-азатлыҡ хәрәкәте, Ирланд ваҡытлы республика армияһы, Басктар иле һәм азатлыҡ, Франциялағы Туранан-тура хәрәкәт ойошмаһы, Ҡыҙыл бригадалар һәм Европалағы Ҡыҙыл армия фракцияһы, Әрмәнстанды азат итеү йәшерен армияһы, Япон Ҡыҙыл армияһы, Азат Ачех хәрәкәте һәм Филиппиндағы Мороны Милли азат итеү фронты) финанс ярҙамы күрһәтә. Каддафи яҡтарҙы айырып-нитеп һайлап тормаған (мәҫәлән, Эритрея бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәш) {{sfn|St. John|2012|с=151}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=78–81, 150, 185}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=34–35, 40–53}}. 1970-се йылдар дауамында улар Ливиянан финанс ярҙамы алған, һәм Ливия Өсөнсө донъяның колониализмһәм неоколониализмға ҡаршы көрәштә лидер тип ҡаралған{{sfn|St. John|2012|с=151}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=34–35, 40–53}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=78–81, 150}}. Был хәрәкәттәреҙең күпселеге тәнҡитселәр тарафынан «террористар» тип аталһа ла, Каддафи уларҙы азатлыҡ өсөн көрәшеүсе революционерҙар тигән{{sfn|Harris|1986|с=55}}. === «Халыҡ революцияһы»: 1973—1977 === [[Файл:Libya 1974 e.jpg|thumb|right|Каддафи румын коммунистик лидеры [[Николае Чаушеску]] менән Бухареста, Румыния, 1974 йыл]] 1973 йылдың 16 апрелендә Каддафи Зуварҙа «халыҡ революцияһы» башланыуын иғлан итә{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=85}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=22}}{{sfn|Bearman|1986|с=139}}{{sfn|Vandewalle|2006|с=82}}{{sfn|Vandewalle|2008b|c=12}}{{sfn|St. John|2012|с=156}}. Ул революцияны биш пункттан торған пландан башлай. Беренсе пункт — бөтә закондарҙы революцион постановлениелар менән алмаштырыу. Икенсе пункт — бөтә революция дошмандары юҡ ителергә тейеш, өсөнсөһө — бюрократия һәм буржуазия эҙҙәрен юйып ташлаған административ революция. Дүртенсе пункт — халыҡ комитеттары булдырыу һәм революцияны яҡлау өсөн ҡоралланыу, бишенсе — Ливияны «ағыулы» сит ил йоғонтоһонан таҙартыу маҡсатында мәҙәниәт революцияһы иғлан ителә{{sfn|Kawczynski|2011|с=22}}{{sfn|St. John|2012|с=156}}{{sfn|Bearman|1986|с=140}}{{sfn|Harris|1986|с=18}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=85–86}}. Ул Ливияла, Мысырҙа һәм Францияла революцияның яңы фазаһы башланыуы тураһында лециялар уҡый{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=93–94}}. Процесс булараҡ, был күренештең Ҡытайҙағы мәҙәниәт революцияһы менән уртаҡ яҡтары була{{sfn|Bearman|1986|с=140}}. Каддафи ливийлыларға, Халыҡ революцияһы сиктәрендә, сәйцәәси аң үҫтереү каналдары булараҡ, Юғары халыҡ комитетын нигеҙләүҙе тәҡдим итә. Каддафи был советтарҙв төҙөү буйынса бер тәҡдим индермәһә лә, улар традицион менән сағыштырғанда партияларға нигеҙләнгән күберәк демократыраҡ туранан-тура сәйәси ҡатнашыу формаһы була тип раҫлаған. Ул Советтар халыҡты Революцион командование советын хупларға этәрәсәк, традицион лидерҙар һәм бюрократия власын ҡаҡшатырға ярҙам итәсәк һәм халыҡ һайлаған яңы хоҡуҡ системаһын булдырыу мөмкинлеген бирәсәк тип өмөтләнгән{{sfn|St. John|2012|с=156}}{{sfn|El–Khawas|1984|с=20}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=86}}. Бындай күп комитеттар мәктәп һәм колледждарҙа ойошторолған{{sfn|Bearman|1986|с=140}}{{sfn|El–Khawas|1984|с=20}}, бында улар хеҙмәткәрҙәрҙең, курс һәм дәреслектәрҙең илдең революцион идеологияһына тап килеүен тикшереү буйынса яуаплы булған{{sfn|Bearman|1986|с=140}}. Халыҡ комитеттары Революцион командование советы рөхсәт иткән сиктәрҙә ҡарарҙар ҡабул ителеүендә халыҡтың юғары ҡатнашыу өлөшөнә килтергән{{sfn|St. John|2012|с=157}}, ләкин ҡәбиәләр араһындағы фекер айырмалығына һәм көсөргәнешле мөнәсәбәттәргә алып килгән{{sfn|Davis|1982|с=78}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=103–104}}. Шулай уҡ комитеттар именлек хеҙмәттәренә Революцион командование советына тәнҡитле ҡарашлы кешеләрҙе билдәләргә ярҙам итеүсе күҙәтеү системаһынмәғлүмәт менән тәьмин иткән: баасистар, марксистар һәм исламсылар ҡулға алынған{{sfn|Harris|1986|с=18}}{{sfn|St. John|2012|с=157}}{{sfn|Bearman|1986|с=141}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=116}}. Пирамида структураһында эшләп, был комитеттарҙың база формаһы ролендәге урындағы эшсе төркөмдәре һайланған вәкилдәрҙе район кимәленә, унан Ливияның дөйөм милли конгресы һәм Ливияның Юғары халыҡ комитеты араһында бүленгән милли кимәлгә йүнәлткән{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=104}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=26}}. Уларҙан да юғарыраҡ торған Каддафи һәм Революцион командование советы бөтә төп ҡарарҙар өсөн яуаплы булып торған{{sfn|Harris|1986|с=64}}{{sfn|St. John|2012|с=163}}. Төбәк һәм ҡәбилә берҙәйлеген артылып, комитеттар системаһы милли интеграцияға һәм үҙәкләштереүгә булышлыҡ иткән һәм Каддафиҙың дәүләт һәм хакимиәт аппаратын контролдә тотоуын көсәйткән{{sfn|Bearman|1986|с=141}}. ==== Өсөнсө бөтә донъя теорияһы һәм «Йәшел китап» ==== 1973 йылдың июнендә Каддафи Халыҡ революцияһы нигеҙендә ятҡан сәйәси идеология: Өсөнсө бөтә донъя теорияһын булдырған. Бындай мөнәсәбәт Америка Штаттарын да, Советтар Союзын да империалистик илдәр тип ҡараған, шулай итеп, көнбайыш капитализмын да, һәм шулай уҡ марксист-ленинсы атеизмды ла кире ҡаҡҡан{{sfn|Bearman|1986|с=150}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=86–87}}{{sfn|St. John|2012|страницы=157–158}}. Был ҡараштан ул Ҡытай сәйәси лидеры [[Мао Цзэдун]] нигеҙләгән «Өс донъя» терияһына оҡшаған{{sfn|Harris|1986|с=58}Был теория сиктәрендә Каддафи милләтселекте прогрессив көс булараҡ маҡтаған һәм ислам һәм өсөнсө донъяны империализмға ҡаршы алып барып, панғәрәп дәүләтен төҙөү яҡлы сығыш яһаған{{sfn|St. John|2012|с=158}}. Каддафи был идеологияла ислам төп роль уйнай тип иҫәпләгән һәм, Ислам яңырыуына саҡырып, ғилми тәфсирләүҙәрҙе, һәм хәҙистәрҙе кире ҡағып, Ҡөрьән сығанаҡтарына әйләнеп ҡайтырға өндәгән; шул арҡала ул күп ливий руханиҙарының асыуын ҡабартҡан{{sfn|St. John|2012|с=159}}{{sfn|Harris|1986|с=49}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=122}}. 1973-1974 йылдарҙа уның хөкүмәте, мәҫәлән, зина ҡылыу йәки уйнаш һәм гомосексуаль бәйләнештәр өсөн яза сифатында ҡамсы менән ярыу индереп, шәриғәткә юридик таяныуҙы тәрәнәйткән{{sfn|Bearman|1986|с=163}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=112}}. Каддафи, 1975 һәм 1979 йылдарҙа өс томда баҫтырып, Өсөнсө бөтә донъя теорияһы йомғаҡлаған, һәм бвл хеҙмәт «Йәшел китап» атамаһы аҫтында билдәле. 1-се том демократия мәсьәләләренә арналған, бында вәкәләтлек системаларының туранан-тура Дөйөм халыҡ конгрестары файҙаһына етешһеҙлектәре тасуирланған. 2-се том Каддафиҙың социализмға ҡарата ныҡлы фекеренә бағышланған, ә 3-сөһө ғаилә һәм ҡәбиләгә ҡағылышлы проблемаларҙы тикшерә. Тәүге ике томда радикаль реформалар өсөн сығыш яһаһа, 3-сөһө, ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар тиң хоҡуҡлы булһа ла, улар тормошта биологик яҡтан төрлө ролгә тәғәйенләнгән тигән социаль консерватив позицияны иғлан итә{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=96–100}}{{sfn|Vandewalle|2008b|c=19}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=24}}{{sfn|St. John|2012|страницы=161–165}}. Артабанғы йылдарҙа Каддафи яҡлылар лозунгылар сифатында «Йәшел китап»тан, «Вәкәләтселек — был алдау» тигән кеүегерәк, цитатадарҙы файҙаланған {{sfn|St. John|2012|с=162}}. Шулай ҙа, 1975 йылдың сентябрендә Каддафи, Советтар һәм Ғәрәп социалистик донъя араһындағы мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртыу маҡсатында халыҡты мобилизациялауҙың артабанғы сараларына ынтылған{{sfn|St. John|2012|с=165}}. 1975 йылда Каддафи хөкүмәте тышҡы сауҙаға дәүләт монополияһын иғлан итә{{sfn|Bearman|1986|страницы=145–146}}. Уның сит ил маҡсаттарына тотонолған нефть һатыуҙан алынған күп һанлы килеме менән радикаль реформалар менән берләшеүе Ливияла{{sfn|Kawczynski|2011|с=23}}{{sfn|Vandewalle|2008b|c=18}}, бигерәк тә илдең сауҙа синыфы араһында, ризаһыҙлыҡ тыуҙыра{{sfn|Bearman|1986|с=146}}. 1974 йылда Ливияла граждандарҙың Каддафи хөкүмәтенә беренсе һөжүме була, Бенгазиҙа армиябинаһы бомбаға тотола {{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=114}}. Оппозицияның күпселек өлөшө Революцион командование советы ағзаһы Омар Мохейша тирәләй туплана. Революцион командование советы ағзаһы Бәшир Сәғир әл-Хаваади менән бергә ул Каддафиға ҡаршы түңкәрелеш планын ҡора башлай. 1975 йылда уларҙың заговоры асыла, һәм улар Саҙат Мысырына ҡаса{{sfn|Kawczynski|2011|с=23}}{{sfn|St. John|2012|с=165}}{{sfn|Vandewalle|2008b|c=18}}{{sfn|Bearman|1986|с=146}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=118}}. Бынан һуң Революцион командование советында биш ағза ғына ҡала, һәм власть тағы ла күберәк Каддафи ҡулында туплана{{sfn|Bearman|1986|с=147}}. Был 1977 йылдың мартында Революцион командование советын рәсми рәүештә бөтөрөөүгә килтерә{{sfn|St. John|2012|с=165}}. 1975 йылдың сентябрендә Каддафи, 200-гә яҡын өлкән офицерҙарҙы ҡулға алып, армияла таҙартыу рйрштора, ә октябрҙә революция именлеге Йәшерен идаралығына нигеҙ һала{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=118–119}}. 1976 йылдың апрелендә ул университеттарҙағы үҙе яҡлыларҙы «революцион студент советтары»н булдырыуға һәм «реакцион элементтарҙы» ҡыуыуға саҡыра{{sfn|Bearman|1986|с=148}}. Шул уҡ йылдарҙа Триполи һәм Бенгази университеттарында Каддафиға ҡаршы йүнәлтелгән студент демонстрациялары тоҡана, был хәл Каддафи яҡлы студенттар менән дә, полиция менән дә бәрелештәргә килтерә. Революцион командование советы быға күп кешене ҡулға алыу һәм йәштәр өсөн мотлаҡ милли хеҙмәт итеү индереү менән яуап бирә{{sfn|Kawczynski|2011|с=23}}{{sfn|Vandewalle|2008b|c=18}}{{sfn|Bearman|1986|с=148}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=119–120}}. 1977 йылдың ғинуарында риза булмаған ике студент һәм бер нисә армия офицеры халыҡ алдында аҫылып үлтерелә; Amnesty International быны Каддафи Ливияһында риза булмаусыларҙы фәҡәт сәйәси енәйәттәре өсөн беренсе язалау осрағы тип ғәйепләне{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=121–122}}. Шулай уҡ консерватив клерикалдар һәм «Туғандаш мосолмандар» Каддафиҙы марксизм яғына хәрәкәт итеүҙә һәм ислам сөннәтенә ҡаршы килеүсе хосуси милекселекте юҡ иткәне өсөн тәнҡитләне; һуңғараҡ был көстәр революцияға ҡаршы булараҡ эҙәрлекләнә{{sfn|Bearman|1986|с=162}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=122–123}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=29–30}}, ә бөтә хосуси ислам колледждары һәм университеттары ябвла{{sfn|Bearman|1986|с=148}}. ==== Тышҡы мөнәсәбәттәр ==== Әнүәр Саҙат килгәс, Ливияның Мысыр менән мөнәсәбәттәре боҙола{{sfn|Kawczynski|2011|с=66}}{{sfn|Harris|1986|с=88}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=74, 93–94}}. Һалҡын һуғыш башлана{{sfn|Bearman|1986|страницы=166–167}}. Саҙат Каддафи холҡоноң тотороҡһоҙлоғо менән ҡәнәғәт булмай, Мысырҙа ла, Ливиялағы кеүек мәҙәни революция кәрәклеген ныҡыша{{sfn|Kawczynski|2011|с=66}}{{sfn|Harris|1986|с=88}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=74, 93–94}}. В феврале 1973 йылдың февралендә Синайҙа Израиль ғәскәрҙәре ҡом бураны арҡаһында Израиль территорияһына осоп сыҡҡан Libyan Arab Airlines самолётын бәреп төшөрә. Каддафи инцидентты будырмау өсөн Мысыр хәрәкәт ҡылмағанына асыуы килә, үс итеп америка йәһүдтәре ҡуйған RMS Queen Elizabeth 2 британ карабын юҡ итергә ҡарар итә. Каддафи мысыр һыу аҫты кәмәһенә карапҡа тоҫҡарға бойора, ләкин Саҙат, хәрби эскалациянан ҡурҡып, атмаҫҡа ҡуша{{sfn|Harris|1986|с=87}}{{sfn|Bearman|1986|страницы=114–115}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=82–83}}{{sfn|St. John|1987|с=55}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=66–67}}. [[Файл:Gaddafi 1976.jpg|thumb|Каддафи 1976 йылда бала менән]] Һуңғараҡ Каддафи, уның менән килешелмәйсә, Мысыр һәм Сүриә Израилға һуғыш асырға ниәтләнгәненә һәм Мысыр тыныслыҡ килешеүе төҙөргә ризалашҡанына ярһый{{sfn|Harris|1986|с=87}}{{sfn|Bearman|1986|страницы=99–100}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=67}}{{sfn|St. John|2012|страницы=182–183}}. Каддафи Мысыр лидерын төшөрөү тураһында саҡырыуҙар ташлай{{sfn|Kawczynski|2011|с=67}}. Ливанда Граждандар һуғышы ваҡиғалары менән бәйле, Сүриә менән мөнәсәбәттәре лә боҙола. Башта Ливия ла, Сүриә лә Ғәрәп дәүләттәре лигаһы көстәре составына ғәскәр бирә, сүриә армияһы Ливан милли хәрәкәтенә һөжүм иткәндән һуң, Каддафи Сүриә президенты [[Хафез әл-Асад]]ты сыҡтан-асыҡ "милли хыянат"та ғәйепләй; ул Сүриә ғәмәлдәрен тәнҡитләүсе берҙән-бер ғәрәп етәксеһе була{{sfn|Bearman|1986|страницы=165–166}}. 1972 йыл аҙағында — 1973 йыл башында Ливия, уранға бай Ауза һыҙатын аннексиялау маҡсатында, Чадҡа һөжңм итә{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=181}}{{sfn|St. John|2012|с=187}}. Исламды пропагандалау маҡсатында, 1973 йылда Каддафи Ислам саҡырыуы йәмғиәтенә нигеҙ һала, һәм ун йыл эсендә бөтә Африка буйынса 132 үҙәк аса{{sfn|St. John|2012|с=186}}{{sfn|Bearman|1986|страницы=106–107}}{{sfn|Harris|1986|страницы=103–104}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=93, 122}}. 1973 йылда ул Габон президенты Бонго Ондимбаны, Әл Хаж Омар Бонгоны, һәм өс йыл үткәс, Үҙәк Африка президенты Жан Бедель Бокассоны ислам динен ҡабул иттерә{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=77–78}}. 1973 йылдан 1979 йылға тиклем Ливия Африка илдәре Заир һәм Угандаға 500 миллион АҠШ доллары күләмендә ярҙам күрһәтә, был илдәрҙә сауҙа һәм үҫешкә ярҙам итеү өсөн берлектәге предприятиелар булдыра{{sfn|St. John|1987|с=96}}. Каддафи шулай уҡ 1973 йылда һигеҙ африка дәүләтен Израиль менән дипломатик мөнәсәбәттәрен туҡтатыу һәм Африкала Израиль йоғонтоһон кәметеү уңышы өсөн финанс стимулдарын файҙалана{{sfn|Harris|1986|с=88}}{{sfn|Bearman|1986|страницы=107–109}}{{sfn|St. John|1987|с=94}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=77}}{{sfn|St. John|2012|с=184}}. Каддафи Ливияһы һәм премьер-министр Зөлфиҡәр Али Бхуттоның пакистан хөкүмәте араһында тығыҙ бәйләнештәр урынлаштырыла: ике ил ядро тикшеренеүҙәре һәм хәрби ярҙам менән алмаша; 1977 йылда Бхуттоны [[Мөхәммәт Зия-үл-Хаҡ]] бәреп төшөргәндән һуң, был мөнәсәбәттәр туҡтап ҡалды{{sfn|Bearman|1986|с=169}}. Каддафи Мәғрибтә тығыҙыраҡ бәйләнештәр үҫтереүгә ынтыла; 1974 йылдың ғинуарында Ливия һәм Тунис сәйәси союз — Ғәрәп Ислам Республикаһы булдырыу тураһында иғлан итә. Каддафи менән Тунис президенты Хәбиб Бургиба бығка ынтылһа ла, был аҙымды Тунис халҡы хупламай, был ҡарарҙан баш тарталар{{sfn|Bearman|1986|страницы=100–101}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=76}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=71–72}}{{sfn|St. John|2012|с=183}}. Каддафи быға яуап итеп, 1980-се йылдарҙа Тунистағы хөкүмәткә ҡаршы һуғышмандарға спонсорбула{{sfn|St. John|2012|с=183}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=72}}. Обратив своё внимание на [[Алжир]], в 1975 йылда Ливия, Алжирға иғтибарын бороп, йәнәһе, Көнбайыш Сахараның Марокконан бойондороҡһоҙлоғо өсөн Сагиа-әл-Хамра һәм Рио-де-Ороны азат итеү Халыҡ фронтын — Полисарионы финанслап, Хасси-Месауд оборона союзын төҙөй{{sfn|St. John|2012|с=183}}{{sfn|Bearman|1986|с=170}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=71}}. Ливия иҡтисадын диверсификациялауға ынтылып, Каддафи хөкүмәте, 1980-се йылдарҙағы нефть кәмеүе осоронда ҡтиммәтле сығанаҡ булырлыҡ Fiat кеүек эре европа корпорациялары акцияларын, шулай уҡ Мальтала һәм Италияла күсемһеҙ милек һатып ала башлай{{sfn|Harris|1986|с=114}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=199–201}}. == Бөйөк Социалистик Халыҡ Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе == === Раҫланыуы: 1977 === 1977 йылдың 2 мартында Каддафи күрһәтмәһе буйынса Дөйөм халыҡ конгресы «Халыҡ власын урынлаштырыу тураһында декларация» ҡабул итә. Ливия Ғәрәп Республикаһы урынына концептуаль рәүештә Каддафи төҙөгән Бөйөк Социалистик Халыҡ Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе, «халыҡ массалары дәүләте» булдырыла{{sfn|Bearman|1986|страницы=154–155}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=105}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=26–27}}{{sfn|St. John|2012|страницы=166–168}}. Ил флагы итеп тотош йәшел байраҡ ҡабул ителә{{sfn|Bearman|1986|с=155}}. Рәсми рәүештә Жәмәһириә халыҡ үҙе менән бөтә өлкән ливиялылар милли ҡарарҙар өсөн тауыш биреп, 187 Төп халыҡ конгресы аша идара итә. Атабан улар үҙҙәренең ағзаларын йыл һайын үткәрелгән һәм телевидениенан тура эфиҙа тапшырылған Дөйөм халыҡ конгресына ебәргән. Ғөмүмән, Халыҡ конгрестары Ливияның юғары власть органы булған, унда хөкүмәт чиновниктары йә Каддафи үҙе тәҡдим иткән мөһим ҡарарҙарҙы ҡабул итеү өсөн Халыҡ конгрестарының ризалығы кәрәк булған{{sfn|St. John|2012|страницы=166–168}}{{sfn|El–Khawas|1984|с=27}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=29}}{{sfn|Vandewalle|2008b|страницы=19–20}}. Каддафи, үҙен «революция лидеры» тип иғлан итеп, 1979 йыл башында ул постан китһә лә, Дөйөм халыҡ конгресының генераль секретары була{{sfn|St. John|1987|с=13}}. [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|thumb|200px|Ливия Флагы (1977—2011)]] Рәсми рәүештә бөтә сәйәси контроль Халыҡ конгрестарына һалынһа ла, ысынбарлыҡта Ливияның сәйәси етәкселеге төрлө дәрәжәләге власть һәм йоғонто яһауҙы дауам иткән{{sfn|Bearman|1986|с=155}}. Дебаттар сикләнгән, ә иҡтисад һәм оборонаға ҡағылған мөһим ҡарарҙарҙан тайпылғандар йәки өҫтән-мөҫтән генә ҡаралған; Дөйөм халыҡ конгресы нигеҙҙә Каддафи сәйәсәте өсөн «резина штамп» ҡына булып ҡалған {{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=29}}. Дөйөм халыҡ конгресы бик һирәк осраҡьтарҙа ғына Каддафи тәҡдидәренә ҡаршы, ҡайһы берҙә хатта уңышлы, ауыҙ асҡан; атап әйткәндә, Каддафи, өйҙә уҡытыу балаларға файҙалырыраҡ тип иҫәпләп, башланғыс мәктәптәрҙе ябырға саҡырғанда, конгресс был идеяны кире ҡаҡҡан{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=29}}. Башҡа осраҡтарҙа Каддафи закондарҙы Дөйөм халыҡ конгресы хуплау-хупламауын тыңлап та тормай, ҡабул иткән: ҡатын-ҡыҙҙарға ҡораллы көстәрҙә хеҙмәт итергә рөхсәт биргәндә, мәҫәлән{{sfn|Harris|1986|страницы=67–68}}. Ҡайһы саҡта, Дөйөм халыҡ конгресы, ул ҡаршы сыҡҡан закондарҙы ҡабул итеү ихтималлығы янағанда, сираттан тыш һайлауҙар тәғәйенләгән{{sfn|St. John|1987|страницы=133–134}}. Каддафи Халыҡ конгрестары, башҡа сәйәси ойошмаларҙы кәрәкһеҙгә әйләндереп, Ливияның бөтә сәйәси ихтыяжын тәьмин итә, тип иҫәпләгән; сәйәси партияларҙы, профессиональ ассоциацияларҙы, бойондороҡһоҙ профессиональ союздар һәм ҡатын-ҡыҙ төркөмдәрен индереп, бөтә санкцияланмаған төркөмдәр, тыйылған{{sfn|St. John|2012|страницы=166–168}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=27}}. Шундай сикләүҙәргә ҡарамаҫтан, Сант Джон отметил, Жәмәһириә системаһы шулай ҙа «Ливияла әлегә билдәле булмаған вәкәләтлек һәм ҡатнашыу кимәлен индергән»{{sfn|St. John|1987|с=134}}. Элгәрге хоҡуҡи институттарҙы юҡҡк сығарғандан һуң, Каддафи Жәмәһириә, Шәриғәт закондарын, Аллаһ закондарын рөхсәт итеп, Ҡөрьәнгә таянырға тейеш тигән; ул «кеше булдырған» закондарҙы тәбиғигә ҡаршы һәм диктатор тип атаған{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=27–28}}{{sfn|St. John|2012|с=167}}. Бер йылдан ул ниәттәренән баш тартып, Шәриғәт «Йәшел китап» социализмы ҡабул итмәгән хосуси милекте яҡлауҙы гарантиялай һәм Жәмәһириәгә тура килмәй тип белдерә{{sfn|Vandewalle|2008b|с=28}}. Үҙенең хеҙмәттәрен Ҡөрьән менән тиңләштергәнен консерватив дин әһелдәре ширк тип атай һәм уның режимына ҡаршы оппозицияны көсәйтә{{sfn|Harris|1986|с=50}}. 1977 йылдың июлендә Мысыр менән Ливияның сик өсөн һуғышы тоҡана, технологик яҡтан артта булһа ла, Мысыр Ливияны еңә. Конфликт аҙна дауам итә, бер нисә ғәрәп дәүләте аралашсы ролендә сығыш яһаған тыныслыҡ килешеүе төҙөлә{{sfn|St. John|2012|с=183}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=105}}{{sfn|Bearman|1986|страницы=170–171}}{{sfn|Vandewalle|2008b|с=35}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=67–68}}. Мысыр һәм Судан АҠШ менән союзда сығыш яһай, һәм был Ливияны СССР менән, сәйәси булмаһа ла, стратегик союз булдырыуға этәрә{{sfn|Bearman|1986|с=168}}. Ливия һәм Советтар Союзы араһында үҫә барған коммерция мөнәсәбәттәрен таныуҙы билдәләп, 1976 йылдың декабрендә Каддафи Мәскәүгә саҡырыла; унда [[Брежнев Леонид Ильич]] менән һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша{{sfn|Bearman|1986|с=169}}{{sfn|St. John|1987|с=76}}{{sfn|St. John|2012|с=180}}. 1977 йылдың авгусында ул [[Югославия Социалистик Федератив Республикаһы]]на бара, уның лидеры [[Броз Тито Иосип]] менән осраша, һәм уның менән йылыраҡ мөнәсәбәттәр урынлаштырыла{{sfn|Bearman|1986|с=169}}. === Революцион комитеттар һәм социализм үҫеше: 1978—1980 === <!-- {{Врезка |выравнивание = right |ширина = 320px |содержание = Если социализм определяется как перераспределение богатства и ресурсов, то социалистическая революция явно произошла в Ливии после 1969 года и особенно во второй половине 1970-х годов. Управление экономикой становилось все более социалистическим по намерениям и последствиям, а богатство в виде жилья, капитала и земли значительно перераспределялось или находилось в процессе перераспределения. Частное предпринимательство было практически ликвидировано, его в значительной степени заменила централизованно контролируемая экономика. |автор = Исследователь Ливии Рональд Брюс Сант Джон{{sfn|St. John|2012|с=173}} }} --> 1978 йылдың декабрендә Каддафи, үҙенең хөкүмәт эшендә түгел, революцион эшмәкәрлектә иғтибарын туплауын иғлан итеп, Дөйөм халыҡ конгресы Генераль секретары вазифаһынан китә; был уның революция аппаратының хөкүмәттән айырымланыуына яңы акцентының бер өлөшө була. Формаль хөкүмәт вазифаһын биләмәһә лә, ул «революция юлбашсыһы» титулын ҡабул иткән һәм ҡораллы көстәр баш командующийы булып ҡалған{{sfn|Vandewalle|2008b|с=26}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=3}}{{sfn|St. John|2012|с=169}}. Тарихсы Дирк Вандевалле, Жәмәһириә туранан-тура демократияға дәғүә итһә лә, Ливия «изоляциялағы сәйәси система булып ҡалған, бында ҡарарҙар ҡабул итеү процесы Каддафиҙы уратып алған ҙур булмаған кәңәшселәр һәм ышаныслы кешеләр даирәһе менән сикләнгән{{sfn|Vandewalle|2006|с=6}}. Ливия социализм яғына борола башлаған. 1978 йылдың мартында хөкүмәт, һәр өлкән йәштәге ливиялының үҙ йортонда йәшәүен тәьмин итеү буйынса торлаҡ бүлеү буйынса күрһәтмә иғлан итә. Күпселек ғаиләләргә бенр йорттан артыҡ торлаҡҡа хужа булыу тыйыла, ә элек ҡуртымға алынған күсемһеҙ милек дәүләт тарафынан тартып алынған һәм ҡуртымға алыусыларға байтаҡ субсидияланған хаҡҡа һатылған{{sfn|St. John|1983|с=484}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=111}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=221}}{{sfn|St. John|2012|страницы=171–172}}. Сентябрҙә Каддафи Халыҡ комитеттарын «дәүләт секторы бюрократичһы»н һәм «хосуси сектор диктатураһы»н юҡҡа сығарыуға саҡыра; Халыҡ комитеттары бер нисә йөҙ компанияны, һайланған вәкилдәр идаралығы аҫтында эшсе производство кооперативтарына әйләндереп, үҙ контроленә алған {{sfn|Bearman|1986|с=191}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=110–111}}{{sfn|St. John|2012|с=168}}. 1979 йылдың 2 мартында Дөйөм халыҡ конгресы хөкүмәт һәм революцияны бүлеү тураһында иғлан итә, ул мәктәптәрҙә, университеттарҙа, профсоюздарҙа, полицияла һәм армияла яңы революцион комитеттар менән тандемда эшләй{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=116–117, 127}}{{sfn|Vandewalle|2008b|страницы=25–26}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=31}}{{sfn|St. John|2012|страницы=169–171}}. Революцион комитеттар менән Мөхәммәт Мәғғүб, Триполиҙа Каддафи менән йыл һайын осрашыуҙар үткәргән күпселеге йәш революция яҡлыларынан торған Үҙәк координацион бюро етәкселек иткән{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=116–117, 127}}{{sfn|Vandewalle|2008b|страницы=25–26}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=31}}{{sfn|St. John|2012|страницы=169–171}}{{sfn|Bearman|1986|страницы=187–189}}. Революцион комитеттар ағзалары Төп халыҡ конгрестары ағзаларынан формалашҡан{{sfn|St. John|1987|с=134}}. Бирман һүҙҙәренсә, революцион комитеттар системаһы Каддафиҙың Ливияла сәйәси контроленең төп механизмы була{{sfn|Bearman|1986|с=189}}. «Йәшел марш» (аль-Захф аль-Ахдар) аҙналыҡ журналын нәшер итеп, 1980 йылдың октябрендә улар матбуғатты ла үҙ контроленә ала{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=116–117, 127}}{{sfn|Vandewalle|2008b|страницы=25–26}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=31}}{{sfn|St. John|2012|страницы=169–171}}. Улар идеологик күҙәтеү ойошторған, һуңғараҡ, кешеләрҙе ҡулға алып һәм «революция законы» буйынса судҡа тарттырыу аша именлек тәьмин итеүҙә (ат-таура ҡануны) мөһим роль уйнаған{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=116–117, 127}}{{sfn|Vandewalle|2008b|страницы=25–26}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=31}}{{sfn|St. John|2012|страницы=169–171}}{{sfn|Bearman|1986|с=189}}. Хоҡуҡи кодекс йәки революцион правосудиеһы гарантиялары булмау сәбәпле, ул күпселек дәрәжәлә бәйһеҙлеккә һәм киң таралған кеше шәхесе азатлығын баҫыу: «йәшел террор» кеүек артыҡлыҡтарға алып килгән{{sfn|Vandewalle|2008b|с=28}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=117}}{{sfn|St. John|2012|с=174}}. <!-- В 1979 году комитеты начали перераспределение земли на равнине [[Эль-Джифара|Джифара]], продолжавшееся до 1981 года{{sfn|Bearman|1986|с=275}}{{sfn|St. John|2012|с=172}}. В мае 1980 года были приняты меры по перераспределению и уравниванию богатства; у всех, у кого на банковском счёту было более 1000 [[Ливийский динар|динаров]], лишние деньги были экспроприированы{{sfn|St. John|1983|с=484}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=221}}{{sfn|St. John|2012|с=172}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=128}}. В следующем году Всеобщий народный конгресс объявил, что правительство возьмёт под контроль все функции импорта, экспорта и распределения, а государственные супермаркеты заменят частные предприятия; это привело к снижению доступности потребительских товаров и развитию процветающего [[Чёрный рынок|чёрного рынка]]{{sfn|St. John|2012|с=172}}{{sfn|Bearman|1986|с=195}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=28}}{{sfn|Vandewalle|2008b|с=21}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=220}}. Каддафи также был разочарован медленными темпами социальных реформ по вопросам женщин и в 1979 году создал Революционное женское формирование, заменившее более последовательную Ливийскую всеобщую федерацию женщин{{sfn|Bearman|1986|с=199}}. В 1978 году он создал Женскую военную академию в Триполи, призывая всех женщин записываться на обучение{{sfn|Bearman|1986|с=241}}. Эта мера вызвала много споров и была отклонена Всеобщим народным собранием в феврале 1983 года. Каддафи остался непреклонен, и когда в марте 1984 года Всеобщий народный конгресс вновь проголосовал за отмену этого решения, он отказался подчиниться ему, заявив, что «тот, кто выступает против обучения и эмансипации женщин, является агентом империализма, нравится ему это или нет»{{sfn|Bearman|1986|страницы=241–243}}. Радикальное направление Джамахирии нажило правительству много врагов. Основная внутренняя оппозиция исходила от [[Исламский фундаментализм|исламских фундаменталистов]], которые были вдохновлены событиями [[Исламская революция в Иране|иранской революции]] 1979 года{{sfn|Bearman|1986|с=246}}. В феврале 1978 года Каддафи узнал, что глава его военной разведки готовит заговор с целью его убийства, и начал все больше доверять безопасность своему племени Каддафа{{sfn|Vandewalle|2008b|с=19}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=127–128}}. Многие из тех, у кого конфисковали богатство и имущество, выступили против администрации, и изгнанники основали ряд оппозиционных групп, финансируемых Западом. Наиболее известным был [[Национальный фронт спасения Ливии]], основанный в 1981 году [[Мухаммед аль-Макриф|Мухаммедом Макрифом]], который организовывал нападения боевиков на правительство Ливии{{sfn|Bearman|1986|страницы=247–248}}{{sfn|Harris|1986|с=79}}{{sfn|Vandewalle|2008b|с=32}}{{sfn|St. John|2012|страницы=173–174}}. Другая организация, аль-Боркан, начала убивать ливийских дипломатов за рубежом{{sfn|Harris|1986|с=79}}{{sfn|Bearman|1986|страницы=248–249}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=156}}. Следуя приказу Каддафи уничтожить этих «бродячих собак», революционные комитеты под руководством полковника Юниса Бильгасима создали зарубежные отделения для подавления контрреволюционной деятельности, убивая различных диссидентов{{sfn|Bearman|1986|с=246}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=133–137}}{{sfn|Vandewalle|2008b|с=27}}{{sfn|St. John|2012|с=171}}. Хотя соседние страны, такие как Сирия и Израиль, также использовали отряды убийц, Каддафи был необычен тем, что публично хвастался их использованием своей администрацией{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=138}}; в 1980 году он приказал всем диссидентам вернуться домой или быть «ликвидированными, где бы вы ни находились»{{sfn|Bearman|1986|с=246}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=138}}. В 1979 году он также создал [[Исламский легион]], через который несколько тысяч африканцев прошли обучение военной тактике{{sfn|St. John|2008|c=95}}. Ливия пыталась улучшить отношения с Соединёнными Штатами во время президентства [[Картер, Джимми|Джимми Картера]], например, сотрудничая с его братом, бизнесменом Билли Картером{{sfn|Bearman|1986|страницы=227–228}}, но в 1979 году Соединённые Штаты включили Ливию в свой список «[[Государства — спонсоры терроризма (список США)|Государственных спонсоров терроризма]]»{{sfn|St. John|2012|с=179}}. Отношения ещё больше испортились в конце года, когда демонстранты подожгли посольство Соединённых Штатов в Триполи в знак солидарности с организаторами [[Захват американских заложников в Иране|кризиса с заложниками в Иране]]{{sfn|Bearman|1986|с=228}}. В следующем году ливийские истребители начали перехватывать американские истребители, пролетающие над Средиземным морем, что ознаменовало собой крах отношений между двумя странами{{sfn|St. John|2012|с=179}}. Основные источники в итальянских средствах массовой информации утверждали, что самолёт [[Катастрофа DC-9 над Тирренским морем|рейса 870 авиакомпании Itavia]] был сбит во время [[Воздушный бой|боя]] с участием истребителей [[Военно-воздушные силы Ливии|ливийских]], [[Военно-воздушные силы США|американских]], [[Воздушно-космические силы Франции|французских]] и [[Военно-воздушные силы Италии|итальянских военно-воздушных сил]] в ходе покушения членов [[НАТО|Организации Североатлантического договора]] на важного ливийского политика, возможно даже Каддафи, который в тот вечер летел в том же воздушном пространстве<ref>{{Cite journal|title=Italy's Darkest Night|author=Thomas Van Hare|journal=Historic Wings|date=27 June 2012|url=http://fly.historicwings.com/2012/06/italys-darkest-night/}}</ref><ref>[https://www.theguardian.com/elsewhere/journalist/story/0,,1825348,00.html The Mystery of Flight 870], ''[[The Guardian]]'', 21 July 2006</ref>. Отношения Ливии с Ливаном и [[Шииты|шиитскими]] общинами по всему миру также ухудшились из-за исчезновения в августе 1978 года имама [[Садр, Муса|Мусы аль-Садра]] во время его визита в Ливию; ливанцы обвинили Каддафи в его убийстве или тюремном заключении, что он отрицал{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=157–158}}{{sfn|St. John|1987|с=41}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=70–71}}{{sfn|St. John|2012|с=239}}. Отношения с Сирией улучшились, поскольку Каддафи и президент Сирии [[Асад, Хафез|Хафез аль-Асад]] враждовали с Израилем и Садатом в Египте. В 1980 году они предложили создать политический союз, при этом Ливия обещала выплатить долг Сирии Советскому Союзу в размере 1 миллиарда фунтов стерлингов; хотя давление заставило Асада выйти из союза, они остались союзниками{{sfn|St. John|1987|страницы=61–62}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=68–69}}. Другим ключевым союзником была Уганда, и в 1979 году Каддафи направил 2500 солдат в [[Угандийско-танзанийская война|Уганду для защиты режима]] президента [[Амин, Иди|Иди Амина]] от танзанийских захватчиков. Миссия провалилась; 400 ливийцев были убиты, и они были вынуждены отступить{{sfn|Bearman|1986|с=112}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=185–186}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=78–79}}{{sfn|St. John|2012|с=189}}. Позже Каддафи пожалел о своём союзе с Амином, открыто критикуя его как «[[Фашизм|фашиста]]» и «выпендрежника»{{sfn|Bearman|1986|страницы=112–113}}{{sfn|Harris|1986|с=105}}. --> === Ҡушма Штатар һәм уларҙың союздаштары менән конфликт: 1981—1986 === <!-- В начале и середине 1980-х Ливия испытала экономические проблемы; с 1982 по 1986 год годовой доход страны от нефти упал с 21 миллиарда долларов до 5,4 миллиарда долларов{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=31}}{{sfn|Vandewalle|2008b|с=23}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=104}}{{sfn|St. John|2012|с=192}}. Сосредоточившись на ирригационных проектах, в 1983 году началось строительство самого крупного и дорогостоящего инфраструктурного проекта Ливии — [[Великая рукотворная река|Великой рукотворной реки]]; хотя его планировалось завершить к концу десятилетия, в начале 21 века он так и остался незавершённым{{sfn|Bearman|1986|с=274}}{{sfn|Harris|1986|с=119}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=224}}{{sfn|St. John|2012|с=249}}. Военные расходы увеличились, в то время как другие административные бюджеты были урезаны{{sfn|Vandewalle|2008b|с=35}}{{sfn|Harris|1986|с=116}}. Внешний долг Ливии вырос{{sfn|St. John|1987|с=121}}, и были введены меры жёсткой экономии, направленные на повышение самообеспеченности; в августе 1985 года произошла массовая депортация иностранных рабочих, большинство из которых были египтянами и тунисцами{{sfn|St. John|1987|с=122}}. Внутренние угрозы продолжали преследовать Каддафи; в мае 1984 года его дом в [[Баб-аль-Азизия|Баб аль-Азизии]] был безуспешно атакован боевиками, связанными либо с Национальным фронтом спасения Ливии, либо с «Братьями-мусульманами», после чего 5000 диссидентов были арестованы{{sfn|Bearman|1986|с=250}}{{sfn|Harris|1986|с=70}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=178}}. [[Файл:MMR 13.jpg|thumb|250px|«Бөйөк кеше ҡулы менән эшләнгән йылға» проекты сиктәрендә төҙөлөш]] Ливия долгое время поддерживала ополчение [[Фронт национального освобождения Чада|Фронта национального освобождения]] в соседнем Чаде, а в декабре 1980 года вновь вторглась в Чад по просьбе контролируемого Фронтом национального освобождения Переходного правительства национального единства для оказания помощи в гражданской войне; в январе 1981 года Каддафи предложил политическое слияние. [[Организация африканского единства]] отвергла это предложение и потребовала вывода ливийских войск, что и произошло в ноябре 1981 года. Гражданская война возобновилась, и Ливия снова направила туда войска, вступив в столкновение с французскими войсками, которые поддерживали силы Южного Чада{{sfn|Vandewalle|2008b|с=35}}{{sfn|Bearman|1986|страницы=211–222}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=187–190}}{{sfn|St. John|2012|страницы=189–190}}. Многие африканские страны устали от вмешательства Ливии в их дела; к 1980 году девять африканских государств разорвали дипломатические отношения с Ливией{{sfn|St. John|2012|с=189}}{{sfn|St. John|1987|с=101}}, а в 1982 году Организация африканского единства отменила запланированную конференцию в Триполи, чтобы не допустить председательства Каддафи{{sfn|Harris|1986|с=103}}{{sfn|St. John|1987|с=102}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=81}}{{sfn|St. John|2012|страницы=190–191}}. Некоторые африканские государства, такие как Гана [[Ролингс, Джерри|Джерри Ролингса]] и Буркина-Фасо [[Санкара, Тома|Тома Санкары]], тем не менее, поддерживали тёплые отношения с Ливией в 1980-х годах{{sfn|Haynes|1990|с=62}}. Предложив политическое единство с Марокко, в августе 1984 года Каддафи и марокканский монарх [[Хасан II]] подписали Уджданский договор, образовав Арабо-африканский союз; такой союз считался неожиданным из-за сильных политических разногласий и давней вражды, существовавшей между двумя правительствами. Отношения оставались напряжёнными, особенно из-за дружеских отношений Марокко с Соединёнными Штатами и Израилем; в августе 1986 года Хасан упразднил союз{{sfn|Bearman|1986|страницы=261–262}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=214}}{{sfn|St. John|1987|страницы=66–67}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=72–75}}{{sfn|St. John|2012|с=216}}. В 1981 году новый президент Соединённых Штатов [[Рейган, Рональд|Рональд Рейган]] занял жёсткую позицию по отношению к Ливии, рассматривая её как [[Марионеточное государство|марионеточный режим]] Советского Союза{{sfn|Bearman|1986|страницы=228–229}}{{sfn|St. John|1987|с=81}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=115–116, 120}}{{sfn|St. John|2012|страницы=179–180}}. Каддафи подчёркивал свои коммерческие отношения с Советским Союзом, посещая Москву в 1981 и 1985 годах{{sfn|Harris|1986|страницы=98–99}}{{sfn|St. John|1987|страницы=71, 78}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=115}}{{sfn|St. John|2012|страницы=210–211}} и угрожая присоединиться к [[Организация Варшавского договора|Варшавскому договору]]{{sfn|St. John|2008|c=96}}. Тем не менее, Советский Союз относился к Каддафи с осторожностью, видя в нём непредсказуемого экстремиста{{sfn|Harris|1986|с=97}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=183}}{{sfn|St. John|1987|страницы=77–78}}. В августе 1981 года Соединённые Штаты провели военные учения в заливе Сирт — районе, на который Ливия претендовала как на часть своих территориальных вод. Соединённые Штаты [[Инцидент в заливе Сидра (1981)|сбили]] два ливийских самолёта [[Су-17|Су-22]], которые шли на перехват{{sfn|Bearman|1986|страницы=230–231}}{{sfn|St. John|1987|с=84}}{{sfn|Vandewalle|2008b|с=36}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=118–119}}. Закрыв посольство Ливии в Вашингтоне, округ Колумбия, Рейган посоветовал американским компаниям, работающим в Ливии, сократить число размещённого там американского персонала{{sfn|St. John|2012|с=180}}{{sfn|Vandewalle|2008b|с=37}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=117–118}}. В марте 1982 года Соединённые Штаты ввели эмбарго на поставки ливийской нефти{{sfn|Vandewalle|2008b|с=37}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=117–118}}{{sfn|Bearman|1986|с=231}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=207–208}}{{sfn|St. John|2012|с=181}}, а в январе 1986 года приказали всем американским компаниям прекратить свою деятельность в стране, хотя несколько сотен рабочих остались, когда ливийское правительство удвоило им зарплату{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=117–118}}{{sfn|Bearman|1986|с=294}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=27, 208}}{{sfn|St. John|2012|с=176}}. Весной 1986 года Военно-морские силы Соединённых Штатов вновь провели учения в заливе Сирт; ливийские военные предприняли ответные действия, но неудачно — Соединённые Штаты потопили несколько ливийских кораблей{{sfn|Bearman|1986|страницы=294–295}}{{sfn|Boyd–Judson|2005|с=79}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=121–122}}. Дипломатические отношения также испортились с Великобританией, после того как ливийских дипломатов обвинили в убийстве [[Убийство Ивонн Флетчер|Ивонн Флетчер]], британской полицейской, находившейся возле посольства в Лондоне, в апреле 1984 года{{sfn|Bearman|1986|с=250}}{{sfn|Vandewalle|2008b|с=37}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=175–178}}{{sfn|St. John|2012|с=209}}. После того как Соединённые Штаты обвинили Ливию в организации [[Взрыв на берлинской дискотеке «Ла Белль»|взрыва на берлинской дискотеке в 1986 году]], в результате которого погибли два американских солдата, Рейган решил нанести военный ответный удар{{sfn|Boyd–Judson|2005|с=79}}{{sfn|Bearman|1986|с=287}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=4–5}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=122}}. Центральное разведывательное управление критически отнеслось к этому шагу, считая, что Сирия представляет собой большую угрозу и что атака укрепит репутацию Каддафи; однако Ливия была признана «мягкой целью»{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=5–6}}. Рейгана поддержала Великобритания, но против выступили другие европейские союзники, которые утверждали, что это противоречит международному праву{{sfn|Harris|1986|с=102}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=123–125}}. В ходе [[Операция «Каньон Эльдорадо»|операции «Каньон Эль-Дорадо»]], организованной 15 апреля 1986 года, военные самолёты Соединённых Штатов нанесли серию авиаударов по Ливии, разбомбив военные объекты в различных частях страны, убив около 100 ливийцев, в том числе несколько гражданских лиц. Одной из целей был дом Каддафи. Сам он не пострадал, двое сыновей Каддафи были ранены, и он утверждал, что его четырёхлетняя приёмная дочь Ханна была убита, хотя с тех пор её существование было поставлено под сомнение{{sfn|Vandewalle|2008b|с=37}}{{sfn|Bearman|1986|с=287}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=2–3, 7–12}}{{sfn|Boyd–Judson|2005|страницы=79–80}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=127–129}}. Сразу после этого Каддафи удалился в пустыню для размышлений{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=13, 210}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=130}}. Периодически происходили столкновения между каддафистами и армейскими офицерами, которые хотели свергнуть правительство{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=12}}. Хотя Соединённые Штаты были осуждены на международном уровне, Рейган получил прирост популярности внутри страны{{sfn|Kawczynski|2011|с=130}}{{sfn|Boyd–Judson|2005|с=80}}. Публично критикуя империализм Соединённых Штатов, Каддафи укрепил свою репутацию антиимпериалиста как внутри страны, так и во всем арабском мире{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=15}}{{sfn|St. John|2012|с=196}}, а в июне 1986 года он приказал изменить названия месяцев в Ливии{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=30}}. --> === «Революция эсендә революции»: 1987—1998 === <!-- В конце 1980-х годов в Ливии была проведена серия либерализирующих экономических реформ, призванных справиться с сокращением доходов от продажи нефти. В мае 1987 года Каддафи объявил о начале «революции внутри революции», которая началась с реформ в промышленности и сельском хозяйстве и предусматривала возобновление деятельности малого бизнеса{{sfn|Kawczynski|2011|с=225}}{{sfn|St. John|2012|с=194}}. На деятельность Революционных комитетов были наложены ограничения; в марте 1988 года их роль была сужена вновь созданным Министерством по мобилизации масс и революционному руководству, чтобы ограничить их насилие и судебную роль, а в августе 1988 года Каддафи публично раскритиковал их{{sfn|Vandewalle|2008b|с=29}}{{sfn|St. John|2008|c=97}}{{sfn|St. John|2012|страницы=194–195, 199–200}}. В марте были освобождены сотни политических заключённых, при этом Каддафи ложно заявил, что в Ливии больше нет политических заключённых{{sfn|Vandewalle|2008b|с=45}}{{sfn|St. John|2012|с=222}}. В июне правительство Ливии издало Великую зелёную хартию о правах человека в эпоху масс, в которой в 27 статьях были изложены цели, права и гарантии для улучшения ситуации с правами человека в Ливии, ограничение применения смертной казни и призыв к её окончательной отмене. Многие из предложенных в хартии мер были реализованы в следующем году, хотя часть мер так и осталась нереализованной{{sfn|Vandewalle|2008b|страницы=45–46}}{{sfn|St. John|2008|страницы=97–98}}{{sfn|St. John|2012|страницы=197–198}}. Также в 1989 году правительство учредило [[Международная премия в области прав человека имени Каддафи|Международную премию Каддафи в области прав человека]], которая присуждалась деятелям из стран третьего мира, боровшимся против колониализма и империализма; лауреатом первого года стал южноафриканский активист борьбы с апартеидом [[Мандела, Нельсон|Нельсон Мандела]]{{sfn|St. John|2012|с=199}}. С 1994 по 1997 год правительство инициировало создание комитетов по чистке, чтобы искоренить коррупцию, особенно в экономическом секторе{{sfn|St. John|2012|страницы=197–198}}. После нападения Соединённых Штатов в 1986 году армия была очищена от нелояльных элементов{{sfn|Kawczynski|2011|с=130}}, а в 1988 году Каддафи объявил о создании народного ополчения, которое должно было заменить армию и полицию{{sfn|Vandewalle|2008b|с=38}}{{sfn|St. John|2012|с=200}}. В 1987 году Ливия начала производство [[иприт]]а на предприятии в Рабте, хотя публично отрицала, что накапливает химическое оружие{{sfn|St. John|2012|страницы=201–204}}, и безуспешно пыталась разработать ядерное оружие{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=180–181}}. В этот период также наблюдался рост внутренней исламистской оппозиции, сформировавшейся в такие группы, как «[[Братья-мусульмане]]» и [[Ливийская исламская боевая группа]]. Несколько покушений на Каддафи были сорваны, и, в свою очередь, в 1989 году силы безопасности провели рейд по мечетям, которые считались центрами контрреволюционной проповеди{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=166–167, 236}}{{sfn|St. John|2012|страницы=221–222}}. В октябре 1993 года элементы все более маргинализирующейся армии инициировали неудавшийся переворот в [[Мисурата|Мисрате]], в сентябре 1995 года исламисты начали восстание в Бенгази, а в июле 1996 года в Триполи вспыхнули антикаддафистские футбольные беспорядки{{sfn|Kawczynski|2011|с=166}}{{sfn|St. John|2012|с=223}}. Революционные комитеты пережили возрождение для борьбы с этими исламистами{{sfn|Vandewalle|2008b|с=29}}. В 1989 году Каддафи был очень рад созданию [[Союз арабского Магриба|Союза арабского Магриба]], объединившего Ливию в экономический пакт с Мавританией, Марокко, Тунисом и Алжиром, рассматривая его как начало нового панарабского союза{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=188}}{{sfn|St. John|2012|страницы=216–218}}. Тем временем Ливия усилила поддержку антизападных боевиков, таких как [[Временная Ирландская республиканская армия]]{{sfn|St. John|2012|с=197}}, и в 1988 году над [[Локерби]] в Шотландии был взорван самолёт [[Взрыв Boeing 747 над Локерби|рейса 103 Pan American]], в результате чего погибли 243 пассажира и 16 членов экипажа, а также 11 человек на земле. В ходе расследования британская полиция определила двух ливийцев — Абдельбасета аль-Меграхи и Ламина Халифаха Фхимаха — в качестве главных подозреваемых и в ноябре 1991 года опубликовала заявление с требованием к Ливии выдать их. Когда Каддафи отказался, ссылаясь на [[Монреальская конвенция (1999)|Монреальскую конвенцию]], Организация Объединённых Наций в марте 1992 года приняла резолюцию 748, инициировав экономические санкции против Ливии, которые имели глубокие последствия для экономики страны{{sfn|Boyd–Judson|2005|страницы=80–81}}{{sfn|Vandewalle|2008b|с=39}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=133–140}}{{sfn|St. John|2012|страницы=205–207}}. В результате страна понесла финансовые потери, оцениваемые в 900 миллионов долларов Соединённых Штатов{{sfn|Vandewalle|2008b|с=42}}. Дальнейшие проблемы с Западом возникли, когда в январе 1989 года [[Инцидент в заливе Сидра (1989)|два ливийских военных самолёта были сбиты Соединёнными Штатами у побережья Ливии]]{{sfn|St. John|2012|с=202}}. Многие арабские и африканские государства выступили против санкций Организации Объединённых Наций, причём Мандела критиковал их во время визита к Каддафи в октябре 1997 года, когда он похвалил Ливию за её работу по борьбе с апартеидом и наградил Каддафи [[Орден Доброй Надежды|орденом Доброй Надежды]]{{sfn|Boyd–Judson|2005|страницы=73, 83}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=147}}{{sfn|St. John|2012|страницы=205–206}}. Санкции были приостановлены только в 1998 году, когда Ливия согласилась разрешить выдачу подозреваемых Шотландскому суду в Нидерландах, при этом процесс проходил под кураторством Манделы{{sfn|Boyd–Judson|2005|страницы=83–88}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=146–148}}{{sfn|St. John|2012|с=206}}. В результате судебного процесса Фхима был оправдан, а аль-Меграхи осуждён{{sfn|Boyd–Judson|2005|с=89}}. В частном порядке Каддафи утверждал, что ему ничего не известно о том, кто совершил взрыв, и что Ливия не имеет к этому никакого отношения{{sfn|Boyd–Judson|2005|с=82}}. --> === Панафриканизм, татыулашыу һәм приватизация: 1999—2011 === ==== Африка менән бәйләнештәре ==== [[Файл:Muammar al-Gaddafi-30112006.jpg|thumb|upright|Каддафи Африка ҡитғаһы төшөрөлгән кейемдә]] <!-- В конце 20-го века Каддафи, разочарованный неудачей своих панарабских идеалов, все чаще отказывался от арабского национализма в пользу [[панафриканизм]]а, подчёркивая африканскую идентичность Ливии{{sfn|Kawczynski|2011|с=142}}{{sfn|St. John|2012|с=227}}. С 1997 по 2000 год Ливия заключила соглашения о сотрудничестве или двусторонние соглашения о помощи с 10 африканскими государствами{{sfn|St. John|2012|с=229}}, а в 1999 году присоединилась к Сообществу государств Сахеля и Сахары{{sfn|St. John|2008|c=99}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=189}}. В июне 1999 года Каддафи посетил Манделу в Южной Африке{{sfn|St. John|2012|с=226}}, а в следующем месяце принял участие в саммите Организации африканского единства в [[Алжир (город)|Алжире]], призвав к большей политической и экономической интеграции на всем континенте и выступив за создание [[Соединённые Штаты Африки|Соединённых Штатов Африки]]{{sfn|St. John|2012|страницы=227–228}}. Он стал одним из основателей [[Африканский союз|Африканского союза]], созданного в июле 2002 года вместо Организации африканского единства; на церемонии открытия он призвал африканские государства отказаться от обусловленной помощи со стороны развитых стран, что было прямо противоположно заявлению президента Южной Африки [[Мбеки, Табо|Табо Мбеки]]{{sfn|St. John|2012|с=229}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=190}}. Были предположения, что Каддафи хотел стать первым председателем Африканского союза, что вызвало опасения в Африке, что это повредит международному авторитету Союза, особенно на Западе{{sfn|Ramutsindela|2009|с=3}}. На третьем саммите Африканского союза, состоявшемся в Триполи, в Ливии, в июле 2005 года, Каддафи призвал к большей интеграции, выступая за единый паспорт Африканского союза, общую систему обороны и единую валюту, используя лозунг: «Соединённые Штаты Африки — это надежда»{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=190–191}}{{sfn|St. John|2012|с=230}}. Его предложение о создании Союза африканских государств, проект, изначально задуманный [[Нкрума, Кваме|Кваме Нкрумой]] из Ганы в 1960-х годах, был отвергнут на саммите Ассамблеи глав государств и правительств в Лусаке в 2001 году африканскими лидерами, которые посчитали его «нереальным» и «утопичным»{{sfn|Martin|2002|c=280}}. В июне 2005 года Ливия присоединилась к [[Общий рынок Восточной и Южной Африки|Общему рынку Восточной и Южной Африки]]{{sfn|St. John|2012|с=231}}. В марте 2008 года в Уганде Каддафи выступил с речью, в которой вновь призвал Африку отказаться от иностранной помощи<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/idUSL17472166|title=Gaddafi Says Africans Must Reject Conditional Aid|newspaper=Reuters|date=17 March 2008|last1=Kwera|first1=Francis}}</ref>. В августе 2008 года Каддафи был провозглашён «[[Шахиншах|Королём королей]]» комитетом традиционных африканских [[Вождь|лидеров]]{{sfn|Kawczynski|2011|с=188}}{{sfn|St. John|2012|страницы=270–271}}; они [[Коронация|короновали]] его в феврале 2009 года на церемонии, состоявшейся в [[Аддис-Абеба|Аддис-Абебе]], в Эфиопии{{sfn|Kawczynski|2011|с=190}}{{sfn|St. John|2012|с=272}}. В том же месяце Каддафи был избран председателем Африканского союза, эту должность он сохранял в течение года{{sfn|Kawczynski|2011|с=190}}{{sfn|St. John|2012|с=272}}{{sfn|Ramutsindela|2009|с=1}}. В октябре 2010 года Каддафи извинился перед африканскими лидерами за историческое порабощение африканцев [[Арабская работорговля|арабской работорговлей]]<ref>{{Cite web|last=Chiwanza|first=Takudzwa Hillary|title=Muammar Gaddafi Apologized for the Cruel Treatment of Africans During the Arab Slave Trade {{!}} The African Exponent|url=https://www.africanexponent.com/post/6905-gaddadi-apologized-for-the-arab-slave-trade|website=The African Exponent}}</ref>. --> ==== Көнбайыш менән бәйләнештәрҙе тергеҙеү ==== <!-- В 1999 году Ливия начала секретные переговоры с британским правительством о нормализации отношений{{sfn|Vandewalle|2008a|с=215}}. В сентябре 2001 года Каддафи публично осудил [[Террористические акты 11 сентября 2001 года|нападения 11 сентября]] [[Аль-Каида|аль-Каиды]] на Соединённые Штаты, выразив сочувствие жертвам и призвав Ливию к участию в возглавляемой Соединёнными Штатами [[Война против терроризма|войне с терроризмом]] против воинствующего исламизма{{sfn|Vandewalle|2008a|с=220}}{{sfn|St. John|2008|c=101}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=176}}{{sfn|St. John|2012|с=243}}. Правительство Каддафи продолжало подавлять внутренний исламизм, в то же время Каддафи призывал к более широкому применению законов шариата{{sfn|St. John|2012|с=254}}. Ливия также укрепила связи с Китаем и Северной Кореей: в апреле 2002 года Ливию посетил президент Китая [[Цзян Цзэминь]]{{sfn|St. John|2012|с=235}}. Под влиянием событий [[Иракская война|войны в Ираке]], в декабре 2003 года Ливия отказалась от обладания [[Оружие массового поражения|оружием массового поражения]], свернув свои программы по созданию химического и ядерного оружия{{sfn|Vandewalle|2006|c=8}}{{sfn|Vandewalle|2008a|с=217}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=162, 184}}{{sfn|St. John|2012|с=244}}{{sfn|Kamel|2016|с=694}}. В результате отношения с Соединёнными Штатами улучшились{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=178–179}}{{sfn|St. John|2012|с=245}}. Премьер-министр Великобритании [[Блэр, Тони|Тони Блэр]] посетил Каддафи в марте 2004 года{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=240–241}}{{sfn|St. John|2012|страницы=240–241}}; между ними установились тесные личные связи{{sfn|Zoubir|2009|с=412}}. В 2003 году Ливия выплатила 2,7 миллиарда долларов Соединённых Штатов семьям жертв взрыва в Локерби, так как это было условием Соединённых Штатов и Великобритании для прекращения оставшихся санкций Организации Объединённых Наций. Ливия продолжала отрицать свою роль в взрыве{{sfn|St. John|2008|c=101}}{{sfn|Boyd–Judson|2005|с=91}}<ref>{{cite book|title=The Europa World Year: Kazakhstan – Zimbabwe, Volume 2|page=2655|publisher=Routledge|quote=Секретарь Всеобщего народного конгресса Шукри Мухаммад Ганем... заявил, что компенсации семьям жертв Локерби выплачиваются для того, чтобы «купить мир» и избежать санкций, и что страна не признает ответственности за взрыв над Локерби}}</ref>. [[Файл:Vladimir Putin and Muammar Gaddafi.ogv|thumb|250px|Видеозапись встречи премьер-министра России [[Путин, Владимир Владимирович|Владимира Путина]] и Муаммара Каддафи в 2008 году]] В 2004 году Каддафи посетил штаб-квартиру [[Европейский союз|Европейского Союза]] в [[Брюссельский столичный регион|Брюсселе]], что означало улучшение отношений между Ливией и Европейским Союзом, и Европейский Союз снял санкции с Ливии{{sfn|St. John|2008|c=101}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=175}}{{sfn|St. John|2012|с=237}}. Будучи стратегическим игроком в попытках Европы остановить нелегальную миграцию из Африки{{sfn|Zoubir|2009|с=408}}, в октябре 2010 года Европейский Союз заплатил Ливии более 50 миллионов евро, чтобы остановить поток африканских мигрантов в Европу; Каддафи поощрял этот шаг, говоря, что это необходимо для предотвращения потери европейской культурной идентичности и замены её новой «чёрной Европой»{{sfn|St. John|2012|с=274}}{{sfn|Kamel|2016|с=684}}. Каддафи также заключил соглашения с итальянским правительством о том, что они будут инвестировать в различные инфраструктурные проекты в качестве компенсации за прошлую колониальную политику Италии в Ливии{{sfn|Zoubir|2009|с=410}}. Премьер-министр Италии [[Берлускони, Сильвио|Сильвио Берлускони]] принёс Ливии официальные извинения в 2006 году, после чего Каддафи назвал его «железным человеком» за его мужество, проявленное при этом{{sfn|Zoubir|2009|страницы=410–411}}. В августе 2008 года Каддафи и Берлускони подписали в [[Бенгази]] исторический [[Международный договор|договор]] о сотрудничестве<ref name="treaty">{{cite web |url=http://www.senato.it/parlam/leggi/09007l.htm |title=Ratifica ed esecuzione del Trattato di amicizia, partenariato e cooperazione tra la Repubblica italiana e la Grande Giamahiria araba libica popolare socialista, fatto a Bengasi il 30 August 2008 |language=it |publisher=Пресс–релиз [[Парламент Италии|Парламента Италии]]|date=6 February 2009 |access-date=10 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090618082911/http://www.senato.it/parlam/leggi/09007l.htm |archive-date=18 June 2009}}</ref><ref name="ansa">{{cite news |url=http://www.ansa.it/site/notizie/awnplus/english/news/2009-06-09_109379246.html |publisher=ANSA|title=Gaddafi to Rome for Historic Visit |date=10 June 2009 |access-date=10 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090616155752/http://www.ansa.it/site/notizie/awnplus/english/news/2009-06-09_109379246.html |archive-date=16 June 2009 }}</ref>; согласно его условиям, Италия выплатит Ливии 5 миллиардов долларов в качестве компенсации за бывшую [[Итальянская Ливия|военную оккупацию]]. В обмен Ливия примет меры по борьбе с [[Нелегальная иммиграция|нелегальной иммиграцией]], прибывающей с её берегов, и увеличит инвестиции в итальянские компании<ref name=ansa/><ref name="rep">{{cite news |newspaper=[[La Repubblica]]|url=http://www.repubblica.it/2008/05/sezioni/esteri/libia-italia/accordo-firmato/accordo-firmato.html |title=Italia-Libia, firmato l'accordo |language=it |date=30 August 2008 |access-date=10 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203000538/http://www.repubblica.it/2008/05/sezioni/esteri/libia-italia/accordo-firmato/accordo-firmato.html |archive-date=3 December 2013}}</ref>. Исключённый в 2006 году из списка государственных спонсоров терроризма Соединённых Штатов{{sfn|Kawczynski|2011|с=176}}, Каддафи, тем не менее, продолжал свою антизападную риторику, а на втором саммите Африка-Южная Америка, состоявшемся в Венесуэле в сентябре 2009 года, он призвал к созданию военного альянса в Африке и Латинской Америке, который бы соперничал с Организацией Североатлантического договора<ref>{{cite web|title=Gaddafi Proposed the Creation of a South Atlantic Military Alliance|website=MercoPress|date=28 September 2009|url=http://en.mercopress.com/2009/09/28/gaddafi-proposed-the-creation-of-a-south-atlantic-military-alliance|archive-url=https://web.archive.org/web/20100218192040/http://en.mercopress.com/2009/09/28/gaddafi-proposed-the-creation-of-a-south-atlantic-military-alliance|archive-date=18 February 2010}}</ref>. В том же месяце он впервые выступил на [[Генеральная Ассамблея ООН|Генеральной Ассамблее Организации Объединённых Наций]] в Нью-Йорке, осудив «агрессию Запада»{{sfn|St. John|2012|с=276}}<ref>{{cite news|first=Neil|last=MacFarquhar|url=https://www.nytimes.com/2009/09/24/world/24nations.html|title=Libyan Leader Delivers a Scolding in United Nations Debut|date=23 September 2009|website=The New York Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20170606071635/http://www.nytimes.com/2009/09/24/world/24nations.html}}</ref>. Весной 2010 года Каддафи провозгласил джихад против Швейцарии после того, как швейцарская полиция обвинила двух членов его семьи в преступной деятельности в этой стране, что привело к разрыву двусторонних отношений{{sfn|St. John|2012|с=274}}. <gallery class="center" heights="120px" widths="220px"> Dmitry Medvedev with Muammar Gaddafi-2.jpg|[[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] и Муаммар Каддафи, 2008 год Jakaya Kikwete and Muammar al-Gaddafi, 12th AU Summit, 090202-N-0506A-678.jpg|Президент Танзании [[Киквете, Джакайя|Джакайя Киквете]] и Каддафи на саммите Африканского союза, 2009 год El presidente del Gobierno asiste a la III Cumbre UE - África.jpg|Премьер-министр Испании [[Родригес Сапатеро, Хосе Луис|Хосе Луис Родригес Сапатеро]] и Каддафи, 2010 год </gallery> --> ==== Иҡтисади реформалар ==== <!-- Экономика Ливии стала объектом растущей [[Приватизация|приватизации]]; отвергая социалистическую политику национализации промышленности, проповедуемую в «Зелёной книге», правительственные деятели утверждали, что они формируют «народный социализм», а не капитализм{{sfn|St. John|2012|с=250}}. Каддафи приветствовал эти реформы, призвав к широкомасштабной приватизации в своей речи в марте 2003 года{{sfn|Vandewalle|2008a|с=224}}; он пообещал, что Ливия вступит во [[Всемирная торговая организация|Всемирную торговую организацию]]{{sfn|St. John|2008|страницы=101–102}}. Эти реформы способствовали привлечению частных инвестиций в экономику Ливии{{sfn|Kamel|2016|с=697}}. К 2004 году прямые иностранные инвестиции в Ливию составили 40 миллиардов долларов Соединённых Штатов, что в шесть раз больше, чем в 2003 году{{sfn|Kawczynski|2011|с=180}}{{sfn|St. John|2012|с=248}}. Часть населения Ливии отреагировала против этих реформ публичными демонстрациями{{sfn|St. John|2012|с=248}}, а в марте 2006 года революционные сторонники жёсткой линии взяли под контроль кабинет Всеобщего народного конгресса; хотя они и снизили темпы изменений, но не остановили их{{sfn|Vandewalle|2008a|с=228}}{{sfn|St. John|2012|страницы=249–250}}. В 2010 году были объявлены планы по приватизации половины ливийской экономики в течение следующего десятилетия{{sfn|St. John|2012|страницы=263–264}}, однако вскоре от этих планов отказались, поскольку компании, которые, по заявлению правительства, собирались разместить на фондовом рынке, в том числе Национальный коммерческий банк и Ливийская металлургическая компания никогда не размещались на бирже и оставались на 100 % принадлежащими государству. Однако многие социалистические принципы остались, например, в 2007 году были национализированы дочерние предприятия логистической компании Husni Bey Group{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=156}}{{sfn|Cooley|1983|страницы=467–489}}{{sfn|Sacerdoti & Acconci|2011|страницы=312–313}}. Сельское хозяйство осталось практически нетронутым реформами: фермы остались кооперативами, Сельскохозяйственный банк Ливии остался полностью в государственной собственности, сохранилась политика государственного вмешательства и контроль над ценами<ref>{{Cite web|last=Oliveira|first=Ingrid|title=Libya|url=https://www.g-fras.org/es/world-wide-extension-study/africa/northern-africa/libya.html|website=GFRAS}}</ref>. Нефтяная промышленность оставалась в основном государственной: [[Национальная нефтяная корпорация]], полностью принадлежащая государству, сохранила 70 % акций нефтяной промышленности Ливии, правительство также ввело 93 % налог на всю нефть, которую иностранные компании добывали в Ливии<ref>{{Cite web|last=Hargreaves|first=Steve|title=Libya Oil Eyed by Western Companies|url=https://money.cnn.com/2011/10/25/news/international/libya_oil/index.htm|website=CNNMoney}}</ref>. Сохранились контроль над ценами и субсидии на нефть и продовольствие, а также такие предоставляемые государством льготы, как бесплатное образование, всеобщее здравоохранение, бесплатное жильё, бесплатная вода и бесплатное электричество<ref>{{Cite web|last=Gwaambuka|first=Tatenda|title=Ten Reasons Libya Under Gaddafi Was a Great Place to Live {{!}} The African Exponent.|url=https://www.africanexponent.com/post/ten-reasons-libya-under-gaddafi-was-a-great-place-to-live-2746|website=The African Exponent}}</ref>. Ливия также изменила свою позицию в отношении Всемирной торговой организации после смещения Шукри Ганема, когда Каддафи осудил Всемирную торговую организацию как неоколониальную террористическую организацию и призвал страны Африки и третьего мира не присоединяться к ней<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/eu-africa-summit-idUKLDE6AS18N20101129|title = Gaddafi Issues Warning to EU Over African Trade|newspaper = Reuters|date = 29 November 2010}}</ref>. Несмотря на отсутствие сопутствующей политической либерализации, где Каддафи сохранял преобладающий контроль{{sfn|Vandewalle|2008a|с=231}}, в марте 2010 года правительство передало дополнительные полномочия муниципальным советам{{sfn|St. John|2012|с=257}}. Растущее число технократов-реформаторов заняло посты в управлении страной; наиболее известным был сын и наследник Муаммара Каддафи [[Каддафи, Саиф аль-Ислам|Саиф аль-Ислам Каддафи]], который открыто критиковал ситуацию с правами человека в Ливии. Он возглавил группу, предложившую разработку новой конституции, хотя она так и не была принята{{sfn|Vandewalle|2008a|с=225}}{{sfn|St. John|2012|страницы=249–269}}. Занимаясь поощрением туризма, Саиф в 2008 году основал несколько частных медиа-каналов, но после критики правительства они были национализированы в 2009 году{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=216, 227–228}}. --> == Ливияла Граждандар һуғышы == === Сығанаҡтары һәм үҫеше: февраль-август 2011 === <!-- [[Файл:Protest In Dublin Gaddafi Is A Murderer.jpg|thumb|280px|Люди протестуют против Каддафи в [[Дублин]]е, Ирландия, март 2011 года]] После начала «[[Арабская весна|арабской весны]]» в 2011 году Каддафи выступил в поддержку президента Туниса [[Зин аль-Абидин Бен Али|Зин эль-Абидина Бен Али]], которому тогда угрожала [[Революция в Тунисе (2010—2011)|тунисская революция]]. Каддафи предположил, что народ Туниса будет удовлетворён, если Бен Али введёт там систему джамахирии{{sfn|St. John|2012|с=278}}. Опасаясь внутренних протестов, правительство Ливии приняло превентивные меры, снизив цены на продукты питания, очистив армейское руководство от потенциальных перебежчиков и освободив нескольких заключённых-исламистов{{sfn|St. John|2012|страницы=282–283}}. Это оказалось неэффективным, и 17 февраля 2011 года вспыхнули крупные протесты против правительства Каддафи. В отличие от Туниса или Египта, Ливия была в значительной степени религиозно однородной и не имела сильного исламистского движения, но было широко распространено недовольство коррупцией и укоренившимися системами покровительства, а безработица достигла около 30 процентов{{sfn|Kawczynski|2011|с=231}}{{sfn|St. John|2012|страницы=279–281}}. Обвинив повстанцев в том, что они «накачаны наркотиками» и связаны с «аль-Каидой», Каддафи заявил, что скорее умрёт [[мученик]]ом, чем покинет Ливию{{sfn|Kawczynski|2011|с=242}}. Когда он объявил, что повстанцев будут «преследовать улица за улицей, дом за домом и шкаф за шкафом»{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=242–243}}, армия открыла огонь по протестующим в Бенгази, убив сотни людей{{sfn|St. John|2012|с=283}}. Потрясённые реакцией правительства, ряд высокопоставленных политиков подали в отставку или перешли на сторону протестующих{{sfn|St. John|2012|с=284}}{{sfn|Vandewalle|2008a|с=236}}. Восстание быстро распространилось по менее экономически развитой восточной части Ливии{{sfn|Vandewalle|2008a|с=236}}. К концу февраля [[Мисурата|Мисрата]] на западе и восточные города, такие как Бенгази, аль-Байда и Тобрук в бывшей [[Киренаика|Киренаике]], контролировались повстанцами{{sfn|St. John|2012|с=284}}, и для их представления был сформирован базирующийся в Бенгази [[Переходный национальный совет Ливии|Национальный переходный совет]]{{sfn|St. John|2012|с=286}}{{sfn|Human Rights Watch|2012|с=16}}. [[Файл:Les femmes de Libye déchirées entre le régime et les rebelles (5764877039).jpg|thumb|Каддафи яҡлыларҙың Триполиҙағы протестары, 2011 йылдың майы]] В первые месяцы конфликта казалось, что правительство Каддафи, обладающее большей огневой мощью, одержит победу{{sfn|Vandewalle|2008a|с=236}}. Обе стороны пренебрегали [[Законы войны|законами войны]], совершая нарушения прав человека, включая произвольные аресты, пытки, внесудебные казни и нападения из мести{{sfn|Human Rights Watch|2012|страницы=17–18}}. 26 февраля [[Совет Безопасности ООН|Совет Безопасности Организации Объединённых Наций]] принял [[Резолюция Совета Безопасности ООН 1970|резолюцию 1970]], приостановив членство Ливии в [[Совет по правам человека (ООН)|Совете Организации Объединённых Наций по правам человека]], введя санкции и призвав [[Международный уголовный суд]] провести расследование убийства безоружных гражданских лиц{{sfn|St. John|2012|с=284}}{{sfn|Human Rights Watch|2012|с=16}}{{sfn|Sacerdoti & Acconci|2011|страницы=61–62}}. В марте Совет Безопасности объявил [[Резолюция Совета Безопасности ООН 1973|бесполётную зону]] для защиты гражданского населения от воздушных бомбардировок, призвав иностранные государства обеспечить её соблюдение; он также конкретно запретил иностранную оккупацию{{sfn|Vandewalle|2008a|с=236}}{{sfn|Human Rights Watch|2012|с=16}}. Игнорируя это, Катар направил сотни военнослужащих для поддержки диссидентов и вместе с [[Франция|Францией]] и [[Объединённые Арабские Эмираты|Объединёнными Арабскими Эмиратами]] предоставил оружие и военную подготовку Национальному переходному совету{{sfn|Human Rights Watch|2012|с=16}}. Организация Североатлантического договора объявила, что введёт запретную для полётов зону{{sfn|St. John|2012|с=284}}{{sfn|Vandewalle|2008a|с=236}}. 30 апреля в результате авиаудара Организации Североатлантического договора в Триполи погиб [[Каддафи, Саиф аль-Араб|шестой сын Каддафи]] и трое его внуков<ref>{{cite news|first1=Simon|last1=Denyer|first2=Leila|last2=Fadel|title=Gaddafi's Youngest Son Killed in NATO Airstrike; Russia Condemns Attack|url=https://www.washingtonpost.com/world/gaddafi-calls-for-cease-fire-as-nato-strikes-tripoli/2011/04/30/AF1jZsNF_story.html|access-date=21 January 2012|newspaper=The Washington Post|date=30 April 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713201116/https://www.washingtonpost.com/world/gaddafi-calls-for-cease-fire-as-nato-strikes-tripoli/2011/04/30/AF1jZsNF_story.html |archive-date=13 July 2017}}</ref>. Это военное вмешательство Запада подверглось критике со стороны различных левых правительств, в том числе тех, которые критиковали реакцию Каддафи на протесты, поскольку они расценили это как империалистическую попытку установить контроль над ресурсами Ливии{{sfn|Castro|2011|страницы=308–309}}. В июне Международный уголовный суд выдал ордера на арест Каддафи, его сына Саифа аль-Ислама и его зятя [[Сенусси, Абдалла|Абдуллы Сенусси]], главы государственной безопасности, по обвинению в преступлениях против человечности{{sfn|St. John|2012|с=286}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=257}}. В том же месяце [[Amnesty International]] опубликовала свой отчёт, в котором было установлено, что силы Каддафи несут ответственность за многочисленные военные преступления<ref name="AmnestyRape">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/amnesty-questions-claim-that-gaddafi-ordered-rape-as-weapon-of-war-2302037.html|title=Amnesty Questions Claim That Gaddafi Ordered Rape as Weapon of War|date=24 June 2011|work=The Independent|location=London|access-date=26 June 2011|first=Patrick|last=Cockburn|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170218024655/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/amnesty-questions-claim-that-gaddafi-ordered-rape-as-weapon-of-war-2302037.html|archive-date=18 February 2017}}</ref>. В июле более 30 правительств признали Национальный переходный совет законным правительством Ливии; Каддафи призвал своих сторонников «Растоптать эти признания, растоптать их ногами… Они ничего не стоят»<ref name="INDtncofficialgov">{{cite news | url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/west-prepares-to-hand-rebels-gaddafis-billions-2314576.html | title=West Prepares to Hand Rebels Gaddafi's Billions | work=The Independent | location=London | date=16 July 2011 | access-date=16 July 2011 | first=Justin | last=Vela | archive-url=https://web.archive.org/web/20120512101059/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/west-prepares-to-hand-rebels-gaddafis-billions-2314576.html | archive-date=12 May 2012 | url-status=live | df=dmy-all }}</ref>. В августе [[Лига арабских государств]] признала Национальный переходный совет «законным представителем ливийского государства»<ref name="taipeitimmes20110826">{{cite web |url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2011/08/26/2003511688 |title=Arab League Gives Its Full Backing to Libya's Rebel Council |work=The Taipei Times |date=26 August 2011 |access-date=1 September 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303221153/http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2011/08/26/2003511688 |archive-date=3 March 2016 }}</ref>. При поддержке с воздуха Организации Североатлантического договора повстанческое ополчение продвигалось на запад, нанося поражение армиям лоялистов и захватывая контроль над центром страны{{sfn|St. John|2012|с=285}}. Заручившись поддержкой общин [[Берберы|амазигов]] ([[Берберизм|берберов]]) в горах Нафуса, которые долгое время преследовались как не говорящие по-арабски при Каддафи, армии Национального переходного совета окружили сторонников Каддафи в нескольких ключевых районах западной Ливии{{sfn|St. John|2012|с=285}}. В августе повстанцы захватили [[Злитен]] и [[Битва за Триполи|Триполи]], покончив с последними остатками власти Каддафи{{sfn|St. John|2012|с=286}}. Вполне вероятно, что без авиаударов Организации Североатлантического договора, поддерживавших повстанцев, они не смогли бы продвинуться на запад, и силы Каддафи в конечном итоге вернули бы себе контроль над восточной Ливией{{sfn|Pargeter|2012|с=8}}. --> === Ҡулға алыныуы һәм үлеме: сентябрь-октябрь 2011 === <!-- [[Файл:FNBrowningHP32ndRB.jpg|thumb|Позолоченный пистолет [[Browning Hi-Power]] с гравировкой. Из немногих созданных одна из этих моделей находилась во владении Каддафи во время нападения и позже была присвоена повстанцами после его смерти<ref>{{cite web |url=https://www.mirror.co.uk/news/top-stories/2011/10/20/confirmed-gaddafi-dead-new-york-yankees-baseball-fan-captured-tyrant-115875-23503068/ |title=Confirmed Gaddafi Dead: New York Yankees Baseball Fan 'Captured' Tyrant – Mirror Online |publisher=Mirror.Co.Uk |date=20 October 2011 |access-date=3 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121081052/http://www.mirror.co.uk/news/top-stories/2011/10/20/confirmed-gaddafi-dead-new-york-yankees-baseball-fan-captured-tyrant-115875-23503068/ |archive-date=21 January 2012 |url-status=live }}</ref>. На гравюре обозначена [[бригада Хамиса]]]] Лишь несколько городов на западе Ливии, такие как [[Бени-Валид]], [[Сабха (город)|Сабха]] и Сирт, оставались оплотами каддафистов{{sfn|St. John|2012|с=286}}. Отступив в Сирт после падения Триполи{{sfn|Human Rights Watch|2012|с=20}}, Каддафи объявил о своей готовности вести переговоры о передаче власти переходному правительству, но это предложение было отклонено Национальным переходным советом{{sfn|St. John|2012|с=286}}. Окружив себя телохранителями{{sfn|Human Rights Watch|2012|с=20}}, он постоянно менял места жительства, чтобы избежать обстрелов Национального переходного совета, посвящая свои дни молитве и чтению Корана{{sfn|Human Rights Watch|2012|страницы=21–22}}. 20 октября Каддафи вырвался из 2-го округа Сирта в составе совместной гражданской и военной колонны, надеясь укрыться в долине Джарреф{{sfn|Human Rights Watch|2012|с=23}}<ref name="BBC2011">{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15390980 |title=Muammar Gaddafi: How He Died |publisher=BBC News |date=22 October 2011 |access-date=22 October 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202232503/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15390980 |archive-date=2 February 2013}}</ref>. Около 08:30 бомбардировщики Организации Североатлантического договора атаковали, уничтожив не менее 14 автомобилей и убив не менее 53 человек<ref name="BBC2011"/>{{sfn|Human Rights Watch|2012|страницы=24–25}}. Конвой рассеялся, а Каддафи и его приближённые бежали на соседнюю виллу, которая была обстреляна повстанцами из Мисраты. Убегая на стройку, Каддафи и его соратники спрятались в дренажных трубах, пока его телохранители сражались с повстанцами; в ходе конфликта Каддафи получил ранение головы в результате взрыва гранаты, а министр обороны [[Абу Бакр Юнис Джабер|Абу-Бакр Юнис Джабр]] был убит<ref name="BBC2011"/>{{sfn|Human Rights Watch|2012|страницы=26–27}}. Ополченцы Мисраты взяли Каддафи в плен, нанеся ему серьёзные ранения при попытке задержания; происходящее было снято на мобильный телефон. На видео видно, как Каддафи тыкают или наносят удары «какой-то палкой или ножом»<ref>{{cite news |title=GlobalPost: Qaddafi Apparently Sodomized After Capture |url=http://www.cbsnews.com/8301-503543_162-20124758-503543/globalpost-qaddafi-apparently-sodomized-after-capture/ |publisher=CBS |date=24 October 2011 |access-date=13 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170209160624/http://www.cbsnews.com/news/globalpost-qaddafi-apparently-sodomized-after-capture/ |archive-date=9 February 2017 |url-status=live }}</ref> или, возможно, штыком<ref name="Irish Times">{{cite news|url=https://www.irishtimes.com/newspaper/world/2011/1028/1224306622302.html|website=The Irish Times|first=Martin|last=Chulov|title=Gadafy's Killers Will Be Tried, Claims NTC|date=28 October 2011|access-date=13 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150705045035/http://www.irishtimes.com/news/gadafy-s-killers-will-be-tried-claims-ntc-1.632918|archive-date=5 July 2015|url-status=live}}</ref>. Зацепившись за переднюю часть пикапа, Каддафи упал, когда тот уезжал. Затем его полуобнажённое, безжизненное тело было помещено в машину скорой помощи и доставлено в Мисрату; по прибытии туда [[Убийство Муаммара Каддафи|он был уже мёртв]]{{sfn|Human Rights Watch|2012|страницы=28–29}}. В официальных отчётах Национального переходного совета утверждалось, что Каддафи попал под перекрёстный огонь и скончался от пулевых ранений<ref name="BBC2011"/>. Другие свидетельства очевидцев утверждали, что повстанцы смертельно ранили Каддафи в живот<ref name="BBC2011"/>. Сын Каддафи [[Каддафи, Муттазим Билла|Муттазим]], также находившийся в колонне, был также схвачен и через несколько часов найден мёртвым, скорее всего, в результате внесудебной казни{{sfn|Human Rights Watch|2012|страницы=32–33}}. Около 140 сторонников Каддафи были задержаны из колонны; трупы 66 из них, ставших жертвами внесудебной казни, были позже найдены в близлежащем отеле Махари{{sfn|Human Rights Watch|2012|страницы=34–40}}. Главный патологоанатом Ливии Осман аз-Зинтани провёл вскрытие Каддафи, его сына и Джабра в первые дни после их смерти; хотя патологоанатом сообщил прессе, что Каддафи скончался от огнестрельного ранения в голову, отчёт о вскрытии не был обнародован{{sfn|Human Rights Watch|2012|с=43}}. Во второй половине дня после смерти Каддафи об этом публично сообщил премьер-министр Национального переходного совета [[Джабриль, Махмуд|Махмуд Джибриль]]<ref name="BBC2011"/>. Труп Каддафи был помещён в морозильную камеру местного рынка вместе с трупами Юниса Джабра и Мутассима; тела были выставлены на всеобщее обозрение в течение четырёх дней, и посмотреть на них приезжали ливийцы со всей страны<ref>{{cite news|title=Report: Libyan Militias Executed Dozens, Possibly Including Gadhafi|url=http://news.blogs.cnn.com/2012/10/17/report-libyan-militias-executed-dozens-possibly-including-gadhafi/|publisher=CNN|access-date=18 October 2012|date=17 October 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130126085743/http://news.blogs.cnn.com/2012/10/17/report-libyan-militias-executed-dozens-possibly-including-gadhafi/|archive-date=26 January 2013}}</ref>. Кадры смерти Каддафи широко транслировались в международных средствах массовой информации{{sfn|Karniel, Lavie–Dinur & Azran|2015|страницы=171, 176}}. В ответ на международные призывы 24 октября Джибрил объявил, что комиссия расследует смерть Каддафи{{sfn|Human Rights Watch|2012|с=44}}. 25 октября Национальный переходный совет объявил, что Каддафи был похоронен в неустановленном месте в пустыне<ref>{{cite news |title=Muammar Gaddafi 'Buried in Desert Grave at Dawn' |date=21 October 2011 |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15441867 |access-date=3 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101155135/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15441867 |archive-date=1 November 2011 |url-status=live}}</ref>. Стремясь отомстить за убийство, сторонники Каддафи тяжело ранили и пытали одного из тех, кто схватил Каддафи, 22-летнего Омрана Шаабана, недалеко от Бани-Валида в сентябре 2012 года. Его пытали несколько дней, и в конце концов он умер во Франции<ref>{{cite news |url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/09/201292652225974150.html |title=Libyan Behind Gaddafi Capture Dies in France |publisher=Al Jazeera |date=26 September 2012 |access-date=17 June 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606024949/http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/09/201292652225974150.html |archive-date=6 June 2017 }}</ref>. --> == Сәйәси идеология == <!-- {{Врезка |выравнивание = right |ширина = 275px |содержание = Мы называем ее Третьей [всемирной] теорией, чтобы показать, что есть новый путь для всех тех, кто отвергает и материалистический капитализм, и атеистический коммунизм. Путь для всех людей мира, которые ненавидят опасное противостояние между варшавским и североатлантическим военными союзами. Это для всех тех, кто верит, что все народы мира являются братьями под эгидой правления Бога. |автор = Муаммар Каддафи{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=87}} }} Идеологическое мировоззрение Каддафи формировалось его окружением, а именно его исламской верой, бедуинским воспитанием и отвращением к действиям итальянских колонизаторов в Ливии{{sfn|Harris|1986|с=43}}. Будучи школьником, Каддафи принял идеологию [[Арабский национализм|арабского национализма]] и [[Арабский социализм|арабского социализма]], особенно под влиянием [[насеризм]]а, мысли египетского президента Насера, которого Каддафи считал своим героем{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=18}}{{sfn|Harris|1986|с=43}}; Насер в частном порядке описал Каддафи как «хорошего мальчика, но ужасно наивного»{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=18}}. В начале 1970-х годов Каддафи сформулировал свой особый подход к арабскому национализму и социализму, известный как [[Третья всемирная теория]], который газета [[The New York Times]] описала как сочетание «[[Утопический социализм|утопического социализма]], арабского национализма и революционной теории Третьего мира, которая была в моде в то время»<ref name="nytimes_green">{{cite news|last=Bazzi|first=Mohamad|title=What Did Qaddafi's Green Book Really Say?|url=https://www.nytimes.com/2011/05/29/books/review/what-did-qaddafis-green-book-really-say.html|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The New York Times]]|date=27 May 2011}}</ref>. Он рассматривал эту систему как практическую альтернативу господствовавшим тогда международным моделям западного капитализма и [[Марксизм-ленинизм|марксизма-ленинизма]]{{sfn|St. John|1987|с=28}}. Он изложил принципы этой теории в трех томах «Зеленой книги», в которых стремился «объяснить структуру идеального общества»{{sfn|Harris|1986|с=57}}. Специалист по ливийским исследованиям Рональд Брюс Сент Джон считал арабский национализм «исконной ценностью» Каддафи{{sfn|St. John|1983|с=473}}{{sfn|St. John|1987|с=21}}{{sfn|St. John|2008|с=92}}, заявляя, что в первые годы своего правления Каддафи был «арабским националистом по преимуществу»{{sfn|St. John|1987|с=26}}. Каддафи призвал арабский мир восстановить свое достоинство и занять видное место на мировой арене, обвиняя арабскую отсталость в застое, вызванном [[Османская империя|османским]] правлением, европейским колониализмом и империализмом, а также коррумпированными и репрессивными монархиями{{sfn|St. John|1983|с=474}}{{sfn|St. John|1987|страницы=26–27}}. Арабские националистические взгляды Каддафи привели его к [[Панарабизм|панарабистской]] вере в необходимость единства всего арабского мира, объединения арабской нации в рамках единого национального государства{{sfn|Harris|1986|с=59}}{{sfn|St. John|1987|страницы=19, 49}}. С этой целью он предложил к 1974 году политический союз с пятью соседними арабскими государствами, но безуспешно{{sfn|St. John|1987|с=58}}. В соответствии с его взглядами на арабов, его политическая позиция была описана как [[Нативизм (политика)|нативистская]]{{sfn|Hinnebusch|1984|с=63}}. Каддафи также имел международные амбиции, желая экспортировать свои революционные идеи по всему миру{{sfn|Haynes|1990|с=59}}{{sfn|Pargeter|2012|с=3}}. Каддафи видел в своей социалистической Джамахирии образец для подражания арабскому, исламскому и неприсоединившемуся миру{{sfn|Harris|1986|с=54}} и в своих речах заявлял, что его Третья всемирная теория в конечном итоге будет руководить всей планетой{{sfn|St. John|1987|с=34}}. Тем не менее он добился минимального успеха в экспорте идеологии за пределы Ливии{{sfn|St. John|1987|с=29}}. Наряду с арабским национализмом антиимпериализм также был определяющей чертой режима Каддафи в первые годы его существования. Он верил в противостояние западному империализму и колониализму в арабском мире, включая любой западный экспансионизм в форме Израиля{{sfn|Zoubir|2009|с=402}}. Он предложил поддержку широкому кругу политических групп за границей, называвших себя «антиимпериалистическими», особенно тем, которые противостояли Соединенным Штатам{{sfn|Haynes|1990|с=60}}. На протяжении многих лет [[антисионизм]] был фундаментальной составляющей идеологии Каддафи. Он считал, что государство Израиль не должно существовать и что любой арабский компромисс с израильским правительством является предательством арабского народа{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=18}}{{sfn|Harris|1986|с=54}}. Во многом из-за их поддержки Израиля Каддафи презирал Соединенные Штаты, считая страну [[Империализм|империалистической]] и критикуя ее как «воплощение зла»{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=19, 197}}. Он стремился отличить «восточных» евреев, живших на Ближнем Востоке в течение нескольких поколений, от европейских евреев, мигрировавших в Палестину в 20 веке, называя последних «бродягами» и «наемниками», которым следует вернуться в Европу{{sfn|St. John|1983|с=478}}. Он выступал против евреев во многих своих выступлениях, причем Бланди и Лисетт утверждали, что его [[антисемитизм]] был «почти [[Гитлер, Адольф|гитлеровским]]»{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=25}}. Поскольку в начале 21 века панафриканизм все больше становился его центром внимания, Каддафи стал меньше интересоваться израильско-палестинским вопросом, призывая две общины сформировать новое [[Одно государство для двух народов|единое государство]], которое он назвал «Исратин»{{sfn|St. John|2008|с=100}}<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/22/opinion/22qaddafi.html|title=The One–State Solution|author=Gaddafi, Muammar|work=The New York Times|date=22 January 2009|access-date=28 April 2017}}</ref>. Это привело бы к тому, что еврейское население стало бы меньшинством в новом государстве{{sfn|Karniel, Lavie–Dinur & Azran|2015|с=177}}. --> === Ислам модернизмы һәм ислам социализмы === <!-- Каддафи отверг [[Секуляризм|светский]] подход к арабскому национализму, который был широко распространен в Сирии{{sfn|St. John|1987|с=30}}, а его революционное движение уделяло гораздо больше внимания исламу, чем предыдущие арабские националистические движения{{sfn|St. John|1983|с=473}}. Он считал арабизм и ислам неразделимыми, называя их «единым и неделимым»{{sfn|Bearman|1986|с=161}}, и призывал христианское меньшинство арабского мира принять ислам{{sfn|St. John|1987|с=30}}{{sfn|Bearman|1986|с=161}}{{sfn|St. John|1983|с=476}}. Он настаивал на том, чтобы исламский закон был основой государственного права, стирая любые различия между религиозными и светскими сферами{{sfn|First|1974|с=25}}. Он желал единства во всем исламском мире{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=19}} и поощрял распространение веры в других местах; во время визита в Италию в 2010 году он заплатил модельному агентству, чтобы найти 200 молодых итальянских женщин для лекции, которую он прочитал, призывая их обратиться в ислам<ref>{{Cite news|title=Europe Should Convert to Islam: Gaddafi|url=http://timesofindia.indiatimes.com/world/europe/Europe-should-convert-to-Islam-Gaddafi/articleshow/6464781.cms|website=The Times of India|date=31 August 2010}}</ref>. По словам биографа Каддафи Джонатана Бирмана, с точки зрения ислама Каддафи был скорее модернистом, чем [[Исламский фундаментализм|фундаменталистом]], поскольку он подчинил религию политической системе, а не стремился исламизировать государство, как это пытались сделать исламисты{{sfn|Bearman|1986|с=164}}. Им двигало чувство «божественной миссии», он считал себя проводником воли Бога и думал, что должен достичь своих целей «любой ценой»{{sfn|Harris|1986|страницы=45, 50}}. Тем не менее его интерпретация ислама была своеобразной{{sfn|Bearman|1986|с=164}}, и он столкнулся с консервативными ливийскими священнослужителями. Многие критиковали его попытки поощрить женщин к участию в традиционно мужских секторах общества, таких как вооруженные силы. Каддафи стремился улучшить статус женщин, хотя считал, что полы «отдельные, но равные», и поэтому считал, что женщины обычно должны оставаться в традиционных ролях{{sfn|Harris|1986|страницы=33, 53}}. {{Врезка |выравнивание = right |ширина = 275px |содержание = Цель социалистического общества – счастье человека, которое может быть реализовано только через материальную и духовную свободу. Достижение такой свободы зависит от степени владения человеком своими потребностями; собственность, которая является личной и священно гарантированной, то есть ваши потребности не должны принадлежать кому-то другому и не должны подвергаться грабежу какой-либо частью общества. |автор = Муаммар Каддафи{{sfn|Bearman|1986|с=157}} }} Каддафи назвал свой подход к экономике «исламским социализмом»{{sfn|First|1974|с=255}}{{sfn|St. John|1983|с=482}}{{sfn|Harris|1986|с=48}}. Для него социалистическое общество можно определить как общество, в котором люди контролируют свои потребности либо через личную собственность, либо через коллектив{{sfn|Bearman|1986|с=157}}. Хотя ранняя политика, проводимая его правительством, была направлена ​​на государственный капитализм, к 1978 году он считал, что частная собственность на средства производства носит эксплуататорский характер, и поэтому стремился увести Ливию от капитализма к социализму{{sfn|Hinnebusch|1984|с=69}}. Частное предпринимательство было в значительной степени ликвидировано в пользу централизованно контролируемой экономики{{sfn|St. John|1983|с=484}}. Степень, в которой Ливия стала социалистической при Каддафи, оспаривается. Бирман предположил, что, хотя в Ливии действительно произошла «глубокая социальная революция», он не думал, что в Ливии было установлено «социалистическое общество»{{sfn|Bearman|1986|с=XVII}}. Напротив, Сент Джон выразил мнение, что «если социализм определяется как перераспределение богатства и ресурсов, то социалистическая революция явно произошла в Ливии» при режиме Каддафи{{sfn|St. John|2012|с=173}}. Каддафи был убежденным антимарксистом{{sfn|Bearman|1986|с=104}} и в 1973 году заявил, что «долг каждого мусульманина — бороться» с марксизмом, поскольку он пропагандирует атеизм{{sfn|Bearman|1986|с=105}}. По его мнению, такие идеологии, как марксизм и сионизм, были чужды исламскому миру и представляли угрозу для [[Умма|уммы]] или глобального исламского сообщества{{sfn|Bearman|1986|страницы=104–105}}. Тем не менее Бланди и Лисетт отметили, что социализм Каддафи имел «любопытно марксистский оттенок»{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=98}}, а политолог Сами Хаджар утверждал, что модель социализма Каддафи предлагает упрощение теорий [[Маркс, Карл|Карла Маркса]] и [[Энгельс, Фридрих|Фридриха Энгельса]]{{sfn|Hajjar|1982}}. Признавая влияние марксизма на мысли Каддафи, Бирман заявил, что ливийский лидер отверг основной принцип марксизма, согласно которому [[классовая борьба]] является основным двигателем социального развития{{sfn|Bearman|1986|с=158}}. Вместо того, чтобы принять марксистскую идею о том, что социалистическое общество возникло в результате классовой борьбы между [[пролетариат]]ом и [[Буржуазия|буржуазией]], Каддафи считал, что социализм будет достигнут путем свержения «неестественного» капитализма и возвращения общества к его «естественному равновесию»{{sfn|Bearman|1986|с=158}}. При этом он стремился заменить капиталистическую экономику экономикой, основанной на его собственных романтизированных представлениях о традиционном докапиталистическом прошлом{{sfn|Bearman|1986|с=159}}. Во многом это было связано с исламской верой в естественный закон Бога, обеспечивающий порядок во Вселенной{{sfn|Bearman|1986|с=160}}. --> == Осорҙо һәм шәхесте баһалау == <!-- Муаммар Каддафи — последний представитель поколения арабских националистов-революционеров, пришедших к власти в результате военных переворотов 1950—1960-х годов<ref>{{cite web|title=Муаммар Каддафи: эволюция революционера|publisher=[[РИА Новости]]|date=2009-08-31|author=Андрей Муртазин|url=http://www.rian.ru/analytics/20090831/183094835.html|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fTMNwir?url=http://ria.ru/analytics/20090831/183094835.html|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>. Во время волнений 2011 года в интервью «[[Росбалт]]у» профессор истории международных отношений и европейской политической системы [[Урбинский университет|Урбинского университета имени Карла Бо]] (Италия) Массимильяно Крикко высказал следующую точку зрения: {{Начало цитаты}} …и в 1970-е, 1980-е, и даже в 1990-е гг. Каддафи сделал немало для простых ливийцев. Было время, когда бензин был бесплатным — так Каддафи распределял доходы от нефти. Он реализовал ряд больших проектов, направленных на улучшение жизни людей: например, решил проблему пресной воды. Однако, начиная с 2000 года, сконцентрировал всё внимание на международной арене, пытаясь построить отношения с крупными державами, и забыл в каком-то смысле о своём народе. <…> Каддафи же, несмотря на то, что сам был военным и пришёл к власти благодаря армии, в какой-то момент радикально поменял устройство страны, которая превратилась в его собственность. Так, он отдалил от себя военных, потому что превратился в неоспоримого лидера, «отца страны», не желающего привязывать свою судьбу к армии или любой другой структуре. <…> Каддафи был образцом self-made man, который пришёл к власти сам, через революцию, свергнув монархический режим, благодаря поддержке народа. И вот вдруг он начинает назначать сыновей в качестве своих преемников, а его режим начинает напоминать двор свергнутого им короля Идриса I. Из главы суверенного народа он превратился во главу клана<ref>{{cite web|title=Ливии грозит раскол|publisher=[[Росбалт]]|author=Юлия Нетесова|url=http://www.rosbalt.ru/2011/02/22/822061.html|date=2011-02-22|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fTd6Htr?url=http://www.rosbalt.ru/main/2011/02/22/822061.html|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>. {{Конец цитаты}} Наиболее широко изложил свои взгляды на личность Каддафи президент [[Уганда|Уганды]] [[Мусевени, Йовери Кагута|Йовери Мусевени]]. Он выделил несколько больших ошибок правления Каддафи, среди которых: 1) поддержка [[Амин, Иди|Иди Амина]] в войне с [[Танзания|Танзанией]], что можно «расценить как прямую агрессию против народа Уганды и Восточной Африки»; <br> 2) стремление как можно скорее создать [[Соединённые Штаты Африки]];<br> 3) [[Вмешательство во внутренние дела|вмешательства во внутренние дела]] многих африканских стран;<br> 4) игнорирование страданий чернокожих христиан [[Южный Судан|Южного Судана]];<br> 5) поддержка [[Ближний Восток|ближневосточных]] [[Исламский радикализм|радикалов]]<ref name="Мусевени"/>. При этом Мусевени высказал следующее мнение о личности полковника: <div style="height: 150px; border: 2px solid green; overflow: auto; padding: 3px" >''Каддафи — националист, убеждённый патриот, который никому не подчиняется. Кстати сказать, я никогда не сумею понять западных лидеров, не любящих людей, мыслящих независимо, зато обожающих политиков-кукол. Ведь кукла — это плохо для всех. После 1945 года выбраться из «третьего мира» в статус реальной державы смогли только страны, лидеры которых мыслили независимо, а не прислуживали хозяевам. Например: Южная Корея ([[Пак Чон Хи]]), Сингапур ([[Ли Куан Ю]]), Китайская Народная Республика ([[Мао Цзэдун]], [[Чжоу Эньлай]], [[Дэн Сяопин]], Маршал [[Ян Шанкунь]], [[Ли Пэн]], [[Цзян Цзэминь]], [[Ху Цзиньтао]]), Малайзия (доктор [[Махатхир Мохамад]]), Бразилия ([[Силва, Луис Инасиу Лула да|Луис Инасиу Лула да Силва]]), Иран (аятолла [[Хомейни, Рухолла Мусави|Хомейни]] и [[Али Хаменеи|Хаменеи]]) и др. СССР стал сверхдержавой только благодаря очень жёсткой, но независимой политике [[Иосиф Сталин|Иосифа Сталина]]. То же самое имело место и в Африке: полковник Насер в Египте, мвалиму [[Ньерере, Джулиус|Ньерере]] в Танзании, [[Машел, Самора|Самора Машел]] в Мозамбике, и другие. Так мы избавились от Иди Амина. Да, собственно, только в результате усилий независимо мыслящих лидеров африканских стран был прекращён [[геноцид в Руанде]] и свергнут [[Мобуту Сесе Секо]] в [[Демократическая Республика Конго|Демократической Республике Конго]]. И Каддафи, повторяю, при всех недостатках, Каддафи был и остаётся националистом, в лучшем смысле слова. На мой взгляд, это куда лучше, чем покорная марионетка. Разве были когда-нибудь куклы, способные сделать что-то дельное? <…>'' Каддафи умеет мыслить самостоятельно, ни на кого не оглядываясь, и это нередко приносит пользу и Ливии, и всей Африке, и всему «третьему миру». Ну вот, например, когда мы тут боролись с совершенно уголовной (это не секрет) диктатурой, у нас совсем не было оружия, а захватить его голыми руками мы не могли. Тогда Каддафи дал нам совсем немного оружия — 96 винтовок, 100 мин и ещё кое-что, чтобы мы смогли показать себя. Это было очень красиво, тем более, что он не стал просить разрешения ни у Вашингтона, ни у Москвы. Просто, без всяких условий, взял — и подарил. Кстати, не надо забывать, что он решился без разговоров и предупреждений ликвидировать все британские и американские базы в Ливии. Кроме того, он поднял цены на нефть. Накануне его прихода к власти в 1969 баррель нефти стоил 40 американских центов. Именно он посмел впервые заявить, что не следует продавать нефть за бесценок, — и поднял цену до 20 долл. за баррель. Остальные не посмели. Цена за баррель поднялась до 40 долл. только после арабо-израильской войны 1973 года. Меня глубоко удивляет, что многие производители нефти в мире, в том числе страны Персидского залива, не ценят историческую роль, которую сыграл в этом сложном вопросе Каддафи, — притом, что именно его им следует во многом благодарить за своё нынешнее огромное богатство. И вот что хочу подчеркнуть. Начав платить за нефть более или менее справедливую цену, Запад не умер и даже не захворал. Он продолжал развиваться. А следовательно, ситуация с ценами до появления Каддафи была ничем иным, как сверх-эксплуатацией Западом нефтедобывающих стран. Нельзя отрицать, что именно Каддафи отстроил Ливию. Я никогда не занимался проблемами социально-экономического развития Ливии, но я часто бывал там, и видел отличные дороги, — даже из иллюминатора. <…> В Ливии все дети ходят в школу. Разве такое было в прошлом, до Каддафи? <…> Каддафи является одним из немногих светских лидеров арабского мира. Он очень верующий, но враг [[исламский фундаментализм|исламского фундаментализма]]. Он строго следит за тем, чтобы ливийские женщины могли получать образование, при желании, служить в армии и делать карьеру. Это очень серьёзный аргумент в его пользу<ref name="Мусевени">{{cite web|title=Uganda’s President on the Gadhafi he knows|publisher=Global Public Square|author=Yoweri Museveni.|url=https://globalpublicsquare.blogs.cnn.com/2011/03/28/ugandas-president-on-the-gadhafi-he-knows/?hpt=Sbin|date=2011-03-28|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fTfXrA1?url=http://globalpublicsquare.blogs.cnn.com/2011/03/28/ugandas-president-on-the-gadhafi-he-knows/?hpt=Sbin|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>.'' </div> --> == Шәхестең тормошо == <!-- Натали Мазраани в своём исследовании «Aspects of language variation in Arabic political speech-making» отмечала, что Каддафи разговаривал на триполитанской разновидности арабского языка, в котором, однако, присутствовали некоторые бедуинские фонологические элементы<ref>{{книга |автор = Nathalie Mazraani |заглавие = Aspects of language variation in Arabic political speech-making |том = |ссылка = http://books.google.com/books?id=H3eoNLk-DX8C&pg=PA147&dq=Gaddafi+was+born&hl=ru&ei=HyRWTrCqD4jNswbPoJGZCw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CEkQ6AEwBQ#v=onepage&q=Gaddafi%20was%20born&f=false |издательство = Routledge |год = 1997 |страницы = 147 |isbn = 0700706739, 9780700706730 }}{{oq|en|Muammar Al Gaddafi was born in Sirte, Tripolitania, of a family of berber stock originally, the Qaddafa tribe. His language, as will be seen from the data, is identifiable as Tripoli Arabic (with however some bedouin phonological elements), although his education took him from Sirte (Tripilitania), to Sebha (Fezzan), Masrata (Tripolitania) and Benghazi (Cyrenaica). Sirte, in Tripolitania, is a "transitional" area according to Owens, between the West and East parts and shows characteristics of West (Tripoli) and East (Benghazi). Gaddafi's speech however, to judge from the data, does not show any influence of the Cyrenaic Arabic.}}</ref>. Кроме «Зелёной книги», Муаммар Каддафи писал и рассказы: «Земля», «Деревня и самоубийство космонавта», «Бегство в ад», «Город». В США в 2002 году была напечатана книга рассказов и эссе Каддафи под названием «Бешенство муравьёв и мысли Муаммара Каддафи: диктатор о себе»<ref name="Newsru.com">{{cite web|title=Муаммар Каддафи. Жизненный путь|publisher=[[NEWSru.com]]|url=http://www.newsru.com/background/14may2007/qaddafi.html|date=2007-05-14|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. --> === Ғаиләһе === <!-- * 25 декабря [[1969 год]]а Муаммар Каддафи женился на бывшей школьной учительнице и дочери ливийского офицера Фатхиа Нури Халед. От этого брака, который закончился разводом: ** сын [[Каддафи, Мухаммад|Мухаммад]] ([[1970 год|1970]] г. р.)<ref name="Семья">{{книга |автор = |заглавие = Current biography yearbook |том = |ссылка = http://books.google.ru/books?id=4CfBKvsiWeQC&pg=PA806&lpg=PA806&dq=&source=bl&ots=SdaE4zJGjT&sig=0G2nXvVjP73W9shOMZbnYtO09Aw#v=onepage&q&f=false |издательство = H. W. Wilson Co |год = 1974 |страницы = 338 |isbn = 082420543X, 9780824205430 }}{{oq|en|Finally, in September Qaddafi ordered the nationalization of 51 percent of all oil companies' assets. Colonel Muammar el-Qaddafi was first married on December 25, 1969 to Fathia Nouri Khaled, a former schoolteacher and the daughter of a Libyan army officer. From that marriage, which ended in divorce, he has a son, Mohammed. He was married a second time, in July 1970, to Wasfia (or Safiya), a nurse, who bore him his second son, Seif al-Islam.}}</ref>. * Второй раз Каддафи женился в июле [[1970 год]]а на медсестре [[Фаркаш, Сафия|Сафии Фаркаш]]<ref name="Семья"/>, происходившей из ливийского арабского племени аль-барааса<ref>{{cite web|title=Libya’s first lady owns 20 tons of gold: reports|publisher=Al Arabiya News|author=Mohamed al-Naeimi.|url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/06/140415.html|date=2011-03-06|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fTgiAOO?url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/06/140415.html|archivedate=2012-08-04|deadlink=yes}}</ref>. От этого брака родились шесть сыновей и одна дочь: ** [[Каддафи, Саиф аль-Ислам|Саиф аль-Ислам]] — старший от второго брака, окончил Университет аль-Фатех по специальности «архитектор и инженер», в дальнейшем обучался в международной бизнес-школе IMADEC в Вене (Австрия) и в Лондонской школе экономики. В 1997 году Сейф аль-Ислам создал Международный фонд сотрудничества в области благотворительности Каддафи, в 2000 году возглавил Международный фонд Каддафи в пользу благотворительности и развития, а в 2009 году создал Арабский альянс за демократию, развитие и права человека. Выступал участником в различных международных переговорах и посреднических миссиях<ref name="lenta-14181730">{{cite web|title=Сейф аль-Ислам аль-Каддафи|publisher=[[Лентапедия]]|url=https://lenta.ru/lib/14181730/|date=|accessdate=}}</ref>. ** Третий сын, [[Каддафи, Саади|Саади Каддафи]] — полковник ливийской армии<ref name="Саади">{{cite web|title=Каддафи, Саади|publisher=[[Лентапедия]]|url=https://lenta.ru/lib/14181727/#54|date=|accessdate=}}</ref>, профессиональный футболист. Выступал за итальянские клубы «[[Перуджа (футбольный клуб)|Перуджа]]» и «[[Удинезе]]»<ref name="Newsru.com" /><ref name="lenta-14181730" />. ** Четвёртый сын, [[Каддафи, Ганнибал|Ганнибал Муаммар Каддафи]], работал в General National Maritime Transport Company — государственной ливийской компании, занимающейся [[Организация стран — экспортёров нефти|экспортом нефти]]. ** Пятый сын, [[Каддафи, Муттазим Билла|Мутаззим Билла Каддафи]] — офицер ливийской армии, являлся советником по вопросам национальной безопасности Ливии. Во время гражданской войны Мутаззим осуществлял руководство военными действиями против ливийских повстанцев, в частности командовал обороной Сирта. В ходе взятия Сирта 20 октября 2011 года он был захвачен в плен, а затем, при невыясненных обстоятельствах, убит. ** Шестой сын, [[Каддафи, Сейф аль-Араб|Саиф аль-Араб]], проходил обучение в Техническом университете Мюнхена в Германии. *** Он и трое внуков Каддафи — четырёхмесячная Мастура, трёхлетняя Картаго и двухлетний Саиф (сын дочери), погибли в ночь на 1 мая 2011 года в результате авиаудара ВВС НАТО по его дому в Триполи<ref>{{cite web|title=В результате авианалёта погибли сын и трое внуков Каддафи|publisher=[[Newsru.com]]|url=http://www.newsru.com/world/01may2011/kson.html|date=2011-05-01|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref><ref>{{cite web|title=Убит один из сыновей Каддафи|publisher=[[Лента.ру]]|url=https://lenta.ru/news/2011/05/01/son/|date=2011-05-01|accessdate=}}</ref><ref>{{cite web|title=Дочь Каддафи подала в суд, обвиняя НАТО в военных преступлениях|publisher=[[РИА Новости]]|url=http://www.rian.ru/arab_ly/20110607/385591362.html|date=2011-06-07|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fTnifZU?url=http://ria.ru/arab_ly/20110607/385591362.html|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>. ** Самый младший сын, [[Каддафи, Хамис|Хамис]], получил военное образование в Ливии и России, возглавлял [[Бригада Хамиса|32-ю бригаду]] специального назначения вооружённых сил страны. Во время Гражданской войны он командовал элитными отрядами ливийской армии. За период боевых действий четырежды сообщалось о его гибели (сперва он якобы скончался от ран в Триполи в результате тарана пилотом ливийских ВВС базы Баб-эль-Азизия<ref>{{cite web|title=СМИ: ливийский пилот-камикадзе убил сына Каддафи. Власти отрицают|publisher=[[NEWSru.com]]|url=http://www.newsru.com/world/21mar2011/khamis.html|date=2011-03-21|archiveurl=|archivedate=}}</ref>; во второй раз он погиб во время налёта авиации НАТО на командный пункт города Злитан<ref>{{cite web|title=Один из сыновей Каддафи убит во время авиаудара, заявляют повстанцы|publisher=[[Лента.ру]]|url=http://www.ria.ru/arab_ly/20110805/412268578.html|date=2011-08-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BcJiKRAV?url=http://www.ria.ru/arab_ly/20110805/412268578.html|archivedate=2012-10-23|accessdate=2012-10-21|deadlink=no}}</ref>; затем его тело было обнаружено в ходе боёв за Триполи<ref>{{cite web|title=В Триполи нашли тела, предположительно, сына и зятя Каддафи|publisher=[[NEWSru.com]]|url=http://www.newsru.com/arch/world/22aug2011/gaddafies.html|date=2011-08-22|archiveurl=|archivedate=}}</ref>; последний раз, якобы, он погиб в боях у города [[Тархуна]]<ref>{{cite web|title=Близкий к Каддафи телеканал подтвердил гибель его младшего сына|publisher=[[Лента.ру]]|url=https://lenta.ru/news/2011/10/17/alsenousi/|date=2011-10-17|accessdate=}}</ref>), но позже все эти сообщения опровергались. В очередной раз о его смерти было объявлено уже после окончания Гражданской войны: на этот раз Хамис Каддафи погиб 20 октября [[2012 год]]а в [[Осада Бени-Валида (2012)|столкновениях между сторонниками Муаммара Каддафи и новыми ливийскими властями]] в Бани-Валиде<ref>{{cite web|title=К годовщине со дня убийства Муаммара Каддафи в Ливии сообщили о гибели его самого младшего сына - Хамиса|publisher=[[NEWSru.com]]|url=http://www.newsru.com/world/21oct2012/son_gaddafi.html|date=2012-10-21|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. ** Дочь [[Каддафи, Аиша|Аиша]] — [[генерал-лейтенант]] ливийской армии<ref>{{cite web|title=AFP: дочь Каддафи — генерал-лейтенант Аиша — родила ему внучку в Алжире|publisher=[[Newsru.com]]|url=http://www.newsru.com/world/30aug2011/aisha.html|date=2011-08-30|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>, входила в группу защиты свергнутого президента Ирака [[Саддам Хусейн|Саддама Хусейна]]<ref>{{cite web|title=Gaddafi daughter to defend Saddam|publisher=[[Би-би-си]]|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/3862875.stm|date=2004-07-03|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fU1aNn3?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/3862875.stm|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|title=Родственник Саддама отвергает сообщения о финансировании иракского сопротивления|publisher=[[Newsru.com]]|url=http://www.newsru.ru/world/06jul2004/saddam.html|date=2004-07-06|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308094756/http://www.newsru.ru/world/06jul2004/saddam.html |date=2016-03-08 }}</ref>. В 2004—2011 годах являлась послом доброй воли ООН; отвечала за борьбу с распространением [[Вирус иммунодефицита человека|вируса иммунодефицита человека]]<ref>{{cite web|title=Дочь Каддафи лишили статуса посла доброй воли ООН|publisher=[[Лента.ру]]|url=https://lenta.ru/news/2011/02/24/daughter/|date=2011-02-24|accessdate=}}</ref>. В арабской прессе её прозвали «[[Шиффер, Клаудия|Клаудия Шиффер]] Северной Африки»<ref>{{cite web|title=Aisha, Gaddafi’s only daughter|publisher=[[The Telegraph]]|url=http://www.telegraph.co.uk/news/politics/8396419/Aisha-Gaddafis-only-daughter.html|date=2011-03-22|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fU6n4uA?url=http://www.telegraph.co.uk/news/politics/8396419/Aisha-Gaddafis-only-daughter.html|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>. Помимо родных детей, у Муаммара Каддафи были ещё двое [[приёмные дети|приёмных]]: родной племянник Милад Абузтайя Каддафи, который, как считается, спас жизнь Муаммару Каддафи, когда [[Операция «Каньон Эльдорадо»|американская авиация подвергла бомбардировке резиденцию ливийского лидера]]<ref>{{cite web|title=The Gaddafi family tree|publisher=[[Би-би-си]]|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12531442|date=2011-02-21|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fU7gPRd?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12531442|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>, и дочь Ханна, погибшая во время этой атаки (хотя потом появились сведения, что она осталась тогда жива). --> == Хәтер == <!-- * На ливийских банкнотах номиналами 1, 20 и 50 [[Ливийский динар|динаров]] был изображён Муаммар Каддафи. * В 1988 году была учреждена [[Международная премия в области прав человека имени Каддафи]]<ref>{{cite web|url=http://www.gaddafiprize.org/WhoEn.htm|title=About us|publisher=AL-Gaddafi International Prize For Human Rights|lang=en|deadlink=no|archiveurl=https://www.webcitation.org/5PwDFMyHw?url=http://www.gaddafiprize.org/WhoEn.htm|archivedate=2007-06-28|accessdate=2011-01-22}}</ref>. * В честь Каддафи назван предназначенный для крикета [[Стадион «Каддафи»|стадион в Лахоре]] ([[Пакистан]])<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/pakistan/content/ground/58967.html|title=Gaddafi Stadium|publisher=ESPN EMEA Ltd.|archiveurl=https://www.webcitation.org/617oz6VIn?url=http://www.espncricinfo.com/pakistan/content/ground/58967.html|archivedate=2011-08-22|accessdate=2011-01-21|deadlink=no}}</ref>, мечети [[Национальная мечеть Уганды|в Кампале]] ([[Уганда]])<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7305641.stm|title=Idi Amin’s dream mosque opens|publisher=[[Би-би-си]]|date=2008-03-19|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/617ozzh0H?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7305641.stm|archivedate=2011-08-22|deadlink=no}}</ref> и [[Мечеть Каддафи|в Додоме]] ([[Танзания]]). {{External media |align = right |image1 = [https://lenta.ru/photo/2011/10/20/kaddafi/ Лидер на 40 лет] }} --> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == <!-- * Софийская медаль почёта ([[Народная Республика Болгария]], [[1978]]) — ''лишён награды в 2007 году в знак протеста против [[Процесс по делу болгарских медиков в Ливии|смертного приговора пяти болгарским медсёстрам, обвинённым в Ливии в заражении ВИЧ 400 местных детей]]''<ref>{{cite web|title=София лишила Муаммара Каддафи городской медали почета|publisher=Region plus.az|url=http://www.regionplus.az/ru/posts/view/10982|date=2007-05-16|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fUAHlWd?url=http://www.regionplus.az/ru/posts/view/10982|archivedate=2012-08-04|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202201305/http://www.regionplus.az/ru/posts/view/10982 |date=2012-02-02 }}</ref> * [[Орден Дружбы]] ([[Россия]], [[2009]])<ref>{{Cite web|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Mouammar_Kadhafi&oldid=191729224|title=Mouammar Kadhafi|date=8 мар. 2022 г.|website=Wikipedia}}</ref> * [[Орден князя Ярослава Мудрого]] I степени ([[Украина]], [[2003]])<ref>{{cite web|title=Последний герой джамахирии. Кучма наградил Каддафи орденом Ярослава Мудрого|publisher=ЦентрАзия|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1065979260|date=2003-10-12|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref><ref>{{cite web|title=Указ Президента України № 1177/2003 від 11 жовтня 2003 року «Про нагородження орденом князя Ярослава Мудрого»|publisher=zakon2.rada.gov.ua|url=https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1177/2003|date=}}</ref> — ''за выдающийся личный вклад в развитие украинско-ливийских отношений'' * [[Орден Богдана Хмельницкого (Украина)|Орден Богдана Хмельницкого]] I степени (Украина, [[2008]])<ref>{{cite web|title=Ющенко наградил ливийского лидера Каддафи орденом Богдана Хмельницкого|publisher=[[РИА Новости]]|url=http://www.ua.rian.ru/ukraine_news/20080409/77914399.html|date=2008-04-09|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fUD2Oly?url=http://www.ua.rian.ru/ukraine_news/20080409/77914399.html|archivedate=2012-08-04|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119170531/http://www.ua.rian.ru/ukraine_news/20080409/77914399.html |date=2012-01-19 }}</ref><ref>{{cite web|title=Указ Президента України № 300/2008 від 4 квітня 2008 року «Про нагородження М. Каддафі орденом Богдана Хмельницького»|publisher=zakon2.rada.gov.ua|url=https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=300/2008|date=}}</ref> — ''за выдающийся личный вклад в развитие украинско-ливийских отношений'' (при этом законом «О государственных наградах Украины» и уставом ордена предусмотрено награждение орденом Богдана Хмельницкого исключительно граждан Украины за особые заслуги в защите государственного суверенитета, территориальной целостности, укреплении обороноспособности и безопасности Украины<ref>{{cite web|title=Закон України № 1549-III від 16 березня 2000 року «Про державні нагороди України»|publisher=zakon2.rada.gov.ua|url=https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1549-14|date=}}</ref><ref>{{cite web|title=Указ Президента України № 112/2004 від 30 січня 2004 року «Про орден Богдана Хмельницького»|publisher=zakon2.rada.gov.ua|url=https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=112/2004|date=}}</ref>) * [[Орден Освободителя]] на цепи ([[Венесуэла]], [[2009]])<ref>{{cite web|title=Венесуэла–Ливия: братский саммит|publisher=[[Независимая газета]]|url=http://www.ng.ru/world/2009-09-30/8_sammit.html|date=2009-09-30|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref> * Муаммар Каддафи — почётный доктор [[Белорусский государственный университет информатики и радиоэлектроники|Белорусского государственного университета информатики и радиоэлектроники]]<ref>{{cite web|title=Муаммар Каддафи — почетный доктор БГУИР|publisher=euroradio.fm|url=https://euroradio.fm/ru/node/10199|date=2011-02-22|author=Павел Свердлов|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DnMZ2Sqc?url=http://euroradio.fm/ru/node/10199|archivedate=2013-01-19|accessdate=2020-04-25|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126042456/http://euroradio.fm/ru/node/10199 |date=2012-01-26 }}</ref> (за значительный вклад в развитие образования и науки). Через пару месяцев, без объявления, исключён<ref>{{cite web|title=Муаммар Каддафи больше не почетный доктор БГУИР?|publisher=[[Хартия’97]]|url=https://charter97.org/ru/news/2011/4/7/37499/|date= 2011-04-07|author=}}</ref>. --> == Мәҙәниәттә == <!-- * В 1980-е годы образ Каддафи был использован в популярном клипе американской группы «[[The Bangles]]» — «[[Walk Like an Egyptian]]»<ref name="Newsru.com" />. * В 1989 году вышла компьютерная игра ''{{нп1|Nuclear War||en|Nuclear War (video game)}}''. В игре предоставлялась возможность занять место одного из лидеров государств и постараться уничтожить противников. Лидером одного из государств являлся «Col. Khadaffy». * Американская пивоварня «Indian Wells Brewing Company» (Inyokern, Калифорния) выпускала содовую воду с изображением Муаммара Каддафи. * [[Zenga Zenga]] — видеоклип-ремикс, созданный по мотивам речи Каддафи, направленной против повстанцев, собравший миллионы просмотров в мире. Позднее сторонники Каддафи создали собственную версию видеоклипа. * В честь Муаммара Каддафи взял себе псевдоним американский хип-хоп музыкант [[Яки Кадафи]]. * В честь Каддафи названы несколько мечетей, в том числе [[Мечеть Каддафи|вторая по величине мечеть в Африке]], расположенная в Танзании. * Израильская группа [[Infected Mushroom]] назвала один из своих треков Dancing With Kadafi. --> === Кинолағы образы === <!-- * «[[Голый пистолет]]» — в роли Каддафи — [[Роберт Люан]]. * «[[Диктатор (фильм)|Диктатор]]» — одним из прообразов Хаффаза Алладина был Муаммар Кадафи<ref>Stuart Jeffries, [http://www.theguardian.com/film/2012/may/15/the-dictator-right-to-laugh The Dictator: are we right to laugh?], ''Guardian'' (May 15, 2012).</ref>. --> == Өҫтәмә мәғлүмәт == <!-- * Во время [[августовский путч|августовского путча]] в Москве (1991) Муаммар Каддафи поддержал действия [[ГКЧП]]<ref>{{cite web|title=Саддам Хусейн признал ГКЧП. И только он|publisher=Коммерсантъ|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=882918db-bc3d-4253-ab37-ac81bd20cd74&docsid=538|date=1991-08-26|author=Олег Мышкин|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. * В апреле [[2001 год]]а ливийский лидер призвал [[Африканцы|жителей Африки]] изгнать белых с Чёрного континента и потребовать от них [[Компенсация морального вреда|компенсацию]] за «[[Колонизация Африки|колонизацию]] и [[геноцид]]» на африканской земле<ref>{{cite web|title=Муамар Каддафи выступил по-черному|publisher=[[Коммерсантъ|Газета Коммерсантъ]]|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=ab37a5d2-fd60-4781-9c0e-72359c841522&docsid=254998|author=Александр Реутов|date=2001-04-24|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. * По рейтингу американского журнала «[[Parade (журнал)|Parade]]», Муаммар Каддафи на 2003 год занимал восьмое место в десятке худших [[диктатор]]ов современности<ref>{{cite web|url=http://www.vokruginfo.ru/news/news3310.html|title=Горячая десятка современных диктаторов: Ким Чен Ир, король и принц Саудовской Аравии, Садам Хусейн и другие|publisher=Вокруг новостей|date=2003-03-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/60qfbUpaU?url=http://www.vokrugnovostei.ru/news/news3310.html|archivedate=2011-08-11|accessdate=2011-01-20|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828215028/http://www.vokrugnovostei.ru/news/news3310.html |date=2011-08-28 }}</ref>. * В интервью немецкому еженедельнику [[Spiegel]] ливийский лидер заявил, что очень высоко оценивает канцлера Германии [[Меркель, Ангела|Ангелу Меркель]], охарактеризовав её так: «Она очень сильная личность. Скорее даже мужчина, чем женщина. Хотя я лично никогда не вёл с ней переговоров». Он также назвал премьер-министра Италии [[Берлускони, Сильвио|Сильвио Берлускони]] своим самым близким европейским другом, президента Ирана [[Ахмадинежад, Махмуд|Махмуда Ахмадинежада]] — «человеком доброй воли, настоящим революционером и нисколько не агрессивным», а Швейцарию — государством, которое «стоит вне международного сообщества» и «хотело стоять выше международного права», что, по его мнению, «превратило Швейцарию в мафию»<ref>{{cite web|title=SPIEGEL Interview with Libyan Leader Moammar Gadhafi|publisher=[[SPIEGEL]]|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,692626,00.html|date=2010-03-05|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fUVqUA1?url=http://www.spiegel.de/international/world/spiegel-interview-with-libyan-leader-moammar-gadhafi-switzerland-should-be-dissolved-as-a-state-a-692626.html|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>. <!--* В октябре [[2009 год]]а Муаммар Каддафи обратился к членам правительства и делегатам Народного конгресса (парламента) страны с просьбой найти подходящую общественно-значимую работу для своего сына Сеифа аль-Ислама, на что они незамедлительно ответили выдвижением последнего на пост руководителя правительства и сил безопасности Ливии. Будущий съезд Народного конгресса должен окончательно утвердить это решение, в результате которого Сеиф станет вторым по значению человеком в ливийской политической иерархии<ref>[http://www.nzz.ch/nachrichten/international/ghadhafi_placiert_seinen_sohn_1.3852935.html Ghadhafi placiert seinen Sohn]{{ref-de}} Neue Zürcher Zeitung online, 12 октября 2009</ref>. --> * Во время своего визита в [[Италия|Италию]] в ноябре 2009 года Муаммар Каддафи созвал несколько сотен привлекательных итальянок в свою резиденцию в [[Рим]]е и попытался убедить их перейти в ислам, а одним из главных доводов в пользу этого послужило его утверждение о том, что [[христианство]] основано на мошенничестве<ref>{{cite web|title=Муаммар Каддафи призвал итальянок принять ислам|publisher=[[Newsru.com]]|url=http://newsru.com/religy/17nov2009/gaddafi.html|date=2009-11-17|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. * Во время своего исторического визита на Апеннины Муаммар Каддафи привёз с собой 80-летнего сына национального героя ливийского народа [[Мухтар, Омар|Омара аль-Мухтара]], который в 1910—1930-х годах возглавлял борьбу населения [[Киренаика|Киренаики]] против итальянских захватчиков. При этом Каддафи в римском аэропорту Чампино спустился с самолёта в военном мундире, на правой стороне которого красовалась фотография, запечатлевшая арест Омара аль-Мухтара итальянскими солдатами<ref>{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2009/16-06-09c.htm |title=Визит в Италию Муаммара Каддафи: ход, итоги и перспективы |publisher=[[Институт Ближнего Востока]] |author=Плещунов Ф. О. |archiveurl= |archivedate=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/worldnews/article-1192117/Colonel-Gaddafis-Mr-Berlusconi--Silvio-taken-Libyan-leaders-honour-guard.html|title=Colonel Gaddafi’s over here, Mr Berlusconi… Silvio is rather taken by Libyan leader’s honour guard|publisher=[[Daily Mail]]|date=2009-06-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/617oy8cFL?url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-1192117/Colonel-Gaddafis-Mr-Berlusconi--Silvio-taken-Libyan-leaders-honour-guard.html|archivedate=2011-08-22|accessdate=2011-02-27|deadlink=no}}</ref>. * В 2010 году он призвал к [[джихад]]у против [[Швейцария|Швейцарии]] из-за введённого в стране в 2009 году запрета на строительство [[минарет]]ов, назвав Швейцарию «государством язычников и непристойности, разрушающим мечети»<ref>{{cite web|title=Муаммар Каддафи призвал к джихаду против Швейцарии|publisher=[[Лента.ру]]|url=https://lenta.ru/news/2010/02/25/heat/|date=2010-02-26|accessdate=}}</ref>. * В 2010 году он предложил разделить [[Нигерия|Нигерию]] на два государства — христианское и исламское, чтобы предотвратить кровопролитие между двумя общинами страны, а также похвалил [[раздел Британской Индии|раздел Индии]] в 1947 году<ref>{{cite web|title=Каддафи предложил разделить Нигерию на два государства: нигерийский посол отозван из Ливии|publisher=[[Newsru.com]]|url=http://www.newsru.com/world/19mar2010/divide.html|date=2010-03-19|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. * В апреле 2011 года, во время Ливийского восстания, Каддафи написал открытое письмо [[Обама, Барак|Бараку Обаме]], в котором обратился к президенту США словами «мой сын» и употребил полное имя президента США (Барак Хусейн Абу Обама), «подчёркивая „кровную“ связь американского лидера с мусульманским миром»<ref>{{cite web|title=Муамар Каддафи пишет письмо американскому президенту|publisher=[[Коммерсантъ]]-Online|author=Александр Реутов|url=http://www.kommersant.ru/doc/1616571?isSearch=True|date=2011-04-07|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. <!-- * Фотография с изображением мёртвого Муаммара Каддафи пересылались в Интернете с прикреплённой программой-вирусом<ref>[http://ht.comments.ua/2011/10/21/296945/kompyuterniy-virus-zamaskirovali.html Компьютерный вирус замаскировали под посмертные фото Каддафи]</ref>.--> <!-- * После смерти Каддафи новые власти Ливии предоставили информацию, согласно которой его можно считать самым богатым человеком на планете. Его состояние оценивается более, чем в 200 млрд долл<ref>[https://style.rbc.ru/luxury/2011/10/27/162143.html Муаммар Каддафи оказался самым богатым человеком в мире]</ref>.--> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Бөйөк кеше ҡулы менән булдырылған йылға]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|4}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin|2}} * {{БРЭ |статья=Каддафи, Муаммар |id=2031965 |автор= |том=12|страницы=374|ref=БРЭ}} * {{cite book|title=Gadafi: Voice from the Desert|last=Bianco|first=Mirella|publisher=Longman|location=London|translator-last=Lyle|translator-first=Margaret|isbn=978-0-582-78062-0|year=1975|ref={{harvid|Bianco|1975}}}} * {{cite book|last=Bearman|first=Jonathan|title=Qadhafi's Libya|url=https://archive.org/details/qadhafislibya0000bear|publisher=Zed Books|location=London|year=1986|isbn=978-0-86232-434-6|ref={{harvid|Bearman|1986}}}} * {{cite book|title=Qaddafi and the Libyan Revolution|first1=David|last1=Blundy|first2=Andrew|last2=Lycett|publisher=Little Brown & Co|location=Boston|isbn=978-0-316-10042-7|year=1987|url=https://archive.org/details/qaddafilibyanre00blun|url-access=limited|ref={{harvid|Blundy & Lycett|1987}}}} * {{cite book|last=Kawczynski|first=Daniel|title=Seeking Gaddafi: Libya, the West and the Arab Spring|url=https://archive.org/details/seekinggaddafili0000kawc|publisher=Biteback|location=London|year=2011|isbn=978-1-84954-148-0|ref={{harvid|Kawczynski|2011}}}} * {{cite book|last=St. John|first=Ronald Bruce|title=Qaddafi's World Design: Libyan Foreign Policy, 1969–1987|url=https://archive.org/details/qaddafisworlddes0000stjo|location=London|publisher=Saqi Books|year=1987|isbn=978-0-86356-161-0|ref={{harvid|St. John|1987}}}} * {{cite journal|last=St. John|first=Ronald Bruce|title=The Ideology of Muammar al-Qadhdhafi: Theory and Practice|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=15|number=4|year=1983|pages=471–490|jstor=163557|doi=10.1017/S0020743800051394|ref={{harvid|St. John|1983}}}} * {{cite journal|last=Davis|first=J.|title=Qaddafi's Theory and Practice of Non-Representative Government|journal=Government and Opposition|volume=17|issue=1|year=1982|pages=61–79|doi=10.1111/j.1477-7053.1982.tb00679.x|jstor=44483404|s2cid=144831599|ref={{harvid|Davis|1982}}}} * {{cite journal|first=Maano|last=Ramutsindela|year=2009|title=Gaddafi, Continentalism and Sovereignty in Africa|journal=South African Geographical Journal|volume=91|issue=1|pages=1–3|doi=10.1080/03736245.2009.9725324|s2cid=153609561|ref={{harvid|Ramutsindela|2009}}}} * {{cite journal |last1=Sacerdoti |first1=Giorgio |first2=Pia |last2=Acconci |title=The Security Council's Asset Freeze against Gaddafi's Libya and its Implementation in Libya |journal=The Italian Yearbook of International Law Online |year=2011 |volume=21 |issue=1 |pages=61–84 |doi=10.1163/22116133-90000210|ref={{harvid|Sacerdoti & Acconci|2011}}}} * {{cite journal|last=Kamel|first=Amir M.|year=2016|title=Trade and Peace: The EU and Gaddafi's Final Decade|journal=International Affairs|volume=92|issue=3|pages=683–702|doi=10.1111/1468-2346.12602|s2cid=156529941 |url=https://kclpure.kcl.ac.uk/ws/files/52080164/AMK_Trade_and_Peace.pdf|ref={{harvid|Kamel|2016}}}} * {{cite book|title=Death of a Dictator: Bloody Vengeance in Sirte|author=Human Rights Watch|author-link=Human Rights Watch|year=2012|url=https://www.hrw.org/reports/2012/10/16/death-dictator-0|isbn=978-1-56432-952-3|ref={{harvid|Human Rights Watch|2012}}}} * {{cite book|last=First|first=Ruth|title=Libya: The Elusive Revolution|year=1974|publisher=Penguin|location=Harmondsworth|isbn=978-0-14-041040-2|ref={{harvid|First|1974}}}} * {{cite book|last=Pargeter|first=Alice|title=Libya: The Rise and Fall of Qaddafi|url=https://archive.org/details/libyarisefallofq0000parg|publisher=Yale University Press|location=New Haven|year=2012|isbn=978-0-300-13932-7|ref={{harvid|Pargeter|2012}}}} * {{cite book|last=Martin|first=Guy|year=2002|title=Africa in World Politics: A Pan–African Perspective|url=https://archive.org/details/africainworldpol0000mart|location=Trenton, NJ|publisher=Africa World Press|isbn=978-0-865-43858-3|ref={{harvid|Martin|2002}}}} * {{cite journal|first=Jeff|last=Haynes|year=1990|title=Libyan Involvement in West Africa: Qadhaffi's 'Revolutionary' Foreign Policy|journal=Paradigms|volume=4|issue=1|pages=58–73|doi=10.1080/13600829008442987|ref={{harvid|Haynes|1990}}}} * {{cite journal|first=Raymond A.|last=Hinnebusch|year=1984|title=Charisma, Revolution, and State Formation: Qaddafi and Libya|journal=Third World Quarterly|volume=6|issue=1|pages=59–73|doi=10.1080/01436598408419755|ref={{harvid|Hinnebusch|1984}}}} * {{cite journal|title=The Marxist Origins of Qadhafi's Economic Thought|journal=The Journal of Modern African Studies|last=Hajjar|first=Sami G.|year=1982|volume=20|issue=3|pages=361–375|jstor=160522|doi=10.1017/s0022278x00056871|ref={{harvid|Hajjar|1982}}}} * {{cite journal|last=St. John|first=Ronald Bruce|title=Redefining the Libyan Revolution: The Changing Ideology of Muammar al-Qaddafi|journal=The Journal of North African Studies|year=2008|volume=13|number=1|pages=91–106|doi=10.1080/13629380701742819|s2cid=219626768|ref={{harvid|St. John|2008}}}} * {{cite journal|last=Boyd-Judson|first=Lyn|year=2005|title=Strategic Moral Diplomacy: Mandela, Qaddafi, and the Lockerbie Negotiations|journal=Foreign Policy Analysis|volume=1|pages=73–97|doi=10.1111/j.1743-8594.2005.00004.x|ref={{harvid|Boyd–Judson|2005}}}} * {{cite journal |last1=Karniel |first1=Yuval |first2=Amit |last2=Lavie-Dinur |first3=Tal |last3=Azran |title=Broadcast Coverage of Gaddafi's Final Hours in Images and Headlines: A Brutal Lynch or the Desired Death of a Terrorist? |journal=The International Communication Gazette |year=2015 |volume=77 |issue=2 |pages=171–188 |doi=10.1177/1748048514562686 |s2cid=144642774|ref={{harvid|Karniel, Lavie–Dinur & Azran|2015}}}} * {{cite journal|last=Castro|first=Jose Esteban|title=Gaddafi and Latin America|journal=Soc|year=2011|volume=48|issue=4|pages=307–311|doi=10.1007/s12115-011-9442-7|doi-access=free|ref={{harvid|Castro|2011}}}} * {{Cite book|title=Libyan Sandstorm|first=John K.|last=Cooley|publisher=Sidgwick & Jackson|location=London|isbn=978-0-283-98944-5|year=1983|ref={{harvid|Cooley|1983}}}} * {{cite book|last=Vandewalle|first=Dirk|chapter=From International Reconciliation to Civil War: 2003–2011|editor-last=Vandewalle|editor-first=Dirk|title=Libya Since 1969: Qadhafi's Revolution Revisited|url=https://archive.org/details/libyasince1969qa0000unse|location=Basingstoke, England|publisher=Palgrave Macmillan|year=2008a|pages=[https://archive.org/details/libyasince1969qa0000unse/page/215 215]–237|doi=10.1007/978-0-230-61386-7_10|isbn=978-0-230-33750-3|ref={{harvid|Vandewalle|2008a}}}} * {{cite journal|last=El–Khawas|first=Mohamed|title=The New Society in Qaddafi's Libya: Can It Endure?|journal=Africa Today|volume=31|issue=3|year=1984|pages=17–44|jstor=4186243|ref={{harvid|El–Khawas|1984}}}} * {{cite book|last=St. John|first=Ronald Bruce|title=Libya: From Colony to Revolution|url=https://archive.org/details/libyafromcolonyt0000stjo_v9k5|edition=Rev.|publisher=Oneworld|location=Oxford|year=2012|isbn=978-1-85168-919-4|ref={{harvid|St. John|2012}}}} * {{cite book|last=Simons|first=Geoff|title=Libya: The Struggle for Survival|publisher=Macmillan|edition=Second|location=Houndmills and London|year=1996|isbn=978-0-23038-011-0|ref={{harvid|Simons|1996}}}} * {{cite book|last=Vandewalle|first=Dirk|title=A History of Modern Libya|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=978-0-521-61554-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand|ref={{harvid|Vandewalle|2006}}}} * {{cite book|last=Vandewalle|first=Dirk|chapter=Libya's Revolution in Perspective: 1969–2000|editor-last=Vandewalle|editor-first=Dirk|title=Libya Since 1969: Qadhafi's Revolution Revisited|url=https://archive.org/details/libyasince1969qa0000unse|location=Basingstoke, England|publisher=Palgrave Macmillan|year=2008b|pages=[https://archive.org/details/libyasince1969qa0000unse/page/9 9]–53|doi=10.1007/978-0-230-61386-7_2|isbn=978-0-230-33750-3|ref={{harvid|Vandewalle|2008b}}}} * {{cite book|title=Libya: Qadhafi's Revolution and the Modern State|first=Lillian Craig|last=Harris|publisher=Westview Press|location=Boulder, Colorado|isbn=978-0-8133-0075-7|year=1986|url=https://archive.org/details/libyaqadhafisrev0000harr|url-access=limited|ref={{harvid|Harris|1986}}}} * {{cite journal|last=Zoubir|first=Yahia H.|year=2009|title=Libya and Europe: Economic Realism at the Rescue of the Qaddafi Authoritarian Regime|journal=Journal of Contemporary European Studies|volume=17|issue=3|pages=401–415|doi=10.1080/14782800903339354|s2cid=153625134|ref={{harvid|Zoubir|2009}}}} {{Refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Викицитатник = Муаммар Каддафи }} * {{Rodovid|544953|Муаммар Каддафи}} * {{ВТ-ЛП|Каддафи, Муаммар}} * [https://echo.msk.ru/programs/48minut/752766-echo/ Муаммар Каддафи, лидер ливийской революции] // «Эхо Москвы» * [http://www.guardian.co.uk/world/gallery/2011/feb/22/muammar-gaddafi-life-in-pictures#/?picture=371950539&index=0 Муаммар Каддафи: жизнь в фотографиях] // «Гардиан» * ''[[Гафуров, Саид Закирович|Гафуров С. З]]''. [http://www.gafourov.narod.ru/1qadr-ru.htm Социальная философия Муаммара Каддафи и традиция европейского анархизма] * ''[[Егорин, Анатолий Захарович|Егорин А. З]]''. [http://journal-neo.com/?q=ru/node/3136 Сенусизм и каддафизм в ливийской истории: сравнительный анализ] * ''Плещунов Ф. О''. [http://www.iimes.ru/rus/stat/2009/16-06-09c.htm Визит в Италию Муаммара Каддафи: ход, итоги и перспективы] * ''Плещунов Ф. О''. [http://www.iimes.ru/rus/stat/2010/03-03-10.htm Джихад против Швейцарии: чего добивается Муаммар Каддафи и что выберет Европа] * [https://newtimes.ru/articles/detail/35067 Муаммар Каддафи: «Золотые слова». Собрание ярких высказываний ливийского диктатора] * [http://ria.ru/photolents/20110225/338371839.html Яркие наряды Муамара Каддафи] на ''ria.ru'' * [http://www.chayka.org/node/4111 Как я встречался с Муаммаром Каддафи] // Журнал «Чайка» * [https://news.rambler.ru/11649756/ Муаммар Каддафи был самым богатым человеком на Земле] {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Правители Ливии}} {{Премьер-министры Ливии}} {{Арабская весна}} {{Арабский национализм}} [[Категория:Софияның почётлы граждандары]] [[Категория:Насеризм]] [[Категория:Ливияның хакимдары]] [[Категория:Муаммар Каддафи| ]] [[Категория:Ливия Дөйөм халыҡ конгресының генераль секретарҙары]] [[Категория:Социалистар]] [[Категория:Румыния Социалистик Республикаһының Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:Хосе Марти Милли ордены кавалерҙары]] [[Категория:Фәләстин Йондоҙо ордены кавалерҙары]] [[Категория:«На благо Республики» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Кавалеры Большого Креста Национального ордена Мали]] [[Категория:КХДР Милли флаг ордены кавалерҙары]] [[Категория:Кавалеры ордена князя Ярослава Мудрого 1 степени]] [[Категория:I дәрәжә Аҡ арыҫлан ордены (ЧССР) кавалерҙары]] [[Категория:Югославия оло йондоҙо ордены кавалерҙары]] [[Категория:Польша Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн орденының ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Изге Өмөт орденының махсус класлы кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса публицистар]] [[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]] [[Категория:XXI быуат сәйәсмәндәре]] [[Категория:Алфавит буйынса сәйәсмәндәр]] [[Категория:Фән докторҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:2011 йылда вафат булғандар]] [[Категория:20 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1942 йылда тыуғандар]] [[Категория:7 июндә тыуғандар]] [[Категория:Ливияла ерләнгәндәр]] [[Категория:Ливияла атып үлтерелгәндәр]] [[Категория:Үлтерелгән сәйәсмәндәр]] do75ucpg2iw9kh8d962zniq84cjji0d Һинд цивилизацияһы 0 186564 1302479 1258599 2026-08-11T18:26:33Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302479 wikitext text/x-wiki {{Һиндостан тарихы}} [[Файл:CiviltàValleIndoMappa.png|справа|мини|254x254пкс|Цивилизация [[ареал]]ы]] '''Һинд,''' йәки '''Харапп, цивилизацияһы''' — [[бронза быуаты]]ның боронғо көнсығыш цивилизацияһы<ref>{{книга|заглавие = История Востока|ответственный = Пред. гл. редкол. [[Рыбаков, Ростислав Борисович|Р. Б. Рыбаков]], отв. ред. [[Якобсон, Владимир Аронович|В. А. Якобсон]]|ссылка = http://www.studfiles.ru/preview/1711312/|место = М.|издательство = [[Восточная литература (издательство)|Восточная литература РАН]]|год = 2002 |том = 1. Восток в древности|страницы = 392|страниц = 688|isbn = 5-02-017936-1}}</ref>, барлыҡҡа килеү ваҡыты буйынса [[Боронғо Мысыр]] һәм [[Месопотамия]]нан ҡала өсөнсө урында<ref group="*">По другим данным — первая, самая древняя цивилизация, сформировавшаяся примерно в 8 тысячелетии до н. э. См.: {{Cite web|url=https://geektimes.ru/post/276840/|title=Хараппская цивилизация дравидов была древнейшей на Земле|publisher=geektimes.ru|accessdate=2016-06-06|archive-date=2018-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180423232813/https://geektimes.ru/post/276840/|deadlink=no}}; {{Статья|автор=Anindya Sarkar, Arati Deshpande Mukherjee, M. K. Bera, B. Das, Navin Juyal.|заглавие=Oxygen isotope in archaeological bioapatites from India: Implications to climate change and decline of Bronze Age Harappan civilization|ссылка=http://www.nature.com/articles/srep26555|язык=en|издание=Scientific Reports|год=2016-05-25|том=6|issn=2045-2322|doi=10.1038/srep26555|archivedate=2018-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180603004454/https://www.nature.com/articles/srep26555}}</ref> тора. Өсөһө араһында иң ҙур майҙанды биләй, ҡалған икәүһенең дөйөм майҙанынан 2 тапҡырға артып китә<ref>{{книга|автор = [[Антонова, Елена Вадимовна|Антонова Е. В.]], [[Вигасин, Алексей Алексеевич|Вигасин А. А.]], [[Васильев, Ким Васильевич|Васильев К. В.]] и др.|заглавие =История древнего Востока: От ранних государственных образований до древних империй |ответственный = Предисл. В. А. Якобсона; под ред. А. В. Седова; редкол.: [[Бонгард-Левин, Григорий Максимович|Г. М. Бонгард-Левин]] (пред.) и др.|место = М.|издательство = Восточная литература РАН|год = 2004|страницы = 70|страниц = 895|isbn = 5-02-018388-1}}</ref><ref>''Шаров Г.'' [https://www.nkj.ru/archive/articles/9402/ Цивилизация, утонувшая во времени] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181227230533/https://www.nkj.ru/archive/articles/9402/ |date=2018-12-27 }} // [[Наука и жизнь]], 1999, № 6.</ref>. Һинд цивилизацияһы б.э.т. 2600 һәм 1900 йылдар араһында сәскә ата, ләкин сағыштырмаса тиҙ тарҡала. Тарҡалыуын беҙҙең эраға тиклем 2200-се йылдарҙағы [[ҡоролоҡ]] менән бәйләйҙәр. Харапп цивилизацияһы [[Һинд|Һинд йылғаһы]] үҙәнендә беҙҙең эраға тиклем 3300—1300 йылдарҙа үҫешә<ref>{{cite web|url=http://www.harappa.com/har/indus-saraswati.html|title=Indus Civilization Introduction|accessdate=2013-04-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GFWh0hn5?url=http://www.harappa.com/har/indus-saraswati.html|archivedate=2013-04-29}}</ref>. Иң әһәмиәтле үҙәктәре — Ракхигархи (350 га<ref>{{Cite web |url=http://www.hindustantimes.com/haryana/dna-samples-collected-from-harappan-era-human-skeletons/article1-1388472.aspx |title=DNA samples collected from Harappan-era human skeletons, 2015 |access-date=2015-09-27 |archive-date=2015-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150912234144/http://www.hindustantimes.com/haryana/dna-samples-collected-from-harappan-era-human-skeletons/article1-1388472.aspx |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150912234144/http://www.hindustantimes.com/haryana/dna-samples-collected-from-harappan-era-human-skeletons/article1-1388472.aspx |date=2015-09-12 }}</ref>, Мохенджо-Даро (300 га), Хараппа (150 га), Лотал (60 га) һәм Дхолавира (47 га)<ref>{{Cite web|url=http://archaeologynewsnetwork.blogspot.ru/2013/06/large-harappan-era-site-buried-under.html#.VLQM6VdOdkh|title=The Archaeology News Network. Large Harappan-era site buried under Rakhigarhi village|access-date=2015-01-12|archive-date=2018-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180428180733/https://archaeologynewsnetwork.blogspot.ru/2013/06/large-harappan-era-site-buried-under.html#.VLQM6VdOdkh|deadlink=no}}</ref>. Сәскә атҡан йылдарҙа яҡынса 5 миллион кеше йәшәй, фаразланыуынса, эламиттар һәм дравидтар күпселекте тәшкил итә{{Переход|Язык}}. Һинд цивилизацияһының юғары үҫеш осоро беҙҙең эраға тиклемге 2600 йылдан алып 1900 йылдарҙа дауам итә. Хәҙерге [[Афғанстан]], [[Пакистан]] һәм Төньяҡ-Көнбайыш Һиндостан территорияларына һуҙыла. [[Шумерҙар|Шумер]] текстарында харапп цивилизацияһы «Мелухха» тип аталған тип фараз ителә<ref>{{книга|автор=Антонова Е. В., Вигасин А. А., Васильев К. В. и др.|заглавие=История древнего Востока: От ранних государственных образований до древних империй|ссылка=|место=М.|издательство=Восточная литература РАН|год=2004|том=|страницы=86|страниц=895|isbn=5-02-018388-1}}</ref>. Беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡта аридизация башлана — дәүләт урынлашҡан төбәктә һыу ресурстары яйлап ярлылана башлай. Археологтар төбәктә [[урбанизация]]ның көсәйеүе, тупраҡтың ярлыланыуы һәм йылғаларҙың яйлап һайығыуы аридизацияға килтереүсе сәбәп булыуы бар тип һанай. Һөҙөмтәлә был дәүләттең бөлгөнлөккә төшөүенә килтереүе ихтимал. Шул уҡ ваҡытта, бөлгөнлөккә төшкәндән һуң, халыҡ Көнсығышҡа китә. Арийҙарға тиклемге цивилизацияның Көнбайыш Һиндостанда булыуы тураһында тәүге мәғлүмәттәрҙе [[XIX быуат]]та Александр Каннингем баҫтырып сығара. 1921—1922 йылдарҙағы Джон Маршалл етәкселегендәге экспедиция һинд цивилизацияһының булыуын тулыһынса асыҡлай. Һинд йылғаһы үҙәнендә йәшәүселәр бер нисә яңы һөнәр — [[аҡыҡ]], һөйәк эшкәртеү, бронза, баҡыр, ҡурғаш һәм аҡ ҡурғаш металлургияһын уйлап таба. Харапп цивилизацияһы ҡалаларындағы ҡаралтылар аныҡ планлаштырылыуы менән айырылып тора. Төҙөлөш материалы — балсыҡтан яндырылған кирбес. Ҡатмарлы дренаж системалары, һыу менән тәьмин итеү системалары һәм торлаҡ булмаған биналарҙың тотош кластерҙары үҙләштерелгән һәм ҡулланылған. Ҡалаларҙа ҡаҙыныу эштәре барышында балалар уйынсыҡтары ла, бик аҙ ҡорал да табыла. Тимәк, дәүләт артыҡ милитаризацияланмаған һәм сағыштырмаса тыныс йәшәгән. [[Вавилон]], [[Шумер]] һәм [[Месопотамия]]нан алыҫ булған алыҫ ерҙәр менән [[сауҙа]] итеүгә ҙур иғтибар бүленә. Сауҙаның үҫешен хайуандар һәм мифик йән эйәләре менән биҙәлгән күп һанлы мисәттәр күрһәтә. «Һинд цивилизацияһы» һәм «Хараппа цивилизацияһы» тигән атамалар археологик әҙәбиәттә бер тиң мәғәнәгә эйә. «Хараппа» тигән термин бутарға мөмкин, сөнки был атама хәҙерге Хараппа ҡалаһы исеменән бирелгән. Унда 1920-се йылдарҙа уҡ ҡаҙылған тәүге археологик майҙансыҡ урынлашҡан. Тиҙҙән [[Мохенджо-Даро]] табыла һәм өйрәнелә, был сенсацион асыштар була. Был һәйкәлдәр Харапп цивилизацияһының өлгөрөп еткән стадияһына ҡарай һәм элекке һәм артабанғы харапп һәм һуңғы харапп мәҙәниәттәре тип аталған мәҙәниәттәрҙән айырыла. Ауыл хужалығы тибындағы неолитик торамалар иртә харапп мәҙәниәтенә тиклем була. 2008 йылға ҡарата башлыса Һинд һәм Гхаггар-Хакра йылғалары һәм уларҙың ҡушылдыҡтары тирәһендә урынлашҡан 1022 [[ҡала]] һәм [[ауыл]] табыла. Шуларҙың 406-һы хәҙерге [[Пакистан]] территорияһында, 616-һы Һиндостанда табыла. 96 объект ҡаҙылған һәм өйрәнелгән. Был 96 объект араһында эре ҡала үҙәктәре, шул иҫәптән Хараппа, Мохенджо-Даро ([[ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы]] объекты), Дхолавира, Ганеривала, Ракхигархи бар. Дәүләт теленең аныҡ билдәләнмәгән, уның генеалогияһы әлегә билдәле түгел. Харапп теле менән [[Дравид телдәре|дравид]] и элам-дравидий телдәренең бәйләнештәре етерлек өйрәнелмәгән<ref name=":0">[https://en.wikipedia.org/wiki/Indus_Valley_Civilisation Indus Valley Civilisation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180830041117/https://en.wikipedia.org/wiki/Indus_Valley_Civilisation |date=2018-08-30 }} // Wikipedia</ref>{{Переход|Язык}}. == Һинд цивилизацияһы хронологияһы == Археологтар билдәләүенсә, Һинд үҙәнендәге ҡалаларҙа социаль иерархиялар, яҙыу системаһы һәм аныҡ планировкалы ҙур ҡалалар, шулай уҡ боронғо замандарҙа уҡ алыҫ дәүләттәр менән сауҙа итеү була. Был үҫешкән, өлгөргән боронғо дәүләт характеристикаларына яуап бирә. Был осор б. э. т. 2600 һәм 1900 йылдар — өлгөргән Хараппа мәҙәниәте араһында барлыҡҡа килгән. Әгәр иртә һәм һуң Харапп осорон алып ҡараһаҡ, бөтә һинд цивилизацияһы б.э.т. 3300 — 1400 йылдарҙа ғәмәлдә була. {| class="wikitable" ! Даты ! төп фаза ! ! Хараппа фазаһы ! Һуң Харапп фазаһы ! Дәүер |- |style="text-align:center"| 7000—5500 до н. э. ! Иртә Хараппа |style="text-align:center"| | | ! Иртә ауыл хужалығы дәүере |- |style="text-align:center"| 5500—3300 до н. э. ! Иртә Хараппа — күсеү осоро{{sfn|Kenoyer|1998|p=53}} |style="text-align:center"| | | !rowspan="3"| Төбәкләштереү дәүере — айырым дәүләттәрҙең һәм өлкәләрҙең барлыҡҡа килеүе <small>4000—2500/2300 до н. э. ({{iw|Шаффер, Джим|Шаффер|en|Jim G. Shaffer}}){{sfn|Manuel|2010|p=149}}</small> <small>5000—3200 до н. э. ({{iw|Конингэм, Робин|Коннингэм|en|Robin Coningham}} и Янг){{sfnp|Coningham|Young|2015|p=145}}</small> |- |style="text-align:center"|3300—2800 до н. э. !rowspan="2"|Иртә Хараппа{{sfn|Kenoyer|1998|p=53}} 3300—2800 до н. э. ({{iw|Мухгал, Мохаммед Рафик|Мугхал|en|Mohammed Rafique Mughal}}){{sfn|Kenoyer|1991|p=335}}{{sfn|Kenoyer|1998|p=53}}{{sfn|Parpola|2015|p=17}} 5000—2800 до н. э. ([[Кенойер, Джонатан Марк|Кенойер]]){{sfn|Kenoyer|1998|p=53}} | |style="text-align:center"| Хараппа 1 |style="text-align:center"| |- |style="text-align:center"| 2800—2600 до н. э. |style="text-align:center"| |style="text-align:center"| Хараппа 2 | |- |style="text-align:center"| 2600—2450 до н. э. !rowspan="3"| Нығынған Хараппа йәки Һинд үҙәне цивилизацияһы | |style="text-align:center"| Хараппа 3 А | !rowspan="3"|Интеграция и шылыу дәүере |- |style="text-align:center"| 2450—2200 до н. э. | |style="text-align:center"| Хараппа 3 B | |- |style="text-align:center"| 2200—1900 до н. э. | |style="text-align:center"| Хараппа 3 С | |- |style="text-align:center"| 1900—1700 до н. э. !rowspan="2"| Поздняя Хараппа | |style="text-align:center"|Хараппа 4 |rowspan="2" style="text-align:center"| [[Культура кладбища H]] [[Керамиканы охра менән биҙәү мәҙәниәте]] !rowspan="2"| Локалләшеү дәүере |- |style="text-align:center"| 1700—1300 до н. э. | |style="text-align:center"| Хараппа 5 |- |style="text-align:center"| 1300—600 до н. э. !rowspan="2"| Һуүғы Хараппа йәки {{iw|Һиндостанда тимер быуат||en|Iron Age in India}} | | |style="text-align:center;"|[[Керамиканы көкөрт менән биҙәү мәҙәниәте]] (1200—600 до н. э.) [[Ведий цивилизацияһы]] (c.1500—500 до н. э.) ! Тулы бүленеш дәүере 1200—300 до н. э. (Kenoyer){{sfn|Kenoyer|1998|p=53}} c.1500{{sfn|Kenoyer|1991|p=336}}—600 до н. э.(Coningham & Young){{sfnp|Coningham|Young|2015|p=28}} |- |style="text-align:center"| 600—300 до н. э. | | |style="text-align:center"| [[Төньяҡ шымартылған ҡара керамика мәҙәниәте]] (Тимер быуат) (700—200 до н. э.) [[История Индии|Индия]] (c.500—200 до н. э.) ! Интеграция-берләшеүҙең икенсе этабы {{sfnp|Coningham|Young|2015|p=28}} |} [[Файл:Indus_river.svg|thumb|220пкс|Һинд йылғаһы системаһы - [[Гидронимика|гидроним]]дары менән ентекле карта]] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Маргиан цивилизацияһы]] — Төркмәнстан һәм Афғанстан территорияһында Һинд цивилизацияһы йәнәш булған * [[Мелухха]] — Шумерҙың мөһим сауҙа партнёры, археологтарҙың бер өлөшө уны Һиндостан цивилизацияһы менән тиңләй * [[Месопотамия]] * [[Вавилон]] * [[Шумер]] * [[Кулли мәҙәниәте]] — Хараппандың локаль варианты булараҡ ҡарала * [[Һиндостандан сығыу теорияһы]] — учение об индоевропейском характере индской цивилизации == Комментарийҙар == {{иҫкәрмәләр|group="*"}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * История древнего Востока. Ч. 1. / И. М. Дьяконов, В. К. Афанасьева]], [[Массон, Вадим Михайлович|В. М. Массон]] и др. — М.: Наука, 1983. * {{книга |автор = Альбедиль М. Ф. |заглавие = Забытая цивилизация в долине Инда |место = СПб. |издательство = Наука, С.-Петербург. отд-ние |год = 1991 |страниц = 176 |серия = [[Из истории мировой культуры]] |isbn = 5-02-027307-4 |тираж = 23000 }} * {{книга |автор = Альбедиль М. Ф. |заглавие = Протоиндийская цивилизация. Очерки культуры |место = М. |издательство = ИФ «Восточная литература» РАН |год = 1994 |страниц = 296 |isbn = 5-02-017246-4 |тираж = 1100 }} * ''Бонгард-Левин Г. М., Ильин Г. Ф.'' [https://abhidharma.ru/A/Simvol/Indyizm/0003.pdf Индия в древности]. — М.: Наука, Главная редакция вост. лит-ры, 1985. — 758 с. * {{книга |автор = Маккей Эдвард |заглавие = Древнейшая культура долины Инда / Пер. с англ. М. Б. Граковой-Свиридовой |место = М. |издательство = Иностранная литература |год = 1951 |страниц = 142 |тираж = 3000 }} * {{книга |автор = Уилер Мортимер |заглавие = Древний Индостан. Раннеиндийская цивилизация |ответственный = Пер. с англ. С. В. Меркулова |место = М. |издательство = ЗАО «Центрполиграф» |год = 2005 |страниц = 206 |серия = Загадки древних цивилизаций |isbn = 5-9524-1762-0 |тираж = 2000 }} * {{Citation | last1 =Coningham | first1 =Robin |author1link=Robin Coningham | last2 =Young | first2 =Ruth | year =2015 | title =The Archaeology of South Asia: From the Indus to Asoka, c.6500 BCE–200 CE | publisher =Cambridge University Press}} * {{статья |заглавие=The Indus Valley tradition of Pakistan and Western India |издание=Journal of World Prehistory |том=5 |страницы=1—64 |doi=10.1007/BF00978474 |номер=4 |ref=Kenoyer |язык=en |тип=journal |автор={{Нп3|Kenoyer, Jonathan Mark|Kenoyer, Jonathan Mark||Jonathan Mark Kenoyer}} |год=1991}} * {{Citation | last =Manuel | first =Mark | year =2010 | chapter =Chronology and Culture-History in the Indus Valley | editor-last1 =Gunawardhana | editor-first1 =P. | editor-last2 =Adikari | editor-first2 =G. | editor-last3 = Coningham Battaramulla | editor-first3 =R.A.E. | title =Sirinimal Lakdusinghe Felicitation Volume | publisher =Neptune | url =https://www.academia.edu/243477/Chronology_and_Culture-History_in_the_Indus_Valley}} * {{cite book | authorlink=Jonathan Mark Kenoyer|last=Kenoyer|first=Jonathan Mark|year=1998|title=Ancient cities of the Indus Valley Civilisation| url=https://archive.org/details/ancientcitiesofi0000keno|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-577940-1|ref=Kenoyer}} * {{Citation | last =Parpola | first =Asko | year =2015 | title =The Roots of Hinduism. The Early Aryans and the Indus Civilisation | publisher =Oxford University Press}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000015/st002.shtml Хараппская цивилизация] * ''[[Уилер, Мортимер|Мортимер Уилер]].'' [https://admw.ru/books/Drevniy-Indostan--Ranneindiyskaya-tsivilizatsiya/ Древний Индостан. Раннеиндийская цивилизация] * [http://www.indohistory.com/indus_valley_civilization.html Indus Valley Civilization] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190709090154/http://www.indohistory.com/indus_valley_civilization.html |date=2019-07-09 }} // Indohistory.com * [http://www.harappa.com Harappa and Indus Valley Civilization] // Harapp.acom * [https://web.archive.org/web/20051125125109/http://pubweb.cc.u-tokai.ac.jp/indus/english/index.html An invitation to the Indus Civilization (Tokyo Metropolitan Museum)] * [http://www.archaeologyonline.net/artifacts/harappa-mohenjodaro.html The Harappan Civilization] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191213184422/https://www.archaeologyonline.net/artifacts/harappa-mohenjodaro.html |date=2019-12-13 }} * [https://web.archive.org/web/20110629091226/http://www.upenn.edu/researchatpenn/article.php?674&soc Cache of Seal Impressions Discovered in Western India] * [http://bibliosof.org/map/11/1/Harapp_Ind Карта Хараппской цивилизации в ГИС-формате по материалам Дж. Хейвуда и Э. Маккея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180915192240/http://bibliosof.org/map/11/1/Harapp_Ind |date=2018-09-15 }}. [[Категория:Пакистанда археология]] [[Категория:Археологик мәҙәниәттәр]] [[Категория:Википедия:Статьи, требующие конкретизации]] [[Категория:Һинд цивилизацияһы]] pvglslhn9mxctblrddi7r80d0rugav0 Өс батшалыҡ (роман) 0 186717 1302518 1196663 2026-08-11T18:59:27Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302518 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Three Brothers (Bei, Yu, Fei).jpg|thumb|«Өс батшалыҡ» геройҙары. XVIII быуатта Японияла яһалған рәсем.]] '''Өс батшалыҡ''' ('''Троеца́рствие'''; [[Ҡытай теле|ҡытайса]] |三國演義|三国演义|Sānguó yǎnyì|Саньго́ яньи́) — XIV быуаттың тарихи романы, авторы булып ''Ло Гуаньчжун'' иҫәпләнә. Дүрт классик ҡытай романы иҫәбенә инә. Әҫәрҙәге ваҡиғалар Ҡытай цивилизацияһы тарихындағы ҡыҙыу дәүерҙә — [[Хань (династия)|Хань династияһы]] хакимлығының аҙағында һәм [[Өс батшалыҡ дәүере]]ндә бара, беҙҙең эраның 169 йылынан башланып, 280 йылда [[Цзинь (265—420)|Көнбайыш Цзинь дәүләтенең]] (265—420) ерҙәрҙе үҙенә ҡушыуы менән тамамлана. Хикәйәләү — өлөшләтә тарихи, өлөшләтә легенда һәм өлөшләтә мифик формаға ҡоролған — һүнә барған Хань династияһын алмаштырырға йә уны тергеҙергә тырышҡан феодалдарҙың һәм уларҙың яҡындарының тормошо романтик һәм драматик планда һүрәтләнә. Романда йөҙҙәрсә персонаж булһа ла, Хань династияһы бүлендектәрендә барлыҡҡа килгән һәм һөҙөмтәлә өс дәүләткә — ''Цао Вэй'' батшалығы , ''Шу Хань'' батшалығы һәм ''Көнсығыш У'' батшалығына әйләнгән өс көс блогына төп иғтибар бүленә. Романда заговорҙар, шәхси һәм хәрби алыштар, интригалар һәм был дәүләттәрҙең 100 йыл дауамында хакимлыҡҡа өлгәшеү өсөн көрәше һүрәтләнә. Өс батшалыҡ тураһындағы был әҫәр ҡытай әҙәбиәтенең дүрт бөйөк классик романдарының береһе тип танылған; уның 120 бүлегендә (главаһында) дөйөм алғанда 800 000 һүҙ һәм һүрәтләнгән ваҡиғаларҙа меңгә яҡын (башлыса тарихи) драматик персонаж ҡатнаша<ref name="roberts940">{{cite book |last = Luo|first =Guanzhong, attributed to, translated from the Chinese with afterword and notes by Moss Roberts |year = 1991 |title = Three Kingdoms: A Historical Novel |publisher = University of California Press; Foreign Languages Press| location = Berkeley; Beijing |isbn = 0520068211|pp=940}}</ref>. Роман Көнсығыш Азияла иң яратып уҡылған әҙәби әҫәрҙәрҙең береһе<ref>{{cite web|url= http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2892148|title=(Review) Historical China film lives up to expectations|last=Kim |first= Hyung-eun|website=Korea JoongAng Daily|date=11 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20111225205804/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2892148|archive-date=25 December 2011|quote=The ''Romance of the Three Kingdoms'' is comparable to the Bible in East Asia. It’s one of the most-read if not, the most-read classics in the region.}}</ref> һәм уның төбәктәге әҙәби йоғонтоһон инглиз әҙәбиәтендәге [[Шекспир]] әҫәрҙәренә тиңләйҙәр<ref>{{cite web|url=https://www.japantimes.co.jp/culture/2008/11/06/culture/war-as-wisdom-and-gore/|title=War as wisdom and gore|last=Shoji|first=Kaori|website=The Japan Times|date=6 November 2008|quote=In East Asia, ''Romance'' is on par with the works of Shakespeare... in the same way that people in Britain grow up studying ''[[Гамлет|Hamlet]]'' and ''Macbeth''.|access-date=2021-06-01|archive-date=2021-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602215908/https://www.japantimes.co.jp/culture/2008/11/06/culture/war-as-wisdom-and-gore/|deadlink=no}}</ref>. Өс батшалыҡ, һуңғы империя осорондағы һәм хәҙерге Ҡытайҙа, моғайын, иң күп уҡылған тарихи роман<ref>{{cite book|last1=Ng|first1=On-cho|last2=Wang |first2=Q. Edward|year=2005|title=Mirroring the Past: The Writing and Use of History in Imperial China|url=https://archive.org/details/mirroringpastwri0000ngon|publisher=University of Hawaii Press|location=Honolulu|isbn=0824829131|page=[https://archive.org/details/mirroringpastwri0000ngon/page/86 86]}}</ref>. [[Британия]] [[Дипломатия|дипломаты]] һәм Ҡытайҙы өйрәнеүсе ''Герберт Джайлз'' (8.12.1845—13.02.1935) әйтеүенсә, ҡытайҙарҙың үҙҙәре араһында был роман Ҡытай романдарының иң бөйөгө тип һанала<ref>{{cite book|author=Herbert Giles|author-link=Herbert Giles|title=A History of Chinese Literature|url=https://archive.org/details/b24853690|publisher=London: W. Heinemann|year=1901|page=[https://archive.org/details/b24853690/page/277 277] |quote=If a vote were taken among the people of China as to the greatest among their countless novels, the ''Story of the Three Kingdoms'' would indubitably come out first.}}</ref>. == Авторы == Романдың авторы '''Ло Гуаньчжун''' тип фараз ителә<ref name="taylor1998">{{книга |заглавие=Encyclopedia of Literary Translation into English |ссылка=https://books.google.com/books?id=C1uXah12nHgC&pg=PA1221 |год=1998 |издательство=Taylor & Francis |isbn=1-884964-36-2 |страницы=1221—1222 |язык=en }} {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=C1uXah12nHgC&pg=PA1221 |date=20170404231104 }}</ref> (яҡынса [[1330]]—[[1400]] йылдар), һарай тарихсыһы ''Чэнь Шоуҙың'' Өс батшалыҡ тураһындағы йылъяҙмалары буйынса әҫәр ижад иткән. == Сюжеты == Роман 120 бүлектән (главанан) тора. === 1-се бүлек === Беренсе бүлектә [[Һуғышыусы батшалыҡтар осоро|ете һуғышыусы батшалыҡ]] осоронан (беҙҙең эраға тиклем V—III быуаттар) алып [[Хань династияһы]]ның аҙағы башланғанға тиклем (184 йыл) [[Ҡытай тарихы]] ҡыҫҡаса һүрәтләнә. Романдың төп геройҙары ''Лю Бэй'', ''Гуань Юй'' һәм ''Чжан Фэй'' [[Шафталы]] (персик) баҡсаһында ағалы-ҡустылы булырға, [[дәүләт]]кә хеҙмәт итергә һәм ябай кешеләргә тыныслыҡ алып барырға бер-береһенә ант итә. === 2-се — 79-сы бүлектәр === [[Файл:Peach garden ceremony.jpg |мини|справа|250пкс|Романдың 1-се бүлегендә һүрәтләнгән Персик баҡсаһында ант биреү күренеше, уңдан һулға: Гуань Юй, Чжан Фэй, Лю Бэй. [[Пекин университеты]] коллекцияһындағы романдың 1591 йылғы баҫмаһынан [[Мин династияһы]] осорондағы иллюстрация]]. Икенсе—етмеш туғыҙынсы бүлектәрҙә Хань династияһының аҙағы осорондағы (184—220 йылдар) власть өсөн көрәш, һуғыштар һәм дипломатик интригалар ентекле тасуирлана. === 80-се —120-се бүлектәр === Һикһәненсе—йөҙ егерменсе бүлектәрҙә берҙәм Хань империяһының үҙ-ара дошманлашҡан өс батшалыҡҡа тарҡалыуы һәм Өс батшалыҡ дәүере (220—280 йылдар) һүрәтләнә: * Вэй батшалығы, башында Цао Цао; * Шу батшалығы, етәкселегендә Лю Бэй; * У батшалығы, етәкселегендә Сунь Цюань. Үҙ-ара һуғыштар 280 йылда батшалыҡтар Цзинь империяһына (265—420) берләшкәнгә тиклем дауам итә. === Дөрөҫлөк === Романдағы тарихи канва ярайһы уҡ дәрәжәләге художестволы уйҙырма менән берләшеп бара. Ло Гуаньчжун йыш ҡына үҙенең геройҙарын, ыңғай һәм кирегә ирекле бүлеп, уларға шәхси баһа бирә. Персонаждарҙың образдары күп нәмәләрҙә үҙ прототиптарына тап килмәй, әммә романдың популярлығы тап уларҙың халыҡ хәтерендә аныҡ стереотиптар булараҡ нығыныуына килтерә. Быға «Өс батшалыҡ» сәхнәләрен ҡытай традицион театрында әүҙем ҡулланыу булышлыҡ итә. == Романдың баҫмалары == === Ҡытайҙа === Ло Гуаньчжун романының ксилография ысулы менән донъя күргән беренсе баҫмаһы 1494 йылға ҡарай, һәм унан һуңғы биш быуат дауамында иң популяр әҫәр булып ҡала килә. Ҡытай әҙәбиәте барлыҡҡа килгәндән алып бер роман да ошондай күләмдә ҡабаттан баҫылыуға дусар ителмәй. Уны императорҙан башлап түбәнге социаль ҡатлам вәкилдәренә тиклем барыһы ла яратып уҡый. === Европала === «Өс батшалыҡ» [[Европа]]ла тәржемә ителгән тәүге ҡытай романдарының береһе. Ҡытай мәҙәниәтен аңларға һәм Ҡытай тарихын өйрәнергә теләүсе сит ил кешеләре У-Цзиндың классик конфуциан баҫмаһы булып танылған «Пятикнижие»һы («Биш Китап») менән бергә, йыш ҡына тап ошо романға мөрәжәғәт итә. === Рәсәйҙә === Романдың ксилографик баҫмаһын тәүге тапҡыр Рәсәйгә [[1821 йыл]]да Рәсәй империяһы Сит ил эштәре министрлығы Азия департаментының Ҡытайҙағы урыҫ дини миссияһына командировкаға ебәрелгән чиновнигы Егор Федорович Тимковский Пекиндан махсус рәүештә һатып алып ҡайта. Ул «Өс батшалыҡ тарихы» тип исемләнгән була"<ref>{{статья|автор=Рифтин Б.|заглавие=«Троецарствие» и его автор|издание=Ло Гуаньчжун. Троецарствие: Роман|ответственный=Пер. с кит. Владимира Андреевича Панасюка, под ред. С. Хохловой; подгот. текста, предисл. и коммент. Бориса Львовича Рифтина |место=М.|год=1984|издательство=Художественная литература|страницы=3—20}}</ref>{{rp|3}}. «Өс батшалыҡ» романы тәүге тапҡыр урыҫ теленә 1954 йылда Владимир Андреевич Панасюк тарафынан тәржемә ителә һәм Ҡытайҙы өйрәнеүсе ғалим Борис Львович Рифтин{{sfn|рифтин|2008}} комментарийҙары менән нәшер ителә. === Рус телендәге баҫмалар === * ''Ло Гуань-чжун''. Троецарствие: Роман в 2-х томах / Пер. В. А. Панасюка под ред. Колоколова Всеволода Сергеевича. Подгот. текста, предисл. и коммент. Б. Л. Рифтина. — М.: Государственное изд-во художественной лит-ры, 1954. — 1584 с. — Тир. 30 000 экз. * ''Ло Гуань-чжун''. Троецарствие / Пер. В. А. Панасюка под ред. С. Хохловой (с сокращениями). Подг. текста, предисл. и коммент. Б. Л. Рифтина. — М.: Художественная лит-ра, 1984. — 792 с. — Тир. 50 000 экз. * ''Ло Гуань-чжун''. Троецарствие: Роман в 2-х томах / Пер. В. А. Панасюка под ред. В. С. Колоколова. Предисл. Меньшикова Льва Николаевича. — Рига: Полярис, 1997. — 1580 с. — Серия «Новая библиотека китайской литературы». — Тир. 1 000 экз. — ISBN 5-88132-276-2. * ''Ло Гуань-чжун''. Троецарствие: Роман в 2-х томах / Пер. В. А. Панасюка под ред. В. С. Колоколова. Подгот. текста, предисл. и коммент. Б. Л. Рифтина. — СПб.: Издательство Наука, 2014. — 1664 с. — Серия «Библиотека китайской литературы». — Тир. 1 000 экз. — ISBN 978-5-02-038386-9. == Экранлаштырыу == * «Повествование о трёх царствах» (сериал) — Ҡытай, 1990—1994. * «Троецарствие» (сериал, реж. Гао Сиси) — Ҡытай, 2010. === Айырым сюжеттар === * «Троецарствие: Возрождение дракона» — реж. Дэниэл Ли (Көньяҡ Корея, Ҡытай, Гонконг, 2008). * «Битва у Красной скалы» (фильм) — реж. Джон Ву (Ҡытай, Гонконг, Көньяҡ Корея, Япония, 2008). * «Потерянный мастер клинка» — реж. Алан Мак, Феликс Чун (Ҡытай, Гонконг, 2011). * «Убийцы» (фильм) — реж. Чжао Линьшань (Ҡытай, 2012). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Викитека-язык|zh|三國演義|роман «Троецарствие» на китайском языке}} {{Навигация}} == Әҙәбиәт == * {{публикация|книга|часть ответственный=Рифтин Борис Львович|ссылка часть=http://www.synologia.ru/a/Саньго%20яньи|часть=Саньго яньи|заглавие=Духовная культура Китая: энциклопедия: в 5 т. + доп. |ответственный=Гл. ред. М. Л. Титаренко; Ин-т Дальнего Востока|место=М.|издательство=Восточная литература|год=2008|том=3: Литература. Язык и письменность|страниц=855|страницы=384—388|isbn=5-02-018429-2|ref=Рифтин}} * ''Желоховцев Алексей Николаевич'' Новые разыскания о Ло Гуаньчжуне // Проблемы Дальнего Востока. — 1999. — № 2. — С.132-140. * ''Рифтин Б. Л.'' Историческая эпопея и фольклорная традиция в Китае: Устные и книжные версии «Троецарствия». — М.: Наука, 1970. — 482 с. * ''Рифтин Б. Л.'' Теория китайского романа: «Правила чтения „Троецарствия“» Мао Цзун-гана // [http://biblio.imli.ru/images/abook/teoriya/grintser_p_a_nikulin_n_i_red_pamyatniki_literaturnoy_mysli_v.pdf Памятники литературной мысли Востока]. — М.: ИМЛИ РАН, 2004. — 464 с. — С.335-382. — ISBN 5-9208-0205-7 * ''Рифтин Б. Л.'' Эпопея «Троецарствие» в иллюстрациях XVI—XVII вв. // Слово и мудрость Востока. — М.: Наука, 2006. — 582 с. — С.365-388. — ISBN 5-02-033863-X == Һылтанмалар == * [http://lib.ru/POECHIN/SANGUO/sanguo.txt Троецарствие на русском языке] * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLiJb_Asf2_b3lv2ur6HmOvnmpvaFjIoYU Аудиокнига (онлайн)] — «Троецарствие» на русском языке (время воспроизведения — 34 часа) {{Внешние ссылки}} [[Категория:Әҙәбиәт]] [[Категория:Романдар]] 58i1ycjm3stgmq7dpw9akk0w7nqofm2 Альбока 0 187124 1302544 1200342 2026-08-11T19:27:10Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302544 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[File:Alboka._Euskal_Herria.jpg|мини|200x200пкс|Традицион баск альбогы.]] [[File:Albokariak_eta_pandero-jolea.JPG|мини|200x200пкс|Альбокта уйнауслар.]] [[File:Zeanuriko_albokalariak.jpg|мини|200x200пкс| ]] '''Альбока''' ({{Lang-eu|alboka}}, {{Lang-es|albogue}}) — баск тынлы музыка ҡоралы. [[Испания]]ның Бискайя, Гипускоа һәм Наварра провинцияларында таралған. == Тасуирламаһы == {{Rq|error}} Бынан тыш, тын алыуҙы туҡтатыу һәм тәьмин итеү өсөн телсек тирәләй хайуан мөгөҙөнән ҡамыш ҡалпаҡ кейелә түңәрәк тын алыу даими уйнау өсөн. На баск теле альбок уйынсыһы тип атала {{Lang|eu|albokari}} Альбок йырсыға бубналағы аккомпанемент өсөн ҡулланыла.<ref>{{Cite web|url=https://www.musicologie.org/sites/alboka.html|title=Alboka|website=Musicologie.org|access-date=2020-04-26}}</ref> Альбока Басктар төбәгенән Сыҡһа Ла, Бындай ҡоралдарҙы Бөтә Испанияла, Шул Иҫәптән Мадридта ла табырға мөмкин ({{Lang|es-ES|gaita serrana}}{{Lang|ast|turullu}}{{Lang|es-ES|gaita gastorena}} Исемдең килеп сығышы [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] {{Transl|ar|al-bûq}} ({{Lang|ar|البوق}} Һыбыҙғылар тотош ҡамыштан, бармаҡтары менән тишекле ҙур булмаған диаметрлы көй торбаһынан һәм традицион рәүештә хайуан мөгөҙөнән эшләнгән ҡыңғырауҙан яһала.<ref>{{Cite web|url=http://construyetualboka.blogspot.com/|title=Construcción de una alboka tradicional "ITXE"|website=Construyetualboka.blogspot.com|date=6 November 2011|access-date=21 April 2021}}</ref> Хайуан мөгөҙөнән яһалған ҡалпаҡ ғәҙәттә идиоглот ҡамышын үҙ эсенә ала. Был ҡоралдар Мысырҙа беҙҙең эраға тиклем 2700 йылда табылған бер үҫмер идиоглотлы инструменттарҙан барлыҡҡа килгән.<ref name="Midgley">{{Cite book|title=Musical Instruments of the World|year=1976|publisher=Diagram Visual Information Ltd.|location=United States}}</ref> Мысырҙа Боронғо батшалыҡ осоронда (беҙҙең эраға тиклем 2778-2723 йылдар) меметтар Саккаррала ете кәшәнә рельефында, Гизала алты кәшәнәлә һәм Хенткаус королеваһы пирамидаһында һүрәтләнә.<ref name="Rice">{{Cite book|last=Rice|first=A.R.|title=The Baroque Claringet|url=https://archive.org/details/baroqueclarinet0000rice|year=1992|publisher=Oxford University Press|location=New York, NY}}</ref> Һуңғараҡ ҡамыш торбаһына резонансты көсәйтеү өсөн рожкалар өҫтәлә. Ҡамыш тирәләй ҡалпаҡтар ҙа өҫтәлә, һәм уйынсы ҡамышты активациялау урынына, уны ауыҙына тотоу урынына, рожков торбаһына өрөп өрөргә тейеш була.<ref name="Jenkins & Olsen">{{Cite book|coauthors=amp}}</ref> Альбоктың ике ҡамыш көпшәһе, һәр осонда ағас тотҡаһы һәм рожок бар. Бәлки, ул ике ҡамыш көпшәһенән торған марокко икеләтә һыбыҙғыһынан килеп сыҡҡандыр, уларҙың һәр береһе һыйыр мөгөҙө менән тәьмин ителгән.<ref name="Midgley">{{Cite book|title=Musical Instruments of the World}}</ref> Альбок Испанияла 13-сө быуат аҙағында барлыҡҡа килә. Был хаҡта уйланырға мөмкин {{Lang|ast|Poema de Alexandre}} Билдәле {{Lang|eu|Alboka}} Ул шулай уҡ хәҙерге төркөмдәргә берләштерелә {{Lang|eu|Kalakan}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса музыка ҡоралдары]] [[Категория:Халыҡ музыка ҡоралдары]] 2hrgwqveodre9kl9c0u53g8bbplbwhk Ижәзә 0 187743 1302650 1205773 2026-08-11T20:53:39Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302650 wikitext text/x-wiki '''Ижәзә''' ({{Lang-ar|الإِجازَة}} — «рөхсәт», «лицензия»; {{lang-ru|Иджаза}}) — билдәле бер текстың йәки предметтың хужаһына уны тапшырырға рөхсәт итеү вәкәләте булған кемдер биргән лицензия. Ижәзә йышыраҡ [[ислам]] дине буйынса [[белем]] биреүгә бәйле. Ижәзә, ғәҙәттә, уҡыусының был белемде ижәзә биргән кешенең үҙенән телдән һөйләү юлы менән алыуын күҙ уңында тота. Ваҡыт уҙыу менән был талап йомшартыла. Шулай уҡ беренсел авторға барып тоташҡан абруйлы тапшырыусылар сылбырын күрһәтеү ижәзә тип йөрөтөлә. [[Сөнниҙәр|Сөнни]] һәм [[Шиғыйҙар|шиғый]] хәҙис ғилемендә ижәзә концепцияһы бар. [[Файл:Ijazah3.jpg|мини|слева|Каллиграфияға эйә булыуҙы раҫлаған ижәзә {{Из хиджры|1206|1791}} й.]] == Ижәзәнең докторлыҡ дәрәжәһе менән оҡшашлығы == Шәрҡиәт профессоры Джордж Макдиси, ижәзә университет ғилми дәрәжәһе, шулай уҡ докторлыҡ дәрәжәһе сығанағы булған, тип фаразлай<ref name="Makdisi">{{Citation|last=Makdisi|first=George|title=Scholasticism and Humanism in Classical Islam and the Christian West|journal=2|pages=175–182 [175–77]}}</ref>. Ғәрәп теле профессоры Альфред Гийом, социология профессоры Сәйед Фәрит әл-Әттас<ref name="Attas">{{Cite journal|title=From Jāmi' ah to University: Multiculturalism and Christian–Muslim Dialogue|journal=1|accessdate=2022-04-10|issn=2017-09-23}}</ref> яҡын көнсығыш тикшеренеүҙәре профессоры Девин Дж. Стюарт ижәзә менән университет дәрәжәһе араһындағы оҡшашлыҡ менән килешә<ref name="stewart">{{Cite encyclopedia|title=Degrees, or Ijazah|publisher=[[Routledge]]|isbn=9781135455965|pages=201–203|author-link=Devin J. Stewart}}</ref>. Әммә Тоби Хафф һәм башҡалар Макдиси теорияһын инҡар итә<ref>{{Cite book|last=Huff|first=Toby E.|title=The rise of early modern science: Islam, China, and the West|url=https://archive.org/details/riseofearlymoder0000huff_y8w0|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0521529945|page=[https://archive.org/details/riseofearlymoder0000huff_y8w0/page/155 155]|edition=2. ed., repr.|quote=Toby Huff}}</ref><ref name=":0">{{Citation|last=Verger|first=J.|series=Doctor, doctoratus|title=Lexikon des Mittelalters|publisher=J.B. Metzler|year=1999}}</ref><ref name=":1">Rüegg, Walter: «Foreword. The University as a European Institution», in: ''[[A History of the University in Europe|A History of the University in Europe. Vol. 1: Universities in the Middle Ages]]'', Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. XIX.</ref><ref name=":2">Norman Daniel: Review of «The Rise of Colleges. Institutions of Learning in Islam and the West by George Makdisi», Journal of the American Oriental Society, Vol. 104, No. 3 (Jul. — Sep., 1984), pp. 586—588 (587)</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{islam-stub}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Ислам терминдары]] [[Категория:Ислам мәғарифы]] fmohbktx0czdzrdih1mtkcjhxe97ktk Остаҙ 0 188309 1302651 1213583 2026-08-11T20:55:06Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302651 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Остаҙ''' ({{lang-ru|Устад, остад}}) - [[Алғы Азия|Көнбайыш Азия]], Төньяҡ Африка, Көньяҡ Азия һәм [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия|Көньяҡ-Көнсығыш Азияла]] ҡулланылған маҡтаулы титул <ref>{{Cite book|title=Music and society in Iran: A look at the past and present century}} Published 6 August 2006. Pages 495-512.</ref>. == Этимологияһы == [[Фарсы теле|Фарсы һүҙе]] استاد (''остаҙ'') урта фарсы телендәге ''awestād'' ("оҫта», «оҫтаның оҫтаһы») килеп сыҡҡан. == Ҡулланыу == Титул исем алдынан килә, ғәҙәттә хөрмәтле уҡытыусылар һәм рәссамдар өсөн ҡулланыла. Уны теләһә ниндәй сәнғәт йәки шөғөл оҫтаһы өсөн ҡулланырға мөмкин; мәҫәлән, танылған мотомеханикка остаҙ тип мөрәжәғәт итәләр <ref>{{Cite book|author=Daniel Neuman|title=The Life of Music in North India|url=https://archive.org/details/lifeofmusicinnor0000neum_d4l2|year=1980|publisher=Wayne State University Press|pages=[https://archive.org/details/lifeofmusicinnor0000neum_d4l2/page/44 44]}}</ref>. Был терминды уҡыусы ла (''шәкерт)'' үҙ уҡытыусыһына ҡарата ҡуллана ала. [[Фарсы теле|Фарсы телендә]], ғәрәп телле донъяла был исем университет профессорына ҡарата ҡулланыла. [[Бруней]], [[Индонезия]], [[Малайзия]], [[Филиппин]], [[Сингапур]], Көньяҡ [[Таиланд]] дәүләттәрендә ''Остаҙ'' термины тик квалификациялы ислам ғалимдары өсөн генә ҡулланыла, ул ғәрәп донъяһында "[[шәйех]]" һәм [[Һинд субконтиненты|Һинд субконтинентында]] "[[мәүләнә]]" кеүек терминдарҙың туранан-тура эквиваленты. [[Мальдив]]тарҙа был һүҙ юридик практика менән шөғөлләнергә лицензияланған кешеләр өсөн ҡулланыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Baily, John (2001), Ustād, in Sadie, Stanley, The New Grove dictionary of music and musicians (2nd ed.), London: Macmillan Publishers, <nowiki>ISBN 0-333-60800-3</nowiki>.  * [https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/search3advanced?dbname=platts&query=ustad&matchtype=exact&display=utf8 Platts dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118144644/http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/search3advanced?dbname=platts&query=ustad&matchtype=exact&display=utf8 |date=2016-01-18 }} {{Исламда рухани дәрәжәләр}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Һиндостан музыкаһы]] [[Категория:Ислам терминдары]] olq9ouir0lvrwv6guik1iul7f1uc1ld Шотландка 0 188510 1302581 1213247 2026-08-11T19:59:34Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302581 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шотландка''' — кизе-мамыҡ, йөн, төрлө химик ептәрҙән етештерелгән туҡыма. == Тасуирламһы == Милли шотланд кейеме туҡымалары өсөн хас булған эре шаҡмаҡлы һүрәт төшөрөлгән саржа [[Туҡыусылыҡ үрелештәре|үрелешле]] материал. Шотландканы мәктәп формаһы, күлдәктәр һәм ир-егеттәрҙең өҫ кейеме тегеү өсөн ҡулланалар. Туҡыма буялған ептәрҙең сиратлашып килгән һыҙаттарынан тора, улар бер-береһенә тура мөйөш яһап туҡылған. Төрлө төҫтәр киҫелешеп, күҙгә күренгән диагональ һыҙыҡтар барлыҡҡа килтерә, был башланғыс төҫтәр менән ҡатнаш яңы төҫтәр тыуҙыра. Килеп сыҡҡан төҫлө блоктар квадрат һәм һыҙыҡтарҙан торған үҙенсәлекле биҙәктәрҙә вертикаль һәм горизонталь буйынса ҡабатлана. Тартанды йыш ҡына «шаҡмаҡ» тип атайҙар (айырыуса Төньяҡ Америкала)<ref>{{cite book |last1=Griest |first1=Terry L. |title=Scottish Tartans and Family Names |url=https://archive.org/details/scottishtartansf0000grie |date=1986 |publisher=Harp & Lion Press |page=[https://archive.org/details/scottishtartansf0000grie/page/2 2]|quote=The words tartan and plaid have come to be used synonymously, particularly in North America. This usage is incorrect when referring to Scottish tartan}}</ref> == Атамаһы == Шотланд биҙәгенең һәм туҡыманың үҙенең дөрөҫ исеме — ''тартан'' һирәгерәк ҡулланыла, ғәмәлдә шаҡмаҡ биҙәкле тығыҙ йөн туҡыма шотланд ирҙәре кейә торған итәктәр — [[килт]]тарҙы тегеү өсөн файҙаланылғанға күрә киң таралған исемен алған<ref>{{cite web |publisher=Online Etymology Dictionary |title=tartan (n.) |url=http://etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=tartan&searchmode=none |access-date=4 March 2018}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|часть=Шотландка|страницы=707|автор=|заглавие=Краткая энциклопедия домашнего хозяйства|ответственный=под ред. {{nobr|А. И. Ревина}}|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1960|том=2|страниц=770}} * Шотландка // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1961. — Т. IX. — Стб. 737—741. — 890 с. == Һылтанмалар == * {{Из БСЭ|заглавие=Шотландка}} * [http://www.tartanregister.gov.uk/ Scottish Register of Tartans] * [http://kilt.com.ua/news/tartan.shtml Тартан «вне закона»] {{Текстиль}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Туҡымалар]] [[Категория:Шотландия]] agho97aq2n5ug9gxxdr3qeatg9jxz79 Йәмиғ мәсете 0 188807 1302611 1292279 2026-08-11T20:21:21Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302611 wikitext text/x-wiki {{Ук}}[[Файл:Gumbat_Khizra,_Masjid_Nabvi,_Madina_Munawara_-_panoramio.jpg|мини|250x250пкс|Мәҙинәлә [[Ән-Нәбәүи мәсете]]]] '''Йәмиғ мәсете''', йәки '''йома мәсете''' ({{Lang-ar|مسجد الجمعة}} — ғәр. ''мәсжид әл-жүмға''; ({{Lang-ar2|الجمعه}}) — ''әл-жәмәғү''; ({{Lang-ar2|المسجد}}) — ''әл-мәсжид''; шулай уҡ {{Lang-ar|مَسْجِد جَامِع}} — ''мәсжид жәмәғә''; {{Lang|ar|جَامِع}}, ''жәми‘''; {{Lang-tr|Ulu Cami}}; {{lang-ru|Джума-мечеть, пятничная мечеть}}) — йома көнө бөтә мосолман йәмәғәте күмәк намаҙ ([[йома намаҙы]]) башҡарған [[мәсет]]. [[Намаҙ]] алдынан [[хатип]] (йышыраҡ ул [[имам]] була) йома [[Хөтбә|хөтбәһе]] һөйләй. == Этимологияһы == ''Йәмиғ мәсете'' ({{Lang-ar|مَسْجِد جَامِع}}) термины осраған иң тәүге ғәрәп әҫәрҙәренең береһе — Ибн Әбдел Хәкәмдең «Мысыр, әл-Мәғриб һәм әл-Әндәлүсте яулап алыуҙар» китабы. Фустатта Әмр ибн әл-Ғәс тарафынан төҙөлгән һәм [[Ислам|исламдың]] тәүге быуаттарында [[Мысыр|Мысырҙың]] төп мәсете ''masdschid dschāmiʿ тип атала''<ref>Vgl. ''Kitāb Futūḥ Miṣr wa-aḫbāri-hā'', ed. M. al-Ḥuǧairī. Beirut: Dār al-Fikr 1996. S. 182, 188.</ref> == Тарихы == Иртә ислам традицияһында ҙур үҙәк мәсеттәр һәм ҙур булмаған урындағы мәсеттәр араһында функциональ айырма булған. Башта һәр ҡалала бер йәмиғ мәсете генә була, унда йома намаҙҙары үткәрелә, ә ҡала кварталдарында даими намаҙҙар үткәреү өсөн кесерәк күләмдәге мәсеттәр төҙөлә. Йәмиғ мәсете янында ҡала хакимы йәки губернаторы ғәҙәттә үҙенең резиденцияһын төҙөй<ref name=":2422">{{Cite book|last=|first=|title=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=https://archive.org/details/oxfordencycloped0002unse_t7m9|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=9780195305135|editor-last=Esposito|editor-first=John L.|location=|pages=|chapter=Khuṭbah}}</ref>.. Шул уҡ ваҡытта йыш ҡына йәмиғ мәсете [[мәҙрәсә]], дини үҙәк, [[хажи]]ҙар һәм [[Суфыйлыҡ|суфый]]ҙар [[зәүиә]]һе, нигеҙ һалыусының ерләнгән урыны функцияларын да башҡара<ref>[https://old.bigenc.ru/fine_art/text/2210646 Мечеть /''Большая российская энциклопедия (2004—2017)''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230216205258/https://old.bigenc.ru/fine_art/text/2210646 |date=2023-02-16 }}</ref> Ислам донъяһының ҡайһы бер өлөштәрендә, мәҫәлән, [[Мысыр|Мысырҙа]] башта йома намаҙҙары баш ҡаланан ситтә урынлашҡан ауылдарҙа һәм башҡа райондарҙа рөхсәт ителмәгән<ref>Masd̲j̲id // Encyclopaedia of Islam, Second Edition. — Brill, 2012.</ref>. Ғәҙәти рәүештә вәғәз һөйләгән кафедра [[Мөнбәр|- мөнбәр]], шулай уҡ [[Михраб|миһраб]], көмбәҙ һәм [[манара]] VIII быуат аҙағында иртә Ғәббәсиҙәр осоро йәмиғ мәсеттәренең стандарт атрибуттары булып китәләр<ref>Petersen, Andrew. minbar // Dictionary of Islamic architecture. — Routledge, 1996. — P. 191—192.</ref> === Мосолман архитектураһы башланғысы === [[Мәҙинә|Мәҙинәләге]] [[Ән-Нәбәүи мәсете|Ән-Нәбәүи мәсетенең]] VII быуат уртаһына формалашҡан композицияһы ғәрәп тибындағы йәмиғ мәсеттәренең артабанғы үҫешенә башланғыс булып торған, ул [[Мосолман архитектураһы|ислам архитектураһында]] иң боронғо мәсеттәрҙең береһе булып тора<ref>{{Китап|автор=Akel Ismail Kahera, Latif Abdulmalik, Craig Anz|заглавие=Design Criteria for Mosques and Islamic Centers: Art, Architecture and Worship|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Edj6IO_ldEMC&pg=PA13&pg=PA16|издательство=[[Elsevier|Elsevier Architectural Press]]|год=2009|pages=16|allpages=93|isbn=9780750667968}}</ref>. Артабанғы быуаттарҙа, халыҡ һаны арта барған һайын, һәм ҡала хакимдарының [[Аллаһ]] алдында сауап алырға ынтылыуы арҡаһында бер тораҡ пунктта бер нисә йәмиғ мәсете булыуы ғәҙәти күренешкә әйләнә<ref>Minbar // The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture. — Oxford University Press, 2009. — ISBN 9780195309911.</ref><ref>Friday prayer // Encyclopaedia of Islam, Three. — Brill.</ref><ref name=":0">{{Cite book|first=Peri|oclc=Emad El-Din|editor2-last=Shahin}}</ref>. Мәҫәлән, хәҙерге заман [[Ҡаһирә|Ҡаһирәһенең]] элгәре Фустатҡа VII быуатта берҙән-бер йәмиғ мәсете менән нигеҙ һалына, ә XV быуатта [[мәмлүктәр]] осоронда ҡалала 130 йәмиғ мәсете иҫәпләнә<ref>{{Cite book|first=Doris|oclc=Jayyusi|editor2-last=Salma K.|pages=295—316}}</ref>. Йәмиғ мәсеттәре ислам донъяһының бөтә төбәктәрендә лә тарала<ref>Mosque // The Oxford Encyclopedia of the Islamic World. — Oxford University Press, 2009. — ISBN 9780195305135.</ref>. Яңы йәмиғ мәсетен төҙөгәндә төп талап — дин тотоусы 40-тан артыҡ булырға тейеш булған<ref>''Lexikon der Islamischen Welt'', 1. Band, Kohlhammer, 1974, ISBN 3-17-002160-5, Seite 183</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=[[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]]|часть=Мечеть|заглавие=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т|ссылка часть=http://slovari.yandex.ru/~книги/Словарь%20изобразительного%20искусства/Мечеть/|место=СПб.|издательство=Азбука-классика|год=2006|том=V: Л — М.|страниц=768 с: ил. + вкл|ref=Власов В. Г.}} * {{книга|автор=[[Жуковский, Владимир Ильич|Жуковский В. И.]], [[Копцева, Наталья Петровна|Копцева Н. П.]]|заглавие=Искусство Востока. Индия: Учеб. пособие|место=Красноярск|издательство=[[Красноярский государственный университет|Краснояр. гос. ун-т]]|год=2005|страниц=402|isbn=5-7638-0575-5|ref=Жуковский, Копцева}} {{Ислам архитектураһы}} {{Намаҙ}} [[Категория:Йома]] [[Категория:Мәсеттәр]] [[Категория:Ислам архитектураһы]] ijn31ri1jnmy6pvpx8he9q8ttc129am Ҡар кешеһе 0 189131 1302646 1254632 2026-08-11T20:51:08Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302646 wikitext text/x-wiki [[Файл:B5bugerbear_Colored_Version.jpg|мини|Нәфис һүрәт]] '''Ҡар кешеһе''' (''йети'', бигфут һ. б.) — мифик<ref name="Топорков2">''[[Топорков, Андрей Львович|Топорков А. Л.]]'' [http://www.ruthenia.ru/folklore/toporkov1.htm Мифы и мифология XX века: традиции и восприятие] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211130141653/http://www.ruthenia.ru/folklore/toporkov1.htm |date=2021-11-30 }} // Человек и общество: поиски, проблемы и решения. 1999.</ref><ref name="Мелетинский2">''[[Мелетинский, Елеазар Моисеевич|Мелетинский Е. М.]]'' [http://www.ruthenia.ru/folklore/meletinsky1.htm Миф и двадцатый век] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222194510/http://www.ruthenia.ru/folklore/meletinsky1.htm |date=2013-02-22 }} // Избранные статьи. Воспоминания. М., 1998.</ref>{{sfn|Соколов|2015|loc=Миф № 28. Снежный человек — это неандерталец, который до сих пор скрывается где-то в лесах}}, маймылға{{sfn|Кэрролл. Снежный человек. Словарь скептика}} һәм [[кеше]]гә{{sfn|Арнольд|2016}} оҡшаш йән эйәһе, донъяның төрлө бейеклектәге йәки урманлы райондарында йәшәгән криптид{{sfn|Арнольд|2016}}. Ғәҙәттә ике аяҡта йөрөүсе, оҙон йөнлө гоминид итеп һүрәтләнә. Күп кенә халыҡтарҙың легендалары йөн менән ҡапланған сәйер кешеләр йәки маймылдар тураһында һөйләй. Ҡар кешеһе тураһындағы фекерҙәр башлыса «шаһиттар» күрһәтмәләренә нигеҙләнә. Шулай уҡ матди объекттар (эҙҙәре, башлыса ҡарҙа<ref name="Британника">{{Britannica-link|https://www.britannica.com/topic/Abominable-Snowman|Abominable Snowman (mythology)|}}</ref> сәс һ. б.), улар матди дәлилдәр өсөн бирелә. Был ''реликт гоминид'', йәғни, боронғо төр — тарихҡа тиклемге дәүерҙәрҙән беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалыусы Homo төрөнөң (мәҫәлән, [[питекантроп]]{{sfn|Арнольд|2016}} йәки неандерталец{{sfn|Соколов|2015|loc=Миф № 28. Снежный человек — это неандерталец, который до сих пор скрывается где-то в лесах}}) боронғо төрө, тигән фекер бар{{sfn|Арнольд|2016}}. Ҡар кешеһе иң билдәле «төрҙәрҙең» береһе булып тора, уның йәшәйешен криптозоология яҡлылар таный. Әммә уның барлығын раҫлаған аныҡланған факттар юҡ. Уның барлығы тураһында «матди дәлилдәр» билдәле төрҙәр ҡалдырған (сәс, эҙҙәрҙең бер өлөшө — мәҫәлән, айыу юлдары<ref name="Британника4">{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic/Abominable-Snowman|Abominable Snowman (mythology)|}}</ref>) йәки дөрөҫ теркәлмәгән һәм өйрәнелмәгән. Был йән эйәһен өйрәнеү өсөн ҡулайлы итеп эшләнгән фотоһүрәттәр йәки видеояҙмалар билдәһеҙ{{Sfn|Арнольд|2016}}{{Sfn|Кэрролл. Снежный человек. Словарь скептика}}. Бынан тыш, ғалимдар билдәләүенсә, бындай «йәшерен төрҙәрҙең» булыуы бик икеле. Сөнки популяция һанын кәметмәү өсөн улар тейешле һанда булырға тейеш. Күберәк булһалар, асыҡлау мөмкинселеге арта<ref name="breedingpop2">{{cite web|url=http://home.clara.net/rfthomas/news/bfhunting.html|title=Bigfoot hunting|author=Stephanie Earls|accessdate=2010-01-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/61Aul0MIq?url=http://www.claranetsoho.co.uk/support/web-hosting/page-unavailable.html|archivedate=2011-08-24}}</ref>. Климат шарттары һәм аҙыҡ сығанаҡтарының үҙенсәлектәре тасуирланған һыҙаттарға эйә булған хайуандарҙың йәшәүен икеле итә<ref name="Sjögren, Bengt 1980">{{Китап|заглавие=''Berömda vidunder''|издательство=Settern|год=1980|isbn=91-7586-023-6|автор=Sjögren, Bengt}}{{Ref-sv}}</ref>. Ошо сәбәптәр арҡаһында ҡар кешеһе тураһындағы фекерҙәрҙе ғалимдар йышыраҡ хәҙерге заман мифтарының береһе тип һанай<ref name="Топорков3">''[[Топорков, Андрей Львович|Топорков А. Л.]]'' [http://www.ruthenia.ru/folklore/toporkov1.htm Мифы и мифология XX века: традиции и восприятие] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211130141653/http://www.ruthenia.ru/folklore/toporkov1.htm |date=2021-11-30 }} // Человек и общество: поиски, проблемы и решения. 1999.</ref><ref name="Мелетинский3">''[[Мелетинский, Елеазар Моисеевич|Мелетинский Е. М.]]'' [http://www.ruthenia.ru/folklore/meletinsky1.htm Миф и двадцатый век] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222194510/http://www.ruthenia.ru/folklore/meletinsky1.htm |date=2013-02-22 }} // Избранные статьи. Воспоминания. М., 1998.</ref><ref name="Британника5">{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic/Abominable-Snowman|Abominable Snowman (mythology)|}}</ref>{{sfn|Соколов|2015|loc=Миф № 28. Снежный человек — это неандерталец, который до сих пор скрывается где-то в лесах}}. Ҡар кешеһе тураһындағы хәбәрҙәр үҙ эсенә халыҡ риүәйәттәрен, дөрөҫ булмаған идентификацияны һәм мутлыҡтарҙы берләштерә, тип иҫәпләй ғилми берләшмә<ref>{{Китап|заглавие=Bigfoot Exposed: An Anthropologist Examines America's Enduring Legend|ссылка=https://archive.org/details/bigfootexposedan0000daeg|год=2004|издательство=[[Rowman & Littlefield|Altamira Press]]|isbn=0-7591-0539-1|ref=Dae04|страницы=[https://archive.org/details/bigfootexposedan0000daeg/page/62 62]—63|автор=Daegling, David J.}}</ref>{{Sfn|Кэрролл. Снежный человек. Словарь скептика}}. Ҡар кешеһе тураһындағы мифты, атап әйткәндә, паранормаль күренештәр яҡлылар һәм уларҙы ҡулланған киң мәғлүмәт саралары хуплай{{sfn|Кэрролл. Снежный человек. Словарь скептика}}. Ҡар кешеһе Йети [[астероид]]<nowiki/>ы (2843) эпонимына әүерелә<ref>{{IAU|2843}}</ref>. == Атамалары == Географ һәм топонимист Е. М. Мурзаев билдәләүенсә, Урта Азия телдәрендә Гималай айыуын ([[тибет теле]]<nowiki/>ндә м’йети) «ҡарлы кешеһе» тип атағандар. Был исемде һүҙмә-һүҙ тәржемә итеү буталсыҡлыҡҡа һәм кешегә оҡшаш йән эйәһе булыуы тураһында күҙаллауҙар барлыҡҡа килтергән<ref name="Мурзаев2">''[[Мурзаев, Эдуард Макарович|Мурзаев Э. М.]]'' Путешествия без приключений и фантастики. М.: [[Мысль (московское издательство)|Географгиз]], 1962. С. 95—99.</ref>. [[Инглиз теле|Инглиз]] һәм ҡайһы бер башҡа телдәрҙә «ҡот осҡос ҡарлы кеше» тип атала (''Abominable Snowman'')<ref name="Британника">{{Britannica-link|https://www.britannica.com/topic/Abominable-Snowman|Abominable Snowman (mythology)|}}</ref>. Төньяҡ Америка ҡар кешеһе салиш телдәрендә ''сасквоч'' тип атала. Уларҙа ''se’sxac'' — «ҡырағай кешеләр»<ref name="Британника2">{{Britannica-link|https://www.britannica.com/topic/Sasquatch|Sasquatch (legendary creature)|}}</ref>. Төрлө урындарҙа төрлө исемдәр бар: йети — [[Непал]]<nowiki/>да{{sfn|Кэрролл. Снежный человек. Словарь скептика}}, метох кангми — Тибетта{{sfn|Арнольд|2016}}{{sfn|Кэрролл. Снежный человек. Словарь скептика}}, йерен йәки ҡытай ҡырағайы{{sfn|Кэрролл. Снежный человек. Словарь скептика}}, бигфут — [[Төньяҡ Америка]]<nowiki/>ла{{sfn|Кэрролл. Снежный человек. Словарь скептика}}, сасквоч — Төньяҡ Америка һәм [[Австралия]]<nowiki/>ла{{sfn|Кэрролл. Снежный человек. Словарь скептика}}, мапингуари — Амазонка төбәгендә, сисимит — Көньяҡ Мексикала{{sfn|Арнольд|2016}}, энжей, авдошка, каптар{{sfn|Арнольд|2016}}, аламас{{sfn|Арнольд|2016}}, алмасты{{sfn|Кэрролл. Снежный человек. Словарь скептика}}, голуб-яван, йови — Австралияла{{sfn|Кэрролл. Снежный человек. Словарь скептика}}. == Тасуирламаһы == Ҡар кешеһе оҙон йөнлө кеше йәки тура баҫып йөрөүсе ҙур маймыл булараҡ һүрәтләнә{{sfn|Арнольд|2016}}. «Шаһиттар» һөйләүенсә, ул кешегә ҡарағанда мыҡты кәүҙәле, баш һөйәге осло формалы, оҙон ҡуллы, ҡыҫҡа муйынлы һәм ҙур аҫҡы яңаҡлы, сағыштырмаса ҡыҫҡа янбашлы, бөтә кәүҙәһе ҡара, ерән, аҡ йәки сал төҫтәге ҡуйы йөнлө булыуы менән айырыла. Йөҙө ҡара. Сәстәре кәүҙәләге йөнгә ҡарағанда оҙонораҡ. Мыйығы һәм һаҡалы бик һирәк һәм ҡыҫҡа. Бейеклеге төрлөсә, уртаса кешенән алып 3 м һәм унан да күберәккә тиклем. Ҡар кешеләренең тауҙарҙа йәшәүселәре мәмерйәләрҙә йәшәй, урмандарҙа йәшәүселәре ағас ботаҡтарында оя ҡора тигән фекерҙәр бар. == Тарихы == [[Файл:1937 yeti footprints.png|мини|280пкс|[[Гималай тауҙары]]нда 1937 йылда Фрэнк Смит тапҡан эҙҙәр сылбыры. Быны ул ҡар кешеһе эҙҙәре тип иҫәпләгән. Фотоһүрәтте өйрәнгән белгестәр, был мотлаҡ айыу эҙҙәре, тигән һығымтаға килгән]] Иң билдәле ҡар кешеһе — гималай йетиһы{{sfn|Арнольд|2016}}. Ул ҡар һыҙатында йәшәй тип иҫәпләнә<ref name="Британника" />. Уның хаҡында хәбәрҙәр XIX быуатта Һиндостандың таулы райондарында һәм [[Непал]]да эшләгән Британия чиновниктарының рапорттары аша хәбәрҙәр килә. Непал һарайы ҡарамағындағы Британия резиденты В. Хогдсон хәбәр итеүенсә, сәйәхәт ваҡытында уның хеҙмәтселәре кешегә оҡшаш, йөнтәҫ, ҡойроҡһоҙ йән эйәһенән ҡурҡҡан. Йетиға оҡшаш заттар Непал һәм Тибеттағы дини һүрәттәрҙә осрай. Шерптар был йән эйәләренән бик ҡурҡа. ХХ быуатта Гималай тауҙарында альпинистарҙың күмәк сәйәхәте башланғас, ҡар кешеһе тураһында яңы хикәйәттәр барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, [[Джомолунгма|Эверест]]ҡа илткән юлда уның аяҡ эҙҙәрен күрәләр. Ҡайһы бер тау монастырҙарының ҡайһы берҙәрендә, йәнәһе лә, йетиның ысынбарлыҡта булғанлығын раҫлаусы дәлилдәр һаҡлана. 1986 йылда альпинист А. Вулридж Гималай тауҙарының төньяғында ике метр бейеклектәге йетиҙы осратыуын белдерә һәм алыҫтан төшөрөлгән һүрәт күрһәтә, унда кешегә оҡшаш фигура күренә. [[Файл:Eric Shipton yeti footprint.png|мини|200пкс|слева|1951 йылда Эрик Шиптондың Эверест тауына экспедицияһы ваҡытында Менлунг боҙлоғонда табылған, йәнәһе, ҡар кешеһенең эҙе]] Непалға, мәҫәлән, альпинист Ральф Изард етәкселегендә, йетины эҙләү өсөн бер нисә тапҡыр экспедиция ебәрелә, ләкин бер ниндәй ҙә фактик раҫлау табылмай. Иң әһәмиәтле, әммә кире һөҙөмтәләрҙе 1960—1961 йылдарҙа Э. Хиллари (беренсе булып Эверест тауын яулай) һәм Непалды һәм урындағы телдәрҙе белеүсе Десмонд Дойлдың комплекслы экспедицияһы ала. Унда [[Зоология|зоологтар]] ҙа ҡатнаша. Экспедиция ғәйәт ҙур эҙҙәр мәсьәләһен хәл итә: ҡояш нурҙары тәьҫирендә ер өҫтөндә ҡар ирей, һәм [[төлкө]] кеүек ваҡ хайуандарҙың эҙҙәре ғәйәт ҙур эҙҙәргә берләшә. Бынан тыш, экспедиция ағзалары "йети"ның өс тиреһен ала, улар урындағы [[Айыу һымаҡтар|айыу]] төрөнөң тиреһе булып сыға. Экспедиция ағзалары ҙур ҡыйынлыҡ менән Кумджунг будда монастырынан бер ни тиклем ваҡытҡа «ҡар кешеһенең баш һөйәген» алып тороуға өлгәшә. Ошо маҡсатта Хиллари монастырға иғәнә һәм биш мәктәп төҙөү өсөн аҡса йүнләп бирә. Чикаголағы тикшеренеү Хиллариның фаразын раҫлай: «баш һөйәге» бик иҫке була, ул тау кәзәһе серау тиреһенән эшләнгән. Ошо уҡ монастырҙан мультификацияланған «йети ҡулы» кеше ҡулы булып сыға{{sfn|Арнольд|2016}}. 1991 йылда Непал менән сиктәш Ҡытай Тибетында [[Япония]] тарафынан финансланған ҡытай-рәсәй ғилми экспедицияһы эшләй. Ул рәсми рәүештә гляциологик булараҡ иғлан ителә, әммә төп маҡсаты ҡар кешеһен эҙләү була. Унда ҡатнашыусы А. А. Тишков 5000 метрҙан ашыу бейеклектә «кешегә оҡшаш» йән эйәһен осратҡан һәм уны фототаҫмаға төшөрә алған. Тишков иҫәпләүенсә, «йети» — айыу{{sfn|Арнольд|2016}}. === СССР Фәндәр академияһы комиссияһы === === Криптозоологтар йәмғиәте === == Йәшәүе == == Генетик тикшеренеүҙәр == == Популяр мәҙәниәттә == [[Файл:KG017-16.jpg|мини|Йети [[Ҡырғыҙстан]]дың почта маркаһында, 2016]] Бигфут популяр мәҙәниәткә ҙур йоғонто яһай<ref>{{cite book |title=Bigfoot Exposed: An Anthropologist Examines America's Enduring Legend |url=https://archive.org/details/bigfootexposedan0000daeg_n9e1 |last=Daegling |first=David J. |year=2004 |publisher=Altamira Press |isbn=978-0-7591-0539-3 |ref=Dae04 |pages=[https://archive.org/details/bigfootexposedan0000daeg_n9e1/page/62 62]—63 }}</ref>. 2018 йылда «Smithsonian» журналы был йән эйәһе менән ҡыҙыҡһыныу «һәр ваҡыт юғары кимәлдә» тип яҙа<ref>{{cite web |last1=Crair |first1=Ben |title=Why Do So Many People Still Want to Believe in Bigfoot? |url=https://www.smithsonianmag.com/history/why-so-many-people-still-believe-in-bigfoot-180970045/ |website=[[Smithsonian]] |access-date=2020-12-14 |date=September 2018 |archive-date=2020-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217082643/https://www.smithsonianmag.com/history/why-so-many-people-still-believe-in-bigfoot-180970045/ |deadlink=no }}</ref>. 2020 йылдың майында үткәрелгән һорау алыуға ярашлы, һәр унынсы оло Америка гражданы бигфутты реаль хайуан тип иҫәпләй<ref>{{cite web |last1=Brode |first1=Noah |title=Bigfoot is Real (For 11% of U.S. Adults) |url=https://civicscience.com/bigfoot-is-real-for-11-of-u-s-adults/ |website=civicscience.com |publisher=CivicScience |access-date=2021-03-23 |date=2020-05-11 |archive-date=2021-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410121821/https://civicscience.com/bigfoot-is-real-for-11-of-u-s-adults/ |deadlink=no }}</ref>. ;Ҡануниәт 1969 йылда Вашингтон штаты, Скамейния округында бигфут тураһында ҡарар ҡабул ителә, уға ярашлы, «бындай йән эйәләрен аңлы рәүештә юҡ итеү етди енәйәт эше тип һанала», уларға штраф һалына һәм / йәки төрмәгә ябыла. Әлеге ҡарар [[1 апрель|1 апрелд]]ә ҡабул ителгән, әммә округ комиссары Конрад Ланди: «Ахмаҡтар көнөндә был шаярыу түгел… йән эйәһе бар тип уйларға нигеҙ бар», — тигән<ref name="Pyle">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HJDC79NbiQsC&q=skamania|title=Where Bigfoot Walks: Crossing the Dark Divide|last=Pyle|first=Robert Michael|date=1997-05-21|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|isbn=978-0-395-85701-4|pages=278–279|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210524230110/https://books.google.com/books?id=HJDC79NbiQsC&q=skamania |date=2021-05-24 }}</ref>. 1984 йылда, әгәр коронер үлтерелгән зат гуманоид тип иҫбатлаһа, яуаплы булыуға һәләтһеҙлекте инҡар итеү һәм енәйәтте кешене үлтереү тип ҡарау тураһындағы ҡарарға төҙәтмәләр индерелә<ref name="Pyle" /><ref name="Skamania">{{Cite web|url=http://www.skamaniacounty.org/ordinance/Bigfoot%20Ordinance%2069-01.pdf|title=Bigfoot Ordinance, Skamania County.|website=Skamania County|access-date=2021-05-24|archive-date=2017-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223013110/http://www.skamaniacounty.org/ordinance/Bigfoot%20Ordinance%2069-01.pdf|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170223013110/http://www.skamaniacounty.org/ordinance/Bigfoot%20Ordinance%2069-01.pdf |date=2017-02-23 }}</ref>. Ҡарарҙа ҡар кешеһе ''Homo sapiens''тың төрсәһе тип фаразлана<ref name="Skamania" />. ;Сауҙа һәм туризм Персонаж [[Тымыҡ океан]]дың төньяҡ-көнбайыш ярында табышлы [[бизнес]] объектына әүерелә. Был бигерәк тә 101-се шоссе районында, Редвуд шоссеһы булараҡ билдәле Гумбольдт округының көньяҡ өлөшөндә, бик күп магазиндар төҙөлә. Уларҙа ҡар кешеһенә арналған продукция һатыла{{sfn|Кэрролл. Снежный человек. Словарь скептика}}. Ҡар кешеһе Таулы Шорияһының ([[Кемерово өлкәһе]] һәм [[Алтай крайы]]) символдарының береһенә әүерелгән. 2010 йылда Тау саңғыһы миҙгелен асыу көнө — ҡар кешеһе байрамы тип иғлан ителә. Кемерово өлкәһе губернаторы [[Тулеев Аман Ғүмәр улы|Аман Тулеев]] 1997—2018 йылдарҙа ҡар кешеһен тотҡан өсөн бер миллион һум аҡсалата бүләк иғлан итә{{sfn|Арнольд|2016}}. Тулеев ҡар кешеһен үҙаллы табырға маташа. Бигфут менән ҡыҙыҡһыныу кәмей башлағас, Түлиев Кемерово өлкәһенең Таштаголь районы башлығы Владимир Макутанан туристар өсөн үҙенең күренеүе менән һынландыра алырлыҡ кешене табыуын һорай<ref>[https://ria.ru/20210408/chinovniki-1727390118.html Тулеев заставлял чиновников изображать йети, чтобы «взбодрить народ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210524231612/https://ria.ru/20210408/chinovniki-1727390118.html |date=2021-05-24 }}. [[РИА новости]]. 08.04.2021.</ref>. Йети Непал Хөкүмәтенең «Visit Nepal 2020» туристик реклама кампанияһының маскоты итеп һайлана. ;Фильмдар «Снежное существо» (1954), В. Ли Уайлдерҙың америка фантастик хорроры. «Чудовищный снежный человек» (1955), япон фильмы. «По следам Снежного человека» (1988), совет фильмы. «Снежный человек» (Strange Wilderness, 2008) Фрэд Вульфтың америка комедияһы. ;Йәнһүрәттәр «Переполох в Гималаях» (2007), немец йәнһүрәте. «Смолфут» (2018), америка йәнһүрәте. «Эверест» (Abominable, 2019), америка-ҡытай йәнһүрәте. ; Башҡорт әҙәбиәтендә Ҡар кешеһе. [[Ноғоманов Борис Миңлеғәлим улы|Ноғоманов М.Б.]] Дәүер шаңдауҙары. Повестар. Өфө. Китап. -2001. ISBN 5-295-02877-1 [http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMTMyNDQ/0J3QvtKT0L7QvNCw0L3QvtCyINCRLtCcLiDQlNOZ0q_QtdGAINGI0LDSo9C00LDRg9KZ0LDRgNGL]. [https://bash.news/ru/ashkadar/audio-kitaphana/7659-sesmeuer-408 Ҡар кешеһе. Аудиокитап] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230302040650/https://bash.news/ru/ashkadar/audio-kitaphana/7659-sesmeuer-408 |date=2023-03-02 }} == Шулай уҡ уҡығыҙ == * Викидәреслектә '''[[b:Алпамыша эҙенән|Алпамыша эҙенән]]'''. (Авторы : Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылының хаҡлы ялдағы тарих уҡытыусыһы Дәүләтбирҙин Заһир Сәлихйән улы) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{Навигация}} {{refbegin}} * {{книга|автор=[[Акимушкин, Игорь Иванович|Акимушкин И. И.]] | заглавие = Следы невиданных зверей|место = М.|издательство = Географгиз|год = 1961|страниц = 256|серия = Рассказы о природе|тираж = }} ** 2-е изд., — М.: [[Мысль (московское издательство)|Мысль]], 1964. — 264 с. — (Рассказы о природе). * {{книга |автор=[[Образцов, Пётр Алексеевич|Образцов П. А.]] |заглавие=Азбука шамбалоидов: Мулдашев и все-все-все |оригинал= |ссылка=http://qame.ru/book/unknown/azbuka_shambaloidov/shambal.djvu |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Яуза, Пресском |год=2005 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=288 |серия=АнтиМулдашев |isbn=5-98083-038-3 |тираж=9000 |ref=Образцов }} {{Wayback|url=http://qame.ru/book/unknown/azbuka_shambaloidov/shambal.djvu |date=20170602135432 }} * {{книга |автор=[[Соколов, Александр Борисович (научный журналист)|Соколов А. Б.]] |заглавие=Мифы об эволюции человека |ссылка= |ответственный= Научный редактор доктор биологических наук [[Наймарк, Елена Борисовна|Е. Б. Наймарк]]|место=М. |издательство=[[Альпина нон-фикшн]] |год=2015|страниц=390 |серия= |isbn= 978-5-91671-403-6|тираж= |ref=Соколов}} ([https://vsenauka.ru/free_books_cache/mufi_ob_evolucuu_cheloveka.pdf pdf] на сайте [[Всенаука]]). * {{книга | автор = [[Станюкович, Кирилл Владимирович|Станюкович К. В.]] | заглавие = По следам удивительной загадки: (Из дневника экспедиции) | ссылка = | ответственный = Предисл. [[Обручев, Сергей Владимирович|С. В. Обручева]]; Худож. А. Пушкарёв | издание = | место = М. | издательство = [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]] | год = 1965 | страниц = 112, [8] | серия = | тираж = 65000 | ref = }} * {{книга |автор= [[Танасийчук, Виталий Николаевич|Танасийчук В. Н.]] |заглавие= Невероятная зоология: Зоологические мифы и мистификации|место=М. |издательство=КМК |год=2011|страниц=376 |серия= |isbn=978-5-87317-735-6 |тираж= |ref= }} * ''[[Тишков, Аркадий Александрович|Тишков А. А.]]'' Ещё одна встреча // Свет (Природа и человек). — № 6—7. — 1992. — С. 39. * ''[[Эйвельманс, Бернар|Эйвельманс Б.]]'' По следам неизвестных животных / Пер. Г. Велле. Обраб. [[Акимушкин, Игорь Иванович|И. И. Акимушкина]]. — М.: Детский мир, 1961. — 72 с.: ил. (Сильно сокращённое, адаптированное для советских детей издание). * ''Эйвельманс Б.'' Тайны загадочных зверей / Пер. И. Алчеева, Н. Непомнящего. — М.: Вече, 2000. — 496 с.: ил. — Серия «Великие тайны». — ISBN 5-7838-0450-9 («По следам неизвестных животных», в более полном и менее изменённом переводе). * {{cite journal|author=Ashot Margaryan et al. |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ggn2.10051 |title=The genomic origin of Zana of Abkhazia |journal=Advanced Genetics |volume=2 |issue=2 e10051, 14 June 2021 |year=2021 |ref=Margaryan et al.}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{refbegin}} * {{cite web |author= {{comment|Арнольд О. Р|Арнольд Ольга Романовна, биолог, зоопсихолог, кандидат психологических наук}} |url=https://antropogenez.ru/article/914/ |title=Снежный человек: вымыслы и реальность |publisher=[[Антропогенез.ру]] |date=2016-06-13 |accessdate=|ref=Арнольд}} * {{cite web |author=[[Кэрролл, Роберт Тодд]] |title=Снежный человек |url=https://skepdic.ru/snezhnyj-chelovek/ |publisher=Словарь скептика, или [[Энциклопедия заблуждений|Энциклопедия заблуждений: собрание невероятных фактов, удивительных открытий и опасных поверий]] |date= |ref=Кэрролл. Снежный человек. Словарь скептика}} * ''[[Соколов, Александр Борисович (журналист)|Соколов А. Б.]]'' [https://www.youtube.com/watch?v=4IW6npXre3A Снежный человек. Мифы об эволюции человека]. [[Антропогенез.ру]]. {{refend}} [[Категория:Ҡала легендалары персонаждары]] [[Категория:Ҡар кешеһе]] bbl4dzrlzkshkn97cemsfgn938x5k2s Мөхәммәттең дипломатлығы 0 189532 1302649 1290197 2026-08-11T20:53:14Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302649 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мөхәммәттең дипломат карьераһы''' (570 й. — 8 июнь 632) — Мөхәммәттең с.ғ.с. иртә Ғәрәбстандағы үҫеп килгән мосолман [[өммәт]]е башлығы булыу осорон һәм Ғәрәбстандағы, уның тирә-яғындағы башҡа халыҡтарҙың хакимдары менән хатлашыуын үҙ эсенә ала. Был осор исламға тиклемге Ғәрәбстандағы [[яһилиәт]] йолаларынан иртә [[ислам]] идара итеү системаһына күсеүе, шулай уҡ [[шәриғәт]] ҡанундарына һәм ислам теократияһына ярашлы ислам юриспруденцияһын сағылдырыусы принциптарын урынлаштырыу менән билдәләнә. == Тарихы == Мәҙинәнең ике төп ғәрәп ҡәбиләһе — бәнү әл-Хәзрәж һәм бәнү Аус — [[Һижрәт|Мөхәммәттең һижрәтенә]] тиклем бер-береһе менән быуаттан ашыу Мәҙинәне контролдә тотоу өсөн һуғыша<ref name="wattAus">Watt. al-Aus; Encyclopaedia of Islam</ref> Минанан алыҫ булмаған [[Ғәҡәбә]]не алғандан һуң, Мөхәммәтте аустар ҙа, хәзрәжиҙәр ҙә Мәҙинәнең дөйөм лидеры итеп ҡабул итә, һәм ул был проблеманы Мәҙинә Конституцияһын урынлаштырып хәл итә; төрлө төркөмдәр, шул иҫәптән Мәҙинәнең ғәрәп йәһүдтәре араһындағы үҙ-ара эш итеүҙе көйләгән был документ менән уға ҡул ҡуйған яҡтар ризалаша. Был уның өсөн башҡа кимәл роль була, сөнки Мәккәлә ул дини лидер булараҡ ҡына эш алып бара. Һөҙөмтәлә Мәҙинәлә берҙәм община, шулай уҡ Мөхәммәттең ун йыллыҡ дипломатик карьераһы башланыу менән бер рәттән сәйәси өҫтөнлөктәре барлыҡҡа килә<ref name="buhlm">Buhl; Welch. Muhammad; Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Watt (1974) pp. 93—96</ref>. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Мөхәммәт с.ғ.с. башҡа лидерҙар менән хаттар<ref name="isal2">Irfan Shahid, [[Arabic literature]] to the end of the [[Umayyad Caliphate|Umayyad period]], Journal of the [[American Oriental Society]], Vol 106, No. 3, p.531</ref>, [[Дипломатия|илселәр]]<ref name="m4122">[[Safiur Rahman al-Mubarakpuri|al-Mubarakpuri]](2002) p. 412</ref> аша бәйләнеш урынлаштырған йәки шәхсән рәүештә уларға, мәҫәлән, Таифҡа барған<ref name="w812">Watt (1974) p. 81</ref>; Мөхәммәт исламға күсергә саҡырған мөрәжәғәтен [[Ғәрәбстан]]дан ситтә таратырға йыйынған. Һаҡланып ҡалған хатлашыу миҫалдарына Ираклийға, Хосров II һәм Негусҡа яҙған хаттары инә. Мөхәммәт Пәйғәмбәр Ғәрәбстан ярымутрауында башҡа лидерҙар менән бәйләнештәр булдырһа ла, был сиктәрҙән ары хаттар киттеме, юҡмы икәне һорау тыуҙыра<ref name="f28">Forward (1998) pp. 28—29</ref>. Мөхәммәттең дипломат булараҡ карьераһының төп билдәләүсе мәлдәрен түбәндәгеләр тәшкил итә: ''Ғәҡәбә бәйғәте'', ''Мәҙинә Конституцияһы'' һәм [[Хоҙайбиә солохо]]. Хәбәр ителеүенсә, Мөхәммәт ислам диненә саҡырып, башҡа билдәле лидерҙарға ебәргән хаттарҙа [[Мөхәммәт мөһөрө|көмөш мөһөрөн]] ҡулланған.[1][2][[Дәғүәт|[3]]] == Галерея == <gallery>Файл:Taifroad.jpg|слева|мини|344x344пкс|Таифҡа юл алғы планда,Таиф тауҙары артҡы планда ([[Сәғүд Ғәрәбстаны]]).]] Файл:Muhammad-Letter-To-Heraclius.jpg|справа|мини|300x300пкс|Мөхәммәт император Ираклийғаебәргән тип фаразланған хат; репродукция Маджид Али Хан «''Мөхәммәт-һуңғы Рәсүл»'', Ислам китап хеҙмәте, Нью-Дели (1998). Файл:Muhammad_Bahrain_letter_facsimile.png|мини|300x300пкс|Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Мунзир б. Саваға хаты (Солтан Әхмәт Ҡорайшиҙан алынған хаттың ҡулъяҙма күсермәһе. «Изге Пәйғәмбәр хаттары», Ҡарачи (1983). Файл:Muhammad's_Letter_to_Mukaukis.png|мини|300x300пкс|Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең Мукаукисҡа яҙған хаты.1858 йылда Мысырҙа табылған.<ref>«the original of the letter was discovered in 1858 by Monsieur Etienne Barthelemy, member of a French expedition, in a monastery in Egypt and is now carefully preserved in Constantinople. Several photographs of the letter have since been published. The first one was published in the well-known Egyptian newspaper Al-Hilal in November 1904» Muhammad Zafrulla Khan, ''Muhammad: Seal of the Prophets'', Routledge & Kegan Paul, London, 1980 ([http://www.alislam.org/library/books/muhammad_seal_of_the_prophets/chapter_12.html chapter 12]). The drawing of the letter published in Al-Hilal was reproduced in [[David Samuel Margoliouth]], ''Mohammed and the Rise of Islam'', London (1905), [https://archive.org/stream/mohammedriseofis00margrich#page/364/mode/2up p. 365], which is the source of this image.</ref> Файл:Mina_Makkah_City.jpg|мини|348x348пкс|''Хаж ҡылыусылар'' [[Мина (үҙән)|Минала]] </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ислам тарихы]] * [[Шәриғәт]] * [[Ридуан бәйғәте]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{cite journal| last=El-Cheikh| first=Nadia Maria| title=Muhammad and Heraclius: A Study in Legitimacy| journal=Studia Islamica| volume=89| year=1999| issue=89| pages=5–21| doi=10.2307/1596083| jstor=1596083}} * {{cite book| author=Forward, Martin| author-link=Martin Forward| title=Muhammad: A Short Biography| location=Oxford| publisher=Oneworld| year=1998| isbn=1-85168-131-0| url-access=registration|url=https://archive.org/details/muhammadshortbio0000forw}} * {{cite book| author=Haykal, Muhammad Husayn| author-link=Muhammad Husayn Haykal| title=The Life of Muhammad| location=Indianapolis| publisher=American Trust Publications| year=1993| isbn=0-89259-137-4}} * {{cite book |last=Hayward |first=Joel|author-link=Joel Hayward |title=[[The Leadership of Muhammad]]|publisher=Claritas Books|year=2021 |isbn=9781905837489}} * {{cite book| author=Lewis, Bernard| author-link=Bernard Lewis| title=The Jews of Islam| url=https://archive.org/details/jewsofislam0000lewi| location=US| publisher=Princeton University Press| year=1984| isbn=0-691-05419-3}} * [[Safiur Rahman al-Mubarakpuri|al-Mubarakpuri, Saif-ur-Rahman]] (2002). ''al-Raheeq al-Makhtoom, «The Sealed Nectar»''. [[Islamic University of Madinah|Islamic University of Medina]]. Riyadh: Darussalam publishers. {{ISBN|1-59144-071-8}}. * {{cite book| author=Muir, William| author-link=William Muir| title=The Life of Mahomet|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.217505| location=London| publisher=Smith, Elder & Co.| year=1861| oclc= 3265081}} * P.J. Bearman, Th. Bianquis, [[Clifford Edmund Bosworth|C.E. Bosworth]], E. van Donzel and W.P. Heinrichs (Ed.), ''[[Encyclopaedia of Islam]] Online''. [[Brill Publishers|Brill Academic Publishers]].{{ISSN|1573-3912}}. * {{cite book| author=Rogerson, Barnaby| author-link=Barnaby Rogerson| title=The Prophet Muhammad: A Biography| url=https://archive.org/details/prophetmuhammad0000roge| location=UK| publisher=Little, Brown (Time Warner books)| year=2003| isbn=0-316-86175-8}} * {{cite book| author=Watt, M Montgomery| author-link=William Montgomery Watt| title=Muhammad: Prophet and Statesman| location=United Kingdom| publisher=Oxford University Press| year=1974| isbn=0-19-881078-4| url-access=registration|url=https://archive.org/details/muhammadprophets00watt}} == Һылтанмалар == * [http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/MH_LM/default.htm Muhammad Husayn Haykal: «The Life of Muhammad»; Online version] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070809201742/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/MH_LM/default.htm |date=2007-08-09 }} * [http://www.pbuh.us/prophetMuhammad.php?f=LT_Monarch Letters sent by Muhammad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170924031703/http://www.pbuh.us/prophetMuhammad.php?f=LT_Monarch |date=2017-09-24 }} {{Мөхәммәт}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Мөхәммәт]] [[Категория:Ислам тарихы]] [[Категория:Мөхәммәттең тормош юлы]] tal36ugprfvlqhcwf6ik8ay37n5ho79 Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең мөғжизәләре 0 189571 1302516 1280042 2026-08-11T18:57:59Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302516 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең мөғжизәләре''' — [[Мөхәммәт Пәйғәмбәр]] үҙе иҫән саҡта ҡылған [[мөғжизә]]ләренә ҡарай. == Тарихы == Был риүәйәттәр [[Ҡөрьән]] тексына , [[хәҙис]]тәргә һәм уның биографияһына нигеҙләнгән<ref name="ICNA">{{cite web|last1=Abu Ibraheem|title=Miracles of Prophet Muhammad|url=https://www.whyislam.org/muhammad/miracles-of-prophet-muhammad/|website=Why Islam. ICNA (Islamic Circle of North America)|accessdate=29 April 2019}}</ref>. Был мөғжизәләрҙең барыһы ла тиерлек хәҙистәрҙән мәғлүм булған, сөнки уларҙың күпселеге йә телгә алынмай, йә иһә мөғжизәле эштәре Ҡөрьәндә телгә алынмай. Мөхәммәттең с.ғ.с. мөғжизәләре киң спектрҙы үҙ эсенә ала, мәҫәлән, аҙыҡты күбәйтеү, һыу сығарыу, йәшерен белемдәр, алдан күреүҙәр, дауалау, яза биреү һәм тәбиғәт өҫтөнән хакимлыҡ итеү<ref name="Simon & Schuster3">{{cite book|author1=Kenneth L. Woodward|title=The Book of Miracles: The Meaning of the Miracle Stories in Christianity, Judaism, Buddhism, Hinduism and Islam|url=https://archive.org/details/bookofmiraclesme0000kenn|year=2001|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-0743200295|page=[https://archive.org/details/bookofmiraclesme0000kenn/page/189 189]|edition=reprint}}</ref>. Тарихсы Денис Гриль әйтеүенсә, Ҡөрьән Мөхәммәттең мөғжизә ҡылғанын асыҡтан-асыҡ тасуирламай, әммә бер нисә Ҡөрьән аяты үҙе Мөхәммәттең мөғжизәһен һүрәтләй<ref name="EoQ-Miracle3">Denis Gril, ''Miracles'', [[Encyclopedia of the Qur'an]]</ref>, ә хәҙистәр<ref name="EoQ-Miracle">Denis Gril, ''Miracles'', [[Encyclopedia of the Qur'an]]</ref> йыш ҡына Мөхәммәттең мөғжизәләрен аңлатыу өсөн хеҙмәт итә<ref>{{Cite book|автор=Kenneth L. Woodward|заглавие=The Book of Miracles: The Meaning of the Miracle Stories in Christianity, Judaism, Buddhism, Hinduism and Islam|год=2001|издательство=Simon & Schuster|isbn=978-0743200295|pages=183|издание=reprint}}</ref> ''Кеннет Л. Вудворд'' һәм ''Әбү Ибраһим'', Мөхәммәт үҙ ғүмерендә бик күп мөғжизәләр ҡылған тип иҫәпләй. == Фекерҙәр == === Сөнни ҡараштар === Сөнни ғалимдарҙың [[Ижмә|ижмәһенә]] ярашлы, Ҡөрьәндең йәки [[Хәҙис|хәҙистең]] бер хәрефенән тайпылыу кешене [[Диндән сығыу|диндән сығыуға]] килтерә. Шулай уҡ уларса Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең мөғжизәләренә һәм [[Мөхәддис|мөхәддистәр]] аша ебәрелгән хәҙистәргә ышаныу мотлаҡ.<ref name="SG1">{{cite web|title=Establishing Matters of Aqidah With Hadith Ahad|url=https://seekersguidance.org/answers/islamic-belief/establishing-matters-of-aqidah-with-hadith-ahad/|website=SeekersGuidance|accessdate=6 September 2020|date=27 May 2009}}</ref><ref name="Tamhid">{{cite book|last1=Ibn 'Abd al-Barr|first1=Yusuf|title=Al-Tamhîd limâ fîl-Muwatta' min al-Ma'ânî wal-Asânîd|isbn=9789777710473|pages=Volume 1, page 142, and Volume 4, page 266}}</ref><ref name="Ghazali1">{{cite book|last1=al-Ghazali|first1=Abu Hamid|title=Faysal al-tafriqah bayna al-Islam wa-al-zandaqah.|publisher='Īsá al-Bābī al-Ḥalabī|page=144|oclc=977737394|url=https://www.worldcat.org/oclc/977737394|language=Arabic}}</ref><ref name="IW">{{cite web|title=Denying the Mutawaatir Hadeeth - Islamweb - Fatwas|url=https://www.islamweb.net/en/fatwa/97262/denying-the-mutawaatir-hadeeth|website=www.islamweb.net|accessdate=6 September 2020}}</ref>. === Башҡа аңлатмалар === Марсия Һермансен «Ислам традицияһындағы мөғжизәләр башҡа ҡайһы бер диндәргә ҡарағанда әҙерәк дәлилләнә, сөнки Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең кеше затынан икәнлеге һыҙыҡ өҫтөнә алына», — тип раҫлай<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia or Islam and the Muslim World|year=2004|url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0001unse|publisher=MacMillan Reference USA|page=454}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ислам терминдары]] * [[Ҡөрьән мөғжизәһе]] * Сихыр һәм дин == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{Cite book|title=Book of Evidences : The Miracles of the Prophet ( P. B. U. H. )|publisher=Islamic Books|url=http://muqith.files.wordpress.com/2010/10/the-miracles-of-the-prophet-bv-ibn-kathir.pdf}} * {{Cite book|title=Why I'm Not a Muslim|publisher=Prometheus Books|url=http://www.conflicts.rem33.com/images/books/Ibn%20Warraq%20-%20Why%20I%20Am%20Not%20a%20Muslim.pdf}} * {{Cite book|title=Prophet Muhammad and His Miracles|publisher=Işık Yayıncılık Ticaret}} * [https://yaqeeninstitute.org/mohammad-elshinawy/the-physical-miracles-of-prophet-muhammad/ The Physical Miracles of Prophet Muhammad ﷺ — Yaqeen Institute academic article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726020206/https://yaqeeninstitute.org/mohammad-elshinawy/the-physical-miracles-of-prophet-muhammad |date=2021-07-26 }} {{islam-stub}} {{Мөхәммәт}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Мөхәммәттең тормош юлы]] [[Категория:Ислам]] 9cc6fo1sh2hfpz2r7dgxmipw0h9kvwe Мөхәммәт Мәккәне алғандан һуң 0 189595 1302534 1223783 2026-08-11T19:16:56Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302534 wikitext text/x-wiki {{Ислам}} [[Мөхәммәт Пәйғәмбәр]] [[ислам календары]] буйынса [[һижри]] 8 йылдың [[Рамаҙан (ай)|Рамаҙан]] айында [[Мәккәне яулау]]ға етәкселек итә (629 йылдың декабренә/ 630 йылдың ғинуарына тап килә). [[Мәккә]]лә [[ҡорайыштар]] Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең [[Ғәрәп ярымутрауы]]ндағы һуңғы ҙур ҡаршы көс була, һәм яулап алғандан һуң Мөхәммәт с.ғ.с. үҙ хәрби хәрәкәттәрен артабан төньяҡҡа йүнәлтә, Ғәссәниҙәргә һәм Византия империяһына ҡаршы кампания алып барып, үҙенең ислам батшалығын артабан киңәйтеүгә тырышлыҡ һала. == Тарихы == === Хоҙайбиә солохо === {{Төп мәҡәлә|Хоҙайбиә солохо}} [[Хоҙайбиә солохо]] Мөхәммәт с.ғ.с. менән ҡорайыштар араһында 629 йылда, [[Мәҙинә]]нән [[Үмрә]] хажы ҡылыу өсөн килгәндән һуң, төҙөлгән килешеү була. Мәккәгә уларҙы индермәйҙәр, Мөхәммәт һәм уның арҡалаштары Хоҙайбиәлә урынлаша, һәм мосолмандар, ҡорайыштар һәм уларҙың союздаштары араһында 9 йыл, 9 ай һәм 9 көнлөк тыныслыҡ килешеүе ҡабул ителә. Ике йылдан да кәмерәк ваҡыт үткәс, ҡорайыштар менән союздаш булған Бәнү Бәкер ҡәбиләһе, мосолмандар менән союздаш булған Бәнү Хүзәғә ырыуына һөжүм итеп, килешеүҙе боҙа. Мөхәммәт килешеүҙе боҙоусыларға үҙ позицияһын ҡайтанан ҡарау өсөн 4 ай ваҡыт бирә һәм язалау ғәҙеллеген талап итә. 4 ай үткәс, Мөхәммәт Пәйғәмбәр 10 меңлек ғәскәр менән Мәккәгә юллана. Мөхәммәт с.ғ.с. һижри 8 йылдың Рамаҙан айында ғәскәрен Мәккәгә алып бара. Был 629 йылдың декабренә йәки 630 йылдың ғинуарына тап килергә мөмкин. Мәккәлә ҡорайыштар башлығы [[Әбү Суфыян ибн Хәрб]] мосолмандарға тиң ғәскәр әҙерләй алмауын аңлап, Мәҙинәгә килешеүҙе тергеҙергә теләп килә, ләкин Мөхәммәт Пәйғәмбәр уны ҡабул итеүҙән баш тарта, һәм Әбү Суфыян Мәккәгә кире ҡайта. Һуңыраҡ ул власты Мәкккәлә ҡанһыҙ тапшырыуы тураһында әйтә һәм ислам ҡабул итә<ref>K. Armstrong, ''Muhammad: A Biography of the Prophet'' (London: Phoenix, 2001 ed.), p. 642.</ref>. == Хүнәйнә һуғышы== {{Төп мәҡәлә|Хүнәйнә һуғышы}} Хүнәйнә тирәһендәге һуғыш 630 йылда Мәккәнән әл-Таифҡа илткән юлдарҙың береһендә үҙәндә бәҙәүи һәүәзин ырыуына ҡаршы Мөхәммәт менән уның ғәскәре араһында була. Алыш ҙур трофейҙар яулаған мосолмандарҙың хәл иткес еңеүе менән тамамлана. Хөнәйнә янындағы һуғыш — Ҡөрьәндә телгә алынған ике һуғыштың береһе<ref name="Hunayn">{{cite encyclopedia | author = [[Henri Lammens|Lammens, H.]] and Abd al-Hafez Kamal. | editor = P.J. Bearman, Th. Bianquis, [[Clifford Edmund Bosworth|C.E. Bosworth]], E. van Donzel and W.P. Heinrichs | encyclopedia =[[Encyclopaedia of Islam]] Online Edition| title = Hunayn | publisher = Brill Academic Publishers | id = ISSN 1573-3912}}</ref>. Һәүәзиндәр Мөхәммәт ғәскәре менән Мәккәгә һөжүм итеү өсөн Мәҙинәнән сыҡҡанлығын белгәс, көс Мәҙинәгә һөжүм итергә көс туплай башлай. Әммә Мөхәммәт с.ғ.с. уларҙың ниәттәрен аса һәм Мәккәне яулап алғандан һуң ике аҙна үткәс кенә 12 000 кешелек ғәскәр менән хәүәзиндәргә ҡаршы сыға. Хәҙерге тарихсылар был мәлдән алып һуғыш барышын тулыһынса реконструкциялай алмай, сөнки һуғышты тасуирлаған төрлө мосолман сығанаҡтары ҡапма-ҡаршы мәғлүмәттәр бирә. Алыш ваҡытында Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡулына бер ус тупраҡ алып, дошмандар яғына һибә. Тупраҡ һәүәзиндәрҙең күҙҙәрен томалай һәм буталыш, ҡурҡыу башлана<ref name="witness-pioneer.org">{{Cite web|url=http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch7s1.html|title=Battle of Hunayn, Witness-Pioneer.com|access-date=2013-01-28|archive-date=2011-08-17|archive-url=https://www.webcitation.org/60zcciKiY?url=http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch7s1.html|deadlink=no}}</ref><ref name="PqzawIrIC Pg259">{{Cite web|url=https://books.google.co.uk/books?id=-ppPqzawIrIC&pg=PA259|title=The sealed nectar, By S.R. Al-Mubarakpuri, Pg259|access-date=2017-09-29|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226035247/https://books.google.co.uk/books?id=-ppPqzawIrIC&pg=PA259|deadlink=no}}</ref>. Бының менән файҙаланып, мосолмандар уларҙы ҡыҫырыҡлай башлай һәм һәүәзиндәр ғаиләләрен һәм малын ташлап, һуғыш яланын ташлап китергә мәжбүр була. Һәүәзиндәр башлығы Мәлик ибн Әүеф ән-Насри үҙе менән мал көтөүҙәрен һәм ғаиләләрен алып килгәнгә күрә, мосолмандар 6000 ҡатын-ҡыҙ һәм баланы әсир итә, 24000 дөйәнән торған ҙур табышты яулап ала. Күпмелер кеше ҡасып китеп, ике төркөмгә бүленә. Бер төркөм кире килә, был Аутастағы һуғышҡа килтерә, шул уҡ ваҡытта ҙур төркөм әл-Таифта һыйыныу таба, уларҙы Мөхәммәт ҡамауға ала. == Таифты ҡамау == == Мөбәхилә аяты == [[Әлү Ғимран сүрәһе]]нең 61-се аяты == Тәбүҡ янындағы алыш == == Ғәссәниҙәр == == Эҙемтәләре == Был осорҙан һуң Мөхәммәттең вариҫтары осоро башлана == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ислам тарихы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{cite book |author-last=Madelung |author-first=W |url=https://archive.org/details/successiontomuam0000made |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=9780521646963}} * {{cite book |author-last=Momen |author-first=M. |title=An Introduction to Shi'i Islam |url=https://archive.org/details/introductiontosh0000mome_o5t2 |publisher=Yale University Press |year=1985 |isbn=9780300034998}} * {{cite book |last1=Bar-Asher |first1=Meir M. |last2=Kofsky |first2=Aryeh |title=The Nusayri-Alawi Religion: An Enquiry into Its Theology and Liturgy |year=2002 |publisher=Brill |isbn=978-9004125520 |url=https://books.google.com/books?id=2bli4DyuHRIC&q=Event+of+Mubahala&pg=PA141}} * {{cite encyclopedia|editor-first=Oliver|editor-last=Leaman|publisher=Routledge|year=2006|isbn=9-78-0-415-32639-1|url=https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse/mode/2up|title='ALI IBN ABI TALIB|pages=28–32|author-first=Arzina R.|author-last=Lalani|encyclopedia=The Qur'an: an Encyclopedia}} * {{cite encyclopedia |author-last=Algar |author-first=H. |year=2011 |title=ĀL-E ʿABĀ |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |volume=I |page=742 |url=https://iranicaonline.org/articles/al-e-aba-the-family-of-the-cloak-i}} * {{cite book|title=Religious Authority and Political Thought in Twelver Shi'ism: From Ali to Post-Khomeini|author-first=H.|author-last=Mavani|year=2013|publisher= Routledge|isbn= 9781135044732|url=https://archive.org/details/religiousauthori0000mava/mode/2up}} {{islam-stub}} {{Мөхәммәт}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Мөхәммәттең тормош юлы]] [[Категория:Ислам тарихы]] [[Категория:Мәккә]] l0gxpcvg75sheayzuq5pa6dz1xdw155 Мөхәммәттең рисаләте 0 189875 1302535 1301045 2026-08-11T19:17:54Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302535 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мөхәммәт''', бине Ғәбдулла бине Ғәбд-әл-Моталлиб бине әл-Хашими ('''{{Lang-ar|{{Script|Arab|مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ ٱللهِ بْنِ عَبْدِ ٱلْمُطَّلِبِ بْنِ هَاشِمٍ}}}}''') ({{lang-ar|محمد}} {{IPA|[mʊħɑmmæd]}}, <sup>{{audio|Ar-muhammad.ogg|әйтелешен тыңларға}}</sup>, ({{lang-ar|محمد}}‎‎), (20 (22) апрель 571 (570)<ref>Точная дата рождения достоверно неизвестна, преимущественно указывают 570 и 571 гг. См. [http://www.dslib.net/religio-vedenie/muhammad-osnovatel-novoj-konfessionalnoj-obwnosti-arabov.html Ризванов М. Р. Мухаммад — основатель новой конфессиональной общности арабов : Дис. … канд. филос. наук : Махачкала, 2005]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ([http://dlib.rsl.ru/loader/view/01002932920?get=pdf афтореферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304070353/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01002932920?get=pdf |date=2016-03-04 }}).</ref>, {{МестоРождения|Мәккә}} — {{comment|{{ДС|8|6|632}}|12 раби аль-авваль}}, [[Мәҙинә]]) — исламдың бөтә төп ағымдарында [[Аллаһ]]тың һуңғы [[Пәйғәмбәрҙәр|Пәйғәмбәре]] тип танылған, дин, дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре, бер [[Аллаһ]]лыҡ дине — [[Ислам]] динен иңдереүсе, [[Аллаһ]] ебәргән Изге Китап — [[Ҡөрьән]]де кешеләргә еткереп, [[Ғәрәп ярымутрауы]]нда көслө [[Мосолмандар|мосолман]] дәүләтен төҙөгән шәхес<ref>{{cite book|last=Muir|first=William|author-link=William Muir|title=Life of Mahomet|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.215983/page/n54/mode/1up|volume=2|year=1861|publisher=Smith, Elder, & Co.|location=London|page=55}}</ref><ref name="Shibli12">[[Shibli Nomani]]. ''[[Sirat-un-Nabi]]''. Vol 1 [[Lahore]].</ref>. == Тормош юлы == [[File:Thaniat Al-Wadaa.jpg|thumb|слева|Мөхәммәтте с.ғ.с. [[ансарҙар]] ҡаршы алған урын]] [[Мәккә|Мәккәлә]] абруйлы [[ҡорайыштар]] ҡәбиләһендә донъяға килеп, тормош рәүеше менән абруй яулап, ''әл-Әмин'' ({{Lang|ar|اَلْأَمِينُ}}<ref>{{Cite book|url=Muhammad Zafarullah Khan}}</ref> — ышаныслы) титулына лайыҡ булған. Мосолмандар, исламдың төп изге китабы Ҡөрьән Кәрим Аллаһ тарафынан иңдерелгәненә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең исламды тергеҙергә ебәрелгәненә, ул Мөхәммәттән түгел, ә ысын, боҙолмаған монотеистик диндән — [[Әҙәм]], [[Ибраһим (Ислам пәйғәмбәре)|Ибраһим]], [[Муса (пәйғәмбәр)|Муса]], [[Ғайса (пәйғәмбәр)|Ғайса]] һәм башҡа пәйғәмбәрҙәрҙән килгәненә ышана. Исламдағы рухи, социаль һәм сәйәси принциптарҙы Мөхәммәт Пәйғәмбәр Ҡөрьән ярҙамында урынлаштыра, һәм улар ислам донъяһының нигеҙенә әүерелә. 40 йәшендә Мөхәммәт [[Хира (мәмерйә)|Хира мәмерйә]]һендә тәүге [[үәхи]] ала, был [[Ҡөрьән]] иңеүҙең башы була, ул ғүмеренең аҙағына тиклем дауам итә; һәм мосолмандар фекеренсә, Аллаһ поттарға табыныуҙы бөтөрөү, Аллаһтың берлеген вәғәзләүен, исламға тиклемге Ғәрәбстанды тергеҙеүҙе бойороп, Мөхәммәткә рисаләт иңдергән. Яңы мосолмандарҙы эҙәрлекләү арҡаһында, Мөхәммәт һәм уның сәхәбәләрее Мәҙинәгә күсеп килә — Һижрәт ҡыла (Б. э. 622 йылы)]<ref name="Shibli1">[[Shibli Nomani]]. ''[[Sirat-un-Nabi]]''. Vol 1 [[Lahore]]</ref>. Мөхәммәттең тормошонда боролош мәле булған был һижрәт ислам календарына баш һала. Мәҙинәлә Мөхәммәт [[мосолман календары]]булдыра, унда булған төрлө общиналар араһындағы хоҡуҡтарҙы һәм мөнәсәбәттәрҙе билдәләүсе ''Мәҙинә концепцияһы'' ҡабул итә, бойондороҡһоҙ [[өммәт]] туплай һәм беренсе ислам дәүләтен булдыра.|Мәккәләрҙең дошманлығы дауам итеүенә ҡарамаҫтан, Мөхәммәт үҙенең сәхәбәләре менән бергә 630 йылда Мәккәне үҙ контроле аҫтына ала]]<ref>{{Cite book|author=live}}</ref> һәм бөтә мәжүси боттарҙы юҡ итергә ҡуша<ref name="Ramadan-178">{{Cite book|url=Tariq Ramadan}}</ref><ref name="Haykal-438">{{Cite book|url=Muhammad Husayn Haykal}}</ref><ref name="Hitti-118">{{Cite book|url=Philip Khuri Hitti}}</ref><ref name="Ramadan-177">{{Cite book|url=Tariq Ramadan}}</ref> ислам хакимлығы аҫтында социаль һәм дини реформалар үткәрә<ref name="Watt12">{{cite book|last=Watt|first=W. Montgomery|author-link=William Montgomery Watt|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina0000watt|year=1956|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-577307-1|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina0000watt/page/261 261]–300}}</ref>.<ref>Campo (2009), «Muhammad», ''Encyclopedia of Islam'', p. 494</ref>Ғәрәбстан ярымутрауындағы<ref name="Watt1">{{Cite book|url=William Montgomery Watt}}</ref> бөтә ҡәбиләләр тиерлек ислам ҡабул итә === Мәҙинәлә ән-Нәбәүи мәсете === [[File:Madina Haram at evening.jpg|980px|align-cap=center|<center>Мәҙинә ҡалаһы. Был мәсет эргәһендә [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр) |Мөхәммәт Пәйғәмбәр]]ҙең һәм яҡындарының ҡәберҙәре. Кәшәнәнең икенсе исемен көмбәҙенең төҫөнә ҡарата "Йәшел көмбәҙ" тип йөрөтәләр.</center>]] * '''Мәҙинә ҡалаһы.[[Ән-Нәбәүи мәсете]]. Был мәсет ихатаһы эсендә [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр) |Мөхәммәт Пәйғәмбәр]]ҙең һәм яҡындарының ҡәберҙәре. "Йәшел көмбәҙ" кәшәнәһе күренә''' == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Refbegin|3}} * [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)]] * [[Ислам тарихы]] * [[Мөхәммәт Пәйғәмбәр һәм Библия]] * [[Мөхәммәттең ғазауаттары]] * [[Мөхәммәт ҡомартҡылары]] *[[Мөхәммәт мөһөрө]] * [[Мәккәне яулау]] *[[Мөхәммәт Мәккәне алғандан һуң|Мәккәне алғандан һуң]] * [[Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең мөғжизәләре|Мөғжизәләре]] * [[Бәхилләшеү хажы]] {{Refend}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin|2}} * {{Cite book|last=Ali|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=f_j9ayrVpHMC&pg=PT113|title=Introduction to the Study of The Holy Qur'an|year=2011|isbn=978-1-934271-21-6}} * {{Cite book|last=Bennett|first=Clinton|title=In search of Muhammad|year=1998|isbn=978-0-304-70401-9|url=https://books.google.com/books?id=-VTIkkcUFHQC&pg=PA182}} * {{Cite book|last=Esposito|first=John|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo_0|title=Islam: The Straight Path|year=1998|isbn=978-0-19-511233-7}} * {{Cite book|last=Guillaume|title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Isḥāq's sīrat|url=https://archive.org/stream/TheLifeOfMohammedGuillaume/The_Life_Of_Mohammed_Guillaume#page/n23/mode/2up|year=1955|isbn=978-0-19-577828-1}} * {{Cite book|last=Ghali|first=Muhammad M|title=The History of Muhammad: The Prophet and Messenger|year=2004|url=http://www.enjoyislam.com/books/islamic_books/the-history-of-muhammad-the-prophet-and-messenger.pdf}} [https://books.google.com/books?id=Ggp8OFBIzssC&pg=PA5 alternate URL] * {{Cite book|last=Haykal|first=Muhammad Husayn|url=https://books.google.com/books?id=fOyO-TSo5nEC&pg=495|title=The Life of Muhammad|year=2008|isbn=978-983-9154-17-7}} * {{Cite book|last=Hitti|first=Philip Khuri|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.13564|title=History of the Arabs|year=1946}} * {{Cite book|last=Khan|first=Majid Ali|title=Muhammad the Final Messenger|year=1998|isbn=978-81-85738-25-3}} * {{Cite book|last=Khan|first=Muhammad Zafrullah|title=Muhammad: Seal of the Prophets|url=https://books.google.com/books?id=baw9AAAAIAAJ&pg=PA17|year=1980|isbn=978-0-7100-0610-3}} * {{Cite book|title=Islamic Beliefs and Practices|url=https://archive.org/details/islamicbeliefspr0000stef|year=2010|isbn=978-1-61530-060-0}} * {{Cite book|last=Nigosian|first=S. A.|title=Islam: Its History, Teaching, and Practices|url=https://archive.org/details/islamitshistoryt0000nigo|year=2004|isbn=978-0-253-21627-4}} * {{Cite book|last=Ramadan|first=Tariq|url=https://archive.org/details/infootstepsofpro00rama|title=In the Footsteps of the Prophet: Lessons from the Life of Muhammad|year=2007|isbn=978-0-19-530880-8}} * {{Cite book|last=Al Mubarakpuri|first=Safi ur Rahman|title=Ar-Raheeq Al-Makhtum (The Sealed Nectar)|url=https://archive.org/details/sealednectararra0000safi|year=2002}} * {{Cite book|last=Muir|first=William|title=The Caliphate: Its Rise, Decline and Fall, from Original Sources|year=1892|isbn=9781417948895}} * {{Cite book|last=Shibli Nomani|url=Shibli Nomani|title=Sirat-un-Nabi}} * {{Cite book|last=Watt|first=William Montgomery|url=William Montgomery Watt|title=Muhammad at Medina.|year=1956|isbn=978-0-19-577307-1}} {{Refend}} {{Мөхәммәт}} {{islam-stub}} [[Категория:Ислам]] [[Категория:Мөхәммәттең тормош юлы]] i0xpel4eud8emx4owtjts5kstecs42y Али мөсхәфе 0 190982 1302563 1233944 2026-08-11T19:42:55Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302563 wikitext text/x-wiki {{Ук}}[[Файл:The_Mushaf_of_Imam_Ali.jpg|мини|Али ибн Әбү Талип яҙған тип иҫәпләнгән Ҡөрьәндең мөсхәф ҡулъяҙмаһы. Был биттә Әл-Бурудж сүрәһенең тәүге аяттары килтерелгән, 85: 1-3.]] '''Али мөсхәфе''' ({{lang-ru|Мусхаф Али}}) — был [[Ҡөрьән]] йыйынтығы (мөсхәф) [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең]] ике туған ҡустыһы һәм кейәүе [[Али ибн Әбү Талип|Али ибн Әби Талип]] тарафынан йыйылған. Али Ҡөрьәнде беренсе күсереп яҙыусыларҙың береһе була.Үҙенең мөсхәфендә ул, моғайын, Ҡөрьән аяттарын Мөхәммәт Пәйғәмбәргә иңдерелгән ваҡыты буйынса тәртипкә килтергән булғандыр. Шулай уҡ Али йыйынтығында Ҡөрьәндең юҡҡа сығарылған аяттары тураһында өҫтәмә мәғлүмәт булыуы тураһында хәбәр ителә. Шиғый сығанаҡтар раҫлауынса, Мөхәммәт Пәйғәмбәр үлгәндән һуң Али рәсми ҡулланыу өсөн үҙенең мөсхәфен тәҡдим итә, әммә кире ҡағыла<ref>{{Cite book|last=Modarressi|first=Hossein|title=Tradition and Survival: A Bibliographical Survey of Early Shi'ite Literature|publisher=Oneworld|year=2003|isbn=978-1-85168-331-4|volume=1|pages=2|author-link=Hossein Modarressi}}</ref>. Был нөсхә һаҡланғанмы, билдәле түгел, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ул һәр шиғый имамынан уның вариҫына улар өсөн тейешле булған эзотерик тәғлимәт сиктәрендә тапшырылып килгән<ref>{{Cite book|last=رامیار|first=محمود|url=https://fa.wikishia.net/view/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86_(%D8%B1%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%B1)|title=تاریخ قرآن|publisher=موسسه انتشارات امیرکبیر|year=2005|pages=373, 374|language=fa|trans-title=The History of the Qur'an}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia|year=2021|title=Shīʿism and the Qurʾān|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|publisher=Brill Reference Online|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-the-quran/shiism-and-the-quran-EQCOM_00181|last=Bar-Asher|first=Meir M.|editor-last=McAuliffe|editor-first=Jane Dammen}}</ref><ref>{{Cite book|last=Momen|first=Moojan|title=An Introduction to Shi'i Islam|url=https://archive.org/details/introductiontosh0000mome_o5t2|publisher=Yale University Press|year=1985|isbn=9780853982005|pages=[https://archive.org/details/introductiontosh0000mome_o5t2/page/150 150]}}</ref> == Тарихи бәхәс == Шиғый [[Ун ике имам|имамдар]] Ҡөрьән үҙгәртелгән тигән фекерҙе кире ҡағалар. Модарресси әйтеүенсә, шиғый имамдар тәүге өс хәлифәне тәнҡитләгәндә, Ҡөрьән тексын боҙоп күрһәтеүҙә ғәйепләмәй. Уның урынына улар хәлифәләр һәм уларҙың эйәрсендәре тексты һаҡлап ҡалған, әммә уның мәғәнәһен боҙған, тип раҫлай. Ғосман кодексында һаҡланған Ҡөрьән тексының ысын булыуына ышаныу шиғый имамдарға таянған күп һанлы риүәйәттәрҙә сағылыш таба. Уларҙың Ғосман кодексы менән риза булмаған берҙән-бер пункты булып 93, 94, 105 һәм 106-сы сүрәләр тора. ''[[Сүрә|Уларса]]''105-се һәм 106-сы сүрәләр, ''Ғөбәй'' кодексында күрһәтелгәнсә, берҙәм сүрә булып тора. Шулай уҡ ''93-сө һәм 94-се ''сүрәләр бер сүрә тәшкил итә тип һанағандар. Һуңғы раҫлауҙар менән ҡайһы бер иртә мосолман ғөләмәләре, шул иҫәптән Ғүмәр ибн Ғәбдел-Ғәзиз'' һәм ''Тауис ибн Ҡайсан риза булған<ref>{{Cite journal|last=Modarressi|first=Hossein|date=1993|title=Early debates on the integrity of the Qur'ān: a brief survey|url=https://www.jstor.org/stable/1595789|journal=Studia Islamica|publisher=JSTOR|pages=5—39}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Күтүб әс-ситтә]] * [[Күтүб әл-Арбаға]] * [[Хәҙис йыйынтыҡтары исемлеге]] * [[Әбү Дауыт Сүнәне]] * [[Сәхих Мөслим]] * [[Сәхих]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=_MPplKpR8Rc Обсуждение Мусхафа Али] (видео) {{Шиғыйлыҡ}} {{islam-stub}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Ҡөрьән]] [[Категория:Ғәрәп фразалары]] [[Категория:Шиғыйҙар]] pxeia3k7pjpugikc3l6bxzmgr7zka4k Грузияның тау сәнәғәте 0 191772 1302614 1239972 2026-08-11T20:22:20Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302614 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Грузия]]ла быуаттар дауамында ҡаҙыу эштәре алып барыла. Бөгөн Грузияның тау сәнәғәте [[марганец]], [[баҡыр]] һәм таштың төрлө төрҙәрен етештерә. Грузия иҡтисадында һуңғы йылдарҙа ҙур иҡтисади үҫеш күҙәтелһә лә, тау-байыҡтырыу һәм металлургия секторында үҫеш дөйөм иҡтисад үҫешенән ҡалыша. == Тарихы == Грузияла беҙҙең эраға тиклем 6-5 мең йыллыҡтарҙа баҡырҙан металл сығарыу башлана<ref name="Lagidze et al">{{Cite journal|last3=Kapianidze|title=The History of Iron Processing and the Creation of Weapons in Georgia|url=https://www.academia.edu/27940780}}</ref>, шулай уҡ боронғо замандарҙан алтын сығарыла<ref name="Bergbau">{{Cite web|title=Salt, copper, gold: Early mining in the Caucasus|url=http://www.bergbaumuseum.de/index.php/en/research/projects/early-mining-landscapes/salt-copper-gold|website=Bergbau Museum|publisher=Deutsches Bergbau Museum|accessdate=16 November 2016|archive-date=2014-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329130025/http://www.bergbaumuseum.de/index.php/en/research/projects/early-mining-landscapes/salt-copper-gold|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140329130025/http://www.bergbaumuseum.de/index.php/en/research/projects/early-mining-landscapes/salt-copper-gold |date=2014-03-29 }}</ref>. Алтын руна тураһындағы легенданың бер интерпретацияһы боронғо Грузияла булған тип фараз ителә, уны һарыҡ йөнө менән алтын эҙләү йәки урындағы {{Тәржемәһеҙ 5|Разработка россыпных месторождений|добычи россыпью|uk|Розроблення розсипних родовищ}} алтынды бөртөкләп йыйыу ысулы менән бәйләйҙәр. Өлкән Плиний Көнбайыш Грузияла файҙалы ҡаҙылмалар сығарыуҙың башланыуын [[Сванетия|Сванетиҙа]] алтын һәм көмөш сығарттырған Колхида батшаһы Савлак менән бәйләй<ref name="braund">{{Cite book|place=David|title=Georgia in Antiquity|url=https://archive.org/details/georgiainantiqui0000brau|editor2-first=registration|publisher=Oxford University Press|pages=[https://archive.org/details/georgiainantiqui0000brau/page/61 61–62]}}</ref>. Грузиндар борон шулай уҡ тимер, баҡыр, еҙ йәки латунь (ҡурғаш һәм цинк ҡатнаш баҡыр иретмәһе) һәм бронза етештергән<ref name="Lagidze et al" />. XVII быуатҡа Грузиялағы, бигерәк тә [[Имеретия батшалығы|Имеретияла]], көмөш рудниктары (Silver mining) байлыҡтың төп сығанағы булып ҡала, XVIII быуат башында Картлиҙа баҡыр сығарыу сәскә атҡан<ref name="Rayfield">{{Cite book|place=Donald|title=Edge of Empires|year=2012|url=https://archive.org/details/edgeofempireshis0000rayf|publisher=Reaktion Books|location=London}}</ref>. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Совет]] осоронда Грузияла бер нисә файҙалы ҡаҙылма, шул иҫәптән мышьяк, барит, бентонит, күмер, [[баҡыр]], диатомит, [[ҡурғаш]], [[марганец]], цеолит, [[цинк]] һәм башҡалар сығарыла. Был ҡаҙылмаларҙың күбеһе 2005 йылда ла, әммә аҙ күләмдә, сығарыла. Ил бер быуат дауамында юғары сифатлы марганец мәғдәнен ҙур күләмдә етештереүсе ил була, һуңғараҡ кәмей. Грузияла марганецтың бер өлөшө ферроиретмә етештереү өсөн ҡулланылған. Советтар Союзы тарҡалғандан һуң Грузияла файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу кимәле ҡырҡа кәмей. 2005 йылда файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу тергеҙелһә лә, минераль продукттар Грузияла төбәк күләменән артығыраҡ етештерелмәй. Грузияның донъяны файҙалы ҡаҙылмаларҙы тәьмин итеүҙәге төп роле — Каспий төбәгенән [[нефть]] һәм газды донъя баҙарына еткереү буйынса транспорт маршруты булып хеҙмәт итеүҙә. [[Каспий диңгеҙе]] төбәгендә булған йәки төҙөлгән яңы эре экспорт нефть һәм газ торба үткәргестәре Грузия аша үтә. Был Баҡы-Тбилиси-Джейхан, Баҡы-Тбилиси-Эрзурум һәм Баҡы-Супса («Иртә нефттең Көнбайыш маршруты») үткәргес торбалары. Әзербайжан менән Әрмәнстан араһындағы проблемалы мөнәсәбәттәр арҡаһында [[Әрмәнстан]] аша маршруттар планлаштырылмаған. == Тармаҡ структураһы == 2005 йылда Грузияла 4632 сәнәғәт предприятиеһы араһынан файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу һәм карьерҙар менән шөғөлләнгән 148 предприятие иҫәпләнә, был сәнәғәт предприятиеларының дөйөм һанынан 3,2%-ын тәшкил итә. Был 148 предприятиеның етеһе дәүләттеке, ҡалғандары —шәхси кешеләр ҡулында. 2005 йылда сәнәғәттә мәшғүл 94 300 эшсе көсөнән 8 600 кеше эшсе көсө тау сәнәғәте һәм карьерҙарҙы эшкәртеүҙә йәлеп ителгән йәки сәнәғәттә эшсе көстәрҙең 8,6%-ын тәшкил итә. Дәүләт тау — байыҡтырыу предприятиеларында һәм карьерҙарында 5700 кеше, шәхси предприятиеларҙа 2900 кеше эшләгән. 2005 йылда сәнәғәт производствоһында файҙалы ҡаҙылмалар сығарыуҙың дөйөм хаҡына 10,4 % тура килә. Тау сәнәғәте һәм карьерҙар эшкәртеү өсөн продукцияның дөйөм хаҡынан дәүләт предприятиелары продукция хаҡының өстән бер өлөшөн етештергән, ә ҡалған өстән ике өлөшөн шәхси предприятиелар етештергән. Сәнәғәттең төп фондтарының дөйөм хаҡына тау сеймалын табыу һәм карьер предприятиелары өлөшөнә хаҡтарҙың 3,4%-ы тура килгән. == Сауҙа == Грузия төп минераль продукттарының күбеһен [[Экспорт|экспортлаған]]. Был ватан марганец мәғдәненән етештерелгән баҡыр мәғдәндәре, концентраттар, ферроиретмәләр һәм азотлы [[ашлама]]лар. Шулай уҡ ил байтаҡ күләмдә ҡара металл һәм ҡалдыҡтар экспортлай. Грузия импортының төп файҙалы ҡаҙылмалары — нефть һәм газ . == Минераль ресурстар == Грузияла 300-ҙән ашыу файҙалы ҡаҙылма ятҡылығы тикшерелгән, уларҙың яртыһы ғына файҙаланыуға тапшырылған. Һуңғы 100 йыл дауамында Чиатура ҡалаһы эргәһендәге марганец мәғдәне ятҡылыҡтары марганец мәғдәне сығарыуҙың бай сығанағы булып торҙо. Чиатур мәғдәне Зестафони ферроиретмә заводына ташылған. Чиатур ятҡылығының ресурстары яртыһы тиерлек эшкәртелгән 215 млн тонна марганец мәғдәне тип баһалана. Булған мәғлүмәттәр буйынса, илдә 11 ятҡылыҡ тикшерелгән, нефть запастары 28 млн тонна тәшкил итә. Тағы ла ҙур нефть ятҡылыҡтары бар тип иҫәпләнә. Грузияла 400 миллион тоннанан ашыу күмер бар тип хәбәр ителә. [[Аджария|Аджариялағы]] [[Ҡара диңгеҙ]] яр буйында тикшерелеп раҫланған 8,5 миллиард кубометр ресурстары булған эре газ ятҡылыҡтары бар, ә потенциаль ресурстар 125 миллиард кубометр тип баһалана. Илдә шулай уҡ ресурстар бар мышьяк, барит, [[баҡыр]], диатомит, аҡ таш, мәрмәр һәм ҡурғаш-цинк, шулай уҡ [[цемент]] етештереү өсөн сеймал бар. Мөһим ятҡылыҡтар араһында Озургетиҙа Аскана бентонит балсығы ятҡылығы, Ахалцих районында Кисатиби диатомит ятҡылығы, Ява районында Квайса цинк ятҡылығы, Амбролаури районында [[Лухуми]] мышьяк ятҡылығы һәм Болниси районында Маднеули полиметалл (барит, баҡыр, ҡурғаш-цинк, пирит, көмөш, көкөрт, алтынға эйә кварциттар) ятҡылыҡтары бар . == Иҫкәрмәләр == [[Категория:Файҙалы ҡаҙылмалар]] [[Категория:Грузия иҡтисады]] [[Категория:Грузия сәнәғәте]] 5qobza9wxfurw8gkvtn4ppaxuxwkygt Латвия Сеймы бинаһы 0 191947 1302440 1301451 2026-08-11T15:08:15Z Great Brightstar 14272 /* Галереяһы */ 1302440 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность |Тип = |Русское название = Латвия Республикаһы Сеймы бинаһы |Оригинальное название = {{lang-lv|Latvijas Republikas Saeimas nams}} |Изображение = Flickr - Saeima - 4.maijs Saeimā (6).jpg |Подпись изображения = Сейм бинаһы |Ширина изображения = 300 |Статус = Дәүләт тарфынан һаҡланыусы мәҙәни ҡомартҡы |Страна = Латвия |Название местоположения = ҡала |Местоположение = [[Рига]], Екаб урамы, 11 |Координаты = 56/57/4/N/24/6/16/E |CoordScale = 2000 |Конфессия = |Епархия = |Орденская принадлежность = |Тип монастыря = |Тип здания = |Архитектурный стиль = Эклектик тарихилыҡ |Архитектор = Робертс Пфлугс, Янис Бауманис |Строитель = |Основатель = |Первое упоминание = |Основание = |Основные даты = {{Достопримечательность/Даты|1755|окончание строительства|1863—1887|реконструкция|1900—1903|расширение|17 октября 1921|уничтожено пожаром|1923|реконструкция}} |Упразднён = |Начало строительства = 1863 |Окончание строительства = 1867 |Здания = {{Достопримечательность/Здания||||||}} |Приделы = |Известные обитатели = |Реликвии = |Настоятель = |Состояние = |Сайт = }} '''Латвия Сеймы бинаһы''' — Латвия Республикаһы Сеймы ({{Lang-lv|Latvijas Republikas Saeimas nams}}) бинаһы, элекке Видземе рыцарҙарының Йорто, Иҫке Рига<ref>{{cite web|url=https://www.latvia.travel/lv/apskates-vieta/vecriga/|title=Vecrīga.|lang=lv|access-date=2018-12-19|archive-date=2018-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203153203/http://www.latvia.travel/lv/apskates-vieta/vecriga|deadlink=no}}</ref>Екаб урамы, 11. Башта Видзем ландтагының<ref>{{cite web|url=http://istmat.info/node/26638/|title=Местное самоуправление Прибалтийских губерний.|access-date=2018-12-19|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226073438/http://istmat.info/node/26638|deadlink=no}}</ref>. Видзем урындағы үҙидараһы бинаһы булып хеҙмәт итә, һуңынан [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң бында булғандар Халыҡ Советы<ref>{{cite web|url=http://www.historia.lv/alfabets/T/ta/tautas_padome/tautas_padome.htm/|title=Tautas padome.|lang=lv|access-date=2018-12-19|archive-date=2004-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20040301031532/http://www.historia.lv/alfabets/T/ta/tautas_padome/tautas_padome.htm/|deadlink=unfit}}</ref>һәм Латвия ССР-ы Хөкүмәте урынлашҡан. 1920 йылда бина Латвия Республикаһының Ойоштороу йыйылышына<ref>{{cite web|url=http://www.historia.lv/alfabets/S/sa/satversmes_sapulce/satversmes_sapulce.htm/|title=Satversmes sapulce.|lang=lv|access-date=2018-12-19|archive-date=2007-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070103182410/http://www.historia.lv/alfabets/S/sa/satversmes_sapulce/satversmes_sapulce.htm/|deadlink=unfit}}</ref>тапшырыла, ә 1923—1934 йылдарҙа бина Латвия Республикаһы парламенты һәм сейм ихтыяждары өсөн ҡулланыла. 1934 йылдан бинала Латвия президенты хакимиәте урынлаша <ref>{{cite web|url=https://www.president.lv/ru/prezident-latvii/byvshie-prezidenty-latvii/|title=Бывшие президенты Латвии.|access-date=2018-12-19|archive-date=2019-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724194545/https://www.president.lv/ru/prezident-latvii/byvshie-prezidenty-latvii|deadlink=no}}</ref>. 1940 йылда Латвия [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]] составына ингәндән һуң һәм [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң бинала Латвия ССР-ы Юғары Советы, 1990 йылдан 1993 йылға тиклем Латвия Республикаһының Юғары Советыэшләй. 1993 йылдан бинала йәнә Сейм урынлаша. == Тасуирламаһы == Эклектик тарихилыҡ стилендә төҙөлгән бинаның идеяһы [[Строцци палаццоһы|Флоренция һарайының]] [[Яңырыу|ренессанс]] архитектураһынан килеп сыға. Видзем ландтагының осрашыуҙары һәм тантаналары үткән Төп залда бинаның формаһында ла ренессанс мотивтары ҡулланыла, Людовик XVI<ref>{{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/LYUDOVIK_XVI.html/|title=Людовик XVI 1754–1793.|access-date=2018-12-19|archive-date=2019-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190102215205/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/LYUDOVIK_XVI.html|deadlink=no}}</ref> стиле Һары залдың интерьерын булдырыуға, ә готика стиле — ашхананы планлаштырыуға илһамландыра. XIX быуат бинаһының фасады. Бина төҙөлгәндән һуң бер нисә йыл үткәс, уның тышҡы диуарындағы 2-се ҡаттағы соҡалтаһына Вальтер Фон Плетенбергтың статуяһы ҡуйыла<ref>{{cite web|url=http://www.alt-plettenberg.de/geschichte-2/wolter-von-plettenberg/|title=Wolter von Plettenberg.|lang=de|access-date=2018-12-19|archive-date=2019-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190117200250/http://www.alt-plettenberg.de/geschichte-2/wolter-von-plettenberg|deadlink=no}}</ref>. Рәссам Иоганн Адольф Тимм әйтеүенсә, уны дат скульпторы Дэвид Йенсен эшләгән<ref>{{cite web|url=https://xn--c1acndtdamdoc1ib.xn--p1ai/interesnyie-faktyi/datchanin-na-beregax-nevyi-skulptor-david-iensen.html/|title=Датчанин на берегах Невы: скульптор Давид Иенсен}}{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. == Бинаның тарихы == Видзем рыцарлығының беренсе бинаһы ({{Lang-de|Ritterhaus}}) 1755 йылда төҙөлгән. Ул 1863—1887 йылдарҙа [[Император художество академияһы|Санкт-Петербург художество академияһының]] архитектура-төҙөлөш факультетын тамамлаусылары<ref>{{cite web|url=http://www.artsacademy.ru/about_the_university/history/|title=Санкт-Петербургский государственный академический институт живописи, скульптуры и архитектуры имени И.Е. Репина при Российской академии художеств. История|access-date=2018-12-19|archive-date=2018-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20181218100608/http://www.artsacademy.ru/about_the_university/history/|deadlink=no}}</ref> Янис Бауманис (1834—1891) һәм Роберт Пфлуг (1832—1885) тарафынан радикаль үҙгәртеп ҡорола<ref>{{cite web|url=https://www.letonika.lv/groups/default.aspx?title=Baumanis%20J%C4%81nis%20Fr%C4%ABdrihs/32689|title=Baumanis Jānis Frīdrihs |lang = lv }}</ref> и [[Пфлуг, Роберт|Робертом Пфлугом]] (1832—1885)<ref>{{cite web|url=http://www.saeima.lv/en/about-saeima/main-building-of-the-saeima|title=Main building of the Saeima|lang=en|access-date=2018-12-15|archive-date=2018-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202200623/http://www.saeima.lv/en/about-saeima/main-building-of-the-saeima|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.europeana.eu/portal/ru/record/92085/lnb_zl_11911.html|title=Vecrīga. Saeimas nams |lang = lv }}</ref>. Яңы йорт 1867 йылдың 8 майында изгеләндерелә. 1900 йылдан 1903 йылға тиклем Видзем рыцарҙар йорто архитектор Вильгельм Нейман<ref>{{cite web|url=http://latgalesdati.du.lv/persona/4146/|title=Vilhelms Neimanis.|lang=lv|access-date=2018-12-19|archive-date=2020-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926124758/http://latgalesdati.du.lv/persona/4146|deadlink=no}}</ref>тарафынан байтаҡҡа киңәйтелә. 1921 йылдың 17 октябрендә бина янғында юҡҡа сыға. 1923 йылда бина (архитекторы Эйжен Лаубе) Латвия Республикаһы Сеймы ихтыяждары өсөн етди үҙгәртеп ҡорола<ref>{{cite web|url=http://www.vietas.lv/index.php?p=10&id=795/|title=Eižens Laube (1880–1967) - arhitekts, arhitektūras teorētiķis un pedagogs. |lang = lv }}</ref>. 1922 йылда Плеттенберг статуяһы һүтеп алына һәм Ричард Маурс ижад иткән [[Лачплесис]]<ref>{{cite web|url=http://legendarion.net/legends/ussr/latvia/legenda-pro-lachplesisa/|title=Легенда про Лачплесиса|access-date=2018-12-19|archive-date=2019-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190104030036/http://legendarion.net/legends/ussr/latvia/legenda-pro-lachplesisa|deadlink=no}}</ref> скульптураһы менән алмаштырыла. 1950-се йылдарҙа Лачплесис скульптураһы һүтелә, ә 2007 йылда уның эшҡыуар Евгений Гомберг бүләк иткән күсермәһе ҡуйыла. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында бинаны немец полицияһы һәм Остландтағы СС юғары идаралығы биләй. Был ваҡытта күп кенә бүлмәләрҙең интерьеры емерелә, Видзем рыцарҙары осоронда ла, Латвия Республикаһы осоронда ла һаҡланып ҡалған китаптар, ҡулланма сәнғәт һәм һынлы сәнғәт коллекцияһының ҙур өлөшө [[Өсөнсө рейх|Германияға]] сығарыла. Коллекцияның бер өлөшө ул саҡта Латвия ССР-ы Юғары Советы бинаһы булып хеҙмәт иткән һуғыштан һуңғы осорҙа юғала. 1980-се йылдар башында эске ихаталарҙың береһе үҙгәртеп ҡорола, һәм унда хәҙер һайлау Залы урынлашҡан яңы бүлмә булдырыла. 1996 йылда вестибюль һәм Ҙур мәрмәр баҫҡыс реставрациялана. 1997 йылда архитектор Андрис Вейдеман проекты буйынса палатаның яңы эске залы төҙөлә. 1990 йылдың 4 майында Латвия ССР-ы Юғары Советы Латвия Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү тураһында декларация ҡабул итә, ә 1993 йылда 5-се Сейм эшләй башлай. == Галереяһы == <gallery mode = packed heights = 130> Saeimas sēžu zāle - Flickr - Saeima (3).jpg|Ултырыштар залы Saeimas Dzeltenā zāle - Flickr - Saeima (2).jpg|Һары бүлмә Saeimas Sarkanā zāle - Flickr - Saeima (1).jpg|Ҡыҙыл бүлмә File:Flickr - Saeima - Saeimas Baltā zāle (4).jpg|Аҡ бүлмә Saeimas Balsošanas zāle - Flickr - Saeima (2).jpg|Тауыштар биреү бүлмәһе File:Flickr - Saeima - Saeimas Brūnā zālē.jpg|Көрән бүлмә Lielās marmora kāpnes - Flickr - Saeima.jpg|Парад кңтәрмәһе Main building of the Saeima.jpg|Клостер урамындағы Төп инеү урыны File:Pirmais sniegs! (8124499226).jpg|Бинаның ҡышҡы күренеше File:Saeimas nams 2013.gada 28.novembris..jpg|Рига ҡалаһындағы Екаб урамы күренеше File:Lacplesis Saeima Riga.JPG|2007 йылда ҡуйылған Лачплесис статуяһы (төп нөсхәһе 1950 йылда һүтелгән) File:Flickr - Saeima - 4.maijs Saeimā (4).jpg|Бинаның Клостер урамынан һәм Изге Иаков Кафедраль соборына тиклемге күренеше </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Император художество академияһы|Император художество Академияһы]] * Латвия ССР-ы Юғары Советы * Латвия Республикаһының Юғары Советы == Әҙәбиәт == * Kolbergs A. Rīga kājāmgājējiem. — A. K. A.: Jūrmala, 2001., С — 65.-67.{{Ref-lv}} == Һылтанмалар == * [http://www.saeima.lv/en/ Parliament of Latvia] Архивная копия от 2 февраля 2021 на Wayback Machine{{Ref-lv}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Риганың биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] 3tm9honvzgyggvvvdm3iitw0tu66528 Әхмәт III 0 193111 1302558 1259933 2026-08-11T19:39:09Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302558 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт эшмәкәре |имя=Әхмәт III |изображение=III. Ahmet.jpg |ширина=1,108 × 1,564 |должность=[[Ғосман империяһы солтандары исемлеге |Ғосман империяһы солтаны]] |период правления= |предшественник=[[Мостафа II]] |преемник=Мәхмүт I |дата рождения= |место рождения=[[Добрич|Хажиоғлу Пазаржыҡ]], [[Ғосман империяһы]] |место смерти= [[Истанбул]], [[Ғосман империяһы]] |периодначало=[[30 декабрь]] 1673 |периодконец=[[1 июль]] 1736 |похоронен=Турхан Солтан кәшәнәһе, [[Истанбул]], [[Ғосман империяһы]] |супруга=Миһришаһ Ҡадин-әфәнде<br>Рабиә Шәрми Ҡадин-әфәнде<br>Мүсли Ҡадин-әфәндефе һәм башҡалар |дети=[[Мостафа III]], [[Әбделхәмит I]] |религия=[[Ислам]] |автограф=Tughra of Abdülhamid II.svg |династия=Ғосмандар |отец=[[Мәхмәт IV]] |мать=Гөлнуш Солтан}} '''Әхмәт III''' (ғосман-төрөк: المداال ا, Әхмәт — и sālis; 30 декабрь 1673 йыл — 1 июль 1736 йыл) — 1648—1687 йылдарҙа хакимлыҡ иткән [[Ғосман империяһы]] [[солтан]]ы. Солтан [[Мәхмәт IV]]-нең улы. 1703 йылда ағаһы [[Мостафа II]] (1695—1703) тәхеттән баш тартҡандан һуң, хакимлыҡ итә башлай. Нәүшәһәрле Дамат Ибраһим паша һәм солтан ҡыҙы Фатима Солтан (беренсеһенең ҡатыны) 1718 йылдан 1730 йылға тиклем хөкүмәт менән етәкселек итә, был осор '''Ләләләр дәүере''' тип атала. Әхмәт III хакимлығының тәүге көндәрендә [[яңысарҙар]]ҙы тынысландырыу өсөн ҙур тырышлыҡ һалына. Әммә Әхмәттең үҙен солтанлыҡ дәрәжәһенә күтәргән янысарҙар менән көрәш һөҙөмтәлеге сикләнгән була. Әхмәт тәғәйенләгән бөйөк вәзир Чорлулу Али паша административ эштәрҙә ҙур ярҙам күрһәтә һәм ҡаҙна өсөн яңы саралар күрә. Ул көнәркәш төркөмдәр менән көрәшендә Әхмәтте яҡлай һәм хөкүмәттең тотороҡлолоғон тәьмин итә. Әхмәт бик тырышып уҡый, [[каллиграфия]], [[тарих]] һәм [[шиғриәт]]тә уңыш ҡаҙана. == Биографияһы == Солтан Әхмәт 1673 йылдың 30 декабрендә [[Добрич|Хажиоғлу Пазаржыҡ]]та (Добрич) тыуған. Уның атаһы солтан [[Мәхмәт IV]]<ref>{{cite book |author= Baker, Anthony E |title=The Bosphorus |publisher=Redhouse Press |year=1993 |page=146 |isbn=975-413-062-0 |quote= The Valide Sultan was born Evmania Voria, daughter of a Greek priest in a village near Rethymnon on Crete. She was captured by the Turks when they took Rethymnon in 1645. }}</ref>. Уның әсәһе Гөлнуш Солтан (ҡыҙ исеме — Эвмания Вория, милләте — грек) була<ref>{{Cite book |author = Freely, John |title=The lost Messiah |url = https://archive.org/details/lostmessiahinsea0000john |publisher=Viking |year=2001 |page=[https://archive.org/details/lostmessiahinsea0000john/page/132 132] |isbn=0-670-88675-0 |quote= He set up his harem there, his favourite being Rabia Giilniis Ummetiillah, a Greek girl from Rethymnon on Crete }}</ref><ref>{{Cite book |author = Bromley, J. S. |title= The New Cambridge Modern History |publisher= University Press |location= University of California |year= 1957 |page=554 |isbn=0-521-22128-5 |quote= the mother of Mustafa II and Ahmed III was a [[Greeks|Greek]]}}</ref><ref>{{Cite book |author = Sardo, Eugenio Lo |title=Tra greci e turchi: fonti diplomatiche italiane sul Settecento ottomano |publisher=Consiglio nazionale delle ricerche |year=1999 |page=82 |isbn= 88-8080-014-0 |quote= Their mother, a Greek, lady named Rabia Gülnûş, continued to wield influence as the [[Valide sultan]] - mother of the reigning sultan}}</ref><ref>{{cite book |author1= Library Information and Research Service |title= The Middle East |publisher= Library Information and Research Service |year= 2005 |page= 91 |quote= She was the daughter of a [[Greeks|Greek]] family and she was the mother of Mustafa II (1664–1703), and Ahmed III (1673–1736). }}</ref><ref>{{Cite book |author1=Baker, Anthony E |author2=Freely, John |title=The Bosphorus |publisher=Redhouse Press |year=1993 |page=146 |isbn=975-413-062-0 |quote= The Valide Sultan was born Evmania Voria, daughter of a Greek priest in a village near Rethymnon on Crete. She was captured by the Turks when they took [[Rethymnon]] in 1645. }}</ref>. 1675 йылда ул һәм уның ҡустыһы, принц Мостафа (буласаҡ [[Мостафа II]]) [[сөннәт]]кә ултыртыла. Шул уҡ тантана ваҡытында уларҙың апалары Хәтижә Солтан һәм Фатима Солтан Мусахип Мостафа пашаға һәм Ҡара Мостафа пашаға кейәүгә бирелә{{sfn|Uluçay|2011|p=110}}. Тантаналар 20 көн дауам итә{{sfn|Sakaoğlu|2015|p=286}}. Ул [[Әдирнә]] һарайында үҫә. Уның уҡыуы һарайҙың [[Истанбул]]ға даими булмаған сәфәрҙәренең береһендә, 1679 йылдың 9 авгусында Иставроз һарайында бад-и басмала исемле һарай тантанаһынан һуң башлана. Ул Әдирнәләге император һәрәмендә традицион кенәз белеме менән тәрбиәләнә, [[Ҡөрьән]], [[Хәҙис|хәҙистәр]] ([[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт пәйғәмбәр]] традициялары һәм ислам фәндәре, тарих, шиғриәт һәм музыка нигеҙҙәрен шәхси остаздар етәкселегендә өйрәнә{{sfn|Keskiner|2012|p=47}}. Уның остаздарының береһе юғары мөфтөй Фәйзулла Эфенди була<ref>{{cite book|first=Jane|last=Hathaway|title=The Chief Eunuch of the Ottoman Harem: From African Slave to Power-Broker|publisher=Cambridge University Press|date=August 30, 2018|pages=133|isbn=978-1-107-10829-5}}</ref>. [[Файл:Levni_002_detail.jpg|слева|мини|275x275пкс|Солтан һарайы рәссамы Абдулжәлил Левни төшөргән Әхмәт III миниатюраһы]] Әхмәт тәбиғәте буйынса ҡыҙыҡһыныусан һәм интеллектуаль кеше булған, ваҡытының күп өлөшөн китап уҡып һәм каллиграфия менән шөғөлләнеп үткәргән. Шиғырҙары тарихты, шиғриәтте, ислам теологияһын һәм философияһын тәрән белеүен дәлилләй. Ул шулай уҡ каллиграфия менән ҡыҙыҡһына, уны һарайҙағы алдынғы каллиграфтарҙан, тәү сиратта сәнғәтенә ҙур йоғонто яһаған хафиз Ғосман Әфәнденән (1698 йылда вафат була) өйрәнә.{{sfn|Keskiner|2012|p=47}} Әдирнәлә кенәзлек иткән ваҡытта Әхмәт Нәүшәһәр ҡалаһынан күренекле офицер-яҙыусы киләсәктә күренекле бөйөк вәзирҙәрҙең береһе буласаҡ Ибраһим менән дуҫлаша. 1687 йылдан, атаһы тәхеттән төшөрөлгәндән һуң, ул ун алты йыл дауамында Әдирнә һәм Истанбул һарайҙарында изоляцияла йәшәй. Был осорҙа ул үҙен каллиграфияға һәм интеллектуаль эшмәкәрлеккә бағышлай{{sfn|Keskiner|2012|p=47—8}}{{sfn|Sakaoğlu|2015|p=296}}. == Идара итеүе == === Хакимлығының башы === 19 — 23 августа Әдирнә мираҫ итеп бирелә. Мостафа ваҡытында Истанбул оҙаҡ ваҡытҡа контролдән сыға. Ҡулға алыуҙар һәм язалауҙар һаны артҡан һайын, урлашыу һәм талау осраҡтары ғәҙәти күренешкә әйләнә. Халыҡ империялағы идара итеү менән ҡәнәғәт булмай{{sfn|Sakaoğlu|2015|p=297}}. 1703 йылдың 22 авгусында Мостафа янысарҙар һәм Әхмәт тарафынан ҡолатыла. Беренсе йома салюты Баязит мәсетендә үтә<ref>Sakaoğlu, Necdet (2015) ''Bu mülkün sultanları''</ref>. Мәхмәт Аға яңы солтанды хасода яғынан [[һәрәм]] ҡапҡаһы янында сәләмләй, уны Кардиган-И-Сәғәҙәт департаментына алып килә һәм тәхеткә ултырта, улар тәүге хөрмәтләүселәре була{{sfn|Türkal|2013|p=31}}. 1705 йылда Әхмәт феодаль биләмәләр системаһы сиктәрендә ер законын үҙгәртеп ҡора. Ер биләү өлкәһендә тәртип урынлаштырыу енәйәтселек тулҡынын кәметә, һәм империяға тыныслыҡ килтерә. Яңы закондарҙы ихлас яҡлауы арҡаһында, Әхмәт элек өс солтанға ғына: Баязит II — (1481—1512) йылдарҙа, [[Сәлим I]] — (1512—1520) һәм [[Сөләймән I|Бөйөк Сөләймән]] (1520—1566) бирелгән «закон сығарыусы» титулын ала. Үҙенең идара итеүенең тәүге өс йылында Әхмәт дүрт айырым бөйөк вәзир тәғәйенләй. Әммә 1706 йылдың майында, Чорлулу Али паша тәғәйенләнгәндән һуң ғына, хөкүмәт тотороҡлолоҡ ала{{sfn|Keskiner|2012|p=56}}. === Урыҫ-төрөк һуғышы === Һис шикһеҙ, [[Рәсәй империяһы|Рәсәйгә]] һуғыш менән янап тороуы арҡаһында, Әхмәт III Франция менән яҡшы мөнәсәбәттәрҙә була. 1709 йылда Полтава алышында [[Пётр I]] (1672—1725) Рәсәйенән еңелгәндән һуң, швед короле [[Карл XII]] (1682—1718) Ғосман империяһы территорияһында һыйыныу таба{{sfn|Chisholm|1911}}. 1710 йылда Карл XII солтан Әхмәт III-не Рәсәйгә һуғыш иғлан итергә күндерә, һәм Мәхмәт паша етәкселегендәге ғосман ғәскәрҙәре [[Прут (йылға)|Прут]] янындағы алышта ҙур еңеү яулай. Артабан Рәсәй [[Аҙау]]ҙы ғосмандарға бирә һәм [[Речь Посполитая]] эштәренә ҡыҫылыуын туҡтатырға ризалаша. Үҙ ихтыярына ҡаршы Рәсәй менән һуғышҡа инергә мәжбүр булған Әхмәт III, үҙенән алдағы йәки һуңғы ғосман батшаларына ҡарағанда, төньяҡ дәғүәсеһенең ҡеүәтен кәметеүгә яҡыныраҡ була. Бөйөк вәзире Невшәһәрле Дамат Ибраһим паша 1711 йылда [[Прут походы]]нда Рәсәй ғәскәрҙәрен тулыһынса ҡамауға ала. Рәсәй өҫтөнән артабанғы еңеүҙәре Ғосман империяһына [[Мәскәү]]гә табан барырға мөмкинлек биргән. Бынан тыш, рустарға, Рәсәй Хөкүмәте төрөктәргә һата алған 4 хәрби кораблдән тыш, блокировкаланған Азов эскадраһын юҡ итергә тура килгән. [[Истанбул]]ға [[Сәфәүиҙәр]]ҙең Ғосман империяһына баҫып инеүе тураһында хәбәр килгәндән һуң, паника тыуа һәм солтандың иғтибарын Рәсәйҙән ситкә йүнәлтә. === Венеция һәм Австрия менән һуғыштар === [[Файл:Een ambassadeur op audiëntie bij sultan Ahmed III Rijksmuseum SK-A-4080.jpeg|thumb|220x220px|Әхмәт III [[Топҡапы]] һарайының император дарбарында.]] 1714 йылдың 9 декабрендә [[Венеция]]ға һуғыш иғлан ителә, Силахдар Дамат Али паша етәкселегендәге армия һәм флот Венециянан алып бөтә Мореяны (Пелопоннес) яулап ала{{sfn|Ágoston|Masters|2009|p=25}}. Был уңыш Австрияны борсой, һәм 1716 йылдың апрелендә император Карл VI Портаны һуғыш иғлан итеүгә этәрә. Силахдар Али паша етәкселегендәге уңышһыҙ алыш 1718 йылдың 21 июлендә Пассаровицкий солох килешеүенә ҡул ҡуйыу менән тамамлана, уға ярашлы [[Белград]], Банат һәм Валахия Австрияға тапшырыла. Был уңышһыҙлыҡ Әхмәт өсөн күңелһеҙ эҙемтә менән тамамлана — килешеү арҡаһында Истанбул иҡтисады инфляциянан зыян күрә{{sfn|Keskiner|2012|p=57}}. Әхмәттән һуң империяның икенсе төп фигураһы булған Невшехирли Дамат Ибраһим паша 1715 йылда Морея кампанияһына ҡушыла һәм киләһе йылда Ниш ҡалаһының финанс министры итеп тәғәйенләнә. Был вазифа уға дәүләт финанстарының түбәнәйеүен аңларға ярҙам итә, һөҙөмтәлә ул үҙенең вәзире ваҡытында һуғыштан мөмкин тиклем ҡасырға тырыша. Ибраһим пашаның тыныслыҡ сәйәсәте хәрби кампанияларҙы етәкләргә теләге булмаған Әхмәткә бик оҡшай, өҫтәүенә, сәнғәт һәм мәҙәниәт менән ҡыҙыҡһыныуы уны Истанбулдан китергә мәжбүр итә{{sfn|Keskiner|2012|p=57}}. === Әхмәттең идара итеүе характеры === [[Файл:Ahmet III 1720.jpg|thumb|Солтан Әхмәт III 1720 йылда яҙылған ҡабул итеүҙә|left|298x298px]] Истанбулдың Аҡмайҙанында атыу буйынса ярыштар һалдаттарҙың һәм халыҡтың мораль рухын күтәреү маҡсатында үткәрелһә, Терсан-И-Әмирҙә яңы хәрби карап һыуға төшөрөлә. Ул ҡыҫҡа арауыҡтарҙа өс бөйөк вәзиргә мөрәжәғәт итә. Хәсән паша урынына Ул 1704 йылдың 24 сентябрендә Калайликоз Әхмәт пашаны, Ә 1704 йылдың 25 декабрендә Балтачи Мәхмәт пашаны тәғәйенләй{{sfn|Sakaoğlu|2015|p=297}}. 1707 йылда солтанды тәхеттән ҡолатыуға йүнәлтелгән Әйүпле Али Аға етәкселегендәге заговор фаш ителә. Һөҙөмтәлә Баб-И-Хумаюн алдында башын киҫеп язаларға бойороҡ бирелә. Әхмәт III [[Ғосман империяһы]]ның финансын, артыҡ һалым һалыу йәки талау процедураларын ҡулланмай ғына, сәскә атҡан хәлдә ҡалдыра. Ул әҙәбиәт һәм сәнғәттең белемле ҡурсалаусыһы була, һәм тап уның ваҡытында беренсе баҫма станогында ғәрәп йәки төрөк телдәре хәрефтәрен ҡулланырға рөхсәт ителә; ул Истанбулда ҡуйыла һәм Ибраһим Мөтәфәрриҡ тарафынан идара ителә (баҫма станогы 1480 йылда Константинополдә күрһәтелә, ә 1729 йылға тиклем баҫылған бөтә әҫәрҙәр грек, әрмән йәки иврит телдәрендә була). Тап уның идара итеүендә Дунай кенәзлектәре менән идара итеүгә мөһим үҙгәрештәр индерелә: Элек [[Порта]] был провинциялар менән идара итеү өсөн ғәҙәттә Молдавия һәм Валахия [[боярҙар]]ы идарасылар тәғәйенләй; 1711 йылғы рус кампанияһынан Һуң, Бөйөк [[Пётр I]] Молдавияла союздаш кенәз Дмитрий Кантемирҙы тапҡандан Һуң, Порта был төбәктә асыҡтан-асыҡ грек-фанариоттар урынбаҫарҙарын тәғәйенләй башлай һәм Валахия принцы Стефан Кантакузен [[Евгений Савойский]] менән бәйләнеш булдыра. Фанариоттар Зимми дворяндары нәҫелен тәшкил итә, Улар Портаның күп кенә мөһим дәүләт ведомстволарына чиновниктар ебәрә. === Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр === [[Файл:Jean-Baptiste van Mour 006.jpg|thumb|Солтан Әхмәт III Топҡапы һарайында [[Франция]] илсеһе виконт Дандрезелде ҡабул итә]] [[Файл:Marquis de Bonnac being received by Sultan Ahmed III.jpg|thumb|Солтан Әхмәт III Франция илсеһе маркиз де Боннакты ҡабул итә]] [[Сәфәүиҙәр]] Ираны һәм [[Австрия эрцгерцоглығы]] илселәре 1706—1707 йылдарҙа килгәндә яҡшы ҡабул ителә. 1712 йылда [[Бөйөк Моголдар империяһы|Бөйөк Моголдар]] императоры [[Аурангзеб|Жахандар шаһ Аурангзеб]] ғосман солтаны Әхмәт III-гә бүләктәр ебәрә һәм үҙен Ғосман солтанын тоғро хөрмәт итеүсе тип атай<ref name="google">{{cite book|title=Mughal-Ottoman relations: a study of political & diplomatic relations between Mughal India and the Ottoman Empire, 1556-1748|author =Farooqi, N.R.|date=1989|publisher=Idarah-i Adabiyat-i Delli|url=https://books.google.com/books?id=uB1uAAAAMAAJ}}</ref>. Шулай уҡ билдәле булыуынса, Бөйөк Моголдар императоры Фәррүхсияр, ғосмандарға хат ебәрә, әммә был юлы уны бөйөк вәзир Невшәһәрле Дамад Ибраһим паша ала. Хатта раджпуттар һәм маратхалар ихтилалына ҡаршы һуғышҡан могол хәрби начальнигы Сәйед Хәсән Али Хан Бархиҙең тырышлығы график һүрәтләнә<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=uB1uAAAAMAAJ&q=Farrukhsiyar |title=Mughal-Ottoman relations: a study of political & diplomatic relations ... - Naimur Rahman Farooqi |access-date=2012-04-29|year=1989 |last1=Farooqi |first1=Naimur Rahman }}</ref>. === Ҡолатылыуы === Солтан Әхмәт III үҙенең һәм уның баш офицерҙарының артыҡ зиннәтлелеге арҡаһында популяр булмай; 1730 йылдың 20 сентябрендә [[Албандар|албан]] патроны Хәлил етәкселегендәге ун ете [[Яңысар]] фетнәһе ихтилалға әүерелә, һәм был солтанды тәхеттән баш тартырға мәжбүр итә. Әхмәт үҙ теләге менән үҙенең туғаны Мәхмүт I (1730—1754) власҡа килтерә һәм уға империя солтаны булараҡ тоғролоҡ анты бирә. Һуңынан ул элек Мәхмүт биләгән кафеға китә һәм Алты йыл төрмәлә ултырғандан һуң [[Топҡапы|Топкапа]] һарайында вафат була. == Архитектураһы == Әхмәт III һыу фонтандары, парк шарлауыҡтары һәм өс китапхана төҙөүгә заказ бирә, уларҙың береһе Топҡапы һарайында урынлашҡан, унда «Әхмәт таҡталарҙа яҙыуҙар яҙыуҙа оҫта булған» тигән билдәле юлдар бар, улар беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. Улар араһында Топҡапы һарайының апартаменттары ишегендә «Басмала» яҙыуы һәм [[Үскүдар]] Али мәсете таҡталары бар{{sfn|Sakaoğlu|2015|p=307}}. Китапхана Әхмәт тарафынан 1724—1725 йылдарҙа төҙөлгән һәм [[Турхан солтан]] кәшәнәһенә инеү урыны янында урынлашҡан. Ҡоролманың таш һәм кирбес селтәрле стеналары сиратлаша, квадрат формала һәм һигеҙ мөйөшлө ситле яҫы көмбәҙ менән ҡапланған, ул аҫылма менән йыһазландырылған. Китапхананың аҫылмалыларында һәм көмбәҙендә оригиналь эштәр һаҡланған<ref name="Cami">{{cite web|title=YENİCAMİ KÜLLİYESİ İstanbul'da XVI. yüzyılın sonlarında inşasına başlanan ve XVII. yüzyılın ikinci yarısında tamamlanan külliye.|url= https://islamansiklopedisi.org.tr/yenicami-kulliyesi|website=İslam Ansiklopedisi|access-date=11 April 2020}}</ref><ref>{{Cite web |title=YENİCAMİ KÜTÜPHANESİ |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/yenicami-kutuphanesi |access-date=2023-06-30 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi |language=tr}}</ref>. == Бәла-ҡазалар == 1714 йылда мысыр галеоны Гюмрюк (Эминеню) янында һәләкәткә осрай. Пирс янған һәм янған, һөҙөмтәлә 200 кеше һәләк булған{{sfn|Sakaoğlu|2015|p=299}}. Невшехирли Дамат Ибраһим-Паша истанбулға ҡайтыуға әҙерләнеүен дауам итһә лә, ҡалала янғын сыға. Янғындан Ункапаны, Азапкапы, Зейрек, Фатих, Сарачхане, Хорхор, Этмейданы, Молла Гурани, Алтымәрмәр райондары, Аязма ҡапҡаһы, Кантаржылар, Вефа, Вез Нежилер, Иҫке бүлмәләр, Чукур Чешме, Ланга, Дауыт паша казармалары зыян күрә{{sfn|Sakaoğlu|2015|p=300}}. 1719 йылдың 14 майында өс минутлыҡ көслө ер тетрәү була. Истанбулдың ҡала диуарҙары ер тетрәү ваҡытында емерелгәндә, [[Измит]]та 4000 кеше һәләк була. Ер тетрәү тамамланғандан һуң, Истанбулда тергеҙеү эштәре башлана. Был эштәрҙең мәҙәни аспекттарын йәки әһәмиәтен сағылдырған иң әһәмиәтле элемент булып шул уҡ йылда төҙөлгән Топҡапы [[Әндәрүн]] һарайы китапханаһы тора. Был учреждение өсөн бай фонд булдырыла, ул шулай уҡ үҙенең архитектураһы һәм ҡиммәтле ҡулъяҙмалары менән билдәле булған Солтан Әхмәт Салис китапханаһы булараҡ билдәле{{sfn|Sakaoğlu|2015|p=301}}. == Ғаиләһе == Әхмәт III, билдәле булыуынса, Ғосман династияһының иң ҙур ғаиләгә һәм һәрәмгә эйә солтаны була. Һәрәмдең хужабикәһе Дилхаят Ҡалфа була, ул иртә яңы замандың бөйөк төрөк композиторҙарының береһе булараҡ билдәле. === Ҡатындары === Әхмәт III-нөң кәм тигәндә егерме бер ҡатыны була{{sfn|Topal|2001|p=600 and beyond}}<ref name="Onur, Oral 1994">{{Cite book | author = Onur, Oral | title = Edirne türbeleri ve evlad-ı Fatihan mezarları | year = 1994 | publisher = O. Onur | page = 27}}</ref><ref name = ": 1">{{Cite book | author = Aktaş, Ali | title = ÇELEBİZÂDE ÂSIM TARİHİ: Transkripsiyonlu metin | year = 2008}}</ref><ref name=": 3">{{Cite book |last=Sakaoğlu, Necdet. |url=https://www.worldcat.org/oclc/316234394 |title=Bu mülkün kadın sultanları: vâlide sultanlar , hâtunlar, hasekiler, kadınefendiler, sultanefendiler |date=2008 |publisher=Oğlak Yayıncılık |isbn=978-975-329-623-6 |edition=1. baskı |oclc=316234394 |access-date=2021-01-22}}</ref>: * Өмөтулла Ҡатын. Баш Ҡатын (беренсе ҡатыны) һәм беренсе кәнизәге, Ул Әхмәттең беренсе балаһы яратҡан ҡыҙы Фатима Солтандың әсәһе була. Ул Әхмәттең иң яратҡан ҡатыны була, уға мәсет, мәктәп һәм фонтан бағышлай. Бик тоғро һәм хәйриә эшмәкәрлеге менән әүҙем шөғөлләнгән. 1740 йылда Иҫке һарайҙа вафат була. * Әминә Миһришә Ҡатын. Ул дүрт улдың әсәһе, шул иҫәптән Ғосман империяһының 26-сы солтаны Мостафа III-нөң әсәһе була. 1732 йылдың апрелендә вафат булғанлыҡтан, бер ҡасан да Вәлидә солтан була алмай. Улы Үскүдарҙа әсәһе хөрмәтенә Аязма мәсетен төҙөй. * Рабиә Шәрми Ҡатын. Ул Ғосман империяһының 27-се солтаны Абдулхәмит I-нең әсәһе була, әммә 1932 йылда ваҡытынан алда вафат булғанлыҡтан, бер ҡасан да Вәлидә солтан була алмай. 1728 йылда уға Үскүдарҙа фонтан бағышлана. Улы Бәйәләрбей мәсетен уның хөрмәтенә төҙөй. * Айшә Миһри Бәри Ҡатын. Ҡатыны булып киткәнгә тиклем ул һәрәм ҡаҙнасыһы була. * Хатем Ҡатын. Игеҙәк балалар әсәһе, ул 1772 йылда вафат була һәм Әйүп зыяратында ерләнә. * Әминә Мүсли Ҡатын. Шулай уҡ Мүслихә Ҡатын, Мүслү Ҡатын йәки Мүсәлли Ҡатын атамалары менән билдәле. Ул ике ҡыҙҙың әсәһе, 1750 йылда вафат була һәм Ла Камиҙа ерләнә. * Руҡиә Ҡатын. Ҡыҙының һәм улының әсәһе. Уға Йени Ками янындағы фонтан бағышланған. 1738 йылдан һуң вафат була һәм Ла Камиҙа ерләнә. * Фатима Хүмәшәһ Ҡатын. 1732 йылда вафат була һәм Йени Камиҙа ерләнә. * Гөлнуш Ҡатын. Ул Әхмәт III тәхеттән төшөрөлгәндән һуң, аҫылташтары тартып алынып, Иҫке һарайға һөргөнгә ебәрелгән. Ул 1730 йылдан һуң вафат була. * Хөррәм Ҡадин. Документта Әхмәт III тәхеттән төшөрөлгәндән һуң Иҫке һарайға һөргөнгә ебәрелгән, аҫылташтары тартып алынған. Ул 1730 йылдан һуң вафат була. * Мейли Ҡатын. Документта Әхмәт III тәхеттән төшөрөлгәндән һуң Иҫке һарайға һөргөнгә ебәрелгән, аҫылташтары тартып алынған. Ул 1730 йылдан һуң вафат була. * Хәтижә Ҡатын. 1722 йылда вафат була һәм Ла Камиҙа ерләнә. * Нәзифә Ҡатын. Документта Әхмәт III тәхеттән төшөрөлгәндән һуң Иҫке һарайға һөргөнгә ебәрелгән, уларҙың аҫылташтары тартып алынған. 1730 йылдан һуң, бәлки, 1764 йылдың 29 декабрендә вафат була<ref>According to other historians, this would instead be the date of death of Nazife Sultan, a daughter of Ahmed III, survival is controversial due to the fact that it turns out she never married.</ref>. * Нежат Ҡатын. Документта Әхмәт III тәхеттән төшөрөлгәндән һуң Иҫке һарайға һөргөнгә ебәрелгән, аҫылташтары тартып алынған. Ул 1730 йылдан һуң вафат була. * Садиҡә Ҡатын. Документта Әхмәт III тәхеттән төшөрөлгәндән һуң Иҫке һарайға һөргөнгә ебәрелгән, уларҙың аҫылташтары тартып алынған. Ул 1730 йылдан һуң вафат була. * Хөснүшаһ Ҡатын. 1733 йылда вафат була һәм Ла Камиҙа ерләнә. * Шаһин Ҡатын. 1732 йылда вафат була һәм Ла Камиҙа ерләнә. * Өммөгөлсөм Ҡатын. 1768 йылда Ввафат була һәм Ла Камиҙа ерләнә. * Зәйнәб Ҡадин. Ҡыҙының әсәһе, ул 1757 йылда вафат була һәм Йени Камиҙа ерләнә. * Хәнифә Ҡатын. Ҡыҙының әсәһе, ул 1750 йылда вафат була һәм Ла Камиҙа ерләнә. * Шәйестә Ханым Башиҡбал. 1722 йылда вафат була һәм Йени Камиҙа ерләнә. === Улдары === * Шәйехзада Мәхмәт (24 ноябрь 1705 30 июль 1706). * Шәйехзада Иса (23 февраль 1706 14 май 1706). * Шәйехзада Али (18 июнь 1706 12 сентябрь 1706). * Шәйехзада Сәлим (29 август 1706 15 апрель 1708). * Шәйехзада Морат (17 ноябрь 1707—1707 йй.). * Шәйехзада Морат (25 ғинуар 1708 1 апрель 1708). * Шәйехзада Абдулмәжит (12 декабрь 1709 18 март 1710). Шәйехзада Абдулмелектең Игеҙәк Улы. * Шәйехзада Абдулмәлек (12 декабрь 1709 7 март 1711). Шәйехзада Абдулмәжидтең Игеҙәк Улы. * Шәйехзада Сөләймән (25 август 1710 11 октябрь 1732) Михриша Кадин менән. Ул Кафела ике йыл төрмәлә ултырғандан һуң вафат була. * Шәйехзада Мәхмәт (8 октябрь 1712 15 июль 1713). * Шәйехзада Сәлим (21 март 1715 февраль 1718) Хәтем Ҡадин менән. Салиха Солтандың Игеҙәк Улы. * [[Шәйехзада Мәхмәт (Әхмәт III улы)]] (2 ғинуар 1717 2 ғинуар 1756) Ул Ҡадин Ҡулынан. Ул Кафеста егерме алты йыл төрмәлә ултырғандан һуң вафат була. * [[Мостафа III]] (28 ғинуар 1717 21 ғинуар 1774) Михриша Кадин менән. Ғосман империяһының 26-сы Солтаны, Егерме ете йыл Кафеста Төрмәлә ултырғандан һуң. * Шәйехзада Баязит (4 октябрь 1718 24 ғинуар 1771) Михриша Кадин менән. Ул Кафеста ҡырҡ бер йыл төрмәлә ултырғандан һуң вафат була. * Шәйехзада Абдулла (18 декабрь 1719 19 декабрь 1719). * Шәйехзада ибраһим (12 сентябрь 1720 16 март 1721). * Шәйехзада Нуман (22 февраль 1723 29 декабрь 1764). Ул кафела утыҙ дүрт йыл төрмәлә ултырғандан һуң вафат була. * [[Абдул Хәмит I / Abdülhamid i]] (20 март 1725 7 апрель 1789) Рабия Шерми Кадин менән. Ғосман империяһының 27-се Солтаны, Ҡырҡ дүрт йыл Кафеста Төрмәлә ултырғандан һуң. * Шәйехзада Сәйфетдин (3 февраль 1728 1732) Михриша Кадин менән. Ул кафела ике йыл төрмәлә ултырғандан һуң вафат була. * Шәйехзада Мәхмүт (? 22 декабрь 1756). Ул Кафеста егерме алты йыл төрмәлә ултырғандан һуң вафат була. * Шәйехзада Хәсән (? -?). Моғайын, ул кафела вафат булғандыр. === Ҡыҙҙары === Әхмәт III уның кәм тигәндә утыҙ алты ҡыҙы була{{sfn|Topal|2001|p=680 and beyond}}<ref name="Onur, Oral 1994"/><ref name=": 1"/><ref name=": 3"/>: бала сағында Ла Камиҙа ерләнә. * Рәйхан Солтан (1718—1729). Шулай уҡ Рейхан Солтан йәки Рихане Солтан тип атала. Ул Йени Камиҙа ерләнгән. * Өммөзәләм Солтан (? — 1719). Шулай уҡ Уммюзельма Солтан тип атала. Ул бала сағында вафат була һәм Йени Камиҙа ерләнә. * Рабиә Солтан (19 ноябрь 1719 1727 йылға тиклем). Ул Йени Камиҙа ерләнгән. * Өмәтулла Солтан (1719 1723), Шулай уҡ Өммәтулла Солтан тип атала. Ул Йени Камиҙа ерләнгән. * Ҡул Солтан (? — 1720). Ул бала сағында вафат була һәм Йени Камиҙа ерләнә. * Бейхан Солтан (? — 1720). Ул бала сағында вафат була һәм Йени Камиҙа ерләнә. * Өмәтулла Солтан (17 сентябрь 1723 - 28 ғинуар 1724). Ул Йени Камиҙа ерләнгән. * Әминә Солтан (1723 йыл аҙағы/1724 йыл башы - 1732 йыл). Ул Йени Камиҙа ерләнгән. * Нәзифә Солтан (1723/1725 май - 1730 йылға тиклем йәки 1764 йылдың 29 декабре). Ҡайһы бер мәғлүмәт буйынса, ул кейәүгә сыҡмай, сөнки хроник сирле йәки физик һәм/йәки психик проблемалары булған. Ул ғүмер буйы Иҫке һарайҙа айырым йәшәй. Әммә, башҡа тарихсылар фекеренсә, ул ысынында бала сағында вафат була, Ә 1764 йылда Иҫке һарайҙа вафат булған. Уның урынына Әхмәт III-нең шул уҡ исемле ҡатыны Нәзифә Ҡатын була. * Өммизәлән Солтан (12 октябрь 1724 5 декабрь 1732). Ул Йени Камиҙа ерләнгән. * Нейл Солтан (15 декабрь 1725 октябрь 1727). Ул Йени Камиҙа ерләнгән. * Әсмә Солтан (14 март 1726 - 13 август 1778) Хәнифә Ҡатын йәки Зәйнәб Ҡатындан. Бөйөк Әсмә (йәғни Өлкән Әсмә) тип атағандар, уны туғанының ҡыҙы Әсмә Солтандан, Абдулхәмид I ҡыҙынан, айырыу өсөн. Ул өс тапҡыр кейәүгә сыға, һәм уның ҡыҙы тыуа. * Сәбихә Солтан (19 декабрь 1726 17 декабрь 1726). Ул Йени Камиҙа ерләнгән. * Рабиә Солтан (28 октябрь 1727 - 4 апрель 1728). Шулай уҡ Рәбия Солтан тип атала. Ул Йени Камиҙа ерләнгән. * Зөбәйҙә Солтан (28 март 1728 - 4 июнь 1756) Мөсли Ҡадиндан. Ул ике тапҡыр кейәүгә сыға. * Өмми Солтан (? — 1729). Шулай уҡ Өммөгөлсөм Солтан. Ул Йени Камиҙа ерләнгән. * Өммөхәбибә Солтан (? — 1730). Ул Йени Камиҙа ерләнгән. * Әкилә Солтан (? — 1737). Ул Йени Камиҙа ерләнгән. * Өмми Солтан (1730—1742). Шулай уҡ Өммөгөлсөм Солтан. Ул Йени Камиҙа ерләнгән. == Вафаты == Әхмәт Топҡапы һарайының кафесында алты йыл дауамында йәшәй, унда ул ауырып китә һәм 1736 йылдың 1 июлендә вафат була. Ул Истанбулдың Әминөнү ҡалаһындағы Яңы мәсеттә Турхан Солтан мавзолейында өләсәһенең ҡәберендә ерләнә{{sfn|Sakaoğlu|2015|p=306}}. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|3}} == Әҙәбиәт == * This article incorporates text from the ''History of Ottoman Turks'' (1878) * {{cite book|title = Encyclopedia of the Ottoman Empire|publisher = Facts On File|year = 2009|isbn = 9780816062591|location = New York, NY|editor-first = Gábor|editor-last = Ágoston|url = http://www.infobasepublishing.com/Bookdetail.aspx?ISBN=0816062595&Ebooks=0 |editor2-last = Masters|editor2-first = Bruce}} * {{cite book|first=Ali|last=Aktaş|title=ÇELEBİZÂDE ÂSIM TARİHİ: Transkripsiyonlu metin|year=2008}} * {{cite book|first=Mehmet Nermi|last=Haskan|title=Yüzyıllar boyunca Üsküdar - Volume 3|publisher=Üsküdar Belediyesi|year=2001|pages=1332|isbn=978-9-759-76063-2}} * {{cite book|last=Keskiner|first=Philippe Bora|title=Sultan Ahmed III (r.1703-1730) as a Calligrapher and Patron of Calligraphy|year=2012 }} * {{cite book|last=Sakaoğlu|first=Necdet|title=Bu mülkün kadın sultanları: Vâlide sultanlar, hâtunlar, hasekiler, kadınefendiler, sultanefendiler|publisher=Oğlak Yayıncılık|year=2008|isbn=978-9-753-29623-6}} * {{cite book|first=Necdet|last=Sakaoğlu|title=Bu Mülkün Sultanları|publisher=Alfa Yayıncılık|year=2015|isbn=978-6-051-71080-8}} * {{cite book|first=Mehmet|last=Topal|title=[[Silahdar Findiklili Mehmed Agha]] Nusretnâme: Tahlil ve Metin (1106-1133/1695-1721)|year=2001}} * {{cite book|first=Merve|last=Türkal|title= Silahdar Findiklili Mehmed Ağa'nin Hayati ve eserleri (1658 / 1726-27) |year=2013}} * {{cite book|first=Mustafa Çağatay |last=Uluçay|title=Padişahların kadınları ve kızları|location=Ankara |publisher=Ötüken|year=2011 |isbn=978-9-754-37840-5}} * {{cite book|first=Zekiye|last=Uysal|title= Topkapı Sarayındaki III. Ahmet Kütüphanesi'nin Alçı Bezemeleri |year=2019}} == Һылтанмалар == * [https://m.realnoevremya.ru/articles/107449-pravlenie-osmanskogo-pravitelya-ahmeda-iii?_url=%2Farticles%2F107449-pravlenie-osmanskogo-pravitelya-ahmeda-iii#from_desktop Правление османского султана Ахмеда III — Реальное время] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230821182410/https://m.realnoevremya.ru/articles/107449-pravlenie-osmanskogo-pravitelya-ahmeda-iii?_url=/articles/107449-pravlenie-osmanskogo-pravitelya-ahmeda-iii#from_desktop |date=2023-08-21 }} {{Яҡшы мәҡәләләргә кандидат}} [[Категория:Ғосман империяһы солтандары]] [[Категория:1 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:30 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:Истанбулда вафат булғандар]] [[Категория:Добричта тыуғандар]] dhov0v0dafo7grsu0xfkdl0flx1kug4 Эпсомда тәртипһеҙлектәр 0 193225 1302604 1259916 2026-08-11T20:17:13Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302604 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Эпсомда тәртипһеҙлектәр''' — 1919 йылдың 17 июнендә [[Канада]]ның 300-ҙән 800-гә тиклем һалдаты бола күтәрә һәм [[Бөйөк Британия]]ның Эпсом ҡалаһындағы полиция участкаһына һөжүм итә. Британ полицияһы офицеры участка сержанты Томас Грин инцидент ваҡытында яралана һәм икенсе көндө вафат була. [[Файл:Sergeant-thomas-green.jpg|thumb|right|alt=Thomas Green in uniform|Участка сержанты Томас Грин, 1919 йылдың июнендә Эпсомда сыуалыштар ваҡытында үлтерелә]] Канадалар яҡындағы Вудкот лагерынан, һауығыусылар өсөн госпиталь сифатында ҡулланылған ваҡытлыса хәрби базанан була. [[Беренсе донъя һуғышы]] тамамланғандан һуң, лагерҙа тәртип насарая. Канада һалдаттарының репатриацияһы тотҡарланыуы 1918 йылдың ноябренән 1919 йылдың июненә тиклем британ лагерҙарында хәрбиҙәрҙең 13 фетнәһенә килтерә. Сыуалыштар Канаданың ике хәрби хеҙмәткәренең урындағы пабтағы тәртипһеҙлектәрҙән һуң ҡулға алыныуынан башлана. Уларҙың иптәштәре ҡала полиция участкаһына марш менән барып, уларҙы азат итеүҙе талап итә. Һалдаттар станцияны уратып алған кәртәләрҙе һүтеп, уларҙы ракета һәм таяҡ итеп ҡуллана. Алыш барышында рядовой Аллан Макмастер металл таяҡты күтәрә һәм Гриндың башына һуға. Сержант икенсе көндө аңына килмәйенсә вафат була. Ете кеше 1919 йылдың июлендә Суррейҙа присяжныйҙар суды алдына баҫа. Улар массауи сыуалыштарҙа ғәйепле тип табыла, әммә яңылыш үлтереүҙә ғәйепләнеп аҡлана. Улар бер йылға төрмәгә хөкөм ителә, әммә бер нисә айҙан һуң азат ителә. Канадаға ҡайтҡандан һуң 10 йыл үткәс, төрмәгә ултыртылғандарҙың береһе — Макмастер үлтереүҙе таный. Ул инде яңылыш үлтереүҙә ғәйепһеҙ тип танылғанлыҡтан, уны Бөйөк Британияға кире ҡайтармайҙар. == Тарих башы == [[Файл:Main entrance of Woodcote Park.jpg|thumb|upright=1.2|alt=Military camp showing patients walking around|1915 йылда вудкот паркына төп инеү урыны. Яҡтыраҡ форма кейгәндәр лагерь дауаханаһы пациенттары.]] Суррей графлығы Эпсом ҡалаһының ситендә Вудкот-паркта ваҡытлыса хәрби база — Вудкот лагеры урынлаштырыла. Парктың Король автомобиль клубына (RAC) ҡараған өлөшө 1914 йылда Хәрби министрлыҡ тарафынан реквизициялана{{sfn|"History of Woodcote Park". The Royal Automobile Club}}. 1915 йылда лагерь һауығыусылар өсөн госпиталь итеп үҙгәртелә, башта [[Милләттәр Берләшмәһе]] хәрбиҙәре өсөн, һуңынан, 1916 йылдың авгусынан, атап әйткәндә, Канада хәрбиҙәре өсөн файҙаланыла{{sfn|Spindler|2016|p=118}}. 1919 йылдың тәүге айҙарында лагерҙың һаны 2000-дән 4000-гә тиклем пациент һәм персонал тирбәлә; июнь уртаһына унда 2079-ҙан 2200-гә тиклем кеше була{{sfn|Spindler|2016|p=118}}{{sfn|Gardner|2007|p=442}}. Беренсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң 1918 йылдың ноябрендә Бөйөк Британияла һәм Көнбайыш фронтта 250 000-дән ашыу Канада хәрбиһе була. Континенталь Европала дислокацияланған ғәскәрҙәр Бөйөк Британияға күсерелә, ә һуңынан Канадаға репатриациялана. Улар Британияның бөтә хәрби лагерҙарында, шул иҫәптән Брэмшотт (Хэмпшир графлығы); Гилдфорд янындағы Уитли һәм Эпсомда Вудкот (икеһе лә Суррей графлығында); Рипон (Төньяҡ Йоркшир графлығы); Бакстон һәм Сифорд (икеһе лә Көнсығыш Суссекс графлығы); һәм Рил янындағы Кинмелдә (Төньяҡ Уэльс) дислокациялана{{sfn|Morton|1980|pp=335, 338}}. Уртаса алғанда, континенталь Европанан ҡайтҡан Канада һалдаты тыуған иленә юлланыр алдынан бер ай самаһы Бөйөк Британияла ҡала{{sfn|Nicholson|1962|p=531}}. Репатриацияның әкрен барышы хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең асыуын ҡабарта. 1918—1919 йылдар ҡышы бер нисә йыл эсендә иң ауыр ҡыштарҙың береһе була, һәм грипп пандемияһы башлана. Ғәскәрҙәрҙе ташыуҙа тотҡарлыҡтар бер судноны ла туҡтатыу кәрәклеге менән көсәйә, сөнки ул ҡәнәғәтләнерлек түгел тип таныла{{sfn|Morton|1993|p=267}}. Ситуация 1919 йылдың мартында Кинмелдә һәм шул уҡ йылдың июнендә Уитли лагерында сыуалыштарға килтерә. 1918 йылдың ноябренән 1919 йылдың июненә тиклем Канада ғәскәрҙәре 13 тапҡыр Британия лагерҙарында, шул иҫәптән Эпсомда сыуалыштар ойоштора{{sfn|Nicholson|1962|p=532}}. Лагерҙа йәшәүселәр менән Эпсом халҡы араһында, бигерәк тә һуғыштан һуңғы айҙарҙа, көсөргәнешлек арта барған. Закон боҙоуҙар, шул иҫәптән урлашыу һәм йәмәғәт тәртибен боҙоуҙар тураһында аҙ ғына хәбәрҙәр урындағы матбуғатта киң яҡтыртылған, был ҡала һәм лагерь халҡы араһындағы мөнәсәбәттәргә зыян килтерә{{sfn|Gardner|2007|p=440}}. Эпсомға һәм уның тирә-яғына ҡайтҡан күп кенә Британия ветерандары урындағы ҡатын-ҡыҙҙар һәм лагерҙа йәшәүселәр араһындағы мөнәсәбәттәрҙән асыулана. Хәрби тарихсы Николас Гарднер һүҙҙәренсә, Көнсығыш Суррей полкы хәрбиҙәре, уларҙың фекеренсә, 1917 йылда Вими-Риджды алған өсөн Канада корпусының юғары баһаһы менән ҡәнәғәт түгел{{sfn|Gardner|2007|p=441}}.1919 йылдың башында һәм уртаһында ҡала халҡы менән лагерь тотҡондары араһындағы мөнәсәбәттәрҙәге көсөргәнешлек, шул иҫәптән Гарднерҙың «канадаларҙың урындағы полиция абруйына ҡарата кәмһетеүе» тип тасуирлауы, әгәр улар Канада һалдаттарының береһен ҡулға алһа, йыш ҡына полицияға ҡарата көс ҡулланыуҙа сағыла{{sfn|Gardner|2007|p=447}}. Вудкот лагеры йомшартылған һәм бөтә нәмәне рөхсәт иткән дисциплинар режим шарттарында эшләй. Ир-егеттәрҙе [[Офицер|офицерҙар]] ҙа, [[Унтер-офицер|унтер-офицерҙар]] ҙа күҙәтә, улар ҡайһы берҙә ваҡытлыса, йыш ҡына төрлө подразделениеларҙан була, ә ҡайһы берҙә медицина йәки административ функциялар башҡара. Уларҙың лагерҙар аша үтеп, подразделениеларына кире ҡайтыу йәки репатриацияланыу өсөн контроле сикләнә. 1919 йылдың башында лагерҙа ни бары дүрт хәрби полиция хеҙмәткәре була, уларҙың ҡайһы берҙәре үҙҙәре пациенттар була. Парламент ағзалары лагерҙы патрулләй һәм ҡалала канадаларҙың эшмәкәрлеген күҙәтмәй, был бурыс Эпсомдың урындағы полицияһына йөкмәтелә{{sfn|Gardner|2007|pp=444–446}}. 1919 йылды Эпсомда бер үк вакытта 20-нән кәмерәк офицерҙар дежурлыҡ ҡуйырға һәм ҙур булмаған участка полицияһы була. Хәүефһезлек урындағы халык һәм канада хәрбиҙәре осрашканда, бигерәктә урындағы пабтар аҫылғанда, тыныслыкты һаҡларға тырыша. 1919 йылдыңненен алдағы дүрт ай эсенде ҡала халҡыны канада араһындағы көсөргәнеш арта, һәм ике төрөк араһындағы көс ҡулланыу даими, төн һайын тиерлек була; ике яҡ та булған осраҡтарҙа этәргес булыуза ғәйепле була{{sfn|Gardner|2007|p=446}}.1919 йылда участка сержанты Томас Гринға илле бер йәш була. Быға тиклем ул һигеҙ йыл Дауамында Король атлы артиллерияһында, шул иҫәптән Һиндостанда хеҙмәт итә. 1895 йылда ул армиянан китеү алдынан полицияға хеҙмәт итергә инә — күптәр өсөн ғәҙәти күренеш. 1919 йылға ул 25 йыл тиерлек полиция хеҙмәткәре булып эшләй, башта Лондонда, һуңынан 8 йыл Дауамында Эпсомда хеҙмәт итә{{sfn|Knight|2010|pp=12–14}}.He was a married man and had two daughters, aged 18 and 19{{sfn|"Epsom Riot Inquest". ''The Times''. 20 June 1919}}. == 1919 йылдың 17-18 июне == 1919 йылдың 17 июнендә киске сәғәт 9:00 тирәһендә Эпсомалағы пабында һуғыш башлана. Һуғыштың сәбәбе билдәһеҙ, әммә өс версия бар: канада рядовойы һәм уның ҡатыны урындағы ирҙәр һөжүменә дусар була; йәки канада сержанты пар менән була, һәм ике канадалы араһында һуғыш башлана; йәки рядовой, уның ҡатыны һәм сержант урындағы ирҙәр һөжүменә дусар була{{sfn|Gardner|2007|p=447}}{{sfn|Knight|2010|pp=41–42}}{{sfn|Morton|1980|p=358}}.Паб хужаһы патрулдә булған дүрт полицейскийҙы иҫкәртә; улар канадалыларҙың береһе Булған рядовой Джон Макдональдты ҡулға ала, ул, һаман да асыуланып, уларҙы һуғышҡа саҡыра. Уны полиция участкаһына оҙатып барғанда, уларға полицияны мыҫҡыллаған Водитель Александр Вейно (йәки вейнотт) шылтырата; ул да ҡулға алына{{sfn|Knight|2010|pp=42–43}}{{sfn|Gardner|2007|p=449}}{{sfn|Morton|1980|pp=42–43}}. 20 һалдаттан торғаны төркөм Эпсом участка полицияһы бинаһы янында йыйыла; полиция улары тыныс ҡыҙы ҡыуып сығара. Канадалыларҙың ҡолғаһы алыныуҙары тураһындағы арала һалдаттар араһында тарала, һәм киске сәғәт 10:30 тирәһендә70 канадалынан торғаны төркөм вокзалы йыйыла{{sfn|Gardner|2007|p=449}}.Ярты сәғәттән һуң полицияның өлкән офицеры, инспектор Чарльз Поули, хеҙмәт бурыстарын үтәгәндә эшләмәгән хеҙмәткәрҙәренә ярҙам күрһәтеү өсөн участкаға килергә инструкциялар ебәрә. Берәй насарлыҡ һиҙеп, ул үҙенең киске сменаһын дежурҙа ҡалдыра, шулай итеп, станцияла мөмкин тиклем күберәк кеше була{{sfn|Knight|2010|pp=44–45}}.Полиция тотҡондарҙы күсереү тураһында һөйләшеү өсөн вудкот-паркка шылтырата, һәм лагерҙа проблемалар килеп тыуыуы тураһында иҫкәртелә. Бәлә шунда була: һалдаттар ҡаланан ҡайтып, лагерҙағы иптәштәрен, иптәштәрен азат итеүҙе талап итеп, станцияға ҡайтырға күндерә{{sfn|Gardner|2007|p=450}}.300 — ҙән 800 — гә тиклем һалдат{{sfn|Knight|2010|p=47}}{{sfn|Gardner|2007|p=451}}, өлкән канада офицеры майор Джеймс Росс һәм полк старшинаһы Джон Парсондың уларҙы туҡтатырға маташыуына ҡарамаҫтан, полиция участкаһына юллана{{sfn|Knight|2010|pp=46–47}}. Росс Һәм Парсон көс ҡулланыу мөмкинлеген булдырмау өсөн халыҡ менән бергә полиция участкаһына юллана. Был ике кеше ир-егеттәрҙе участка алдында туҡтатырға мәжбүр итә, Шул уҡ ваҡытта Росс Макдональд менән Вейноны Канадаға һаҡ аҫтына алыуҙы талап итә. Росс Полиция участкаһына Поули менән инә, һәм ул тиҙ генә килеп сыҡмағас, ирҙәр уны ла ҡулға алғандар тип уйлай һәм бинаға һөжүм итеү өсөн алға ташлана. Улар бина тирәһендәге тимер рәшәткәләрҙе емерә һәм снарядтар һәм таяҡтар сифатында металл бағаналар ҡуллана. Росс һөжүмде туҡтатыу өсөн бинаның фасадына яҡын килергә маташа, әммә ракеталар атылғанлыҡтан, кире инергә мәжбүр була{{sfn|Knight|2010|pp=47–49}}{{sfn|Gardner|2007|pp=450–452}}. Һалдаттар полиция участкаһының тәҙрәләре аша үтә алмағанлыҡтан, ҡайһы бер халыҡ уны яндырырға тәҡдим итә — эстә уларҙың ике иптәше һәм уларҙың офицерҙарының береһе булыуына ҡарамаҫтан, — шул уҡ ваҡытта полиция участканың тәҙрәләре аша үтеп инергә маташыуҙарҙы кире ҡаға. Ҡайһы бер хәрбиҙәр станцияның ҡабырға өлөшөнә үтеп инә, унда улар камераларға инә ала. Улар камера ишектәренең береһен асыу һәм рядовой Макдональдты азат итеү өсөн лом ҡуллана. Бина алдындағы һалдаттар иптәштәре уңышы тураһында белмәй һәм вокзалға һөжүм итеүен дауам итә. Инеү ишеген эшләү өсөн таш плитәләр һәм бүрәнәләр ҡулланыла, улар бөгөлгән, әммә тотороҡло ғына. Бинаны яндырыу менән янауҙарҙан борсолған Грин ир-егеттәргә уларҙы фасадтан алып ташларға ҡуша; Поули ризалаша. Һигеҙ полицейский бинанан сығыуҙа ҡатнаша, ҡалғандары бинаны һаҡларға ҡала. Улар вокзалдың ҡабырға ишеге аша сыға һәм халыҡты станциянан ҡыҫырыҡлап сығара{{sfn|Knight|2010|pp=49–51}}{{sfn|Gardner|2007|pp=451–453}}. Һуғыш барышында Грин үҫмер, рядовой Джеймс Коннорс эшләгән ҡойма бағанаһы менән башына һуға һәм аяҡтан иҙәнгә бәрелә. Ул, яңылышһа ла, яңынан күтәрелә{{sfn|Knight|2010|pp=51–53}}{{sfn|Gardner|2007|pp=452–453}}.Тәртипһеҙлектәр барышында дүрт полиция сержанты һәм һигеҙ констебль, шулай уҡ бағананан башына һуҡҡан Поули яралана{{sfn|Knight|2010|p=52}}. Күп кенә һалдаттар, шул иҫәптән һөжүм етәкселәренең ҡайһы берҙәре яралана. Полиция участкаға сигенгәндә, Грин, башына һуҡҡандан һуң, канадалыларға ҡаршы яңылыш йүнәлештә атлай. Ул быны эшләгәндә, элекке тимерсе Рядовой Аллан Макмастер алға атлай һәм полиция хеҙмәткәре башына тимер таяҡты бәреп төшөрә. Грин баш һөйәге һынған килеш иҙәнгә йығыла{{sfn|Knight|2010|pp=51–53, 90}}{{sfn|Gardner|2007|pp=452–453}}. Участкаға инеү урынында шартлау ҡалған полицейскийҙарға камераларға инеү мөмкинлеген бирә, әммә тәҙрә аша ракета һөжүменә дусар булмай. Улар вейноны азат итә һәм һалдаттарҙың хуплау тауышы аҫтында станцияны ташлап китергә рөхсәт итә. Росс һуғыштағы тынлыҡтан һәм әсирҙе азат итеүҙән файҙаланып, унда булған горнистҡа отбой үткәрергә бойора, һәм улар лагерға ҡайта{{sfn|Knight|2010|p=53}}.Ҡайһы бер канадалылар Гриндың ерҙә ятҡанын күрә һәм уның бәләгә тарығанын аңлай; алты һалдат уны күтәрә һәм ҡаршылағы йортҡа юл аша күсерә. Ирҙәрҙең береһе уға беренсе ярҙамды утыҙ минут самаһы бирә, шунан улар китә. Йорт хужаһы иртәнге сәғәт 12:30-да булыуын билдәләй. Гринды тикшереү өсөн урындағы табип Уильям Торнли саҡырыла, һәм ул баш һөйәге һыныуын диагностикалай. Грин бер ҡасан да аңына килмәй һәм 18 июндә иртәнге сәғәт 19:20-да вафат була{{sfn|Gardner|2007|p=453}}{{sfn|Knight|2010|pp=57–58}}. == Эҙемтәләре 1919 йылдың 18 июне декабре == Король Канада армияһының Медицина корпусы (КAMК) полковнигы фредерик Гест, офицер, вудкот-Паркта һауығыусылар өсөн госпиталь командующийы, һалдаттарға 18 июндә иртән гриндың үлеме тураһында хәбәр итә. Ул ғәскәрҙәр Өсөн Эпсомды ябып тормай, әммә уның урынына ҡалаға барыуҙан тыйылыуҙарын һорай. Ул үҙен тыйыу тураһында бойороҡ бирергә һәләтһеҙ тип һанай, сөнки бойороҡто үтәү өсөн кешеләр өҫтөнән контроле етмәй тип иҫәпләй. Ул үҙенең кешеләрен полицияға был эште тикшереү кәрәклеге һәм унда ҡатнашҡандарҙы һорау алырға теләүҙәре тураһында иҫкәртә. Полиция Ҡунаҡ менән бәйләнешкә ингәс, Ул уларҙы әңгәмәләрен кисектереүҙәрен Һорай, Сөнки Төньяҡ Йоркширҙағы рипон армия лагерынан 400 кеше ебәрелә, сөнки ул полицияның лагерға ҡыҫылыуы артабанғы проблемаларға килтереүе ихтимал тип борсола. Шул уҡ көндө һуңғараҡ канада хәрби штабы ҡалаға бөтә персоналға инеүҙе тыйған{{sfn|Gardner|2007|p=454}}. Тиҙҙән дауаханала ҡораллы көстәр барлыҡҡа килһә лә, канадалылар полиция тикшереүенә ярҙам итергә теләмәй. Росс Һәм Парсон бер нисә ҡатнашыусыны ғына таный ала, һуңынан ул бик ҡараңғы һәм бик ҙур буталсыҡ хөкөм һөргәнен белдерә; горнист танылғандарҙың береһе була. Шәхесен раҫлаусы башҡа документтары булмағанлыҡтан, детективтар төндә баш йәрәхәттәре алған бөтә ир-егеттәрҙән һорау ала; уларҙың йәрәхәттәре бының менән бәйле булмаған сәбәптәр арҡаһында йәки улар юҡлығын иҫбатлай алғандар ғәйепләү белдерелмәйенсә азат ителә. Башына алған яраларының сәбәбен аңлата алмағандар ҡулға алына. 20 июндә боу-стрит магистратура судында һигеҙ канада һалдатына тәртипһеҙлектәр һәм яңылыш үлтереүҙә ғәйепләүҙәр тағыла{{sfn|"Epsom Riot Inquest". ''The Times''. 1 July 1919}}{{sfn|Knight|2010|p=xiii}}:Рядовой Джеймс Коннорс, 19 йәш, 13-сө канада таусылар полкы; Рядовой Роберт Александр Макаллан, 45 йәш, CAMC; Рядовой Аллан Макмастер, 30 йәш, 3-сө канада полкы; Рядовой Альфонс Масс, 27 йәш, CAMC; рядовой Жерваз Порье, 24 CAMC; уҡсы Герберт Тейт, 29 йәш, 11-се канада дивизияһы; Рядовой Фрэнк Гарольд уилки, 21 йәш, 102-Се батальон канадалылары Һәм Рядовой Дэвид йерекс, 32 Йәш, Канада урман Корпусы{{sfn|"Epsom Riot Inquest". ''The Times''. 20 June 1919}}{{sfn|"The Epsom Riot". ''The Epsom Advertiser''. 4 July 1919}}.A coroner’s inquest opened on 19 June;[22] it concluded on 30 July with the verdict that Green was a victim of manslaughter. The inquest determined that Connors, McAllan, McMaster, Masse, Wilkie and Yerex should face trial, as should Robert Todd, the bugler{{sfn|"Epsom Riot Inquest". ''The Times''. 1 July 1919}}{{sfn|Knight|2010|p=xiii}}. [[Файл:Sergeant Green's funeral, Epsom 1919.jpg|thumb|upright=1.2|alt=Funeral procession through Epsom with the streets lined with mourners|Сержант Гринды ерләү, 1919 йылдың июне]] [[Файл:Thomas Green Epsom Cemetery.jpg|thumb|upright|alt=Large stone memorial to Green|Эпсом зыяратында Грин ҡәбере]]Гринды 1919 йылдың 23 июнендә ерләйҙәр. Ҡала ҡунаҡтары үҙҙәренең хөрмәтен күрһәтеү өсөн поезда килә, һәм 700-ҙән 800-гә тиклем баш ҡала полиция хеҙмәткәрҙәре Эпсомда Туника, ҡара бирсәткәләр һәм баш кейемдәре кейеп була. Күп кенә ҡала магазиндары ерләү процессияһы башланғас ябыла, һәм персонал маршрут буйлап теҙелгән халыҡҡа ҡушыла, уларҙа өсәр-дүртәр кеше була. Марш Полиция участкаһы ҡаршыһындағы эпсом методист сиркәүе янында тамамлана. Иҫтәлекле хеҙмәттән һуң процессия зыяратҡа ерләү өсөн юллана{{sfn|Knight|2010|pp=115–121}}. 1919 йылдың 26 июнендә вудкот лагерынан алыҫ булмаған аҡбур карьерында канада армияһында хеҙмәт иткән америкалы Рядовой Фредерик Брунстың кәүҙәһе табыла. Уның баш һөйәге һынған. Тикшереү 48 сәғәттән һуң үткәрелә һәм шул уҡ көндө асыҡ хөкөм ҡарары сығарыу менән тамамлана. Уны шул уҡ көндө ерләйҙәр. 2010 йылда фетнә һәм уның эҙемтәләре тарихын баҫтырып сығарған Мартин Найт, ул ниндәйҙер намыҫһыҙ уйын булғанға ынтыла, тип яҙа. Был тәртипһеҙлектәр һәм/йәки сержант Гриндың үлеме менән туранан-тура бәйле булғанмы, ҡарар ҡабул итеү ҡатмарлыраҡ{{sfn|Knight|2010|pp=186–193}}.Брунстың кәүҙәһе Эпсом зыяратында Грин ҡәбере янында почет Таҡтаһы янында ерләнә{{sfn|Boswell|2010|p=B10}}. Тикшереү барышында танылған ете ир-егет 22 июлдә суррейҙа присяжныйҙар хөкөмө алдына енәйәтһеҙ үлтереү һәм массауи сыуалыштарҙа ғәйепләнеп баҫа; Рәйеслек судья Дарлинг әфәнде Алып бара. Суд процесы икенсе көндө тамамлана. Судья присяжныйҙарға яңылыш үлтереү тураһында ҡарар сығармаҫҡа кәңәш итә, һәм бөтә ир-егеттәр ҙә был ғәйепләү буйынса ғәйепһеҙ тип табыла. Маккаллан һәм тодд тәртипһеҙлектәрҙә ғәйепләнеп аҡлана, әммә ҡалғандары ғәйепле тип табыла һәм бер йылға төрмәгә ябыла{{sfn|"Epsom Riots Trial". ''The Times''. 24 July 1919}}{{sfn|Knight|2010|pp=159–161}}. 1919 йылдың ноябрендә уларҙың дүртәүһе ваҡытынан алда төрмәнән азат ителә; бишенсеһе шул уҡ йылдың декабрендә азат ителә. The Observer хәбәр итеүенсә, азат итеү «эштең асылына ла, Канаданың уэльс принцының визиты Менән Британия империяһына үҙенең ҡаҡшамаҫ тоғролоғон күрһәтеүенә лә нигеҙләнгән»{{sfn|"Epsom Riots Sequel". ''The Observer''. 30 November 1919}}{{sfn|Knight|2010|p=166}}.Бәлки, был кешеләр Уэльс принцы Эдвардтан ярлыҡау алғандыр: Макмастер был хаҡта һуңыраҡ телгә алған, әммә принцтың ярлыҡауы һәм ҡатнашлығы тураһында рәсми яҙмалар юҡ{{sfn|Knight|2010|pp=214–215}}. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|4}} == Әҙәбиәт == * {{cite book|last1=Gardner|first1=Nikolas|editor1-last=Mantle|editor1-first=Craig|title=The Apathetic and the Defiant: Case Studies of Canadian Mutiny and Disobedience, 1812 to 1919|url=https://books.google.com/books?id=aPFHCyfbnhwC&pg=PP1|date=2007|publisher=Canadian Defence Academy Press|location=Kingston, Ont|isbn=978-1-55002-710-5|pages=439–462|chapter=Disaffection and Disobedience in the Aftermath of the First World War: The Canadian Assault on the Epsom Police Station, 17 June 1919}} * {{cite book|last1=Knight|first1=Martin|title=We Are Not Manslaughterers: The Epsom Riot and the Murder of Station Sergeant Thomas Green|url=https://archive.org/details/wearenotmanslaug0000knig|date=2010|publisher=Tontobooks|location=Newcastle upon Tyne|isbn=978-1-9071-8314-0}} * {{cite book|last1=Macphail|first1=Andrew|author1-link=Andrew Macphail|title=Official History of the Canadian Forces in the Great War,1914-1919: The Medical Services|date=1925|publisher=F. A. Acland, Printer to the King|location=Ottawa|oclc=1150945414|url=https://archive.org/details/officialhistoryo1914macp}} * {{cite book|last1=Morton|first1=Desmond|author-link1=Desmond Morton (historian)|title=When Your Number's Up: The Canadian Soldier in the First World War|date=1993|publisher=Random House|location=Toronto|isbn=978-0-394-22288-2|url=https://archive.org/details/whenyournumbersu0000mort}} * {{cite book|last1=Nicholson|first1=G. W. L.|author-link1=G. W. L. Nicholson|title=The Official History of the Canadian Army in the First World War: Canadian Expeditionary Force, 1914–1919|date=1962|publisher=Roger Duhamel|location=Ottawa|oclc=317027864}} * {{cite book|last=Spindler|first=Lorraine|title=Leatherhead in the Great War|url=https://books.google.com/books?id=e2DNDwAAQBAJ&pg=PP1|year=2016|publisher=Pen & Sword Books|location=Barnsley, South Yorkshire|isbn=978-1-4738-4393-6}} * {{cite book|last=Webb|first=Simon|title=1919: Britain's Year of Revolution|url=https://books.google.com/books?id=tn8TDgAAQBAJ&pg=PP1|year=2016|publisher=Pen & Sword Books|location=Barnsley, South Yorkshire|isbn=978-1-4738-6288-3}} == Һылтанмалар == * [http://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/firstworldwar/spotlights/demobilisation.htm The Epsom Riot] in The National Archives * [https://policememorial.org.uk/memories/thomas-green/ Green’s death] on the Police Roll of Honour [[Категория:1919 йылғы низағтар]] [[Категория:Бөйөк Британия тарихы]] [[Категория:Канада тарихы]] ebiqh2oddehykci84cxti5p46mslmkz Филипп III 0 193233 1302527 1301279 2026-08-11T19:11:44Z InternetArchiveBot 31336 Add 19 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302527 wikitext text/x-wiki '''Филипп III''' (1 май 1245 — 5 октябрь 1285), '''Ҡыйыу''' ([[Француз теле|франц.]] le Hardi), 1270 йылдан алып 1285 йылда вафат булғанға тиклем Франция короле була. Уның атаһы, Людовик IX, [[Тунис (ҡала)|Туниста]] Һигеҙенсе тәре походы ваҡытында вафат була. Филипп, уны оҙатып, Францияға ҡайта һәм 1271 йылда Реймста батшалыҡҡа һайлана. {{Государственный деятель|имя=Филипп III|изображение=Couronnement de Philippe III.jpg|описание изображения=Филипптың Тәхеткә Ултырыуы III|периодначало=25 август, 1270|периодконец=5 октябрь, 1285|коронация=15 август, 1271|предшественник=[[Людовик IX]]|преемник=[[Филипп IV]]|дата рождения=1 май, 1245|место рождения=[[Пуасси]]|дата смерти=5 октябрь, 1285|место смерти=[[Перпиньян]]|похоронен=Башта Нарбонна, һуңыраҡ Сент Дени Базиликаһы|супруга=[[Изабелла Арагонская]]<br>(ө. 1262; ү. 1271)<br>[[Мария Брабантская]]<br>(ө. 1274)|дети=Льюис Филиппиндар IV, Франция короле Карл, Валуа графы Луи, Эвре графы Бланш, австрия герцогиняһы Маргарита, Англия королеваһы|династия=Капет|отец=[[Людовик IX]]|мать=[[Маргаретта Прованская]]|должность=Франция короле}} Филипп үҙенең идара итеү осоронда бик күп территориаль биләмәләр мираҫ итеп ала, уларҙың иң күренеклеһе Тулуза графлығы була, ул 1271 йылда король биләмәләренә ҡушыла. Орлеан килешеүе буйынса ул Наварра короллегенә француз йоғонтоһон киңәйтә, ә ағаһы Петр үлгәндән һуң Сицилия кисәһе ваҡытында Алансон графлығы король ерҙәренә кире ҡайтарыла. Сицилия кискеһенән Һуң Филипп үҙенең ағаһына ярҙам итеү өсөн Арагон тәре походына етәкселек итә. Башта уңышҡа өлгәшкән Филипп, уның армияһы ауырыуҙарҙан яфалана, сигенергә мәжбүр була һәм 1285 йылда 40 йәшендә Перпиньянала дизентериянан вафат була. Уға улдары Филипп IV вариҫ була. == Биографияһы == Филипп 1245 йылдың 1 майында Пуассиҙа Тыуған{{sfn|Richard|1992|p=65}}, Ул Франция короле Людовик IX һәм Маргарита Прованскаяның икенсе улы{{sfn|Richard|1992|p=xxiv}}. Филипптан, кесе улынан, Уның Франция менән идара итеүен көтмәйҙәр. 1260 йылда ағаһы Людовик үлгәндән һуң ул тәхет вариҫы була{{sfn|Field|2019|p=77}}. Филипптың әсәһе Маргарита уны 30 йәшкә тиклем уның ҡарамағында ҡалырға вәғәҙә итергә мәжбүр итә; әммә атай урбан IV уны был антынан 1263 йылдың 6 июнендә азат итә{{sfn|Hallam|1980|p=223}}. Ошо мәлдән Король фавориты һәм Людовик IX һарайы чиновнигы Пьер де Ла Брос Филипптың остазы була{{sfn|Gil|2006|p=88}}. Уның атаһы Людовик та уға кәңәштәр бирә, атап әйткәндә, Указдар яҙа, улар ғәҙеллекте королдең беренсе бурысы тип һанай{{sfn|Le Goff|2009|p=330}}. 1258 йылдың 11 мартында Людовик IX һәм Яков I Арагонский араһында төҙөлгән Корбей килешеүе (1258) шарттарына ярашлы{{sfn|Sivery|2003|p=35}}, Филипп 1262 йылда Клермонда Руан архиепискобы Эд риго Тарафынан Изабелла Арагонская менән никахлаша{{sfn|Ward|2016|p=132}}. == Тәре походы == [[File:Livre des faiz monseigneur saint Loys - BNF Fr2829 f82r (procession funèbre de Louis IX).jpg|thumb|right|Филипп (атҡа атланып) атаһының мәйетен Францияға алып ҡайта. 15 быуат аҙағындағы иллюстрациялы ҡулъяҙма]] Орлеан графы Булараҡ, Филипп 1270 йылда [[Тунис (ҡала)|Тунисҡа]] Һигеҙенсе тәре походында атаһын оҙатып йөрөй. Китер алдынан Людовик IX короллек регентлығын матье де вандом һәм Симон II, Граф Клермонский ҡулына тапшыра, уларға ла король мисәтен ышанып тапшыра{{sfn|Richard|1992|p=327}}. Карфагенды алғандан һуң армияны Дизентерия эпидемияһы баҫа, Ул Филиппты ла, уның ғаиләһен дә аямай. Уның ағаһы Джон Тристан, Валуа графы, 3 августа беренсе булып вафат була{{sfn|Richard|1992|p=325}}, ә 25 августа король вафат була{{sfn|Riley-Smith|2005|pp=210&ndash;211}}. Уның ҡалдыҡтары сереүҙе булдырмау өсөн, mos Teutonicus ҡалдыҡтарҙы ташыу мөмкинлеген биреү өсөн, тәнде һөйәктәрҙән айырыу процесын үткәрергә ҡарар ителә{{sfn|Westerhof|2008|p=79}}. 25 йәшлек һәм дизентериянан яфаланған Филипп Тунис короле тип иғлан ителә{{sfn|Giesey|2004|p=242}}. Уның ағаһы, Карл I неаполитанский, Тунистың хафсид хәлифе Мөхәммәт I Әл-Мустансир менән һөйләшеүҙәр алып бара{{sfn|Tyerman|2019|p=368}}. 1270 йылдың 5 ноябрендә Франция, Сицилия һәм Наварра королдәре Һәм Тунис хәлифе араһында килешеү төҙөлә{{sfn|Lower|2018|pp=134&ndash;135}}. Был фиасконан һуң башҡа үлемдәр килә. Декабрҙә Сицилияның Трапани ҡалаһында Филипптың туғаны, Наварра короле Теобальд II вафат була{{sfn|Peter of Ickham|1865|p=296}}. Февралдә Уның артынан Филипптың ҡатыны Изабелла килә, ул бишенсе балаһы менән ауырлы булған Саҡта атынан ҡолап төшә{{sfn|Brown|1978|p=149}}. Ул Козенцала (Калабрия) вафат була{{sfn|Brown|1978|p=149}}. Апрелдә Шулай уҡ Теобальдтың тол ҡатыны һәм Филипптың һеңлеһе Изабелла вафат була{{sfn|Evergates|1999|p=86}}. Филипп III [[Париж|Парижға]] 1271 йылдың 21 майында килә һәм мәрхүмгә хөрмәт күрһәтә{{sfn|Bradbury|2007|p=235}}. Икенсе көндө атаһын ерләйҙәр{{sfn|Sivery|2003|p=74}}. Яңы батша 1271 йылдың 15 авгусында Реймста Франция короле итеп ташлана{{sfn|Sivery|2003|pp=109&ndash;110}}. == Батшалыҡ итеү == Филипп атаһының эске сәйәсәтенең күп өлөшөн хуплай{{sfn|Fawtier|1989|p=34}}. Был 1258 йылда атаһы тарафынан сеньория һуғыштарына ҡаршы ҡабул ителгән король указдарын үҙ эсенә ала, уларҙы ул 1274 йылдың октябрендә үҙенең указы менән нығыта{{sfn|Firnhaber-Baker|2014|p=185}}. Филипп Франциялағы йәһүдтәргә ҡарата атаһы эҙенән бара{{sfn|Stow|2006|p=95}}, уның мотивацияһы-диндарлыҡ, тип раҫлай{{sfn|Chazan|1980|p=185}}. 1271 йылдың 23 сентябрендә Парижға ҡайтҡас, Филипп атаһының йәһүдтәргә значок кейергә тигән бойороғон ҡабатлай{{sfn|Chazan|2019|p=155}}. Уның 1283 йылғы хартияһы [[синагога|синагогалар]] һәм йәһүд зыяраттары төҙөүҙе һәм ремонтлауҙы тыйған{{sfn|Chazan|1980|p=186}}, йәһүдтәргә христиандарҙы яллауҙы тыйған һәм йәһүд стрепитын (бик көслө йырлау{{sfn|Chazan|2019|p=169}}) сикләргә тырышҡан{{sfn|Stow|2006|p=94}}. 1271 йылдың 21 авгусында Филипптың ағаһы, Пуатье һәм Тулуза графы Альфонс, савонда балаһыҙ вафат була{{sfn|Biller|Bruschi|Sneddon|2011|p=42}}. Филипп Альфонс ерҙәрен мираҫ итеп ала һәм уларҙы король биләмәләре менән берләштерә. Был мираҫ Оерниҙың бер өлөшөн, һуңыраҡ герцернь һәм Ажене герцоглығын үҙ эсенә ала. Альфонстың теләктәренә ярашлы Филипп 1274 йылда Венессен графлығын атай Григорий X-ға бирә{{sfn|Sivery|2003|p=106}}. Бер нисә йылдан Һуң Король Эдуард I менән Амьен тыныслыҡ килешеүе (1279) Аженены инглиздәргә кире ҡайтара{{sfn|Sivery|2003|p=106}}. 1271 йылдың 19 сентябрендә Филипп тулуза сенешалына аҡһөйәктәрҙән һәм ҡала советтарынан тоғролоҡ анты яҙырға бойора{{sfn|Biller|Bruschi|Sneddon|2011|p=42}}. Киләһе йылда Роже-Бернар III, фуа графы, Тулуза графлығына баҫып инә{{sfn|Biller|Bruschi|Sneddon|2011|p=42}}, бер нисә король чиновнигын үлтерә һәм Сомбуй ҡалаһын баҫып ала{{sfn|Sibley|Sibley|2003|p=123}}. Филипптың король сенешалы Эсташ де бомарше, Филипп сигенергә бойорғанға тиклем, фуа графлығында контратакаға етәкселек итә{{sfn|Biller|Bruschi|Sneddon|2011|p=42}}. Филипп һәм уның армияһы Тулузаға 1272 йылдың 25 майында килә{{sfn|Biller|Bruschi|Sneddon|2011|p=42}}, ә 1 июндә Бульбоннала Был мәсьәләлә аралашсы булып сығыш яһарға маташҡан Яков I Арагонский менән осраша, әммә Был Роже-бернар тарафынан кире ҡағыла{{sfn|Sibley|Sibley|2003|p=123}}. Һуңынан Филипп Фуа графлығын бөлгөнлөккә төшөрөү һәм кешеһеҙләндереү кампанияһына тотона{{sfn|Biller|Bruschi|Sneddon|2011|pp=42&ndash;43}}. 5 июнгә Роже-бернар баш тарта, Каркассонда төрмәгә ябыла һәм сылбырлап бығаулана. Филипп уны бер йылға төрмәгә яба, әммә һуңынан иреккә сығара һәм ерҙәрен кире ҡайтара{{sfn|Sibley|Sibley|2003|p=6}}. == Наварра менән килешеү == Король Генрих I наваррский 1274 йылда вафат булғандан һуң Альфонсо X кастильский Генрихтың вариҫы Жаннанан Наварра тажын алырға маташа{{sfn|Woodacre|2013|p=28}}. Фердинанд де Ла Серда, Альфонсо X улының улы, армия менән Вианаға килә. Шул уҡ ваҡытта Альфонсо үҙенең Жәндәренең Береһе Менән Жаннаның никахына папа ризалығын ала{{sfn|Woodacre|2013|p=28}}. Генрихтың тол ҡатыны Бланш Артуа Ла Англиянан Һәм Арагондан Жаннаға ҡул һәм йөрәк тәҡдим итә{{sfn|Woodacre|2013|p=28}}. Баҫып ингән армия һәм сит ил тәҡдимдәре менән Осрашып, Бланш ярҙам һорап үҙенең ике туған Ағаһы Филиппҡа мөрәжәғәт итә{{sfn|Woodacre|2013|p=28}}. Филипп был территориаль отош тип һанай, Ә Жанна үҙенең короллеген һаҡлау өсөн хәрби ярҙам ала{{sfn|Woodacre|2013|p=29}}. 1275 Йылда Филипп менән Бланш араһында төҙөлгән орлеан килешеүе Филипптың улының (Людовик йәки Филип) Һәм Бланштың Ҡыҙы Жаннаның никахын күҙ уңында тота{{sfn|Woodacre|2013|p=29}}. Килешеүҙә Наварра Париждан тәғәйенләнгән губернаторҙар тарафынан идара ителәсәге күрһәтелә. 1276 йылдың майына француз губернаторҙары, йәш королеваға тоғролоҡ анты биреп, Бөтә Наварра буйлап йөрөй{{sfn|Woodacre|2013|p=30}}. Француз яҡлы килешеү һәм француз губернаторҙары менән ҡәнәғәт булмаған Наварра халҡы ике фетнәсе төркөм төҙөй: береһе-кастилия яҡлы, икенсеһе-арагон яҡлы{{sfn|Woodacre|2013|p=30}}. === Наваррҙар ихтилалы === 1276 йылдың сентябрендә Филипп, асыҡ ихтилал менән осрашып, Роберт II, Граф Артуаны, армия менән Памплонаға ебәрә{{sfn|Woodacre|2013|pp=30&ndash;31}}. Филипп беарнға 1276 йылдың ноябрендә икенсе армия менән килә, ул ваҡытта Роберт хәлде тынысландыра һәм наварр аҡһөйәктәренән һәм кастеляндарҙан тоғролоҡ анты ала{{sfn|Woodacre|2013|p=31}}. Ихтилал тиҙ баҫтырылһа ла, 1277 йылдың яҙында ғына кастилия һәм [[Арагон короллеге|Арагон короллектәре]] никахҡа инеү ниәтенән баш тарта{{sfn|Woodacre|2013|p=31}}. Филипп бөтә Наварраға килтерелгән зыян өсөн атай Николай III-нән рәсми шелтә ала{{sfn|Woodacre|2013|p=31}}. == Никах һәм балалар == 1262 йылдың 28 майында Филипп король Яков I Арагонскийҙың һәм уның икенсе ҡатыны Иоланда Венгерскаяның ҡыҙы Изабеллаға өйләнә{{sfn|Earenfight|2013|p=158}}. Уларҙың түбәндәге балалары тыуған: * Людовик (май 1264–1276) * [[Филипп IV]] (1268 – 29 ноябрь, 1314) * Роберт (1269–1271) * Карл Валуа (12 март, 1270 – 16 декабрь, 1325) * Үле тыуған (1271) Королева Изабелла үлгәндән һуң, ул 1274 йылдың 21 авгусында Мәрхүм Генрих III, Герцог Брабантскийҙың һәм Герцогиня Брабантская Аделаида Бургундскаяның ҡыҙы Марияға өйләнә{{sfn|Earenfight|2013|p=158}}. Уларҙың балалары: * Людовик (Май 1276 – 19 май, 1319) * Бланка (1278 – 19 март 1305) * Маргаретта, Англия королле (1282 – 14 февраль, 1318) == Иҫкәрмәләр == <references /> == Сығанактар == * {{Cite book |last=Alighieri |first=Dante |title=The Divine Comedy |url=https://archive.org/details/divinecomedyctra00dantuoft |publisher=Houghton Mifflin Company |year=1920 |translator-last=Norton |translator-first=Charles Eliot}} * {{Cite book |last=Aurell |first=Jaume |title=Medieval Self-Coronations: The History and Symbolism of a Ritual |publisher=Cambridge University Press |year=2020 |isbn=978-1-10884-024-8}} * {{Cite book |title=Inquisitors and Heretics in Thirteenth-Century Languedoc: Edition and Translation of Toulouse Inquisition Depositions, 1273–1282 |url=https://archive.org/details/inquisitorsheret0000unse |publisher=Brill |year=2011 |isbn=978-9-00418-810-5 |editor-last=Biller |editor-first=Peter |editor-last2=Bruschi |editor-first2=C. |editor-last3=Sneddon |editor-first3=S.}} * {{Cite book |last=Bradbury |first=Jim |title=The Capetians: Kings of France 987–1328 |publisher=Continuum |year=2007 |isbn=978-1-85285-528-4 |author-link=Jim Bradbury}} * {{Cite book |last=Brown |first=Elizabeth A. R. |title=The Monarchy of Capetian France and Royal Ceremonial |url=https://archive.org/details/monarchyofcapeti0000brow |publisher=Variorum Reprints |year=1978 |isbn=978-0-86078-279-7}} * {{Cite book |last=Chaytor |first=H.J. |title=A History of Aragon and Catalonia |url=https://archive.org/details/historyofaragonc0000hjch |publisher=Methuen Publishing Ltd |year=1933 |isbn=978-0-59855-967-8}} * {{Cite book |title=Church, State, and Jew in the Middle Ages |url=https://archive.org/details/churchstatejewin0000unse |publisher=Behrman House, Inc. |year=1980 |isbn=0-8744-1302-8 |editor-last=Chazan |editor-first=Robert}} * {{Cite book |last=Chazan |first=Robert |title=Medieval Jewry in Northern France: A Political and Social History |publisher=The Johns Hopkins University Press |year=2019 |isbn=978-1-42143-065-2}} * {{Cite book |last=Dunbabin |first=Jean |title=The French in the Kingdom of Sicily, 1266–1305 |url=https://archive.org/details/frenchinkingdomo0000dunb |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=978-0-52119-878-3}} * {{Cite book |last=Earenfight |first=Theresa |title=Queenship in Medieval Europe |publisher=Palgrave Macmillan |year=2013 |isbn=978-0-23027-645-1}} * {{Cite book |last=Evergates |first=Theodore |title=Aristocratic Women in Medieval France |url=https://archive.org/details/aristocraticwome0000unse |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1999 |isbn=0-8122-3503-7 |editor-last=Evergates |editor-first=Theodore |chapter=Aristocratic Women in the County of Champagne}} * {{Cite book |last=Fawtier |first=Robert |title=Capetian Kings of France: Monarchy and Nation, 987–1328 |publisher=Macmillan |year=1989 |isbn=978-0-33308-721-3 |edition=17th}} * {{Cite book |last=Field |first=Sean L. |title=Courting Sanctity: Holy Women and the Capetians |url=https://archive.org/details/courtingsanctity0000fiel |publisher=Cornell University Press |year=2019 |isbn=978-1-50173-619-3}} * {{Cite book |last=Firnhaber-Baker |first=Justine |title=Violence and the State in Languedoc, 1250–1400 |publisher=Cambridge University Press |year=2014}} * {{Cite book |last=Giesey |first=Ralph E. |title=Rulership in France, 15th-17th Centuries |publisher=Ashgate |year=2004 |isbn=978-0-86078-920-8}} * {{Cite book |last=Gil |first=Christiane |title=Marguerite de Provence: épouse de Saint Louis |publisher=Pygmalion |year=2006 |isbn=978-2-75640-000-6 |language=French}} * {{Cite book |last=Hallam |first=Elizabeth M. |title=Capetian France: 987–1328 |url=https://archive.org/details/capetianfrance980000hall_w2p9 |publisher=Longman |year=1980 |isbn=978-0-58240-428-1}} * {{Cite book |last=Henneman |first=John Bell |title=Royal Taxation in Fourteenth-Century France: The Development of War Financing, 1322–1359 |url=https://archive.org/details/isbn_0691051887 |publisher=Princeton University Press |year=1971 |isbn=0-6910-5188-7}} * {{Cite book |last=Jordan |first=William Chester |title=A Tale of Two Monasteries: Westminster and Saint-Denis in the Thirteenth Century |url=https://archive.org/details/taleoftwomonaste0000jord |publisher=Princeton University Press |year=2009 |isbn=978-0-69113-901-2}} * {{Cite book |last=Le Goff |first=Jacques |title=[[Saint Louis (biography)|Saint Louis]] |publisher=University of Notre Dame Press |year=2009 |isbn=978-0-26803-381-1}} * {{Cite book |last=Lower |first=Michael |title=The Tunis Crusade of 1270: A Mediterranean History |publisher=Oxford University Press |year=2018 |isbn=978-0-19874-432-0}} * {{Cite book |title=Imagining the Past in France: History in Manuscript Painting, 1250–1500 |url=https://archive.org/details/imaginingpastinf0000morr |publisher=J. Paul Getty Museum |year=2010 |isbn=978-1-60606-028-5 |editor-last=Morrison |editor-first=Elizabeth |editor-last2=Hedeman |editor-first2=Anne Dawson}} * {{Cite book |author=Peter of Ickham |title=Le Livere de Reis de Brittanie E Le Livere de Reis de Engleterre |publisher=Cambridge University Press |year=1865 |isbn=978-1-35785-102-6 |editor-last=Glover |editor-first=John |series=Rolls Series |language=French |ol=20614714M |author-link=Peter of Ickham |orig-date={{Circa|1218-1237}}}} * {{Cite encyclopedia |year=2010 |title=Philip III |encyclopedia=The Dante Encyclopedia |publisher=Routledge |last=de Pontfarcy |first=Yolanda |editor-last=Lansing |editor-first=Richard |isbn=978-0-41587-611-7}} * {{Cite book |last=Prestwich |first=Michael |title=Plantagenet England 1225-1360 |publisher=Oxford University Press |year=2007 |isbn=978-0-19922-687-0}} * {{Cite book |last=Richard |first=Jean |title=Saint Louis: Crusader King of France |url=https://archive.org/details/saintlouiscrusad0000rich_i0m9 |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=978-0-52138-156-7 |editor-last=Lloyd |editor-first=Simon |translator-last=Birrell |translator-first=Jean}} * {{Cite book |last=Runciman |first=Steven |title=The Sicilian Vespers: A History of the Mediterranean World in the Later Thirteenth Century |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |isbn=978-0-52143-774-5}} * {{Cite book |last=Riley-Smith |first=Jonathan |title=The Crusades: A History |publisher=Continuum |year=2005 |isbn=978-1-47251-351-9}} * {{Cite book |last=Sammartino |first=Peter |title=Sicily: An Informal History |url=https://archive.org/details/sicilyinformalhi0000samm |last2=Roberts |first2=William |publisher=Cornwall Books |year=1992 |isbn=978-0-84534-877-2}} * {{Cite book |last=Sibley |first=W.A. |title=The Chronicle of William of Puylaurens: The Albigensian Crusade and Its Aftermath |url=https://archive.org/details/chronicleofwilli0000will |last2=Sibley |first2=M.D. |publisher=The Boydell Press |year=2003 |isbn=0-8511-5925-7}} * {{Cite book |last=Sivery |first=Gerard |title=Philippe III Le Hardi |publisher=Fayard |year=2003 |isbn=2-2136-1486-5}} * {{Cite book |last=Stow |first=Kenneth |title=Jewish Dogs: An Image and Its Interpreters |url=https://archive.org/details/jewishdogsimagei0000stow |publisher=Stanford University Press |year=2006 |isbn=978-0-80475-281-7}} * {{Cite book |last=Sumption |first=Jonathan |title=The Hundred Years War:Trial by Battle |publisher=Faber and Faber Limited |year=1990 |isbn=978-0-81221-655-4 |volume=I}} * {{Cite book |last=Tyerman |first=Christopher |title=The World of the Crusades |url=https://archive.org/details/worldofcrusadesi0000tyer |publisher=Yale University Press |year=2019 |isbn=978-0-30021-739-1}} * {{Cite book |last=Ward |first=Jennifer |title=Women in Medieval Europe 1200–1500 |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-13885-568-7 |edition=2nd}} * {{Cite book |last=Westerhof |first=Danielle |title=Death and the Noble Body in Medieval England |url=https://archive.org/details/deathnoblebodyin0000west |publisher=Boydell Press |year=2008 |isbn=978-1-84383-416-8}} * {{Cite book |last=Wood |first=Charles T. |title=The French Apanages and the Capetian Monarchy, 1224–1328 |url=https://archive.org/details/frenchapanagesca0000wood |publisher=Harvard University Press |year=1966 |isbn=978-0-67432-001-7}} * {{Cite book |last=Woodacre |first=Elena |title=The Queens Regnant of Navarre |publisher=Palgrave Macmillan |year=2013 |isbn=978-1-13733-914-0}} [[Категория:1 майҙа тыуғандар]] [[Категория:5 октябрҙә вафат булғандар]] 9un9nc33b05fe5hws9nx0uwilmo09sn Ишморатов Айрат Рафаил улы 0 193366 1302686 1279367 2026-08-12T06:40:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302686 wikitext text/x-wiki {{Музыкант|Имя=Ишморатов Айрат, Рафаил улы|Изображение=Airat Ichmouratov with the London Symphony Orchestra during the recording session of his Piano Concerto.jpg|Ширина=260px|Описание изображения=Айрат Ишмуратов Лондон симфоник оркестрын 2022 елның 19 апрелендә үзенең фортепиано концертын яздыру вакытында алып бара, Сент-Люкс, Лондон, Бөекбритания.|Полное имя=Айрат Рафаилович Ишмуратов|Дата рождения=28.6.1973|Место рождения=[[Ҡазан]], [[Татарстан]], [[СССР]]|Дата смерти=|Место смерти=|Страна={{флагификация|Россия}}<br> {{флагификация|Канада}}|Профессии=Композитор, дирижер, кларнетист|Сайт=[http://www.airatichmouratov.com/ www.airatichmouratov.com]|Викисклад=|Инструменты=Кларнет}} '''Ишморатов Айрат Рафаил улы ''' ({{Lang-ru|Ишмуратов Айрат Рафаилович}}, [[Татарҙар|Татар теле]] [[Кириллица|кириллицаһы]] Айрат Рафаил улы Ишморат,) 1973 йылдың 28 июнендә тыуған) — урыҫ / [[Урыҫтар|канада теле]] композиторы, дирижеры һәм клезмер кларнетсы, сығышы — [[Волга буйы]] татары. Ул дирижер һәм композиторы в резиденциялары Лонгейл симфоник оркестры (2018—2021)<ref>{{Cite news|url=https://www.ludwig-van.com/montreal/2018/04/14/nouvelle-la/|title=La saison 2018–2019 sera la dernière de Marc David à l'OSDL et s'annonce riche et diversifiée|publisher=Ludwig van Montréal|author=Julie Vovan|date=14 April 2018|accessdate=2019-08-28|location=Montreal}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190828170910/https://www.ludwig-van.com/montreal/2018/04/14/nouvelle-la/ |date=2019-08-28 }}</ref>, Монреаль клезмер төркөмө кларнетсыһы Kleztory<ref>{{Cite news|url=http://www.theseniortimes.com/cd-reviews-kleztory-spaces|title=The Senior Times; CD review Kleztory|publisher=The Senior Times|author=Irwin Block|date=13 April 2014|accessdate=2015-08-07|location=Montreal}}</ref> һәм Лаваль университеты профессоры<ref>[http://www.mus.ulaval.ca/notice.php?id=124 Laval University: faculty of music (in french).mus.ulaval.ca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170520161429/http://www.mus.ulaval.ca/notice.php?id=124 |date=2017-05-20 }}</ref>. 2020 йылдың 21 октябрендә Айрат Ишморатов Канаданың Квебек ҡалаһының Чарльз Биддл исемендәге премияһын ала<ref>{{Cite news|url=http://www.quebecinterculturel.gouv.qc.ca/fr/prix-distinctions/charles-biddle/index.html|title=Prix Charles-Biddle - Édition 2020|publisher=www.quebecinterculturel.gouv.qc.ca|author=|date=21 October 2020|accessdate=2020-11-05|location=Montreal}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126150559/http://www.quebecinterculturel.gouv.qc.ca/fr/prix-distinctions/charles-biddle/index.html |date=2020-11-26 }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.culturepourtous.ca/professionnels-de-la-culture/prix-charles-biddle/|title=PRIX CHARLES-BIDDLE|publisher=culturepourtous.ca|author=|date=|accessdate=2020-11-05|location=Montreal}}</ref>. 2020 йылдың октябрендә Айрат Ишморатов Канаданың Квебектың мәҙәни һәм художестволы үҫешенә ҙур өлөш индергән шәхси йәки профессиональ сифаттары ҙур өлөш индергән эмигранттар өсөн премия ала<ref>{{Cite news|url=https://www.culturepourtous.ca/professionnels-de-la-culture/prix-charles-biddle/laureats-2020/|title=PRIX CHARLES-BIDDLE; LAURÉATS 2020|publisher=culturepourtous.ca|author=|date=21 October 2020|accessdate=2020-11-05|location=Montreal}}{{Недоступная ссылка|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Тышҡы һылтанмалар == * [http://www.airatichmouratov.com Рәсми сайт] * [http://kleztory.com Клезторҙар клезмер төркөмө] * [https://collections.cmccanada.org/final/Portal/Composer-Showcase.aspx?component=AAIL&record=f8319c38-657d-4352-84b8-80a17a500724 Канада музыка үҙәге] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1973 йылда тыуғандар]] losbzaj1dkp59xm40yrri5gluzjc5ra Хәтижә Шүкриә солтан 0 198134 1302589 1273655 2026-08-11T20:03:58Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302589 wikitext text/x-wiki {{Персона |награды и премии = {{Орден Почёта (Османская империя)}} [[Файл:Order of the House of Osman.jpg|60px|border|link=Ғосмандар Йорто ордены]] {{Орден Милосердия (Османская империя)}} }} '''Хәтижә Шүкриә солта́н''' ({{Lang-tr|Hatice Şükriye Sultan}}; 24 февраль 1906 йыл, Истанбул — 1 апрель 1972, шунда уҡ) — ғосман принцессаһы, ғосман тәхете дауамсыһы Абдулғәзиз солтандың улы Йософ Ғиззәтдин әфәнденең ҡыҙы. == Биографияһы == Хәтижә Шүкриә солтан 1906 йылдың 24 февралендә{{sfn|Alderson|1956|loc=table XLVIII}} атаһының Чамлыждағы айырым бай йортонда тыуған<ref name="abc">{{cite book|first=Jamil|last=Adra|title=Genealogy of the Imperial Ottoman Family 2005|url=https://archive.org/details/GenealogyOfTheImperialOttomanFamily2005|year=2005|pages=[https://archive.org/details/GenealogyOfTheImperialOttomanFamily2005/page/n20 15], 27}}</ref>. Уның атаһы Йософ Ғиззәтдин әфәнде, әсәһе — Леман Ханым-әфәнде. Ул ата-әсәһенең өлкән балаһы була. Ғаиләлә тағы апаларынан ике йәшкә кесе Мәһмәд Низаметдин әфәнди (Şehzade Mehmed Nizameddin) һәм ун йәшкә кесе Миһришаһ солтан Mihrişah Sultan (daughter of Şehzade Izzeddin - Йософ Ғиззәтдин әфәнденең ҡыҙы) булған. Шүкриә Абдулғәзиз һәм уның баш ҡатыны Дүрринев Ҡадын-әфәнденең ейәнсәре{{sfn|Alderson|1956|loc=table XLVIII}}. Шүкриә солтандың тәүге ире — өс туған ағаһы Мәһмәд Шәрафетдин әфәнде (Şehzade Mehmed Şerafeddin)<ref name="vasib">{{cite book|first1=Ali|last1=Vâsıb|first2=Osman Selaheddin|last2=Osmanoğlu|title=Bir şehzadenin hâtırâtı: vatan ve menfâda gördüklerim ve işittiklerim|url=https://archive.org/details/birehzadeninhtrt0000aliv|publisher=YKY|year=2004|pages=[https://archive.org/details/birehzadeninhtrt0000aliv/page/441 441]|isbn=978-9-750-80878-4}}</ref>{{sfn|Alderson|1956|loc=table XLVIII}}, Сәлим Сөләймән әфәнденең (Şehzade Selim Süleyman) улы һәм солтан Абдулмәжит I-нең ейәне {{sfn|Alderson|1956|loc=table XLVII}}. Туй 1923 йылдың 14 ноябрендә{{sfn|Alderson|1956|loc=table XLVII, XLVIII}} Нишанташи йортонда була. 1924 йылдың мартында, династия ағзалары Төркиәнән ҡыуылғандан һуң, Шүкриә ире менән Парижға күсеп китә, улар унда 1925 йылға тиклем йәшәй<ref name="neval">{{cite book|first=Neval|last=Milanlıoğlu|title=Emine Naciye Sultan'ın Hayatı (1896-1957)|year=2011|pages=13 r. 55, 126–27}}</ref>, ә һуңынан Бейрутҡа күсәләр, 1927 йылда улар айырылыша<ref name="neval" />. [[Файл:Ottoman_family_reunion_circa_1938.jpg|слева|мини|202x202пкс|Шүкриә (уңдан ситтә) Маадиҙа Кәмал виллаһында ғосман солтаны ғпаиләһенең башҡа ағзалары араһында, 1938 йыл тирәһе]] 1935 йылдың 4 сентябрендә Шүкриә Ҡаһирәлә Әхмәт әл-Жабер әс-Саәбәхкә кейәүгә сыға, ике йылдан улар айырылыша. 1938 йылдың 10 февралендә Зиүәр пашаның улы Миҙхәт бей менән никахлаша<ref name="TaluYıldırım2005">{{cite book|author1=Ercüment Ekrem Talu|author2=Tahsin Yıldırım|title=Şehzade Yusuf İzzeddin öldürüldü mü, intihar mı etti?|year=2005|publisher=Selis|isbn=978-975-8724-47-5|page=16}}</ref><ref name="Yıldırım2006">{{cite book|author=Tahsin Yıldırım|title=Veliaht Yusuf İzzeddin|year=2006|publisher=Çatı Yayıncılık|isbn=978-975-8845-21-7}}</ref>. 1944 йылда Ғосмандар йорто башлығын һайлағанда, Шүкриә кейәүе Ғосманоғлы Ғүмәр Фәруҡ яҡлы була, әммә һөҙөмтәлә Ғосманоғлы Әхмәт Ниһад<ref>{{cite book|first=Murat|last=Bardakçı|title=Neslishah: The Last Ottoman Princess|publisher=Oxford University Press|year=2017|page=207|isbn=978-9-774-16837-6}}</ref>, Мурат V-нең ейәне башлыҡ була. 1949 йылдың апрелендә Шүкриә Мәһмәт Шәфиҡ Зияға (1894—1980)<ref name="vasib"/>, төрөк-кипр сығышлы америка гражданына кейәүгә сыға<ref name="TaluYıldırım2005"/><ref name="Yıldırım2006"/>. 1952 йылда, бпатша ҡыҙҙарына ҡарата ҡыуыу законы юҡҡа сыҡҡпандан һуң, ире һәм һеңлеһе менән Истанбулға ҡайта. Шүкриә Чамлыжа виллаһында урынлаша<ref>{{Cite book|last1=Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı|title=İstanbul ansiklopedisi|publisher=Kültür Bakanlığı|year=1994|pages=536|isbn=978-9-757-30607-8}}</ref><ref>{{Cite book|first1=Zekeriya|last1=Kurşun|title=Üsküdar Sempozyumu: Bildiriler|publisher=Üsküdar Belediyesi|year=2005|pages=344|isbn=978-9-759-20195-1}}</ref>. Шүкриә солтан 1972 йылдың 1 апрелендә 66 йәшендә вафат була һәм Истанбулда ҡарт олатаһы [[Мәхмүт II]] кәшәнәһендә ерләнә<ref name="abc"/>. Мәһмәт Шәфиҡ Мәһмәт Абдулҡадир әфенденең ҡыҙы Нәслишаһ солтанға (Neslişah Sultan) өйләнә<ref>{{Cite book|first=Murat|last=Bardakçı|title=Son Osmanlılar: Osmanlı hanedanının sürgün ve miras öyküsü|year=2008|pages=176|isbn=978-9-751-02616-3}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == Хәтижә Шүкриә түбәндәге бүләктәргә лайыҡ булған<ref name="vurgul">{{Cite book|title=Virgül, Issues 80-83|publisher=Pusula Yayıncılık|year=2005|pages=41}}</ref>: * Ғосмандар Йорто ордены * I дәрәжә Мәрхәмәтлек ордены * Почёт ордены (Ғосман империяһы) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=Alderson An. D.|заглавие=The Structure of the Ottoman Dynasty |ответственный= |ссылка=https://ia801500.us.archive.org/11/items/in.ernet.dli.2015.69864/2015.69864.Structure-Of-The-Ottoman-Dynasty.pdf |место=Oxford|издательство=Clarendon Press |год=1956 |том= |allpages=186|страницы= |isbn= |ref=Alderson|язык=en}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Ғосмандар династияһы]] i9u7lfo80vkv9e06al8kh9hs07c970v Галстук 0 198350 1302436 1275758 2026-08-11T14:45:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302436 wikitext text/x-wiki [[Файл:Krawaty.jpg|мини|Биҙәкле галстук]] '''Галстук''' ({{lang-nl|halsdoek}}, {{lang-de|halstuch}}, {{lang-tr|kravat}}) — тамаҡ аҫтына төйөн йәки бант яһап муйынға кейеү өсөн ике ҡатлап тегелгән таҫма һымаҡ бау йәки яулыҡ; муйын бауы йәки яулығы. Башлыса ир-егеттәрҙең һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың муйын тирәһендә бәйләнгән аксессуар, ул төрлө рәсми һәм ярым рәсми осраҡтарҙа ҡулланыла<ref>{{Китап|автор=Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты|заглавие=Башҡорт теленең академик һүҙлеге. IV Том|место=Өфө|издательство=Китап|год=2012|страницы=135-се б.}}</ref>. Галстуҡ тантаналы кейемде тултыра һәм күп мәҙәниәттәрҙә социаль статус һәм зауыҡ күрһәткесе булып тора. Ул күбеһенсә рәсми осрашыуҙарҙа һәм сараларҙа кейелә. Галстуктар төрлө материалдарҙан, шул иҫәптән ебәк, синтетик, коттон һәм вискоза кеүек материалдарҙан эшләнә. Уларҙың дизайны һәм төҫө лә төрлө булыуы мөмкин. == Тарихы == Галстуҡтың тарихы бик боронғо ваҡыттарға барып тоташа. Уның иң тәүге прообраздары Көньяҡ Европа халыҡтарында осрай. [[Боронғо Рим|Боронғо Рим империяһында]] легионерҙар муйын тирәһендә шарф һымаҡ туҡыма киҫәктәрен йөрөткән. Әммә заманса галстуҡтың башланғысы тип XVII быуатта [[Франция|Францияла]] хәрби хеҙмәттәге хорват ялланмаларының муйын тирәһендә бәйләгән «краватка» һанала. Был моданы француз аристократияһы тиҙ арала ҡабул иткән һәм һуңыраҡ ул бөтә Европала таралған. Бөгөнгө көндә галстук — бизнес һәм рәсми кейемдең айырылғыһыҙ өлөшө. == Галстук төрҙәре == Галстуктар төрлө форма, төҫ һәм материалдарҙан булыуы мөмкин. Иң билдәле төрҙәре: * Классик галстук: Оҙон һәм яҫы, киңлеге төрлө булырға мөмкин. Ир-ат костюмына өҫтәмә булараҡ ҡулланыла. * Күбәләк: Тәбиғи формаһында күбәләкте хәтерләткән ҡыҫҡа галстук. * Аскот: Шарф һымаҡ киң галстук, махсус бәйләү ысулы менән тағыла. Бигерәк тә тантаналы саралар өсөн ҡулланыла. * Боло галстук: Көньяҡ-көнбайыш Америкала популяр, ул бау һәм декоратив элементтан тора. === Бәйләү ысулдары === Галстук бәйләүҙең төрлө ысулдары бар, шул иҫәптән ябай, виндзор, ярымвиндзор һәм төрлө фантазиялы ысулдар. Галстукты дөрөҫ бәйләү — ул стиль һәм профессионализмды күрһәтеүсе бер ҡыҙыҡлы һәм мөһим һөнәр. Галстуктар шулай уҡ төрлө мәҙәниәттәрҙә һәм сараларҙа, мәҫәлән, туйҙарҙа, юбилейҙарҙа һәм башҡа мөһим ваҡиғаларҙа кейелә. Галстуктар шулай уҡ бүләк итеп тә ҡулланыла. === Ҡыҙыҡлы үҙенсәлектәре === Галстуктарҙың ҡыҙыҡлы үҙенсәлектәре: '''Материалдар''': Галстуктарҙың күпселеге ебәктән эшләнә, сөнки ул материал ялтырауыҡлы һәм юғары сифатлы булыуы менән билдәле. Әммә, коттон, етен материал һәм полиэстер кеүек башҡа материалдар ҙа ҡулланыла. '''Дизайн''': Галстуктарҙың дизайны һәм үлсәмдәре ваҡыт үтеү менән үҙгәрә. Мәҫәлән, 1920-се йылдарҙа модала булған галстуктар бөгөнгө көндәге галстуктарҙан киңерәк булған. '''Төҫтәр''': Галстуктарҙың төҫө шәхси стиль һәм кейемгә тап килеү өсөн мөһим. '''Символика''': Күп кенә мәктәптәрҙә һәм ойошмаларҙа галстуктар билдәле бер төҫтә булып, уларҙың символикаһын күрһәтә. == Ҡулланыу == Галстуҡ рәсми сараларҙа һәм эшлекле осраҡтарҙа мотлаҡ аксессуар булып тора. Уны ир-ат костюмының айырылғыһыҙ өлөшө тип һанайҙар. Ҡатын-ҡыҙҙар ҙа галстукты төрлө стильдәге кейемдәрҙә ҡулланалар, ул уларҙың модалы образын тулыландыра. Бөгөнгө көндә галстуҡ моданың айырылғыһыҙ өлөшө булып тора. Уның формалары, төҫтәре һәм материалдары күп төрлө. Уны көндәлек кейемдә лә, тантаналы сараларҙа ла ҡулланалар. Шулай уҡ галстуҡтың ирекле, кэжуал стилендә лә урын ала башлауы күҙәтелә, был уның төрлө яҡлы аксессуар икәнлеген күрһәтә. == Фотогалерея == <gallery class="center"> How to tie a Cravat.ogv|Ебәк галстукты классик төйөн менән бәйләүҙе күрһәтеү Ukázka skautského kroje s národním šátkem.jpg|Квадрат төйөн менән бәйләнгән чех скауты галстугы, чех флагы төҫтәре күренә Tie collection.jpg|Төрлө төҫтәге галстуктар коллекцияһы </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == *Croat Neckties (Croatia Week). Retrieved from [https://www.croatiaweek.com/how-the-cravat-became-the-necktie/ Croatia Week]{{Недоступная ссылка|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *History of Neckties (Real Men Real Style). Retrieved from [https://www.realmenrealstyle.com/history-of-the-necktie/]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *Tie Fabrics (Tie-a-Tie.net). Retrieved from [https://www.tie-a-tie.net/blog/which-tie-fabric-should-you-wear-when/ Tie-a-Tie]{{Недоступная ссылка|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *How to Tie a Tie (Real Men Real Style). Retrieved from [https://www.realmenrealstyle.com/how-to-tie-a-tie/ Real Men Real Style] *Modern Use of Neckties (Business Insider). Retrieved from [https://www.businessinsider.com/how-to-wear-a-tie-modern-guide-2019-1 Business Insider]{{Недоступная ссылка|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *Fashion Trends in Ties (GQ Magazine). Retrieved from [https://www.gq.com/story/the-best-ties-for-modern-men GQ Magazine]{{Недоступная ссылка|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Галстук]] ivmuty7j6q7u2dkjbqden057tf14phc Әхмәт Шаһ 0 199978 1302554 1291500 2026-08-11T19:37:34Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302554 wikitext text/x-wiki '''Әхмәт Шаһ Дуррани''' (Әхмәт хан Абдали; 1720–1722 – 1772) — Дуррани империяһының нигеҙ һалыусыһы һәм беренсе шаһы. Ул йыш ҡына хәҙерге [[Афғанстан]] дәүләтенең нигеҙ һалыусыһы тип иҫәпләнә.{{sfn|Clements|Adamec|2003|p=81}} 1747 йылда Нәҙер Шаһ үлтерелгәндән һуң, Әхмәт хан Ҡандағарҙа хәрби шура тарафынан шаһ итеп күтәрелә. Ул «Дурр-и Дурран» («Ынйыларҙың ынйыһы») титулын ҡабул итә һәм Абдали ҡәбиләһенең исемен Дуррани тип үҙгәртә.{{sfn|Nejatie|2017|p=334}}{{sfn|Mehta|2005|p=248}} Уның хакимлығы осоронда империяһы Афғанстанды, хәҙерге [[Пакистан|Пакистандың]] ҙур өлөшөн, [[Хорасан|Хорасанды]] һәм Төньяҡ Һиндостандың ҡайһы бер төбәктәрен үҙ эсенә алған.{{sfn|Clements|Adamec|2003|p=81}} == Иртә тормошо == Әхмәт хан 1720–1722 йылдар араһында тыуған. Сығанаҡтар уның тыуған урыны итеп Һератты йәки Мултанды күрһәтә.{{sfn|Nejatie|2017|pp=287–293}} Ул йәш сағында Нәҙер Шаһ хеҙмәтенә инә һәм уның Һиндостанға походында ҡатнаша.{{sfn|Balland|1995}} 1747 йылда Нәҙер Шаһ үлтерелгәс, Әхмәт хан ғәскәре менән Ҡандағарға ҡайта.{{sfn|Lee|2022|pp=102–105}} == Хакимлығы == Әхмәт Шаһ үҙ идараһын могол һәм сәфәүи традицияларына таянып ойоштора, әммә дәүләттең төп көсө хәрби походтарға нигеҙләнгән була.{{sfn|Lee|2022|pp=116–118}} [[Файл:Portrait of Ahmad Shah Abdali.jpg|мини|Әхмәт шаһтың портреты]] Уның сәйәсәте байлыҡты күбеһенсә Һиндостан походтары аша тулыландырыуға йүнәлтелгән булған.{{sfn|Sarkar|1964|p=262}}{{sfn|Mehta|2005|pp=248–249}} == Һиндостан походтары == === Беренсе баҫып инеү (1747–1748) === 1748 йылда ул [[Лахор|Лахорҙы]] яулай, ләкин һуңынан кире сигенә.{{sfn|Lee|2022|pp=120–122}} === Икенсе баҫып инеү (1748) === Панджабтың ҡайһы бер өлөштәре уның власына күсә.{{sfn|Mehta|2005|p=251}} === Өсөнсө баҫып инеү (1751–1752) === килешеү буйынса тейешле яһаҡты түләмәй.{{sfn|Singh|1959|p=101}} Был Әхмәт Шаһты 1751 йылдың ноябрендә тағы ла Һиндостанға баҫып инергә этәрә. 1752 йылда [[Лахор]] уның контроленә күсә. === Дүртенсе баҫып инеү (1757) === 1757 йылда ул [[Дели|Делиҙе]] баҫып ала һәм ҡала талауға дусар ителә.{{sfn|Sarkar|1964}} === Бишенсе баҫып инеү һәм Панипат һуғышы (1761) === Өсөнсө Панипат һуғышында ул Маратха империяһы ғәскәрҙәрен еңә. Был һуғыш XVIII быуаттағы иң ҙур алыштарҙың береһе булған.{{sfn|Sarkar|1964}} == Башҡа походтар == Ул шулай уҡ [[Хорасан|Хорасанда]] һәм Афған-Төркөстанда хәрби кампаниялар алып бара.{{sfn|Lee|2022|pp=131–133}} Һуңғы йылдарында Сикх конфедерацияһына ҡаршы көрәшә. == Үлеме == Әхмәт Шаһ 1772 йылда вафат була һәм [[Ҡандағар|Ҡандағарҙа]] ерләнә. == Иҫкәрмәләр == {{notelist}} == Һылтанмалар == {{reflist}} * {{Cite book |last=Adamec |first=Ludwig W. |url=https://books.google.com/books?id=Kzjj_LSlxO8C |title=The A to Z of Afghan Wars, Revolutions and Insurgencies |date=7 April 2010 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-4617-3189-4 |author-link=Ludwig W. Adamec}} * {{cite encyclopedia |title=DORRĀNĪ |last1=Balland |first1=Daniel|url=https://iranicaonline.org/articles/dorrani-1 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=13 November 2024 |publication-date=15 December 1995|archive-date=9 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231009110503/https://iranicaonline.org/articles/dorrani-1 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Barfield |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=4VR0EAAAQBAJ |title=Afghanistan: A Cultural and Political History, Second Edition |date=6 December 2022 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-23856-2 |language=en}} * {{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |url=https://books.google.com/books?id=FIIQhuAOGaIC |title=The State at War in South Asia |date=1 January 2005 |publisher=University of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1344-9 |language=en}} * {{Cite book |last=Black |first=Jeremy |url=https://books.google.com/books?id=Ph5mGwAACAAJ |title=Warfare in the Eighteenth Century |date=2002 |publisher=Cassell |isbn=978-0-304-36212-7 |author-link=Jeremy Black (historian)}} * {{Cite book |last1=Burnard |first1=Trevor |url=https://books.google.com/books?id=8GkTEQAAQBAJ |title=The Oxford Handbook of the Seven Years' War |last2=Hart |first2=Emma |last3=Houllemare |first3=Marie |date=2024 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-762260-5 |author1-link=Trevor Burnard}} * {{Cite book |last1=Chahryar |first1=Adle |url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC |title=History of Civilizations of Central Asia: Development in Contrast: from the Sixteenth to the Mid-nineteenth Century |last2=Baipakov |first2=Karl M. |last3=Irfan |first3=Habib |date=31 December 2003 |publisher=UNESCO Publishing |isbn=978-92-3-103876-1 |author3-link=Irfan Habib}} * {{Cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |url=https://books.google.com/books?id=8XnaL7zPXPUC |title=History of Medieval India: From 1000 A.D. to 1707 A.D. |date=2002 |publisher=Atlantic Publishers |isbn=978-81-269-0123-4 |language=en}} * {{Cite book |last1=Clements |first1=Frank A. |url=https://books.google.com/books?id=o6fOEAAAQBAJ |title=Conflict in Afghanistan: An Encyclopedia |last2=Adamec |first2=Ludwig W. |date=2 December 2003 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-85109-407-3 |author2-link=Ludwig W. Adamec}} * {{Cite book |last1=Dalrymple |first1=William |url=https://books.google.com/books?id=EoJoDwAAQBAJ |title=Kohinoor: The Story of the World's Most Infamous Diamond |last2=Anand |first2=Anita |date=2016 |publisher=Juggernaut Books |isbn=978-93-86228-08-6 |author-link=William Dalrymple}} * {{cite book |last=Dupree |first=Louis |date=1980 |title=Afghanistan |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3556 |publisher=Princeton University Press |isbn=0-691-03006-5 |author-link=Louis Dupree (professor)}} * {{Cite journal |last1=Eijk |first1=Juul |last2=Khan |first2=Timur |date=7 June 2023 |title='Do You Not Bow before Heaven?': The First Qing- Durrānī Encounter, the Tributary Non-relationship, and Disorder on a Shared Frontier |journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient |volume=66 |issue=5–6 |pages=707–741 |doi=10.1163/15685209-12341605 |issn=1568-5209|doi-access=free}} * {{Cite journal |last=Gommans |first=Jos |date=1995-08-01 |title=Indian Warfare and Afghan Innovation During the Eighteenth Century |url=https://doi.org/10.1177/025764309501100204 |journal=Studies in History |language=EN |volume=11 |issue=2 |pages=261–280 |doi=10.1177/025764309501100204 |issn=0257-6430}} * {{Cite book |last=Grewal |first=J. S. |title=The Khalsa Sikh and Non-Sikh Perspectives |publisher=Manohar |year=2004 |isbn= 9788173045806|pages=23|url= https://books.google.com/books?id=SonXAAAAMAAJ}} * {{Cite book |last=Gupta |first=Hari Ram |url=https://books.google.com/books?id=ZxJDAAAAYAAJ |title=History of the Sikhs: Evolution of Sikh Confederacies, 1708-1769 |date=1978 |publisher=Munshiram Manoharlal |language=en |author-link=Hari Ram Gupta}} * {{Cite book |last=Gupta |first=Hari Ram |url=https://books.google.com/books?id=wGduAAAAMAAJ |title=Later Mughal History of the Panjab (1707-1793) |date=1976 |publisher=Sang-e-Meel Publications |language=en}} * {{Cite book |last=Gupta |first=Hari Ram |url=https://books.google.com/books?id=TmU9AAAAMAAJ |title=Marathas and Panipat |date=1961 |publisher=Panjab University |language=en}} *{{Cite book |last=Jr |first=Everett Jenkins |url=https://books.google.com/books?id=kSYkCQAAQBAJ |title=The Muslim Diaspora (Volume 2, 1500-1799): A Comprehensive Chronology of the Spread of Islam in Asia, Africa, Europe and the Americas |date=7 May 2015 |publisher=McFarland |isbn=978-1-4766-0889-1 |language=en}} * {{Cite book |last1=K. Palat |first1=Madhavan |url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC |title=History of Civilizations of Central Asia: Development in Contrast: From the Sixteenth to the Mid-nineteenth Century |last2=Tabyshalieva |first2=Anara |date=2003 |publisher=UNESCO Publishing |isbn=978-92-3-103876-1 |author1-link=Madhavan K. Palat}} * {{Cite journal |last=Khan Durrani |first=Ashiq Muhammad |date=1991 |title=The People of Afghanistan: Relations between the Sadozais and the Ahmadzais of Qalat |url=https://drive.google.com/file/d/1VRq1_v1wuGf4MpSS229I3TAHVEpiWt1_/view |journal=ProQuest |via=Google drive}} * {{Cite journal |last=Khoja |first=Neelam |date=2018 |title=Sovereignty, Space, and Identity: The Politics of Power in Eighteenth Century Punjab |url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:41121239 |language=en}} * {{Cite book |last=Kim |first=Hodong |url=https://www.google.ca/books/edition/Holy_War_in_China/AtduqAtBzegC?hl=en&gbpv=0 |title=Holy War in China: The Muslim Rebellion and State in Chinese Central Asia, 1864-1877 |date=2004 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-6723-1 |language=en}} * {{Cite book |last=Lamb |first=Christina |url=https://books.google.com/books?id=aPCoojnEOScC |title=The Sewing Circles of Herat: A Personal Voyage Through Afghanistan |date=3 February 2004 |publisher=Harper Collins |isbn=978-0-06-050527-1 |author-link=Christina Lamb}} * {{Cite book |last=Lee |first=Jonathan L. |url=https://books.google.com/books?id=We1tAAAAMAAJ |title=The "ancient Supremacy": Bukhara, Afghanistan, and the Battle for Balkh, 1731-1901 |date=1996 |publisher=E.J. Brill |isbn=978-90-04-10399-3}} * {{Cite book |last=Lee |first=Jonathan L. |url=https://books.google.com/books?id=asR9DwAAQBAJ |title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present |date=8 March 2022 |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-78914-019-4}} * {{Cite book |last=Levi |first=Scott C. |url=https://books.google.com/books?id=9Z2tswEACAAJ |title=The Rise and Fall of Khoqand, 1709-1876: Central Asia in the Global Age |date=2017 |publisher=University of Pittsburgh Press |isbn=978-0-8229-6506-0 |language=en}} * {{Cite book |last=Malhotra |first=Karamjit K. |url=https://books.google.com/books?id=QuNeAQAACAAJ |title=The Eighteenth Century in Sikh History: Political Resurgence, Religious and Social Life, and Cultural Articulation |date=2016 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-908760-0 |language=en}} * {{Cite book |last1=Masaeli |first1=Mahmoud |url=https://books.google.com/books?id=p3vGDwAAQBAJ |title=Responses of Mysticism to Religious Terrorism: Sufism and Beyond |last2=Sneller |first2=Rico |date=2 January 2020 |publisher=Gompel&Svacina |isbn=978-94-6371-190-6 |language=en}} * {{Cite book |last=Mehta |first=Jaswant Lal |url=https://books.google.com/books?id=d1wUgKKzawoC |title=Advanced Study in the History of Modern India 1707-1813 |date=1 January 2005 |publisher=Sterling Publishers |isbn=978-1-932705-54-6 |language=en}} * {{Cite book |last=Mishra |first=Patit Paban |url=https://books.google.com/books?id=D54sEQAAQBAJ |title=An Encyclopaedia in Spatio-Temporal Dimensions: Biography, Culture, and Religion |date=20 October 2024 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-0364-1367-5 |language=en}} * {{cite thesis |last=Nejatie |first=Sajjad |title=The Pearl of Pearls: The Abdālī-Durrānī Confederacy and Its Transformation under Aḥmad Shāh, Durr-i Durrān |type=PhD|year=2017|url=https://tspace.library.utoronto.ca/handle/1807/80750 |publisher=University of Toronto |access-date=26 September 2019 |archive-date=4 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204000043/https://tspace.library.utoronto.ca/handle/1807/80750|url-status=live}} * {{Cite book |last=Newby |first=L. J. |url=https://books.google.com/books?id=KTmO416hNQ8C |title=The Empire And the Khanate: A Political History of Qing Relations With Khoqand C1760-1860 |date=2005 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-14550-4 |language=en}} * {{Cite book |last=Noelle-Karimi |first=Christine |url=https://books.google.com/books?id=Mf2cvE5jYrYC |title=State and Tribe in Nineteenth-century Afghanistan: The Reign of Amir Dost Muhammad Khan (1826-1863) |date=1997 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-7007-0629-7 |language=en}} * {{Cite book |last=Noelle-Karimi |first=Christine |url=https://books.google.com/books?id=Kdl9oAEACAAJ |title=The Pearl in Its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th-19th Centuries) |date=2014 |publisher=Austrian Academy of Sciences Press |isbn=978-3-7001-7202-4 |language=en}} * {{Cite book |last=Parmu |first=R. K. |url=https://books.google.com/books?id=hqM5AQAAIAAJ&q=A%20History%20of%20Muslim%20Rule%20in%20Kashmir,%201320-1819 |title=A History of Muslim Rule in Kashmir, 1320-1819 |date=1969 |publisher=People's Publishing House |language=en}} * {{Cite web |last=Perry |first=John R. |date=1985 |title=ʿALAM KHAN |url=https://iranicaonline.org/articles/alam-khan-arab-e-kozayma-amir-viceroy-of-the-afsharid-state-of-khorasan-1161-68-1748-54 |website=[[Encyclopedia Iranica]] |author-link=John R. Perry (orientalist)}} * {{Cite book |last=Roy |first=Kaushik |url=https://books.google.com/books?id=jpXijlqeRpIC |title=India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil |date=2004 |publisher=Orient Blackswan |isbn=978-81-7824-109-8 |language=en}} * {{Cite book |last=Rubin |first=Barnett R. |url=https://books.google.com/books?id=IXIRDAAAQBAJ |title=Afghanistan from the Cold War Through the War on Terror |date=25 March 2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-022927-6 |language=en}} * {{Cite book|title=The history of Afghanistan |last1=Runion |first1=Meredith L. |year=2007 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-33798-7 |url=https://books.google.com/books?id=aZk9XzqCFGUC&pg=PA71|access-date=23 September 2010}} * {{Cite book |last=Sardesai |first=D. R. |url=https://books.google.com/books?id=sx-yDwAAQBAJ |title=India: The Definitive History |date=4 May 2018 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-96842-6 |language=en}} * {{Cite book |last=Sarkar |first=Sir Jadunath |url=https://books.google.com/books?id=SRIhAAAAMAAJ |title=Fall of the Mughal Empire |date=1964 |publisher=M. C. Sarkar |language=en |author-link=Jadunath Sarkar}} * {{Cite book |last=Sarkar |first=Sir Jadunath |url=https://books.google.com/books?id=RtU5AQAAIAAJ |title=1754-1771 (Panipat) |edition=3rd; 1966, 1971 printing |date=1971 |publisher=Orient Longman |language=en}} * {{Cite book |title=Ahmad Shah Durrani: Father of Modern Afghanistan|last1=Singh|first1=Ganda |year=1959 |publisher=Asia Publishing House |isbn=978-1-4021-7278-6 |author-link=Ganda Singh (historian) |url=https://archive.org/details/dli.csl.5426 |access-date=25 August 2010}} * {{Cite book |last=Singh |first=Khushwant |url=https://books.google.com/books?id=PfSISgAACAAJ |title=A History of the Sikhs |date=1977 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-560600-3 |author-link=Khushwant Singh}} * {{Cite thesis |last=Verma |first=Esha |title=Sindh in Transition: From Mughal Rule to British Annexation, Early Eighteenth Century to 1843 |date=1 January 2016 |degree=thesis |publisher=Open Access Te Herenga Waka-Victoria University of Wellington |url=https://openaccess.wgtn.ac.nz/articles/thesis/Sindh_in_Transition_From_Mughal_Rule_to_British_Annexation_Early_Eighteenth_Century_to_1843/17143394/1 |language=en}} 23khq693cd03d4bocidjficehgo6rbi Роза Паркс 0 200026 1302578 1292355 2026-08-11T19:57:08Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302578 wikitext text/x-wiki {{Персона}}'''Роза Луиза Паркс''' ({{Lang-en|Rosa Louise Parks}}; тыуған '''Макколи''', {{Lang-en|McCauley}}; 4 февраль 1913, Таскиги, [[Алабама]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] - 24 октябрь 2005, [[Детройт]], Мичиган, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) — Америка социаль эшмәкәре, сәйәси эшмәкәр, АҠШ-та ҡара тәнлеләрҙең гражданлыҡ хоҡуҡтарын яҡлау хәрәкәтенә нигеҙ һалыусыларҙан һанала. Паркс секретары булып эшләй милли ассоциацияһы өсөн алға китеш төҫлө кешеләр һәм дан яулай 1955 йылда, автобуста ултырғанда Монтгомери [[Алабама|, Алабама]], ул үҙ урынын бирергә баш тарта аҡ пассажир автобустың салонында, водитель талап итә. Сегрегацияға ҡаршы ошондай уҡ протесттар йәмәғәт транспортында ла булған, әммә граждандар буйһонмаусанлығының был айырымланған акттарынан айырмалы рәүештә, Парксты ҡулға алыуға йәмәғәтселектең реакцияһы ҡаланың автобус линияларына бойкот иғлан итеүгә килтергән. Бойкотсылар’ ғәмәлдәре Парктарҙы халыҡ-ара символы ҡаршылыҡ раса сегрегацияһы һәм милли дан килтерҙе бойкот лидеры [[Мартин Лютер Кинг|, Мартин Лютер Кинг, кесе]], уны [[Кеше хоҡуҡтары|граждандар хоҡуҡтары]] хәрәкәтендә төп шәхес булараҡ нығытыу<ref name="NYT2">{{Cite news|title=Rosa Parks, 92, Founding Symbol of Civil Rights Movement, Dies|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2005/10/25/us/25parks.html?pagewanted=2|date=2005-10-25|author=Shipp E. R.|accessdate=2019-01-01|page=2}}</ref>. == Биографияһы == === Бала саҡ === Роуз 1913 йылда [[Алабама|Алабама штатының]] Таскиги ҡалаһында уҡытыусы Леона һәм балта оҫтаһы Джеймс МакКоли ғаиләһендә тыуа. Макколиҙар методист булған. Бала сағында һаулығы насар булған, хроник тонзиллит менән яфаланған. Биш йәшендә ата-әсәһе айырылыша, һәм ул, әсәһе һәм кесе ҡустыһы менән олатаһы менән олатаһы менән Монтгомери ҡалаһында ( Алабама штаты) фермаға күсеп китә. Леона аҙна дауамында эшкә йөрөп, ял көндәрен балалар менән үткәрер ине{{Sfn|Theoharis|2013}}. === Автобуста булған ваҡиға һәм артабанғы реакция === [[Файл:Rosa_parks_bus.jpg|справа|мини|210x210пкс|Паркс ултырған автобус хәҙер Генри Форд музейында ҡуйылған.]] [[Файл:Rosaparks_policereport2.jpg|слева|мини|218x218пкс|Роза Парксты ҡулға алыу тураһында хәбәр]] [[Файл:Rosa_Parks_(13270402093)_(cropped).jpg|слева|мини|222x222пкс|70-се йылдар аҙағында парктар]] [[Файл:Rosa_Parks_lying_in_state.jpg|слева|мини|240x240пкс|Роза Парксты АҠШ Капитолий ротондаһында ерләү]] == Бүләктәр == Роза Паркс донъяның 43-тән ашыу университетының почетлы докторы һәм башҡа 100-ҙән ашыу награда һәм почетлы исем менән бүләкләнгән. Шул иҫәптән: [[Файл:Rosa_Parks_medal.gif|мини|125x125пкс|Конгресстың алтын миҙалы]] * Спингарн миҙалы (1979) * ''Мартин Лютер Кинг премияһы'' (1980) * 1983 йылда Мичиган ҡатын-ҡыҙҙар даны залына индерелә. * ''Кэндис премияһы'' (1984) * Эллис-Айлендтың почет миҙалы (1986) * Милли ҡатын-ҡыҙҙар даны залына индерелә (1993) * Президенттың Азатлыҡ миҙалы (1996) * ''Халыҡ-ара ирек дирижеры премияһы'' (1998) * Конгресстың алтын миҙалы (1999) * 1999 йылда «Телесериалда икенсе пландағы иң яҡшы актриса» өсөн NAACP Image Award премияһына лайыҡ <ref name="biography" /> [[Файл:Gesundbrunnen_Wriezener_Straße_Rosa-Parks-Haus-002.jpg|справа|мини|230x230пкс|Берлиндағы парктар йорто]] == Библиография == * ''Роза Паркс: Минең хикәйәм'' (1992) * 1995 йылда ''«Тын көс'' » == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Cite book|ref=Brinkley|last=Brinkley|title=Rosa Parks: A Penguin Life|url=https://archive.org/details/rosaparks00brin|publisher=Penguin|year=2000|id=0-670-89160-6}} * {{Китап|isbn=9780807076927|ref=Theoharis|автор=Theoharis, J.}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Президент Азатлыҡ миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Конгрестың Алтын Миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:АҠШ-та вафат булғандар]] [[Категория:2005 йылда вафат булғандар]] [[Категория:24 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:АҠШ-та тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1913 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 февралдә тыуғандар]] 7bvlqfepdg4udjum61a93jbutsuzaxz Мөхәммәт шаһ Ҡаджар 0 201163 1302626 1299228 2026-08-11T20:34:07Z InternetArchiveBot 31336 Add 8 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1302626 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мөхәммәт шаһ''' ({{lang-az|Məhəmməd şah Qacar}}, {{lang-fa|محمد شاه قاجار}}; [[5 ғинуар]] [[1810]] (1808?) — [[5 сентябрь]] [[1848 йыл|1848]]) — Ҡаджарҙар династияһынан Ирандың өсөнсө шаһы, [[1834 йыл]]дың [[23 октябрь|23 октябренән]] [[1848 йыл]]дың 5 сентябренә тиклем олатаһы [[Фәтәли шаһ]] урынына идара итә. Йәш сағында '''Мөхәммәт Мирза''' исеме менән танылған, ул Тәбриздән килгән урындағы дәрүиш Хажи Мирза Аҡаси опекаһында була, уның тәғлимәттәре йәш принцтың һуңыраҡ суфыйсылыҡҡа күсеүенә йоғонто яһай. 1833 йылда атаһы [[Ғәббәс мирза]] вафат булғандан һуң, Мөхәммәт мирза Фарсыстандың яңы шахзадаһы булып китә һәм Әзербайжан губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1834 йылда Фәтәли шаһ вафат булғандан һуң уның ҡайһы бер улдары, шул иҫәптән Хөсәйен Әли Мирза һәм Әли Мирза Зәл әл-Солтан тәхеткә дәғүәселәр булып сыға, әммә Мөхәммәт шаһ баш күтәреүсе принцтарҙы тиҙ арала еңеп, үҙенең власын урынлаштыра<ref>{{cite web|url =https://book.ivran.ru/f/aliev-sm-istoriya-irana-xx-vek-2004.pdf|title= История Ирана. Иран в конце XIX — первой четверти XX века |website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. Мөхәммәт шаһ үҙенең хакимлығын бөйөк вәзире Әбүл-Ҡасем Ҡаем-Маҡамды үлтереүҙән башлай һәм яңы бөйөк вәзир итеп үҙенең яратҡан хажи мырза Аҡасиҙы тәғәйенләй. Яңы шаһтың төп маҡсаты Герат ҡалаһын яңынан үҙ ҡулына алыу була. 1837 йылда ул Гератҡа походҡа сыға һәм ҡаланы уңышһыҙ ҡамау башлай, сөнки улар ҡаланы баҫып алырға тырышһалар, инглиздәр Фарсыстанға һөжүм итеү менән янай. Ҡайтҡас, Мөхәммәт Исфаһанда күренекле дин әһеле Мөхәммәт Багер Шәфти етәкселегендәге ихтилалды баҫтыра. Шаһ тәүҙә Бағдадтың ғосман губернаторынан Хөррәмшаһрҙы талаған өсөн үс алырға теләгәндән һуң. Британия һәм Рәсәй аралашсылығы менән ул Ғосман империяһы менән Икенсе Эрзурум килешүен төҙөй. Британия баҫымы арҡаһында Мөхәммәт шаһ теләр-теләмәҫ кенә Фарсы ҡултығы аша ҡолдар менән сауҙа итеүҙе тыя, әммә барыбер илдә ҡолдарға хужа булыу һәм улар менән сауҙа итеү мөмкинлеген бирә. Әли Мөхәммәт нигеҙ һалған яңы бабизм сектаһы күтәрелеү ваҡытында шаһ, шиғый руханиҙары тарафынан сығарылған фәтүәгә ҡарамаҫтан, сектанттарҙы эҙәрлекләүҙән баш тарта. Ул идара иткән осорҙа Франция менән Фарсы араһында дипломатик мөнәсәбәттәр тергеҙелә. Мөхәммәт подагра менән яфалана, был уның хакимлыҡ итеүендә ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Ғүмеренең һуңғы йылдарында уның физик һаулығы насарайып, ун дүрт йыл идара иткәндән һуң, 1848 йылдың 4 сентябрендә, 40 йәшендә, подагра һәм сырхыуат шеше берләшмәһенән вафат була. Ул Ҡомда Фатима Мәсүмә мавзолейында ерләнә һәм уның урынына тәхеткә улы Насер әл-Дин шаһ килә. Үҙе идара иткән осорҙа Мөхәммәт шаһ Фарсыстан өсөн әһәмиәтле бер ниндәй ҙә эш башҡармай. Ул Аҡасиҙың исемле хакимы булараҡ билдәле була, уға ныҡ бәйле булған. Мөхәммәт Аҡасиға ла, уның суфыйсылыҡ тәғлимәттәренә лә тоғро булған; ул суфыйҙарға үҙ теләге менән эйәреүсе булып китә һәм мистик йолаларҙа рухи етәкселек эҙләй, [[Мәржә-и тәҡлид|мәржә ат-таҡлидты]] (юғары шиғый руханиҙарын) кире ҡаға. ''Улемдар'' (исламда абруйлы дин әһелдәре һәм хоҡуҡ белгестәре) уның иң аяуһыҙ көнәркәштәренә әйләнә, уның бөтә идара итеү осоронда уның легитимлығына һәм власына ҡаршы сыға. Мөхәммәт ҡаджар бюрократияһын киңәйтә һәм Аҡасиҙың дуҫтарын һәм көрәштәштәрен хөкүмәт вазифаларына тәғәйенләй, шулай итеп, улының идара итеү ваҡытына көсөргәнешкә еткән коррупцияға бирелгән хакимиәт булдыра. Мөхәммәт шаһ Ҡаджарҙар династияһының һуғыштарҙа ҡатнашҡан һуңғы хакимы була, шулай уҡ фарсы-рус һуғышындағы эшмәкәрлеге һәм Исфаһандағы ихтилалды баҫтырыуы өсөн [[ғази]] (ислам яугиры) титулын иң һуңғыһы булып ҡуллана. == Иртә тормошо == Мөхәммәт Мирза [[1808 йыл]]дың 5 ғинуарында Тәбриз ҡалаһында тыуа. Ул кронпринц [[Ғәббәс мирза]] һәм Мирза Мөхәммәт хан Ҡаджар Дәуәллуның ҡыҙы Ғәлин ханымдың оло улы була{{Sfn|Calmard|2004}} '''{{Sfn|Moazzi|2008}}'''. Ғәббәс мирза Әзербайжандың наместнигы була, тәхет вариҫы итеп һайлана, әммә ҡарт шаһтан алда вафат була. Бала һәм йәш сағында Мөхәммәт Мирза сәйәси амбициялары күренмәгән тыныс һәм оялсан малай була. Ул Тәбриздә танылған шәхестәр өсөн традицион белем ала, оҫта каллиграф һәм рәссам була, һуңғыһын Шотландия рәссамы Роберт Кер Портерҙан өйрәнә. Әммә уның белем кимәле ағалары менән, бигерәк тә яҙыусы булараҡ һәм башҡа фәндәрҙә лә алдынғылыҡ күрһәткән Йыһангир мирза һәм Фәрхәд мирза менән сағыштырғанда, сикләнгән була. Ата йортонда урындағы дәрүиш хажи мирза Аҡасиҙың килеп сығыуы уның тормошонда боролошло мәл була{{Sfn|Nategh|2014}}. Ғәббәс йортоноң идарасыһы мирза Бәзорғ Ҡәйем-Мәкәм бойороғо буйынса Аҡаси Мөхәммәттең төп остазы итеп тәғәйенләнә, ул тиҙ арала уның суфыйсылыҡ тәғлимәтенә эйәреүсегә әйләнә. Мөхәммәттең тағы бер остазы Әбүл-Ҡасем Ҡәйем-Мәкәм Мөхәммәтте Аҡасиҙың уҡытыуынан тыйырға тырыша, әммә Аҡасиҙың Мөхәммәткә йоғонтоһо арта{{Sfn|Amanat|1997}}. [[Файл:Mohammadshah.jpg|слева|мини|281x281пкс|Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]] Мөхәммәт Мирзаға 12 йәш булғанда, [[Фәтәли шаһ]] уны хакимлыҡ итеүсе ғаилә ағзалары менән Ҡаджарҙарҙың династияһының кесе тармағы Дәуәллу араһында татыулыҡ урынлаштырыу һәм Мөхәммәт Ҡасим хан Заһир әл Дәүләнең ҡыҙы Мәлик Йыһан ханымға өйләндереү маҡсатында Тәһранға саҡыра. 1819 йылдың сентябрендә никах ир менән ҡатынды мәжбүр итеү аҫтында төҙөлә {{Sfn|Calmard|2004}}. Сабыйҙарының ҡат-ҡат үлеме һөҙөмтәһендә Мөхәммәт Мирза Мәлек Йыһанға ҡарата дошманлыҡ тойғоһо кисерә башлай{{Sfn|Amanat|1997}}. Уларҙың балаларынан һуңыраҡ Фарсыстандың киләһе хакимы булып киткән Нәсер әд-Дин Мирза һәм һуңыраҡ Нәсер әд-Дин шаһтың баш министры булып киткән Әмир Кәбиргә кейәүгә сыҡҡан Эззат әд-Дәүләх кенә олоғайғанға тиклем йәшкә еткән{{Sfn|Calmard|2004}}. Икенсе рус-иран һуғышы джиһадты шиғый руханиҙары тип иғлан итеүҙән башлана. Һуғыш ваҡытында Ғәббәс мирза [[Гәнжә]]не һаҡлау өсөн Мөхәммәт мирзаны Хәжевәнди һәм Абдул-Мәлики ҡәбиләләренән торған ғәскәр менән ебәрә. Унда Ғәббәс мирзаның әсәһе яғынан ағаһы Әмир хан Сардар етәкселегендә Мөхәммәт урыҫ армияһына һөжүм башлай. Артабанғы һуғышта Әмир хан һәләк була, ә Мөхәммәт еңелә һәм сигенергә мәжбүр була{{Sfn|Calmard|2004}} ; әммә һуғыш ваҡытында тырышлығы өсөн маҡтауға лайыҡ була һәм «ғәзи» (ислам яугиры) исеме бирелә{{Sfn|Calmard|2004}}. Һуғыштан һуң Фәтәли шаһ Хөрәсән менән идара итеү һәм был райондың хәүефһеҙлеген көйләү өсөн Ғәббәс мирзаны тәғәйенләй{{Sfn|Amanat|1997}}, был районда баш күтәреүсе Ҡамран мирзаның даими рейдтары була, быға тиклем фарсы хөкүмәте уны Герат губернаторы итеп тәғәйенләй һәм хәҙер ул үҙен шаһ тип иғлан итә{{Sfn|Mojtahed-Zadeh|2006}} . Был сәфәрҙә Мөхәммәт мирза ла атаһын оҙатып йөрөй. Мөхәммәт үҙ миссияларының береһендә Үҙәк Азияның сөнни ҡәбиләләренән тотҡонлоҡта булған 20 000-гә яҡын фарсыны азат итә; был еңеү хөрмәтенә ул яңы тыуған балаһына Нәсер әд-Дин (иманды һаҡлаусы) тип атай{{Sfn|Amanat|1997}} . Ғәббәс мирза ике йыл, баш күтәреүсе хандарҙы баҫтырып, Хөрәсәндә үткәрә; [[Хиуа]] һәм Герат был ихтилалдарҙы хуплай һәм ярҙам вәғәҙә итә, әммә Мөхәммәттең еңеүҙәре уларҙы һағайта{{Sfn|Nelson|1976|p=32}}. [[1832 йыл]]да Ғәббәс мирза Герат губернаторы Ҡамран мирзаны яһаҡ түләргә саҡыра, әммә Ҡамран уның урынына үҙенең вәзире Яр Мөхәммәт ханды ебәрә {{Sfn|Ahangaran|2013|p=132}}. Ғәббәс мирза үҙен кәмһетелгән итеп тойоп, Мөхәммәт мирзаны ғәскәр менән Гератҡа ебәрә {{Sfn|Calmard|2004}}. Ғәскәр менән Гератҡа яҡынлашып, Мөхәммәт мирза ҡамауға әҙерләнергә бойора. Шул арала Ғәббәс мирза улына ярҙамсылар менән юлға сыҡҡанда, [[Мәшһәд]]тә ҡапыл вафат була {{Sfn|Nelson|1976|p=33}}. Был хәбәрҙе ишеткәс, Мөхәммәт мирза һәм ҡамауҙа ла төп роль уйнаған Әбүл-Ҡәсем {{Sfn|Rypka|1968|p=335}}, Ҡамран менән һөйләшеүҙәргә инергә мәжбүр була. Ҡамран шаһҡа вассаллыҡты танырға, 15 мең томан алтын һәм илле ҡашмир шәле түләргә, һуғыш ваҡытында әсирлеккә алынған фарсы әсирҙәрен азат итергә килешә. Мөхәммәт үҙенең ағаһы Ғәһремән мирзаны Хөрәсән губернаторы итеп тәғәйенләй һәм Әбүл-Ҡәсем менән бергә яңы шаһзада булыу өсөн Тәһранға юллана {{Sfn|Ahangaran|2013|p=132}} . == Хакимлығы == [[Файл:Section_of_a_pictorial_scroll_depicting_the_coronation_procession_of_Muhammad_Shah_Qajar,_Persia,_Qajar,_dated_1835.jpg|мини|348x348пкс|1835 йыл менән күрһәтелгән Мөхәммәт шаһ Ҡаджарҙы таж кейҙереү тантанаһын һүрәтләгән төргәк.]] 1834 йылдың [[Науруз]] көнөндә (Ирандың Яңы йылы, ул март айында көн менән төн тигеҙләнеш көнөндә билдәләнә) Мөхәммәт Мирза шаһзада тип иғлан ителә, Әзербайжан губернаторы вазифаһын — атаһының вазифаһын — үҙ ҡулына ала һәм [[Тәһран]]дан [[Тәбриз]]гә китә {{Sfn|Hambly|1991b|p=167}} . Шаһзада булараҡ, Мөхәммәт Мирза тулыһынса Ҡәйем Мәҡәм йоғонтоһонда була, уның кәңәше буйынса дүрт ағаһын, шул иҫәптән Йыһангир Мирза һәм Хөсрәү Мирзаны [[Хәмәдан]]<nowiki/>ға төрмәгә ултырта, һуңынан уларҙы тәхеткә дәғүәләренән мәхрүм итеү өсөн һуҡыр итә {{Sfn|Bournoutian|2015}}. Мөхәммәтте вариҫ итеп тәғәйенләү Фәтәли шаһтың бишенсе улы Фарс губернаторы Хөсәйен Әли Мирзаны асыуландыра, ул был тәғәйенләү уны хоҡуҡтарынан мәхрүм итер һәм Рәсәй талаптарына буйһоноу билдәһе булыр тип иҫәпләй {{Sfn|Amanat|1993}}. 1834 йылдың октябрендә Фәтәли шаһ, Хөсәйен Әли Мирзанан 200 мең томан һалым бурысы йыйырға ниәтләп, Фарсҡа юллана, әммә [[Исфаһан|Исфаһанға]] юлда вафат була{{Sfn|Amanat|1993}} {{Sfn|Hambly|1982}}. Тәбризгә ашығыс рәүештә курьерҙар ебәрелә, әммә шаһтың үлеме сер булып ҡала. Артабан уның кәүҙәһен ерләү өсөн Фатима Мәсүмә мавзолейына алып китәләр; шул саҡта ғына үлем тураһында асыҡтан-асыҡ иғлан ителә. {{Sfn|Hambly|1991b}} Көтөлгәнсә, уның үлеме бөтә илдә ихтилалдар тыуҙыра, бер нисә принц, шул иҫәптән Шираздағы Хөсәйен Әли Мирза һәм Тәһрандағы Әли Мирза Зәл әл-Солтан үҙҙәрен шаһ тип иғлан итә{{Sfn|Ghadimi Gheydari|2010}}. Мөхәммәт шаһ мәрхүм атаһының Гератҡа пландарын дауам итә . 1836 йылда ул Афғанстанға баҫып инергә ҡарар итә һәм [[Хөрәсән]] провинцияһы аша [[Мәшһәд|Мәшһәдкә]] 30 мең кешенән торған ғәскәр ебәрә. Рәсәй илсеһе һәм поляк генералы граф Симонич етәкселегендәге Рәсәй ғәскәрҙәре полкы армияны оҙатып бара. Кампания башында афған атлы разведчиктары ҡоралланған һәм тарҡау халыҡ төркөмө урынына Рәсәй ярҙамында артиллерия менән ышыҡлаған ҡаджар армияһының тығыҙ отряд рәүешендә хәрәкәт иткәнен хәбәр итә. Һөҙөмтәлә 1837 йылдың ноябрендә Мөхәмәтшаһ Герат алдында маршын туҡтатҡас, ул ҡаланы ҡамауға әҙерләнгән килеш таба. Гератты ҡамау ҡаты, аяуһыҙ була, баштарҙы ҡырҡыу һәм тураҡлау ике яҡтан да әсирлеккә эләккән һалдаттар яҙмышы була. Ҡаджарҙар Гераттың тышҡы оборонаһын бер нисә тапҡыр үтә, уның бастиондарын емерә, хатта 1838 йылдың июнендә төп диуарын шартлата. Афғандар инглиздәр ярҙамында ҡаджар армияһы һөжүмен кире ҡаға. Ҡамау сентябрь башына тиклем дауам итә, ниһайәт, ҡаджар ғәскәрҙәре ҡамауҙы бөтөрә. Шаһ [[Британия империяһы]] менән һуғыштан ҡотолоу өсөн артабанғы походтарҙан баш тарта . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin|30em}} * {{Cite journal|last=Abol-Hosseini|first=Javad|title=محمدشاه قاجار و عهدنامه ارزروم دوم|pmc=fa}} * {{Cite journal|last=Ahangaran|first=Amir|title=بررسی دلایل ناکامی محمدشاه قاجار در اعاده حاکمیت ایران بر شهر هرات (1255- 1251 ﻫ/ 1839-1835م)|journal=5|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Algar|first=Hamid|title=Religion and State in Iran 1785-1906|publisher=University of California Press|year=2020|isbn=9780520327641}} * ''Amanat, Abbas'' (1985). [https://www.iranicaonline.org/articles/allah-qoli-khan-ilkani-sometimes-allah-qoli-mirza-qajar-notable-ca/ «Allāh-qolī Khan Īlḵānī»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Amanat, Abbas'' (1989). [https://www.iranicaonline.org/articles/great-britain-iii/ «Great Britain iii. British influence in Persia in the 19th century»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Amanat, Abbas'' (1993). [https://www.iranicaonline.org/articles/fath-ali-shah-qajar-2/ «Fatḥ-ʿAlī Shah Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Pivot of the universe: Nasir al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831-1896|url=https://archive.org/details/pivotofuniversen0000aman|publisher=University of California Press|year=1997|isbn=9780520914056}} * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Royal Persian Paintings: The Qajar Epoch, 1785-1925|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860642555|oclc=Diba|editor2-last=Leila|pages=14–49}} * ''Amanat, Abbas'' (2003). [https://www.iranicaonline.org/articles/herat-vi/ «Herat vi. The Herat Question»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Iran: A Modern History|url=https://archive.org/details/iranmodernhistor0000aman|publisher=Yale University Press|year=2017|isbn=9781977359728}} * {{Cite book|last=Andreeva|first=Elena|title=Russia and Iran in the great game: travelogues and orientalism|publisher=Routledge|year=2010|isbn=9780415781534}} * {{Cite book|last=Ates|first=Sabri|title=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843-1914|url=https://archive.org/details/ottomaniranianbo0000ates|publisher=Cambridge University Press|year=2013|isbn=9781139522496}} * {{Cite book|last=Atkin|first=Muriel|title=Russia and Iran, 1780-1828|url=https://archive.org/details/russiairan1780180000atki|publisher=University of Minnesota Press|year=1980|isbn=9780816661220}} * {{Cite journal|last=Azizi|first=Mohammad Hossein|last3=Azizi|title=Government-Sponsored Iranian Medical Students Abroad (1811–1935)|journal=3}} * {{Cite book|last=Başkan|first=Birol|title=From Religious Empires to Secular States: State Secularization in Turkey, Iran, and Russia|publisher=Routledge|year=2014|isbn=9781138696396}} * {{Cite book|last=Bayat|first=Mango|title=Mysticism and Dissent: Socioreligious Thought in Qajar Iran|url=https://archive.org/details/mysticismdissent0000baya|publisher=Syracuse University Press|year=2000|isbn=9780815628538}} * {{Cite book|last=Beck|first=Lois|chapter=Nashat|first1=Guity|title=Women in Iran from 1800 to the Islamic Republic|url=https://archive.org/details/womeniniranfrom10000unse|publisher=University of Illinois|year=2004|isbn=0252029372}} * ''Bournoutian, George'' (2015). [iranicaonline.org/articles/khosrow-mirza «Ḵosrow Mirzā»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. Retrieved 15 February 2022. * ''Busse, H.'' (1982). [https://www.iranicaonline.org/articles/abbas-mirza-qajar/ «ʿAbbās Mirzā Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * ''Calmard, Jean'' (2004). [https://referenceworks.brill.com/eiro «Mohammad Shah Qajar»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251112111650/https://referenceworks.brill.com/eiro |date=2025-11-12 }}. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Clawson|first=Patrick|chapter=Rubin|first1=Machael|title=Eternal Iran: Continuity and Chaos|url=https://archive.org/details/eternaliranconti0000claw|publisher=Palgrave Macmillan|year=2005|isbn=9781403977106}} * {{Cite book|last=Daftary|first=Farhad|year=2007|title=The Ismā'īlīs: Their History and Doctrines|url=https://archive.org/details/ismlstheirhistor0000daft_z5a1_2ed|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521850841}} * {{Cite journal|last=Ebrahimi|first=Ameneh|title=مواضع اولیه ایران و انگلیس در برابر مسئله لغو تجارت برده در خلیج فارس (دوران محمد شاه قاجار 1250 - 1264 قمری)|journal=34|pmc=fa}} * ''Edrisi, Mehra'' (2014). [https://rch.ac.ir/article/Details/9314 «حاجی قوام الملک شیرازی»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127115836/https://rch.ac.ir/article/Details/9314 |date=2024-11-27 }} [Haji Ghavam Al-Molk Shirazi]. Encyclopaedia of Islamic world (in Persian). Tehran. * {{Cite book|last=Elgood|first=Cyril|title=A Medical History of Persia and the Eastern Caliphate: From the Earliest Times Until the Year A.D. 1932|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9781108015882}} * {{Cite journal|last=Eskandari-Qajar|first=Manoutchehr|title=Mohammad Shah Qajar's Nezam-e Jadid and Colonel Colombari's Zambourakchis}} * ''Eslami, Kambiz'' (1999). [https://www.iranicaonline.org/articles/ezzat-al-dawla/ «ʿEzzat-al-Dawla»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Farzaneh|first=Mateo Mohammad|title=The Iranian Constitutional Revolution and the Clerical Leadership of Khurasani|publisher=Syracuse University Press|year=2015|isbn=9780815653110}} * ''Floor, Willem'' (2012). [https://www.iranicaonline.org/articles/kassa/ «Ḵassa»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite journal|last=Ghadimi Gheydari|first=Abbas|title=بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)|journal=15|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Gustafson|first=James M.|title=Kirman and the Qajar Empire: Local Dimensions of Modernity in Iran, 1794-1914|publisher=Taylor & Francis|year=2015|isbn=9781138914568}} * ''Hambly, Gavin R.'' (1982). [https://www.iranicaonline.org/articles/farmanfarma-hosayn-ali-mirza/ «Farmanfarma, Hosayn-Ali Mirza»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic|year=1991a|publisher=Cambridge University Press|last=Hambly|first=Gavin R. G.|pages=104–144|isbn=9780521200950}} * {{Cite book|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic|year=1991b|publisher=Cambridge University Press|last=Hambly|first=Gavin R. G.|pages=144–174|isbn=9780521200950}} * ''Katouzian, Homa'' (2019). [https://referenceworks.brill.com/display/db/ei3o «Muḥammad Shāh Qājār»]. In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett (eds.). Encyclopaedia of Islam (3rd ed.). Brill Online. ISSN 1873-9830. * ''Kazemzadeh, F.'' (1985). [https://iranicaonline.org/articles/anglo-russian-convention-of-1907-an-agreement-relating-to-persia-afghanistan-and-tibet «Anglo-Russian Convention of 1907»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Encyclopaedia Islamica|last=Lambton|first=A. K. S.|title=Muḥammad S̲h̲āh|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/muhammad-shah-SIM_5413?lang=de|year=2012}} * {{Cite book|last=Lee|first=Jonathan|title=The "ancient Supremacy": Bukhara, Afghanistan, and the Battle for Balkh, 1731-1901|publisher=Brill Publishers|year=1996|isbn=9789004103993}} * {{Cite book|last=Martin|first=Vanesa|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|publisher=Routledge|isbn=9780203938300|oclc=Farmanfarmaian|editor2-last=Roxane|pages=110–122}} * {{Cite book|last=Mirvahedi|first=Seyed Hadi|title=The Sociolinguistics of Iran's Languages at Home and Abroad: The Case of Persian, Azerbaijani, and Kurdish|publisher=Palgrave Macmillan|year=2020|isbn=9783030196073}} * {{Cite book|last=Mirzai|first=Behnaz A.|title=A History of Slavery and Emancipation in Iran, 1800-1929|publisher=University of Texas Press|year=2017|isbn=9781477311875}} * {{Cite journal|last=Moazzi|first=Fatemeh|journal=45|title=مهد علیاهای دوره قاجار|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Mojtahed-Zadeh|first=Pirouz|title=Boundary politics and international boundaries of Iran: with Afghanistan, Armenia, Azerbaijan Republic, Bahrain, (the autonomous republic of Ganjah) Iraq, Kazakhstan, Kuwait, Oman, Pakistan, Qatar, Russia, Saudi Arabia, Turkey, Turkmenistan, and the United Arab Emirates|publisher=Universal Press|year=2006|isbn=1581129335}} * {{Cite journal|last=Nasiri|first=Mohammad Reza|last3=Rahmanian|title=لوطیان و نقش آنان در آشوبهای اصفهان بین سالهای 1240 تا 1265 هجری قمری برابر با 1824 تا 1849 میلادی|journal=6|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Nategh|first=Homa|title=Les Français en Perse: les écoles religieuses et séculières: 1837-1921|publisher=Harmattan|year=2014|isbn=9782343039688|first2=The French in Persia: Religious and Secular Schools: 1837-1921}} * ''Navāʾī, A.'' (1988). [https://www.iranicaonline.org/articles/bahman-mirza/ «Bahman Mirza»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Nelson|first=John Carl|title=The Siege of Herat: 1837-1838|publisher=St. Cloud State University|year=1976}} * {{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|title=The Pearl in its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th-19th Centuries)|publisher=Austrian Academy of Sciences|year=2014|isbn=9783700172024}} * {{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|title=State and Tribe in Nineteenth-century Afghanistan: The Reign of Amir Dost Muhammad Khan (1826-1863)|publisher=Taylor & Francis|year=2016|isbn=978-1138982871}} * ''Perry, J. R.'' (1984). [https://www.iranicaonline.org/articles/aga-mohammad-khan «Āḡā Moḥammad Khan Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite journal|last=Piri|first=Mohammad|title=نگاهی به سیاست داخلی و خارجی میرزا ابوالقاسم فراهانی|publisher=Dānishgāh-i Sīstān va Balūchistūn|journal=1|pmc=fa|issn=2024-02-29}} * {{Cite book|title=History of Iranian Literature|year=1968|publisher=D. Reidel|last=Rypka|first=Jan|isbn=978-9401034814}} * {{Cite journal|last=Sarmadi|first=Fatemeh|title=ماجرای نقرس محمد شاه قاجار و چهار چشم دو شاهزاده در یک دستمال|journal=17|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Scharbrodt|first=Oliver|title=Islam and the Baha'i Faith: A Comparative Study of Muhammad 'Abduh and 'Abdul-Baha 'Abbas|publisher=Taylor & Francis|year=2008|isbn=9781135975685}} * {{Cite book|last=Schofield|first=Richard|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|publisher=Routledge|isbn=9780203938300|oclc=Farmanfarmaian|editor2-last=Roxane|pages=149–173}} * {{Cite journal|last=Seyyed Bonakdar|first=Seyyed Mas’ud|last3=Emami Jomeh|title=مقابر پادشاهان قاجاریه‌ی مدفون در حرم حضرت معصومه|pmc=fa|publisher=Āsiyah Īzadyār|journal=3}} * {{Cite journal|last=Shahedi|first=Mozafar|title=املاک خالصه و سیاست فروش آن در دوره ناصری|journal=3|pmc=fa}} * {{Cite book|last=Shamim|first=Ali Asghar|title=ایران در دوره سلطنت قاجار|first2=Iran during the Qajar dynasty|publisher=Behzad|year=1964|isbn=9789649049229}} * {{Cite journal|last=Soltanian|first=Abo-Taleb|title=بررسي کارنامه فرهنگي ميسيونرهاي لازاريست فرانسه در ايران (از اوايل دوره قاجار تا جنگ جهاني اول)|journal=2|pmc=fa}} * {{Cite journal|last=Soucek|first=Priscilla|title=Coinage of the Qajars: A System in Continual Transition|journal=1/4}} * {{Cite book|last=Usmani|first=B. D.|chapter=Akhtar|first1=Syed Saud|title=Concise History of Islam|publisher=Vij Books India|year=2011|isbn=9789382573470}} * {{Cite book|last=van den Bos|first=Matthijs|title=Mystic regimes: Sufism and the state in Iran, from the late Qajar era to the Islamic Republic|publisher=Brill Publishers|year=2021|isbn=9789047401759}} * {{Cite journal|last=Volodarsky|first=Mikhail|title=Persia's Foreign Policy between the Two Herat Crises, 1831-56|journal=2}} * ''Walcher, Heidi'' (2006). [https://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-viii-qajar-period/ «Isfahan viii. Qajar Period»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. * {{Cite book|last=Ward|first=Steven R.|title=Immortal, Updated Edition: A Military History of Iran and Its Armed Forces|publisher=Georgetown University Press|year=2014|isbn=9781626160323}} * {{Энис/2}} {{Refend}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Навигационная таблица |имя = Иран һаһиншаһтары |заголовок = [[Иран]] шаһиншаһтары |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Әһәмәниҙәр]] |список1 = * [[Бөйөк Кир II]] * [[Камбис II]] * [[Дарий I]] * [[Ксеркс I]] * [[Артаксеркс I]] * [[Ксеркс II]] * [[Секудиан]] * [[Дарий II]] * [[Артаксеркс II]] * [[Артаксеркс III]] * [[Арсес]] * [[Дарий III]] |заголовок2 = [[Әршәкиҙәр]] |список2 = * [[Митридат I (царь Парфии)|Митридат I]] * [[Фраат II]] * [[Артабан (царь Парфии II века до н. э.)|Артабан II]] * [[Митридат II (царь Парфии)|Митридат II]] * [[Готарз I]] * [[Ород I]] * [[Санатрук (царь Парфии)|Санатрук]] * [[Фраат III]] * [[Ород II]] * [[Митридат III (царь Парфии)|Митридат III]] * [[Пакор I]] * [[Фраат IV]] * [[Фраат V]] * [[Муза Парфянская]] * [[Ород III]] * [[Вонон I]] * [[Артабан III]] * [[Тиридат III]] * [[Вардан I]] * [[Готарз II]] * [[Вонон II]] * [[Вологез I]] * [[Вологез II]] * [[Вологез III]] * [[Хосрой (Ороз)]] * [[Митридат IV]] * [[Вологез IV]] * [[Вологез V]] * [[Вологез VI]] * [[Артабан (царь Парфии III века н. э.)|Артабан IV/V]] |заголовок3 = [[Сәсәниҙәр]] |список3 = * [[Ардашир Папакан]] * [[Пероз|Пероз I]] * [[Шапур I]] * [[Ормизд I]] * [[Бахрам I]] * [[Бахрам II]] * [[Бахрам III]] * [[Нарсе]] * [[Ормизд II]] * [[Шапур II]] * [[Арташир II]] * [[Шапур III]] * [[Бахрам IV]] * [[Йездегерд I]] * [[Бахрам V]] * [[Йездегерд II]] * [[Ормизд III]] * [[Пероз]] * [[Балаш (шахиншах)|Балаш]] * [[Кавад I]] * [[Замасп]] * [[Хосров I Ануширван]] * [[Ормизд IV]] * [[Бахрам Чубин]] * [[Хосров II Парвиз]] * [[Ҡәүәд II]] * [[Арташир III]] * [[Фаррухан Шахрвараз]] * [[Борандохт]] * [[Азармедохт]] * [[Хәсрәү V]] * [[Йездегерд III]] |заголовок4 = [[Сәфәүиҙәр]] |список4 = * [[Исмәғил I]] * [[Тахмасп I]] * [[Исмәғил II]] * [[Мөхәммәтд Хуҙәбәндә]] * [[Бөйөк Ғәббәс I]] * [[Сефи I]] * [[Аббас II (шах Ирана)|Ғәббәс II]] * [[Солейман Сефи]] * [[Солтан Хусейн|Солтан Хөсәйен I]] * [[Тахмасп II]] * [[Аббас III]] * [[Сефевиды#Сулейман II|Сөләймән II]] * [[Сефевиды#Исмаил III|Исмәғил III]] |заголовок5 = [[Хотаки]] |список5 = * [[Мир Махмуд-шах|Мир Мәхмүт]] * [[Ашраф-шах|Мир Әшрәф]] |заголовок6 = [[Әфшәриҙәр]] |список6 = * [[Надир-шах|Нәҙир]] * [[Али Адил-шах|Али Адил]] * [[Солтан Ибрахим-шах|Солтан Ибраһим]] * [[Шахрох-шах|Шәхрох]] |заголовок7 = [[Зендәр]] |список7 = * [[Али Мурад-шах|Әли Морат]] * [[Джафар-шах|Джәфәр]] * [[Лотф Али-шах|Лотф Әли]] |заголовок8 = [[Ҡаджарҙар (династия)|Ҡаджарҙар]] |список8 = * [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Ага Мөхәммәт]] * [[Фетх Али-шах|Фәтәли]] * [[Мохаммед-шах Каджар|Мөхәммәт]] * [[Насер ад-Дин Шах|Насреддин]] * [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддин]] * [[Мохаммад Али-шах|Мөхәммәт Әли]] * [[Султан Ахмад-шах|Солтан Әхмәт]] |заголовок9 = [[Пәһләүи]] |список9 = * [[Реза Пехлеви|Бөйөк Реза]] * [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Реза]] }}<noinclude> </noinclude> [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:Изге Александр Невский ордены кавалерҙары]] [[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:1848 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1808 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 ғинуарҙа тыуғандар]] f93d49omflj4y1l0tw1l5vc2f47kbyf Якутск ҡалаһының Преображенский кафедраль соборы 0 201402 1302437 2026-08-11T14:59:48Z SmallSonMarex 46827 "[[:ru:Special:Redirect/revision/153988312|Градоякутский Преображенский кафедральный собор]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1302437 wikitext text/x-wiki '''Якутск ҡалаһының Преображенский кафедраль соборы''' — ашханаһы һәм сатырлы ҡыңғыраулығы булған кирбес биш башлы ҡорам, ул [[Яҡутск|Якутскиҙың]] беҙҙең көндәргәсә һаҡланған иң боронғо ҡорамдарының береһе булып тора. == Тарихы == Сиркәү төҙөлөшө башланғысы 1826 йылда 1-се гильдия сауҙагәре Михаил Соловьев иғәнә иткән аҡсаға һалына. Төҙөлөштө уның улдары Алексей менән Максим 1846 йылда тамамлай, ошо уҡ йылда сиркәү изгеләндерелә. 1868 йылда монахлыҡ ҡабул иткәндән һуң, бер ҡаҙау ҡорамдың настоятеле булып епископ Дионисий тора, ул Яҡут теле грамматикаһына тәүге нигеҙ һалыусыларҙың береһе булыуы, шулай уҡ изге текстары Яҡут теленә тәржемә итеүе менән билдәле. Айырым хеҙмәттәр Яҡут телендә үткәрелә, был иһә урындағы халыҡты күберәк йәлеп итә. 1930-сы йылдарҙа дингә ҡаршы сәйәсәт сиктәрендә сиркәү ябыла һәм хурлана. Ябылғандан һуң элекке сиркәү эсендә төрлө ойошмалар урынлаша, уларҙың иң һуңғыһы китапхана була. 1993 йылда Яҡут епархияһы асылғандан һуң ҡорамды тергеҙеү мөмкинлеге тыуа. Киләһе йылда ҡорамды епархияға тапшыралар һәм ҡала администрацияһы булышлығында уны яйлап тергеҙеү башлана. 2001 йылда ҡорам яңынан изгеләндерелә. 2005 йылда сиркәүгә епископ кафедраһы күсерелә һәм ул собор ҡорамына әүерелә<ref>{{Cite web|access-date=2025-10-12}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2025-10-12}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2025-10-12}}</ref>. Сиркәү Якутск ҡалаһы биләмәһендә Киров урамында урынлашҡан. Ҡорамдан алыҫ түгел Граждандар һуғышы йылдарында Советтар власы өсөн көрәштә һәләк булған 30 көрәшсенең туғандар ҡәбере бар. == Иҫкәрмәләр == [[Категория:Алфавит буйынса ғибәҙәт ҡоролмалары]] l6c6eel7uh6be32u977cz37meb2yol1 1302438 1302437 2026-08-11T15:00:44Z SmallSonMarex 46827 1302438 wikitext text/x-wiki [[Файл:Градоякутский Преображенский кафедральный собор, Якутск 28.09.2026.jpg|мини|справа]] '''Якутск ҡалаһының Преображенский кафедраль соборы''' — ашханаһы һәм сатырлы ҡыңғыраулығы булған кирбес биш башлы ҡорам, ул [[Яҡутск|Якутскиҙың]] беҙҙең көндәргәсә һаҡланған иң боронғо ҡорамдарының береһе булып тора. == Тарихы == Сиркәү төҙөлөшө башланғысы 1826 йылда 1-се гильдия сауҙагәре Михаил Соловьев иғәнә иткән аҡсаға һалына. Төҙөлөштө уның улдары Алексей менән Максим 1846 йылда тамамлай, ошо уҡ йылда сиркәү изгеләндерелә. 1868 йылда монахлыҡ ҡабул иткәндән һуң, бер ҡаҙау ҡорамдың настоятеле булып епископ Дионисий тора, ул Яҡут теле грамматикаһына тәүге нигеҙ һалыусыларҙың береһе булыуы, шулай уҡ изге текстары Яҡут теленә тәржемә итеүе менән билдәле. Айырым хеҙмәттәр Яҡут телендә үткәрелә, был иһә урындағы халыҡты күберәк йәлеп итә. 1930-сы йылдарҙа дингә ҡаршы сәйәсәт сиктәрендә сиркәү ябыла һәм хурлана. Ябылғандан һуң элекке сиркәү эсендә төрлө ойошмалар урынлаша, уларҙың иң һуңғыһы китапхана була. 1993 йылда Яҡут епархияһы асылғандан һуң ҡорамды тергеҙеү мөмкинлеге тыуа. Киләһе йылда ҡорамды епархияға тапшыралар һәм ҡала администрацияһы булышлығында уны яйлап тергеҙеү башлана. 2001 йылда ҡорам яңынан изгеләндерелә. 2005 йылда сиркәүгә епископ кафедраһы күсерелә һәм ул собор ҡорамына әүерелә<ref>{{Cite web|access-date=2025-10-12}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2025-10-12}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2025-10-12}}</ref>. Сиркәү Якутск ҡалаһы биләмәһендә Киров урамында урынлашҡан. Ҡорамдан алыҫ түгел Граждандар һуғышы йылдарында Советтар власы өсөн көрәштә һәләк булған 30 көрәшсенең туғандар ҡәбере бар. == Иҫкәрмәләр == [[Категория:Алфавит буйынса ғибәҙәт ҡоролмалары]] 6heqhosef3kh9ii2owml8hxl4alhtm8 1302439 1302438 2026-08-11T15:02:23Z SmallSonMarex 46827 1302439 wikitext text/x-wiki [[Файл:Градоякутский Преображенский кафедральный собор, Якутск 28.09.2026.jpg|мини|справа]] '''Якутск ҡалаһының Преображенский кафедраль соборы''' — ашханаһы һәм сатырлы ҡыңғыраулығы булған кирбес биш башлы ҡорам, ул [[Яҡутск|Якутскиҙың]] беҙҙең көндәргәсә һаҡланған иң боронғо ҡорамдарының береһе булып тора. == Тарихы == Сиркәү төҙөлөшө башланғысы 1826 йылда 1-се гильдия сауҙагәре Михаил Соловьев иғәнә иткән аҡсаға һалына. Төҙөлөштө уның улдары Алексей менән Максим 1846 йылда тамамлай, ошо уҡ йылда сиркәү изгеләндерелә. 1868 йылда монахлыҡ ҡабул иткәндән һуң, бер ҡаҙау ҡорамдың настоятеле булып епископ Дионисий тора, ул Яҡут теле грамматикаһына тәүге нигеҙ һалыусыларҙың береһе булыуы, шулай уҡ изге текстары Яҡут теленә тәржемә итеүе менән билдәле. Айырым хеҙмәттәр Яҡут телендә үткәрелә, был иһә урындағы халыҡты күберәк йәлеп итә. 1930-сы йылдарҙа дингә ҡаршы сәйәсәт сиктәрендә сиркәү ябыла һәм хурлана. Ябылғандан һуң элекке сиркәү эсендә төрлө ойошмалар урынлаша, уларҙың иң һуңғыһы китапхана була. 1993 йылда Яҡут епархияһы асылғандан һуң ҡорамды тергеҙеү мөмкинлеге тыуа. Киләһе йылда ҡорамды епархияға тапшыралар һәм ҡала администрацияһы булышлығында уны яйлап тергеҙеү башлана. 2001 йылда ҡорам яңынан изгеләндерелә. 2005 йылда сиркәүгә епископ кафедраһы күсерелә һәм ул собор ҡорамына әүерелә<ref>https://sachaja.livejournal.com/578791.html</ref><ref>https://xn--80aabjhkiabkj9b0amel2g.xn--p1ai/post/preobrajenskiy-sobor-cerkov-s-neobychnoy-rospisyu-632</ref><ref>https://sobory.ru/article/?object=09294</ref>. Сиркәү Якутск ҡалаһы биләмәһендә Киров урамында урынлашҡан. Ҡорамдан алыҫ түгел Граждандар һуғышы йылдарында Советтар власы өсөн көрәштә һәләк булған 30 көрәшсенең туғандар ҡәбере бар. == Иҫкәрмәләр == [[Категория:Алфавит буйынса ғибәҙәт ҡоролмалары]] 4p58olzsnfoyzznbquu0m4oz02tqf92 1302489 1302439 2026-08-11T18:34:46Z Телсе 41238 [[Якутск ҡалаһының Спас-Әүерелеү кафедраль соборы]] битенең исемен [[Якутск ҡалаһының Преображенский кафедраль соборы]] тип Телсе алыштырҙы 1302439 wikitext text/x-wiki [[Файл:Градоякутский Преображенский кафедральный собор, Якутск 28.09.2026.jpg|мини|справа]] '''Якутск ҡалаһының Преображенский кафедраль соборы''' — ашханаһы һәм сатырлы ҡыңғыраулығы булған кирбес биш башлы ҡорам, ул [[Яҡутск|Якутскиҙың]] беҙҙең көндәргәсә һаҡланған иң боронғо ҡорамдарының береһе булып тора. == Тарихы == Сиркәү төҙөлөшө башланғысы 1826 йылда 1-се гильдия сауҙагәре Михаил Соловьев иғәнә иткән аҡсаға һалына. Төҙөлөштө уның улдары Алексей менән Максим 1846 йылда тамамлай, ошо уҡ йылда сиркәү изгеләндерелә. 1868 йылда монахлыҡ ҡабул иткәндән һуң, бер ҡаҙау ҡорамдың настоятеле булып епископ Дионисий тора, ул Яҡут теле грамматикаһына тәүге нигеҙ һалыусыларҙың береһе булыуы, шулай уҡ изге текстары Яҡут теленә тәржемә итеүе менән билдәле. Айырым хеҙмәттәр Яҡут телендә үткәрелә, был иһә урындағы халыҡты күберәк йәлеп итә. 1930-сы йылдарҙа дингә ҡаршы сәйәсәт сиктәрендә сиркәү ябыла һәм хурлана. Ябылғандан һуң элекке сиркәү эсендә төрлө ойошмалар урынлаша, уларҙың иң һуңғыһы китапхана була. 1993 йылда Яҡут епархияһы асылғандан һуң ҡорамды тергеҙеү мөмкинлеге тыуа. Киләһе йылда ҡорамды епархияға тапшыралар һәм ҡала администрацияһы булышлығында уны яйлап тергеҙеү башлана. 2001 йылда ҡорам яңынан изгеләндерелә. 2005 йылда сиркәүгә епископ кафедраһы күсерелә һәм ул собор ҡорамына әүерелә<ref>https://sachaja.livejournal.com/578791.html</ref><ref>https://xn--80aabjhkiabkj9b0amel2g.xn--p1ai/post/preobrajenskiy-sobor-cerkov-s-neobychnoy-rospisyu-632</ref><ref>https://sobory.ru/article/?object=09294</ref>. Сиркәү Якутск ҡалаһы биләмәһендә Киров урамында урынлашҡан. Ҡорамдан алыҫ түгел Граждандар һуғышы йылдарында Советтар власы өсөн көрәштә һәләк булған 30 көрәшсенең туғандар ҡәбере бар. == Иҫкәрмәләр == [[Категория:Алфавит буйынса ғибәҙәт ҡоролмалары]] 4p58olzsnfoyzznbquu0m4oz02tqf92 Якутск ҡалаһының Спас-Әүерелеү кафедраль соборы 0 201403 1302490 2026-08-11T18:34:46Z Телсе 41238 [[Якутск ҡалаһының Спас-Әүерелеү кафедраль соборы]] битенең исемен [[Якутск ҡалаһының Преображенский кафедраль соборы]] тип Телсе алыштырҙы 1302490 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Якутск ҡалаһының Преображенский кафедраль соборы]] hhtr03pwo53sv4knnxqk12q72an79pw 1302492 1302490 2026-08-11T18:35:29Z Телсе 41238 [[Якутск ҡалаһының Преображенский кафедраль соборы]] битенә йүнәлтеү юйылған 1302492 wikitext text/x-wiki {{Delete|хата тәржемә}} ai4a8ju3ur7geoqsmakplshlqgl9jri Ҡалып:Potd/2026-08-12 10 201404 1302653 2026-08-11T22:56:22Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Baya Weaver in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 04.jpg 1302653 wikitext text/x-wiki Baya Weaver in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 04.jpg 451suqqbe8yyi5dzc5yzjlp6t9znej2