Музыка

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.15</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Музыка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6894</id>
    <revision>
      <id>1302743</id>
      <parentid>1299221</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T04:00:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42828" sha1="5tx1wnt7n3jqlenhgv7upqsn4uvfxep" xml:space="preserve">[[Рәсем:Notenschluessel.png|thumb|upright|[[Скрипка]] асҡысы]]

'''Му́зыка''' — субстантивацияланған сифат, ''муза'' тигәндән. Сәнғәт төрө. Был төр ысынбарлыҡты сағылдыра. Музыка «тауыш сәнғәте» булараҡ билдәләнә. Музыка ''—'' грек һүҙе. Тауышты билдәле тәртипкә һалған интонация сәнғәте, музыкаль әҫәр. Музыканың нәфис эшмәкәрлеге гармониялы, эҙмә-эҙлекле, ритмлы, моңло музыкаль тауыш алыу өсөн йүнәлтелгән. Тембр, тауыш көслөлөгө, ваҡыт, тауыш юғарылығы аша бирелгән нәфис образдар кешегә ишетеү һәләте аша бирелә.

== Термин ==
Пушкин әҫәрҙәрендә («из наслаждений жизни / одной любви музы́ка уступает») баҫым икенсе ижеккә төшһә лә, XIX быуатта әҙәби рус телендә баҫымдың тәүге ижеккә төшөүе нығытыла.

XVIII быуатҡа тиклем боронғо рус телендә ошо уҡ мәғәнәлә мусикия тигән һүҙ һәм яһалма һүҙ, дериваттар ҡулланыла, мәҫәлән, Николай Павлович Дилецкиҙың «Грамматика пения мусикийского» хеҙмәтендә. Ара-тирә «мусикийский» һүҙе архаик стилизация булараҡ, XIX быуат әҙәби яҙмаларында осрай. Гоголдең [http://feb-web.ru/feb/gogol/texts/ps0/ps8/ps8-082-.htm «эссе Жизнь»]) әҫәре.

== Музыка тарихы ==
Кешелек эволюцияһының тәүге стадияһында музыка бары тик биҙәү ҡулланма музыкаһы була. Бынан музыкаль стилдең ҡанунлығы (музыкаль әҫәрҙең бер өлөшөн төрлө тауыш менән бер-бер артлы ҡабатлау) унда шәхси автор башланғысының аҙ сағылышы күренә. Музыкаль мәҙәниәттең профессиональ ижадында музыка яйлап һүҙгә, бейеүгә, ритуаль контекстҡа туранан-тура бәйле булыуынан ҡотола.

Һуң урта быуаттан (XV быуат) башлап, бигерәк тә Яңырыу дәүерендә Европала тәүге тапҡыр автоном музыка формалары күбәйә [[Бесселер, Генрих|Г.Бесселеру]] «преподносимой», йәғни бары тик тыңлау өсөн генә. «Композитор фекеренең үҙаллы логикаһы» булдырыла, композитор һөнәре айырылып сыға. XX быуатта авангардистар ижадында «автоном» вектор (тура һыҙыҡ) музыка тарихында сираттағы кульминацияға етә — композиторҙар үҙ яҙмаларына ғәҙәти жанрҙар һәм формалар менән ассоциацияланмаған исем бирә (мәҫәлән, «Пять пьес для оркестра» Веберна, «Структуры» Булеза, «Композиция № 2» Уствольской и т. п.), йәки яҙмаларҙың исеме үтә шартлы характерҙа була.

=== Бик боронғо дәүер ===
Хәҙерге кешенең килеп сығыуы 160 000 йыл элек Африкала булған, тип баралар. Яҡынса 50 000 йыл элек кешеләр йәшәү өсөн яраҡлы бөтә континенттарға күсә. Бөтә донъя халҡы ла, шул иҫәптә айырым ҡәбиләләр ҙә, ҡайһы бер музыка формаларына эйә булғанлыҡтан, тарихсылар музыка иң башта, планета буйлап таралғанға тиклем, Африкалағы тәүге кешеләрҙә булырға тейеш булған, тигән һығымта яһай. Африкала барлыҡҡа килгәндән һуң музыка 50 000 йыл йәшәй һәм яйлап бөтә планеталағы кешелек тормошоноң айырылғыһыҙ бер өлөшөнә әйләнә.&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=vYQEakqM4I0C&amp;printsec=frontcover The origins of music] / ed. by Nils Lennart Wallin, Björn Merker, Steven Brown.— [[MIT Press]], 2001.— 498p.— ISBN 978-0-262-73143-0&lt;/ref&gt;.

Боронғо музыка тип, телдән булған музыка традицияһы һанала. Быға миҫал булып, Америка һәм Австралия аборигендарының музыкаһы тора. Боронғо дәүер музыкаль әҫәрҙәрҙе яҙыуға күсереү менән тамамлана. Шына яҙыу ысулы менән һаҡланған иң боронғо билдәле йырҙың йәше яҡынса 4 мең йыл тип баһалана. [[Флейта]] — ғалимдар тарафынан билдәләнгән иң боронғо музыка ҡоралы. Бер экземпляры беҙҙең эраға тиклем 35-40 мең йыл элек булған скульптура эргәһендә табылған.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://elementy.ru/news?newsid=431111|title=Рядом с древнейшей скульптурой найдены музыкальные инструменты|publisher=[[Элементы.ру]]|date=2009-06-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420184952/http://elementy.ru/news?newsid=431111 |date=2010-04-20 }}&lt;/ref&gt;

=== Боронғо Египет музыкаһы ===
Пирамидалар стенаһында, боронғо папирустарҙа, «Пирамида текстары» йыйынтығында дини гимндың юлдары бар. «Страсти» һәм «мистерии»- ла осрай. «Страсти» — ның популяр сюжеты булып, йыл һайын үлеп, кире терелгән Осирис һәм үлгән Осирис эргәһендә ҡатын-ҡыҙҙың илау-йырлауы тора. Йырҙы башҡарыу драматик сәхнә менән оҙатыла алған&lt;ref&gt;''Розеншильд К.'' История зарубежной музыки. М: Музыка, 1969.&lt;/ref&gt;.

Боронғо египетлылар тормошонда музыка ҙур роль уйнаған. Музыканың бындағы әһәмиәте тураһында боронғо храмдарҙағы, кәшәнәләрҙәге музыканттар төшөрөлгөн рельефтар һөйләй. Бында боронғо музыка ҡоралы булып, арфа һәм флейта һаналған. Яңы батшалыҡ дәүерендә бындағы халыҡ Азиянан индерелгән ҡыңғырауҙарҙа, бубенда, барабанда һәм лирала уйнаған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/furniture/music.html|title=Music in Ancient Egypt|accessdate=9 March 2008|publisher=Digital Egypt for Universities, University College London| archiveurl= http://web.archive.org/web/20080328000007/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/furniture/music.html| archivedate= 28 March 2008}}&lt;/ref&gt;. Байҙар профессиональ музыканттарҙы саҡырып, приемдар ойошторған&lt;ref&gt;{{Книга:Ранние цивилизации|39}}&lt;/ref&gt;.

=== Боронғо Греция музыкаһы ===
Нәҡ боронғо Грецияла музыка мәҙәниәттә юғары ҡарашҡа ирешә. «Музыка» һүҙе «муза сәнғәте» тип тәржемә ителә, боронғо герек мифологияһының туғыҙ алиһаһе. Боронғо Грецияла тәү башлап, тауыш һәм математик күләм араһында законға ярашлы ниндәйҙер бәйләнеш билдәләнә. Был асыш Пифагор исеме менән бәйле була.

== Музыка теорияһы ==
Музыканың теоретик аспекттарын музыка фәне өйрәнә.

Музыка теорияһы музыканың ниндәй ҡағиҙәләргә буһоноуы, уның нигеҙендә нимә ятыуы һәм уны грамоталы башҡарыу, аңлау өсөн нимәне өйрәнергә кәрәклеге хаҡындағы һорауҙарға яуап бирә. Музыканы анализлағанда ошондай төп категориялар бүленә — көй, гармония, контрапункт (полифония), музыкаль форма. Тикшереүҙәр материалына нигеҙләнеп, ғәмәли теория музыкаға өйрәтеү алымдарын булдырыу һәм камиллаштырыу маҡсатын ҡуя. Был башҡарыу тәжрибәһенә эйә булырға, музыканы аңларға ярҙам итә.

База оҫталығы булып — сольфеджио, музыканы ҡағыҙҙан уҡыу, төрлө төрҙәрҙе уҡыу партитур, оркестровка, Импровизация сәнғәте, музыка композицияһы тора.&lt;ref name=&quot;EK&quot;&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/6154/МУЗЫКИ Теория музыки] [[Энциклопедия Кольера]]. — [[Фонд Сороса|Открытое общество]]. 2000.&lt;/ref&gt;.

=== Музыкаль тауыш ===
Музыка музыкаль тауыштарҙан төҙөлә. Улар билдәле бер юғарылыҡҡа эйә була (ғәҙәттә төп тондың юғарылығы до-нан до до субконтроктаваһына — бишенсе октаваның ре (16-нан 400-4500 Гц). Музыка тауышы тембры обертондың (төп тауышҡа төҫмөр бирә торған эйәрсән тауыш) булыуына һәм тауыш сығарыусы сығанаҡҡа бәйле. Музыка тауышының яңғырауыҡлығы ауыртыу тойомо баҫҡысы кимәленән артмай. Музыка тауышы билдәле бер оҙонлоҡҡа эйә. Уның физик үҙенсәлеге шунда: тауыш баҫымы унда ваҡыттың периодик функцияһы булып тора.&lt;ref&gt;{{книга|автор= [[Ландсберг, Григорий Самуилович|Ландсберг Г. С.]]|заглавие=Элементарный учебник физики|издание=8|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1972|том=3}}&lt;/ref&gt;.

Музыкаль тауыштар музыкаль системаға туплана. Музыка төҙөлөшөнә базис [https://sonneriemp3.com/ sonnerie gratuite] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240402144428/https://sonneriemp3.com/ |date=2024-04-02 }} тауыштар рәте һанала. Динамик оттеноктар әллә ни әһәмиәткә эйә булмаған тауыш шкалаһына буйһона,

=== Музыкаль көйләнеш ===
Музыкаль көйләнеш тип, юғарылығы буйынса тауыш мөнәсәбәте системаһына әйтәләр. Бик күп музыкаль көйләнеш бар, мәҫәлән, пифагорей көйләнеше йәки урта тонлы көйләнеш. Хәҙерге музыка ҡоралдарында нығытылған көйләнеш менән тигеҙ темперированлы көйләнеш ҡулланыла.

Музыка ҡоралын көйләгәндә төрлө ноталарға төрлө тауыш йышлығы бирелә. Тауыш йышлығы биреү төрлө алымдар менән башҡарыла. Мәҫәлән, таҙа көйләнеш тәүге төп тоналлегендә квинтаның (иң юғары тонлы ҡылдың) таҙа яңғырашы менән характерлана, шул уҡ ваҡытта башҡа квинталар улай уҡ таҙа яңғырамай, ә ҡайһы берҙәре бөтөнләй яңылыш була (бүре квинтаһы). Әгәр ҙә ноталарҙың тауыш йышлығын саҡ ҡына үҙгәртһәң, интервал яңғырашының яҡшырыуына ирешергә була. Улар тыңлау өсөн ҡолаҡҡа ятышлы була. [[фортепиано]]).

=== Матур көй һәм гармония ===
Бөгөн өҫтөнлөк алған күп кенә музыка йүнәлештәре тондарҙың бер юлы яңғырауын киң ҡуллана (аһәң тип атала). Ике тауыш аһәңен музыкаль интервал, ә өс һәм унан күберәк тауышлыһын аккорд, тип атайҙар&lt;ref&gt;Способин. Элементарная теория музыки. М.1963&lt;/ref&gt;.

Аһәңдәге тондарҙың тура килеүен һәм законлылығын гармония, тиҙәр.&lt;ref&gt;Юцевич Ю. Є. Музика. Словник-довідник. — Тернопіль: «Навчальна книга — Богдан», 2003 р. ISBN 966-7924-10-6&lt;/ref&gt;. «Гармония» термины айырым алынған аһәңгә лә, ҡулланылыштағы дөйөм законлылыҡҡа ла ҡағыла ала. Гармония тип, ошо закондарҙы өйрәнеүсе музыка фәне тармағына ла әйтәләр.

Акустик сифаты буйынса консонант һәм диссонант көйҙәр айырыла. Тәүгеһе матур яңғырашлы, аһәңле, ә икенселәре — көсөргәнешле, тип характерлана. Уларҙың ҡапма-ҡаршылығы һәм диссонанстан консонансҡа талғын ғына күсеүе форма булдырыусы фактор булып тора. Тик, авангард музыка йүнәлешендә консонанс һәм диссонанс ҡаршылыҡтар юҡҡа сыға.

=== Музыкаль тауышты билдәләү ===
{|cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; rules=&quot;all&quot; style=&quot;border:solid 1px #AAAAAA;&quot; align=right
|-
|
{{Ноты}}
|-
|
{| cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot; font-size:90%; empty-cells:show;&quot; width=100%
! colspan=5|Альтерация билдәләре
|-
|width=20% align=center|[[Файл:DoubleSharp.svg|15px]]
|width=20% align=center|[[Файл:Dièse.png|15px]]
|width=20% align=center|[[Файл:Bécarre.PNG|15px]]
|width=20% align=center|[[Файл:Flat.svg|10px]]
|width=20% align=center|[[Файл:Doubleflat.svg|15px]]
|-
|width=20% align=center|[[дубль-диез]]
|width=20% align=center|[[диез]]
|width=20% align=center|[[бекар]]
|width=20% align=center|[[бемоль]]
|width=20% align=center|[[дубль-бемоль]]
|}
|-
|
{| cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot; font-size:90%; empty-cells:show;&quot; width=100%
! colspan=4|[[Музыкальный ключ]]
|-
|width=25% align=center|[[Файл:Treble Clef.JPG|20px]]
|width=25% align=center|[[Файл:Bass Clef.JPG|20px]]
|width=25% align=center|[[Файл:Alto clef.svg|20px]]
|width=25% align=center|[[Файл:Music-Cclef4.png|20px]]
|-
|width=25% align=center|скрипичный
|width=25% align=center|басовый
|width=25% align=center|альтовый
|width=25% align=center|теноровый
|}
|}
Музыкаль нотация Күп кенә музыка мәҙәниәте музыканы яҙма билдәләр менән нығытып ҡуйыу системаһын булдырған. Европа музыкаһында ете баҫҡыслы диатоник көйҙөң өҫтөнлөк алыуы, эволюция процессында музыканың ете нотаға бүленеүенә сәбәпсе була. Уларҙың исемдәре изге Иондың латын гимнынан алынған&lt;ref&gt;''[[Сохор, Арнольд Наумович|Сохор А. Н.]]'' Музыка // [[Музыкальный энциклопедический словарь]]. — М.: «[[Советская энциклопедия|Советская энциклопедия»]], 1990&lt;/ref&gt; — До, Ре, Ми, Фа, Соль, Ля, Си. Был ноталар ете баҫҡыслы диатоник тауыш рәте барлыҡҡа килтерә. Тауыштарҙың квинттар буйынса урынлаштырылған булыуы мөмкин, ә күрше баҫҡыс менән интервал бәләкәй йә ҙур секундты тәшкил итә.

Нота исемдәре тауыш рәтенең бөтә октаваларына ла тарала. Ҡалған 12 баҫҡыслы рәттең 5 тауышы квинт түңәрәгенең дауамы йәки икенсе нотанан шундай уҡ 7 баҫҡыслы тауыш рәтен төҙөүҙән алына. Был тауыштарҙы билдәләү өсөн альтерация тамғаларын файҙаланалар — [[диез]] и [[бемоль]], нота юғарылығын бәләкәй музыкаль интервалға үҙгәртеүсе — бер ярым тон.

== Музыкаль әҫәрҙәрҙе классификациялау ==

=== Музыкаль форма ===
Төҙөлөшө буйынса музыкаль әҫәрҙәр төрлө музыкаль формаларға ҡарай, мәҫәлән, сонат форма, вариацион форма һ. б.

Билдәле бер принциптарға ҡоролған һәр музыкаль материал музыкаль форманы ала. Музыкаль әҫәрҙәрҙе классификациялауҙың бик күп формалары бар. Категорияларға бүлеүҙә иң күп осраҡта музыкаль яҙыу техникаһын файҙаланалар. Ошондай формалар бар: монодия (аккомпанементһыҙ көй), полифония (күп тауышлы контрапунктик), гомофония (гармоник).

Формаларға бүлеүҙә һәм уларҙың килеп сығыу сығанағында бәйләнеш бар. Әгәр ҙә монодия формаһының сығанағы булып, берәй тексты йырлау торһа, гомофония формаһы үҫешендә инструменталь музыка үҫеше ята. Гомофония формаһы өсөн тәүге формаларҙан килгән исемдәр һаҡланған, мәҫәлән, рондо, [[соната]].

=== Жанрҙар, йүнәлештәр, стилдәр ===
Музыкаль әҫәрҙәрҙе шартлы рәүештә музыкаль жанрҙар, йүнәлештәр һәм стилдәр буйынса бүлергә була. Бындай бүленеш критерийҙары булып ритм, музыка ҡоралдары хеҙмәт итә ала.

Ситль музыкаль әҫәрҙең характеры менән тығыҙ бәйләнгән. Йәғни, әҫәрҙең тыңлаусы тарафынан ҡабул ителеүе, унда ниндәй тәьҫир ҡалдырыуы менән. Ошоға бәйле, ниндәйҙер стилгә бүлгәндә музыкаль әҫәрҙе тотош ҡарау талап ителә. Шулай уҡ әҫәрҙең материалы ла — гармоник, мелодик, полифоник, ритмик һәм формаһы ла ҡарала.
Стилдәргә бүлеүҙең киң таралған юлы — композиторҙар һәм дәүерҙәр буйынса. Мәҫәлән, Бахҡа хас булған гармоник, мелодик, полифоник, ритмик материал «Бах стиле»-н булдыра. Һәр дәүерҙең дә музыкала үҙенә генә хас һиҙелерелек билдәләре бар, мәҫәлән, 18 быуаттың музыка стиле һ.б.
Стилде билдәләүҙә музыкаль яҙыу характеры мөһим урын алып тора.&lt;ref name=&quot;EK&quot; /&gt;.

== Музыка ҡоралдары ==
Тауыш сығарыу һәләте буйынса музыка ҡоралдары ҡыллы, тынлы, клавишалы, һуҡма, электрон төрҙәргә бүленә.

XX быуат башында классификация системаһына ярашлы, ҡоралдарҙы ике төп билдә буйынса айыралар: тауыш сығанағы (мембрана, ҡыл, һауа бағанаһы һ. б.) буйынса һәм тауыш сығарыу алымы буйынса (һыҙғыслы, ҡыҫҡыслы, тел ярҙамында һ. б.).

Музыкаль тауыш сығарыусы музыка ҡоралының физик нигеҙе (цифрлы электр ҡоролмаһы инмәй) булып резонатор тора. Ул ҡыл да, ниндәйҙер күләмдәге һауа бағанаһы йәки килтерелгән энергияны тирбәлдерә алған башҡа берәй объект та була. Резонаторҙың резонанс йышлығы булдырылған тауыштың тәүге тонын билдәләй. Күпме резонаторы булыуына ҡарап, музыка ҡоралы шунса акорд сығара ала.

Энергияны резонаторға индергәндән һуң тауыш сыға.

== Тере йән эйәһенә музыканың тәьҫире ==
Кешенең музыка тыңлауы эйфория тойғоһо менән оҙатылырға мөмкин.&lt;ref name=&quot;nature.com.2726&quot;&gt;[http://www.nature.com/neuro/journal/v14/n2/full/nn.2726.html Anatomically distinct dopamine release during anticipation and experience of peak emotion to music]{{ref-en}} // Valorie N Salimpoor, Mitchel Benovoy, Kevin Larcher, Alain Dagher &amp; Robert J Zatorre [[Nature]].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zlab.mcgill.ca.emotion&quot;&gt;[http://www.zlab.mcgill.ca/emotion/ Emotion and Music] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203230421/http://www.zlab.mcgill.ca/emotion/ |date=2012-02-03 }}{{ref-en}} // Robert Zatorre.&lt;/ref&gt;.

Кешеләрҙең, йорт ҡуяндарының, бесәйҙәрҙең, диңгеҙ бесәйенең, эттәрҙең музыка тыңлағандан һуң ҡан баҫымы үҙгәреүе, йөрәк тибешенең йышайыуы һәм шулай уҡ тын алыу ритмының тәрәнлеге кәмеп, бөтөнләй тын ала алмаҫлыҡ хәлгә килеүе күҙәтелгән.&lt;ref name=&quot;m54-59&quot; /&gt;. Пинчер тоҡомло эттәрҙә был үҙгәрештәр башҡа эттәргә ҡарағанда ҙурыраҡ була. (баҫым терегөмөш бағанаһынан 70 мм-ға үҙгәрә)&lt;ref name=&quot;m54-59&quot;&gt;Морозов В. П. Занимательная биоакустика. Изд. 2-е, доп., перераб.— М.: Знание, 1987.— 208 с. + 32 с. вкл.— С. 54-59&lt;/ref&gt;.

Японияла үткәрелгән экспермент, классик музыка тыңлаусы имеҙеүсе ҡатындарҙың һөтө 20-100 %-ҡа артыуын, ә джаз һәм поп-музыка тыңлаусыларҙың 50-20 %-ҡа кәмеүен күрһәткән.&lt;ref name=&quot;m54-59&quot; /&gt;.

Классик музыка Бразилиялағы яңы төр бал ҡортоноң агрессияһын кәметә, әммә музыка тыңлап рәхәтләнгән бал ҡорттары эшлмәмәй башлай.&lt;ref name=&quot;m54-59&quot; /&gt;.

Хатта бер үк хайуан төрҙәре араһында ла айырма бар: берәүҙәре музыкаға битараф, икенселәре — һиҙгер, зирәк, ә өсөнсөләре иһә актив музыкаль ижадҡа һәләтле булып сыға.
&lt;ref name=&quot;m54-59&quot; /&gt;. Амузия менән яфаланыусылар музыканы таный ҙа, башҡара ла алмай.

== Музыкаль йөкмәтке ==
Башҡа сәнғәт төрҙәре кеүек музыка матди ҡиммәткә эйә түгел. Уның матди булмаған һөҙөмтәһе иң беренсе, кешенең һәм йәмғиәтең рухи тормошонда күренә. Сәнғәт кешенең эске донъяһына тәьҫир итеп, рухи-әхлаҡи ҡиммәтәрҙе булдырырға йәки үҙгәртергә һәләтле. Музыкаль йөкмәтке формалаштырыуға һәм һүрәтләүгә ҡыйын бирелә, сөнки ул фекерләүҙең терминологик булмаған характерын талап итә. Музыка тәьҫире киң фронтта ғәмәлгә ашырыла. Ул эмоция, тойғоларға, психика һәм тән моторикаһына ғына түгел, ә интуиция һәләтенә, уйынға, фантазияға ла йоғонто яһай. Бынан сығып, йыш ҡына музыкаға сәнғәттең сакраль төрө булараҡ ҡарайҙар.&lt;ref&gt;''[[Келле, Валида Махмудовна|Келле В. М.]], [[Джани-заде, Тамила Махмудовна|Джани-Заде Т. М.]]'' [http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/MUZIKA.html?page=0,0 Музыка. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530210204/http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/MUZIKA.html?page=0,0 |date=2013-05-30 }} // [[Энциклопедия Кругосвет]]&lt;/ref&gt;.

Музыкаль йөкмәтке төшөнсәһе:

* музыка — кешенең, уның эмоцияларының, фекеренең, интелектының, аҫҡы аңының сағылышы;
* музыка — кешегә хас булмаған сағылыш: ысынбарлыҡты уратып алған Аллалар йәшәйеш нигеҙе. Ошо полюстар араһында уларҙы үҙ ара бәйләргә тырышҡан, музыка — кешенең ысынбарлығын эмоцияларҙа, идеяларҙа сағылдырыусы, тип һанаған аралаш фекерҙәр ҙә бар.

Сәнғәт белгесе Л. П. Казанцева музыкаль йөкмәткегә шундай билдәләмә бирә:
* &quot;''Музыкаль йөкмәтке — музыканың яңғырашта камиллашҡан рухи яғы. Ул жанрҙар, юғары тауышлы системалар, ижад итеү техникаһы, форма ярҙамында композиторҙар тарафынан булдырылған, музыкант-башҡарыусы тарафынан актуалләшкән һәм тыңлаусы зиһененә формалаштырылған''&quot;''.&lt;ref name=&quot;PMS&quot;&gt;[http://muzsoderjanie.ru/nauka/nauchnie-publicacii/91-kazantseva-ponyatie-muz-soderjaniya.html Казанцева Л. П. Понятие музыкального содержания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130126114846/http://www.muzsoderjanie.ru/nauka/nauchnie-publicacii/91-kazantseva-ponyatie-muz-soderjaniya.html |date=2013-01-26 }}&lt;/ref&gt;''

== Башҡортостанда музыка сәнғәте үҫеше ==
{{Төп мәҡәлә|Башҡортостанда музыка}}
Башҡортостандың музыка сәнғәте, үткән [[XX быуат]]тың тәүге яртыһында барлыҡҡа килгән. Октябрь революцияһына тиклем башҡорттарҙа башлыса ауыҙ-тел музыка-шиғриәт ижады ғына үҫешкән була. [[1812 йылғы Ватан һуғышы|Наполеон яуында]] ҡатнашып, тыуған иленә әйләнеп ҡайтҡан башҡорт яугирҙәре милли көнкүрешкә урыҫ һәм европа музыкаһы, хор менән йырлау, хәрби оркестрҙар тураһында мәғлүмәт индерә. [[XIX быуат]]тың тәүге яртыһында урыҫ музыканттарының ҡыҙыҡһыныу даирәһен башҡорт халыҡ музыкаһы йәлеп итә. Был башланғысты 1833—1834 йылдарҙа Ырымбурҙа һөргөндә булған урыҫ композиторы А. А. Алябьев башлай. Ул башҡорт һәм татар халыҡ көйҙәрен яҙҙырып ала, ике башҡорт һәм бер ҡырғыҙ көйө нигеҙендә «Азия йырҙары» вокаль циклын булдыра һәм симфоник оркестр өсөн В. А. Верстовский еткергән башҡорт көйөнә «Башҡорт увертюраһын» яҙа. 1862 йылда Лейпцигта Волга буйы ҡалалары буйлап концерт менән йөрөгән урыҫ виолончелисы К. Б. Шуберттың ҡыллы квартеты баҫыла. Шуберт квартетына «Ҡырғыҙ далаларына сәйәхәтем» тигән исем бирә һәм унда башҡорт, татар, урыҫ көйҙәрен файҙалана. Квартеттың финалы билдәле башҡорт көйө «Перовский»ҙың үҙгәртелгән вариантына ҡоролған була.

Мәҙәниәттең мөһим ваҡиғалары, тәү сиратта, музыкаль белем сиситемаһы менән бәйләнгән. 1920 йылда музыка мәктәбе (1971 йылдан Н.Сабитов исемендәге Беренсе балалар музыка мәктәбе), ә 1921 йылда сәнғәт училищеһы (хәҙерге Өфө сәнғәт училищеһы), һуңғараҡ (1926 йылда) сәнғәт техникумы һәм музыка училищеһы итеп үҙгәртелгән (1932 йылда) учреждение асылыуы профессиональ музыкаль белем биреүгә нигеҙ һала. Нәҡ ошонда М. Бәширов, К. Рәхимов, Р. Ғәбитов кеүек һәүәҫкәр-композиторҙар башланғыс һәм урта музыкаль белем ала. Юғары профессиональ белем биреүгә башланғыс булып, 1932 йылда Мәскәү Дәүләт концерваторияһы ҡарамағындағы башҡорт студияһын асыу тарихи ваҡиғаһы тора. 1938 йылда Башҡорт филармонияһын, Башҡорт балет һәм опера театрын асыу милли мәҙәниәттә «яңы дәүер» һәм республикалағы артабанғы театр-концерт тормошо башланыуын билдәләй. Шулай итеп, 1940 йылда А. Эйхенвальдтың «Мәргән» һәм 1944 йылда «Ашкаҙар» опералары, 1944 йылда Л. Степановтың башҡорт мотивына ярашлы «Торналар йыры», 1951 йылда А.Ключареваның урал әкиәттәренә ярашлы, «Тау хикәйәһе» барлыҡҡа килә. Һуғышҡа тиклем музыка мәҙәниәтенең киң үҫеш алыу һөҙөмтәһе булып, 1940 йылда Башҡорт композиторҙар союзын төҙөү тора. Уның рәйесе итеп М. Вәлиева һайлана. Шулай уҡ, Өфө Дәүләт Сәнғәт институтының асылыуы ла республикалағы музыка мәҙәниәтенең үҫешендә мөһим ваҡиға булып һанала. Ләйлә Исмәғилева, Илдар Хисамитдинов, [[Хәсәншин Азамат Данил улы|Азамат Хәсәншин]], Валерий Скобелкин, Айһылыу һәм Салауат Сәлмәновтар, Рәшит Йыһанов, Игорь Бурдуков, Азамат Аҙнағолов, Рәит Ғайсин, Ринат Хафизов кеүек композиторҙар педагогик һәм ижади эшмәкәрлекте уңышлы рәүештә бергә алып бара.

2005 йылдан 2009 йылға тиклем Композиторҙар союзында рәйеслек вазифаһын [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|Салауат Низамитдинов]] башҡара. Уның етәкселегендә йәш композиторҙарҙың концерттары, фестивалдәр, юбилейҙар йыш үткәрелә. 2009 йылда Айрат Ғайсин яңы рәйес итеп һайлана.

80-90-сы йылдарҙа республика концерт тормошоноң айырыуса мөһим ваҡиғалары булып, йыл һайын да уҙғарылған боронғо һәм заманса камерный, хор һәм симфоник музыка фестивалдәре, пленум концерттары һәм съездары, «Волга буйы һәм Урал композиторҙары музыкаһы» фестивале, Башҡортостан Композиторҙар союзы ойошторған [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] оркестрының симфоник концерттары тора. Классик милли балетты булдырыу Нуриман Сабитов исеме менән бәйле.
 
Быуаттар араһында Башҡортостандың музыка мәҙәниәте ҙур үҫеш кисерә. Был йәһәттән, 1992 йылда Милли симфоник оркестр булдырыу (дирижеры Рөстәм Сөләймәнов) ҙур этәрелеш бирә. Республика масштабында мөһим ваҡиға булып, сәнғәт институтында (хәҙерге Өфө дәүләт сәнғәт институты) 2000 йылда реставрациянан һуң Ф. И. Шаляпин исемендәге Концерт залын яңынан асыу тора.

Эстрада музыкаһы жанрының яңы үҫеш этабы электрон-акустик эффект менән байытылған заманса интонацияларҙы, ритм һәм тембрҙы үҙләштереүгә бәйле. 60-сы йылдарҙа яңы стилгә нигеҙ һалыусылар булып, Башҡорт дәүләт филармонияһы эстрада коллективының етәкселәре [[Бәхти Ғайсин|Б.Ғайсин]], Н. Ғәлиев һәм 70-се йылдарҙа композиторҙар — [[Хәсәнов Рим Мәхмүт улы|Р. М. Хәсәнов]], Р. Х. Ғәзизов, А. Т. Кәримов иҫәпләнә. 80-90-сы йылдарҙа эстрада музыкаһының уңышлы үҫешенә [[Сәхәүетдинова Руза Хәйҙәр ҡыҙы|Р. Х. Сәхәүетдинова]], [[Ҡобағошов Айрат Миңлеәхмәт улы|А. М. Ҡобағошов]], Р. Р. Йыһанов, [[Дауытов Нур Әсғәт улы|Н. А. Дауытов]], [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С. А. Низамитдинов]], И. М. Хәлилов һәм башҡалар ижады ҙур өлөш индерә. Башҡортостан композиторҙарының эстрада музыкаһы СССР Композиторҙар союзы пленумында, съездарында, Бөтә Союз (1985 йыл) һәм Бөтә Рәсәй (1987 йылда) эстрада музыкаһы байрамдарында, «Сочи-89» совет эстрадаһы йырҙары фестивалендә, Юрмала (1988, 1989 йылдарҙа) йыр конкурсында яңғырай. Республикала эстрада йырҙарын башҡарыу мәҙәниәте үҫешендә Өфө сәнғәт училищеһында эстрада бүлеген асыу мөһим роль уйнай. Яңы художество коллективтары: Милли башҡорт халыҡ музыка ҡоралдары оркестры, Башҡорт дәүләт филармонияһы ҡарамағындағы Симфоджаз-оркестры барлыҡҡа килә, яңы концерт залдары асыла. Башҡортостан музыканттарының һәм композиторҙарының халыҡ-ара конкурстарҙа уңышлы сығыш яһауы музыка мәҙәниәтенең юғары баҫҡысҡа күтәрелеүенә баһа булып тора&lt;ref&gt;[http://kulturarb.ru/music/ «Башҡортостан мәҙәниәте» сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185503/http://kulturarb.ru/music/ |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья|автор=[[Сохор, Арнольд Наумович|Сохор А. Н.]]|заглавие= Музыка|ссылка= |язык= |издание= Музыкальная энциклопедия (под ред. Ю. В. Келдыша)|тип= |место= М.|издательство  = Советская энциклопедия|год= 1976|том= 3|номер= |страницы =|doi= |issn =|ref=Сохор. МЭ}}
* {{книга |автор=[[Должанский, Александр Наумович|Должанский А. Н.]]|часть= |ссылка часть= |заглавие=[[Краткий музыкальный словарь]] |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание=5-е изд. |место=СПб. |издательство=Лань |год=2000 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=448 |серия=Мир культуры, истории и философии |isbn=5-8114-0231-7 |тираж=15000 |ref=Должанский }}
* [[Чередниченко, Татьяна Васильевна|''Чередниченко Т. В.'']], ''Чехович Д. О.'' Музыка // Большая российская энциклопедия. Том 21. М., 2013, с.403-406.

== Һылтанмалар ==
{{навигация}}
* {{Open-Site|International/Russian/Искусство/Музыка|Музыка}}
* [http://www.eventua.com.ua/slovar/muzikaliniy_slovari.html Музыкальный словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206050203/http://www.eventua.com.ua/slovar/muzikaliniy_slovari.html |date=2016-02-06 }}
* [http://www.7not.ru/theory/ Лекции по теории музыки]
* С. В. Дамберг, В. Е. Семенков. [http://anthropology.ru/ru/texts/damberg/sound_09.html Музыка как феномен повседневности]
* [http://berkleeshares.com/ Berklee Shares]{{ref-en}} Уроки музыки
* Майковская Л. С., Ильясов Ф. Н. [http://iliassov.info/article/music.html Влияние музыкальных предпочтений на коллективное поведение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151217090415/http://iliassov.info/article/music.html |date=2015-12-17 }} // [[Вестник Российской академии наук]] 1997. Т. 67. № 3. С. 246—250.
* [[Брайнин, Валерий Борисович|Брайнин В. Б.]] [http://www.brainin.org/Method/method_pro_ru/Table_European_vs_Oriental.pdf Системы музыкальных языков, краткий экскурс: Европейская vs. Ориентальная.] // Опубликовано в: Интеграция науки, менеджмента и образования: Инновационные подходы, поиски и перспективы развития. Материалы ХII Международной научно-практической конференции 17 декабря 2013 года. — Москва 2014. ISBN 978-5-94778-312-4, C. 50—53
* [http://ec-dejavu.net/m/Musical_instrument.html О. Величкина. Музыкальный инструмент и человеческое тело (на материале русского фольклора)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206050211/http://ec-dejavu.net/m/Musical_instrument.html |date=2016-02-06 }} // Тело в русской культуре. — М.: НЛО, 2005, с. 161—176
* [http://kulturarb.ru/music/ «Башҡортостан мәҙәниәте» сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185503/http://kulturarb.ru/music/ |date=2016-03-04 }}

{{Һайланған мәҡәлә|музыка}}

[[Категория:Музыка]]</text>
      <sha1>5tx1wnt7n3jqlenhgv7upqsn4uvfxep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көсөк (Учалы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7772</id>
    <revision>
      <id>1302724</id>
      <parentid>1184182</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T20:08:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11610" sha1="mguco4pjo1yclxjh6ggjnukt8iclu6q" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй| Көсөк|ауыл
 |статус =
 |башҡортса исеме = Көсөк
 |төп исеме =
 |ил =
 |герб = 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |lat_dir =
 |lon_dir =
 |CoordAddon  =  |CoordScale = 
 |ЯндексКарта  = 
 |ил картаһы = 
 |регион картаһы = 
 |район картаһы = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө = төбәк
 |регион = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион = 
 |район төрө = район
 |район = Учалы районы
 |теҙмәләге район = 
 |вид поселения = ауыл советы
 |поселение = Илсеғол ауыл Советы (Учалы районы){{!}}Илсеғол
 |теҙмәләге урынлашыу = 
 |эске бүленеү = 
 |милли состав = [[башҡорттар]]
 |башлыҡ = 
 |нигеҙ һалыныу = 
 |беренсе телгә алыу = 
 |элекке исемдәре = 
 |статус (башлап) = 
 |майҙан = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
  |халыҡ = 72
  |иҫәп алыу йылы = 2010
  |тығыҙлыҡ = 
  |агломерация = 
  |конфессия составы = [[ислам|мосолмандар]]
  |этнохороним = 
 |ваҡыт бүлкәте = +5
 |DST                     =
 |почта индексы = 453715
 |почта индекстары = 
 |телефон коды = 34791 
 |автомобиль коды = 02, 102
 |танымлаусы төрө = 
 |һансал танымлаусы = 80253820007
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                    = 
 |сайт теле              = 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
'''Көсөк''', '''Ай-Көсөк''' {{lang-ru|Кучуково}} — [[Башҡортостан]]дың [[Учалы районы]]ндағы ауыл, Илсеғол ауыл советына ҡарай. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 72 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453715, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80253820007.

== Тарихы ==
Көсөк ауылы [[1834 йыл]]да тәүге төпләнеүсе исеменән барлыҡҡа килә, унда 98 кеше йәшәй. Көсөктөң улдары билдәле. Өлкән улы Айҙарәли, кесе улы Айҙәрбәк Көсөков. 25 йылдан һуң ауылда 18 хужалыҡта 202 кеше иҫәпләнә. 
[[1859 йыл]]да Көсөк ауылында 18 хужалыҡ иҫәпләнгән, унда рәүиз 38 ғаилә асыҡлаған. 
103 кешенең 180 аты, 40 һыйыры, 150 һарығы, 15 баш кәзәһе булған. Һандар күсмә хужалыҡтың килемһеҙлеген күрһәтә. Шул уҡ [[1842 йыл]]да 40 бот ужым һәм 392 бот яҙғы иген сәселгән. Айырым кешеләр йөҙ боттан ашыу иген сәскән. 
Былар — Сибай Ғәбделғәзизов, Байморат Аҡкөсөкөов, Әхмәт Байгильдин, Абүбәкер Сәйетов һәм Бикбай Ғәбделғәзизовтар&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страница=24}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылға тиклем Һөйөндөк ауыл Советына ингән.

{{начало цитаты}}&quot;Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль  ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:&lt;br&gt;
43) Учалы районы буйынса:

:&lt;br&gt;б)Илсеғол ауылында административ үҙәге менән «Илсеғол ауыл Советы» атамаһын һаҡлап, Илсеғол һәм Һөйөндөк ауыл советтарын берләштерергә.

Һөйөндөк ауыл советының Көсөк, Һөләймән, Һөйөндөк, Устиновка ауылдарын Илсеғол ауылы Советына индерергә.

&lt;br&gt;Илсеғол ауыл Советының сиктәрен күрһәтелгән схема картаһына ярашлы раҫларға.&lt;br&gt;

Һөйөндөк ауыл Советын мәғлүмәттәр иҫәбенән төшөрөп ҡалдырырға.{{конец цитаты}}

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||72||40||32||55,6||44,4
|-
|}
;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[башҡорттар]] (100  %)&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Ауылда башҡорт теленең көнсығыш һөйләш теле — мейәс һөйләше ныҡ үҫешкән.

{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Ревизия материалдары ==
1816 йылда&lt;ref&gt;[https://basharchive.ru/census/reviz/81753/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;  Көсөк ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
== Географик урыны ==

* Район үҙәгенә тиклем ([[Учалы (ҡала)|Учалы]]): 92 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Һөйөндөк (Учалы районы)|Һөйөндөк]]): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Устиново): 11 км&lt;ref name = &quot;ATU&quot;&gt;{{АТУ РБ}}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Таһиров Зияф Саяп улы]] (1909—) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия подполковнигы, ике тапҡыр [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], ике тапҡыр [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1532050945/ Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402132008/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1532050945/ |date=2022-04-02 }}&lt;/ref&gt;. 
* [[Исхаҡова Фәниҙә Әғзәм ҡыҙы]] (1965 т.) — яҙыусы. Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (1997).
* [[Манатов Шәриф Әхмәтйән улы]] (1892—1936) — башҡорт дәүләт эшмәкәре, Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе, Башҡортостан автономиялы республикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Көсөк ауылы зыяратында ерләнгән.
* [[Мортазин Муса Лот улы]] (20.02.1891—27.09.1937) — [[башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]] эшмәкәре, дәүләт һәм хәрби эшмәкәр. [[Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитеты]] рәйесе (1921—1922), [[Айырым башҡорт кавалерия бригадаһы]] командиры (1919—1920). Комбриг (1935). Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Мортазин Дауыт Лот улы]] (1893—1926) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт айырым кавалерия бригадаһының эскадрон командиры (1920). Күбәләк-Тиләү улусы башҡарма комитеты рәйесе.
* [[Мортазин Ибраһим Ғаззали улы]] (? — 1920) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Айырым Башҡорт кавалерия бригадаһының 28-се полкы командиры (1920).

== Урамдары ==
* Манатов урамы  ({{lang-ru|улица Манатова}})
* Мортазин урамы  ({{lang-ru|улица Муртазина}})
* Шишмә урамы  ({{lang-ru|Родниковая улица}})
* Хәбиб Әйүпов урамы  ({{lang-ru|улица Хабиба Аюпова}}) 
* Һандуғас урамы  ({{lang-ru|улица Хандугас}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/046/000015.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 20 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;

== Тирә-яҡ мөхит ==
* Күк Дүнән тауы
* Күк Дүнән йылғаһы
* Әсеташ ташы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
* 1816 йылғы [https://basharchive.ru/census/reviz/81753/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан. - Справочник. Уфа: ГУП РБ &quot;Издательство &quot;Белая Река&quot;, 2007. -416 с. :илл. ISBN 978-5-87691-038-7
* {{ИСДБ|страница=24}}

== Сығанаҡтар ==
&lt;references/&gt;


{{Учалы районы ауылдары}}

[[Категория:Учалы районы ауылдары]]


{{Bashkir-geo-stub}}</text>
      <sha1>mguco4pjo1yclxjh6ggjnukt8iclu6q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Милау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28499</id>
    <revision>
      <id>1302737</id>
      <parentid>680265</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T01:33:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5056" sha1="sjt6nzbhk1okq4m3n28l2veatq0qoak" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = ҡала 
 |башҡортса исеме                         = Милау 
 |төп исеме                                         = Mylau 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = Wappen_Mylau.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec      
 |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec  =  
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Ирекле дәүләт Саксония  
 |теҙмәләге регион                                 = Ирекле дәүләт Саксония  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Фогтланд (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Фогтланд (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             = Бургомистр  
 |башлыҡ                                                         = Христоф Шнайдер&lt;br /&gt;([[Христиан-демократ союз (Германия)|ХДС]])  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 4,73  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 305  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 2818 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 8499 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = V 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 14 1 78 390 
 |Commons-тағы категория                     =  Mylau 
 |сайт                                                                  = http://www.mylau.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Милау''' ({{lang-de|Mylau}}) — Германиялағы, [[Саксония]] ерендәге ҡала. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2818 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 4,73 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 305 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 8499 һәм автомобиль коды V.
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [http://www.mylau.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230030038/http://www.mylau.de/ |date=2007-12-30 }}.

[[Категория:Саксония ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>sjt6nzbhk1okq4m3n28l2veatq0qoak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кирхгайм (Тюрингия)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29208</id>
    <revision>
      <id>1302746</id>
      <parentid>1258803</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T04:30:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>18660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Kirchheim (Thueringen).png]] → [[File:DEU Kirchheim (Amt Wachsenburg) COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>1302746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5481" sha1="l5c5r628qt97o8ruyfgvr449bwn11je" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Кирхгайм (Тюрингия) 
 |төп исеме                                         = Kirchheim (Thuringen) 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Kirchheim (Amt Wachsenburg) COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 50|lat_min = 52|lat_sec     55 
 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 1|lon_sec  = 10 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Ильм (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Ильм (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            = 3 район  
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Вольфганг Леман&lt;br /&gt;([[Христиан-демократ союзы (Германия)|ХДС]])  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 21,22  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 250  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 1215 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 99334 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = IK 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 70 031 
 |Commons-тағы категория                     =  Kirchheim (Thuringen) 
 |сайт                                                                  = http://www.kirchheim-thueringen.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Кирхгайм (Тюрингия)''' ({{lang-de|Kirchheim (Thuringen)}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса коммунала 1215 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 21,22 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99334 һәм автомобиль коды — IK. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [http://www.kirchheim-thueringen.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011013539/http://www.kirchheim-thueringen.de/ |date=2007-10-11 }}.

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>l5c5r628qt97o8ruyfgvr449bwn11je</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>13 август</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71753</id>
    <revision>
      <id>1302717</id>
      <parentid>1149314</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T17:23:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1302717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23751" sha1="hf3ddsmv4n2mfrcn3ell8ufa4qadcqu" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''13 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 225-се ([[кәбисә йыл]]ында 226-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 140 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара  
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя һулаҡайҙар көнө.
** Осрашыуҙар көнө.
** Шаулаусы ҡабырсаҡтар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Тунис}}: Ҡатын-ҡыҙҙар көнө.
* {{Флагификация|Индия}}: Патриоттар көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1735]]: [[Минзәлә]] ҡәлғәһендә [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|Башҡорт ихтилалдарын]] баҫтырыу буйынса [[Башҡорт эштәре комиссияһы]] эшләй башлай.
* [[1899]]: [[АҠШ]]-та телефон-автоматҡа [[Патент хоҡуғы|патент]] алына. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1913]]: [[Англия]]ла тәүге тапҡыр тутыҡмай торған [[ҡорос]] ҡоялар. 
* [[1932]]: [[Италия]]ла ҡыҫҡа тулҡынлы [[радио]] уңышлы һынау үтә.
* [[1941]]: [[Бөрө]] тегеү фабрикаһы эш башлай.
* [[1956]]: [[Башҡортостан]] төҙөлөш комплексының ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ институты — «БашНИИстрой» ойошторола.
* [[1961]]: Германия Демократик Республикаһы Көнбайыш һәм Көнсығыш [[Берлин]] араһындағы сикте яба.
* [[1990]]: [[СССР]] Президенты [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачёв]] «20-50 йылдарҙағы барлыҡ сәйәси золом ҡорбандарының хоҡуҡтарын тергеҙеү тураһында»ғы указға ҡул ҡуя.
* [[1999]]: [[Учалы]] ҡалаһында [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филиалы асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Брадис Елизавета Модестовна]] (1900—5.05.1975), [[фән|ғалим]]-[[Геоботаника|геоботаник]]. Биология фәндәре докторы (1952), профессор. [[Рус теле]]ндәге «Определитель высших растений Башкирской АССР» белешмә китабын төҙөүселәрҙең береһе. [[«Почёт Билдәһе»  ордены]] кавалеры. 
* [[Баширова Зинаида Дмитриевна]] (1935), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, 1977—2002 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]]тың 23-сө урта мәктәбе (хәҙер 2-се гимназия) директоры. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры, Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғосманов Үзбәк Ғосман улы]] (1935—25.09.2016), ғалим-[[иҡтисад]]сы. 1965 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Иҡтисади тикшеренеүҙәр бүлеге хеҙмәткәре, 1968 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1971 йылдан — сектор мөдире; 1989–1997 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]ның ауыл хужалығы иҡтисады кафедраһы мөдире. Рәсәй Ауыл хужалығы фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1997), Башҡортостан Республикаһының Фәндәр академияһы академигы (1991), иҡтисад фәндәре докторы (1988), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1994) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1984) атҡаҙанған фән эшмәкәре. М. И. Тоҡомбәтов исемендәге премия лауреаты. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2006) һәм [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] (2015) ордендары кавалеры.
* [[Мазин Михаил Григорьевич]] (1935), [[КПСС|партия]] һәм хужалыҡ органдары ветераны. Халыҡ депутаттарының [[Ейәнсура районы|Ейәнсура район]] Советы башҡарма комитетының элекке рәйесе, ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. 
* [[Вәлиуллин Рим Шәйҙулла улы]] (1945), [[спорт]]сы, тренер. 1969—2006 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Нефтсе» спорт комбинаты, бер үк ваҡытта 1974—1976 йылдарҙа һәм 1980 йылда [[СССР]] һәм 1974—1976 һәм 1980—1981 йылдарҙа [[РСФСР]] йыйылма командалары тренеры. [[Бокс]] буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1975) һәм республика категорияһындағы судья (1978). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. 
* [[Мөғәллимов Фәнзил Мәүләүи улы]] (1950), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер-электромеханик]]. 1993 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы;  1994—1996 йылдарҙа Үткәргес торба системаларын диагностикалау үҙәге директоры, 2003—2004 йылдарҙа төп ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 2002 йылдан «Востокнефтегаз» фәнни техник фирмаһының генераль директоры. Техник фәндәр докторы (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2000). И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (1983).  Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡариҙел районы]] [[Яҡуп (Ҡариҙел районы)|Яҡуп]] ауылынан.
* [[Әмирханов Сәлихйән Шәрифйән улы]] (1950), [[музыка]]нт, педагог, [[Нефтекама]] ҡалаһының Балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Хәкимов Әбүбәкер Һаҙый улы]] (1926—3.10.2003), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы. 1964—1996 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Стәрлетамаҡ]] филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1966 йылдан декан урынбаҫары, 1967—1982 йылдарҙа декан, 1983—1986 йылдарҙа директор. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1965). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]]нең [[Түбәнге Серге районы]] [[Араҡай (Свердловск өлкәһе)|Араҡай]] ауылынан.
* [[Сидинкина Нина Ивановн]]а (1941), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. [[Өфө ҡалаһы]] 114-се мәктәбенең элекке [[уҡытыусы]]һы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған уҡытыусыһы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сырчин Анатолий Константинович]] (1941), [[спорт]] ветераны, тренер. [[Парашют спорты]] буйынса [[РСФСР]]-ҙың абсолют чемпионы (1964), [[СССР]] (1963–1965), Хәрби-Һауа көстәре һәм СССР Ҡораллы көстәре (1970–1976) чемпионы. СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1984), спорт мастеры (1961) һәм почётлы спорт мастеры (1967), халыҡ-ара (1988) һәм Бөтә Союз (1976) категорияларындағы судья. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1985) һәм 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Тыуған илгә хеҙмәт иткәне өсөн» (1977) ордендары кавалеры. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Шәмсетдинов Миңләхәт Әсғәт улы]] (1946–14.01.2011), ғалим-[[Физика|физик]]. 1969 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1993 йылдан теоретик физика кафедраһы мөдире. Физика-математика фәндәре докторы (1994), профессор (1995). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000). К. П. Краузе исемендәге премия лауреаты (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]] [[Сатый]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Рогалёв Пётр Леонтьевич]] (1912—5.03.1988), хәрби хеҙмәткәр, полковник. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкы командиры. 1959—1963 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның хәрби комиссары, [[БАССР]]-ҙың бишенсе (1959—19632) һәм алтынсы (1963—1967) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). 
* [[Ғимранов Мансур Ғимран улы]] (1917—8.01.2009), [[фән|ғалим]]-[[Микробиология|микробиолог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1952—1989 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967—1984 йылдарҙа микробиология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1969), профессор (1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1968). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1966) ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Здрогов Юрий Николаевич]] (1932—13.07.2010), педагог, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1953—1993 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] урта мәктәбе уҡытыусы, тыуған яҡты өйрәнеү музейы етәксеһе, 1965—1975 йылдарҙа — мәктәп директоры. 1-се Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты (1995). Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1988), райондың Ким Әхмәтйәнов исемендәге премияһы лауреаты (2000). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Ҡаҙаҡбаев Фәтих Мөхәмәтйән улы]] (1957), ауыл хужалығы, муниципаль һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. 1981 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Сельхозтехника» берекмәһенең һәм район ремонт-техник предприятиеһының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1985—1989 йылдарҙа — директоры; 1989—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе; 1992 йылдан район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы, 1993 йылдан — район хакимиәте башлығы; 2001—2010 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Аппараты етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының беренсе һәм икенсе саҡырыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2002), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2007), Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1997). Хәйбулла районының почётлы гражданы (2008). Сығышы менән ошо райондың [[Һаҡмар Наҙарғол]] ауылынан.
* [[Миңлейәрова Татьяна Ивановна]] (1962), [[Энергетика|энергетик]]. 1984—2017 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе һәм «Газпром нефтехим Салауат» йәмғиәтенең йылылыҡ менән тәьмин итеү цехы мастеры, йәмғиәттең баш энертетигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энегетигы.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Юлашев Игорь Сахиевич]] (1938—8.02.2012), хужалыҡ эшмәкәре. 1967—2001 йылдарҙа [[Туймазы]] тәжрибә урман хужалығы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған урмансыһы (1993). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981), [[РСФСР]]-ҙың Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1991), [[Туймазы районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән [[Силәбе]] ҡалаһынан.
* [[Хәмзин Зинур Рәхмәтулла улы]] (1948), хеҙмәт ветераны. 1971—2004 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]]тағы «Каустик» предприятиеһы аппаратсыһы һәм машинисы. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури районы]] [[Баҙыҡ]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бельтюкова Нәзирә Фәттәх ҡыҙы]] (1968), уҡытыусы. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Тимерәк]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Латипов Ғәкил Ильяс улы]] (1919—23.09.1978), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм хужалыҡ эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1957). 
* [[Истамғәлин Сафа Ғәлиулла улы]] (1924—29.06.1992), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы, йәмәғәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1954—1985 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]]ның «Урал» совхозы механизаторы. СССР-ҙың 9‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973). Сығышы менән ошо райондың [[Йәлембәт (Әбйәлил районы)|Йәлембәт]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Морозов Вадим Степанович]] (1934—13.07.2018), хужалыҡ эшмәкәре. 1987—1997 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]] «Агроснаб» предприятиеһы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). Сығышы менән ошо райондың [[Ямаш (Балаҡатай районы)|Ямаш]] ауылынан.
* [[Рафиҡов Хәлим Сөнәғәт улы]] (1934—17.08.2017), ғалим-[[Генетика|генетик]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1993), профессор (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Оҙондар]] ауылынан. 
* [[Заһитова Зимфира Мөхәмәҙи ҡыҙы]] (1949), хеҙмәт ветераны. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1993), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1986). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Ләмәҙтамаҡ]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:13 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1773]]: Юрий Федорович Лисянский, [[Рәсәй империяһы]]ның диңгеҙ сәйәхәтсеһе, [[Ер|Ер шары]] тирәләй йөҙгән беренсе [[рустар|рус]] экспедицияһы командиры.
* [[1803]]: Владимир Фёдорович Одоевский, Рәсәй империяһы яҙыусыһы, [[Философия|философ]], кенәз, [[рус теле|рус]] музыка белеменә нигеҙ һалыусы, «Московский вестник» [[журнал]]ын ойоштороусы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1820]]: Джозеф Альберт Альбердингк Тим, [[Голландия]] яҙыусыһы, нәшерсе һәм әҙәби тәнҡитсе. 
* [[1860]]: Энни Окли, [[АҠШ]]-тың цирк артисткаһы.
* [[1899]]: [[Альфред Хичкок]], [[Британия]] һәм [[АҠШ]] кинорежиссёры.
* [[1970]]: Илья Шакунов, [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры.
* [[1970]]: Алан Ширер, [[Англия]] [[футбол]]сыһы, Премьер-лига тарихында иң яҡшы бомбардир.
* [[1975]]: Кейси Аффлек, АҠШ-тың театр, кино һәм [[телевидение]] актёры, «[[Оскар]]» кинопремияһы лауреаты.
* [[1980]]: Стас Пьеха, Рәсәй [[йыр]]сыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:13 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1946]]: [[Герберт Уэллс]], [[Англия]] яҙыусыһы.
* [[1956]]: [[Якуб Колас]], [[СССР]] яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1993]]: [[Ваһапов Сабир Әхмәтйән улы]], СССР-ҙың дәүләт, хужалыҡ һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Йыл көндәре|З13]]
[[Категория:13 август]]</text>
      <sha1>hf3ddsmv4n2mfrcn3ell8ufa4qadcqu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1302719</id>
      <parentid>1302717</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T17:52:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1302719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24056" sha1="el62l6djs5k05ml5qhr5tgsbkc189ek" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''13 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 225-се ([[кәбисә йыл]]ында 226-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 140 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара  
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя һулаҡайҙар көнө.
** Осрашыуҙар көнө.
** Шаулаусы ҡабырсаҡтар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Тунис}}: Ҡатын-ҡыҙҙар көнө.
* {{Флагификация|Индия}}: Патриоттар көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1735]]: [[Минзәлә]] ҡәлғәһендә [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|Башҡорт ихтилалдарын]] баҫтырыу буйынса [[Башҡорт эштәре комиссияһы]] эшләй башлай.
* [[1899]]: [[АҠШ]]-та телефон-автоматҡа [[Патент хоҡуғы|патент]] алына. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1913]]: [[Англия]]ла тәүге тапҡыр тутыҡмай торған [[ҡорос]] ҡоялар. 
* [[1932]]: [[Италия]]ла ҡыҫҡа тулҡынлы [[радио]] уңышлы һынау үтә.
* [[1941]]: [[Бөрө]] тегеү фабрикаһы эш башлай.
* [[1956]]: [[Башҡортостан]] төҙөлөш комплексының ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ институты — «БашНИИстрой» ойошторола.
* [[1961]]: Германия Демократик Республикаһы Көнбайыш һәм Көнсығыш [[Берлин]] араһындағы сикте яба.
* [[1990]]: [[СССР]] Президенты [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачёв]] «20-50 йылдарҙағы барлыҡ сәйәси золом ҡорбандарының хоҡуҡтарын тергеҙеү тураһында»ғы указға ҡул ҡуя.
* [[1999]]: [[Учалы]] ҡалаһында [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филиалы асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Брадис Елизавета Модестовна]] (1900—5.05.1975), [[фән|ғалим]]-[[Геоботаника|геоботаник]]. Биология фәндәре докторы (1952), профессор. [[Рус теле]]ндәге «Определитель высших растений Башкирской АССР» белешмә китабын төҙөүселәрҙең береһе. [[«Почёт Билдәһе»  ордены]] кавалеры. 
* [[Баширова Зинаида Дмитриевна]] (1935), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, 1977—2002 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]]тың 23-сө урта мәктәбе (хәҙер 2-се гимназия) директоры. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры, Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғосманов Үзбәк Ғосман улы]] (1935—25.09.2016), ғалим-[[иҡтисад]]сы. 1965 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Иҡтисади тикшеренеүҙәр бүлеге хеҙмәткәре, 1968 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1971 йылдан — сектор мөдире; 1989–1997 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]ның ауыл хужалығы иҡтисады кафедраһы мөдире. Рәсәй Ауыл хужалығы фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1997), Башҡортостан Республикаһының Фәндәр академияһы академигы (1991), иҡтисад фәндәре докторы (1988), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1994) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1984) атҡаҙанған фән эшмәкәре. М. И. Тоҡомбәтов исемендәге премия лауреаты. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2006) һәм [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] (2015) ордендары кавалеры.
* [[Мазин Михаил Григорьевич]] (1935), [[КПСС|партия]] һәм хужалыҡ органдары ветераны. Халыҡ депутаттарының [[Ейәнсура районы|Ейәнсура район]] Советы башҡарма комитетының элекке рәйесе, ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. 
* [[Вәлиуллин Рим Шәйҙулла улы]] (1945), [[спорт]]сы, тренер. 1969—2006 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Нефтсе» спорт комбинаты, бер үк ваҡытта 1974—1976 йылдарҙа һәм 1980 йылда [[СССР]] һәм 1974—1976 һәм 1980—1981 йылдарҙа [[РСФСР]] йыйылма командалары тренеры. [[Бокс]] буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1975) һәм республика категорияһындағы судья (1978). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. 
* [[Мөғәллимов Фәнзил Мәүләүи улы]] (1950), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер-электромеханик]]. 1993 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы;  1994—1996 йылдарҙа Үткәргес торба системаларын диагностикалау үҙәге директоры, 2003—2004 йылдарҙа төп ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 2002 йылдан «Востокнефтегаз» фәнни техник фирмаһының генераль директоры. Техник фәндәр докторы (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2000). И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (1983).  Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡариҙел районы]] [[Яҡуп (Ҡариҙел районы)|Яҡуп]] ауылынан.
* [[Әмирханов Сәлихйән Шәрифйән улы]] (1950), [[музыка]]нт, педагог, [[Нефтекама]] ҡалаһының Балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Хәкимов Әбүбәкер Һаҙый улы]] (1926—3.10.2003), [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]]. 1964—1996 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Стәрлетамаҡ]] филиалы [[уҡытыусы]]һы, шул иҫәптән 1966 йылдан декан урынбаҫары, 1967—1982 йылдарҙа декан, 1983—1986 йылдарҙа — филиал директоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1965). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]]нең [[Түбәнге Серге районы]] [[Араҡай (Свердловск өлкәһе)|Араҡай]] ауылынан.
* [[Сидинкина Нина Ивановн]]а (1941), [[Педагогика|педагог]]. [[Өфө ҡалаһы]] 114-се мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған уҡытыусыһы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сырчин Анатолий Константинович]] (1941), [[спорт]]сы, тренер. [[Парашют спорты]] буйынса [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] абсолют чемпионы (1964), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] (1963–1965), Хәрби-Һауа көстәре һәм [[СССР Ҡораллы Көстәре]] (1970–1976) чемпионы. СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1984), спорт мастеры (1961) һәм почётлы спорт мастеры (1967), [[Ер|халыҡ-ара]] (1988) һәм [[Бөтә Союз]] (1976) категорияларындағы судья. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1985) һәм 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Тыуған илгә хеҙмәт иткәне өсөн» (1977) ордендары кавалеры. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Шәмсетдинов Миңләхәт Әсғәт улы]] (1946–14.01.2011), [[Физика|физик]]-ғалим. 1969 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1993 йылдан теоретик физика кафедраһы мөдире. Физика-математика фәндәре докторы (1994), профессор (1995). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000). К. П. Краузе исемендәге премия лауреаты (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]] [[Сатый]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Рогалёв Пётр Леонтьевич]] (1912—5.03.1988), хәрби хеҙмәткәр, полковник. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкы командиры. 1959—1963 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның хәрби комиссары, [[БАССР]]-ҙың бишенсе (1959—19632) һәм алтынсы (1963—1967) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). 
* [[Ғимранов Мансур Ғимран улы]] (1917—8.01.2009), [[фән|ғалим]]-[[Микробиология|микробиолог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1952—1989 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967—1984 йылдарҙа микробиология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1969), профессор (1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1968). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1966) ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Здрогов Юрий Николаевич]] (1932—13.07.2010), педагог, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1953—1993 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] урта мәктәбе уҡытыусы, тыуған яҡты өйрәнеү музейы етәксеһе, 1965—1975 йылдарҙа — мәктәп директоры. 1-се Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты (1995). Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1988), райондың Ким Әхмәтйәнов исемендәге премияһы лауреаты (2000). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Ҡаҙаҡбаев Фәтих Мөхәмәтйән улы]] (1957), ауыл хужалығы, муниципаль һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. 1981 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Сельхозтехника» берекмәһенең һәм район ремонт-техник предприятиеһының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1985—1989 йылдарҙа — директоры; 1989—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе; 1992 йылдан район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы, 1993 йылдан — район хакимиәте башлығы; 2001—2010 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Аппараты етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының беренсе һәм икенсе саҡырыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2002), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2007), Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1997). Хәйбулла районының почётлы гражданы (2008). Сығышы менән ошо райондың [[Һаҡмар Наҙарғол]] ауылынан.
* [[Миңлейәрова Татьяна Ивановна]] (1962), [[Энергетика|энергетик]]. 1984—2017 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе һәм «Газпром нефтехим Салауат» йәмғиәтенең йылылыҡ менән тәьмин итеү цехы мастеры, йәмғиәттең баш энертетигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энегетигы.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Юлашев Игорь Сахиевич]] (1938—8.02.2012), хужалыҡ эшмәкәре. 1967—2001 йылдарҙа [[Туймазы]] тәжрибә урман хужалығы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған урмансыһы (1993). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981), [[РСФСР]]-ҙың Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1991), [[Туймазы районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән [[Силәбе]] ҡалаһынан.
* [[Хәмзин Зинур Рәхмәтулла улы]] (1948), хеҙмәт ветераны. 1971—2004 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]]тағы «Каустик» предприятиеһы аппаратсыһы һәм машинисы. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури районы]] [[Баҙыҡ]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бельтюкова Нәзирә Фәттәх ҡыҙы]] (1968), уҡытыусы. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Тимерәк]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Латипов Ғәкил Ильяс улы]] (1919—23.09.1978), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм хужалыҡ эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1957). 
* [[Истамғәлин Сафа Ғәлиулла улы]] (1924—29.06.1992), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы, йәмәғәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1954—1985 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]]ның «Урал» совхозы механизаторы. СССР-ҙың 9‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973). Сығышы менән ошо райондың [[Йәлембәт (Әбйәлил районы)|Йәлембәт]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Морозов Вадим Степанович]] (1934—13.07.2018), хужалыҡ эшмәкәре. 1987—1997 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]] «Агроснаб» предприятиеһы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). Сығышы менән ошо райондың [[Ямаш (Балаҡатай районы)|Ямаш]] ауылынан.
* [[Рафиҡов Хәлим Сөнәғәт улы]] (1934—17.08.2017), ғалим-[[Генетика|генетик]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1993), профессор (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Оҙондар]] ауылынан. 
* [[Заһитова Зимфира Мөхәмәҙи ҡыҙы]] (1949), хеҙмәт ветераны. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1993), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1986). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Ләмәҙтамаҡ]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:13 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1773]]: Юрий Федорович Лисянский, [[Рәсәй империяһы]]ның диңгеҙ сәйәхәтсеһе, [[Ер|Ер шары]] тирәләй йөҙгән беренсе [[рустар|рус]] экспедицияһы командиры.
* [[1803]]: Владимир Фёдорович Одоевский, Рәсәй империяһы яҙыусыһы, [[Философия|философ]], кенәз, [[рус теле|рус]] музыка белеменә нигеҙ һалыусы, «Московский вестник» [[журнал]]ын ойоштороусы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1820]]: Джозеф Альберт Альбердингк Тим, [[Голландия]] яҙыусыһы, нәшерсе һәм әҙәби тәнҡитсе. 
* [[1860]]: Энни Окли, [[АҠШ]]-тың цирк артисткаһы.
* [[1899]]: [[Альфред Хичкок]], [[Британия]] һәм [[АҠШ]] кинорежиссёры.
* [[1970]]: Илья Шакунов, [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры.
* [[1970]]: Алан Ширер, [[Англия]] [[футбол]]сыһы, Премьер-лига тарихында иң яҡшы бомбардир.
* [[1975]]: Кейси Аффлек, АҠШ-тың театр, кино һәм [[телевидение]] актёры, «[[Оскар]]» кинопремияһы лауреаты.
* [[1980]]: Стас Пьеха, Рәсәй [[йыр]]сыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:13 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1946]]: [[Герберт Уэллс]], [[Англия]] яҙыусыһы.
* [[1956]]: [[Якуб Колас]], [[СССР]] яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1993]]: [[Ваһапов Сабир Әхмәтйән улы]], СССР-ҙың дәүләт, хужалыҡ һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Йыл көндәре|З13]]
[[Категория:13 август]]</text>
      <sha1>el62l6djs5k05ml5qhr5tgsbkc189ek</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1302720</id>
      <parentid>1302719</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T17:55:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1302720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24299" sha1="12zc8gfahee21sq7rv8m57hrwn8hkc5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''13 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 225-се ([[кәбисә йыл]]ында 226-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 140 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара  
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя һулаҡайҙар көнө.
** Осрашыуҙар көнө.
** Шаулаусы ҡабырсаҡтар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Тунис}}: Ҡатын-ҡыҙҙар көнө.
* {{Флагификация|Индия}}: Патриоттар көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1735]]: [[Минзәлә]] ҡәлғәһендә [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|Башҡорт ихтилалдарын]] баҫтырыу буйынса [[Башҡорт эштәре комиссияһы]] эшләй башлай.
* [[1899]]: [[АҠШ]]-та телефон-автоматҡа [[Патент хоҡуғы|патент]] алына. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1913]]: [[Англия]]ла тәүге тапҡыр тутыҡмай торған [[ҡорос]] ҡоялар. 
* [[1932]]: [[Италия]]ла ҡыҫҡа тулҡынлы [[радио]] уңышлы һынау үтә.
* [[1941]]: [[Бөрө]] тегеү фабрикаһы эш башлай.
* [[1956]]: [[Башҡортостан]] төҙөлөш комплексының ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ институты — «БашНИИстрой» ойошторола.
* [[1961]]: Германия Демократик Республикаһы Көнбайыш һәм Көнсығыш [[Берлин]] араһындағы сикте яба.
* [[1990]]: [[СССР]] Президенты [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачёв]] «20-50 йылдарҙағы барлыҡ сәйәси золом ҡорбандарының хоҡуҡтарын тергеҙеү тураһында»ғы указға ҡул ҡуя.
* [[1999]]: [[Учалы]] ҡалаһында [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филиалы асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Брадис Елизавета Модестовна]] (1900—5.05.1975), [[фән|ғалим]]-[[Геоботаника|геоботаник]]. Биология фәндәре докторы (1952), профессор. [[Рус теле]]ндәге «Определитель высших растений Башкирской АССР» белешмә китабын төҙөүселәрҙең береһе. [[«Почёт Билдәһе»  ордены]] кавалеры. 
* [[Баширова Зинаида Дмитриевна]] (1935), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, 1977—2002 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]]тың 23-сө урта мәктәбе (хәҙер 2-се гимназия) директоры. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры, Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғосманов Үзбәк Ғосман улы]] (1935—25.09.2016), ғалим-[[иҡтисад]]сы. 1965 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Иҡтисади тикшеренеүҙәр бүлеге хеҙмәткәре, 1968 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1971 йылдан — сектор мөдире; 1989–1997 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]ның ауыл хужалығы иҡтисады кафедраһы мөдире. Рәсәй Ауыл хужалығы фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1997), Башҡортостан Республикаһының Фәндәр академияһы академигы (1991), иҡтисад фәндәре докторы (1988), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1994) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1984) атҡаҙанған фән эшмәкәре. М. И. Тоҡомбәтов исемендәге премия лауреаты. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2006) һәм [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] (2015) ордендары кавалеры.
* [[Мазин Михаил Григорьевич]] (1935), [[КПСС|партия]] һәм хужалыҡ органдары ветераны. Халыҡ депутаттарының [[Ейәнсура районы|Ейәнсура район]] Советы башҡарма комитетының элекке рәйесе, ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. 
* [[Вәлиуллин Рим Шәйҙулла улы]] (1945), [[спорт]]сы, тренер. 1969—2006 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Нефтсе» спорт комбинаты, бер үк ваҡытта 1974—1976 йылдарҙа һәм 1980 йылда [[СССР]] һәм 1974—1976 һәм 1980—1981 йылдарҙа [[РСФСР]] йыйылма командалары тренеры. [[Бокс]] буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1975) һәм республика категорияһындағы судья (1978). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. 
* [[Мөғәллимов Фәнзил Мәүләүи улы]] (1950), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер-электромеханик]]. 1993 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы;  1994—1996 йылдарҙа Үткәргес торба системаларын диагностикалау үҙәге директоры, 2003—2004 йылдарҙа төп ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 2002 йылдан «Востокнефтегаз» фәнни техник фирмаһының генераль директоры. Техник фәндәр докторы (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2000). И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (1983).  Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡариҙел районы]] [[Яҡуп (Ҡариҙел районы)|Яҡуп]] ауылынан.
* [[Әмирханов Сәлихйән Шәрифйән улы]] (1950), [[музыка]]нт, педагог, [[Нефтекама]] ҡалаһының Балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Хәкимов Әбүбәкер Һаҙый улы]] (1926—3.10.2003), [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]]. 1964—1996 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Стәрлетамаҡ]] филиалы [[уҡытыусы]]һы, шул иҫәптән 1966 йылдан декан урынбаҫары, 1967—1982 йылдарҙа декан, 1983—1986 йылдарҙа — филиал директоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1965). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]]нең [[Түбәнге Серге районы]] [[Араҡай (Свердловск өлкәһе)|Араҡай]] ауылынан.
* [[Сидинкина Нина Ивановн]]а (1941), [[Педагогика|педагог]]. [[Өфө ҡалаһы]] 114-се мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған уҡытыусыһы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сырчин Анатолий Константинович]] (1941), [[спорт]]сы, тренер. [[Парашют спорты]] буйынса [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] абсолют чемпионы (1964), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] (1963–1965), Хәрби-Һауа көстәре һәм [[СССР Ҡораллы Көстәре]] (1970–1976) чемпионы. СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1984), спорт мастеры (1961) һәм почётлы спорт мастеры (1967), [[Ер|халыҡ-ара]] (1988) һәм [[Бөтә Союз]] (1976) категорияларындағы судья. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1985) һәм 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Тыуған илгә хеҙмәт иткәне өсөн» (1977) ордендары кавалеры. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Червоченко Николай Иванович]] (1941), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Хәйбулла районы]]ның ПМК начальнигы. Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе.
* [[Шәмсетдинов Миңләхәт Әсғәт улы]] (1946–14.01.2011), [[Физика|физик]]-ғалим. 1969 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1993 йылдан теоретик физика кафедраһы мөдире. Физика-математика фәндәре докторы (1994), профессор (1995). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000). К. П. Краузе исемендәге премия лауреаты (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]] [[Сатый]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Рогалёв Пётр Леонтьевич]] (1912—5.03.1988), хәрби хеҙмәткәр, полковник. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкы командиры. 1959—1963 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның хәрби комиссары, [[БАССР]]-ҙың бишенсе (1959—19632) һәм алтынсы (1963—1967) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). 
* [[Ғимранов Мансур Ғимран улы]] (1917—8.01.2009), [[фән|ғалим]]-[[Микробиология|микробиолог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1952—1989 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967—1984 йылдарҙа микробиология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1969), профессор (1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1968). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1966) ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Здрогов Юрий Николаевич]] (1932—13.07.2010), педагог, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1953—1993 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] урта мәктәбе уҡытыусы, тыуған яҡты өйрәнеү музейы етәксеһе, 1965—1975 йылдарҙа — мәктәп директоры. 1-се Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты (1995). Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1988), райондың Ким Әхмәтйәнов исемендәге премияһы лауреаты (2000). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Ҡаҙаҡбаев Фәтих Мөхәмәтйән улы]] (1957), ауыл хужалығы, муниципаль һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. 1981 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Сельхозтехника» берекмәһенең һәм район ремонт-техник предприятиеһының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1985—1989 йылдарҙа — директоры; 1989—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе; 1992 йылдан район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы, 1993 йылдан — район хакимиәте башлығы; 2001—2010 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Аппараты етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының беренсе һәм икенсе саҡырыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2002), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2007), Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1997). Хәйбулла районының почётлы гражданы (2008). Сығышы менән ошо райондың [[Һаҡмар Наҙарғол]] ауылынан.
* [[Миңлейәрова Татьяна Ивановна]] (1962), [[Энергетика|энергетик]]. 1984—2017 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе һәм «Газпром нефтехим Салауат» йәмғиәтенең йылылыҡ менән тәьмин итеү цехы мастеры, йәмғиәттең баш энертетигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энегетигы.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Юлашев Игорь Сахиевич]] (1938—8.02.2012), хужалыҡ эшмәкәре. 1967—2001 йылдарҙа [[Туймазы]] тәжрибә урман хужалығы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған урмансыһы (1993). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981), [[РСФСР]]-ҙың Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1991), [[Туймазы районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән [[Силәбе]] ҡалаһынан.
* [[Хәмзин Зинур Рәхмәтулла улы]] (1948), хеҙмәт ветераны. 1971—2004 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]]тағы «Каустик» предприятиеһы аппаратсыһы һәм машинисы. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури районы]] [[Баҙыҡ]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бельтюкова Нәзирә Фәттәх ҡыҙы]] (1968), уҡытыусы. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Тимерәк]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Латипов Ғәкил Ильяс улы]] (1919—23.09.1978), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм хужалыҡ эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1957). 
* [[Истамғәлин Сафа Ғәлиулла улы]] (1924—29.06.1992), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы, йәмәғәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1954—1985 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]]ның «Урал» совхозы механизаторы. СССР-ҙың 9‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973). Сығышы менән ошо райондың [[Йәлембәт (Әбйәлил районы)|Йәлембәт]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Морозов Вадим Степанович]] (1934—13.07.2018), хужалыҡ эшмәкәре. 1987—1997 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]] «Агроснаб» предприятиеһы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). Сығышы менән ошо райондың [[Ямаш (Балаҡатай районы)|Ямаш]] ауылынан.
* [[Рафиҡов Хәлим Сөнәғәт улы]] (1934—17.08.2017), ғалим-[[Генетика|генетик]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1993), профессор (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Оҙондар]] ауылынан. 
* [[Заһитова Зимфира Мөхәмәҙи ҡыҙы]] (1949), хеҙмәт ветераны. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1993), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1986). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Ләмәҙтамаҡ]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:13 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1773]]: Юрий Федорович Лисянский, [[Рәсәй империяһы]]ның диңгеҙ сәйәхәтсеһе, [[Ер|Ер шары]] тирәләй йөҙгән беренсе [[рустар|рус]] экспедицияһы командиры.
* [[1803]]: Владимир Фёдорович Одоевский, Рәсәй империяһы яҙыусыһы, [[Философия|философ]], кенәз, [[рус теле|рус]] музыка белеменә нигеҙ һалыусы, «Московский вестник» [[журнал]]ын ойоштороусы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1820]]: Джозеф Альберт Альбердингк Тим, [[Голландия]] яҙыусыһы, нәшерсе һәм әҙәби тәнҡитсе. 
* [[1860]]: Энни Окли, [[АҠШ]]-тың цирк артисткаһы.
* [[1899]]: [[Альфред Хичкок]], [[Британия]] һәм [[АҠШ]] кинорежиссёры.
* [[1970]]: Илья Шакунов, [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры.
* [[1970]]: Алан Ширер, [[Англия]] [[футбол]]сыһы, Премьер-лига тарихында иң яҡшы бомбардир.
* [[1975]]: Кейси Аффлек, АҠШ-тың театр, кино һәм [[телевидение]] актёры, «[[Оскар]]» кинопремияһы лауреаты.
* [[1980]]: Стас Пьеха, Рәсәй [[йыр]]сыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:13 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1946]]: [[Герберт Уэллс]], [[Англия]] яҙыусыһы.
* [[1956]]: [[Якуб Колас]], [[СССР]] яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1993]]: [[Ваһапов Сабир Әхмәтйән улы]], СССР-ҙың дәүләт, хужалыҡ һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Йыл көндәре|З13]]
[[Категория:13 август]]</text>
      <sha1>12zc8gfahee21sq7rv8m57hrwn8hkc5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>15 август</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71755</id>
    <revision>
      <id>1302716</id>
      <parentid>1152059</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T17:18:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1302716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37346" sha1="cx9n7cwugwmlmayomzfh5b22n4g8301" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''15 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 227-се ([[кәбисә йыл]]ында 228-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 138 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Телефон]] сәләмләүе «Алло»ның тыуған көнө.  
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Аргентина}}: Балалар көнө.
* {{Флагификация|Индия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: [[Спорт]] көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Физкультурниктар көнө (августың икенсе шәмбеһе).
** [[Виктор Цой]]ҙы иҫкә алыу көнө.
** Татлы [[ҡыяр]] көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Россия}}: [[Тыва Республикаһы]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Беларусь}}: Хәрби-һауа көстәре көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: [[Археология|Археологтар]] көнө.
** Авиация сәнәғәте хеҙмәткәрҙере көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Уйлап сығарыусылар һәм рационализаторҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1835]]: Өйөрөлөүсе барабанлы кер йыуыу машинаһына [[Патент хоҡуғы|патент]] алына. 
* [[1848]]: [[АҠШ]]-та теш табибы {{comment|ҡәнәфиенә|кресло}} патент алына. 
* [[1924]]: [[СССР]]-ҙа «Радиолюбитель» [[журнал]]ының беренсе һаны баҫылып сыға. 
* [[1926]]: [[Өфө]]лә беренсе ҡала [[велосипед]] һәм мотоциклда уҙышыу ярыштары үтә.
* [[1969]]: [[Нефтекама]] балалар сәнғәт мәктәбе асыла.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Кузнецов Александр Игнатьевич]] (1915—11.02.1991), [[уҡытыусы]], [[КПСС|партия органдары]] хеҙмәткәре, [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. 1950—1979 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 6-сы һөнәри-техник училище уҡытыусыһы. 1984 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1-се (1985) һәм 2-се (1944) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943, 1944) ордены кавалеры. 
* [[Литвинов Сергей Александрович]] (1925–19.11.2003), рәссам. 1949 йылдан Өфөнөң проект институттарында [[Архитектура|архитектор]], 1960 йылдар уртаһынан – 1980-се йылдарға тиклем Башҡортостан ижади производство комбинаты рәссамы.  1970 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Омск өлкәһе]] Муромцев районы Карташёво ауылы. 
* [[Рәүилә Хажиева]] (1930), [[бейеү]]се. 1952—1972 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] бейеүсеһе, 1972 йылдан бөгөнгө [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы. 1975—1985 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] хужалыҡтарының бейеү ансамблдәре етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1967). Йәштәр һәм студенттарҙың VII Бөтә донъя фестивале лауреаты ([[Вена]], 1959). 
* [[Шәйәхмәтов Ғиндулла Шириаздан улы]] (1930), [[мәғариф]] ветераны, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1953 йылдан [[Ҡурған өлкәһе]] [[Искәндәр (Ҡурған өлкәһе)|Искәндәр]], 1957 йылдан — [[Ғафури районы]]ның [[Йөҙимән]] мәктәптәре директоры, 1961 йылдан — [[Имәндәш]] мәктәбе уҡытыусыһы, 1963 йылдан — [[Сәйетбаба]] урта мәктәбе директоры, 1967 йылдан — уҡытыусыһы. [[Жәлил Кейекбаев]] музейын ойоштороусыларҙың береһе һәм 1991 йылдан уның директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992), Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (1991). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1978). Сығышы менән Сәйетбаба ауылынан.  
* [[Кулаков Юрий Александрович]] (1945), хужалыҡ эшмәкәре. 1971—1978 һәм 1986—2005 йылдарҙа «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» (хәҙер [[Газпром Нефтехим Салауат]]) берекмәһенең генераль директор урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. 
* [[Маннанов Ирек Нәғим улы]] (1970), [[спорт]]сы-[[Паралимпия уйындары|паралимпиасы]]. 1997—2010 йылдарҙа [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. [[Саңғы спорты|Саңғы ярышы]] (2002) һәм [[биатлон]] (2006) буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1998). [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (1998), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2005), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2006), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2002) ордендары кавалеры. 
* [[Уйылданова Айгөл Рәйеф ҡыҙы]] (1980), спортсы. 1995—1999 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Софтбол буйынса Рәсәйҙең халыҡ ара класлы спорт мастеры (1999). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2000). Ҡыҙҙар араһында [[Европа]] беренселеге еңеүсеһе (1996). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Өфө районы]] [[Николаевка (Өфө районы)|Николаевка]] ауылынан.   
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Байышев Таһир Ғәлләм улы]] (1886—4.11.1974), [[фән|ғалим]]-[[Тел белеме|тел белгесе]]. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1933—1957 йылдарҙа хәҙерге [[ТТӘИ|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1950). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949).
* [[Смирнов Валентин Борисович]] (1916—27.02.1993), ғалим-геофизик. 1955—1991 йылдарҙа [[Арктика]] һәм [[Антарктика]] ғилми-тикшеренеү институты ([[Ленинград]]) хеҙмәткәре. Техник фәндәр  кандидаты (1954). [[СССР]]-ҙың почётлы полярнигы (1955), гидрометеорология хеҙмәте отличнигы (1967, 1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дыуан районы]] [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылынан.
* [[Зәйнәғәбдинов Сәлих Насретдин улы]] (1931—23.10.2020), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1959—1985 йылдарҙа [[Мәләүез районы]]ның В. И. Ленин исемендәге колхоз рәйесе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). 
* [[Солтанбаев Иншар Әхмәҙулла улы]] (1931—7.11.2006), халыҡ [[йыр]]сыһы. Төрлө кимәлдәге ижади бәйгеләр лауреаты.  
* [[Ғәлиева Нәзимә Мостафа ҡыҙы]] (1936), хеҙмәт ветераны. 1961—1992 йылдарҙа [[«Салауатстрой» тресы]]ның 3-сө төҙөлөш идаралығы маляры, шул иҫәптән 1976 йылдан — малярҙар бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Абзай (Борай районы)|Абзай]] ауылынан.
* [[Воронин Павел Филиппович]] (1941), хеҙмәт ветераны. 1967—1994 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] технологы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Тимашевка (Ишембай районы)|Тимашевка]] ауылынан.
* [[Сафин Радим Хәбибрахман улы]] (1941), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1969 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһы мәктәптәре уҡытыусыһы, 1980—2003 йылдарҙа 3-сө лицей директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1998) һәм мәғриф отличнигы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Салауат районы]]ның [[Ҡалмаҡтар]] ауылынан.
* [[Квашнин Анатолий Васильевич]] (1946—7.01.2022), [[СССР]]-ҙың хәрби, [[Рәсәй]]ҙең хәрби һәм дәүләт эшмәкәре. 1997—2004 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]] Ҡораллы Көстәренең Генераль штабы начальнигы — Рәсәй Федерацияһы Оборона министрының беренсе урынбаҫары, 2004—2010 йылдарҙа Себер Федераль округында [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]]ның тулы хоҡуҡлы вәкиле. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (1999), армия генералы (1997), Рәсәй Федерацияһының 1-се класлы төп дәүләт кәңәшсеһе (2004), хәрби фәндәр докторы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Лобанов Анатолий Капитонович]] (1946), хеҙмәт ветераны һәм алдынғыһы. 1963–2013 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]] машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. 
* [[Силищев Николай Николаевич]] (1946—1.03.2012, ғалим[[Биотехнология|-биотехнолог]]. 1999 йылдан [[Биология институты]]ның өлкән, 2008 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәре. Биология фәндәре докторы (2009). Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов өлкәһе]] Никольское ауылынан.
* [[Харитонов Павел Николаевич]] (1951), комсомол һәм профсоюз органдары ветераны. 1975 йылдан [[«Сода» производство берекмәһе]]нең  ВЛКСМ комитеты секретары, 1981 йылдан профоюз комитеты рәйесе урынбаҫары, 1988—2012 йылдарҙа — рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1995). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Хурамшин Иштимер Шәғәли улы]] (1951), ғалим-табип-невролог. 1994—2001 йылдарҙа [[Янғантау шифаханаһы|«Янғантау» шифаханаһы]] директоры. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Баҡыева Рәзилә Минләхмәт ҡыҙы]] (1956), хеҙмәт ветераны, [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]]. 1981 йылдан [[Балаҡатай районы]]ның «Новая жизнь» — «Яңы тормош» гәзите хеҙмәткәре, шул иҫәптән [[тәржемә]]се, мөхәррирҙең дубляж буйынса урынбаҫары, 1997—1998 йылдарҙа «Яңы тормош» гәзите мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2000).  Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Яңы Мишәр]] ауылынан.
* [[Төхвәтуллина Мөнирә Сәхиулла ҡыҙы]] (1961), [[малсылыҡ]] алдынғыһы һәм ветераны. [[Көйөргәҙе районы]] Киров исемендәге хужалыҡтың элекке машина менән һыйыр һауыу операторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Фәтихова Эльвира Миҙхәт ҡыҙы]] (1971), йырсы. 1997 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2014). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Зиннуров Мөхәмәт Зиннур улы]] (1907—1995), механизатор. [[Ҡариҙел районы]] «Ҡариҙел» совхозының элекке тракторсыһы. [[Ленин ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Абдуллин Әхмәт Ғатаулла улы]] (1912—1951), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1938—1940 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары; 1941 йылдан [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның политбүлек начальнигы, гвардия майоры; 1943—1950 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Хеҙмәт резервтары идаралығы начальнигы. [[БАССР]]-ҙың икенсе саҡырылыш (1947—1951) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1942) ордендары кавалеры. 
* [[Кривошеева Клавдия Егоровна]] (1912—17.02.2005), [[Хәйбулла районы]] Чкалов исемендәге колхоздың элекке малсыһы. Ленин ордены кавалеры (1956). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Һары (Яңы Һары ауыл советы)]] тимер юл станцияһы ҡасабаһынан.
* [[Мусина Сөйөмбикә Әхәт ҡыҙы]] (1917—?), табип. 1939 йылдан [[Өфө]]ләге 3-сө поликлиниканың участка терапевы; 1946—1974 йылдарҙа 4-се инфекция дауаханаһы ординаторы, диагностика бүлеге мөдире. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1974). Сығышы менән [[Дүртөйлө]] ҡалаһынан.
* [[Хәбибуллин Биктимер Ситдиҡ улы]] (1927—?), [[урман]]сы. 1956—1977 йылдарҙа [[Ҡыйғы]] урман хужалығы урмансыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған урмансыһы. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Шәрәфетдинов Миҙхәт Хөббөтдин улы]] (1927—20.11.2004), финанс, партия һәм совет органдары, хужалыҡ хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1962—1988 йылдарҙа [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] он тартыу комбинаты директоры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән ошо райондың [[Дауыт (Әбйәлил районы)|Дауыт]] ауылынан.
* [[Ясаков Иван Тимофеевич]] (1927—2016), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1957—1991 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Маҡан» совхозы шоферы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) ордендары кавалеры. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1977). Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1977). «Маҡан» совхозының атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Федоровка районы]] [[Яңы Софиевка (Фёдоровка районы)]] ауылынан.
* [[Ғиләжев Мәүләүи Хаммат улы]] (1932—9.02.2017), [[нефть|нефтсе]]. 1958 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы моторисы, машинисы; 1964 йылдан транспорт контораһы инженеры, 1965 йылдан — эксплуатациялау начальнигы; 1976—1995 йылдарҙа Дүртөйлөләге 1-се технологик транспорт идаралығы начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1988), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (1992), [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1987). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Түбәнге Аташ]] ауылынан.
* [[Мортазин Батыр Рәхмәт улы]] (1932—30.11.2013), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1948 йылдан Әбйәлил районы Будённый исемендәге колхоз, 1957 йылдан «Урал» совхозының Әбдрәш бүлексәһе малсыһы, 1963 йылдан — бригадир, 1983—1992 йылдарҙа — һөт-тауар фермаһының өлкән ат ҡараусыһы (конюхы). [[Ленин ордены|Ленин]] (1982) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Әбдрәш]] ауылынан.
* [[Әғләмов Нәғим Харислам улы]] (1932—24.12.2008), монтажсы. 1958—1992 йылдарҙа «Гидромонтаж» тресының [[Зәй]] монтажсылар участкаһы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977), [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1973). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Оло Шаҙы]] ауылынан.
* [[Ғүмәров Әсғәт Ғәлимйән улы]] (1937), ғалим-инженер-механик һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (1991) һәм вице-президенты (1991). Техник фәндәре докторы (1984), профессор (1986), Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1974) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997), [[СССР]] нефть сәнәғәте отличнигы (1970), почетлы нефтсе (2002).
* [[Кәримов Роберт Сөләймән улы]] (1937), нефтехимик. 1955—1989 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] операторы. 2-се (1986) һәм 3-сө (1978) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны ордендары]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Үрге Бәгәнәш]] ауылынан.
* [[Хәбисламов Вәсил Карам улы]] (1937), үҙешмәкәр композитор, 1972—1997 йылдарҙа [[Борай]] музыка мәктәбе уҡытыусыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Абдулла (Борай районы)|Абдулла]] ауылынан. 
* [[Әминев Юлай Ғәзиз улы]] (1937—2011), яҙыусы, тәржемәсе. 1990 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары|Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] [[Зәйнәб Биишева]]ның улы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]]ның Иҫке Ҡаратаулы ауылынан (хәҙер [[Малаяҙ]] ауылы составында). 
* [[Күсәрбаева Гөлминур Сәхи ҡыҙы]] (1942), табип. 1974 йылдан Дүртөйлө үҙәк район дауаханаһы терапевы, 1992 йылдан — баш табип урынбаҫары, 1994—2005 йылдарҙа — участка терапевы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Иҫән]] ауылынан. 
* [[Таҡаев Роберт Мөхәмәт улы]] (1952), санитар табип. 2005—2011 йылдарҙа Ҡулланыусылар хоҡуғын һәм кеше именлеген һаҡлау өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе, Башҡортостан Республикаһы буйынса баш дәүләт санитар табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау отличнигы, Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Борай районы [[Түгәрәк (Борай районы)|Түгәрәк]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Авдошкин Семён Егорович]] (1918—9.03.1963), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, пулемёт ротаһы командиры, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).
* [[Мырҙағәлимов Ғәзиз Ғәбиҙулла улы]] (1923—11.06.1990), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, орудие командиры, кесе сержант. Советтар Союзы Геройы (1944).
* [[Сөләймән Абдуллин]] (1928—11.03.2002), [[башҡорт]] [[йыр]]сыһы, халыҡ йырҙарын башҡарыусы, [[1948]]—[[1974]] йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы һәм концерт бригадаһы етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1986).
* [[Гаврилова Валентина Трофимовна]] (1938), [[Ишембай машиналар эшләү заводы]] эшсеһе, II һәм III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. 
* [[Молчанов Анатолий Александрович]] (1938), ғалим—геофизик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1974), профессор (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1979), почётлы геолог (1988), почётлы эколог (2013). [[СССР]]‑ҙың уйлап табыусыһы (1987) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1980). [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]] ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән [[Ташкент]] ҡалаһынан. 
* [[Сафиуллин Әбелхәйер Ҡасим улы]] (1943—10.03.2022), театр режиссёры. 1991 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Ҡаратәкә]] ауылынан.  
* [[Сөләймәнова Нурия Сәғҙи ҡыҙы]] (1948), хеҙмәт ветераны, һатыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Яңы Яуыш (Мәсетле районы)|Яңы Яуыш]] ауылынан.
* [[Шәрипова Әлиә Хәйҙәр ҡыҙы]] (1948—7.08.1921), [[театр]] актёры, йәмәғәтсе. 1967—2021 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]].
* [[Мөхәмәтшин Игорь Тимербулат улы]] (1963), хәрби хеҙмәткәр, вице-адмирал. 2019 йылдың 1 мартынан — Рәсәй Федерацияһы Хәрби-Диңгеҙ флоты Баш командующийының ҡоралдар буйынса урынбаҫары.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы]] (1899—23.02.1943), хәрби хеҙмәткәр, генерал-майор. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се (һуңынан 16-сы Чернигов гвардия дивизияһы) Башҡорт кавалерия дивизияһы]]н ойоштороусы һәм 1941 йылдың декабренән 1943 йылдың февраленә тиклем уның командиры. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2020, үлгәндән һуң).
* [[Ибраһимов Рәхим Кирәй улы]] (1904—20.12.1971), дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1937—1946 йылдарҙа [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]] һәм [[БАССР Юғары Советы]] Президиумы (1938 йылдан) Рәйесе. [[СССР]]-ҙың, [[РСФСР]]-ҙың һәм [[БАССР]]-ҙың 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1944), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1936) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1949) ордендары кавалеры.
* [[Шәрипов Әкрәм Әғзәм улы]] (псевдонимы ''Воронин Аркадий Иванович''; 1919–19.11.1991), ғалим һәм яҙыусы. 1939–1960 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәре хеҙмәткәре, полковник. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Хәрби фәндәр кандидаты. Александр Фадеев исемендәге халыҡ-ара әҙәби пермия лауреаты (1981). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы, ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шаран районы]] [[Наратаҫты (Башҡортостан)|Наратаҫты]] ауылынан.
* [[Путятинский Виктор Александрович]] (1934—28.01.2012), хәрби хеҙмәткәр, инженер‑механик, юғары хәрби мәктәп уҡытусыһы. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1989). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), Рәсәй Федерацияһының почётлы энергетигы (1998), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2001). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] Үрге Троицкий ауылынан.
* [[Мороз Елена Александровна]] (1944), пианист, педагог. 1970 йылдан [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы һәм концертмейстеры, бер үк ваҡытта 1976—1999 йылдарҙа — [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]], 2000 йылдан — [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Профессор (2009). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) атҡаҙанған артисы. 
* [[Медведев Юрий Анатольевич]] (1949), ғалим-иммунолог‑аллерголог, 1975—2012 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1989), профессор (1992). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1769]]: [[Наполеон I Бонапарт]], [[Франция]] императоры.
* [[1750]]: Пьер Сильвен Марешаль, Франция [[Философия|философы]], әҙәбиәт|яҙыусы, сәйәси эшмәкәр.
* [[1785]]: Томас де Квинси, [[Англия]] яҙыусыһы.
* [[1810]]: Лауринас Ивинскис, [[Литва]] яҙыусыһы.
* [[1890]]: Жак Ибер, Франция композиторы.
* [[1910]]: Леонид Душкин, [[СССР]] [[фән|ғалимы]], реактив двигателдәр конструкторы. 
* [[1925]]: Оскар Питерсон, [[Канада]]ның [[джаз]] пианисы.
* [[1930]]: Шәмши Ҡалдаяҡов, [[Ҡаҙағстан]] композиторы, илдең Дәүләт гимнының көйө, күп популяр [[йыр]]ҙар (шул иҫәптән «Әниемә» йыры) авторы.
* [[1930]]: Людмила Хитяева, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1983).
* [[1945]]: Ален Жюппе, [[дәүләт]] эшмәкәре, 1995—1997 йылдарҙа [[Франция]]ның премьер-министры.
* [[1945]]: Екатерина Васильева, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1986).
* [[1955]]: Али Лараед, дәүләт эшмәкәре, 2013 йылда [[Тунис]]тың премьер-министры.
* [[1990]]: Дженнифер Лоуренс, [[АҠШ]] актрисаһы, «[[Оскар]]» премияһы лауреаты.
* [[1990]]: Нюша (төп исеме Анна Шурочкина), [[Рәсәй]] йырсыһы, актёр, йырҙар авторы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З15]]
[[Категория:15 август]]</text>
      <sha1>cx9n7cwugwmlmayomzfh5b22n4g8301</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мырҙалар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78873</id>
    <revision>
      <id>1302747</id>
      <parentid>1279856</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T04:45:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1685" sha1="gdfom3xw4j7sbdy5x2jy3095ol23555" xml:space="preserve">'''Мырҙалар''' — Әйле ырыу-ҡәбилә берләшмәһенә ҡараған башҡорт ҡәбиләһе.

== Ырыу составы ==

* аҡсыуаш,
* балтағол,
* барҡылдаҡ,
* бишәй, бүреҫ,
* йәтимдәр,
* ҡаҙаҡ,
* ҡоҙғон,
* ҡотлосура,
* ҡырҙы,
* манғул,
* миндияр,
* сипай,
* сулпы,
* сырҙы,
* таҙ,
* тауир,
* таулы,
* тунғатар,
* шайтан

== Әҙәбиәт ==
* [https://vk.com/wall-43837739_1794 История башкирских родов Т.23 КУДЕЙ МУРЗАЛАР КАРАТАВЛЫ.pdf]{{ref-ru}}{{V|17|04|2022}}   

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|89996}}{{V|17|04|2022}}  
* [http://suyun.info/?p=07032014 История башкирского клана Мурзалар по данным ДНК-генеалогии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210517085851/https://suyun.info/?p=07032014 |date=2021-05-17 }}
* [https://minasaba.ru/bashkirskij-narod/istorija-bashkirskogo-naroda/46-znaj-korni-svoi-tubaljas-murzalar.html Түбәләҫ һәм Мырҙалар ырыуы тураһында Хәмиҙуллин Салауат ФМ-радиола 1 декабрь 2017]{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://chel-portal.ru/encyclopedia/murzalar/t/11139 Силәбе өлкәһе порталы. Мырҙалар]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Башҡорт ҡәбиләләре}}

[[Категория:Башҡорт ырыуҙары]]
[[Категория:Башҡорт ҡәбиләләре]]</text>
      <sha1>gdfom3xw4j7sbdy5x2jy3095ol23555</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мортазин Рәүеф Әхмәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86068</id>
    <revision>
      <id>1302742</id>
      <parentid>1230271</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T03:39:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9397" sha1="6s7x9jpioleuh0gxazq0iha7hzqxw7m" xml:space="preserve">{{ФШ|Мортазин}}
{{Персона
 |имя                  = Рәүеф Мортазин
 |изображение          = 
 |ширина               = &lt;!-- например, 200px --&gt;
 |описание изображения = &lt;!-- Должна характеризовать портрет --&gt;
 |имя при рождении     = 
 |род деятельности     = Композитор
 |дата рождения        = 15.01.1910
 |место рождения       =  [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] &lt;ref name=&quot;Х&quot;&gt;Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Баймаҡ районы}}.&lt;/ref&gt;[[Темәс]] ауылы
 |гражданство          = {{USSR}} → {{RUS}}
 |подданство           = 
 |дата смерти          = 10.04.1994
 |место смерти         = {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы
 |отец                 = 
 |мать                 = 
 |супруг               = 
 |супруга              = 
 |дети                 = 
 |награды и премии     = 
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Отечественной войны 2 степени|1985}}{{!!}}{{Орден Знак Почёта|1955}} {{!!}} {{Орден Знак Почёта|1971}}
{{!}}-
{{!}} {{Медаль За оборону Москвы}}{{!!}}{{Медаль За трудовую доблесть}}
{{!}}-
{{!}} {{Салауат Юлаев исемендәге премияһы|1990}}
{{!}}}
 |сайт                 = &lt;!-- Официальный сайт. Не добавляйте сюда сайты фан-клубов и т. п. --&gt;
 |викисклад            = 
}}
'''Мортазин Рәүеф Әхмәт улы''' ([[15 ғинуар]] [[1910 йыл]] — [[10 апрель]] [[1994 йыл]]) — композитор, педагог, йәмәғәтсе. 1947—1951  йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Мәҙәниәт министрлығының фольклор кабинеты мөдире, 1951—1957 йылдарҙа Башҡорт музыка училищеһы уҡытыусыһы. 1940 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1947—1966 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Композиторҙар союзының идара рәйесе урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1990). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955, 1971).

== Биографияһы ==
Рәүеф Әхмәт улы Мортазин 1910 йылдың 15 ғинуарында Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе&lt;ref name=&quot;Х&quot; /&gt; [[Темәс]] ауылында тыуа. [[Темәс мәктәбе|Ете йыллыҡ мәктәп]]те тамамлағас, [[Өфө сәнғәт училищеһы|Өфө музыка техникумының]] оркестр бүлексәһенә уҡырға инә. Бер үк ваҡытта Башҡорт драма театры оркестрында торбала уйнай. Хеҙмәт юлын 1930 йылда Баймаҡ баҡыр иретеү заводының тынлы оркестры етәксеһе булараҡ башлай. 1934—1936 йылдарҙа Баймаҡ һәм Стәрлебаш колхоз-совхоз драма театрҙарының музыкаль етәксеһе булып эшләй. 1937—1941 йылдарҙа Мәскәү консерваторияһының башҡорт бүлексәһендә профессорҙар Г. Литинский, Е. Месснер, И. Яцевичтарҙың композиция класында уҡый.

Һуғыштың тәүге көндәрендә үк фронтҡа китә. Мәскәү эргәһендәге һуғыштарҙа ҡатнаша, яралана. 1946 йылда демобилизацияланғандан һуң, Рәүеф Мортазин музыкаль белем алыуын дауам итә һәм ошо уҡ йылда профессор В. Белыйҙың композиция класы буйынса консерваторияны тамамлап сыға.

1947 йылдан Өфөлә йәшәй һәм эшләй. 1947—1966 йылдарҙа Композиторҙар союзы рәйесе урынбаҫары була, күп тапҡырҙар Рәсәй һәм Башҡортостан композиторҙар союздары идаралары составына һайлана. 1947 йылдан БАССР Мәҙәниәт министрлығының фольклор кабинеты мөдире, 1951—1957 Өфө музыка училищеһында торба класы уҡытыусыһы булып эшләй. Башҡорт халҡының йыр сәнғәтен һаҡлап ҡалыуға ҙур өлөш индерә. Рәүеф Мортазин 300-ҙән ашыу халыҡ йырын яҙып ала, байтағы уның эшкәртеүендә башҡарыла.

Башҡортостан мәҙәниәтен үҫтереүгә индергән ҙур өлөшө, әүҙем ижади эшмәкәрлеге өсөн ике «Почёт Билдәһе» ордены, «Фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Ижадсының хәрби наградалары ла бар: II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] 06.04.1985)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|1512596807}}&lt;/ref&gt; һәм «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы.

Композитор 1994 йылдың 10 апрелендә Өфөлә вафат була.

== Төп әҫәрҙәре ==
'''Опералар:'''
* «Азат» — [[Бикбаев Баязит Ғаяз улы|Баязит Бикбай]] либреттоһы (1948);
* «Дауыл» — [[Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы|Һәҙиә Дәүләтшинаның]] «Ырғыҙ» романы мотивтары буйынса [[Янбулатова Рәғиҙә Сәйетғәли ҡыҙы|Рәғиҙә Янбулатова]] либреттоһы (1969)
'''Симфоник оркестр өсөн әҫәрҙәре:'''
* Ете симфония (1952; 1957, 2-се ред. — 1961; 1963; 1970; 1974—1976; 1980; 1984)
* Увертюра;
* Скрипка менән оркестр өсөн концерт (1964, 2-се ред.— 1968);
* Торба менән оркестр өсөн концерт (1987).
'''Камера-вокаль әҫәрҙәре:'''
* Башҡорт шағирҙарының шиғырҙарына 150-нән ашыу йыр һәм романс.
'''Камера-инструменталь әҫәрҙәре:'''
* Скрипка, виолончель һәм фортепиано өсөн трио (1944);
* Фортепиано квинтеты (1976);
* Виолончель һәм фортепиано өсөн сюита (1967).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/8738-mortazin-r-ef-khm-t-uly}}
* {{Китап| автор         = Ахмадеева Г. Н.
 | заглавие      = Муртазин Рауф Ахметович. // Башкортостан: краткая энциклопедия
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Башкирская энциклопедия
 | год           = 1996
 | том           = 
 | страниц       = 672
 | страницы      = 416—417
 | isbn          = 5-88185-001-7
 | ref           = 
}}

== Һылтанмалар ==
* [http://posredi.ru/knb_M_Murtazin_RA.html Культура народов Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306001702/http://posredi.ru/knb_M_Murtazin_RA.html |date=2016-03-06 }}
* [http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-12-1324.html Уральская Историческая Энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140329081017/http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-12-1324.html |date=2014-03-29 }}
* [http://www.biografija.ru/biography/murtazin-rauf-akhmetovich.htm Муртазин Рауф Ахметович — Биография]
* [http://borgo.ucoz.ru/blog/murtazin_rauf_akhmetovich/2011-12-19-114 Рауф Ахметович Муртазин]

[[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]]
[[Категория:Башҡортостан композиторҙары]]
[[Категория:Рәсәй композиторҙары]]
[[Категория:СССР композиторҙары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>6s7x9jpioleuh0gxazq0iha7hzqxw7m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Латипов Данис Мансур улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117769</id>
    <revision>
      <id>1302726</id>
      <parentid>1071248</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T20:58:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2417" sha1="939148en27u6xtzve1cigxo8um623dc" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Латипов}}
'''Латипов Данис Мансур улы''' ([[28 сентябрь]] [[1990 йыл]]&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://rusboxing.ru/publications-view-517.html Федерация бокса России Латыпов Денис Мансурович&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017014537/http://rusboxing.ru/publications-view-517.html |date=2013-10-17 }}&lt;/ref&gt;, Ишембай&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;, БАССР, СССР) — [[Рәсәй]] боксёры, Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы&lt;ref&gt;[http://london2012.rsport.ru/london2012_boxing/20120720/605700111-print.html Боксеры-олимпийцы выиграли боевые спарринги у коллег по сборной России | Бокс | RIA Novosti&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;, [[Башҡортостан]] һәм «Динамо» клубы ([[Өфө]]) вәкиле&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dynamo-bashkortostan.ru/index.php/news/221-2011-04-27-09-36-47.html СДК «Динамо» — Чемпионат России по боксу: итоги предварительных поединков&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

Бокс буйынса халыҡ-ара турнирҙа көмөш призер ([[Дағстан]]) иҫтәлегенә бағышланған бокс буйынса турнир XIV халыҡ-ара М.-с. и. Умаханов, Рәсәй 29.04-06.05.2012 Дағстан, Махачкала&lt;ref&gt;http://www.eubc-boxing.org/system/files/umahanova_2012.pdf{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Башҡортостан боксёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:28 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1990 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Ишембайҙа тыуғандар]]
[[Категория:Өфө спортсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]</text>
      <sha1>939148en27u6xtzve1cigxo8um623dc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөхәммәт Риза Пәһләүи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122203</id>
    <revision>
      <id>1302752</id>
      <parentid>1298125</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T06:20:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49617" sha1="j1a2x657wo1f7jzfwbzhuqxczn73or1" xml:space="preserve">{{Государственный деятель
| должность            = Иран шаһиншаһы
| порядок = 35
| имя                  = Мөхәммәт Риза Пәхләүи
| изображение          = Mohammad Reza Pahlavi.png
| описание изображения = 
| герб                 =
| подпись герба        = 
| ширина герба         = &lt;!-- ширина изображения герба в пикселях (по умолчанию — 100px) --&gt;
| начало полномочий    = 1941 йылдың 26 сентябре
| коронация            = 1967 йылдың 26 октябре
| флаг                 =
| флаг2                = Standard of the Shahanshah of Iran.svg
| окончание полномочий = 1979 йылдың 11 феврале
| предшественник       = [[Риза Пәхләүи]]
| преемник             = титул бөтөрөлгән
| премьер = {{Collapsible list |title=''исемлекте ҡарағыҙ''|1=Али Мансур &lt;br&gt; Мөхәммәт Али Форуғи&lt;br&gt;Али Сөхәйле&lt;br&gt;Әхмәт Ҡәүәм ас-Салтан&lt;br&gt;[[Али Сөхәйле]](2-се срок)&lt;br&gt;Мөхәммәт Сәйет&lt;br&gt;Мортаза-Ҡоло Баят&lt;br&gt;Ибраһим Хәкими&lt;br&gt;Мөхсән Саҙрый]]&lt;br&gt;Ибраһим Хәкими (2-се срок)&lt;br&gt;Әхмәт Ҡәүәм ас-Салтани&lt;br&gt;Сардар се срок)&lt;br&gt;Хаж Али Размара&lt;br&gt;Хөсәйен Ала]]&lt;br&gt;Мөхәммәт  Мосаддыҡ&lt;br&gt;Әхмәт Ҡәүәм ас-Салтани (5-се срок)&lt;br&gt;Мөхәммәт Мосаддыҡ (2-се срок)&lt;br&gt;[[Захеди, Фазлулла Захеди&lt;br&gt;Хөсәйен Ала (2-се срок)&lt;br&gt;Манучехр Эғбал&lt;br&gt;Жафар Шәриф-Имами&lt;br&gt;Али Әмини&lt;br&gt;Әмир Асадулла Аләм&lt;br&gt;Хасан Али Мансур&lt;br&gt;Әмир Ғәббәс Хәүәйда&lt;br&gt;Жамшид Амузиһар&lt;br&gt;Жафар Шәриф-Имами]](2-се срок)&lt;br&gt;Ғоләм Риза Азһари]]&lt;br&gt;Шапур Бәхтейәр}}
| место рождения = {{comment|Тәһран|Тегеран}}, {{comment|Фарсыстан|Персия}}, Каджарҙар династияһы

| награды =
{{{!}}
{{!}}{{Орден Пехлеви}}{{!!}}{{Зөлфиҡәр ордены}}{{!!}}{{Таж ордены сылбыры (Иран)}}
{{!}}-
{{!}}{{!!}}{{Лиякат ордены}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден Бани|GCB}}{{!}}{{!}}{{Орден Белого льва}}{{!}}{{!}}{{Баш командующий дәрәжәһендәге Почёт легионы ордены}}
{{!}}-
{{!}}{{Кавалер Большого Креста особой степени ордена За заслуги перед ФРГ}}{{!}}{{!}}{{Большой крест с лентой Ордена За заслуги перед Итальянской Республикой}}{{!}}{{!}}{{Большая Звезда Почёта за Заслуги перед Австрией}}
{{!}}-
{{!}}{{Кавалер ордена Слона}}{{!}}{{!}}{{Орден Спасителя}}{{!}}{{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Леопольда I}}
{{!}}-
{{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Святого Олафа}}{{!}}{{!}}{{Орден Югославской большой звезды}}{{!}}{{!}}{{Финляндия арыҫланы ордены}}
{{!}}-
{{!}}{{Кавалер Высшего ордена Святого Благовещения}}{{!}}{{!}}{{Орден Хризантемы}}{{!}}{{!}}{{Орден Карлоса III}}
{{!}}-
{{!}}{{Военный Крест 1939-1945 (Франция)}}{{!}}{{!}}{{Орден Золотой шпоры}}{{!}}{{!}}{{Орден Серафимов}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден Нила}}{{!!}}{{Азат итеүсе Сан-Мартин орденының ҙур тәреһе}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста ордена Южного Креста}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден Чакри}}{{!!}}{{Соломон ордены}}{{!!}}{{Королевская Викторианская цепь}}
{{!}}-
{{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Нидерландского льва}}{{!!}}{{Большой крест ордена Ацтекского орла}}{{!!}}{{Хөсәйен ибн Алиҙың 1 класлы ордены}}
{{!}}-
{{!}}{{Король Әбдел-Азиз ордены}}{{!!}}{{Яңырыу орденының ҙур йондоҙо}}{{!!}}{{Малайзия Тажы ордены сылбыры}}
{{!}}-
{{!}}{{1 класлы Оясви Раянья ордены}}{{!!}}{{Омандың 1 класлы хәрби ордены кавалеры}}{{!!}}{{1959 йылдан Бойондороҡһоҙлоҡ орденының ҙур таҫмаһы (Тунис)}}
{{!}}-
{{!}}{{Ҡояш ордены (Афғанстан)}}{{!!}}{{Нишан-е-Пакистан ордены}}{{!!}}{{Орден Независимости (Катар)}}
{{!}}-
{{!}}{{Большая лента специального класса ордена Благожелательных облаков}}{{!!}}{{Мөхәммәт Али орденының ҙур таҫмаһы}}{{!!}}{{Иҙрис I ордены сылбыры}}
{{!}}}
}}

'''Мөхәммәт Риза Пәһләүи''' ([[26 октябрь]] [[1919 йыл]] — [[27 июль]] [[1980 йыл]]) — {{comment|Пәһләүиҙәр|Пехлеви}} династияһынан [[1941]]—[[1979]] йылдарҙа хакимлыҡ иткән [[Иран]]дың утыҙ бишенсе һәм һуңғы шаһы&lt;ref name=&quot;IC&quot;&gt;[http://www.iranchamber.com/history/mohammad_rezashah/mohammad_rezashah.php Iranian Chamber Society. History of Iran. Mohammad Reza Shah Pahlavi.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170206231102/http://www.iranchamber.com/history/mohammad_rezashah/mohammad_rezashah.php |date=2017-02-06 }}&lt;/ref&gt;. Күп кенә ислам традициялары менән хушлашырға тырышып ҡарай, хатта ҡыҫҡа ваҡытҡа булһа ла, йыл хисабын да һижриҙән түгел, Әһәмәниҙәр династияһы дәүеренән алып индерә (Раштыуанан 1976 йылды ул 1355 һижрә йылы тип түгел, шаһиншаһ хакимлығының 2535 йылы тип иғлан итә); әммә тиҙҙән хуплау тапмаған был яңылыҡты юҡҡа сығарырға мәжбүр була. [[1973 йыл]]да Иранда бер партиялы авторитар режим урынлаштырыла, бөтә граждандарға идара итеүсе партия ағзаһы булырға ҡушыла, ә бөтә башҡа йәмәғәт берекмәләре тыйыла; шулай уҡ йәшерен полиция ойошторола. 1979 йылғы Ислам революцияһы шаһты бәреп төшөрә, ул илдән ҡыуыла һәм [[Ҡаһирә]]лә, һөргөндә йәшәп, вафат була. Һуңғы шаһтарҙың Реформаларына ҡаршы реакция тулҡынында аятолла Хөмәйни етәкселегендә власҡа исламсы [[Фундаментализм|фундаменталистар]] килә.

== Биографияһы ==
Мөхәммәт Риза 1919 йылдың 26 октябрендә [[Тәһран]]да ул ваҡытта Фарсы казак бригадаһы командиры, ә һуңғараҡ — иран ҡораллы көстәре баш командующийы, хәрби министры һәм премьер-министры булып киткән полковник Ризахан ғаиләһендә тыуа. [[1925 йыл]] аҙағында Ризахан Әхмәт-шаһ Каджарҙы тәхеттән төшөрә һәм, династияһына «Пәхләүи» фамилияһын ҡабул итеп, үҙен иран шаһы тип иғлан итә.

[[1925 йыл|1925]]—[[1930 йыл]]дарҙа Мөхәммәт Риза Пәһләүи — Фарсы кадет корпусында, һуңынан —  [[Швейцария]]лағы Institut Le Rosey мәктәп-пансионында, [[1936 йыл|1936]]—[[1938 йыл]]дарҙа  Тәһранда офицерҙар училищеһында уҡый.

== Икенсе Бөтә донъя һуғышы һәм хакимлығының башы ==
[[1941 йыл]]дың сентябрендә, Иранды инглиз һәм совет ғәскәрҙәре оккупацияланыуынан, атаһы Риза Пәһләүиҙең тәхеттән баш тартыуы һәм һөрөлөүенән һуң, Мөхәммәт Риза Пәһләүи Иран шаһиншаһы тип иғлан ителә һәм [[1942 йыл|1942 йылда,]] союз килешеүенә ҡул ҡуйып, [[Бөйөк Британия]] һәм [[СССР]] менән хеҙмәттәшлек итеү теләген белдерә. [[1943 йыл]]дың [[9 сентябрь|9 сентябрендә]] шаһ үҙенең указы менән нацистик [[Өсөнсө рейх|Германияға]] һуғыш иғлан итә. [[1946 йыл]]да совет ғәскәрҙәре Ирандың төньяғынан сығарыла.

Башта шаһ ил менән идара итеүгә аҙ ҡыҫыла, хөкүмәт мәжлескә отчёт бирә. Шаһ тәжрибәһеҙ һәм баҙнатһыҙ хаким тип һанала. [[1949 йыл]]дың [[4 февраль|4 февралендә]] шаһҡа уңышһыҙ һөжүмдән һуң, хәлдәр үҙгәрә. Тәһран университетындағы тантаналы церемония ваҡытында, Фахр-Арай өс метр алыҫлыҡтан атып, шаһтың яңағын еңелсә яралай. Фахр-Арайҙы офицерҙар шундуҡ атып үлтерә. Иранда хәрби хәл-торош индерелә. Үлтереүсе ағза булып торған Ирандың халыҡ партияһы закондан тыш тип иғлан ителә, оппозиция эшмәкәрҙәре ҡулға алына. [[1949 йыл]]да {{comment|Ойоштороу йыйылышы|Учредительное собрание}}, дәүләт идаралығында шаһҡа, мәжлесте таратыу хоҡуғын рөхсәт иткән киң вәкәләттәр биреп, конституцияға үҙгәрештәр индереүҙе хуплай.

== 1950-се йылдар башындағы сәйәси көрсөк ==
Икенсе Бөтә донъя һуғышынан һуң, илдә өҫтөнлөклө урынды биләгән Бөйөк Британия һәм уны ҡыҫырыҡлап сығарырға тырышҡан АҠШ араһында Иранға йоғонто өсөн киҫкен көрәш тоҡана. Инглиз-Иран нефть компанияһы килемдәрен британия акционерҙары һәм Иран араһында бүлеү тураһында һөйләшеүҙәр башлай. Шул уҡ ваҡытта Иранда нефть сәнәғәтен дәүләт милкенә әйләндереү тураһындағы саҡырыуҙар башлана. [[1951 йыл]]дың мартында премьер-министр Али Размара {{comment|дәүләт милкенә әйләндереүгә|национализациялауға}} ҡаршы булыуын белдерә, дүрт көн үтеүгә ул мәсеттән сыҡҡан сағында атып үлтерелә.

[[1951 йыл]]дың апрелендә шаһ премьер-министр итеп дәүләт милкенә әйләндереү өсөн сығыш яһаусы Мөхәммәт Мосаддыҡты тәғәйенләй, ә [[1 май]]ҙа, мәжлес уны бер тауыштан ҡабул иткәндән һуң, Инглиз-Иран нефть компанияһын национализациялау тураһындағы законға ҡул ҡуя. Национализациялағандан һуң, британ белгестәре ҡайтып китеү һәм Британия эмбарго индереү сәбәпле, нефть сығарыу туҡтап ҡала тиерлек. [[1952 йыл]]дың 16 июлендә, Мосаддыҡ үҙенә ғәҙәттән тыш вәкәләттәр һәм армияны буйһондороуҙы талап иткәне өсөн, шаһ уны отставкаға ебәрә. Был Тәһранда дөйөм забастовкаға һәм ихтилалға сәбәп була. [[1952 йыл]]дың 22 июлендә шаһ Мосаддыкты тағы ла премьер-министр итеп ҡуйырға мәжбүр була.

1952 йылдың октябрендә Мосаддыҡ хөкүмәте Англия менән мөнәсәбәттәрен өҙә. [[1953 йыл]]дың февралендә Мосаддыҡ, монарх идара итергә түгел, тәхеттә ултырырға тейеш, тип, шаһҡа Иранды ҡалдырып китергә тәҡдим итә. Шул уҡ ваҡытта британдар, нефть килемдәрен Америка менән бүлешеүгә ризалыҡ биргәс, уларҙың ярҙамына таянып, Мосаддыкты ҡолатыуға өлгәшә. Планлаштырылған түңкәрелеш  [[Иранда түңкәрелеш (1953)|Аякс операцияһы]] атамаһын ала. [[16 август|16]] — [[18 август]]а шаһ [[Бағдад]]та ([[Ираҡ]]), [[18 август|18]] — [[22 август]]а — [[Рим]]дә ([[Италия]]) ваҡытлыса һөргөндә була. [[1953 йыл]]дың авгусында тәхеткә бәйле хәрбиҙәр, генерал Ф. Захеди етәкселегендә, инглиз-американдар ярҙамында түңкәрелеш ойоштора һәм Мосаддыҡтың Милли фронт хөкүмәтен ҡолата. Шул ваҡыттан алып ғәмәлдә шаһ илдәге тулы власҡа эйә була.

[[1954 йыл]]дың [[19 сентябрь|19 сентябрендә]] Иран хөкүмәте Халыҡ-ара нефть консорциумы менән килешеүгә ҡул ҡуя (21 октябрҙә мәжлес хуплай). Уның буйынса Халыҡ-ара нефть консорциумының (ҡыҫҡартып: МНК) 95 % акцияһы 8 компанияға ҡарай: 40 % — «British Petroleum» тип үҙгәртелгән элекке АИНК-ға ; 14 % — инглиз-һолланд «Royal Dutch Shell»; 35 % — америка &quot;ҙур биш&quot;е ҡулында («Стандарт ойл оф Нью-Джерси», «Сокони мобил ойл», «Стандарт ойл оф Калифорниа», «Тексако», «Галф ойл корпорейшн») һәм 6 % — француз «Компани франсез де петроль» компанияһында. Иран 50 % саф табыш ала. Килешеү ғәмәле 25 йылға  —  артабан [[1994 йыл]]ға тиклем оҙайтыу шарты менән[[1979 йыл]] аҙағына тиклем билдәләнә. Килешеү 1951 йылғы нефть сәнәғәтен дәүләт милкенә әйләндереү тураһындағы ҡарарҙы ғәмәлдә юҡҡа сығара.

[[1957 йыл]]да − ЦРУ-ның һәм Моссадтың ярҙамы менән САВАК йәшерен сәйәси полицияһы ойошторола.

== Ирандың тышҡы сәйәсәте ==
[[Файл:Mohammad Reza Pahlavi, Shah of Iran, President Richard Nixon, and Mrs. Nixon Entering a State Dinner in the White House - DPLA - c6c601044eaa77ccda01fc308c036537.gif|мини|230x230пкс|Мөхәммәт Риза Пәһләүи һәм АҠШ президенты Ричард Никсон Патриция Никсон менән.]]
[[Файл:Ghassem_Rezai_With_Shah.jpg|мини|230x230пкс|Шаһ Ниаваран һарайында.]]

=== 1950-се йылдар ===
[[1955 йыл]]дың [[11 октябрь|11 октябрендә]] Иран Бағдад пактына ҡушыла.

[[1957 йыл]]да үҙе Иран Британияның элекке колонияһы [[Бахрейн]]ды үҙенең территорияһы тип иғлан итә. [[1971 йыл]]да Бахрейнда, халыҡтың күпселеге Бөйөк Британияға буйһонмау һәм Иранға инмәү өсөн тауыш биргән референдумдан һуң, яңы дәүләт хасил була  һәм Иран Бахрейн менән дипломатик мөнәсәбәт урынлаштыра.

=== 1960 - 1970-се йылдар ===
1960 -1970-се йылдарҙа Ирандың тышҡы сәйәсәтендә принципиаль үҙгәрештәр һәм яңы йүнәлеш барлыҡҡа килә. Беренсенән, шаһ социалистик илдәр менән иҡтисади хеҙмәттәшлек күләме масштабын ҡырҡа киңәйтә. Был Көнбайыштың Иранда сәнәғәттең нигеҙ база тармаҡтарын үҫтереүгә ярҙам итергә теләмәгәнлегенән; СЭВ илдәре менән тышҡы иҡтисади хеҙмәттәшлек шарттарының отошло булыуынан; Тәһрандың ҡаршы торған ике система араһында баланста булыуы тышҡы сәйәсәтен үҙаллы үткәреү мөмкинлеген күберәк биргәнлектән; Фарсы ҡултығы районында конфликт килеп тыуған осраҡта Төньяҡ Иран сигендә тылдар тәьмин итергә тырышыуынан; Урта Көнсығышта совет сәйәсәтенең формалашыуына Бағдадтың йоғонтоһон нейтралләштереү өмөтөнән килеп сыға. Исфахан металлургия комбинаты совет-иран хеҙмәттәшлегенең төп объекты була. Иран-Европа контракттары менән Трансиран газ үткәргесе буйлап Иран газын Кавказ аръяғына һәм шундай уҡ күләмдәге Себер газын Көнбайыш Европаға һатыу ике ил өсөн дә мөһим әһәмиәткә эйә «быуат килешеүе» була, Тәһранға «Европаға тәҙрә» асыу мөмкинлеген бирә. Совет-иран хеҙмәттәшлеге менән параллель рәүештә Ирандың Көнсығыш Европа илдәре, бигерәк тә нефть сығарыу ҡорамалдары етештереү буйынса артыҡ ҡеүәттәргә эйә Румыния, менән хеҙмәттәшлеге үҫешә.
[[Файл:Standard_of_the_Shahanshah_of_Iran.svg|слева|мини|200x200пкс|&lt;center&gt;Шаһ Арьямехрҙың Император Штандарты&lt;/center&gt;]]
Икенсенән, Тәһран {{comment|Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһын|ОПЕК}}  төҙөүҙә һәм нефть сығарыусы илдәрҙең Көнбайыштың сәнәғәт йәһәтенән үҫешкән илдәре менән тиң хоҡуҡлы булыуы, иң тәүҙә нефткә хаҡтарҙы һәм уны сығарыу хоҡуғы өсөн аҡса бүлеүҙе арттырыу буйынса әүҙем көрәшә. [[1973 йыл]]да нефтте 20 йыл дауамында МНК ҡарамағына поставкалауы һәм һуңғыһы (МНК) килемдең 60 % Тәһран файҙаһына билдәләнгән сумма күсереп тороу йөкләмәһен үтәү килешеүе менән МНК мөлкәте {{comment|Иран милли нефть компанияһына|ИННК}} бирелә. Һөҙөмтәлә нефткә хаҡ артыуы һәм МНК-ның Иран милли нефть компанияһына аҡса бүлеүе арҡаһында Ирандың табышы 1972 йылдағы 2,4 миллиард долларҙан [[1974 йыл]]да 20 миллиардҡа саҡлы үҫә.

Өсөнсөнән, шаһтың тышҡы сәйәсәтендә империалистик ынтылыштар ғына түгел, Ирандың хәрби ҡеүәтен үҫтереү, хатта донъя иҡтисадын күпмелер дәрәжәлә Тәһрандан бойондороҡло итерлек, планетаның «кәрәсин мискәһе» — Фарсы ҡултығында үҙ контролен урынлаштырыу планы менән нығытылған империалистик һыҙаттары (1970-се йылдарҙа хәрби сығымдар 20 тапҡырға артҡан) барлыҡҡа килә. Донъяла иң көслө һауа мендәрендәге флот төҙөп, өсөнсө донъяла иң камил ПВО системаһы булдырып, хәрби-һауа көстәре һәм вертолёттар паркы буйынса, АҠШ-тан башҡа, бөтөн [[НАТО]] илдәрен уҙып, Иран донъяның иң мөһим нефть транспорт артерияһы булған Ормуз боғаҙында өҫтөнлөккә өлгәшергә тырыша. Боғаҙҙың икенсе ярында булыу маҡсатында, шаһ Омандағы эске конфликтҡа ҡыҫыла һәм был солтанаттағы партизандарға ҡаршы үҙенең ғәскәрҙәрен ебәрә. Башҡа ғәрәп дәүләттәре менән Тәһрандың мөнәсәбәттәре көсөргәнешле була. Шаһ белудждарҙың сепаратизмынан ҡурҡа, шул арҡала [[Пакистан|Паҡстан]] һәм [[Афғанстан]] менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен тәьмин итеүгә ҙур көс сарыф итә.
[[Файл:Pahlavi_Coronation.png|слева|мини|&lt;center&gt;[[1967 йыл]]да Шаһтың батшабикә Фәрәхте таж кейҙереп тәхеткә ултыртыу тантанаһы.&lt;/center&gt;]]
1971 йылдың 1 декабрендә, инглиз ғәскәрҙәрен Фарсы ҡултығынан сығарғандан һәм [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре|Берләшкән Ғәрәп Әмирлеге — ОАЭ]] барлыҡҡа килгәндән һуң, иран ғәскәрҙәре инглиздәр килгәнгә тиклем был утрауҙар иран территорияһына ингән тигән сәбәп менән {{comment|Һормуз боғаҙы|Ормузский пролив}}ның өс утрауын: Абу-Мусаны, Томбе Бозоргты һәм Томбе Кучекты яулап ала (инглиз-иран һөйләшеүҙәре һәм ҡайһы бер ғәрәп илдәренең был ыңғайҙан протестары [[1972 йыл]]дың октябренә тиклем дауам итә).

Шаһ [[Фарсы ҡултығы]]ндағы монархиялар яҡлы була. [[Йемен]]дәге ([[1962 йыл|1962]]—[[1970 йыл|1970]]) граждандар һуғышы барышында Иран монархистарға ярҙам күрһәтә. Шуға оҡшаған сәйәсәт Оманда үткәрелә, [[1973 йыл]]да бында экспедицион корпус ебәрелә, һәм ул Дофар провинцияһында монархияға ҡаршы партизан хәрәкәтен баҫтырыуҙа мөһим роль уйнай.

Шаһ Советтар Союзы менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен хуплай. Мөхәммәт Риза өс тапҡыр —[[1956]], [[1965]] һәм [[1972 йыл]]дарҙа СССР-ға килә.

[[1963]], [[1966]] һәм [[1972 йыл]]дарҙа СССР менән Иран араһында иҡтисад һәм техник өлкәләрҙә, төрлө сәнәғәт объекттарын төҙөү буйынса хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуя һ . б.

Мосолман лидерҙары араһында беренсе булып Мөхәммәт Риза [[Израиль]] менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштыра, шуның өсөн уны радикал мосолман руханиҙары «сионистар сәйәсәте булышсыһы» пособнигы тип тәнҡитләй.

Ираҡ менән көсөргәнешле мөнәсәбәттәр һаҡлана. [[1975 йыл]]да Сәддам Хөсәйен менән Алжир килешеүенә ҡул ҡуйыла. Әммә конфликт, революция һәм репрессиялар иран армияһын көсһөҙләндергәндән, шаһты ҡолатҡандан һуң ғына, асыҡтан-асыҡ һуғышҡа әйләнә; Сәддам Хөсәйен Иранға һөжүм итә.

== Шаһтың эске сәйәсәте һәм радикаль реформалар серияһы ==
[[Файл:WhiteRevolution.jpg|мини|Шаһ ер участкаларын бүлә.]]
1963 йылда шаһ «Аҡ революция» тип аталған радикаль иҡтисади һәм ижтимағи реформаларҙың ҙур программаһын башлай. Баштараҡ ул үҙ эсенә 6 пунктты алһа, артабан уларға тағы ла 13 пункт индерелә. Программаға, тормошҡа ашырыу барышында хөкүмәт, нефть экспорты табышын файҙаланып, алпауыттарҙан ер участкаларын һатып алып, уны баҙар хаҡынан 30 % түбәнерәк хаҡҡа ер эшкәртеүсе крәҫтиәндәргә {{comment|көтәсәккә|рассрочка}} һатыуҙы ойошторған ер реформаһы индерелә. [[1970 йыл]]да 1,2 млн крәҫтиән ғаиләһе (иран крәҫтиәндәренең яртыһы тиерлек) ер ала. Урмандар һәм көтөүлектәр милли милеккә әйләндерелә. Индустриалләштереү киң йәйелдерелә, дәүләт ярҙамы менән заманса металлургик, машиналар эшләү, нефть химияһы, автомобилдәр, суднолар һәм самолёттар эшләү предприятиелары барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта дәүләт предприятиеларының бер өлөшө, эшселәрҙең табыш алыуҙа ҡатнашыу программаларын таратыу юлы менән хосусилаштырыла.

Радикаль реформалар күмәк халыҡтың һәм мосолман шиғисыларының оппозицияһын тыуҙыра. Шаһ үҙе күп кенә ислам традициялары менән хушлашырға тырышып ҡарай, хатта ҡыҫҡа ваҡытҡа булһа ла, йыл хисабын да һижриҙән түгел, Әһәмәниҙәр династияһы дәүеренән алып (Раштыуанан 1976 йылды ул 1355 һижрә йылы тип түгел, шаһиншаһ власының 2535 йылы тип иғлан итә) индергә; әммә тиҙҙән хуплау тапмаған был яңылыҡтан баш тартырға мәжбүр була. 1973 йылда Иранда власҡа, авторитетҡа өнһөҙ буйһоноуға нигеҙләнгән авторитар бер партиялы режим урынлаштырыла, бөтөн граждандарға идара итеүсе партия ағзаһы булырға ҡушыла, һ.б. төрлө йәмәғәт берләшмәләре тыйыла.

== Шаһты ҡыуып ебәреү һәм уның вафаты ==
[[1979 йыл]]ғы Ислам революция Иран шаһын ҡолата һәм ул илде ташлап китә. Һуңғы шаһтарҙың реформаларына ҡаршы реакция тулҡынында власҡа башында аятолла Хөмәйни торған ислам фундаменталистары килә. Тәүҙәрәк Мөхәммәт Риза Мысырға йүнәлә, һуңынан Мароккола, Багамда һәм Мексикала һөргөндә йәшәй. Ирандың ислам властары уны биреүҙәрен талап итә, был арала элекке монархтың һаулығы насарая. Уға {{comment|лимфа яман шеше|неходжскинская лимфома}} диагнозы ҡуйыла. Мөхәммәт Ризаның АҠШ-ҡа дауаланырға килеүе [[1979 йыл]]дың ноябрендә Ирандағы Америка илселеген мосолман экстремистарының баҫып алыуына һәм киҫкен халыҡ-ара көрсөккә килтерә. Ҡолатылған шаһ АҠШ-тан китә һәм Панамаға, һуңғараҡ яңынан Мысырға килә һәм бында уға доктор Майкл Дебейка ашығыс медицина ярҙамы күрһәтә, шул иҫәптән спленэктомия, эшләй&lt;ref&gt;''Kent Demaret'', [http://www.people.com/people/archive/article/0,,20076289,00.html Dr. Michael Debakey Describes the Shah’s Surgery and Predicts a Long Life for Him] // People.&lt;/ref&gt;, ләкин шулай ҙа Вальденстрёмдың макроглобулинемия (неходжкинский лимфомаһы тибы) өҙлөгөүе һөҙөмтәһендә [[1980 йыл]]дың 27 июлендә, 60 йәшендә вафат була. Мысыр президенты Әнүәр Садат милли {{comment|матәм|траур}} иғлан итә һәм дәүләт кимәлендәге ерләү тураһында бойороҡ бирә&lt;ref&gt;[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,921924,00.html Shah’s Flight] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130825233219/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,921924,00.html |date=2013-08-25 }} // TIME.&lt;/ref&gt;. {{comment|Ҡаһирә|Каир}}лә Мөхәммәт Ризаны һуңғы юлға оҙатҡанда Пәхләүи ғаиләһенең тәрән ҡайғыһын уртаҡлашыуҙа Әнүәр Садат, Ричард Никсон һәм Греция короле Константин II ҡатнаша&lt;ref&gt;''Erich Wiedemann'', Welch ein hoheitsvoller Trotzkopf // Der Spiegel vom 4.&lt;/ref&gt;. Ирандың һуңғы шаһиншаһы Ҡаһирәнең әр-Рифаи мәсетендә {{comment|ҡайнаға|шурин}}һы — Мысыр һәм Судандың {{comment|һуңғыһының алдындағы|предпоследний}} короле Фәруҡ I йәнәшендә ерләнә.
[[Файл:Tomb_of_Mohammad_Reza_Pahlavi_2.jpg|мини|Ҡаһирәләге әр-Рифаи мәсетендә Мөхәммәт Риза Пәхләүиҙең тынлыҡ тапҡан урыны]]
Шуныһы ҡыҙыҡ, һөргөндә саҡта, Мөхәммәт Риза Англияла {{comment|һыйыныр урын|прибежище}} табырға өмөт итә. Англия {{comment|батшабикә|королева}}һе, шаһтың Яҡын Көнсығышта британ мәнфәғәттәрен тормошҡа ашырыуын иҫәпкә алып, Британия уға ярҙамдан баш тартырға тейеш түгел тип иҫәпләй. Премьер-министр [[Маргарет Тэтчер]] фекеренсә, шаһ «Бөйөк Британияның ышаныслы һәм файҙалы дуҫы була», шуның өсөн ул шаһҡа шәфҡәтле ҡарашта була. Әммә бындай хәл яңы ислам республикаһы менән мөнәсәбәттәргә кире тәьҫир итерен аңлағанлыҡтан, Форин-офис коллегияһы шаһты Англияла һыйындырыу сәйәси яҡтан дөрөҫ булмаясаҡ, тигән ҡарарға килә. Ирандағы элекке британ илсеһе Денис Райтҡа айырым бурыс йөкмәтелә — Багам утрауҙарының береһендә ул шаһ менән {{comment|йәшерен|инкогнито}} осрашырға тейеш һәм уны британ хөкүмәте ҡарарын ҡабул итергә кәрәклегенә ышандырырға тейеш була (Тэтчер хөкүмәте ил сигендә шаһты индереүҙән баш тартыу ситуацияһында ҡалырға теләмәй), — был йөкләмәне Денис Райт уңышлы үтәй. Быға бәйле шаһтың әсе төңөлөүен, өмөтө өҙөлөүен бер нимә лә тарҡата алмай&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1490427/Sir-Denis-Wright.html][http://www.independent.co.uk/news/obituaries/sir-denis-wright-493602.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/news/2005/may/23/guardianobituaries.politics Денис Райт: человек, которого Тэтчер послала сказать шаху держаться подальше]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/12/091230_iran_secret_files.shtml BBC Russian — В мире — Лондон побоялся принять свергнутого шаха Ирана]&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Шаһ өс тапҡыр өйләнә. Уның тәүге ҡатыны Мысыр короле Фуад I-нең ҡыҙы Фәүзиә була. Икенсе ҡатыны - яртылаш немец сығышлы Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри үҙ заманының иң билдәле ҡатын-ҡыҙҙарының береһе. Улдары булмаған өсөн, тәүге ике ҡатыны менән айырылыша. Тәүге ҡатыны Фәүзиәнән Шаһназ исемле ҡыҙы була.

Шаһтың өсөнсө ҡатыны, уға ике ул һәм ике ҡыҙ тыуҙырған Фәрәх Диба, Тәбриз әзербайжан ҡыҙы, [[1967 йыл]]да {{comment|шаһбаныу|императрица}} булараҡ, таж кейҙерелеп, тәхеткә ултыртыла. Уның {{comment|Бөйөк Кир II|Кир Персидский}} иҫтәлегенә Риза Кир Пәхләүи атлы өлкән улы, атаһы вафат булғандан һуң, Пәхләүи йортоноң башында тора һәм юҡҡа сыҡҡан иран шаһ тәхете вариҫы булып һанала. Кесе улы Али Риза Пәхләүи [[2011 йыл]]дың [[4 ғинуар]]ында Бостондағы йортонда үҙ-үҙен атып үлтерә.

== Наградалары ==
* {{Флагификация|Иран|1964}} — Фарсы тажы орденының ҙур таҫмаһы (1926)
* {{Флагификация|Иран|1964}}— Пехлеви орденының ҙур сылбыры(1932)
* {{Флагификация|Иран|1964}} — 1 дәрәжә Зөлфиҡәр ордены
* {{Флагификация|Иран|1910}} — «Өсөнсө эсфанада» иҫтәлекле билдәһе
* {{Флагификация|Мысыр|1922}} — Мөхәммәт Али ордены сылбыры (1939)
* {{Флагификация|Бөйөк Британия}}— Бани орденының Ҙур тәреһе рыцаре (GCB) (1942)
* {{Флагификация|Чехословакия}} — Аҡ арыҫлан орденының Ҙур тәреһе (1943)
* {{Флагификация|Франция}} — Пальма ботаҡлы хәрби тәре (1945)
* {{Флагификация|Китайская Республика}} — Большая лента специального класса ордена Благожелательных облаков (1946)
* {{Флагификация|АҠШ|1912}} — Баш командующий дәрәжәһендәге «Почёт легионы» ордены(1947)
* {{Флагификация|Ватикан}} — Алтын тибенге ордены рыцаре (1948)
* {{Флагификация|Бөйөк Британия}} — Королева Виктория сылбыры (RVC) (1948)
* {{Флагификация|Иран|1964}} — Grand Cordon of the Order of the Zulfiqar (1949)
* {{Флагификация|Иордания}} — Хөсәйен ибн Али ордены сылбыры (1949)
* {{Флагификация|Иордания}} —  Яңырыу орденының ҙур таҫмаһы (1949)
* {{Флагификация|Сәғүд Ғәрәбстаны|1938}} — 1-се дәрәжә король  Абдель-Азиз ордены  (1955)
* {{Флагификация|Германия}} — Махсус класлы «Германия Федератив Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының ҙур тәреһе (1955)
* {{Флагификация|Ливан}} — Ҡаҙаныштар орденының ҙур таҫмаһы (1956)
* {{Флагификация|Испания|1945}} — Большая цепь ордена Ярма и стрел (1957)
* {{Флагификация|Италия}} — «Италия  Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының ҙур таҫма менән биҙәлгән ҙур тәреһе (1957)
* {{Флагификация|Ливия|1951}} — ордена Иҙрис I ордены сылбыры (1958)
* {{Флагификация|Япония}} — Хризантема ордены сылбыры (1958)
* {{Флагификация|Австрия}} — Ҙур Почёт йондоҙо (1958)
* {{Флагификация|Дания}} — Фил ордены рыцаре (1959)
* {{Флагификация|Нидерланд}} — Нидерланд арыҫланы орденының ҙур тәреһе (1959)
* {{Флагификация|Пакистан}} — Пакистандың 1 класлы ордены (1959)
* {{Флагификация|Непал}} — Оясви Раянья ордены(1960)
* {{Флагификация|Греция|1828}} — Ҡотҡарыусы орденының ҙур тәреһе (1960)
* {{Флагификация|Бельгия}} — Леопольд I орденының ҙур тәреһе(1960)
* {{Флагификация|Норвегия}} — Изге Олаф орденының сылбырҙағы ҙур тәреһе (1961)
* {{Флагификация|Эфиопия|1897}} — Соломон орденының ҙур сылбыры (1964)
* {{Флагификация|Афганистан|1930}} — Ҡояш орденының ҙур таҫмаһы (1965)
* {{Флагификация|Берләшкән Ғәрәп Республикаһы}} — Большая цепь ордена Нила (1965)
* {{Флагификация|Аргентина}} — Азат итеүсе Сан-Мартин орденының ҙур тәреһе (1965)
* {{Флагификация|Тунис}} — Бойондороҡһоҙлок орденының ҙур сылбыры (1965)
* {{Флагификация|Бразилия}} — Көньяҡ Тәре орденының ҙур сылбыры (1965)
* {{Флагификация|Марокко}} — Махсус дәрәжәле Мөхәмәҙиә ордены (1966)
* {{Флагификация|Бахрейн}} — Әл-Хәлифә ордены (1966)
* {{Флагификация|Катар}} — Бойондороҡһоҙлоҡ ордены (1966)
* {{Флагификация|Сәғүд Ғәрәбстаны|1938}} — Бөйөк Бадра ордены (1966)
* {{Флагификация|Судан|1956}} — Почёт ордены сылбыры (1966)
* {{Флагификация|Югославия}} — Ҙур Югославия Йондоҙо ордены (1966)
* {{Флагификация|Швеция}} — Серафимдар ордены (1967) (Knight-1960)
* {{Флагификация|Малайзия}} — Малайзия Тажы ордены (DMN) (1968)
* {{Флагификация|Таиланд}} — Чакра ордены рыцаре (1968)
* {{Флагификация|Финляндия}} — Финляндия Арыҫланы орденының ҙур тәреһе (1970)
* {{Флагификация|Оман}} — Омандың 1 класлы хәрби ордены (1973)
* {{Флагификация|Испания|1945}} — Карлос III орденының ҙур тәреһе (1975)
* {{Флагификация|Мексика}} — Ацтек бөркөтө ордены сылбыры (1975)&lt;ref&gt;[http://www.royalark.net/Persia/pahlavi3.htm RoyalArkc.net], The Royal Ark&lt;/ref&gt;

== Мөхәммәт Риза Пәһләүиҙең сәнғәттә сағылышы ==

=== Шаһ аҡса купюраларында ===
Мөхәммәт Риза Пәһләүи, [[1944 йыл]]дан башлап, Ирандың бөтөн сығарылыш аҡса купюраларында ла һүрәтләнгән. Аҡсаларҙағы портреттары уның йәшен сағылдырған һәм үҙгәргән: башта өлкәнәйә барғандар, артабан уның менән бергә ҡартайғандар.
{| align=&quot;left&quot; class=&quot;standard&quot; border=2
|+
|-----
| [[Файл:IranP39-5Rials-(1944) f.jpg|200px]]
| [[Файл:IranP45-500Rials-(1944)-donatedth f.jpg|200px]]
| [[Файл:IranP55-20Rials-(1951)-donatedth f.jpg|200px]]
| [[Файл:IranP64-10Rials-Sh1333(1954) f.jpg|200px]]
|-----
| colspan=&quot;2&quot;|1944 йылғы 5 һәм 500-лөк иран риалы
| colspan=&quot;2&quot;|
|+
|}
{{clear}}

{| align=&quot;left&quot; class=&quot;standard&quot; border=2
|+
|-----
| [[Файл:IranP70-200Rials-(1958)-donatedth f.jpg|200px]]
| [[Файл:IranP74-500Rials-SH1341(1962)-donatedoy f.jpg|200px]]
| [[Файл:IranP88-500Rials-(1969)-donatedth f.jpg|200px]]
| [[Файл:IranP105c-1000Rials-(1974-79)-donatedoy f.jpg|200px]]
|-----
| colspan=&quot;2&quot;|1958 йылғы 200 иран риалы һәм 1962 йылғы 500 иран риалы
| colspan=&quot;2&quot;|1969 йылғы 500 иран риалы һәм 1974 йылғы 1000 иран риалы
|+
|}
{{clear}}

==== Ислам революцияһынан һуң шаһ менән көрәш ====
1979 йылда Ислам революцияһы еңгәндән һуң, [[аятолла]] [[Хөмәйни]]ҙең яңы ислам власы Ирандың бөтөн купюраларында ла һүрәтләнгән шаһтың портреттарын бер (портретын) йәки ике (портретын һәм еүеш тамғаһын) сатраш тамға менән, ғәҙәттә ҡыҙыл буяу менән {{comment|билдәләгән|запечатывала}}.
{| align=&quot;left&quot; class=&quot;standard&quot; border=2
|+
|-----
| [[Файл:IranP100a(u)-20Rials-(1974-79)-unofficialoverprint-donatedoy f.jpg|200px]]
| [[Файл:IranP101c(u)-50Rials-(1974-79)-unofficialoverprint-donatedoy f.jpg|200px]]
| [[Файл:IranP102b(u)-100Rials-(1974-79)-unofficialoverprint-donatedoy f.jpg|200px]]
| [[Файл:IranP106d(u)-5000Rials-(1974-79)-unofficialoverprint-donatedoy f.jpg|200px]]
|-----
| colspan=&quot;2&quot;|Надпечатки [[1979 год]]а на [[20]] и [[50]] [[Иранский риал|риалов]] [[1974 год]]а
| colspan=&quot;2&quot;|Надпечатки [[1979 год]]а на [[100]] и [[5000]] [[Иранский риал|риалов]] [[1974 год]]а
|+
|}
{{clear}}

==== 1979/1980 йылдарҙағы {{comment|«Билге»|«Запечатка»}} ====
Артабан, [[1980 йыл]]да яңы власть күрә алмаған яуыз {{comment|«көнбайышсы»|«западник»}} шаһтың портреттарын ғәҙәти генә һыҙып ташлау ҡәнәғәтләнерлек түгел тип тапҡан. Пәһләүиҙең банкноталарҙағы һынланышын, уның силуэтын ҡабатлаған {{comment|«сәнғәтле»|«художественным»}}бормалы-һырмалы ҡара һүрәт менән ҡапларға бойоролған. Ирандың Үҙәк банкында баҫтырылған, әммә әйләнешкә сығарылмаған [[1974 йыл]]ғы банкнота үрнәктәренең күп һаҡланып ҡалыуы арҡаһында был эш маҡсатҡа ярашлы тип табылған.

{| align=&quot;left&quot; class=&quot;standard&quot; border=2
|+
|-----
| [[Файл:IranP112a-100Rials-(1979)-donatedTA f.jpg|200px]]
| [[Файл:IranP119a-200Rials-(1979)-donatedTA f.jpg|200px]]
| [[Файл:IranP114c-500Rials-(ca1980) f.jpg|200px]]
| [[Файл:IranP125a-1000Rials-ND-donatedoa f.jpg|200px]]
|-----
| colspan=&quot;2&quot;|1974 йылғы 100 һәм 200 иран риалдарындағы 1980 йылғы {{comment|«Билге»|«Запечатка»}}
| colspan=&quot;2&quot;|1974 йылғы 500 һәм 1000 иран риалдарындағы 1980 йылғы {{comment|«Билге»|«Запечатка»}}
|+
|}
{{clear}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Леопольд I Ҙур тәре ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Нидерланд арыҫлан орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:Изге Олаф Ҙур тәре ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡотҡарыусы ордены Ҙур тәреһенең кавалерҙары]]
[[Категория:Көньяҡ Тәре ордены Ҙур тәре кавалеры]]
[[Категория:«ГФР алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» орденының махсус дәрәжәле Ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:«Нил мәрйене» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Австрия Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Почёттың ҙур йондоҙо кавалерҙары]]
[[Категория:Изге Аннунциата юғары ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хризантема Юғары ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Королева Виктория сылбыры кавалерҙары]]
[[Категория:«Почёт легионы» ордены кавалерҙары (баш командующийҙар)]]
[[Категория:«Нишан-е-Пакистан» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Аҡ арыҫлан ордены (ЧССР) кавалерҙары]]
[[Категория:Алтын шпора ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Чакри Король йорто ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Бойондороҡһоҙлоҡ ордены (Катар) кавалерҙары]]
[[Категория:Пехлеви ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Фил ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Югославия оло йондоҙо ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хәрби тәре 1939—1945 менән наградланыусылар (Франция)]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Иран хакимдары]]
[[Категория:1919 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>j1a2x657wo1f7jzfwbzhuqxczn73or1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нәдир шаһ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128338</id>
    <revision>
      <id>1302769</id>
      <parentid>1299860</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T10:25:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39711" sha1="ec7fc9zsaf1nbtzm1kgnsy7n3908yhy" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Нәдир-шаһ Афшар''' ({{lang-fa|نادر شاه}} — ''Nâdir Šâh''), шулай уҡ  ''Нәдир-ҡули хан'', уларҙың вәкилдәре XV быуатта ҡыҙылбаштар ҡәбиләһе менән берләшеп&lt;ref&gt;{{Книга|автор=И.П. Петрушевский|заглавие=Ислам в Иране в VII-XV веках|ответственный=|издание=|место=|издательство=Издательство С.-Петербургского университета|год=2007|страницы=387|страниц=428|isbn=978-5-288-04260-7|isbn2=}}&lt;/ref&gt;, Хөрәсәнгә үзбәк һөжүмдәрен кире ҡағып торорға Сәфәүиҙәр  ебәргән булған&lt;ref name=&quot;second&quot;&gt;[http://www.iranica.com/articles/nader-shah Encyclopaedia Iranica. NĀDER SHAH.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425051442/http://iranica.com/articles/nader-shah |date=2011-04-25 }}: «''Born in November 1688 into a humble pastoral family, then at its winter camp in Darra Gaz in the mountains north of Mashad, Nāder belonged to a group of the Qirqlu branch of the Afšār (q.v.) Turkmen. Beginning in the 16th century, the Safavids had settled groups of Afšārs in northern Khorasan to defend Mashad against Uzbek incursions. ''»&lt;/ref&gt;. Нәдир Шаһтың яулап алыу һуғыштары нигеҙендә ҙур империя барлыҡҡа килгән, унда [[Иран]] менән [[Әзербайжан]]дан тыш  провинция йәки вассал сифатында [[Әрмәнстан]], [[Грузия]], өлөшләтә [[Дағстан]], [[Афғанстан]], Белуджистан, [[Хиуа]] һәм  [[Бохара]] ханлығы ингән. 1737—1738 йй. Нәдир шаһ Төньяҡ [[Һиндостан]]ға йүнәлә һәм 1739 йылда [[Дели]]ҙы  — Бөйөк моголдар империяһының баш ҡалаһын баҫып ала&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/11663/Нәдир Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия . Под ред. Е. М. Жукова. 1973—1982.]&lt;/ref&gt;, әйткәндәй, ул да төрки дәүләт була.

Нәдир шаһ үҫкәндә Исламдың [[шиғыйҙар]] фирҡәһе йүнәлешендә тәрбиәләнгән&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Michael Axworthy|заглавие=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=34|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;, артабан дингә битараф ҡалған&lt;ref&gt;''Michael Axworthy.'' The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant. — С. 168.&lt;/ref&gt;. Ил башына килгәс, ул  дәүләт дине булараҡ шиғыйлыҡтан баш тарта һәм бик еңеләйтеп уның яңы формаһын индерә. Имам итеп  алтынсы Джафар әс-Садиҡ ҡуйылырға тейеш була&lt;ref&gt;{{Книга|автор=К. Босфорт|заглавие=Мусульманские династии|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=231|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. Сәфәүиҙәр кеүек үк, Нәдир шаһ төрки әҙәбиәткә өҫтөнлөк бирә&lt;ref&gt;Tourkhan Gandjei, The Turkish inscription of Kalat-i Nadiri, Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes, Vol. 69 (1977), pp. 45-53{{Oq|2=Nadir Shah, following the tradition which was established under the Safavids, patronised Turkish letters}}
&lt;/ref&gt;. Уның исеме — نادر (nādir) — ғәрәпсәнән «һирәк осрар», «үҙе бер башҡа» тип тәржемә ителә.

== Сығышы, ғүмер башы ==
Нәдир-ҡули Абиверде ҡалаһында, Ашхабадтан 100 саҡрым самаһы ерҙә донъяға килә. Каахкин районының Хиваабат тигән урынында әле лә боронғо Нәдир ҡәлғәһе һаҡлана. Риүәйәттәр бәйән итеүенсә, уға балсыҡ менән ҡом  Хиуанан килтерелгән, буласаҡ шаһ шунда әсирлектә булған икән. Тотҡондан ҡайтҡас, ул хаким Бабахан  ҡыҙына өйләнә&lt;ref name=&quot;first&quot;&gt;[http://www.culture.gov.ru статья: «История древнего Мерва»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210810145520/https://culture.gov.ru/ |date=2021-08-10 }}&lt;/ref&gt;.

Атаһы төрки,  афшар ҡәбиләһенең ҡырҡлы араһынан, уларҙы [[Хөрәсән]]гә үзбәк яуын ҡайтарып торорға ебәргән булалар&lt;ref name=&quot;second&quot; /&gt; Нәдир үҙе 1734 осман вәзире Хакимзадәгә ике хат ебәрә (береһе төрки, береһе фарсы телендә), ул османдар менән төркмәндәр бер сығышлы, килешеп йәшәйек, тип яҙа. Могол хакимы Мөхәммәд Шаһҡа ла халҡы туркоман сығышлы, тимәк Могол һәм Афшар халҡы Аҡһаҡ Тимер затынан булып, бер тамырға барып тоташа, тип хәбәр ебәрә. 1741 йылда осман солтанына ул Һиндостан башында Мөхәммәд Шаһты ҡалдырыуын уның төрки булыуы менән аңлата&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Tourkhan Gandjei, The Turkish inscription of Kalat-i Nadiri, Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes, Vol. 69 (1977), pp. 45-53&lt;/ref&gt;. В. Минорский яҙыуынса, Нәдир уғыҙ теленең көньяҡ-төркмән диалектында, ябай ғына әйткәндә [[әзербайжан]] телендә һөйләшкән&lt;ref&gt;Reviewed Work(s): Nadir Shah by L. Lockhart, Review by: V. Minorsky, Source: Bulletin of the School of Oriental Studies, University of London, Vol. 9, No. 4, p 1122.{{Цитата|Nadir’s native language could not be “ Turki or Eastern Turkish ”. As an Afshar he surely spoke a southern Turcoman dialect, similar to that of all the Afshars scattered throughout Persia, i.e. in usual parlance, “the Turkish of Azarbayjan.” The Afshars were certainly an Oghuz, and not a Mongol tribe.}}&lt;/ref&gt;.

Ун һигеҙ йәшендә әсәһе менән Нәдир-ҡулины үзбәктәр әсирлеккә алып китә. Бер аҙҙан унан ҡаса һәм  Хөрәсәнгә ҡайта, төрлө хандарға хеҙмәт итә. Һуңғараҡ үҙе ҡораллы отряд төҙөп алып үҙ-ара һуғыштарға яугир булып яллана, талауҙарҙа ла ҡатнаша. Тиҙҙән исеме тотош Хөрәсәнгә таныла, хандар үҙ байлыҡтарын талатмаҫ өсөн уны ҡурсыусы итеп яллайҙар, бик күп аҡса түләй башлайҙар. Бабул бәк ханға ялланғанда уның ҡыҙын урлап, өйләнә. Был никахтан Риза-ҡули тигән улы була&lt;ref name=&quot;Рыжов&quot;&gt;[http://slovari.yandex.ru/~книги/Монархи.%20Мусульманский%20Восток%20XV-XX/Надир-шах/ Рыжов К. В. Все монархи мира: Мусульманский Восток. XV—XX вв.: Справочник. — М.: Вече, 2004. — 544 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140726084240/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%80-%D1%88%D0%B0%D1%85/ |date=2014-07-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Ғәскәр башы ==
Сәфәүиҙәр дәүләте ул заман ҙур ҡыйынлыҡтар кисергән. Шаһ сәйәсәтен оҡшатмаусылар бер-бер артлы баш күтәрә, сөнниҙәр менән курдтар бер яҡлы булып китә, Төркиә менән Рәсәй баҫыша. Урыҫ ғәскәренең Персияға уңышлы һөжүме, 1723 йылдың йәйендә османдарҙың Кавказ аръяғына баҫып инеүе 1723 йылдың 12 сентябрендә  Петербург менән солох килешеүе төҙөргә мәжбүр итә, Рәсәйгә Дербент, [[Баҡы]], Решт, Ширван төбәге, Гилян, Мазендеран һәм Астрабад ҡалдырыла. Османлылар [[Грузия]]ны, [[Әрмәнстан]]ды, хәҙерге [[Әзербайжан]]дың көнбайыш яғын тар-мар килтерә. 1724 йылда [[Рәсәй]] менән [[Төркиә]] ғәмәлдә [[Иран]]дың төньяҡ биләмәләрен бүлешеп ала.

Ул арала афған фетнәселәре башлығы 1722 йылда Ирандың баш ҡалаһын баҫып ала һәм Сәфәүи хакимы Солтан Һөсәйенде бәреп төшөрә. Бик аҙ ғына ваҡытҡа Персияла афған хакимлығы урынлаша.

1726 йылда Нәдир 3000 кешеһе менән Мазендаранға килә, бында Сәфәүиҙәрҙең афғандар бәреп төшөргән йәш шаһы Тахмасп II ғәскәр туплай башлаған була. Нәдир-ҡули унан ғәфү үтенә һәм афғандарҙы ҡыуып сығарышырға теләгәнен әйтә. Шаһ уны яҡшы ҡабул итә һәм шул йылы уҡ Нәдир ғәскәр башы булып китә, Тахмасп-Ҡули-хан исеме алып, афғандарҙы Мешхедтан ҡыуып сығара. Рәхмәт йөҙөнән  шаһ уға солтан дәрәжәһе бирә һәм  Мазандаран менән Хөрәсәндең губернаторы итә. 1729 йылда Нәдир-ҡули ғәскәре афғандарҙы  Дамғандан бәреп сығара һәм [[Афғанстан]]ға ҡыҫырыҡлай.

Нәдир үҙенең ағаһын үлтерә, келат ғәскәрен үҙенекенә ҡуша һәм ике йыл эсендә илде ете йыллыҡ афған ҡоллоғонан ҡотҡара. Тахмасп Нәдирҙең көсәйеүенән ҡурҡып, хәрби хәрәкәтте туҡтатырға ҡуша, әммә тегенеһе шаһ һарайын ҡамап, дәүләттә бик ҙур власть талап итеп ала. Тахмасп уға идара итергә  дүрт ҙур майҙанлы өлкәһен бирә: [[Хөрәсән]], Мазендеран, Систан һәм Керман; Нәдир Хөрәсәндә үҙ исеме һуғылған тәңкә сығарта.

Ғәскәренә әҙме-күпме генә ял итергә биреп, Нәдир шаһ төрөктәргә ҡаршы һуғышҡа ебәрә, улар ҡулында Иран Әзербайжаны һәм [[Ираҡ]]тың иң яҡшы төбәктәре була бит. Нәдир еңеүҙәр яулап [[Әрмәнстан]]ға барып етә, тик һуғышҡа Тахмасп II ҡушылып, етәкселек итә белмәй, Нәдир яулағандарҙы юғалтыу ғына түгел, [[Персия]]ның бер өлөшөн дә биреп ҡуя.

Нәдир «кафыр» сөнниҙәр менән килешеүгә ҡарата халыҡ нәфрәтен уятырға тырыша, Тахмаспты хакимлыҡтан бәреп төшөрә (1732), тәхеткә  малай ғына Аббас Өсөнсөнө ултырта һәм үҙен уның регенты тип иғлан итә&lt;ref&gt;''{{не переведено|есть=:de:Hans Ferdinand Helmolt|надо=Гельмгольт, Ганс Фердинанд|текст=Гельмольт|язык=нем.}}''. История человечества. Всемирная история. — Т. 3. — Перевод [[Бартольд, Василий Владимирович|В. В. Бартольда]]. — СПб: Просвещение, 1903. — С. 364.&lt;/ref&gt;.

== Иран шаһыншаһы ==
Төрөктәр менән һуғыш яңынан башлана, мәгәр 1733 йылда Нәдир яңы ғәскәр туплай һәм [[Кавказ]]ға һөжүм итә. 1734—1736 йылдарҙа Нәдир шаһ Көнсығыш Кавказ аръяғын  төрөктәрҙән тартып ала. 1736 йылдың мартында Суговушан (хәҙерге Сабирабад) ҡалаһы йыйынында Нәдирҙе шаһ итеп һайлайҙар. Нәдиргә ҡаршы Гәнжә ханы ҡаршы сыға, сөнки Сәфәүиҙәр генә тәхет хужаһы була ала тип һанаған. Нәдир шаһ быны белгәс, үсләшеп уның Ғағ (Ҡаҙаҡ) һәм Сөмхәт (Борчлу) тигән өлкәләрен тартып ала. Шулай уҡ фарсылар ҡулы аҫтында биш әрмән мәлигенә Дизак, Варанда, Хачен, Джабраил һәм Талыш төбәктәрен Гәнжә ханынан бойондороҡһоҙ тип иғлан итә. Нәдир Ҡарабахта булдырған был биш мәликлек әрмән әҙәбиәтендә «Хамсаи меликутюннер» тип атала. Ә 1740 йылда Нәдир шаһ йәш шаһ Аббасты атаһы янына оҙата һәм тиҙҙән икеһен дә үлтерттерә&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus14/Karabag_name/text1.phtml?id=945 ''Мирза Адигезаль-бек''. Карабаг-наме. Баку: АН Азерб. ССР, 1950]&lt;/ref&gt;.

Абраам Ереванци Нәдирҙең [[Иран]] тәхетенә нисек ултырғанын һүрәтләп ҡалдырған. Нәдир төрөктәрҙе ҡыуып сығарғас, илдең бар түрәләрен саҡырып ала һәм тантаналы йыйылыш үткәрә, үҙенең яу еңеүҙәрен һанап сыға, ҡоллоҡтан ҡотҡарғанын һөйләй. Хәҙер илгә батша һайларға кәрәк, ти. Түрәләр бөтәһе бер булып уны батшалыҡҡа күрһәтә, тәхеткә ултырта.

Нәдир тәхеткә ултырғанда 300 кеше булған. Әрмәндәрҙең бик юғары мәликтәре саҡырылған.

Нәдирҙең шиғыйлыҡ һәм сөннилек бер дәүләт дине тип иғлан итергә теләүенә шиғыйҙар башлығы мулла Баши ҡаршы сыға. Нәдир уны быуып үлтерттерә. Шулай уҡ шаһ булыуына ҡаршы сыҡҡан бер нисә түрәне лә язалата.&lt;ref&gt;(Абраам Ереванци, История войн 1721—1736 гг, Ереван,1938, стр. 83, 84)&lt;/ref&gt;. Үҙ ғәскәренә ҡыйыу күсмән илбаҫарҙарҙы — бәхтиәрҙәрҙе ҡушып, Нәдир 1737 йылда Афғанстанға һөжүм итә. Йыл эсендә Кандагар һәм башҡа урындар яулана; бер нисә афған яугир төркөмдәр Нәдир шаһтың төп көсөнә әйләнә.

Нәдир бойроғо менән Имам Али мәсете диуарына төрки телдә поэма яҙҙыртылған&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Келат ҡәлғәһендәге Нәдир яҙмаһы ла ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Һиндостанға яу ===
[[Файл:Nadir Shah on the Peacock Throne after his defeat of Muhammad Shah. ca. 1850, San Diego MOA.jpg|мини| Нәдир Шаһ Мөхәммәт Шаһты еңгәндән һуң Тауис тәхетендә. Һинд миниатюраһы, ок. 1850 й., [[Сан Диегоның Сәнғәт музейы]]]]
[[Ҡабул]]ды алғас, Нәдир шаһ [[Дели]]ға бөйөк могол Мөхәммәд шаһҡа афған ҡасаҡтарын ҡабул итмәүҙе һорап хат яҙа. Үтенесен тыңламағастар, 1738 йылда Нәдир [[Һиндостан]]ға баҫып инә һәм тиҙ үк уларҙы буйһондора.

1739 йылдың 8 мартында Нәдир шаһ Делиға инә; өс көндән халыҡ баш күтәрә, Нәдир шаһ, ҡаны ҡыҙып, ҡаланы яндырырға, ә халҡын ҡырып сығырға ҡуша. Һуйыш ҡояш байығандан алып икенсе көн төшкә хәтлем бара. Бер нисә көндән Нәдир шаһ улын Бөйөк Могол ҡыҙына өйләндереп, туй үткәрә.

Майҙа Нәдир шаһ моголдарҙың бар байлығын тейәп (шул иҫәптән аҫылташтарҙан эшләнгән данлыҡлы тауис тәхетте алып), [[Персия]]ға ҡайтып китә. Һалым тигән булып, халыҡты Нәдир шаһ ҡушҡандан да арттырып талау дауам итә.

=== Дағстан өсөн һуғыш ===
[[Файл:Nadir Shah.jpg|thumb|right|200px|Нәдир шаһ һүрәтләнгән миниатюра, [[1769 йыл]].]]

Ҡайтып төшкәс, Нәдир шаһ Персия халҡын алдағы өс йылға һалымдан азат итә. 1740 йылда Төркөстанға юллана. Бохара ханы Әбүл Фәйез Нәдир шаһҡа [[Амударья]]ға тиклем ерҙәрен бирә һәм ҡыҙын уның туғанына кейәүгә бирә. Хиуа ханы Илбәрез ныҡ ҡаршылаша, әммә еңелә һәм урынына Таһир хан (Әбүл Фәйездең ике туған ҡустыһы) ҡуйыла.

1735 йылда Нәдир [[Рәсәй]] менән солох төҙөй, Рәсәй Нәдирҙең Дербент һәм [[Дағстан]]да хакимлығын таный. Дербент [[Иран]] хакимлығы аҫтында ҡала. Шуның менән файҙаланып, Нәдир 1736 йылда [[Төркиә]] менән килешеү төҙөй. Төркиә 1722 йылға тиклем Ирандыҡы булған ерҙәрҙе ҡайтарырға ризалаша. Быға өлгәшкәс, шул йылы уҡ дөйөм «Ҡоролтай»ға үҙенә тоғро Иран түрәләрен саҡырып, үҙен Иран шаһы ти иғлан иттерә.

1740 йылдың ҡышында Нәдир шаһ яратҡан Келат ҡәлғәһен төҙөкләндерергә тотона, тыныс йәшәргә күсергә уйлай, тик башта [[Дағстан]]ға һөжүм итергә була. Петр I үлгәс, Рәсәй менән Төркиә араһы киҫкенләшеүе менән файҙаланып, Рәсәй менән Төркиәгә ҡаршы килешеү төҙөүгә өлгәшә. Иранға [[Дербент]] һәм Каспий буйы өлкәләре бирелә. Бынан һуң Нәдир шаһ [[Дағстан]]ға яу аса. Урындағы халыҡ һуңғы тамсы ҡанына тиклем ҡаршылаша.

Дербенттағы баш күтәреү аяуһыҙ баҫтырыла. Морад-Али-хан язаланыла, урынына Нәжәф солтан ҡуйыла. Нәдир шаһтың рәхимһеҙлеге тураһында Дербентты яҡлаусыларҙың һәр береһенең бер күҙен сығарып, Йома мәсете ихатаһында күмелгәне тураһында риүәйәттәр һаҡлана.

Бының менән генә сикләнмәй, 100 ғаиләне төпкөл Хамаданға күсерәләр. Халыҡты урынынан ҡыуыу бара. Сикһеҙ яфалауҙарға түҙмәй, Дербент һәм ханлыҡтар, Дағстан һәм Кавказ аръяғы халыҡтары баш күтәреп тора. Шаһ ғәскәре уларҙы баҫтырырға ебәрелә, әммә авар ауылы Джар янында тар-мар ителә.

Дағстанда еңелеү Иранға ҡыйбатҡа төшә: Ибраһим хан һәләк була. Уның менән бергә күп танылған ғәскәр баштары, хандар һәм солтандар ҡырыла, 32 меңлек армиянан 8 меңләп кенәһе ҡасып ҡотола. 1741 йылдың йәйендә Нәдир шаһ 100 меңлек ғәскәр менән Дағстанға бәреп инә. Ҡаршылашыуҙарҙы Нәдир шаһ йыртҡыстарса ҡыра.

Асыуынан тәүге 14 ауылды ер менән тигеҙләй, өс меңләп ләзгин ҡаса. Таулылар ҡаһармандарса ҡаршы тора.

Иран армияһы төп ике төркөмгә бүленгән булған: береһе Мехтули ханлығы баш ҡалаһы Джунгутайға табан яу менән бара, икенсеһе, шаһ етәкселек иткәне, Ғази-Кумухҡа йүнәлә. Әммә таулыларҙан бер кем дә шаһ «тупһаһын үбергә» йыйынмай.

Табасаранда аяуһыҙ һуғыш өс көн бара. Фарсылар грузин отряды ярҙамында ғына ҡотолоп ҡала. Нәдир шаһ ғәскәр башында үҙе яуға сыҡҡас ҡына таулылар сигенә. Тик Табасаранда һуғыш бының менән тамамланмай әле.

Дюбек ауылы янында (бөгөнгө Табасаран районы, Дағстан) ҡырылышта шаһтың 18 меңләп ғәскәре һәләк була. Нәдир хан бының өсөн ғәскәр башын һәм дүрт йөҙбашын язалата.

Нәдир шаһ ғәскәре һөжүмде дауам итә. Дағстан халыҡтары ойошмаған була әле, шуға күрә күп кешеләрен юғалтып, улар еңелә. Халҡы ҡасып бөткән ауылдар аша үтеп, Нәдир шаһ Ғази-Кумухҡа инә.

Ғази-Кумух янында Сурхай-хан шаһ ғәскәре менән йәнә бер яу тота. Әммә еңелеп, 1741 йылдың 9 авгусында Сурхай-хан шаһ лагерына килеп, әсирлеккә бирелә. Тик улдары Муртазали менән Мөһәммәдте Аварияға ебәреп өлгөрә. 14 августа Нәдир шаһ Ғази-Кумухты ала һәм емертә башлай.

Шаһ уны Сурхай-ханды бик һалҡын ҡаршы ала, әммә икенсе көнөнә ҡәҙерле ҡунаҡ итеп тота башлай. Тиҙҙән башҡа түрәләр ҙә баш һала.

Аварҙар ғына буйһонмай, ерҙәрен һаҡлап ҡала&lt;ref&gt;''Г. Э. Алкадари.'' Асари Дағстан. С. 67.&lt;/ref&gt;.

Шаһ ғәскәренең икенсе төркөмө Мехтули ханлығын яулай, халыҡты талай. Ғәскәр түрәләре Аймаҡ тарлауығында ялға туҡтай.

Ул арала уцмий Әхмәд хан Ҡайтаглы ла ҡаршылашыуҙан туҡтарға мәжбүр була. Был уңышҡа ҡанатланып, Нәдир шаһ 52 меңлек ғәскәр менән Андалалға йүнәлә. Бында ҡаршылашҡан таулылар, шулар араһында Муртазали менән Мөхәммәд хан да була.

==== Нәдир шаһтың Аварстанда тар-мар ителеүе ====
1741 йылдың сентябренә Дағстанда Аварстан ғына буйһонмай ҡалған була.&lt;ref&gt;Эхо Кавказа. Выпуски 3-9. Ассоциация, 1993.&lt;/ref&gt;. Инглиз тарихсыһы Л. Локкарт яҙыуынса:
{{Начало цитаты}} Авария буйһондоролмай тороп, Нәдир шаһ Дағстандың асҡысына хужа була алмай&lt;ref&gt;LokhartL., 1938. Р. 202.&lt;/ref&gt;.{{Конец цитаты}}

Аварстанға янаған хәүеф авар йәмғиәтен берләштерә. Андалалдың имамы Ибраһим-Хажи шаһҡа ике тапҡыр мосолмандарға ҡаршы һуғышмаҫҡа саҡырып, хат яҙа. Әммә хат алып барыусыны язалайҙар. Бынан һуң Андалал ҡаҙыйы, хәҙер солох мөмкин түгел, тик һуғышырға ғына ҡала, тип белдерә&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130101060315/http://a-u-l.narod.ru/Magomedov-M_Istoriya_avarcev.html#selection-87.0-87.15 История аварцев]. М. Г. Магомедов.&lt;/ref&gt;.

Фарсылар Аварстанға ике төркөм булып килеп, төрлө яҡтан һөжүм итергә йыйына. Шаһ ғәскәре һуғышҡа теләмәй генә бара&lt;ref&gt;''М. Р. Арунова, К. З. Ашрафян.'' Государство Нәдир шаһа Афшара. М.: Изд-во восточной литературы, 1958 — С.193.&lt;/ref&gt;.

Лүтф-Али-хан, шаһ бойороғон үтәп, Андалал яғына йүнәлә. Өс рәт булып үтеп булмаған юл бик тар ғына Аймаҡ тарлауығы аша үтә. Ошонда уларҙы Мехтули ханы ғәскәре ҡарауыллап тороп, ҡырып бөтөрә лә инде&lt;ref&gt;{{Статья|автор=|заглавие=Тамай А.И. К вопросу о провале Дағстанской кампании шаха Нәдира 1741-1743 гг. (kumukia.ru)|ссылка=|язык=|издание=|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt; И. Калушкин 1741 йылдың 21 сентябрендә, аврҙарға ҡаршы һуғышыу файҙаһыҙ, тип яҙа. Уның әйтеүенсә, фарсы һалдаттары үҙҙәре үк, бер ләзгин уныбыҙға тора, тип таныған&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=oF7-AgAAQBAJ&amp;pg=PA371&amp;dq=против+одного+лезгинца&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=yUuYVZyzN4KOsAHK46uwCg&amp;ved=0CBsQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2%20%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D1%86%D0%B0&amp;f=false История Дағстана]. В. Г. Гаджиев. Том 1.&lt;/ref&gt;. Дағстандар тауҙарҙан дошман башына таштар яуҙырып, 20 меңлек армияны тар-мар итә. Еңеүселәргә 19 пушка, күп ҡорал һәм ылау ҡала.

Койлюдере (бәлки Койсу-дере) тигән ерҙә шаһтың икенсе ғәскәре лә ҡырыла. Мәйеттәр араһында Джәлил-хан кәүҙәһе лә табыла. Күп хандар һәләк була, әҙ генә һалдаттар ҡасып ҡотола. Андалалға Дағстандың барлыҡ төбәктәренән тиерлек яугирҙәр ағыла башлай. Уларға Әхмәд-хан Мехтули етәкселек итә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=|заглавие=Багаутдинов С.М. Ахмед-хан Дженгутаевский - забытый герой Кавказа. Махачкала, 2013. С. 45-47.|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

Андалал тауҙары араһына килеп инеп иран армияһы үҙен бик хәүефле хәлгә ҡуя, улар ҡапҡанға төшкәндәй була. Нәдир шаһ авар хандарынан тау араһынан сығарып ебәреүҙе һорай башлай, ҙур аҡсалар вәғәҙә итә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=|заглавие=В. Дегоев. Северный Кавказ: исторические очерки. Кавказская война Нәдир шаһа. «Дружба Народов», 2011, № 4|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

Яуап ала алмағас, өҫтәмә ғәскәре килеп етмәһә лә, Нәдир шаһ һөжүмгә күсергә бойора. Бишенсе көнөнә Согратль ауылы янында дәһшәтле яу башлана. Нәдир шаһ һуңғы резервын һуғышҡа индерә. Әммә Әхмәд-хан Мехтули үҙе ҡаршы сыға һәм еңеүгә өлгәшә. Нәдир шаһ сигенеп барғанда тарлауыҡта аварҙар көтмәгәндә емергес һөжүм итә һәм дошманын еңә. Һөҙөмтәлә Дербентҡа йөҙләп кенә кеше барып етә. Еңеүселәргә күп байлыҡ һәм шаһ хәрәменең бер өлөшө тороп ҡала. «Бөйөк Ғәскәр башы» Нәдир ошоғаса бында еңелеү белмәгән була.
[[Файл:Nader shah and his sons.jpg|thumb|right|Нәдир шаһ ғүмеренең һуңғы йылдарында сановниктар һәм улдары араһында]]
Был һуғыштарҙан һуң Нәдирҙең 100 меңлек ғәскәренән 25—27 меңләп кенә һалдаты ҡала.

Аварҙар Дербентҡа, шаһ отрядтарына туҡтауһыҙ һөжүм итеп тора, түҙмәй 1741 йылдың октябрендә Нәдир шаһ Аварияға яңынан юллана. Уңышҡа өлгәшә алмағас, юхалап еңергә маташып ҡарай, кешеләрен ебәреп, һалымдан азат итәм тип вәғәҙә итә. Тик ризалата алмай. Ҡырҡа кире яуап алғас, Нәдир шаһ бер аҙҙан Авариянан сығып китә.

Нәдир шаһтың Аварияла еңелеүе фарсыларҙан йонсоған халыҡтарҙы ҡанатландырып ебәрә. Төрөктәр үҙҙәренә һуғыш асылмаясаҡ тип шатлана. Нәдирҙең еңелеүен Петербургта ла шатланып ҡабул итәләр&lt;ref&gt;АВПР. Л. 391.&lt;/ref&gt;.

Фарсы ғәскәре ҡалдыҡтары [[Дағстан]]да һәм [[Чечня]]ла таралып ҡала&lt;ref&gt;Умалат Лаудаев. [http://oldcancer.narod.ru/caucasus/Laudaev.htm «Чеченское племя»] Сборник сведений о кавказских горцах. Тифлис, 1872.&lt;/ref&gt;.{{конец цитаты}}.

1741—1743 йылдарҙағы Дағстан халыҡтарына ҡаршы кампания Персияға бик ҡиммәткә төшә. Үҙ халҡы хәйерселәнә.

Нәдир шаһ ғәскәрен еңгән өсөн төрөк солтаны Мәхмүд I Әхмәд-ханға осман армияһы генералы һәм Дағстан шамхалы дәрәжәһе бирә. Аббас Ҡули-аға Баҡыханов шулай уҡ уға 20 тоҡ аҡса бирелгәнен яҙа&lt;ref&gt;{{Статья|автор=|заглавие=Бакиханов А. К. Гюлистан-и Ирам. Баку, 1991. С. 150.|ссылка=|язык=|издание=|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;.

==== Дағстандан ҡасыу ====
[[Файл:Nadershahtomb.jpg|right|200px|thumb|[[Мешхед]]та Нәдир шаһ ҡәбере]]
Аяуһыҙ сәйәсәте арҡаһында Нәдир шаһҡа ҡаршы [[Дербент ханлығы]]нда һәм [[Ширван]]да баш күтәреп кенә торалар.

Дошманға ҡаршы Дағстан халыҡтары берләшә башлай. Нәдир шаһ иһә Дағстанды буйһондороу уйынан ҡайтмай. Бының өсөн нығытмалар, ҡәлғәләр төҙөтә, Дербентта хәрби лагерь аса, уны «Иран хараб» йәки «Ирандың харап булыуы» тип атайҙар. Дербентты үҙенең резиденцияһына әйләндерә һәм һарай төҙөтә. Үҙе буйһонмаҫ аварҙарға караттар ебәрә тора. 1745 йылда Әхмәт хан етәкселегендәге Дағстан баш күтәреүселәре 60 меңлек табасаран ғәскәре менән Дербент янында шаһ ғәскәрен юҡҡа сығара.

Нәдир шаһ яңы ғәскәр йыя башлай, тик 1747 йылда уны үлтерергә маташалар. Бер аҙҙан Дербент ханлығы шаһ хөкүмәтенән бойондороҡһоҙлоҡ ала.

Ирандың илбаҫар һуғыштары Дағстанды, бигерәк тә Дербент ханлығын бөлгөнлөккә төшөрә. Нәдир шаһтың флот төҙөү ниәте лә тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref&gt;{{книга
|автор        = Риза Шабани.
|заглавие     = Краткая история Ирана
|издательство = Петербургское востоковедение
|место        = СПб.
|год          = 2002
|страницы     = 209
|isbn         = 978-5-85803-380-6
}}&lt;/ref&gt;.

== Бөлөнөүе һәм үлеме ==
Нәдир шаһ бик шикселгә әйләнә: үҙен үлтерергә йыйыныуҙа өлкән улын — Риза-Ҡулиҙы ғәйепләп, 1743 йылда уны һуҡырайта. Выждан ғазабы яфалап, Нәдир аҡылдан шашҡан һымаҡ була башлай. 50 вельможаһын язалай (улары улын һуҡырайтҡанда балаһын яҡлашмаған, үҙҙәренең ғүмерен тәҡдим итмәгән имеш), шул мәлдән туҡтауһыҙ язалауҙар башлана.

Төрөктәр менән (1743—1746) Басра өсөн һуғышта, Бағдад һәм Мосулда уңышҡа өлгәшә, әммә дәүләттең үҙендә уны күрә алмау арта ғына бара. Ул бик ҡарунға әйләнә, алмаҫҡа вәғәҙә иткән өс йыллыҡ һалымды ла йыйҙырта, шиғыйҙарҙы язалата. Туҡтауһыҙ баш күтәреүҙәр бара, халыҡ тауҙарға ҡаса.

Нәдир шаһ үҙ ғәскәрендәге барлыҡ фарсыларҙы үлтерергә йыйынғас, 1747 йылда Нәдир шаһты ғәскәр башы Сәлех бей үлтерә. Яңы һайланған шаһ Али (Нәдир шаһтың туғаны) манифеста Нәдир шаһ уның бойороғо менән үлтерелгәнен әйтә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|4}}

== Һылтанмалар ==
* Michael Axworthy, [https://books.google.com/books?id=O4FFQjh-gr8C&amp;dq=Michael+Axworthy+The+Sword+of+Persia:+Nader+Shah,+from+Tribal+Warrior+to+Conquering+Tyrant&amp;printsec=frontcover&amp;source=bl&amp;ots=6bWWcqPsmA&amp;sig=K4JUO1dMiEza-8Ru6Tg_mfWlrvk&amp;hl=en&amp;ei=VhAiSu7QKea9twfdg-2_Bg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1#PPR5,M1 The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant] 348 pages Publisher: I.B. Tauris 26 July 2006 — ISBN 1-85043-706-8 {{ref-en}}
* Malcolm, «Hist. de Perse» (III, 49—165; на стр. 65 указаны источники для истории Н.).
* [http://www.qajarpages.org/nadershah.html Nadir Shah’s portrait]
* [http://www.iranchamber.com/history/afsharids/afsharids.php History of Iran: Afsharid Dynasty (Nader Shah)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124183727/http://iranchamber.com/history/afsharids/afsharids.php |date=2010-11-24 }}
* [http://www.xs4all.nl/~kvenjb/madmonarchs/nadir/nadir_bio.htm Biography of Nadir Shah Afshar «The Persian Napoleon»]
* [http://www.farsinet.com/mashhad/nader_shah.html Nader Shah Mausoleum and Museum]{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://irane-man.tripod.com/NaderShah.html Nader Shah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180111164923/http://irane-man.tripod.com/NaderShah.html |date=2018-01-11 }}
* ''В. Гаджиев, С. Мусаев.'' История Дағстана. Хронология.
* [https://web.archive.org/web/20140726084240/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%80-%D1%88%D0%B0%D1%85/ ''Рыжов К. В.'' Все монархи мира: Мусульманский Восток. XV—XX вв.: Справочник. — М.: Вече, 2004. — 544 с.]

== Әҙәбиәт ==
* Ш. Казиев. [http://bookmix.ru/book.phtml?id=640887 Крах тирана. Роман о разгроме армии Надир-шаха в Дагестане. — Махачкала: Эпоха, 2009.]
* Л. Х. Тер-Мкртичян, Арменяния под властью Нәдир шаһа,Москва 1963
* Решетов С. Персидский Александр или страшный Надир, потрясший самое богатейшее в свете индийское царство и нанесший трепет на весь Восток, Санкт Петербург, 1790

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Иран тарихы]]

{{Һайланған мәҡәлә}}

[[Категория:Әзербайжан]]
[[Категория:Иран]]</text>
      <sha1>ec7fc9zsaf1nbtzm1kgnsy7n3908yhy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Конкур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130924</id>
    <revision>
      <id>1302711</id>
      <parentid>1066769</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T15:34:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23429" sha1="n5fzsmwacqxeoyj8dhx2kbdnn9t6zgp" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Showjumping_white_horse.jpg|мини|Конкур ]]
[[Файл:RIAN_archive_488315_Rider_Anna_Casagrande.jpg|справа|мини|259x259пкс|Италиянан Анна Казагранде 1980 йылда Мәскәүҙәге Олимпия уйындарында конкурҙа сығыш яһай ]]
'''Конку́р''' ({{Lang-fr|concours hippique}} — ат ярыштары) — конкур майҙанында билдәле бер тәртиптә, билдәле бер ҡатмарлылыҡта һәм бейеклектә урынлаштырылған ҡаршылыҡтарҙы еңеү буйынса ярышыу.

Конкур — [[ат спорты]]ның бик тамашалы төрө. Уңышҡа өлгәшеү өсөн [[спорт]]сының һәм аттың ныҡышмалы һәм оҙайлы күнекмә үтеүе мөһим. Һыбайлы ҡыйыу, тәүәккәл, һиҙгер булырға, атҡа оҫта идара итергә тейеш. Аттың иһә бик ҡеүәтле булыуы, ҡаршылыҡҡа еткән мәлдә көслө этәрелеп, таһыллы һикерә белеүе, хәрәкәттәренең теүәллеге, ҡаршылыҡ өҫтөнән ырғып үткән һәм ергә баҫҡан саҡта тигеҙлек һаҡлай алыуы, һығылмалы булыуы зарур. 

== Тарихы ==
Конкур [[Франция]]ла барлыҡҡа килгән тип һанала. [[XIX быуат]]тың 50-се йылдарында [[Париж]]дағы аттар күргәҙмәһендә беренсе тапҡыр төрлө ҡаршылыҡтар аша һикереү буйынса ярыш үткәрелә, уны «конкур-иппик» тип атайҙар.

[[XIX быуат]]тың икенсе яртыһынан конкур-иппиктар — [[Бельгия]]ла һәм [[Италия]]ла, 1895 йылдан — [[Рәсәй]]ҙә, шунан [[Германия]]ла һәм [[Америка]]ла үткәрелә башлай. Ҡыҫҡартып, конкур тип аталған был ярыштар Британ утрауҙарында ла тарала. Тиҙҙән конкур халыҡ-ара спортҡа килеп инә. 

1900 йылда ат менән һикереү ярышы Париждағы II Олимпия уйындары программаһына индерелә.

1902 йылда Рәсәй конкурсылары тәү башлап[[Турин]]дағы халыҡ-ара ярышта ҡатнаша. Кавалергард полкы корнеты Александр Родзянко Туриндағы ярышта уңышҡа өлгәшә алмай, уның ҡарауы Рәсәйгә алдынғы ысулдарҙы алып ҡайта. [[1910 йыл]]да Рәсәйҙән ротмистр Бертрен [[Лондон]]да Канада кубогын яулай. 1911 йылда шунда уҡ Рәсәйҙән тағы бер ярышсы Король Георг V Кубогына лайыҡ була, ә 1912, 1913 һәм 1914 йылдарҙағы сағыу еңеүҙәре өсөн урыҫ конкурсыларына король Эдуард VII-нең күсмә алтын кубогы мәңгелеккә тапшырыла.

Ат спорты [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа ла популяр була. [[1952 йыл]]да СССР йыйылма командаһы беренсе тапҡыр [[Хельсинки]]ҙағы Олимпия уйындарында ҡатнаша. Халыҡ-ара ярыштарҙа ҡатнашыу тәжрибәһе булмағанлыҡтан, команда арттан икенсе урынға ҡала. Конкур артабан да совет спортсыларына еңел бирелмәй. [[1959 йыл]] сенсация килтерә: Парижда совет конкурсылары Милләттәр кубогына команда ярышында еңеп сыға. Был спортсылар Эрнст Шабайло, Андрей Фаворский, Владимир Распопов һәм Борис Лилов була. Лилов өҫтәүенә артистарса йөрөү стиле өсөн парижлыларҙың призы менән билдәләнә.

СССР-ҙың конкур командаһы (Виктор Асмаев, Вячеслав Чуканов, Николай Корольков, Виктор Погановский) 1980 йылғы Олимпия уйындарында еңә.

Күп йылдар эсендә тәүге тапҡыр 2004 йылда Олимпия уйындарында ҡатнашыу хоҡуғына Рәсәй конкурсыһы Владимир Туганов эйә була. 

== Конкур төрҙәре ==
Конкур ярыштарының төрҙәре бик күп, мәҫәлән:

'''«Үҙ маршрутың»''' — һәр ҡатнашыусы ойоштороусылар тәҡдим иткән ҡаршылыҡтарҙы индереп үҙ маршрутын төҙөй. 

'''«Көҙгө маршруты»''' — бер юлы ике һыбайлы ике майҙанда бер үк маршрутты үтә. Насарыраҡ һөҙөмтә менән үткәне уйындан сыға. Иң һуңғы булып ҡалған спортсы еңеүсе була. 

'''«Ҡатмарлылыҡ арта барыу»''' — был төрҙә алты, һигеҙ йә ун ҡаршылыҡлы маршрут бирелә, ҡаршылыҡтар ҡатмарлаша бара. Һәр үтелгән ҡаршылыҡ өсөн мәрәй бирелә: беренсеһе өсөн — бер, икенсеһе өсөн — ике, өсөнсөһө өсөн — өс һ.б. 

'''«Һунар паркуры»''' — ҡаршылыҡтар мәжбүри маршруттан тыш үтелә. Ярыш тураһындағы положениела бары тик ҡаршылыҡтарҙың бейеклеге һәм иҫәбе күрһәтелә. Бөтә ҡаршылыҡтарҙы иң ҡыҫҡа ваҡытта үтеп, иң әҙ штраф мәрәйе алған спортсы еңә. 

'''«Стилле»''' — балдар һыбайлының эйәрҙә нисек ултырыуына, эш итеүенә, аттың техникаһына, парҙың бергә көйлө эшләүенә ҡарап бирелә. 

'''«Ваҡыт нормаһына яҡынлашыу буйынса»''' — был төрҙә һыбайлы ойоштороусылар биргән ваҡыт нормаһына һыйырға тырышырға тейеш. 

'''«Ырғыу көсө буйынса»''' — ырғыу көсө буйынса ярыш (пьюсанс) бер нисә гиттан тора, улар барышында һыбайлы маршрутты таҙа үтһә генә, сираттағы әйләнешкә эләгә. һәр гиттан һуң ҡаршылыҡты бейегәйтәләр, ярыш аҙағына ул 2,25 метрға етергә мөмкин. Ғәҙәттә дүрт гиттан һуң йомғаҡ яһала. Бер нисә һыбайлы бер төрлө мәрәй йыйған булһа, приз аҡсаһы улар араһында бүленә. 

'''«Тиҙлекле, ҡабатлап ырғыулы классик конкур»''' — классик конкур ҡаршылыҡтарҙы еңеүҙә аттың һәм һыбайлының һәләттәрен асыҡлау маҡсатын ҡуя. Маршрутты таҙа һәм етеҙ үтеү иҫәпкә алына. Әгәр ике йә унан күберәк һыбайлы гитты бер төрлө һөҙөмтә менән үтһә, ырғыу тағы ла бер йә ике тапҡыр ҡабатлап үткәрелә һәм еңеүсе асыҡлана. 

== Ҡағиҙәләр ==
FEI (Халыҡ-ара ат спорты федерацияһы) ҡағиҙәләренә ярашлы, конкур өсөн асыҡ арена майҙаны 3200 квадрат метрҙан да кәм булырға тейеш түгел. Иң ҡыҫҡа яғы 40 метрҙан кәм булмай. Пони өсөн конкур кәм тигәндә 2400 квадрат метрҙа үткәрелә. Ябыҡ конкур манежының майҙаны кәм тигәндә 1200 м² һәм минималь киңлеге 20 м була.

'''Тәнде яҙыу һәм күнегеү яланының майҙаны '''

Асыҡ күнекмәләр майҙанының минималь үлсәме — 15 м × 35 м. «Конкур Иппик» һәм ябыҡ биналарҙағы ярыштар өсөн яҙылыу һәм күнегеү яланының майҙаны кәм тигәндә 15 м киңлектәге 400 квадрат метр минималь майҙанлы була. Күнекмәләр яланында кәм тигәндә бер бейеклек һәм бер киңлек барьеры торорға тейеш. 

'''Ҡыңғырау'''

Ҡатнашыусыларға хәбәр биреү өсөн ҡыңғырау ҡулланыла, мәҫәлән, сираттағы ҡатнашыусыға майҙанға сығырға әҙерләнеү тураһында: 
* сығыш башланыуы тураһында сигнал 
* сығыш яһаусыны туҡтатыу тураһында сигнал
* ҡатнашыусыны туҡтатҡандан һуң сығышын дауам итергә рөхсәт сигналы
* ҡатнашыусыны дисквалификациялау (оҙайлы зыңлау йә 3 тапҡыр һуғыу)
Әгәр ҡатнашыусы таҡтатыу сигналынан һуң туҡтамаһа йә тейешле сигнал булмайынса тороп сығышын яңыртһа, уның дисквалификацияланыуы ихтимал. 

'''Флагтар'''

Барьер сиктәре буйлатып флажоктар ҡаҙап сығыла. Киңлекле ҡаршылыҡта кәм тигәндә ике ҡыҙыл һәм ике аҡ флажок торорға тейеш. Ҡатнашыусы һәр ваҡыт аҡ флагты — һулда, ҡыҙылын уңда ҡалдырып үтергә тейеш.

'''Сығыш яһау ваҡыты'''

Гит ваҡыты һыбайлы менән аттың старт һыҙығын аша үткәненән алып иҫәпләнә башлай һәм финиш һыҙығын киҫкәндә тамамлана. 

'''«Ҡабатлап ырғыу»'''

Ике йә бер нисә ҡатнашыусы гитты берҙәй таҙа итеп һәм бер тигеҙ штраф мәрәйҙәре менән үтһә, улар тағы бер ҡыҫҡараҡ, ләкин бер-ике ҡаршылыҡ өҫтәлгән маршрутты үтергә тейеш була. Ҡабатлап үтеү маршрутында иң әҙ штраф мәрәйе алып, уны иң ҡыҫҡа ваҡыт эсендә үткән ҡатнашыусы еңеүсе тип табыла.

'''Маршрут'''

Старт һыҙығынан финиш флажогына тиклем үтелә торған дистанция маршрут тип атала. Үтеү тәртибенә ярашлы маршруттағы ҡаршылыҡтарға номер һуғыла, ҡатнашыусы маршрутты үҙе һайлай ала торған ярыш төрҙәрендә генә улай булмай. 

'''Маршрутты күрһәтеү'''

Конкурҙа ҡатнашыусылар ҡаршылыҡтарҙың урынлашыу тәртибе менән танышһын өсөн уларға маршрут буйлап бер тапҡыр үтеү рөхсәт ителә. Ярыш яланына эш кейемендә инеү тыйыла. Спортсы ҡаршылыҡтар урынлашҡан грунт торошон ҡарай, ҡаршылыҡтарҙың үлсәмдәрен самалай ала. 

'''Маршрутты төҙөүсе (курс-дизайнер)'''

Маршрутты төҙөүсе (курс-дизайнер) маршрутты һалғанда ҡатнашыусыларҙың да, тамашасыларҙың да мәнфәғәттәрен иҫәпкә ала. Ҡаршылыҡтар ат гитты таҙа үтерлек итеп теҙелергә тейеш. Маршрутты проектлағанда һәм ҡорғанда ҡатнашыусыларҙың әҙерлек кимәле иҫәпкә алына һәм ҡаршылыҡтарҙың ҡатмарлылығы шуға ярашлы итеп ҡорола. Ярыш башланырҙан ярты сәғәт элек маршрутты төҙөүсе маршруттың ентекле һыҙмаһын яланға сыға торған урынға мөмкин тиклем яҡыныраҡ итеп элеп ҡуйырға тейеш. Судьяларға ла һыҙманың күсермәләре тапшырыла. 

'''«Конкурстан тыш»'''

Конкурсһыҙ ҡатнашыусы «конкурстан тыш» тип билдәләнә. «Конкурстан тыш» тигән ат һәм һыбайлы пары призға дәғүә итә алмай, үтелгән гит өсөн мәрәйҙәр башҡа класҡа йә ярышҡа күсерелә лә, иҫәпкә алына ла алмай. Конкурстан тыш ҡатнашыусыларға ҡабат ырғыу ҙа ҡатнашыу ҙа рөхсәт ителмәй. 

'''Судьялар'''

Ҡатнашыусылар һаны 120-нән артмаһа, конкур ярышын өс судья хөкөм итә. Әгәр көнөнә 120-ләп гиттан артыҡ үтеләһе булһа, дүрт судья эшләй, 200 гиттан күберәк булыр тип күҙ алланһа, судьялар биштән дә кәм булырға тейеш түгел. Һыу ҡаршылығы булһа, өҫтәмә судья индерелә. Гиттар һаны 50-нән артмаһа, ике судья етә. 

'''Судьяларҙы сәләмләү'''

Конкурҙа ҡатнашыусыларҙың һәр береһе судьяларҙы сәләмләргә тейеш. Ҡулдарҙы төшөрөп, баш эйеү хөрмәт күрһәтеүҙе аңлата. Каскеткалар эләктереп ҡуйылғанлыҡтан, баш кейемен сисеү талап ителмәй.

'''Конкур өсөн тәғәйенләнгән кейем '''

Ҡағиҙәләргә ярашлы, ат та, һыбайлы ла бөхтә булырға тейеш. Үҙ формаһы булған ассоциация ағзалары ярыш ваҡытында уның униформаһында булырға тейеш. Башҡа осраҡтарҙа ҡатын-ҡыҙ ҡатнашыусылар һыбай йөрөү өсөн редингот кейә. Ирҙәр аҡ галстук менән редингот кейә. Халыҡ-ара ярыштарҙа рединготтың төҫө һыбайлының ҡайһы илдән булыуына ишараларға мөмкин. Ирланд һыбайлылары, мәҫәлән, йәшелде кейә. Һаҡлыҡ каскаһын кейеү мәжбүри. Ҡамсы рөхсәт ителә, ләкин оҙонлоғо 750 миллиметрҙан артырға тейеш түгел. Һыбайлыларға шпорҙар ҙа рөхсәт ителә, тик осло остары аҫҡа һәм ситкә ҡарап торорға тейеш. Бынан тыш һыбай йөрөү кейеменән итек йә крага, бридж һәм күлдәк кейелә. Көн бик эҫе булһа, судьялар редингот кейеү мотлаҡ түгеллеге тураһында ҡарар сығара. Ямғыр яуһа, плащ кейергә рөхсәт итеүҙәре мөмкин. 

=== Һикергәндәге хаталар ===
Һикергәндә ҡаршылыҡҡа зыян килтерелһә йә ат һыулы канауға баҫһа, был хаталар теркәлә. Һайғау йә барьерҙың башҡа элементы бәреп төшөрөлөп, ҡаршылыҡтың бейеклеген йә киңлеген боҙған осраҡ та иҫәпкә алына. Бейеклек ҡаршылығын үткәндә аҫҡы һайғауҙың төшөүе хатаға һаналмай. 

'''Маршрут һыҙмаһын боҙоу'''

Әгәр ярышта ҡатнашыусы ҡаршылыҡтарҙы эҙмә-эҙлекле тәртиптә үтмәһә, ул «маршрут һыҙмаһын боҙа». Был ҡатнашыусы дисквалификациялана.

'''Йығылыу'''

Гит барышында ат менән һыбайлының бер-береһенән айырылыуы йығылыуға һанала. Бөтә конкур ярыштарында ла йығылыу автомат рәүештә дисквалификацияға килтерә (айырым осраҡтарҙа — штраф мәрәйҙәренә).

'''Ваҡыт нормаһын ашып китеү'''

Гитҡа бүленгән ваҡыт нормаһын үтеп киткән ҡатнашыусыға ярыш ҡағиҙәһенә ярашлы штраф мәрәйҙәре тейә. Максималь һәм минималь рөхсәт ителгән ваҡыт була, һәм унан сығып киткән өсөн ҡатнашыусыға штраф мәрәйҙәре бирелә. Ваҡыт сиктәренә ике тапҡыр һыймаған һыбайлы ярыштан сығарыла. 

'''Ырғыуҙан баш тартыу/Туҡтап ҡалыу'''

Аттың барьер алдында туҡтап ҡалыуы, шулай уҡ маршрутта вольт (әйләнеш) яһауы ырғыуҙан баш тартыу тип һанала. Халыҡ-ара ат спорты федерацияһы (FEI) ҡағиҙәләренә ярашлы, ат «туҡтап ҡалһа», һыбайлы-ат пары штраф мәрәйҙәре ала, ат өс тапҡыр ҡаршылыҡты үтеүҙән баш тартһа, дисквалификациялана.

'''Урап үтеү'''

Ат флажоктар араһынан ырғымайынса ҡаршылыҡты урап үтеп китһә йә маршруттың тейешле өлөшөн тулыһынса үтмәһә, был урап үтеү тип баһалана. Бының өсөн штраф мәрәйҙәре бирелә. 

'''Ҡарышыу'''

Ат алға барыуҙан баш тартһа, был ҡарышыу була. Штраф мәрәйҙәре бирелмәй. 

'''Күнегеүҙең тыйылған ысулдары '''

Конкурҙа ҡатнашыусылар өсөн атты бейегерәк ырғырға мәжбүр иткән ысулдар, мәҫәлән, күнекмә үткәндә атты юрамал аяғы менән һайғауға бәрелдереү, тыйыла. Әгәр ярышта ҡатнашыу өсөн ғариза биргән спортсы тыйылған ысулдар ҡулланһа, ул кәм тигәндә 24 сәғәткә ярышыуҙан мәхрүм ителә. 

'''Штраф мәрәйҙәре'''

Маршрутты үткәндә яһалған хаталар өсөн штраф мәрәйҙәре яҙыла. Ярыштарҙың күбеһе Халыҡ-ара ат спорты федерацияһы (FEI йәки ФЕИ) ҡағиҙәләре буйынса үткәрелә. Уларға ярашлы, беренсе тапҡыр баш бирмәү йә баш тартыу = 4 штраф мәрәйе (ш. м.), икенсе баш тартыу — дисквалификация. Ат бер тапҡыр барьерҙы ауҙарһа йәки бер йә күберәк аяғы менән һыулы канауға баҫһа = 4 ш. м., ваҡыт нормаһынан сығып киткәндә норманан артҡан һәр 4 секунд өсөн = 1 ш. м. Ҡабат ырғығанда ваҡыт нормаһынан артҡан һәр секунд өсөн бер штраф мәрәйе бирелә. Ваҡыттың максималь нормаһынан сыҡҡан осраҡта һыбайлы һәм ат дисквалификациялана.

== Ҡаршылыҡ төрҙәре ==
Конкурҙа ат көсөнөң төрлө миҡдарын талап иткән төрлө ҡаршылыҡтар ҡулланыла. 
* '''{{comment|Арҡысаҡ|крестовина}}'''

* '''Чухонец'''

* '''{{comment|Ел ҡапҡа|Калитка}}'''

* '''Стенка'''

* '''Тройник'''

* '''Канау'''

* '''Шлагбаум'''

* '''Джокер'''

* '''Оксер (брустар)'''
Йәнә системалар була. Улар бер нисә ҡаршылыҡты бер-береһенән бер/ике/өс темп алыҫлыҡта ҡуйып ҡорола. Ҡаршылыҡтар һанына ҡарап, системалар ике ҡатлы йә өс ҡатлы була. 

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ВЭС|Барьеры кавалерийские}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.fei.org/disciplines/jumping Конкур] на сайте [http://www.fei.org/ Международной федерации конного спорта]
* [http://www.kazequestrian.org/articles.php?lng=ru&amp;pg=195 Конкур] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090208172258/http://kazequestrian.org/ |date=2009-02-08 }} на сайте [http://www.kazequestrian.org/ Федерации конного спорта Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090727234118/http://en.kazequestrian.org/ |date=2009-07-27 }}
* [http://www.konovod.com/index.php?id=552 Конкур: 10 важных советов для начинающих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306171417/http://www.konovod.com/index.php?id=552 |date=2016-03-06 }} и [http://www.konovod.com/index.php?id=554 Конкур: советы профессионала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307014603/http://www.konovod.com/index.php?id=554 |date=2016-03-07 }} на сайте [http://www.konovod.com/ КОНОВОД] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180118111413/http://konovod.com/ |date=2018-01-18 }}
* [http://www.equestrian.ru Equestrian.ru — конное обозрение].
* [http://fksr.ru/show-jumping/ Федерация конного спорта России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180121095243/http://fksr.ru/show-jumping/ |date=2018-01-21 }}
[[Категория:Ат спорты]]</text>
      <sha1>n5fzsmwacqxeoyj8dhx2kbdnn9t6zgp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәлимуллин Сәмиғулла Мәсифулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133507</id>
    <revision>
      <id>1302723</id>
      <parentid>1297382</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T18:45:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4780" sha1="9tkk25b9k70cs8m07qtxn8rpnnm6srp" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Кәлимуллин}}
'''Кәлимуллин Сәмиғулла Мәсифулла улы''' ([[25 август]] [[1914 йыл]] — [[19 сентябрь]] [[1989 йыл]]) — рәссам-сәхнә биҙәүсе. 1946—1974 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] рәссамы. 1954 йылдан [[СССР]]-ҙың Рәссамдар, 1947 йылдан — СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955).

== Биографияһы ==
Сәмиғулла Мәсифулла улы Кәлимуллин 1914 йылдың 25 авгусында [[Өфө губернаһы]]ның [[Златоуст өйәҙе]] Баҡал ҡаҙна руднигы ҡасабаһында (хәҙер [[Силәбе өлкәһе]]нең Баҡал ҡалаһы) тыуған.

1940 йылда [[Өфө сәнғәт училищеһы]]н тамамлай һәм [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры|Баймаҡ колхоз-совхоз театры]]ның директоры була.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, фронтҡа китә. Кесе лейтенант булып запасҡа ҡайта&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1535720934/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211026175743/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1535720934/ |date=2021-10-26 }} Портал «Память народа»&lt;/ref&gt;.

1946 йылдан 1974 йылға тиклем Өфөлә [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]нда рәссам булып эшләй.

Театрҙа Сәмиғулла Кәлимуллин 30-ға яҡын спектаклде биҙәй, шул иҫәпкә [[Уильям Шекспир]]ҙың «Отелло» (1954), [[Лев Толстой]]ҙың «Тере мәйет» (1958); [[Әнғәм Атнабаев]]тың «Ул ҡайтты» (1960), [[Ибраһим Абдуллин]]дың «Онотолған ант» (1967); [[Зәйнәб Биишева]]ның «Нәҙер» (1974), [[Мостай Кәрим]]дең «Ҡыҙ урлау» (1958) әҫәрҙәренә ҡуйылған спектаклдәре лә инә.

Рәссамдың эштәре Өфөлә [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]]нда, [[Мәскәү]]ҙә А. А. Бахрушин исемендәге театр музейында һаҡлана.

== Күргәҙмәләре ==
Сәмиғулла Мәсифулла улы 1938 йылдан алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында (1955), [[Ленинград]]та БАССР мәҙәниәте көндәрендәге күргәҙмәләрҙә ҡатнаша (1969).

[[Өфө]]ләге шәхси күргәҙмәләре (1964, 1973).

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.niv.ru/doc/theatre/encyclopedia/197.htm Театральная энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170318151809/http://www.niv.ru/doc/theatre/encyclopedia/197.htm |date=2017-03-18 }}
* {{БЭ2013|index.php/8572}}
* [http://www.shrb.ru/painting/kalimullin.htm Региональное отделение Всероссийской творческой общественной организации «Союз художников России» Республики Башкортостан]

[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт академия драма театры]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Өфө губернаһында тыуғандар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]
[[Категория:СССР рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>9tkk25b9k70cs8m07qtxn8rpnnm6srp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөхәмәтдинов Борис Ғилмрази улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138088</id>
    <revision>
      <id>1302753</id>
      <parentid>1246451</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T06:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4267" sha1="aw7jrg0ftogc3kvty09322y27cvvj3b" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мөхәмәтдинов Борис Ғилмрази улы''' ([[14 июль]] [[1948 йыл]]) — юл һалыусы. 1996—2014 йылдарҙа [[Нефтекама]]лағы «822-се төҙөлөш идаралығы» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юл һалыусыһы (2001).

== Биографияһы ==
Борис Ғилмрази улы Мөхәмәтдинов 1948 йылдың 14 июлендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Краснокама районы]] [[Ҡыҙғау]] ауылында тыуған. 1962 йылда урындағы һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлай һәм белем алыуын [[Яңы Ҡабан]] ауылындағы мәктәптә дауам итә, 11-се синыфты тик яҡшы билдәләренә генә бөтөрә. Уҡыу йылдарында математика буйынса район олимпиадаларында күп тапҡыр еңеүсе була.

Үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген 1966 йылда [[«Башнефть» производство берекмәһе]]нең «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында башлай, 1968 йылға тиклем идаралыҡтың контроль-иҫәпләүҙәр һәм автоматика бүлегендә тәьминәтсе булып эшләй. 

1969—1981 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһенең Юл һалыу һәм төҙәтеү контораһында мастер, прораб, участка начальнигы, производство-техник бүлектең инженеры һәм өлкән инженеры вазифаларын башҡара.

1974 йылда ситтән тороп Ҡазан инженер-төҙөлөш институтының (хәҙер Ҡазан дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты) автомобиль юлдары факультетын тамамлай.

1981 йылда Нефтекама ҡала етәкселеге тәҡдиме менән юл һалыу эштәре менән шөғөлләнгән 822-се төҙөлөш идаралығының баш инженеры итеп тәғәйенләнә. 1996 йылдан 2014 йылға тиклем «822-се төҙөлөш идаралығы» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте директоры була&lt;ref&gt;[http://www.ufainfo.ru/f/su822-21801 Справочник  «Жёлтые страницы» Башкортостан. СУ-822, ЗАО Руководитель: Мухаметдинов Борис Гильмразиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822100704/http://www.ufainfo.ru/f/su822-21801 |date=2019-08-22 }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2018}}&lt;/ref&gt;. Был осорҙа идаралыҡ Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш төбәгендә асфальт автомобиль юлдары төҙөү менән уңышлы шөғөлләнә, шул иҫәптән Нефтекама — [[Дүртөйлө]] — [[Кушнаренко]], Нефтекама — [[Ағиҙел]], Нефтекама — [[Яңауыл]] автомобиль юлдарын, Нефтекама аэропортын юғары сифат менән сафҡа индерә.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* Краснокама район Советы депутаты (2003 — 2007)

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юл һалыусыһы (2001).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1997).
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Маҡтау грамотаһы (2003).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}


[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүселәре]]</text>
      <sha1>aw7jrg0ftogc3kvty09322y27cvvj3b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Милли кейемле башҡорт ҡатыны. С. Прокудин-Горский фотоһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138441</id>
    <revision>
      <id>1302738</id>
      <parentid>1101435</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T01:37:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10678" sha1="tgdsuomy7vk87d4zylntg9cymsisgbi" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Bashkir woman in national costume.jpg|thumb|Милли кейемле башҡорт ҡатыны]]
[[Файл:Sergei-Prokudin-Gorski-Larg.jpg|thumb|Сергей Прокудин-Горский]]

'''Милли кейемле башҡорт ҡатыны''' — рус фотографы, (күренекле урыҫ химигы Менделеевтың уҡыусыһы), уйлап табыусы, нәшерсе, педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре [[Прокудин-Горский Сергей Михайлович]] фотоһы. Фото [[1910 йыл]]да Өфө губернаһы Шайтан-Көҙәй улусында (хәҙерге [[Салауат районы]]) төшөрөлгән&lt;ref&gt;БАШҠОРТОМДОҢ АҪЫЛЫ ФӘРХИНАЗ[http://xn--80aab0anbugatmkc1ftcb.xn--p1ai/hater/1286-bashortomdo-ayly-frhinaz.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180122001250/http://xn--80aab0anbugatmkc1ftcb.xn--p1ai/hater/1286-bashortomdo-ayly-frhinaz.html |date=2018-01-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Фотоның тарихы ==
[[1909 йыл]]да [[Николай II]] император ул ваҡытта төбәктәрҙән фотографиялары менән танылып өлгөргән Сергей Михайлович Прокудин-Горскийға Рәсәйҙең төрлө өлкәләрендә йәшәгән халыҡтарҙың тормош-көнкүрешен фотоларҙа теркәү өсөн махсус күрһәтмә бирә. Был күрһәтмәгә ярашлы, фотографҡа тимер юлында махсус вагон, һыу буйлап хәрәкәт итер өсөн пароход, йылғаларҙы аша сығырға моторлы кәмә бүленә, Урал тауҙары буйлап йөрөргә Екатеринбургҡа «Форд» автомобиле ҡайтарыла. Сәйәхәтендә уға урындағы түрәләр һәр төрлө булышлыҡ итергә тейешлеге, бөтә ергә лә ҡаршылыҡһыҙ үтергә рөхсәт ителеүе хаҡында документ бирелә.

[[1910 йыл]]да ул Уралдағы сәнәғәт үҙәктәрендә, хәҙерге Башҡортостандың төрлө төбәктәрендә була. «Яхъя ауылы» тигән цикл да шул ваҡытта төшөрөлә, Өфө губернаһы Шайтан-Көҙәй улусында (хәҙерге Салауат районы) була был.

Сергей Михайлович Прокудин-Горский [[1944 йыл]]да Парижда вафат булып ҡала. Вариҫтары Прокудин-Горскийҙың фотоархивын АҠШ конгресы китапханаһына һата.
 
Фото төшөрөлгәндән теүәл бер быуат үткәс, тап уның бүләһе Америка китапханаһының сайтында ошо һүрәттәрҙе күреп ҡала, Эхъя тип билдәләнгән фотоларҙы тап [[Яхъя (Салауат районы)|Яхъя]] күренештәре тип таный, туғандарына ебәрә.

Өфөлә йәшәгән туғаны Айгөл Яппарова фотолағы күтәрмәлә ултырған ҡатынды күргәс, Фәрхиназ өләсәһе тип таный. Фәрхиназдың бүләсәре булып сыға ул. Бәләкәй сағынан танып белгән, уның әкиәттәрен, бәйеттәрен, эпостарын тыңлап үҫкән ейәнсәрҙәре Сания, Рәйфә әбейҙәренә күрһәтә.

Фәрхиназдың оло улы Ғәйнетдиндең ҡыҙы Сания Шәрәфетдинова видеояҙмала: «Яхъя ауылы халҡына батша власы шикләнеберәк ҡараған, нимә тиһәң дә, Салауат ерҙәре бит инде, шуның өсөн унда кешеләр нимә менән ҡыҙыҡһына, нимә менән йәшәй, шуны белергә фотографты ебәргән», — тип әйтеп ҡалдырған.

Ҡаҙағстан сигендә офицер булып хеҙмәт иткән Сайран исемле егеткә ҡаҙаҡ тарханы Үмәрбикә исемле ҡыҙын ҡалымһыҙ биргән. Ғаиләлә яңы донъя күргән ҡыҙ баланы Фәрхиназ тип атайҙар. Уны Мусабай ауылы егете, оҙон булғанға «Текә Шәрәй» ҡушаматлы Борхан улы Шәрәфетдингә кейәүгә оҙатҡандар. Уларҙың Фәсхетдин, игеҙәк Ғәйнетдин һәм Ғилметдин исемле улдары, Фәтиха исемле ҡыҙҙары тыуа.

Шәрәфетдин менән Фәрхиназ тимерлек тотҡан. Тимер юлды төҙөгән осорҙа Фәрхиназ төҙөлөшкә кәрәк ҡырҡ ломды ослап, шуны бер тоҡ аҡ онға алмаштырып алып ҡайтыр булған. Мыҡты ҡатын ҡыҙ-ҡырҡынға тәңкәнән балдаҡ һуғып та биргән.

Ейән-ейәнсәрҙәрен йыйып ер күрһәтеп тә килә, кистәрен уларға мауыҡтырғыс әкиәттәр, хикәйәттәр һөйләй. «Уҫаллығы ла, ихласлығы ла бар ине, ҡыйыулығы, тәүәккәллеге хаҡында һөйләп тораһы ла түгел», — тип иҫләй тоҡомдары уның хаҡында. Һыбай йөрөгән, мылтыҡтан атҡан, һунарға сыҡҡанында табышһыҙ ҡайтмаған.

Ейән-бүләләре алдынғы ҡарашлы, эшсән, ҡыйыу булыуҙары, техниканы ҡыйыу индереүҙәре менән танылған. Күрше Радио тигән ауылға ла уның улы Ғәйнетдин нигеҙ һалған.

Башҡортостандың атҡаҙанған мәғариф һәм Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре Зилә Япарова — уның бүләсәре. Фәрхиназ ҡартинәйем һәләтле булмаһа, балалары талантлы булмаҫ ине, ти. Ҡартинәһенең Көртбаҫымдағы сабынлығы «Фәрхиназ соҡоро» тип аталған була.

«Берҙәмлек» халыҡ-ара милли мәҙәниәттәр фестивалендә ҡатнашҡан сит ил ҡунаҡтары ҡасандыр беренсе фотограф Прокудин-Горский эҙҙәре буйлап үтергә теләк белдерә. Фәрхиназдың ейәнсәрҙәре менән осрашалар, һорауҙар бирәләр.

Фәрхиназ, 91 йәшкә етеп, 1942 йылда вафат була. Физик яҡтан да, рухи йәһәттән дә көслө, ҡеүәтле башҡорт ҡатынының фотоһы иһә АҠШ Конгресы китапханаһында һаҡлана.

=== Яхъя ауылы ===
Сергей Прокудин-Горский төшөргән фотоларҙан күренеүенсә, Яхъя ауылы күркәм тәбиғәте менән генә түгел, ул заман өсөн ныҡлы ҡаралтылары, матур мәсете булыуы менән үҙе иғтибарға лайыҡ, бында тырыш, хужалыҡсан халыҡ йәшәгәне күренеп тора. Ауыл тимер юлдан алыҫ булмаған, ирҙәр шунда эшләгәндәрҙер, сөнки «Тимер юлсы башҡорт» тигән фото ла ошонан йыраҡ түгел төшөрөлгән&lt;ref&gt;БАШКИРСКАЯ ДЕРЕВНЯ ЭХЬЯ[http://ps-spb2008.narod.ru/ur_ekhia.htm.]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Биҙәкләп үрелгән ситәнле йәшелсә баҡсаһында көнбағыштар сәскә атҡан. Йорттарҙың ҡапҡалары «урыҫ ҡапҡаһы» тип аталып йөрөтөлгән төрҙән, ҡоймалар буралап һалынған. Тәҙрәләр — семәрле ҡапҡаслы; йорт алды баҡсалары бар. Һарай, ихата — тәртиптә, төҙөк.

Милли кейемдәре бәҫле, ҡырма бүрек, эшләпә кейгәндәре аңлашыла.

== Сығанаҡтар ==
* Г. Ҡотоева. Башҡортомдоң аҫылы Фәрхиназ [http://xn--80aab0anbugatmkc1ftcb.xn--p1ai/hater/1286-bashortomdo-ayly-frhinaz.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180122001250/http://xn--80aab0anbugatmkc1ftcb.xn--p1ai/hater/1286-bashortomdo-ayly-frhinaz.html |date=2018-01-22 }}
* Башкирская деревня Эхъя [http://ps-spb2008.narod.ru/ur_ekhia.htm]
* В поисках деревни Эхья[https://prokudingorsky.livejournal.com/1932.html]

== Һылтанмалар ==
* «Наследие С. М. Прокудина-Горского» [http://www.prokudin-gorsky.org/]
* Дореволюционная Россия в цветных фотографиях Сергея Прокудина-Горского[https://cameralabs.org/5133-dorevolyutsionnaya-rossiya-v-tsvetnykh-fotografiyakh-sergeya-prokudina-gorskogo]
* Редчайшие цветные фотографии Прокудина-Горского[https://fishki.net/1483069-redchajshie-cvetnye-fotografii-prokudina-gorskogo.html]
[[Категория:Сергей Прокудин-Горский| ]]
* Как выглядела великая Россия до революции[http://fotojoin.ru/fotografiya/kak-vyglyadela-velikaya-rossiya-do-revolyucii/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180723231150/http://fotojoin.ru/fotografiya/kak-vyglyadela-velikaya-rossiya-do-revolyucii/ |date=2018-07-23 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

{{Башҡорттар}}

[[Категория:Сергей Прокудин-Горский]]
[[Категория:Фотография]]
[[Категория:Тарих]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>tgdsuomy7vk87d4zylntg9cymsisgbi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кирсанов Станислав Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140296</id>
    <revision>
      <id>1302705</id>
      <parentid>1234013</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T14:11:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6568" sha1="cdqz8cbh7m4vde9uklh2ubxa8z6qjup" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кирсанов Станислав Николаевич''' ([[8 ғинуар]] [[1939 йыл]] — [[23 август]] [[2017 йыл]]) — [[бокс]]ер, беренсе урта ауырлыҡ категорияһы вәкиле. [[1960 йыл]]дың тәүге яртыһында бөтә союз кимәлендә сығыш яһаусы, СССР чемпионы, РСФСР беренселектәрендә күп тапҡыр еңеүсе, РСФСР халыҡтары спартакиадаһы еңеүсеһе, СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Шулай уҡ бокс буйынса тренер һәм судья булараҡ билдәле.

== Биографияһы ==
Станислав Николаевич Кирсанов 1939 йылдың 8 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]] [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. Бокс менән ун алты йәшендә урындағы бокс секцияһында тренер Е. Баннов етәкселегендә әүҙем шөғөлләнә башлай. Һуңыраҡ 1958 йылда Новосибирск ҡалаһына даими йәшәргә күсә, унда СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры Отари Васильевич Гарганджияның тәрбиәләнеүсеһе була, [[1959 йыл]]да СССР-ҙың спорт мастеры нормативын үтәй. [[1961 йыл]]да [[Новосибирск]] физик культура техникумын тамамлай.

[[1960 йыл]]да тәүге тапҡыр үҙе тураһында боксер булараҡ белдерә, РСФСР чемпионатында еңә. 1962—1965 йылдарҙа бөтә рәсәй беренселектәрендә даими чемпион була, ә [[1963 йыл]]да РСФСР халыҡтары Спартакиадаһында ла еңеү яулай. Ошо мәлдән — СССР-ҙың почетлы спорт мастеры.

Беренсе етди уңышына бөтә союз кимәлендә [[1964 йыл]]дың миҙгелендә өлгәшә, Хабаровскиҙа СССР чемпионатында беренсе урта ауырлыҡ категорияһында бронза миҙал яулай. [[Мәскәү]]ҙә үткән ошондай уҡ ярыштарҙа беренсе уртаса ауырлыҡтағы бөтә дәғүәселәрен еңеп, алтын яулай. Шул уҡ йылда ҙур спорт ҡаҙаныштары өсөн «СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры» тигән почетлы исемгә лайыҡ була.

1972 йылда спорт карьераһын тамамлағандан һуң Кирсанов Станислав «Динамо» физкультура-спорт йәмғиәтенең бокс секцияһында тренерлыҡ эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Школьников Е. А.|заглавие=Динамо. Энциклопедия|издание=2|издательство=Olma Media Group|год=2003|страницы=35|страниц=477|isbn=5224043999}}&lt;/ref&gt;. Оҙаҡ тренерлыҡ йылдары эсендә бик күп титуллы спортсылар әҙерләй, шул иҫәптән 22 спорт мастеры һәм өс халыҡ-ара класлы спорт мастеры әҙерләй. [[1995 йыл]]да уға «Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры» тигән маҡтаулы исем бирелә.

Тренерлыҡ эшенән тыш, бокс буйынса ярыштарҙа судья сифатында ҡатнаша, [[1986 йыл]]дан — һәүәҫкәр бокстың халыҡ-ара ассоциацияһының халыҡ-ара категориялы судьяһы. Изге ихтыяр уйындарында ла хөкөм итә (1986, 1994, 1998), донъя чемпионатында (1993, 1995, 1997, 1999), Европа чемпионатында (1988, 1998), [[йәйге Олимпия уйындары]]нда (1996, 2000) судья сифатында сығыш яһай. Рәсәй бокс федерацияһының судьялар коллегияһын етәкләй&lt;ref&gt;[http://www.ncvsm.ru/news/1787.html Станислав Кирсанов — легенда Новосибирского бокса отметил 75-летний юбилей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027040324/https://ncvsm.ru/news/1787.html |date=2020-10-27 }}.  Новосибирский центр высшего спортивного мастерства (13 января 2014). &lt;small&gt;Проверено 16 июля 2017.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

[[2017 йыл]]дың 23 авгусында [[Новосибирск]]иҙа 78 йәшендә вафат була&lt;ref&gt;[http://rusboxing.ru/news/federation-news/6834/ Скорбим! 23 августа 2017 года на 79-ом году жизни в городе Новосибирске скончался Станислав Николаевич Кирсанов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019003900/http://rusboxing.ru/news/federation-news/6834/ |date=2017-10-19 }}.  [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B0_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Федерация бокса России] (23 августа 2017). &lt;small&gt;Проверено 18 октября 2017.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/6517-kirsanov-stanislav-nikolaevich}} {{V|2|01|2019}}
* [http://rusboxing.ru/?ait-grid-portfolio=kirsanov-stanislav-nikolaevich Кирсанов Станислав Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170804085534/http://rusboxing.ru/?ait-grid-portfolio=kirsanov-stanislav-nikolaevich |date=2017-08-04 }} — страница на сайте Федерации бокса России
[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған тренерҙары]]
[[Категория:СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]</text>
      <sha1>cdqz8cbh7m4vde9uklh2ubxa8z6qjup</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Косульников Константин Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142336</id>
    <revision>
      <id>1302714</id>
      <parentid>945144</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T16:13:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3932" sha1="fxisjjqdb6h65ib6liytpvja2sozkrp" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Косульников Константин Николаевич''' — совет хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре.

== Биографияһы ==
Косульников Константин Николаевич Митьково ауылында (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]]) [[1916 йыл]]да донъяға килгән. ВКП(б) ағзаһы.

[[1936 йыл]]дан — хужалыҡ, йәмәғәт һәм сәйәси эштә. [[1936 йыл|1936]]—[[1978 йыл]]дарҙа — инженер-төҙөүсе, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан, 265-се гвардия миномет полкы штабы начальнигы, [[Мәскәү]]ҙең Көнбайыш порты начальнигы, Мәскәү ҡалаһы Киев районы башҡарма комитеты рәйесе, Киев КПСС район комитеты секретары, Мәскәү халыҡ контроле комитеты рәйесе.

РСФСР-ҙың 8-се һәм 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

[[1978 йыл]]да Мәскәүҙә вафат була.

== Наградалары ==

* [[Ленин ордены]],
* Октябрь Революцияһы ордены,
* 2 [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]],
* 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* 2 [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]].

== Әҙәбиәт ==

* Горбачев А. Н. Список некрологов за 1930—2015 годы. М., Infogans, 2016

== Һылтанмалар ==

* [http://novodevichiynecropol.narod.ru/09/kosulnikov_kn.htm Косульников]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%9A%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2&amp;group=all&amp;types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_vpp&amp;page=1&amp;first_name=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD&amp;middle_name=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Косульников] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260109071629/https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%9A%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2&amp;group=all&amp;types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_vpp&amp;page=1&amp;first_name=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD&amp;middle_name=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2026-01-09 }}

[[Категория:КПСС-тың XXIV съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXV съезы делегаттары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1916 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Иглин районында тыуғандар]]
[[Категория:Ярославль өлкәһендә тыуғандар]]
[[Категория:1978 йылда вафат булғандар]]</text>
      <sha1>fxisjjqdb6h65ib6liytpvja2sozkrp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кыласов Алексей Валерьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143399</id>
    <revision>
      <id>1302721</id>
      <parentid>1201820</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T17:59:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10996" sha1="2fmujg4gm37kfytb3n2j2zhzzrks6q8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кыласов Алексей Валерьевич''' ([[9 май]] [[1968 йыл]]) — ғалим-культуролог, культурология фәндәре кандидаты, йәмәғәт эшмәкәре, этноспорт теорияһы авторы, халыҡ-ара һәм Рәсәйҙең спорт функционеры&lt;ref name=&quot;Алексей Кыласов&quot;&gt;http://kylasov.ru/about/ Алексей Кыласов&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Алексей Валерьевич Кыласов 1968 йылдың 9 майында [[Пермь өлкәһе]]нең Краснокамск ҡалаһында тыуа.

[[1998]]—[[2008 йыл]]дар — Пермь дәүләт педагогия университетының тарих факультетында уҡый, магистр.

[[2009]]—[[2011 йыл]]дар — Славян мәҙәниәте дәүләт академияһының культурология кафедраһы соискателе, хәҙерге спорт һәм традицион уйындар институттары араһындағы бәйләнеште өйрәнә; «Глобалләшеү дәүерендә социомәҙәни феномен булараҡ спорт» темаһына диссертация яҡлай (етәксеһе — Расторгуев Валерий Николаевич).

[[2010]]—[[2011 йыл]]дар — Бөтә Рәсәй физик культура ғилми-тикшеренеү институтының (ВНИИФК) спорт антропологияһы лабораторияһында ғилми хеҙмәткәр; Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университетының Спорт индустрияһы юғары мәктәбенең өлкән уҡытыусыһы.

[[2011]]—[[2014 йыл]]дар — Саха Республикаһының (Яҡутстан) Чурапчин дәүләт Спорт һәм физик культура институты проректоры.

[[2012 йыл]] — Мәскәү дәүләт физик культура академияһының философия һәм социология кафедраһының өлкән уҡытыусыһы.

[[2013 йыл]] — Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Рәсәй халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһының Тармаҡ менеджменты институтында спорт һәм туристик индустрия менеджменты кафедраһы доценты; Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университетының Спорт индустрияһы менеджменты һәм маркетингы кафедраһы доценты&lt;ref name=&quot;Алексей Кыласов&quot; /&gt;.

== Наградалары ==
* [[2006 йыл]] — Мәскәү Хөкүмәтенең Физик культура һәм спорт комитетының рәхмәте.
* [[2007 йыл]] — Халыҡ-ара «Спорт для всех» (TAFISA) ассоциацияһының &quot;Пионер движения «Спорт для всех» исеме.
* [[2008 йыл]] — 2008 йылда Пекинда үткән Беренсе Бөтә донъя интеллектуаль уйындарҙың Алтын миҙалы (шахмат буйынса ҡатын-ҡыҙҙар командаһы капитаны).
* [[2010 йыл]] — Литва Республикаһының Шяуляй өлкәһе алдындағы ҡаҙаныштары өсөн Почёт ордены.
* [[2010 йыл]] — Саха Республикаһында физик культура һәм спортты үҫтереүгә индергән өлөшө, Рәсәй һәм донъя кимәлендә Саха Республикаһының традицион уйындар һәм спорт төрҙәрен популярлаштырған өсөн Саха (Яҡут) Республикаһы Вице-президентының Рәхмәт хаты; Саха (Яҡут) Республикаһының Физик культура һәм спорт комитетының «Физик култураны һәм спортты үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» Почёт Билдәһе.
* [[2011 йыл]] — Саха (Яҡут) Республикаһы «Гражданлыҡ ҡаһарманлығы» отличие билдәһе.
* [[2013 йыл]] — «Бурятияның спорт отличнигы» күкрәккә таға торған билдәһеҪ «Бүрәт Республикаһына 90 йыл» юбилей миҙалы; Рәсәй Федерацияһы Спорт министрлығының Маҡтау ҡағыҙы; Мәскәү ҡалаһында физик культураны һәм спортты үҫтереүҙәге өлөшө өсөн Москомспорттың Маҡтау ҡағыҙы.

== Хеҙмәттәре ==
* Кыласов А. В. Теория этноспорта: монография [Текст] / А. Кыласов. — М.: Советский спорт, 2012. — 112 с. ISBN 978-5-9718-0162-7
* [http://elibrary.ru/download/40817696.pdf Кыласов А. В. Religio athletae, или Культурно-религиозная сущность олимпизма // Вестник спортивной науки, 2009, № 5. — С. 55-58.]
* [http://elibrary.ru/download/24128091.pdf Кыласов А. В. Идея олимпизма в контексте глобализации // Вестник спортивной науки, 2009, № 6. — С. 64-66.]
Монография: Кыласов А. В. Окольцованный спорт. Истоки и смысл современного олимпизма. — М.: АИРО XXI, 2010. — 328 С.
* Кыласов А. В., Гавров С. Н. Этнокультурное многообразие — новая парадигма в развитии спорта // V Международный конгресс «Человек, спорт, здоровье» 21-23 апреля 2011 года, Санкт-Петербург, Россия: Материалы конгресса / под ред. В. А. Таймазова. — СПб: Олимп-СПб, 2011. — С. 161—163.
* [http://www.eolss.net/Sample-Chapters/C05/E6-168-59.pdf Kylasov, A., Gavrov, S. Ethnocultural diversity of sport // Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS). Sport Science. — UNESCO/EOLSS, Magister-press, 2011. — P. 462—491.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921012000/http://www.eolss.net/Sample-Chapters/C05/E6-168-59.pdf |date=2016-09-21 }}.
* Кыласов А. В., Гарсес Д. С. Интеллектуальные игры // Энциклопедия систем жизнеобеспечения (EOLSS). Наука о спорте. — ЮНЕСКО/EOLSS, Магистр-пресс, 2011. — С. 727—743.
* [http://ethnosport.ru/files/ni863y-metodologia-i-terminologia-etnosporta.pdf.pdf Кыласов А. В. Методология и терминология этноспорта // Вестник спортивной науки, 2011, № 5. — С. 41-43] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190711183201/http://ethnosport.ru/files/ni863y-metodologia-i-terminologia-etnosporta.pdf.pdf |date=2019-07-11 }} .
* [https://cyberleninka.ru/article/v/etnosport-v-sobytiynom-turizme Кыласов А. В., Расторгуев В. Н. Этноспорт в событийном туризме // Международный журнал исследований культуры, № 1 (26), 2017. С. 170—182].
* [http://ethnosport.ru/files/nlm03h-tge-kylasov-ethnosport.pdf Кыласов А. В. Этноспорт. Конец эпохи вырождения. — М.: Издательский дом «Территория будущего», 2013. — 144 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181105050146/http://ethnosport.ru/files/nlm03h-tge-kylasov-ethnosport.pdf |date=2018-11-05 }} ISBN 5-91129-038-3.
* [http://ethnosport.org/files/ni864x-digitalization-sport.pdf Кыласов А. В. Дигитализация спорта // Теория и практика физической культуры, № 7 (24), 2014. — С. 8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180305021249/http://ethnosport.org/files/ni864x-digitalization-sport.pdf |date=2018-03-05 }}.
* [http://ethnosport.ru/files/ni8656-trad-games-ethnosport-classification.pdf Кыласов А. В. Традиционные игры и этноспорт: общая классификация // Теория и практика физической культуры, № 8 (25), 2014. — С. 43] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180827030910/http://ethnosport.ru/files/ni8656-trad-games-ethnosport-classification.pdf |date=2018-08-27 }}.
* [https://elibrary.ru/contents.asp?issueid=1108781&amp;selid=18823224 Кыласов А. В., Петрова Т. Н. Философское осмысление спорта // Вестник Чувашского государственного педагогического университета им. И. Я. Яковлева, 2013, № 1 (77) — 1. — С. 124—128].
* [https://elibrary.ru/contents.asp?issueid=1108781 Кыласов А. В. Идентичность ярмарок и традиционных игр, или Emporium Ludorum // Вестник Чувашского государственного педагогического университета им. И. Я. Яковлева, 2013, № 1 (77) — 1. — С. 119—123].
* [http://ethnosport.ru/files/ni867g-kylasov-tedoradze-nul-tahli.pdf Кыласов А. В., Тедорадзе А. С. Проблемы сохранения и развития традиционной борьбы нюл-тахли / А. В. Кыласов, А. С. Тедорадзе // Вестник угроведения. — 2014. — № 4(19). — С. 156—174] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190715030914/http://ethnosport.ru/files/ni867g-kylasov-tedoradze-nul-tahli.pdf |date=2019-07-15 }}.
* Кыласов А. В., Нестеров П. В. Олимпизм и культурная преемственность игр: пересмотр ключевого момента в истории спорта // Вестник славянских культур, 2016, № 2 (40). С. 107—122.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Рәсәйҙә культорология]]
[[Категория:Спорт теоретиктары]]</text>
      <sha1>2fmujg4gm37kfytb3n2j2zhzzrks6q8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Коимбра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145537</id>
    <revision>
      <id>1302708</id>
      <parentid>859649</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T14:55:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11504" sha1="tss45u8gwtmmq8su0jytyitd3sb9pvu" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Коимбра''' (порт.  &lt;span lang=&quot;pt&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Coimbra&lt;/span&gt;; [{{Ipa|kuˈĩbɾɐ}}]) — [[Португалия]]ла ҡала, бер үк исемле округ һәм муниципалитет үҙәге, Бейра-Литорал тарихи провинцияһы үҙәге.

Ҡала үҙенең тирә-яҡтары менән бергә Ҙур Коимбра агломерацияһын тәшкил итә.  Халыҡ һаны — 101,1 мең кеше (ҡалала), 101,1 мең кеше (муниципалитетта), 430 мең кеше ([[ҡала агломерацияһы]]нда). Ҡала һәм  муниципалитет ҡаланың иҡтисади-статистик Үҙәк төбәгенә һәм   Байша-Мондегу төбәгенә инә. Иҫке  административ бүленеш буйынса Бейра-Литорал провинцияһына инә.

Коимбра Португалияның беренсе баш ҡалаһы булған. Хәҙер ҡала башлыса  Европаның иң боронғо, үҙенең традицияларына   һәм мәҙәни мираҫына бай булған университеты арҡаһында  билдәле. Ҡала халҡының өстән бер өлөшө университет менән бәйле (уҡытыусылар, студенттар, хеҙмәтләндереү персонал).

== Урынлашыуы ==
Ҡала Португалияның баш ҡалаһы  [[Лиссабон]]дан  төньяҡҡа ҡарай 182 км алыҫлыҡта Мондегу йылғаһы буйында урынлашҡан.  

Муниципалитет сиктәш:

* төньяҡта — Меальяд муниципалитеты
* көнсығышта — Пенакова, Вила-Нова-Пойареш, Миранда-ду-Корву муниципалитеттары
* көньяҡта — Кондейша-а-Нову муниципалитеты
* көнбайышта —   Монтемор-у-велью
* муниципалитеты 
* төньяҡ-көнбайышта —  Кантаньеде муниципалитеты

== Климаты ==
&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;
{{Климат местности
 | Ширина    = 70%
 | Положение = center
 | Место_род = Коимбры
 | Источник  = [http://www.climate-charts.com/Locations/p/PO08549.php World Climate], [http://www.meteo.pt/pt/oclima/clima.normais/001/ Instituto de Meteorologia]

 | Янв_ср = 10.0            | Янв_ср_осад = 112
 | Фев_ср = 11.0            | Фев_ср_осад = 105
 | Мар_ср = 12.5            | Мар_ср_осад = 65
 | Апр_ср = 14.0            | Апр_ср_осад = 84
 | Май_ср = 16.4            | Май_ср_осад = 79
 | Июн_ср = 19.6            | Июн_ср_осад = 39
 | Июл_ср = 21.8            | Июл_ср_осад = 12
 | Авг_ср = 21.8            | Авг_ср_осад = 14
 | Сен_ср = 20.8            | Сен_ср_осад = 51
 | Окт_ср = 17.4            | Окт_ср_осад = 102
 | Ноя_ср = 13.0            | Ноя_ср_осад = 109
 | Дек_ср = 10.4            | Дек_ср_осад = 126
 | Год_ср = 15.7            | Год_ср_осад = 898

 | Янв_ср_мин = 4.6        | Янв_ср_макс = 14.6
 | Фев_ср_мин = 5.9        | Фев_ср_макс = 15.9
 | Мар_ср_мин = 6.9        | Мар_ср_макс = 18.3
 | Апр_ср_мин = 8.4        | Апр_ср_макс = 19.3
 | Май_ср_мин = 10.8        | Май_ср_макс = 21.6
 | Июн_ср_мин = 13.5        | Июн_ср_макс = 25.3
 | Июл_ср_мин = 15.0        | Июл_ср_макс = 28.1
 | Авг_ср_мин = 14.4        | Авг_ср_макс = 28.5
 | Сен_ср_мин = 13.4        | Сен_ср_макс = 26.9
 | Окт_ср_мин = 10.9        | Окт_ср_макс = 22.4
 | Ноя_ср_мин = 7.7        | Ноя_ср_макс = 18.0
 | Дек_ср_мин = 6.3        | Дек_ср_макс = 15.4
 | Год_ср_мин = 9.8        | Год_ср_макс = 21.2

 | Янв_а_мин = -4.9         | Янв_а_макс = 23.0
 | Фев_а_мин = -4.0         | Фев_а_макс = 25.5
 | Мар_а_мин = -3.3         | Мар_а_макс = 29.5
 | Апр_а_мин = -1.5         | Апр_а_макс = 32.5
 | Май_а_мин = 2.0         | Май_а_макс = 35.0
 | Июн_а_мин = 4.1         | Июн_а_макс = 41.6
 | Июл_а_мин = 6.8         | Июл_а_макс = 40.2
 | Авг_а_мин = 6.0         | Авг_а_макс = 40.0
 | Сен_а_мин = 2.0         | Сен_а_макс = 40.0
 | Окт_а_мин = -2.6         | Окт_а_макс = 34.6
 | Ноя_а_мин = -3.1         | Ноя_а_макс = 27.6
 | Дек_а_мин = -2.8         | Дек_а_макс = 25.2
 | Год_а_мин = -4.9         | Год_а_макс = 41.6

 | Янв_вода = 
 | Фев_вода = 
 | Мар_вода = 
 | Апр_вода = 
 | Май_вода = 
 | Июн_вода = 
 | Июл_вода = 
 | Авг_вода = 
 | Сен_вода = 
 | Окт_вода = 
 | Ноя_вода = 
 | Дек_вода = 
 | Год_вода = 
}}
&lt;/div&gt;

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;9&quot; |Коимбра муниципалитеты халҡы  (1801—2004)
|- bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot;
| align=&quot;center&quot; |[[1802 йыл|1802]]
| align=&quot;center&quot; |[[1849 йыл|1849]]
| align=&quot;center&quot; |[[1900 йыл|1900]]
| align=&quot;center&quot; |[[1930 йыл|1930]]
| align=&quot;center&quot; |[[1960 йыл|1960]]
| align=&quot;center&quot; |[[1981 йыл|1981]]
| align=&quot;center&quot; |[[1991 йыл|1991]]
| align=&quot;center&quot; |[[2001 йыл|2001]]
| align=&quot;center&quot; |[[2006 йыл|2006]]
|-
| align=&quot;center&quot; |46 343
| align=&quot;center&quot; |32 517
| align=&quot;center&quot; |54 105
| align=&quot;center&quot; |76 494
| align=&quot;center&quot; |106 404
| align=&quot;center&quot; |138 930
| align=&quot;center&quot; |139 052
| align=&quot;center&quot; |146 317
| align=&quot;center&quot; |139 083
|}

== Тарихы ==
Ҡала - Коимбра графлығының  871—987 һәм 1064—1096 йылдарҙа баш ҡалаһы була.

[[2004 йыл]]да  Коимбра  [[:ru:Сидаде-де-Коимбра|Сидаде-де-Коимбра]]  стадионында футбол буйынса европа чемпионатын ҡабул итеүсе ҡалаларҙың береһе була.

== Райондары ==
{|
|
* Алмалагеш
* Алмедина
* Амеал
* Антаньол
* Антузеде
* Арзила
* Ассафарже
* Ботан
* Брашфемеш
* Каштелу-Вьегаш
* Сейра
|
* Сернаше
* Эйраш
* Ламароза
* Рибейра-де-Фрадеш
* Санта-Клара
* Санта-Круш
* Санту-Антониу-душ-Оливайш
* Сан-Бартоломеу
* Сан-Жуан-ду-Кампу
* Сан-Мартинью-де-Арворе
* Сан-Мартинью-ду-Бишпу
|
* Сан-паулу-Фрадеш
* Сан-Силвештре
* Се-Ново
* Созелаш
* Тавейру
* Торра-де-Вилела
* Торреш-ду-Мондегу
* Трошемил
* Вил-де-Матуш
|}

== Туғандаш ҡалалары ==
{{Колонки|2}}

* {{Флаг Мозамбика}} [[Бейра]] ({{lang-pt|Beira}}), [[Мозамбик]]
* {{Индия флагы}} [[Даман и Диу]] ({{lang-pt|Damão e Diu}}), [[Һиндостан]
* {{Флаг Восточного Тимора}} [[Дили]] ({{lang-pt|Dili}}), [[Көнсығыш Тимор]]
* {{Флаг Бразилии}} [[Куритиба]] ({{lang-pt|Curitiba}}), [[Бразилия]]
* {{АҠШ флагы}} [[Кембридж (Массачусетс)|Кембридж]] ({{lang-en|Cambridge}}), [[Массачусетс|шт. Массачусетс]], [[АҠШ]]
* {{Флаг Кабо-Верде}} [[Минделу]] ({{lang-pt|Mindelo}}), [[Кабо-Верде]]
* {{Флаг Италии}} [[Падуя]] ({{Lang-it|Padova}}), [[Италия]]
* {{Флаг Франции}} [[Пуатье]] ({{Lang-fr|Poitiers}}), [[Франция]]
* {{Флаг Испании}} [[Саламанка (Испания)|Саламанка]] ({{Lang-es|Salamanca}}), [[Испания]]
* {{Флаг Бразилии}} [[Сан-Паулу]] ({{lang-pt|São Paulo}}), [[Бразилия]]
* {{АҠШ флагы}} [[Санта-Клара (Калифорния)|Санта-Клара]] ({{lang-en|Santa Clara}}), [[Калифорния|шт. Калифорния]], [[АҠШ]]
* {{Флаг Бразилии}} [[Сантос (город)|Сантос]] ({{lang-pt|Santos}}), [[Бразилия]]
* {{Флаг Испании}} [[Сантьяго-де-Компостела]] ({{Lang-es|Santiago de Compostela}}), [[Испания]]
* {{Флаг Испании}} [[Сарагоса]] ({{Lang-es|Zaragoza}}), [[Испания]]
* {{Флаг Марокко}} [[Фес]] ({{Lang-ar|فاس}}, {{Lang-fr|Fès}}) [[Марокко]]
* {{Германия флагы}} [[Галле (Саксония-Анхальт)|Халле]] ({{Lang-de|Halle}}), [[Германия]]
* {{Флаг Франции}} [[Экс-ан-Прованс]] ({{Lang-fr|Aix-en-Provence}}), [[Франция]]
* {{Флаг Люксембурга}} [[Эш (город)|Эш]] ({{lang-lb|Esch-Uelzecht}}), [[Люксембург]]
* {{Рәсәй флагы}} [[Ярославль]], [[Рәсәй]]

{{Конец кол}}

== Ҡала менән бәйле билдәле кешеләре ==
{{Колонки|3}}

* [[Ал Берту]]
* [[Албукерке, Филипе]]
* [[Альвареш, Франсишку]]
* [[Афонсу II]]
* [[Афонсу III]]
* [[Афонсу IV]]
* [[Велозу, Мигел]]
* [[Жудисе, Жозе Мигел]]
* [[Зе Каштру]]
* [[Куньял, Алвару]]
* [[Педру I (король Португалии)|Педру I]]
* [[Пашеку ди Аморин, Фернанду]]
* [[Кастро, Инес де]]
* [[Са-де-Миранда, Франсишку де]]
* [[Са, Мем ди]]
* [[Саншу I]]
* [[Сержиу Консейсау]]
* [[Пасуш Коэлью, Педру]]
* [[Хомем, Антонио]]

{{Конец кол}}

== Фотоһүрәттәр галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Vista coimbra encosta.jpg|Ҡала панорамаһы
Файл:Pt-coimbra-mosteiro-santacruz.JPG|Изге Тәре монастыры
&lt;/gallery&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Коимбра (округ)
* Муниципалитеты округа Коимбра
* Районы округа Коимбра
* Коимбрский университет
* Конимбрига

== Һылтанмалар ==

* [https://www.cm-coimbra.pt/ Официальный сайт муниципалитета]
* [http://www.verdesanos.com/home.htm ''Verdes Anos'' — Fado] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213022014/http://www.verdesanos.com/home.htm |date=2008-02-13 }} [http://www.verdesanos.com/home.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213022014/http://www.verdesanos.com/home.htm |date=2008-02-13 }}
[[Категория:Португалия ҡалалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>tss45u8gwtmmq8su0jytyitd3sb9pvu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэри Уортингтон Макомб йорто</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149133</id>
    <revision>
      <id>1302748</id>
      <parentid>1055487</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T04:50:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4217" sha1="nq7ht22f2ifjf52rb4f5e3ax4p0obvg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мэри Уортингтон Макомб йорто''' ([[Английский язык|ингл.]] &amp;nbsp;&lt;span lang=&quot;en&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Mary Worthington Macomb House&lt;/span&gt;) — Чилликоти ҡалаһының көньяҡ өлөшөндәге тарихи бина,  [[Огайо штаты]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]].

== Тварихы ==
Бина   Саут-Пейнт-стритта&lt;ref name=&quot;дм1&quot;&gt;[https://nrhp.focus.nps.gov/natreg/docs/All_Data.html National Register Information System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626123331/https://nrhp.focus.nps.gov/natreg/docs/All_Data.html |date=2015-06-26 }}&lt;/ref&gt;, Пейнт-Крик ярында урынлашҡан. Макомб йорто Чилликоти ҡалаһында иң боронғо йорттарҙың береһе,  35 сутый майҙанлы участканы биләй (14 гектар), ул башта Натаниэль Массиға ҡараған. Йорт хужаһы [[1813 йыл]]да  бинаны төҙөй башлай  һәм ике йылдан һуң тамамлай.  Шул уҡ йылда АҠШ-тың элекке сенаторы һәм буласаҡ губернатор  Томас Уортингтон милекте һатып ала&lt;ref name=&quot;dohp&quot;&gt;Owen, K. Lorrie, ed. ''Places Dictionary of Ohio Historic''. Vol. 2. St. Clair Shores: Somerset, 1999, 1220-1221.&lt;/ref&gt;.

Губернатор Уортингтондың иң өлкән ҡыҙы Мария 1797 йылда тыуа. Мэри һәм уның ҙур ғаиләһе   Адендың айырым йортонда  ҡаланың  төньяҡ яғында йәшәгән,  1816 йылда Мария  кейәүгә сығырға ҡарар итә. Ире  Дэвид Макомб, урындағы билдәле ғаиләнең ағзаһы була, әммә уның мөлкәт менән насар идара итеүе арҡаһында ғаилә бурысҡа бата.  1836 йылда улар Техасҡа   күсенергә мәжбүр була,  һәм шунда Мэри вафат була&lt;ref name=&quot;adena&quot;&gt;[http://www.adenamansion.com/history-worthington2.htm Mary Worthington Tiffin (1797-1836)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331115514/http://www.adenamansion.com/history-worthington2.htm |date=2019-03-31 }}, Mansion Adena, 2010. Accessed 2011-01-25.&lt;/ref&gt;. Көньяҡҡа күсер алдынан, Макомбтар ҡомташтан торған ҙур блоктарҙан төҙөлгән был  ике ҡатлы йортта йәшәй &lt;ref name=&quot;dohp&quot;&gt;Owen, K. Lorrie, ed. ''Places Dictionary of Ohio Historic''. Vol. 2. St. Clair Shores: Somerset, 1999, 1220-1221.&lt;/ref&gt;.

Макомбтар  киткәндән һуң, бина сәнәғәт ҡулланыуы өсөн яңынан үҙгәртеп төҙөлә.  [[1845 йыл]]ға  иҫке бина тирәләй бик күп яңы ҡоролмалар,  шул иҫәптән мал һуйыу урыны төҙөлә&lt;ref name=&quot;dohp&quot;&gt;Owen, K. Lorrie, ed. ''Places Dictionary of Ohio Historic''. Vol. 2. St. Clair Shores: Somerset, 1999, 1220-1221.&lt;/ref&gt;. 1976 йылда Макомб Йорто әһәмиәтле тарихи объект булараҡ тарихи урындарҙың&lt;ref&gt;1&lt;/ref&gt; Милли  реестрына индерелә.  [[XXI быуат]] башына йорт ташландыҡ хәлгә килә.  [[2009 йыл]]да ҡомартҡыны тергеҙеү буйынса федераль дотацияға ғариза бирелә һәм тулы реставрация яҡынса 500 мең доллар баһалана&lt;ref&gt;&quot;Work to money on sites Ross historical County could see.&quot; ''Chillicothe Gazette'', 2009-02-21, A3.&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:АҠШ ҡалалары]]
[[Категория:Биналар]]
[[Категория:Биналар һәм ҡоролмалар]]</text>
      <sha1>nq7ht22f2ifjf52rb4f5e3ax4p0obvg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Косово албандары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149337</id>
    <revision>
      <id>1302712</id>
      <parentid>880097</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T16:03:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8937" sha1="hncsopo5yb54su2e3xrf4p0xs9uhu75" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Kosovo ethnic 2005.png|мини|[[ОБСЕ]] мәғлүмәттәре буйынса Косовоның этник төркөмдәре [[2005]] ]]
[[Файл:VeshjeKombetare.JPG|thumb|250px|Косово албандарының этник кейеме һәм бейеүе]]
'''Косово албандары''' - ({{lang-ru|Ко́совские алба́нцы}}), ({{lang-sq|Shqiptarët në Kosovë}}, '''косоварҙар''', {{lang-sq|Kosovar}}) — 
Косово Республикаһында һаны буйынса иң эре этник төркөм.

== Мәғлүмәттәр ==

[[1991]] йылда [[Югославия|Югославия Федератив Социалистик Республикаһы]] алған йәниҫәп мәғлүмәттәре буйынса (албандар йәниҫәпка бойкот белдергән булған), Косовола  1 596 072 этник албан йәшәгән (халыҡтың 81,6 %).  [[2000 йыл]]ғы мәғлүмәттәр буйынса —  1 584 000 - 1 733 600 араһында (халыҡтың 88 %). Әлеге осорҙа уларҙың һаны - дөйөм халыҡтың 92,93 проценты.

Косово албандары  этник [[Албандар|албандар]] булып тора, шәжәрәләре бар,  ҡайҙа йәшәһәләр ҙә улар үҙҙәрен косово албаны тип белә.1998 йылда баш күтәргән албандар менән Югославия  Союздаш Республикаһы  араһындағы ҡораллы бәрелештән һуң  башлыса [[Германия|Германияла]] һәм [[Швейцария|Швейцарияла]] албандарҙың эре диаспоралары ойоша. Баһалауҙар буйынса, Швейцария һәм Германияла 500 000 самаһы косово албандары йәшәй (яҡынса 200 000 - Швейцарияла, 300 000 - Германияла), был косоварҙарҙың дөйөм һанынан яҡынса биштән бер өлөш &lt;ref&gt;Die kosovarische Bevölkerung
in der Schweiz[https://www.sem.admin.ch/content/dam/data/sem/publiservice/publikationen/diaspora/diasporastudie-kosovo-d.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201131905/https://www.sem.admin.ch/content/dam/data/sem/publiservice/publikationen/diaspora/diasporastudie-kosovo-d.pdf |date=2017-12-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Donner une autre image de la diaspora kosovare»[https://www.letemps.ch/suisse/donner-une-image-diaspora-kosovare]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

Албандарҙың Косовола йәшәгәне [[урта быуаттар|урта быуаттарҙан]] телгә алына башлай. Косово этник оҡшашлыҡ  ваҡытында юҡ. башҡ. халҡы һәм [[Ғосман империяһы]] осоронда албандар һәм этник төркөмдәр араһында этник бүленеш булмай. Бының урынына  социаль-һөнәри, социаль-иҡтисади һәм региональ бүленеш, ҡайһы саҡ дини нигеҙҙә айырымланыу  йәшәп килә: мосолман һәм нәсрани албандар араһында һыйышмаусанлыҡ осрай.  

=== Лига Призрена ===
1878 йылда Берлинский конгресында албандар йәшәгән ҡайһы бер төбәктәрҙе Сербияға һәм Черногорияға бирергә ҡарар сығарыла. Башлыса косоварҙарҙан торған албандар Лига Призрена тигән төркөмгә туплана һәм был ҡарарға ҡаршы сыға. Сербия ғосманлылар албандарҙы уларға бирелгән ерҙәрҙән ҡыуышмай тип көнбайыш державаларға ялыу белдерә. Улары ғосманлыларға баҫым яһай, һәм 1881 йылда Ғосман ғәскәре албандарға ҡаршы хәрби ҡыҫым башлай. Өс йыл барған һуғыштан һуң албандар еүелә. Күп лидерҙар төрмәгә ябыла.  

=== ХХ быуат башы ===

1910 йылда албан күтәрелештәре  Приштинанан башлана һәм 1911 йылда Косовоға төрөк солтаны килгәнсә дауам итә. Албандар 4 албан виләйәтен берләштерергә уйлай, әммә сербтар Косово халҡының сиреген тәшкил итә, йәнә тәрәктәр һәм славяндар ҙа була, шуға күрә албандар Косовоны үҙ хакимлығына ала алмай.

1912 йылда Балҡанда барған һуғыштар ваҡытында көнсығыш  Косовоноң бер өлөшөн - Сербия Короллеге, ә  көнбайыш    Косовоны Черногория Короллеге баҫып ала.

1918-1929 йылдар косоварҙарҙы сербтар, хорваттар һәм словендар эҙәрлекләгән осор була. 1922 йылдың 26 апреленән Косовоны Серб Короллеге өскә: Косово, Рашия һәм Дзетатөбәгенә бүләләр.

1929 йылда Короллек Югославия  Короллегенә әйләндерелә. Короллек 1941 йылдың апреленә тиклем йәшәп ҡала.

Төрлө баш күтәреүҙәрҙән, һуғыш осоро һынауҙарынан һуң Косово  1944 йылда Коминтерндың албан партизандары азат итә һәм Косово Югославия Демократик Республикаһының  Сербия провинцияһы өлөшө булып китә. 

=== ХХ быуаттың икенсе яртыһы ===
Косово автономиялы районы  1946 йылда албандарҙы тынысландырыу өсөн партизандар етәксеһе Иосип Броз Тито етәкселегендә барлыҡҡа килә, әммә ғәмәлдә автономия ала алмай. Был Косовоның бөгөнгө сиктәрендә тәүге тапҡыр теркәлеүе була.

1963 йылда Югославия Югославия Федератив Социалистик Республикаһы тип , ә Сербия Сербия Республикаһытип атала башлағас, Косово автономиялы районы автономиялы край кимәленә үҫә.  

1974 йылғы Конституцияла Косово Социалистик автономиялы крайы хөкүмәте киңерәк хоҡуҡтар ала. Албан теле рәсми рәүештә Косовоның ике эре тел төркөмөнә индерелә.  

70-се йылдарҙа албан милли хәрәкәте Косовоның Федерация составындағы йәнә бер республикаһы тип танылыуына өлгәшә.
 
Әммә бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш ХХ быуат аҙағында Косово өсөн ауыр һынауҙар, ҡан ҡойоштар килтерә.

=== ХХ1 быуат башы ===

2006 йылда Косово статусын билдәләү буйынса халыҡ-ара һөйләшеүҙәр башлана.  

2007 йылдың февралендә  Ахтисаари Белград һәм Приштина лидерҙарына статусты көйләү буйынса проект тәҡдим итә. Проект БМО-ның Хәүефһеҙлек Советы резолюцияһы проектына нигеҙ булып ята.  

2007 йылдың июлендә резолюция проекты дүрт тапҡыр яңынан төҙәтеп яҙыла, сөнки Рәсәй, что не поддержит ни одну резолюцию, неприемлемую как для Белград өсөн дә, Приштина өсөн дә яраҡһыҙ булған осраҡта бер резолюцияны ла хупламаясағын белдерә.
 
== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Албандар]]
*[[Кемали Исмаил]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}


[[Категория:Косово]]
[[Категория:Косово тарихы]]
[[Категория:Косово Республикаһы]]
[[Категория:Косово тарихы]]
[[Категория:Косово географияһы]]</text>
      <sha1>hncsopo5yb54su2e3xrf4p0xs9uhu75</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нуретдинов Әнүәр Нуретдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149385</id>
    <revision>
      <id>1302768</id>
      <parentid>1284300</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T10:04:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8699" sha1="8kq2cwgll2cblbrx5uisfcrpgphle44" xml:space="preserve">{{Военный деятель
|имя = Әнүәр Нуретдинов
|оригинал имени = 
|дата рождения = 1916
|место рождения = [[Рәсәй империяһы]], {{ТУ|Өфө губернаһы}}, [[Бөрө өйәҙе]], [[Үрге Маншыр]] ауылы
|дата смерти = билдәһеҙ
|место смерти = билдәһеҙ
|изображение = 
|ширина = 200 px
|описание изображения = 
|прозвище = 
|принадлежность = {{Флагификация|СССР}}
|годы службы = 1939—1946
|звание = 
|род войск = 
|должность = 
|часть = '''Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында:'''
* 5-се гвардия миномёт дивизияһының 22-се гвардия миномёт бригадаһы
|сражения = {{s|[[Бөйөк Ватан һуғышы]]}}
|награды = 
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Отечественной войны 2 степени}} {{!!}} {{Медаль «За боевые заслуги»}} &lt;!-- {{!!}} {{Медаль Жукова}} {{!!}} {{медаль «За отвагу»}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{медаль «За освобождение Варшавы»}} {{!!}} {{Медаль «За взятие Берлина»}} {{!!}} {{Медаль «За победу над Германией»}} --&gt;
{{!}}}
|связи =
|в отставке = 
}}
{{Фамилиялаш|Нуретдинов}}
'''Нуретдинов Әнүәр Нуретдин улы''' ([[1916 йыл]] — ?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.

== Биографияһы ==
Нуретдинов Әнүәр Нуретдин улы 1916 йылда [[Өфө губернаһы]] [[Бөрө өйәҙе]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Илеш районы}}) [[Үрге Маншыр]] ауылында тыуған. Милләте буйынса [[башҡорт]]{{sfn|ЦАМО РФ. Ф. 33, оп. 686044, д. 57, л. 342}}. Әсәһе — Сәйҙә Шәйхетдинова&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1981972139/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%9D%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%90%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%26date_birth%3D1916%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 Нурдинов Анвар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410215303/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1981972139/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%9D%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%90%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%26date_birth%3D1916%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 |date=2019-04-10 }} Военно-пересыльный пункт&lt;/ref&gt;.

1939 йылдың ноябрендә [[Мурманск өлкәһе]]нең Кировск район хәрби комиссариаты тарафынан хәрби хеҙмәткә саҡырыла&lt;ref name=&quot;«Три шурупа»&quot; /&gt;. &lt;!-- 1939—1940 йылдарҙа Совет-фин һуғышында ҡатнашҡан? --&gt;

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, 1941 йылдың июленән 1941 йылдың ноябренә тиклем Көнбайыш фронтта, артабан Үҙәк фронтта була. Ҡаты яралана. 1943 йылдың мартынан 1-се Белоруссия фронты 3-сө армия 5-се гвардия миномёт дивизияһының 22-се гвардия миномёт бригадаһы составында машина водителе булып хеҙмәт итә. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалының бүләкләү ҡағыҙына ярашлы, Әнүәр Нуретдинов хеҙмәтен үтәгәндә үҙен ҡурҡыу белмәҫ яҡшы водитель итеп күрһәткән. Уның машинаһы боҙолмай һәм аварияға эләкмәй 7000-дән ашыу километр юл үткән, юлдар батҡаҡланған осорҙа һәм Орёл-Курск йүнәлешендәге операция барышында дошман уты аҫтында ауыр шарттар булыуына ҡарамаҫтан оҙайлы рейстар яһап, бригаданы ваҡытында аҙыҡ-түлек менән тәьмин иткән{{sfn|ЦАМО РФ. Ф. 33, оп. 686044, д. 57, л. 342}}.

Артабан [[Белоруссия]]ны һәм [[Польша]]ны азат итеүҙә, [[Берлин]]ды алыуҙа ҡатнаша.

[[Файл:Soviet graffiti in the Reichstag - Oryol and Bashkiria.jpg|thumb|right|250px|Германия парламенты бинаһы — Рейхстаг диуарындағы Әнүәр Нуретдиновтың автографы]]
[[Германия]] парламенты бинаһы — Рейхстагты алғандан һуң уның диуарында үҙенең автографын яҙып ҡалдырған. Был автограф әлеге көнгә тиклем һаҡланған һәм ул Рейхстаг бинаһының төньяҡ флигелендә, беренсе ҡаттың төньяҡ диуарында урынлашҡан&lt;ref&gt;''Karin Felix''. Ich war hier, Berliner Wissenschafts — Verlag, 2018.&lt;/ref&gt;. Автографтың беренсе өлөшө ғәрәп графикаһында башҡорт телендә яҙылған: ''«Башҡортостан. Юғары Маншар. Нуртдинов Әнүәр»'', аҫҡы өлөшө рус телендә башҡарылған: ''«Башкирия. Верх. Манчар. Нуртдинов Анвар»''&lt;ref name=&quot;«Три шурупа»&quot; &gt;[https://trishurupa.ru/content/bashkortostan-v-reykhstage.html Башкортостан в Рейхстаге]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // «Три шурупа» информационно-публицистический портал.&lt;/ref&gt;.

== Бүләктәре ==
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (25.08.1943){{sfn|ЦАМО РФ. Ф. 33, оп. 686044, д. 57, л. 342}}
&lt;!--[http://www.zelenodolsk.ru/article/4868 Зеленольск] * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы
* «Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* Жуков миҙалы. «65 лет освобождения Республики Беларусь от немецко-фашистских захватчиков»--&gt;
* 2 дәрәжә Ватан һуғышы ордены (9.04.1985){{sfn|ЦАМО РФ. Юбилейная картотека награждений, шкаф 43, ящик 6, номер документа 84}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
; Документтар
* {{книга|ссылка=http://podvignaroda.mil.ru/|заглавие=Общедоступный электронный банк документов «Подвиг Народа в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}} номера в базе данных:
: {{книга|ссылка= http://podvignaroda.ru/?#id=20379604&amp;tab=navDetailDocument|заглавие=Медаль «За боевые заслуги»|ref=ЦАМО РФ. Ф. 33, оп. 686044, д. 57, л. 342}}
: {{книга|ссылка= http://podvignaroda.ru/?#tab=navPeople_search|заглавие=Орден Отечественной войны 2-й степени|ref=ЦАМО РФ. Юбилейная картотека награждений, шкаф 43, ящик 6, номер документа 84}}

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Курск алышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>8kq2cwgll2cblbrx5uisfcrpgphle44</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Коковихин Юрий Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155285</id>
    <revision>
      <id>1302709</id>
      <parentid>1300972</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T14:56:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7162" sha1="nvb5msahxapon509imu3dmxn8bsbhx6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Коковихин Юрий Иванович''' ([[22 декабрь]] [[1936 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Украина]] [[фән|ғалимы]]. Техник фәндәр докторы, профессор.&lt;ref name=&quot;esu&quot;&gt;[http://esu.com.ua/search_articles.php?id=8051 КОКОВІ́ХІН Юрій Іванович]&lt;/ref&gt;

220-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән бер нисә монография, шулай уҡ күп авторлыҡ таныҡлыҡтары һәм патенттары бар.&lt;ref&gt;[https://patentdb.ru/author/880494 Изобретатель КОКОВИХИН ЮРИЙ ИВАНОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113112310/https://patentdb.ru/author/880494 |date=2019-11-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://uapatents.com/patents/kokovikhin-yurijj-ivanovich База патентів України — Коковіхін Юрій Іванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113112312/http://uapatents.com/patents/kokovikhin-yurijj-ivanovich |date=2019-11-13 }}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Юрий Иванович Коковихин 1936 йылдың 22 декабрендә [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Магнитогорск]] ҡалаһында тыуған.

=== Белеме ===
[[1959 йыл]]да Магнитогорск тау-металлургия институтын (МГМИ, хәҙер [[Магнитогорск дәүләт техник университеты]]) «металдарҙы баҫым менән эшкәртеү» һөнәре буйынса тамамлай. [[1966 йыл]]да ошо уҡ юғары уҡыу йортонда «Исследование прокатки проволоки в многовалковых калибрах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. [[1974 йыл]]да Магнитогорск тау-металлургия институтында «Теория и практика применения роликовых волок в сталепроволочно-канатном производстве» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01007404179 Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора технических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113104557/https://search.rsl.ru/ru/record/01007404179 |date=2019-11-13 }}&lt;/ref&gt; [[1978 йыл]]да Ю. И. Коковихинға «профессор» ғилми исеме бирелә. Ғалим булараҡ уның үҫешенә техник фәндәр докторҙары, профессорҙар [[Бояршинов Михаил Иванович|М. И. Бояршинов]] һәм М. Г. Поляков етди йоғонто яһай.

=== Эшмәкәрлеге ===
[[1962 йыл]]дан алып [[1981 йыл]]ға тиклем Ю. И. Коковихин Магнитогорск тау-металлургия институтында аспирант булып эшләй, ике диссертация яҡлай, шул уҡ йылда ойошторолған «Машина-автоматтар сым һәм канат етештереүҙә» кафедраһының беренсе мөдире була&lt;ref&gt;[https://www.magtu.ru/novosti/instituty-i-fakultety/90-svedeniya-ob-obrazovatelnoj-organizatsii/struktura-i-organy-upravleniya-obrazovatelnoj-organizatsiej/instituty-fakultety-filial-v-g-beloretske-kolledzh/instituty-i-fakultety/institut-metallurgii-mashinostroeniya-i-materialoobrabotki.html?start=40 ИСТОРИЯ КАФЕДРЫ «МАШИНЫ И ТЕХНОЛОГИИ ОБРАБОТКИ ДАВЛЕНИЕМ»]&lt;/ref&gt;. 1981 йылда [[Украина ССР-ы]]на күсеп китә һәм Днепродзержинск индустриаль институтында (хәҙер Днепр дәүләт техник университеты) эшләй, 1988 йылдан алып 1995 йылға тиклем «Металдарҙы өйрәнеүсе фән һәм термик юл менән эшкәртеү» кафедраһының мөдире була&lt;ref name=&quot;esu&quot;/&gt; Һуңынан бер нисә ойошма директоры булып эшләй. Күп кенә хеҙмәттәр авторы, шулар иҫәбендә:

* Технология сталепроволочного производства. (Учебник, 1995).
* Производство низкоуглеродистой проволоки. (Учебник, 1995, в соавторстве).
* Биметаллы и защитные покрытия. Теория и практика. (1997, в соавторстве).
* Проектирование сталепроволочных цехов. (Учебник, 1999, в соавторстве).

Юрий Иванович Коковихиндың ғилми тикшеренеүҙәре метиз етештереүенең махсус технологияһы өлкәһе менән бәйле моно-биметалл сымын эшләү ысулдары, шулай уҡ әҙ пластикалы материалдарҙан: бериллий һәм уның иретмәләренән, алюмин, баҡыр, титан, цирконий, тутыҡмай торған ҡоростан таҫмалар һәм фольга эшләү. Уның етәкселегендә өс докторлыҡ һәм 20-нән артыҡ кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.

Ул «СССР-ҙың уйлап табыусыһы» билдәһе һәм миҙалдар менән бүләкләнә, улар араһында СССР-ҙың Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең миҙалдары бар.

Әлеге ваҡытта [[Украина]]ның Днепродзержинск ҡалаһында йәшәй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.magtu.ru/attachments/article/689/nauchnaya-elita.pdf НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова]
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Магнитогорск дәүләт техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«СССР-ҙың уйлап табыусыһы» билдәһе менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1936 йылда тыуғандар]]
[[Категория:22 декабрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>nvb5msahxapon509imu3dmxn8bsbhx6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Куприн Михаил Ионович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155665</id>
    <revision>
      <id>1302718</id>
      <parentid>1300984</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T17:42:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7700" sha1="t8d1v42nfwzqa7tf28nectlu2aap1eg" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Михаил Ионович (Иванович) Куприн''' ([[1919 йыл|1919]]—[[2007 йыл|2007]]) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәр кандидаты, профессор.

Һалҡын баҫылған табаҡтар һәм таҫмалар етештереү технологияһы буйынса белгес. 50-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән монографиялар һәм дәреслектәре, шулай уҡ бер нисә уйлап сығарыу танытмалары бар&lt;ref&gt;[https://patentdb.ru/author/937486 Изобретатель КУПРИН МИХАИЛ ИВАНОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250224042218/https://patentdb.ru/author/937486 |date=2025-02-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://findpatent.ru/byauthors/937486/ Патенты автора КУПРИН МИХАИЛ ИОНОВИЧ]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
1919 йылдың 31 октябрендә Орел өлкәһе Севский өйәҙенең Витичь ауылында тыуған.

Ижевск металлургия техникумын «Прокат етештереү» һөнәре буйынса тамамлағандан һуң, {{S|заводе № 71}}-се заводта (хәҙерге «Ижсталь») тимерлек цехы технологы була. 1942 йылда армияға саҡырыла, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда&lt;ref&gt;[https://pomni.is74.ru/person/81427/%D0%9A%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD+%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB+%D0%98%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Куприн Михаил Ионович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191127043944/http://pomni.is74.ru/person/81427/%D0%9A%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD+%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB+%D0%98%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-11-27 }}&lt;/ref&gt; 1944 йылда ауыр яраланып демобилизацияланғансы ҡатнаша. 1943 йылда [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-ҡа]] ағза итеп алына.

1945йылда Мәскәү ҡорос институтына уҡырға инә һәм 1950 йылда уны (хәҙерге «МИСиС» Милли технологиялар тикшеренеү институты) «металдарҙы баҫым менән эшкәртеү» һөнәре буйынса тамамлай. Уны тамамлап, Куприн ошо уҡ институттың аспирантураһына уҡырға инә, ғилми етәксеһе — СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты Игорь Михайлович Павлов. 1953 йылда ошо уҡ институтта кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01005823679 Автореферат диссертации работы на соискание ученой степени кандидата технических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927145320/https://search.rsl.ru/ru/record/01005823679 |date=2020-09-27 }}&lt;/ref&gt; 1973 йылда уға профессор ғалим исеме бирелә. 1953—1989 йылдарҙа Магнитогорск тау-металлургия институтында (МТМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) эшләй, прокат кафедраһына 1968 йылда нигеҙ һалыусыларҙың береһе була.&lt;ref name=&quot;magtu&quot;&gt;[https://www.magtu.ru/abiturientam-mgtu/item/3253.html История кафедры технологий обработки материалов]&lt;/ref&gt; МТМИ-нда эштәрен тамамлап, хаҡлы ялға сыға.

Фәнни-практик эшмәкәрлеге һалҡын ысул менән прокатлауҙың сифатын күтәреүгә йүнәлтеү була. Кварто стандарында баҫма күсәрҙәр араһы формаһын кәйләү ысулдарын уйлап табa, шул уҡ стандарҙа һыҙат профилен көйәләү ысулы, күсәрҙәрҙе йылытыу ысулдарын уйлап таба. Ул [[Силәбе өлкәһе]] заводтарында ғилми-тикшеренеү эштәрен алып бара, күп тапҡырҙар СССР-ҙын Ҡара металлургия министрлығы тарафынан прокат мәсьәләләрен башҡарыуға йәлеп ителә. М. И Куприн етәкселегендә бер нисә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.&lt;ref name=&quot;magtu&quot;/&gt;

Магнитогорскиҙа 2007 йылдың 6 авгусында вафат була. Ҡаланың Һул яҡ яр буйы зыяраты нда ҡатыны Маргарита Сергеевна менән йәнәш ерләнгән (1926—1997).&lt;ref&gt;[http://skorbim.com/%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB/%D0%BA%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87.html Куприн Михаил Ионович]&lt;/ref&gt;

Ҡыҙыл йондоҙ ордены менән бүләкләнгән, шулай уҡ «Батырлыҡ өсөн», «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңеү өсөн», «Фиҙәкәр хеҙмәт өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән.

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.magtu.ru/attachments/article/689/nauchnaya-elita.pdf НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова]
* [https://diplomconsult.ru/preview/1743610/page:7/ Куприн Михаил Ионович, профессор кафедры прокатно­волочильного производства МГМИ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Дәреслектәр авторҙары]]
[[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2007 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:6 августа вафат булғандар]]
[[Категория:1919 йылда тыуғандар]]
[[Категория:31 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Магнитогорск тау-металлургия институты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>t8d1v42nfwzqa7tf28nectlu2aap1eg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Коган Ефим Яковлевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155981</id>
    <revision>
      <id>1302706</id>
      <parentid>1300971</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T14:45:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8526" sha1="0chrmchrrdrnksjk54vqzsb0w2l1xw7" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Коган Ефим Яковлевич''' ([[8 ноябрь]] [[1940 йыл]] — [[28 ноябрь]] [[2019 йыл]]) — дәүләт хеҙмәткәре, ғалим. [[Фән докторы|физика-математика фәндәре докторы]] (1985), профессор (1987), Нью-Йорк фәндәр академияһының ағзаһы, һамар өлкәһенең беренсе мәғариф һәм фән министры.

Ватанда һәм сит илдәрҙә баҫылған 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы&lt;ref&gt;[https://elibrary.ru/author_items.asp?authorid=27305 КОГАН ЕФИМ ЯКОВЛЕВИЧ]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Украин ССР-ы [[Полтава]] ҡалаһында [[1940 йыл]]дың 8 ноябрендә [[Йәһүдтәр|йәһүд]] ғаиләһендә тыуған.

[[1962 йыл]]да Полтава инженер-төҙөлөш институтын (хәҙер Ю. Кондратюк исемендәге Полтава милли техник университеты) тамамлай һәм «Казпромстройпроект» тресының Ҡарағанда бүлеге инженеры, аҙаҡ — «Южэнергострой» тресында инженер булып эшләй. 1967 йылда Новосибирск дәүләт университеты аспирантураһын тамамлай, инженер, өлкән инженер, радио-физика факультетының физик электроника проблемалы лабораторияһында кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәре, шулай уҡ Киев дәүләт университетының (хәҙер [[Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты]]) ғилми-тикшеренеү секторында өлкән ғилми хеҙмәткәр була.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген Куйбышев (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]) Куйбышев дәүләт педагогия институтының дөйөм физика кафедраһы мөдире булып 1981 йылда башлай. Ефим Яковлевич 1985 йылда «Вопросы кинетики и релаксационной динамики частично ионизированной плазмы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01008693847 Диссертация доктора физико-математических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904205751/https://search.rsl.ru/ru/record/01008693847 |date=2021-09-04 }}&lt;/ref&gt;. 1987 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә.

1992-2005 йылдарҙа [[Һамар өлкәһе]] мәғариф системаһын етәкләй: өлкә хакимиәтенең мәғариф идаралығы начальнигы вазифаһын башҡара, аҙаҡ — Һамар өлкәһенең мәғариф һәм фән министры. [[2001 йыл]]да, РФ Дәүләт Советының эшсе төркөмө ағзаһы булараҡ, дәүләт «Рәсәй мәғарифын 2010 йылға тиклем модернизациялау концепцияһы»н төҙөүҙә ҡатнаша.

Дәүләт хеҙмәтенән киткәс, фәнни-педагогик эшмәкәрлеген дауам итә: «[https://firo.ranepa.ru/ Федераль мәғарифты үҫтереү институтының] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210812173621/http://firo.ranepa.ru/ |date=2021-08-12 }}» Волга буйы федераль дәүләт автономиялы учреждениеһының ғилми етәксеһе була, шулай уҡ Милли кадрҙар әҙерләү фондының эксперты була. Артабан ғүмеренең аҙағына тиклем Һамар университетының физика кафедраһы профессоры (хәҙер Академик С. П. Королев исемендәге Һамар милли тикшеренеүҙәр университеты).&lt;ref&gt;[https://ssau.ru/staff/62015001-kogan-efim-yakovlevich Коган Ефим Яковлевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180403102838/http://ssau.ru/staff/62015001-kogan-efim-yakovlevich |date=2018-04-03 }}&lt;/ref&gt; 2018  йылда ЕС2018 Халыҡ-ара конференцияһында Әзербайжан дипломатик академияһында сығыш яһаны&lt;ref&gt;[http://ec2018.ada.edu.az/index.html#speakers EC2018 — EDUCATION CONFERENCE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218224656/http://ec2018.ada.edu.az/index.html#speakers |date=2020-02-18 }}&lt;/ref&gt;.

[[2019 йыл]]дың 28 ноябрендә һамар ҡалаһында вафат була&lt;ref&gt;[https://old.educat.samregion.ru/news/kogan_efim_yakovlevich/ Министерство образования и науки Самарской области]{{Недоступная ссылка|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 30 ноябрҙә Һамар ҡалаһының Ғалимдар йортонда граждандар йыназаһы үтә&lt;ref&gt;[https://www.niasam.ru/Obschestvo/---noyabrya-projdet-grazhdanskaya-panihida-i-proschanie-s-Efimom-YAkovlevichem-Koganom141488.html Прощание с Ефимом Яковлевичем Коганом]&lt;/ref&gt;.

== Ҡаҙаныштары ==

* 1995 йылда «Халыҡ мәғарифы алдынғыһы» билдәһе менән бүләкләнә.
* 1999 йылда «Рәсәй мәғарифы йыл кешеһе» номинацияһында еңеүсе тип таныла.
* 2002 йылда Дуҫлыҡ орденына лайыҡ була, 2003 йылдың июнендә Франция Республикаһының «Академик пальма» ордены менән бүләкләнә.
* 2012 йылда мәғариф өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы лауреаты була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://samsud.ru/blogs/hroniki-samarochki/pozdravljaem-efima-jakovlevicha-kogana-s.html Поздравляем Ефима Яковлевича Когана с 75-летним юбилеем!]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://63.ru/text/education/66374674/ Внедрил ЕГЭ в Самарской области: публикуем воспоминания о первом министре образования Ефиме Когане]
* [https://samsud.ru/journal/heroes/efim-kogan.html Ефим Коган: «Для успешности сегодня надо успевать за изменениями мира!»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://samara.mk.ru/articles/2014/10/08/efim-kogan-kolichestvom-my-bem-pricelno-kachestvom-slozhno-ponyat.html Ефим Коган: «Количеством мы бьем прицельно, качеством — сложно понять»]

[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]]
[[Категория:РСФСР халыҡ мәғарифы отличниктары]]
[[Категория:Фән һәм техника өлкәһендәге РФ Хөкүмәте премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Һамарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]]
[[Категория:2019 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:28 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1940 йылда тыуғандар]]
[[Категория:8 ноябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>0chrmchrrdrnksjk54vqzsb0w2l1xw7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лабунский Леонид Вячеславович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156021</id>
    <revision>
      <id>1302725</id>
      <parentid>1300991</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T20:19:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6777" sha1="ti0jfsvefmweb01tnyxtsewju7sdomn" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Лабунский Леонид Вячеславович''' ([[4 октябрь]] [[1934  йыл]] — [[21 март]] [[2014  йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[фән|ғалимы]]. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1970), иҡтисад фәндәре докторы (2004), профессор (2008).

50-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән методик әсбаптар һәм монографиялар, шулай уҡ бер нисә уйлап табыу авторы&lt;ref&gt;[https://patentdb.ru/author/1575475 Изобретатель ЛАБУНСКИЙ ЛЕОНИД ВЯЧЕСЛАВОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250426230517/https://patentdb.ru/author/1575475 |date=2025-04-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Леонид Вячеславович Лабунский1934 йылдың 4 октябрендә [[Кемерово өлкәһе]]нең [[Новокузнецк]] ҡалаһында Лабунский Вячеслав Адольфович һәм уның ҡатыны Ерохина Анастасия Ивановнаның ғаиләһендә тыуған.

=== Белеме ===
[[1958 йыл]]да Свердловск тау институтын (хәҙер Урал дәүләт тау университеты) «тау инженеры-геологы» һөнәре буйынса тамамлай. 1970 йылда Днепропетровск тау институтында (хәҙер Днепр политехникаһы) «Условия формирования и закономерности распределения конкреционных образований во вскрышной толще Бородинского месторождения Канско-Ачинского бассейна» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2004 йылда ЦНИЭИкүмерҙә ([[Мәскәү]]) «Методология развития компетенций персонала горнодобывающего предприятия» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01002635450 Диссертация доктора экономических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221203135033/https://search.rsl.ru/ru/record/01002635450 |date=2022-12-03 }}&lt;/ref&gt; . 2008 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә. Леонид Лабунский үҙенең уҡытыусыһы тип геология-минералогия фәндәре докторы Я М. Черноусов, техник фәндәр докторы В. А. Галкин һәм иҡтисад фәндәре докторы А. С. Астаховты иҫәпләй.

=== Эшмәкәрлеге ===
Институтты тамамлағас Красноярск геология идаралығының Иванов экспедицияһында эшләй. 1966—1996 НИИОГР-ҙа ([[Силәбе]]) йылдарҙа тау тоҡомдарының карьер геологияһы һәм физикаһы лабораторияһы мөдире, төп ғилми хеҙмәткәр була. Леонид Вячеславович 2003 йылдан Силәбе дәүләт университетында эшләй, унда 2004 йылдан алып идаралыҡ факультетының менеджмент кафедраһында профессор була, «Менеджмент нигеҙҙәре» курсын уҡый. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Магнитогорск дәүләт техник университетының сәнәғәт транспорты кафедраһында профессор булып эшләй.

Л. В. Лабунский СССР һәм СЭВ илдәренең күмер ятҡылыҡтары проблемаларын хәл итеү менән шөғөлләнә, шул иҫәптән уларҙың геологик төҙөлөшөн өйрәнә, шулай уҡ киҫелештәрҙә тау эштәрен алып барыуҙы ҡатмарлаштырған участкаларҙы асыҡлау технологиялары һәм гео-физик ысулдарҙы эшләү менән шөғөлләнә. Кана-Ачин күмер бассейнындағы Бородин, Переяславль, Абан һәм Березовский ятҡылыҡтарын, шулай уҡ Көньяҡ-Саха күмер бассейнындағы Эльгин ятҡылыҡтарында геология-разведка эштәрен үткәреүҙә һәм уларҙы үҙләштереүҙә инженер-геологик эштәр менән тәьмин итеүҙә ҡатнаша һәм етәкселек итә. Уның етәкселеге аҫтында бер нисә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.

2014 йылдың 21 майында вафат була.&lt;ref&gt;[http://www.ugolinfo.ru/index.php?article=201410083 Памяти Леонида Вячеславовича Лабунского (04.10.1934 — 21.05.2014)]&lt;/ref&gt;

Бөтә дәрәжәләрҙә «Шахтер даны» билдәһе, «Шахтер көнөнә 60 йыл» (2007) иҫтәлекле билдәһе һәм миҙалдар менән бүләкләнә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.magtu.ru/attachments/article/689/nauchnaya-elita.pdf НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова]
[[Категория:Иҡтисад фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Геология-минералогия фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:Урал тау университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:2014 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:21 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Новокузнецкиҙа тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1934 йылда тыуғандар]]
[[Категория:4 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>ti0jfsvefmweb01tnyxtsewju7sdomn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Матвеев Геннадий Константинович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156602</id>
    <revision>
      <id>1302735</id>
      <parentid>923950</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T00:55:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7266" sha1="lxyu2g89sowiffp6jokh3xqpb6zpwg7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Геннадий Константинович Матвеев'''  ({{Lang-uk|Геннадій Костянтинович Матвєєв}}; [[1908 йыл]]—[[1996 йыл]]) — совет һәм украин ғалимы, [[Фән докторы|юридик фәндәр докторы]] (1951), профессор (1953).

Граждандар, ғаилә һәм халыҡ-ара шәхси хоҡуҡ проблемаларын тикшерә. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән монографиялар  авторы.&lt;ref name=&quot;marihistory&quot;&gt;[http://marihistory.ru/2011-01-01-20-07-03/3561-2014-04-05-06-30-57.html МАТВЕЕВ Геннадий Константинович]&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Матвеев Геннадий Константинович 1908 йылдың 8 авгусында  (яңы стиль буйынса 21 август)   Вятка губернаһы Пектубай ауылында, хәҙер [[Марий Эл Республикаһы]]  Новоторъял районында тыуған. 

1918 йылда атаһы үлгәндән һуң малай балалар йортона эләгә. 1925 йылда урта мәктәпте тамамлай, күпмелер ваҡыт төрлө эштәрҙә эшләй.

=== Белем ===
1928 йылда Ҡазан университетының  юридик факультетына уҡырға инә, уны 1933 йылда тамамлай һәм ошо уҡ университеттың аспирантураһында уҡыуын дауам итә. 1935 йылда аспирантуранан Ҡазан юридик институтының граждандар хоҡуғы кафедраһы эшкә алына (1931 йылда Ҡазан университетының юридик факультеты Совет хоҡуғы институты итеп ойошторола, 1952 йылда тарҡатыла). 1939 йылда Бөтә Союз юридик институтында «Возмещение договорного убытка» темаһына кандидатлыҡ дисертацияһын яҡлай.  1951 йылда СССР  Фәндәр академияһы дәүләт һәм хоҡуҡ институтында «Вина как основание гражданско-правовой ответственности по советскому праву» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай&lt;ref&gt;Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора юрид. наук&lt;/ref&gt;

=== Эшмәкәрлеге ===
1938 йылдың сентябрендә Геннадий Константинович   Киев дәүләт университетына  эшкә күсерелә  (хәҙер [[Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты]]). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]  сараларында ҡатнаша&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1269685717/ Матвеев Геннадий Константинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241211134304/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1269685717/ |date=2024-12-11 }}&lt;/ref&gt;, унан 1946 йылда демобилизациялана. Ҡайтып [[Киев]] университетында эшен дауам итә, юридик факультет деканы була (1949).  [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]]  ағзаһы.  Хаҡлы йылға сыҡҡандан һуң, Киев дәүләт университеты 50 йылдан ашыу ғүмерен биреп, уҡытыу эшмәкәрлеген  профессор-консультант вазифаһында дауам итә. Яңы ойошторолған  халыҡ-ара хоҡуҡ һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр факультетына күсә, унда сит ил студенттары менән шөғөлләнә.  [[Краков]], [[Прага]], [[Лейпциг]], [[Рим]], [[Флоренция]] лекциялар һәм докладтар уҡый,  Парижда һәм Гаагала халыҡ-ара конференцияларҙа ҡатнаша&lt;ref name=&quot;marihistory&quot;/&gt;

Халыҡ-ара шәхси хоҡуҡтың Киев мәктәбенә нигеҙ һалыусы булып тора.&lt;ref name=&quot;marihistory&quot;/&gt; СССР  союздаш республикаларҙың гражданлыҡ  закондар сығарыу нигеҙҙәре проекттарын, Украин ССР Гражданлыҡ кодексын һәм УССР Никах һәм ғаилә кодексын  төҙөүҙә ҡатнаша.

Г. К. Матвеев һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге менән дә шөғөлләнә. 1947 йылда Украин ССР-ы Юғары судының граждандар коллегияһы ағзаһы итеп һайлана, уның составында уҡытыу эшмәкәрлеге менән бер рәттән  1952 йылға тиклем  эшләй. Миҙалдар менән, шул иҫәптән «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

1996 йылдың 23 ғинуарында Киевта вафат була. Улы — Юрий Геннадьевич Матвеев шулай уҡ ғалим-хоҡуҡ белгесе.  

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=66831 МАТВЄ́ЄВ Геннадій Костянтинович]{{ref-uk}}
* [http://leksika.com.ua/15801117/legal/matvyeyev МАТВЄЄВ Геннадій Костянтинович]{{ref-uk}}
* [https://www.proza.ru/2019/09/01/844 Профессор Г. К. Матвеев. 100 лет со дня рождения]
* [https://pravo.ua/articles/istinnyj-professor-ot-jurisprudencii/ Истинный профессор от юриспруденции]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Юридик фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Киевта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1996 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:23 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1908 йылда тыуғандар]]
[[Категория:21 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>lxyu2g89sowiffp6jokh3xqpb6zpwg7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Костецкий Борис Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156662</id>
    <revision>
      <id>1302713</id>
      <parentid>924161</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T16:07:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8722" sha1="ed7u5maj2u1q3jg54p1puhlx0cd5utu" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Костецкий Борис Иванович''' ([[1910 йыл|1910]]—[[1991 йыл|1991]]) — украин совет ғалимы, [[Фән докторы|техник фәндәр докторы]] (1951), профессор (1954).

500-ҙән ашыу фәнни эш авторы, шул иҫәптән 25 монография яҙған, уларҙың бер өлөшө сит илдәрҙә баҫылып сыҡҡан; 40-тан ашыу уйлап табыу авторлыҡ таныҡлығына эйә&lt;ref&gt;[https://patentdb.ru/author/858724 Изобретатель КОСТЕЦКИЙ БОРИС ИВАНОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191204064513/https://patentdb.ru/author/858724 |date=2019-12-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Киев губернаһы Тетиев ҡалаһында 1910 йылдың 20 мартында (яңы стиль буйынса 2 апрель) тыуған. Борисҡа 4 йәш тулғанда ғаиләләре [[Киев|Киевҡа]] күсеп килә&lt;ref name=&quot;nubip&quot;&gt;[https://nubip.edu.ua/node/43472 Вони прославили університет. Борис Іванович Костецький]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, Киев гидромелиорация техникумында (хәҙер Һыу хужалығы һәм тәбиғәтте файҙаланыу милли университеты). уҡый һәм уны туны уңышлы тамамлай. 1930-1933 йылдар дауамында техник, өлкән техник булып Украин торф берекмәһендә эшләй (Киев һәм Чернигов өлкәһе), артабан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] хәрби хеҙмәткә алына. Сәләмәтлек торошо буйынса демобилизациялана. [[Украиналағы аслыҡ (1932—1933)|Украиналағы аслыҡ]]  осоронда уларҙың ғаиләһе [[Урал|Уралдағы]] Свердловск ҡалаһына күсеп килә. Шунда ул торф сифатын тикшереүсе инспектор b, өлкән инспектор булып  «[[Уралмаш]]&lt;nowiki/&gt;» һәм Первоуральск торба заводында эшләй.

1940 йылда Урал политехник институтының механика факультеты киске бүлеген тамамлай (хәҙер Урал дәүләт техник университеты). [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында цех мастеры, өлкән технолог, Т-34 танкын етештереүсе заводтың инженер-тикшеренеүсеһе булып эшләй. Предприятиела эшләгәндә, бер үк ваҡытта металдарҙы киҫеү проблемаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы әҙерләү менән шөғөлләнә, 1943 йылда уны яҡлай. Диссертацияһының темаһы — «Исследование процессов шлифования во взаимосвязи с тепловым режимом и структурными изменениями, которые возникают при шлифовании закаленных поверхностей». 1946 йыл бөткәнсе Свердловск предприятиеларында эшләй.

1946 йылда, Украина Фәндәр академияһыны. Төҙөлөш механикаһы институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре вазифаһын биләүгә конкурста еңеп, Украинаға ҡайта. Бер үк ваҡытта, 1947-1953 йылдарҙа, Киев граждандар авиацияһы инженерҙары институтында лекциялар уҡый. 1951 йылда СССР ФА машиналар белеме институтының ғилми советында «Износостойкость деталей машин» темаһына  докторлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм 1954 йылда  профессор исемен ала. 1954-1966 йылдарҙа Киев граждандар авиацияһы инженерҙары институты профессоры булып эшләй. 1966 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем Украин ауыл хужалығы академияһында (УСХА, хәҙер Биоресурстар һәм тәбиғәтте файҙаланыу милли университеты): 1966-1969 йылдарҙа машина-трактор паркын эксплуатациялау кафедраһы профессоры итеп тәғәйенләнә. 1969-1976 йылдарҙа ауыл хужалығы машиналары етештереү  кафедраһы мөдире була. 1976 йылда ул сәләмәтлек торошо буйынса материалдар һәм технологиялар кафедраһы профессоры вазифаһына күсә һәм унда 1991 йылдың февраленә тиклем эшләй.&lt;ref name=&quot;nubip&quot;/&gt;
[[Файл:Байкове_157.jpg|справа|мини|240x240пкс|Б И. Костецкий ҡәбере]]
Костецкий Борис иванович КИИГА-ла авиация трибиологияһы фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусы була.&lt;ref&gt;[http://aviator.nau.edu.ua/ Затверджені наукові школи університету]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; Яҡынса 160 фән кандидаты әҙерләнгән (шуларҙың 100-  УАХА) һәм 12 фән докторы. Бер үк ваҡытта йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә.1985-1990 йылдарҙа УССР Фәндәр академияһы президиумы эргәһендәге ғилми совет ағзаһы, УССР Фәндәр академияһының физик-химик механика советы ағзаһы була. Бер нисә ғилми советтарҙың ағзаһы, ғилми-техник журнал һәм фәнни йыйынтыҡтар редколлегияһы ағзаһы, күп томлы Украин совет энциклопедияһын әҙерләүҙә ҡатнаша.&lt;ref name=&quot;nubip&quot;/&gt;

1991 йылдың 15 февралдә Киевта вафат була. Ҡаланың  Байков зыяратында ҡатыны — Клавдия Михайловна (1919-1983) менән йәнәш ерләнгән.

== Наградалары ==

* «Танк сәнәғәте Комиссариатының ударнигы» билдәһе менән бүләкләнгән(1944) һәм «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙәҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалына лайыҡ булған
* «УССР атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» (1980), «СССР-ҙың уйлап табыусыһы» маҡтаулы исемдәре бар.
* ВАСХНИЛ-дың Көньяҡ бүлексәһе Президиумы Почет грамоталарына эйә.

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=3998 КОСТЕ́ЦЬКИЙ Борис Іванович]{{ref-uk}}
* [http://leksika.com.ua/10920725/ure/kostetskiy КОСТЕЦЬКИЙ Борис Іванович]{{ref-uk}}
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«СССР-ҙың уйлап табыусыһы» билдәһе менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Киевта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1991 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:15 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:1910 йылда тыуғандар]]
[[Категория:2 апрелдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>ed7u5maj2u1q3jg54p1puhlx0cd5utu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Липатова Татьяна Эсперовна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156695</id>
    <revision>
      <id>1302731</id>
      <parentid>1301005</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T21:55:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8715" sha1="0i8s7u7a8zw0poven6eka9bdhnm1zo6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Татьяна Эсперовна Липатова''' ({{Lang-uk|Тетяна Есперівна Ліпатова}}, тыумыштан Соснина; [[1924 йыл]]) — совет һәм украин  ғалимы, [[Фән докторы|химия фәндәре докторы]] (1968), профессор (1969), Ижад академияһының мөхбир ағзаһы (1992).&lt;ref name=&quot;persona&quot;&gt;[https://persona.rin.ru/view/f/0/20662/lipatova-tatjana-esperovna Липатова Татьяна Эсперовна]&lt;/ref&gt;

юғары молекуляр ҡушылмалары өлкәһендә  белгес. СССР-ҙа яңы фәнни йүнәлешкә нигеҙ һалыусы — медицина өсөн полимерҙар, атап әйткәндә, эндопротезлау өсөн биологик яҡтан үҙ-ара ярашҡан полимер материалдар булдырыу. 400-ҙән ашыу хеҙмәт  авторы, шулай уҡ 12 патент һәм авторлыҡ танытмалары бар&lt;ref&gt;[https://findpatent.ru/byauthors/841100/ Патенты автора ЛИПАТОВА ТАТЬЯНА ЭСПЕРОВНА]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://patentdb.ru/author/841100 Изобретатель ЛИПАТОВА ТАТЬЯНА ЭСПЕРОВНА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212091531/https://patentdb.ru/author/841100 |date=2019-12-12 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Татьяна Эсперовна Липатова 1924 йылдың 23 апрелендә [[Мәскәү]]ҙә тыуған.

[[1949 йыл]]да Мәскәү нефть институтын  (хәҙер [[Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты]]) «нефть һәм газ технологияһы» һөнәре буйынса тамамлай.&lt;ref&gt;[http://grads.gubkin.ru/graduates_database/lipatova-tatyana-esperovna/ Липатова Татьяна Эсперовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212073013/http://grads.gubkin.ru/graduates_database/lipatova-tatyana-esperovna/ |date=2019-12-12 }}&lt;/ref&gt; Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң   1949—1955 йылда СССР Химия сәнәғәте министрлығының тармаҡ институттарында эшләй, 1955—1956 йылдарҙа Ленин-Сталин мавзолейы эргәһендә Ғилми-тикшеренеү институтында,  1957—1959 йылдарҙа СССР Фәндәре академияһының химик физика институтында эшләй. 1960—1965  йылдарҙа  Татьяна Липатова БССР Фәндәре академияһының органик булмаған һәм дөйөм химия институтында эшләй.  1954 йылда «Исследование совместной карбониевой полимеризации ненасыщенных соединений»  темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01005830175 Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата хим. наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212091535/https://search.rsl.ru/ru/record/01005830175 |date=2019-12-12 }}&lt;/ref&gt;

[[1965 йыл]]дан [[Украина]]ла эшләй. 1965—1976 йылдар дауамында — УССР Фәндәре академияһының юғары молекуляр ҡушылмалар химияһы институтында, 1976—1984 йылдарҙа УССР ФА органик химияһы институтында эшләй. 1986—1987 йылдарҙа  Липатова Богомолец исемендәге Киев медицина институтында (хәҙер А.А. Богомолец исемендәге Милли медицина университеты).   1968 йылда юғары молекуляр ҡушылмалар химияһы өлкәһендә докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, 1969 йылдан — профессор.

Үҙенең  фәнни-педагогик эшмәкәрлеге осоронда  30 кандидат һәм 3 фән докторы әҙерләй. Һамар ҡалаһының Рәсәй дәүләт архивында Т.Э. Липатоваға ҡараған  документтары бар&lt;ref&gt;[http://samara.rgantd.ru/searchvdnt/1710/ РГА в г. Самаре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212091531/http://samara.rgantd.ru/searchvdnt/1710/ |date=2019-12-12 }}&lt;/ref&gt;

Украина ССР-ының  Дәүләт премияһы лауреаты (1982, эше өсөн «Теоретическая разработка новых биодеструктивных полимеров медицинского назначения, их экспериментальная проверка, создание технологии производства и внедрения в клинику», авторҙашлыҡта&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20180411104924/http://www.kdpu-nt.gov.ua/content/teoretichna-rozrobka-novikh-biodestruktuyuchikh-polimeriv-medichnogo-priznachennya-yikh-eksp Теоретична розробка нових біодеструктуючих полімерів медичного призначення, їх експериментальна перевірка, створення технології виробництва та впровадження в клініку]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;),  Украина ССР-ы Фәндәр академияһының Л.В.  Писаржевский исемендәге премия (1974), шулай уҡ СССР һәм Чехословакия Фәндәр академияларының иң яҡшы берлектәге эше өсөн премиялары (1972).

=== Шәхси тормошо ===
УССР ФА академигы  Липатов Юрий Сергеевич менән никахта булған. Уларҙың улы Сергей  (1949).&lt;ref name=&quot;persona&quot;/&gt;

Татьяна Эсперовна әлеге ваҡытта хаҡлы ялда, [[Киев]]та йәшәй. Шиғырҙар яҙа&lt;ref name=&quot;persona&quot;/&gt;  «Минең тормошом ғаиләлә һәм фәндә» хәтирәләр авторы (Киев&lt;span&gt; &lt;/span&gt;: Феникс, 2005, ISBN 966-651-195-9).&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01002675179 Моя жизнь в семье и науке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212091532/https://search.rsl.ru/ru/record/01002675179 |date=2019-12-12 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.mathnet.ru/rus/person131161 Профиль на Mathnet.ru]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=55566 ЛІПА́ТОВА Тетяна Есперівна]{{ref-uk}}
* [http://leksika.com.ua/15770321/ure/lipatova ЛІПАТОВА Тетяна Есперівна]{{ref-uk}}
* [http://halatyn.blogspot.com/2014/11/blog-post_18.html Цікава хімія. Блог учителя хімії Галатин Ольги Петрівни]{{ref-uk}}
* [http://arhistratig.in.ua/2014/05/07/koli-nauka-pidnimetsya-na-svoyu-golovnu-vershinu-vona-znajde-tam-religiyu/ КОЛИ НАУКА ПІДНІМЕТЬСЯ НА СВОЮ ГОЛОВНУ ВЕРШИНУ, ВОНА ЗНАЙДЕ ТАМ РЕЛІГІЮ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212073432/http://arhistratig.in.ua/2014/05/07/koli-nauka-pidnimetsya-na-svoyu-golovnu-vershinu-vona-znajde-tam-religiyu/ |date=2019-12-12 }}{{ref-uk}}
* [http://cerkovnaya.blogspot.com/2014/05/blog-post.html КОГДА НАУКА ВЗОЙДЕТ НА СВОЮ ГЛАВНУЮ ВЕРШИНУ, ОНА НАЙДЕТ ТАМ РЕЛИГИЮ]
[[Категория:Химия фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1924 йылда тыуғандар]]
[[Категория:23 апрелдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>0i8s7u7a8zw0poven6eka9bdhnm1zo6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Немиров районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157598</id>
    <revision>
      <id>1302760</id>
      <parentid>1055735</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T08:19:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="935" sha1="21aw2iohcbo8mvdo1utnmq3iej9u4zt" xml:space="preserve">{{Универсальная карточка}}
'''Немырив районы''' ({{lang-uk|Немирівський район}}) — [[Винница өлкәһе]]ндәге район. Район үҙәге — [[Немырив]] ҡалаһы.

[[2018 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 48 347 кеше йәшәй.

== Һылтанмалар ==
* [http://nemyrivska.rayrada.org.ua/ Немирівська районна рада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200121172248/http://nemyrivska.rayrada.org.ua/ |date=2020-01-21 }} {{ref-uk}}
* [https://www.nemyriv-rda.gov.ua/ Немирівська РДА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200228132512/https://nemyriv-rda.gov.ua/ |date=2020-02-28 }} {{ref-uk}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Винница өлкәһе райондары]]</text>
      <sha1>21aw2iohcbo8mvdo1utnmq3iej9u4zt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кживонь Анеля Тадеушовна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159240</id>
    <revision>
      <id>1302701</id>
      <parentid>1244078</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T13:28:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7462" sha1="ojpzoz9w3qomiv8sfio49mn8h9zx0vr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ане́ля Таде́ушовна Кжи́вонь''' ({{Lang-pl|Aniela Krzywoń}}, [[1925 йыл|1925 йылдың 27 майында]] — [[1943 йыл|1943 йылдың 12 октябрендә]]) — Поляк Ғәскәренең Тадеуш Костюшко исемендәге дивизияһының ҡатын-ҡыҙ ротаһы автоматсыһы, рядовой, [[Советтар Союзы Геройы]].

== Биографияһы ==
Анеля Кживонь тыуған Польшаның Тернопольский воеводствоһында Бучацкий поветы Садовое ауылы янындағы Пужники {{comment|утар|хутор}}ында (хәҙер [[Украина|Украина, Тернополь өлкәһе, Монастырисский районы]]) осадник ғаиләһендә тыуған. Илһөйәрлек традициялары нигеҙендә тәрбиәләнгән була ул: уның атаһы Тадеуш Пилсудский легиондарында хеҙмәт иткән ҡатнашып, һуңынан [[Совет-поляк һуғышы|1919-1920]] [[Совет-поляк һуғышы|йылдарҙағы]] [[Совет-поляк һуғышы]]нда ҡатнаша. [[1939 йыл]]да был территория [[Украина Совет Социалистик Республикаһы]] Тернополь өлкәһе Монастырисский районы составына инә.1940 й. башында Кживондәр ғаиләһе башҡа поляк ғаиләләре менән бергә [[Иркутск өлкәһе]] Шиткинский районы Якутино ҡасабаһына мәжбүри күсерелә депортация, һуңынан [[Красноярск крайы|Красноярск крайы Канск]] ҡалаһына күсерелә. Канскиҙа Анеля ағас эшкәртеү предприятиеһында эшләй. [[1943 йыл|1943 йылдың 29 майында]] үҙ ирке менән доброволец формалашыусы Костюшко исемендәге поляк дивизияһына яҙыла. Эмилия Плятер исемендәге 1-се айырым ҡатын-ҡыҙ батальоны 2-се автоматчицалар ротаһына ҡабул ителә.

[[1943 йыл|1943 йылдың 12 октябрендә]] дивизия [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|Белорус ССР-ы]] Могилёв өлкәһе Горецкий районының Ленино ауылы янында беренсе алышта ҡатнаша.

Был көндө Анеля Кживонды штаб документтары менән яралы һалдаттар тейәлгән машинаны оҙатып барыусы итеп ебәрәләр. Юлда уларға люфтваффе бомбардировщиктары һөжүм итә. Янған машинанан штаб документтарын һәм яралы һалдаттарҙы ҡотҡарғанда, Анеля Кживонь утта янып һәләк була&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55472473/ Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170223042524/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55472473/ |date=2017-02-23 }}&lt;/ref&gt;.

[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР Юғары Советы Президиумының]] [[11 ноябрь|1943 йылдың 11 ноябрь]] указы менән немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта батырлыҡ күрһәткәне өсөн Кживонь Анеляға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә (үлгәндән һуң)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie150014436/ Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170223211606/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie150014436/ |date=2017-02-23 }}&lt;/ref&gt;.

Ерләнгән зыярат хәрби польша ҡалаһы Ленин (Могилев өлкәһе).

== Наградалары ==
* [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|«Алтын Йондоҙ» миҙалы]].
* [[Ленин ордены]].
* V класлы Virtuti Militari ордены.

== Хәтер ==

* [[Тернополь өлкәһе|Тернополь өлкәһе Монастырисский районы Садовое]] ауылында Анеля Кживонь һәйкәле.
* Тернополь өлкәһе Монастырисский районы [[Коропец (Тернополь өлкәһе)|Коропец]] ҡасабаһында бюсы.
* [[Красноярск крайы|Красноярский крайы Канск]] ҡалаһының Дан аллеяһында батыр бюсы. 1985 йылда бюст (скульптор Анатолий Шевченко) Канский ағас эшкәртеү комбинаты алдына ҡуйылған
* Уның исемендәге урамдар [[Бельско-Бяла]]я, [[Варшава]], [[Забже]], [[Зелёна-Гура]], Канск, [[Краков]], Лодзь, Нова- Демба, Скерневица ҡалаларында бар.

{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+
 | width=&quot;25%&quot; | 
 | width=&quot;25%&quot; | 
 |-
 |Анеля Кживонь хөрмәтенә миҙал, аверс
 |Анеля Кживонь хөрмәтенә миҙал, реверс
 |}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Битва под Ленино.

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Быстрицкая З.|год=1969|тираж=|isbn=|серия=|страниц=447|столбцы=|страницы=|том=|издательство=[[Политиздат]]|часть=Анеля Кживонь|место=М.|издание=Вып. 1|ответственный=ред.-сост. Л. Ф. Торопов; предисл. {{nobr|Е. Кононенко}}|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Героини: очерки о женщинах — Героях Советского Союза|ссылка часть=http://www.a-z.ru/women_cd2/12/10/i80_73.htm|ref=}}
* «Подвиг»//Советский Союз, № 4(422) 1985 г.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы ҡатын-ҡыҙҙар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1943 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:12 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1925 йылда тыуғандар]]
[[Категория:27 майҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>ojpzoz9w3qomiv8sfio49mn8h9zx0vr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Октябрьская Мария Васильевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159668</id>
    <revision>
      <id>1302774</id>
      <parentid>1300486</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T11:09:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32090" sha1="qzdk929av127iwrpqmmn50x4c8mnuj4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Октябрьская Мария Васильевна''' (ҡыҙ фамилияһы — ''Гарагуля''; [[16 август]] [[1905 йыл]] — [[15 март]] [[1944 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, танкист. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң).

Һуғыш йылдарында үҙ аҡсаһын түләп {{comment|«Боевая подруга»|«Хәрби дуҫ ҡыҙ»}} Т-34 танкыһын төҙөтә һәм уның механик-водителе була.

== Биографияһы ==

=== Балалыҡ һәм йәшлек йылдары ===
Тыуған {{OldStyleDate|16|августа|1905 года|3}}&lt;ref name=&quot;донесение&quot;&gt;{{ОБД Мемориал|53276366}}.&lt;/ref&gt; (башҡа мәғлүмәттәр буйынса [[1902 йыл|1902 йылдың]]&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Н. М. Дмитриенко (ред.)|часть=|заглавие=Томск от А до Я : краткая энциклопедия города|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Томск|издательство=Издательство НТЛ|год=2004|том=|страницы=|страниц=440|серия=|isbn=5-89503-211-7|тираж=3000}}&lt;/ref&gt;) 8 (21) июлендә (хәҙер — [[Ҡырым|Ҡырымдың Красногвардейский районы]]) Кият ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ[7].

Балалыҡ һәм үҫмер йылдары [[Севастополь|Севастополдә]] уҙа. 1921 йылда ул [[Янкөй|Джанкой]]ға күсеп килә, унда 6-сы класты тамамлағай, артабан [[Аҡмесджит|Симферополгә]]&lt;ref name=&quot;Павлов&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt; килә.

[[Аҡмесджит|Симферополдә]] консерва заводында, шунан ҡала телефон станцияһында телефонистка булып эшләй&lt;ref&gt;[https://tomskmuseum.ru/arhiv/arxiv_istoriyvdokum/vvvid20190320/ КРЫМЧАНКА — ГОРДОСТЬ ТОМСКА]&lt;/ref&gt;. 1925 йылда кавалерия мәктәбе курсанты Илья Федотович Рядненкоға кейәүгә сыға, ирле-ҡатынлы Октябрьский фамилияһын ала. Иренең хеҙмәт урындары үҙгәреп торғанлыҡтан, [[Украина|Украинаның]] төрлө тораҡ пункттарына күсеп йөрөйҙәр. Әүҙем йәмәғәт эштәре алып бара, частарҙың ҡатын-ҡыҙҙар советына һайлана, медицина ярҙамы, шофёр курстарын тамамлай, [[пулемёт]]тан атырға өйрәнә. Составы Командирҙар ҡатындары араһында зауыҡлы кейем, торлаҡ биҙәү, ҡул эштәренә оҫталығы менән дан ҡаҙана .

[[1940 йыл|1940 йылдың йәйендә]], Бессарабия СССР-ға ҡушылғандан һуң, ире, 134-се гаубица артиллерия полкы комиссары менән бергә, полктың дислокацияланған урыны буйынса, [[Кишинёв]] —&lt;ref name=&quot;Павлов&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt; күсеп киләләр.

=== Бөйөк Ватан һуғышы башланыуы ===
[[Бөйөк Ватан һуғышы|Һуғыш]] башланғандың икенсе көнөнә, [[1941 йыл|1941 йылдың 23 июненә]], М. В. Октябрьская, апаһы һәм башҡа ҡыҙыл командирҙарҙың ғаилә ағзалары менән бергә эвакуацияға ебәрелә һәм августа [[Томск]] ҡалаһына килә, һәм бында эвакуацияланған Ленинград артиллерия училищеһында телефонистка булып эшләй&lt;ref name=&quot;Павлов&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;.

[[1941 йыл|1941 йылдың]] йәй аҙағына уның ире тураһында ҡара хат похоронка килә, «полк комиссары Илья Федотович Октябрьский 1941 йылдың 9 авгусында Украинала барған һуғыштарҙың береһендә һәләк булды»&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%9E%D0%BA%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9&amp;first_name=%D0%98%D0%BB%D1%8C%D1%8F&amp;middle_name=%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;group=all&amp;types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_vpp&amp;page=1 Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230405043846/https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%9E%D0%BA%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9&amp;first_name=%D0%98%D0%BB%D1%8C%D1%8F&amp;middle_name=%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;group=all&amp;types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_vpp&amp;page=1 |date=2023-04-05 }}&lt;/ref&gt; тигән хәбәр ителә. 206-сы уҡсылар дивизияһының полк хәрби комиссары И. Ф. Октябрьскийҙың ғүмере [[Киев]]&lt;ref name=&quot;wh&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt; өсөн барған һуғыштарҙың береһендә үҙенең яугирҙәрен атакаға алып барған саҡта пулемёт һиптергән пуляларҙан өҙөлә. Иренең һәләк булыуы тураһында ишеткәс, фронтҡа ебәреүҙәрен һорап, хәрби комиссариатҡа мөрәжәғәт итә, әммә бер нисә тапҡыр уның үтенесен: алдағы йылдарҙа үткәргән сир — муйын умыртҡалары туберкулёзы — йәше барғанлыҡтан — 36 йәш&lt;ref name=&quot;Павлов&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt; кире ҡағалар

Былай булғас, ул башҡа юлдан китергә була. Был ваҡытта СССР-ҙа оборона фондына аҡса йыйыу барған. Апаһы менән бар булған әйберҙәрен һәм ҡиммәтле әйберҙәрен һатып һәм бер нисә ай сигеү әйберҙәре һатыу менән шөғөлләнеп, ул Т-34&lt;ref name=&quot;Павлов&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt; танк төҙөү өсөн 50 мең һум индерә. Шунан һуң ул Кремлгә түбәндәге телеграмма ебәрә&lt;ref name=&quot;знамя&quot;&gt;[http://garagulia.narod.ru/oktiabr/2.jpg Газета «Красное знамя»] от 5 марта 1943 года.&lt;/ref&gt;:
{{Цитата башы}}
Мәскәү, Кремль Оборона Дәүләт Комитеты Рәйесенә. Юғары Баш командующийға. Ҡәҙерле Иосиф Виссарионович!

Тыуған ил өсөн һуғыштарҙа минең ирем — полк комиссары Октябрьский Илья Федотович һәләк булды. Уның үлеме өсөн, фашист варварҙары язалап үлтергән барлыҡ совет кешеләре өсөн, фашист эттәренән үс алғым килә, шуның өсөн танк төҙөтөү маҡсатында дәүләт банкына бар йыйыған аҡсамды — 50 000 һумды күсерҙем. Танкты «Боевая подруга» тип атауҙарын теләйем һәм шул танктың водителе сифатында мине лә фронтҡа ебәреүҙәрен һорайым. Шофёр һөнәрен беләм, пулемёттан яҡшы атам, ворошилов уҡсыһымын.
Һеҙгә ялҡынлы сәләм ебәрәм һәм дошмандарҙы ҡурҡыуға һалып һәм Тыуған ил данын күтреп, оҙаҡ йәшәүегеҙҙе теләйем.
'' ОКТЯБРЬСКАЯ Мария Васильевна. &lt;br&gt; Томск ҡалаһы, Белинский урамы, 31 ''
{{Цитата аҙағы}}

Сталин былай тип яуап бирә&lt;ref name=&quot;знамя&quot;/&gt;:
{{Цитата башы}}
Томск, Белинский урамы, 31 &lt;br&gt; ОКТЯБРЬСКАЯ Мария Васильевнаға

Һеҙгә, Мария Васильевна, Ҡыҙыл Армияның бронетанк көстәрен хәстәрләүегеҙ өсөн ҙур рәхмәтемде еткерәм. &lt;br&gt;
Һеҙҙең теләгегеҙ тормошҡа ашыр. &lt;br&gt; Минең сәләмемде ҡабул итегеҙ. &lt;br&gt;
И. СТАЛИН
{{Цитата аҙағы}}

=== Танк механик-водителе ===
[[1943 йыл|1943 йылдың 3 майында]] Омск танк училищеһында (хәҙер институт) танк йөрөтөргә өйрәнә, илдә ҡатын-ҡыҙ ҙар араһынан беренсе механик-водитель, танк водителе була, ә шул уҡ [[1943 йыл|1943 йылдың]] октябренән үҙенең танкыһында Көнбайыш фронтында һуғыша. «Боевая подруга» Т-34 танкыһының беренсе экипажы: Чеботько гвардия командиры кесе лейтенант Пётр Чеботько, башнянан атыусы уҡсы гвардия сержанты Геннадий Ясько, уҡсы-радист Михаил Галкин, 2-се гвардия танк корпусы 26-сы гвардия танк бригадаһының 2-се батальоны механик-водителе гвардия [[сержант]]ы Мария Октябрьская&lt;ref name=&quot;Павлов&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wh&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tankfront&quot;&gt;{{Cite web|url=http://tankfront.ru/ussr/nominal_tanks/boevaya_podruga.html|title=Танк «Боевая подруга»|publisher=Танковый фронт|accessdate=2014-06-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714111327/http://tankfront.ru/ussr/nominal_tanks/boevaya_podruga.html |date=2014-07-14 }} со ссылкой на {{Публикация|книга}}&lt;/ref&gt;.

Витебск өлкәһе Лиозненский районындағы Новое Село ауылы янындағы 1943 йылдың 18 ноябре «Боевая подруга» танкы дошман оборонаһы рәттәренә барып инеп, бер пушканы, 50-ләп немец һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Был һуғышта танк зыян күрә. Яраланған булыуына ҡарамаҫтан, танк эвакуацияланғанға тиклем, М. В. Октябрьская ватылған танкта дошман уты аҫтында тағы ике тәүлек дошман атакаһын кире ҡаға, артабан медсанвзводҡа юллана&lt;ref name=&quot;ОВ1&quot;&gt;{{Подвиг Народа|20763070}}.&lt;/ref&gt;. Танк батальоны командиры уның экипажын башҡаларға миҫал итеп ҡуя: «„Боевая подруга“ танкистары кеүек һуғышалар ул. Бөгөнгө көндә генә данлыҡлы машина экипажы гитлер бандиттарының бер взводын юҡ итте»{{Sfn|Пока бьётся моё сердце|2006|с=12}}.

=== Һуңғы алыш ===
[[1944 йыл|1944 йылдың 18 ғинуарында]] Витебск өлкәһенең Крынка станцияһы районында барған һуғышта М. В. Октябрьская үҙенең танкы менән дошмандың 3 пулемёт нөктәһен һәм 20 һалдатын һәм офицерын тапата&lt;ref name=&quot;ОВ1&quot;&gt;{{Подвиг Народа|20763070}}.&lt;/ref&gt;. Снаряд менән «Боевая подруга» танкыһының һул ленивецы ҡыйратыла. Механик Октябрьский дошман уты аҫтында зыян күргән урынын йүнәтмәксе була, әммә яҡында ярылған мина ярсығы уның күҙен ҡаты йәрәхәтләй&lt;ref name=&quot;Павлов&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wh&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;.

[[1944 йыл|1944 йылдың 28 ғинуарында]] М. В. Октябрьская I дәрәжә Ватан һуғышы орденына тәҡдим ителә.
 
478-се ялан госпиталендә&lt;ref name=&quot;Бортаковский&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt; уға операция яһала, ә һуңынан самолётта [[Смоленск]] фронт госпиталендә алып киләләр. Ярсыҡ күҙен һытып ҡына ҡалмаған, ә мейенең ҙур ярымшарҙарын да зарарлағанлыҡтан, һаулыҡ торошо насарая барған {{Sfn|Пока бьётся моё сердце|2006}}. Октябрьская янына фронт хәрби советы ағзаһы Л. З. Мехлис килә, һәм уны Мәскәүгә оҙатырға бойороҡ бирә. Уның эргәһенә килгәндәрҙән иң һуңғыһы [[Ватан һуғышы ордены|I]] [[Ватан һуғышы ордены|дәрәжә Ватан һуғышы орденын]], полкташтарының бүләктәрен һәм хаттарын тапшырырға тип килгән майор Топок була&lt;ref name=&quot;wh&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;.

1944 йылдың 15 мартында Мария Васильевна Октябрьская [[Смоленск]] фронт госпиталендә вафат була. Хәрби хөрмәт күрһәтеп Смоленск ҡалаһының Геройҙар иҫтәлеге скверына&lt;ref name=&quot;wh&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt; ерләйҙәр.

1944 йылдың 2 авгусында М. В. Октябрьскаяға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә (үлгәндән һуң). 26-сы гвардия танк бригадаһы командиры гвардия полковнигы С. К. Нестеров ҡул ҡуйған бүләкләү ҡағыҙында билдәләнгән: «Хәрби операциялар һәм бригаданы формалаштырыу осоронда иптәш Октябрьская хәрби машинаға хәстәрлекле яратыу менән ҡараны. Уның танкыһы ватылыу йә мәжбүри туҡталып торманы. Иптәш Октябрьская ҡулаҡсаһына һатып алған танкыһында ире өсөн фашистарҙан үс алды. Иптәш Октябрьская — ҡыйыу, ҡурҡыу белмәҫ һуғышсы»&lt;ref name=&quot;ОВ1&quot;&gt;{{Подвиг Народа|20763070}}.&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Мария Октябрьскаяның ата-әсәһе иртә вафат була, ағаһы [[Кулактарҙы эҙәрлекләү|кулак элементы тип]] 1930-сы йылдарҙа [[Урал]]&lt;nowiki/&gt;ға һөрөлә, [[Свердловск өлкәһе|Свердловск өлкәһе Баяновка]] . ҡасабаһында йәшәгән.
Ир һәм ҡыҙ туғандарын хәстәрләү Марияның иңдәренә ята.
Украин крәҫтиәненең ғаиләһендә барыһы 10 бала була, фәҡирлектә йәшәйҙәр .

Ире Рядненко Илья Фёдорович (1900—1941) менән Мария Симферополдә таныша, 1925 йылда улар өйләнешә, Октябрьский фамилияһын алалар. И. Ф. Октябрьский — ҡатнашыусылар совет-фин һуғышында (1939—1940), Бессарабияны һәм Төньяҡ Буковинаны СССР-ға ҡушыуҙа (1940) һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда, ҡатнаша, полк комиссары, 206-сы уҡсылар дивизияһының хәрби комиссары. 1941 йылдың 9 авгусында [[Киев]] эргәһендә Халыҡ Комиссарҙары Совнарком дачаһы районында&lt;ref&gt;{{ОБД Мемориал|50075716|title=донесение}}.&lt;/ref&gt; (Киев-Волынский станцияһынан алыҫ түгел) барған һуғышта һәләк була&lt;ref name=&quot;Павлов&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;.

Ике туғаны яғынан ейәне — Серов Сергей Александрович Серов, М. В. Октябрьскаяның «Герои страны»&lt;ref name=&quot;Серов1&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20091210142209/http://www.warheroes.ru/team.asp|title=Команда|publisher=Герои страны}}&lt;/ref&gt; сайтына ҡуйылған биографияһы авторы.

== Наградалары һәм исемдәре&lt;sup&gt;&lt;/sup&gt; ==
* [[Советтар Союзы Геройы]] (1944 йылдың 2 авгусы, үлгәндән һуң)
* [[Ленин ордены]] (1944 йылдың 2 авгусы, үлгәндән һуң)
* [[Ватан һуғышы ордены|I дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] (1944 йылдың 1 феврале)

== Хәтер ==
&lt;gallery heights=&quot;180px&quot; widths=&quot;220px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Памятник М.В.Октябрьской 1.jpg|Томск ҡалаһында Мария Октябрьская бюсы {{Культурное наследие РФ 4|7000013000|nocat=1}}
Могила Героя Советского Союза Марии Октябрьской.JPG|Смоленск ҡалаһында Советтар Союзы Геройы Мария Октябрьская ҡәбере 
Мария Октябрьская.jpg|Джанкой ҡалаһында Советтар Союзы Геройы Мария Октябрьская бюсы
&lt;/gallery&gt;Томск ҡалаһы 24-се гимназияһы Мария Васильевна Октябрьская исемен йөрөтә&lt;ref&gt;[http://gim24.tomsk.ru/sitemap Муниципальное автономное общеобразовательное учреждение Гимназия № 24 им. М. В. Октябрьской г. Томска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814231028/http://gim24.tomsk.ru/sitemap |date=2014-08-14 }}.&lt;/ref&gt; (Белозерская урамы, 12/1 йорт). Гимназия ишек алдында скульптор Сергей Данилин эшләгән һәйкәл тора, ә мәктәп музейында ҡыйыу ҡатын-ҡыҙ тураһында аҙ һанлы ҡомартҡылар һәм материалдар һаҡлана . Томск ҡалаһының Белинский урамында Октябрьскаяға арналған мемориаль таҡтаташ ҡуйылған, уның тексы: «Был урында 1941—1943 йылдарҙа Мария Октябрьская — Советтар Союзы Геройы, сержант, үҙ аҡсаһына төҙөткән „Боевая подруга“ танкыһының механик-водителе, танкист йәшәгән йорт торған. Тыуған ил өсөн һуғышта 1944 йылда һәләк була».

[[Смоленск]], [[Янкөй|Джанкой]] һәм Лиозно ҡалалапында Мария Октябрьская исемен йөрөткән урамдар бар, һуңғы алыш урынында, тимер юл станцияһы Крынкиҙа (Витебск өлкәһе) һәйкәл ҡуйылған. Һәйкәлдәге яҙыу: «Бында 1944 йылдың ғинуарында данлыҡлы совет патриоты Советтар Союзы Геройы танкист Мария Васильевна Октябрьская „Боевая подруга“ танкыһында ҡурҡыу белмәй дошманды ҡыйратты һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта батырҙарса һәләк булды»{{Sfn|Зайцев|1990}}.
[[Файл:Белинского_39_-_Кирова_5_IMG_1470.jpg|слева|мини|Томскиҙа Мария Октябрьскаяға арналған мемориаль таҡтаташ]]
Март айында — Рәсәй өсөн традицион «ҡатын-ҡыҙҙар» айында — «Т-34 танкыһы тарихы» музей-мемориаль комплексында йыл һайын «Ҡатын-ҡыҙҙар һәм танктар» тигән мини-күргәҙмә ойошторола, һәм экспозицияның бер өлөшө М. В. Октябрьскаяға арнала . Украин [[Скульптура|скульпторы]] Оксана Супрун Октябрьскаяның скульптура портретын төҙөгән&lt;ref&gt;[http://www.ukrainians-world.org.ua/about/45/49/86/105 Супрун Оксана Олександрівна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190121070020/http://www.ukrainians-world.org.ua/about/45/49/86/105 |date=2019-01-21 }}.{{ref-uk}}.&lt;/ref&gt;. Смолнеск ҡалаһы ветерандарының ҡатын-ҡыҙҙар ансамбле «Боевая подруга» атамаһын йөрөтә .

Часть исемлегенә мәңгелеккә индерелгән.

== «Боевая подруга» танкы ==
{{External media
|image1={{cite web|url=https://web.archive.org/web/20160304202901if_/http://tankfront.ru/foto/ussr/tank_names/boevaya_podruga-3.jpg|title=Фотокорреспондент ТАСС Е. А. Халдей (в центре) у Бранденбургских ворот (Берлин). На заднем плане ИС-2 7-й гвардейской танковой бригады — один из трёх (№№ 414, 432, 434 «Боевая подруга»)}}
|image2={{cite web|url=https://web.archive.org/web/20160304202830if_/http://tankfront.ru/foto/ussr/tank_names/boevaya_podruga-4.jpg|title=«Боевая подруга» № 434}}
|image3={{cite web|url=https://web.archive.org/web/20160414014924if_/http://tankfront.ru/foto/ussr/tank_names/boevaya_podruga-6.jpg|title=«Боевая подруга» № 414}}
|image4={{cite web|url=https://web.archive.org/web/20160414001707if_/http://tankfront.ru/foto/ussr/tank_names/boevaya_podruga-5.jpg|title=Передача танка «Боевая подруга» (2-й) танкистам 93-й тбр. Зима 1944 года}}
}}
«Боевая подруга» танкы үҙенең бригадаһы менән [[Көнигсберг|Кёнигсберг]]&lt;nowiki/&gt;ҡа тиклем барып еткән. Бындай атамалы танктарҙы өс тапҡыр ҡыйратҡандар, әммә танкистар үҙҙәренең «әсәһе» Мария Октябрьская иҫтәлегенә яңы танктарҙы ла «Боевая подруга» тип атағандар. Икенсе танк Минск ҡалаһын азат иткәндән һуң ремонтҡа тапшырылған. Яңы машина алғандан һуң, уны ла шулай уҡ «Боевая подруга» тип атағандар. Өсөнсө машина пруссия ҡалаһы Гумбинен. эргәһендә ҡыйратылған. Дүртенсе «Боевая подруга» машинаһы һәм уның П. И. Чеботько етәкселегендәге экипажы хәрби юлын [[Көнигсберг|Кёнигсбергта]]{{Sfn|Зайцев|1990}} тамамлаған.

Бынан тыш, шундай исем йөрөткән башҡа танктар ҙа булған. Мәҫәлән, Свердловск икмәк-макарон комбинатының ҡатын-ҡыҙҙар коллективы, үҙҙәре һаҡлаған аҡсаларын ҡушып, Т-34 танкыһын һатып алған уҡ уның «хәрби дуҫтар». Ҡатын-ҡыҙҙар завод ихатаһында уҡ туранан-тура лейтенант К. И. Байдаға (93-сө танк бригадаһы) тапшырған: «Ерәнгес дошманды туҡмағыҙ». 1943 йылдың көҙөндә Курск алышында янғанына тиклем, танк күп һуғыштарҙа ҡатнаша. Әммә экипаж иҫән-һау ҡала, комбинат хеҙмәткәрҙәре тағы аҡса йыя һәм яңы танк алып бирә. Уны ҡабат «Боевая подруга» тип атайҙар һәм Украинаның уң яр буйын иңләп сыҡҡан экипаж командиры Кирилл Иванович Байдаға тапшыралар. Шулай итеп,1944 йылдың 20-21 июлендә [[Львов]] ҡалаһы өсөн барған һуғыштарҙа экипаж дошмандың 11 танкыһын, ике батальонға яҡын пехотаһын тар-мар итә. 1944 йылдың 30 июлендә танк [[Карпат тауҙары]]нда Лютовиско ауылы янында танк яндырыла, танк командиры К. И. Байда һәләк була. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа ла 68-се гвардия танк полкында танкка «Боевая подруга» исемен биреү традицияһы дауам итә&lt;ref&gt;''Гусев О.'' Три судьбы «Фронтовой подруги». Газета «Правда» от 15 ноября 1973 года.&lt;/ref&gt;.

2019 йылда «Боевая подруга» танкыһын Алыҫ Көнсығыш юғары дөйөм ғәскәри команда училищеһы белгестәре тергеҙә. Бөйөк Ватан һуғышының 2-се Тацинский гвардия танк корпусына ҡараған һәм һуғышты Кёнигсбергта тамамлаған легендар — Т-34 «Боевая подруга» танкыһын — тергеҙә. «Уның легендар булыуы тураһында машинаның формуляры, һаҡланып ҡалған яҙыуҙары һәм башняһындағы билдәләре дәлилләй», — тип хәбәр итте Көнсығыш хәрби округының матбуғат хеҙмәте.

2020 йылдың мартында донъяла беренсе ҡатын-ҡыҙ танкист Марии Октябрьская йөрөткән легендар Т-34 «Боевая подруга» исемле танкыһын, тергеҙгәндән һуң, Амур өлкәһендә «Танктар биатлоны» трассаһында йөрөтөп ҡарау һынауҙарында тикшерҙеләр. Алыҫ Көнсығыш юғары дөйөм ғәскәри команда училищеһы белгестәре (Благовещенск) танкты училище полигонында ҡаршылыҡтарҙы үтеү маршруты буйынса һынаны. Танк юғары йөрөш сифатын күрһәтте. 

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Файл:Байда К.И. у Т-34 (Боевая подруга).jpg|Свердловск икмәк-макарон комбинаты коллективы «Боевая подруга» Т-34 танкыһын [[93-сө танк бригадаһы]] экипажына тапшыра. 1943 йылдың ҡышы.
Файл:Знак отличия снайпера-танкиста. Байдовский стрелок..jpg|68-се гвардия танк полкының снайпер-танкист, «Байда уҡсыһы» (түш билдәһе). Танк башняһына  «Фронтовая подруга» тип яҙылған.
&lt;/gallery&gt;

== Башҡа ҡатын-ҡыҙ-танкистар ==
Гвардия сержанты М. В. Октябрьская — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]&lt;nowiki/&gt;нда ҡатнашҡандар араһында Рәсәйҙә берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ-танкист түгел. Мәҫәлән, Мәскәүҙә билдәле фронтовик- танкист полковник [[Калинина Людмила Ивановна|Людмила Ивановна Калинина]], [[Һамар|Һамарҙа]] тағы бер ҡатын-ҡыҙ танкист — Т-34 механик-водителе Александра Митрофановна Ращупкина бар. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан танк ғәскәрҙәрендә барлығы 20-ләп ҡатын-ҡыҙ-танкист булған. Танк училищеһын тамамлаған өс ҡатын-ҡыҙ була. Элекке санинструктор И. Н. Левченко — 1943 йылда Сталинград танк училищеһының тиҙләтелгән курсын тамамлап, 41-се гвардия танк бригадаһының элемтә офицеры булып хеҙмәт итә, Т-60 еңел танктар төркөмө командиры. Кесе техник-лейтенант А. Л. Бойко (Моришева) — 1943 йылда Силәбе танк училищеһында тамамлағандан һуң, ИС-2ауыр танкыһында һуғыша. [[Киров Сергей Миронович|С.]] [[Киров Сергей Миронович|М. Кировтың]] ҡыҙы гвардия капитаны Е. С. Кострикова Ҡазан танк училищеһын тамамлағандан һуң, танк взводы, ә һуғыш аҙағында — танк ротаһы командиры була .

: ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: Ҡатын-ҡыҙ-танкистар''

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы танкистары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы ҡатын-ҡыҙҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:1944 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:15 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:1902 йылда тыуғандар]]
[[Категория:16 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>qzdk929av127iwrpqmmn50x4c8mnuj4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Миһранов Ғәлимулла Ғимран улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162652</id>
    <revision>
      <id>1302740</id>
      <parentid>1211563</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T02:34:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8133" sha1="fgoebi2dekops3jh3x349bvrjguhohm" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{ФШ|Миһранов}}

'''Миһранов Ғәлимулла Ғимран улы''' ([[1924]]—[[2005]]) — педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан, миномётчик, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). «Почёт билдәһе» ордены (1972) кавалеры&lt;ref&gt; Земля салаватская, земля батыра./ Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ғәлимулла Ғимран улы Миһранов [[1924 йыл]]дың 15 октябрендә Башҡорт АССР-ының [[Мәсәғүт кантоны]] биләмәһенә ҡараған (хәҙерге — Салауат районы) [[Лағыр]] ауылында тыуа. Әсәһе йәшләй вафат була.

Атаһы Ғимран Миһран улын «Башташ» колхозы рәйесе итеп тәғәйенләгәс, башланғыс белемде Ғәлимулла Башташ (Илсекәй) мәктәбендә ала.

1939 йылда Лағыр ете йыллыҡ мәктәбен тамамлағас, Мәсәғүт педагогия техникумына уҡырға инә, уны 1942 йылда тамамлай.

1943 йылдың 25 февралендә [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла, Одесса хәрби пехота училищеһына уҡырға ебәрелә.

Йәш лейтенант [[1943 йыл]] апрелендә 17-се һауа-десант бригадаһы составында Белоруссияны гитлерсыларҙан азат итеүҙә ҡатнаша, бер нисә тапҡыр дошман тылына төшә. 82 миллиметрлы миномёт атыусыһы була.

[[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/rvk-chelovek_voenkomat41856553/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9C%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%20%26middle_name%3D%D0%93%D0%B8%D0%BC%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1924%26static_hash%3D74da676a7a1c624b460e7e6c056b557cv1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Память народа. Мигранов Галимулла Гимранович]&lt;/ref&gt;.

[[1945 йыл]]дың 5 декабрендә, СССР Юғары Советы Президиумы Бойороғона ярашлы, демобилизациялана. Фронтовик йәш яугир-педагогты Урмансы башланғыс мәктәбенә уҡытыусы итеп тәғәйенләйҙәр. Ситтән тороп уҡыу бүлегендә [[Мәсәғүт уҡытыусылар институты]]н тамамлай.

Бер нисә йылдан һуң Салауат районы мәғариф бүлегенә инспектор итеп саҡырыла.

[[1950]] йылдың авгусында Урмансы ете йыллыҡ мәктәбе директоры һәм рус теле уҡытыусыһы була. 1950 йылдан КПСС ағзаһы.

[[1964 йыл]]да ситтән тороп Бөрө педагогия институтын тамамлай.

1967—1969 йылдарҙа Ҡалмаҡол урта мәктәбендә директор булып эшләй.
Ғаилә хәле буйынса, ҡабат Урмансы ауылына ҡайта, һәм 1985 йылда хаҡлы ялға киткәнсе, Урмансы һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә директор, рус теле уҡытыусыһы булып эшләй.

== Ғаиләһе ==
Мәрфуға Шаһи ҡыҙы менән 5 бала үҫтерәләр: Рима (1949—2010), Рим (1953), Нәғимулла (1954), Райхана (1957—2021), Лилиә (1960—2007).

== Наградалары ==
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (1945)
* [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы]] (1963)
* [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт билдәһе» ордены]] (1972)
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/rvk-chelovek_voenkomat41856553/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9C%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%20%26middle_name%3D%D0%93%D0%B8%D0%BC%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1924%26static_hash%3D74da676a7a1c624b460e7e6c056b557cv1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Память народа. Мигранов Галимулла Гимранович]&lt;/ref&gt;
* [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы]] (1963)
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1972)

== Әҙәбиәт ==
* Л. К. Галинурова. Заслуженные учителя Российской Федерации в Республике Башкортостан
* Земля салаватская, земля батыра./ Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.{{ref-ru}}
* Ләйсән Йәһүҙина. Яҡты эҙе ҡалды. Йүрүҙән. 38-39 һаны, 7 май, 2005 йыл.

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/rvk-chelovek_voenkomat41856553/ Память народа. Мигранов Галимулла Гимранович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230130093301/https://pamyat-naroda.ru/heroes/rvk-chelovek_voenkomat41856553/ |date=2023-01-30 }}
* [https://lagerevo.ucoz.org/index/veterany_vernuvshiesja_s_vov/0-55 Лағыр ауылының һуғыш ветерандары исемлеге]
* [https://vk.com/wall224929995_8535  На стр. Фаины Тарзимановой — от правнучки Мигранова Г. Г. Алсу]
* [https://cdn.moypolk.ru/soldier/migranov-galimulla-gimranovich-1  фотография Мигранова Галимуллы Гимрановича]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостан көрәшселәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>fgoebi2dekops3jh3x349bvrjguhohm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кваша Игорь Владимирович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162740</id>
    <revision>
      <id>1302699</id>
      <parentid>1291418</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T12:46:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41098" sha1="92lxj7y399b18g3os9qlqtaloqzzw49" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кваша Игорь Владимирович''' ([[4 февраль]] [[1933 йыл]], [[Мәскәү]] — [[30 август]] [[2012 йыл]], шунда уҡ) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] актёры, театр һәм кино режиссёры, теле- һәм радио тапшырыуҙарын алып барыусы. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1978)&lt;ref name=&quot;ks&quot;&gt;{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/teatr_i_kino/KVASHA_IGOR_VLADIMIROVICH.html}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Игорь Владимирович Кваша 1933 йылдың 4 февралендә [[Мәскәү]]ҙә тыуған. Атаһы, Владимир Ильич Кваша, (1897—1942, Киев губернаһының Урман өйәҙе Покотилово ауылынан&lt;ref&gt;Дед, Эль Меерович Кваша, в списках выборщиков в Государственную Думу от Киевской губернии, упоминается как зажиточный мещанин местечка Покотилово с состоянием в 800 рублей.&lt;/ref&gt;) [[Фән докторы|химия фәндәре докторы]], Д. И. Меделеев исемендәге Рәсәй химия-технология университеты кафедраһы мөдире, Харьков технология институтын тамамлаған, 1942 йылдың 30 декабрендә фронтта [[Ленинград]] янында һәләк була&lt;ref&gt;[http://www.memory-book.com.ua/people/search?authenticity_token=BZSvFYSCqvw2Ie/SaIdF7f8WsX8inz5m42EvW9jJ%2BeM%3D&amp;commit=Найти&amp;page=4&amp;search=кваша Книга памяти Кировоградской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160616183802/http://www.memory-book.com.ua/people/search?authenticity_token=bzsvfyscqvw2ie%2Fsaidf7f8wsx8inz5m42evw9jj+em%3D&amp;commit=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B8&amp;page=4&amp;search=%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%88%D0%B0 |date=2016-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie50428250/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9A%D0%B2%D0%B0%D1%88%D0%B0%26first_name%3D%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%26middle_name%3D%26date_birth%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%26page%3D3 В. И. Кваша на сайте «Память народа»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200406180337/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie50428250/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9A%D0%B2%D0%B0%D1%88%D0%B0%26first_name%3D%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%26middle_name%3D%26date_birth%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%26page%3D3 |date=2020-04-06 }}&lt;/ref&gt;. РФ Оборона министрлығының Үҙәк Архивындағы рәсми мәғлүмәттәргә ярашлы, 305-се уҡсылар дивизияһы интенданты, 2-се ранглы хәрби инженер В. И. Кваша [[1942 йыл]]дың июнендә ҡамауға эләгә һәм Новгород өлкәһенең Кересть ауылы янында хәбәрһеҙ юғала (ул ваҡытта [[Ленинград өлкәһе]])&lt;ref&gt;[http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=50428250 документы ОБД Мемориал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130507051147/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=50428250 |date=2013-05-07 }}&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ билдәле булыуынса, ул немецтарға әсирлеккә эләгә һәм атып үлтерелә. Әсәһе Дора Захаровна Кваша — сурдопедагог һәм дефектолог, СССР Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатының Мәскәү медицина- педология институтын тамамлай, һуғыш ваҡытында ике бала менән Ленинск-Кузнецкий ҡалаһында була.

Игорь уҡыған мәктәп Арбатта, башта Плотников, ә һуңынан Дурново тыҡрығында урынлаша. Шул йылдарҙа айырым уҡыу практикаһы була, һәм Игорь Владимирович малайҙар булараҡ шуҡлыҡтарын: талаш ойоштороуҙарын, патрон шартлатыуҙарын хәтерләргә ярата. 7 синыфҡа тиклем яҡшы уҡый. Һуңынан театр студияһында шөғөлләнә башлай һәм дәрестәрҙе күп ҡалдыра, шпаргалкалар һәм әйтеүҙәр иҫәбенә ҡотола. Театр менән мауығыуы балалар баҡсаһында, [[Себер]]ҙә, Ленинск-Кузнецкий ҡалаһында уҡ башлана, унда Игорь [[1941 йыл]]да Мәскәүҙән ғаиләһе менән эвакуацияға килгән була. Йәш актёр «Морозко» әкиәтендә төп ролде башҡара. Был спектаклде ҡала театрында аншлаг ваҡытында госпиталдә яралылар алдында ҡуялар. Игорь мәктәп кисәләрендә шиғырҙар уҡый, ә һуңынан ҡала Пионерҙар йортона килә. Унда театр студияһы була, театрҙан күп күренекле кешеләр — Ролан Быков, Владимир Андреев, Виктор Соколов, Борис Рыцарев, Лев Круглый сыға. Игорҙең бөтә уйҙарын театр ялмай, теүәл фәндәр уны ҡыҙыҡһындырмай. Пионерҙар йортонда коллектив бик татыу була, һәм малай дәрестәрҙән һуң шунда йүгерә.

1955 йылда МХАТ-тың мәктәп-студияһы (А. М. Карев курсы) тамамлай&lt;ref&gt;Просмотр

Школа-студия МХАТ: 1950—1959 {{webarchive|url=https://www.webcitation.org/6BSyHdoU8?url=http://mhatschool.theatre.ru/people/alumni/1950/|date=2012-10-16}}&lt;/ref&gt;. 1955 йылдан 1957 йылға ьтиклем — М.Горький исемендәге СССР Мәскәү художенство театрының актёры була. 1957 йылдан алып — Мәскәү «Замандаш» театры актёры.

Радиола Квашаға яҡшы материалдар тәҡдим итәләр, ул күңеленә ятышлы әҫәрҙәр һайлау мөмкинлегенә эйә була&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.moscow-post.com/culture/proschanie_s_igorem_kvashej9839/ Прощание с Игорем Квашой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011335/http://www.moscow-post.com/culture/proschanie_s_igorem_kvashej9839/ |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;. Актёрҙың яратҡан авторы — Пушкин, атап әйткәндә, ул уның «Пиковая дама» әҫәренән өҙөктәр уҡый. Шулай уҡ [[Маяковский Владимир Владимирович|Маяковский]]ҙың «Облако в штанах», Блоктың «Двенадцать», [[Лермонтов Михаил Юрьевич|Лермонтов]], [[Некрасов Николай Алексеевич|Некрасов]], [[Ги де Мопассан|Мопассандан]] әҫәрҙәр башҡара. Игорь Кваша әҙерләгән билдәле радиотапшырыуҙар циклы — М.Булгаковтың «[[Аҡ гвардия (роман)|Белая гвардия]]», һәм Борис Пастернактың «Доктор Живаго» романдарын уҡыу.

«Тот самый Мюнхгаузен» (1979) телефильмында бургомистр ролен башҡарғандан һуң киң популяр була (1979).

1990 йылдар башында КВН Юғары лигаһына жюри булып саҡырыла.

1998 йылдың 13 июненән 2012 йылдың 28 апреленә тиклем Игорь Кваша [[«Россия-1»|РТР]] каналында, 1999 йылдан — «[[Беренсе канал]]» «Һине эҙләйем» (бер нисә йылда «[[Мин көтәм (тапшырыу)|Көт мине]]» тип үҙгәртелә) телетапшырыуын алып бара.

2007 йылда Квашаның «Точка возврата» нәшер ителә, унда ул ул бала сағы һәм үҫмер йылдары, спектаклдәр һәм репетициялар, театр көнкүреше тураһында ентекле хәтерләй, аныҡ деталдәр һәм сағыу хикәйәләү, шул иҫәптән документтар менән байыта.

2008 йылда «[[Беренсе канал]]да» «Невероятные истории про жизнь» тапшырыуын алып бара.

; Үлеме

Игорь Кваша Мәскәүҙә 80-се йәшендә 2012 йылдың 30 авгусында вафат була&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/news.asp?id=263070 Умер актёр Игорь Кваша — Новости — Интерфакс], interfax.ru {{проверено|30|8|2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Лента&quot;&gt;{{Cite news|url=http://lenta.ru/news/2012/08/30/kvasha/|title=Умер Игорь Кваша|date=30 августа 2012 года|publisher=http://lenta.ru|accessdate=2012-08-30}}&lt;/ref&gt;.

Актёр менән хушлашыу 4 сентябрҙә «Замандаш» театрының төп сәхнәһендә уҙа. Троекуров зыяратында ерләнә.

== Ижтимағи ҡарашы ==
2001 йылдың яҙында НТВ телеканалының журналистар коллективын яҡлап, Президент Путин ғәмәлдәрен тәнҡитләп сығыш яһай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/column/kiselev/589332.shtml|title=Пропуск в безвременье|author=|date=2006-04-17|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылдың октябрь айында ЮКОС нефть компанияһы юрисы Светлана Базминаны азат итеүҙе һәм яҡлауҙы хуплап, асыҡ хат-мөрәжәғәткә ҡул ҡуя&lt;ref&gt;В защиту Светланы Бахминой. Открытое письмо деятелей культуры президенту России. ''Новая газета'' (30 октября 2008).&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың декабрендә [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]], [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] һәм [[Берҙәм Рәсәй|«Берҙәм Рәсәйҙе»]] тәнҡитләп сығыш яһай, 24 декабрҙә 4 декабрҙә үткән һайлауҙарҙағы фальсификацияға ҡаршы протест митингыһы ойошторорға саҡыра&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=yXVEDyJ1sxo|title=Игорь Кваша|date=19 декабря 2011|publisher=YouTube|accessdate=2011-12-21}}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың июнендә, үлер алдынан, башҡа Рәсәй мәҙәниәт эшмәкәрҙәре менән бергә Pussy Riot панк-төркөмөн яҡлап асыҡ хатҡа ҡул ҡуя&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.online812.ru/2012/06/27/002/|title=Кто из деятелей культуры подписал открытое письмо в поддержку Pussy Riot|publisher=Online812|date=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==
Өлкән йәшендә В Кваша үҙ тамырҙары менән ҡыҙыҡһына башлай&lt;ref&gt;[http://www.israel7.ru/News/News.aspx/154431#.UOR6WW_7LyY Главный раввин России Берл Лазар направил соболезнования семье артиста еврейского происхождения Игоря Кваши] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130729185720/http://www.israel7.ru/News/News.aspx/154431#.UOR6WW_7LyY |date=2013-07-29 }}&lt;/ref&gt;.

* Беренсе ҡатыны — актриса Светлана Мизери.
* Икенсе ҡатыны (1956 йылдан) — Путиевская Татьяна Семеновна (1935—2015), табип-рентгенолог, медицина фәндәре кандидаты (1974),&lt;ref&gt;Диссертацию по теме «Рентгено-эндоскопический симптомокомплекс медиастиально-лёгочной формы саркоидоза (1-11 степени)» защитила в [[1974 год]]у.&lt;/ref&gt; режиссёр Петр Штейндың һеңлеһе, театр һәм кино рәссамы ҡыҙы Семен Манделдең ҡыҙы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.deltaquattro.com/strast/igor-kvasha-17511/|title=Игорь Кваша}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160629185648/http://www.deltaquattro.com/strast/igor-kvasha-17511/ |date=2016-06-29 }}&lt;/ref&gt; һәм яҙыусы Александр Штейндың үгәй ҡыҙы&lt;ref name=&quot;igorkvasha&quot;&gt;Кваша Игорь Владимирович // Кто есть кто в культуре&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.radiology-congress.ru/pr_cong/layreat_gram_10.php|title=Т. С. Путиевская}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202630/http://radiology-congress.ru/pr_cong/layreat_gram_10.php |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.peredelkino-land.ru/pages/annotirovannyj_imennoj_ukazatel1/ Переделкинский дачники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120901233557/http://www.peredelkino-land.ru/pages/annotirovannyj_imennoj_ukazatel1/ |date=2012-09-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://dompasternaka.ru/news/detail.php?ID=387 Записки музейщика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180708220927/http://dompasternaka.ru/news/detail.php?ID=387 |date=2018-07-08 }}&lt;/ref&gt;
** Улы — Владимир (1957 йылда тыуған), эшҡыуар.
*** Ейәне: Анастасия (27 сентябрь 1991) һәм Михаил (14 май 1995).

== Китаптары ==
* [[2007 йыл|2007 год]] — книга [[мемуар]]ов «Точка возврата». ISBN 978-5-86793-542-9

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены, III дәрәжә ([[30 март]] [[2006 йыл]]) — ''күп йыллыҡ ижади эшмәкәрлеге һәм театр сәнғәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн''&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?864904 Указ Президента Российской Федерации от 30 марта 2006 года, № 287 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ III степени Кваши И. В.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130510185410/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?864904 |date=2013-05-10 }}&lt;/ref&gt;
* [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] ([[27 ноябрь]] [[1995 йыл]]) — ''мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә дәүләт алдындағы ҡаҙаныштары һәм күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн''
* Рәсәй Федерацияһы Президентының рәхмәт хаты ([[25 ғинуар]] [[2008 йыл]]) — ''театр сәнғәте һәм кинематография үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/26815 Распоряжение Президента Российской Федерации от 25 января 2008 года № 29-рп «О поощрении Кваши И. В.]»&lt;/ref&gt;
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы ([[1978 йыл|1978]])
* [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] ([[1968 йыл|1968]])
* Актёр Андрей Миронов исемендәге «Фигаро» Рәсәй милли премияһы, «Ватан театрына хеҙмәт өсөн» номинацияһында ([[2012 йыл|2012]])&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/inregions/st_petersburg/91/culture/8304861/?frommail=1 В Петербурге стали известны лауреаты актёрской премии «Фигаро»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141026092907/http://news.mail.ru/inregions/st_petersburg/91/culture/8304861/?frommail=1 |date=2014-10-26 }} // mail.ru&lt;/ref&gt;

== Ижады ==

=== Театр ===
; «Современник» театрында ролдәре
{{refbegin|2}}                                                
* [[1956 год в театре|1956]] — «[[Вечно живые (пьеса)|Вечно живые]]» [[Розов, Виктор|В. Розова]] — ''Владимир''. В 1976 году в одноимённом телевизионном фильме
* [[1957 год в театре|1957]] — «[[В поисках радости (пьеса)|В поисках радости]]» В. Розова — ''Николай''
* [[1958 год в театре|1958]] — «Никто» [[Де Филиппо, Эдуардо|Э. Де Филиппо]] — ''Джузеппе''
* [[1959 год в театре|1959]] — «Два цвета» [[Зак, Авенир Григорьевич|А. Зака]], [[Кузнецов, Исай Константинович|И. Кузнецова]] — ''Шурик Горячев''
* [[1960 год в театре|1960]] — «[[Голый король (пьеса)|Голый король]]» [[Шварц, Евгений Львович|Е. Шварца]] — ''Первый министр''
* [[1961 год в театре|1961]] — «Четвёртый» [[Симонов, Константин Михайлович|К. Симонова]] — ''Дик''
* [[1962 год в театре|1962]] — «По московскому времени» [[Зорин, Леонид Генрихович|Л. Зорина]] — ''Звавич''
* 1962 — «[[Пятая колонна (пьеса)|Пятая колонна]]» [[Хемингуэй, Эрнест|Э. Хемингуэя]] — ''Макс''
* 1962 — «Старшая сестра» [[Володин, Александр Моисеевич|А. Володина]] — ''Кирилл''
* [[1963 год в театре|1963]] — «Без креста!» [[Тендряков, Владимир Фёдорович|В. Тендрякова]] — ''Казачок''
* 1963 — «[[Назначение (пьеса)|Назначение]]» А. Володина — ''Отец''
* [[1964 год в театре|1964]] — «[[Сирано де Бержерак (пьеса)|Сирано де Бержерак]]» [[Ростан, Эдмон|Э. Ростана]] — ''[[Сирано де Бержерак, Савиньен|Сирано]]''
* [[1965 год в театре|1965]] — «[[Оглянись во гневе]]» [[Осборн, Джон|Д. Осборна]] — ''Джимми''
* [[1966 год в театре|1966]] — «[[Обыкновенная история (пьеса)|Обыкновенная история]]» В. Розова (по И. Гончарову) — ''Поспелов''. В 1970 году в одноимённом телевизионном фильме
* [[1967 год в театре|1967]] — «[[Традиционный сбор (пьеса)|Традиционный сбор]]» В. Розова — ''Евгений Пухов''
* 1967 — «Декабристы» Л. Зорина — ''[[Пестель, Павел Иванович|Пестель]]''
* 1967 — «Народовольцы» [[Свободин, Александр Петрович|А. Свободина]] — ''Провинциал''
* 1967 — «[[Большевики (пьеса)|Большевики]]» [[Шатров, Михаил Филиппович|М. Шатрова]] — ''[[Свердлов, Яков Михайлович|Свердлов]]''
* [[1968 год в театре|1968]] — «[[На дне]]» [[Максим Горький|М. Горького]] — ''Лука''. В 1972 году в одноимённом телевизионном фильме
* [[1970 год в театре|1970]] — «[[С вечера до полудня (пьеса)|С вечера до полудня]]» В. Розова — ''Ким''
* [[1971 год в театре|1971]] — «Свой остров» Р. Каугвера — ''Рийпс''. В этом же году в одноимённом телевизионном фильме
* [[1972 год в театре|1972]] — «Как брат брату» Д. Рейби — ''Дэвид''
* [[1973 год в театре|1973]] — «[[Восхождение на Фудзияму (пьеса)|Восхождение на Фудзияму]]» [[Айтматов, Чингиз Торекулович|Ч. Айтматова]] и [[Мухаметжанов|К. Мухаметжанова]] — ''Мамбет''
* 1973 — «Балалайкин и К°» [[Салтыков-Щедрин, Михаил Евграфович|М. Салтыкова-Щедрина]] — ''Рассказчик''. В этом же году в одноимённом телевизионном фильме
* [[1976 год в театре|1976]] — «[[Вишнёвый сад]]» [[Чехов, Антон Павлович|А. П. Чехова]] — ''Гаев''
* [[1977 год в театре|1977]] — «[[Фантазии Фарятьева (пьеса)|Фантазии Фарятьева]]» А. Соколовой — ''Фарятьев''
{{Кол|2}}
{{refend}}
* 1977 — «Обратная связь» [[Гельман, Александр Исаакович|А. Гельмана]] — ''Окунев''
* [[1979 год в театре|1979]] — «[[Доктор Стокман (пьеса)|Доктор Стокман]]» [[Ибсен, Генрик|Г. Ибсена]] — ''Стокман''
* [[1980 год в театре|1980]] — «[[Спешите делать добро (пьеса)|Спешите делать добро]]» [[Рощин, Михаил Михайлович|М. Рощина]] — ''Мякишев''. В 1982 году в одноимённом телевизионном фильме
* 1980 — «[[Вечно живые (пьеса)|Вечно живые]]» В. Розова — ''Бороздин'' (ввод)
* [[1981 год в театре|1981]] — «[[Кабала святош]]» [[Булгаков, Михаил Афанасьевич|М. Булгакова]] — ''[[Мольер]]''
* [[1982 год в театре|1982]] — «[[Три сестры]]» А. П. Чехова — ''Чебутыкин''
* [[1984 год в театре|1984]] — «[[Дни Турбиных]]» М. Булгакова — ''Алексей''
* [[1985 год в театре|1985]] — «Большевики» М. Шатрова (возобновление) — ''[[Свердлов, Яков Михайлович|Свердлов]]'' . В 1987 году в одноимённом телевизионном фильме
* [[1986 год в театре|1986]] — «Близнец» М. Рощина — ''Дед Анисим''
* [[1987 год в театре|1987]] — «Случай в Виши» [[Миллер, Артур|А. Миллера]] — ''Доктор Ледюк''
* [[1988 год в театре|1988]] — «Мелкий бес» [[Сологуб, Фёдор Кузьмич|Ф. Сологуба]] — ''Передонов''
* [[1989 год в театре|1989]] — «Крутой маршрут» [[Гинзбург, Евгения Соломоновна|Е. Гинзбург]] — ''Доктор''
* [[1991 год в театре|1991]] — «Вторая глава» [[Саймон, Нил|Н. Саймона]] — ''Джордж''
* [[1992 год в театре|1992]] — «Трудные люди» Й. Бар-Йосефа — ''Саймон''. В том же году в одноимённом телевизионном фильме
* [[1993 год в театре|1993]] — «Титул» [[Галин, Александр Михайлович|А. Галина]] — ''Пьетро''
* [[1995 год в театре|1995]] — «[[Виндзорские насмешницы]]» [[Шекспир, Уильям|У. Шекспира]] — ''Фальстаф''
* [[1996 год в театре|1996]] — «Карамазовы и ад» [[Климонтович, Николай Юрьевич|Н. Климонтовича]] — ''папаша Карамазов''. В том же году в одноимённом телевизионном фильме
* 1996 — «Вишнёвый сад» А. Чехова (возобновление) — ''Гаев''. В 2006 году также в одноимённом телевизионном фильме
* [[2000 год в театре|2000]] — «Играем… Шиллера!» (сценическая версия трагедии [[Шиллер, Фридрих|Ф. Шиллера]] [[Мария Стюарт (пьеса)|«Мария Стюарт»]] — ''Лестер'')
* [[2001 год в театре|2001]] — «Балалайкин и К°» М. Салтыков-Щедрина (возобновление) — ''Рассказчик''
* [[2004 год в театре|2004]] — «Бесы» [[Достоевский, Фёдор Михайлович|Ф. М. Достоевского]] — ''Степан Трофимович Верховенский''
* [[2005 год в театре|2005]] — «Полёт чёрной ласточки, или Эпизоды истории под углом 40 градусов» П. Хотяновского, И. Гаручавы — ''[[Сталин, Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]]''. В 2006 году в одноимённом телевизионном фильме
{{конец кол}}

=== Радиола эше ===
* 1970—1986 — Цикл поэтических передач
* 1972 — Остров сокровищ (Капитан Смоллетт)
* 1981 — Антуан де Сент-Экзюпери «Планета Людей» — радиозапись романа
* 1987—1988 — М. Булгаков «[[Аҡ гвардия (роман)|Белая гвардия]]» — радиозапись романа
* 1989—1990 — Б. Пастернак «Доктор Живаго» — радиозапись романа

=== Фильмографияһы ===
{{refbegin|2}}
# {{Год в кино|1961}} — [[Сержант Фетисов (фильм)|Сержант Фетисов]] — ''Тавризян'' (дебют в кино)
# 1961 — [[В трудный час (фильм)|В трудный час]] — ''боец Сеня
# {{Год в кино|1965}} — [[Похождения зубного врача]] — ''Мережковский
# {{Год в кино|1966}} — [[Не самый удачный день (фильм)|Не самый удачный день]] — ''Лёва
# 1966 — [[Год как жизнь]] — ''[[Маркс, Карл|Карл Маркс]]''. По отзыву самого И. Кваши: «Маркса я играл с интересом…»&lt;ref&gt;[http://www.jewish.ru/culture/events/2012/08/news994310891.php Еврейские образы Игоря Кваши] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703203135/http://www.jewish.ru/culture/events/2012/08/news994310891.php |date=2013-07-03 }}
&lt;/ref&gt;
# 1966 — [[Строится мост]] — ''Игорь Владимирович Савельев, главный инженер мостоотряда
# {{Год в кино|1967}} — [[Они живут рядом (фильм)|Они живут рядом]] — ''Игорь Калитин
# {{Год в кино|1967}}—{{Год в кино|1969}} — [[Штрихи к портрету В. И. Ленина]] — ''[[Свердлов, Яков Михайлович|Яков Свердлов]]
# {{Год в кино|1968}} — [[Любить (фильм, 1968)|Любить]] — ''Игорь
# {{Год в кино|1969}} — [[Сюжет для небольшого рассказа]] (Un grand amour de Tchekov{{Fr icon}})
# {{Год в кино|1970}} — [[Украденный поезд]] — ''Болгарский министр (эпизод; в титрах нет)
# {{Год в кино|1971}} — [[Достояние республики (фильм)|Достояние республики]] — ''Лагутин, атаман
# {{Год в кино|1972}} — [[Преждевременный человек]] — ''Яков Богомолов
# {{Год в кино|1974}} — [[Жребий (фильм)|Жребий]] — ''Валентин Егорович Кротов, хоккеист
# 1974 — [[Аптека «Голубые шары» (телеспектакль)|Аптека «Голубые шары»]] (телевизионный фильм) — ''Лекарь Аптекарь
# {{Год в кино|1975}} — [[Бегство мистера Мак-Кинли (фильм)|Бегство мистера Мак-Кинли]] — ''директор фирмы SB-Salvatory
# 1975 — [[Соломенная шляпка (фильм, 1974)|Соломенная шляпка]] — ''лейтенант Эмиль Тавернье
# 1975 — [[Одной жизни мало (фильм)|Одной жизни мало]] — ''Ящиков
# {{Год в кино|1976}} — [[Повесть о неизвестном актёре]] — ''Виктор Ильич Верещагин, редактор и писатель
# 1976 — [[Просто Саша (фильм)|Просто Саша]] — ''Вячеслав Алексеевич, хирург
# 1976 — [[Принцесса на горошине (фильм)|Принцесса на горошине]] — ''Тролль
# {{Год в кино|1977}} — [[Перед экзаменом]] — ''Иван
# 1977 — [[Чао! (фильм, 1977)|Чао!]] (телевизионный фильм) — ''Жером Куфисель, глава фирмы
# {{Год в кино|1978}} — [[Степь (фильм)|Степь]] — ''Соломон
# 1978 — [[Дачный домик для одной семьи]] — ''Эльдар
# {{Год в кино|1979}} — [[Тот самый Мюнхгаузен]] — ''бургомистр
# 1979 — [[Сыщик (фильм, 1979)|Сыщик]] — ''Вячеслав Константинович Климов, полковник милиции из областного РУВД
# {{Год в кино|1980}} — [[Ты должен жить (фильм)|Ты должен жить]] — ''Саша, лётчик, полковник
# 1980 — [[Нора (фильм, 1980)|Нора]] (телевизионный фильм) — ''Крогстад
# {{Год в кино|1981}} — [[Шляпа (фильм)|Шляпа]] — ''Савицкий (Савва)
# {{Год в кино|1982}} — [[Родился я в Сибири (фильм)|Родился я в Сибири]] — ''Абрамов
# {{Год в кино|1983}} — [[Утро без отметок]] — ''Аркадий Борисович, доктор
# {{Год в кино|1984}} — [[Сказки старого волшебника]] — ''старый принц
# {{Год в кино|1985}} — [[Утро обречённого прииска (фильм)|Утро обречённого прииска]] — ''Бутлицкий, золотопромышленник
# {{Год в кино|1986}} — [[Вера (фильм)|Вера]] — ''Кулагин, жандармский полковник
# 1986 — [[Ваша дочь, Александра (телеспектакль)|Ваша дочь, Александра]] (телевизионный фильм) — ''Михаил Олегович
{{refend}}
{{Кол|2}}
# {{Год в кино|1987}} — [[Клуб женщин]] — ''Сергей Савельевич
# 1987 — [[Акселератка]] — ''Филимон
# 1987 — [[Человек с бульвара Капуцинов]] — ''Адамс, пастор
# {{Год в кино|1988}} — [[Тайный советник (фильм)|Тайный советник]] — ''Саша
# {{Год в кино|1989}} — [[А был ли Каротин?]] — ''Микитов-Разумник, кинорежиссёр
# 1989 — [[Юбилейное танго (телеспектакль)|Юбилейное танго]] (телевизионный фильм) — ''юбиляр
# {{Год в кино|1990}} — [[Ребро Адама (фильм, 1990)|Ребро Адама]] — ''Александр Наумович Гольдберг, 2-й муж Нины Елизаровны, отец Насти
# 1990 — [[Живая мишень (фильм, 1990)|Живая мишень]] — ''Глебов, генерал милиции
# 1990 — [[Паспорт (фильм)|Паспорт]] — ''главный раввин московской синагоги''
# {{Год в кино|1991}} — [[Хищники (фильм, 1991)|Хищники]] — ''Геннадий Писецкий, музыкант по кличке «Флейта»
# {{Год в кино|1992}} — [[Сердца трёх (фильм, 1992)|Сердца трёх]] — ''верховный жрец Солнца
# {{Год в кино|1993}} — [[Бездна, круг седьмой (фильм)|Бездна, круг седьмой]] — ''отец Ольги
# 1993 — [[Сердца трёх-2 (фильм)|Сердца трёх-2]] — ''Верховный жрец
# {{Год в кино|1994}} — [[Весёленькая поездка (фильм)|Весёленькая поездка]] — ''Андрей
# 1994 — [[Мастер и Маргарита (фильм, 1994)|Мастер и Маргарита]] — ''Стравинский, доктор
# {{Год в кино|1995}} — [[Дом (телесериал)|Дом]]
# 1995 — [[Под знаком Скорпиона]] — ''[[Сталин]]
# {{Год в кино|1996}} — [[Возвращение «Броненосца» (фильм)|Возвращение «Броненосца»]] — ''Микитов-Разумник
# {{Год в кино|1998}} — [[Ле Хаим (фильм)|Ле Хаим]]
# {{Год в кино|2001}} — [[Сыщики (телесериал)|Сыщики]] (серия «Исчезнувший Адонис») — ''Возрожденцев, скульптор
# {{Год в кино|2002}} — [[Превращение (фильм)|Превращение]] — ''отец
# 2002 — [[Марш Турецкого|Марш Турецкого 3]] — ''Алексей Семёнович Иванов, заместитель главы Центробанка
# {{Год в кино|2003}} — [[Другая женщина, другой мужчина…]] — ''Борис, провинциальный аптекарь''
# 2003 — [[Остров без любви]] — ''Семён Зайцер'' (фильм 2 «Часы»), ''настройщик'' (фильм 4 «Вас буду ждать я…)»
# 2003 — [[Свидание (телеспектакль)|Свидание]] (телевизионный фильм)
# 2003 — [[Третий вариант (фильм)|Третий вариант]] — ''Шабашов, старый актёр''
# {{Год в кино|2004}} — [[Московская сага (телесериал)|Московская сага]]
# {{Год в кино|2005}} — [[В круге первом (телесериал)|В круге первом]] — ''[[Сталин, Иосиф Виссарионович|Сталин]]
# 2005 — [[Ленинградец (фильм)|Ленинградец]] — ''Леонид Львович
# {{Год в кино|2006}} — [[Дом-фантом в приданое (телесериал)|Дом-фантом в приданое]] — ''Красин
# {{Год в кино|2007}} — [[Карнавальная ночь 2, или 50 лет спустя]] — ''игрок на ложках
# 2007 — [[Хранить вечно (фильм)|Хранить вечно]] — ''[[Сталин, Иосиф Виссарионович|Сталин]]
# {{Год в кино|2008}} — [[Список Киселёва]] (озвучивание)
# 2008 — [[Современница (фильм)|Современница]] (документальный)
# {{Год в кино|2012}} — [[Белая гвардия (телесериал)|Белая гвардия]] — ''текст от автора
# 2012 — [[Глаз божий]] (документальный) — ''[[Эренбург, Илья Григорьевич|Илья Эренбург]]
# 2012 — [[Ку! Кин-дза-дза]] — ''карусельщик Ык (озвучка)''
{{конец кол}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20130606105732/http://www.temasaratov.ru/news/culture/item/1441/ Игорь Кваша, побывав в Саратове, навсегда запомнил его без моста через Волгу]
* [http://others.sport-express.ru/reviews/15555/ Разговор по пятницам. Игорь Кваша: «У Чемберлена просто срабатывал инстинкт зверя»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111228055216/http://others.sport-express.ru/reviews/15555 |date=2011-12-28 }} — ''«Спорт-Экспресс», 5 августа 2011''
* [http://echo.msk.ru/guests/2656/ Сайт Радио «Эхо Москвы»: Игорь Кваша]
* [http://www.itar-tass.com/c112/507844.html Досье ТАСС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130729183920/http://www.itar-tass.com/c112/507844.html |date=2013-07-29 }}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған артистары]]
[[Категория:РСФСР-ҙың халыҡ артистары]]
[[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Рәсәй театр режиссёрҙары]]
[[Категория:СССР театр режиссёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса театр режиссёрҙары]]
[[Категория:Рәсәй актёрҙары]]
[[Категория:СССР актёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:2012 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:30 августа вафат булғандар]]
[[Категория:1933 йылда тыуғандар]]
[[Категория:4 февралдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>92lxj7y399b18g3os9qlqtaloqzzw49</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Медынский Сергей Евгеньевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165169</id>
    <revision>
      <id>1302736</id>
      <parentid>1277643</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T01:13:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23136" sha1="ncco2p1zyopto2w3mo9u3dcxjhjctk9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Медынский Сергей Евгеньевич''' ([[17 февраль]] [[1922 йыл]] — [[14 август]] [[2014 йыл]]) — совет кинооператор-документалисты, режиссер, ВГИК-тың операторлыҡ оҫталығы кафедраһы профессоры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1997). [[Ленин премияһы]] лауреаты (1960).

== Биографияһы ==
Сергей Евгеньевич Медынский 1922 йылдың 17 февралендә [[Екатеринбург]] ҡалаһында тыуған. Атаһы, Медынский Евгений Николаевич (1885—1957), дворян, Екатеринбург университеты профессоры, Рәсәй педагогия фәндәре академияһының ғәмәли ағзаһы, әсәһе — казак офицеры, Себер ғәскәре сотнигы Илья Барановтың ҡыҙы, Евгения Ильинична (1883—1973) — хужабикә&lt;ref name=&quot;rg.ru&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Сердюков Михаил|заглавие=XX век как увлекательное кино|ссылка=http://www.rg.ru/2009/11/20/medynskiy-poln.html|язык=|издание=Российская газета|тип=|год=2009|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}}&lt;/ref&gt;. Балаға бер йәш тулғас, ғаилә Мәскәүгә күсә.

1940 йылда Медынский Карл Либкнехт исемендәге Мәскәү педагогия институтының рус теле һәм әҙәбиәте факультетына уҡырға инә. Һуғыш башланғандан һуң юғары уҡыу йорто эвакуациялана. Медынский иһә Мәскәүҙә тороп ҡала. 1941 йылдан алып 1943 йылға тиклем «Ҡыҙыл йондоҙ» гәзитендә фотолаборант булып эшләй. «Аҡ билеты» булыуға ҡарамаҫтан үҙ теләге менән 1943 йылда фронтҡа китә, Болгария, Румынияны азат итеүҙә ҡатнаша. Хәрби ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Демобилизацияланғандан һуң, 1945 йылдың ноябрь аҙағында, Мәскәүҙә әйләнеп ҡайта. Федор Добронравов менән осрашыуҙан һуң ВГИК-ка операторлыҡ факультетына уҡырға инә&lt;ref name=&quot;rg.ru&quot;/&gt;.

Медынскийҙың уҡытыусылары: А. А. Левицкий, Б. И. Волчек, А. Д. Головня һәм Л. В. Кулешов, производство практикаһын ул С. П. Урусевскиә етәкселегендә үтә.&lt;br&gt; 1950 йылда опрераторлыҡ факультетын тамамлай һәм Үҙәк документаль фильмдар студияһына йүнәлтмә ала, унда Борис Волчек ярҙамы менән билдәле кинодокументалист Роман Кармендың ассистенты булып китә. Улар берлектә «Каспий нефтселәре тураһында повесть» һәм «Йыһан яулаусылары» фильмдарын төшөрә.

1953—1955 йылдарҙа — Алыҫ Көнсығыш кинохроника студияһында, һуңынан ЦСДФ-та эшләй. 1970 йылдан алып — «Экран» ижади берекмәһендә режиссер һәм оператор&lt;ref&gt;[https://csdfmuseum.ru/names/60-%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9-%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 Сергей Медынский / оператор, педагог, режиссёр] // Музей ЦСДФ&lt;/ref&gt;.

1969 йылда — Юғары сценаристар һәм режиссерҙар курсында (ВКСР) документаль фильмдары режиссерҙары бүлеге уҡытыусыһы&lt;ref&gt;[https://www.kinobraz.ru/%d1%80%d0%b5%d0%b6%d0%b8%d1%81%d1%81%d0%b5%d1%80%d1%81%d0%ba%d0%be%d0%b5-%d0%be%d1%82%d0%b4%d0%b5%d0%bb%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d0%b0%d1%80%d1%85%d0%b8%d0%b2/%d1%80%d0%b5%d0%b6%d0%b8%d1%81%d1%81%d0%b5%d1%80%d1%8b-%d0%b4%d0%be%d0%ba%d1%83%d0%bc%d0%b5%d0%bd%d1%82%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%be%d0%b3%d0%be-%d1%84%d0%b8%d0%bb%d1%8c%d0%bc%d0%b0-1969-%d0%b3%d0%be%d0%b4/ Режиссёры документального фильма, 1969 год] // Высшие курсы сценаристов и режиссёров&lt;/ref&gt;. 1973 йылдан — ВГИК уҡытыусыһы, ижади оҫтахана етәксеһе, профессор&lt;ref&gt;[https://vgik.info/teaching/cameraman/index.php?sphrase_id=1029480 Операторский факультет] // ВГИК имени С. А. Герасимова&lt;/ref&gt;. Бер нисә мәҡәлә, операторлыҡ оҫталығы һәм документаль фильмы теорияһы буйынса китаптар авторы.&lt;br&gt; 1996—2002 йылдарҙа — заведующий ТВ хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү иститутында операторлыҡ оҫталығы кафедраһы мөдире.

1964 йылдан [[КПСС]] ағзаһы{{sfn|Кино. Энциклопедический словарь С. Юткевича|1987|с=259}}, СССР Кинематографистар союзы ағзаһы ''(Мәскәү)''&lt;ref&gt;{{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Справочник Союза кинематографистов СССР |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место={{М}} |издательство=Всесоюзное бюро пропаганды киноискусства |год=1986 |том= |страницы=126 |столбцы= |страниц=544 |серия= |isbn= |тираж=6000 |ref= }}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың 14 авгусында вафат була. Введенский зыяратында ерләнгән (3 участка).

Ғаиләһе: ҡатыны — Валентина Фёдоровна (?—1995), ҡыҙы — Ольга Жукова, телевидение режиссёры.

== Фильмографияһы ==

=== Оператор булараҡ===
* 1950 — Советская Туркмения ''(З. Фельдман, В. Лавров (оператор), М. Сытов менән берлектә)''
* 1953 — Повесть о нефтяниках Каспия ''(Д. Мамедов, А. Зенякин менән берлектә)''
* 1955 — Тигроловы ''(В. Гулин һәм А. Вергун менән берлектә)''&lt;ref&gt;[http://old2019.gosfilmofond.ru/film-9455/ «Тигроловы», 1 часть]{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Госфильмофонд РФ&lt;/ref&gt;
* 1956 — О Москве и москвичах ''Д. Каспий, Б. Небылицкий, Р. Халушаков менән берлектә)''&lt;ref&gt;[https://www.net-film.ru/film-4677 «О Москве и москвичах», 7 частей] // net-film&lt;/ref&gt;
* 1956 — Утро Индии ''(М. Ҡәйүмов, В. Киселёв (кинооператор), Е. Мухин, Е. Аккуратов, Н. Генералов менән берлектә)''&lt;ref&gt;[https://www.net-film.ru/film-4637 «Утро Индии», 7 частей] // net-film&lt;/ref&gt;
* 1958 — Волшебное зеркало ''(И. Гутман, А. Колошин, Л. Кристи, В. Воронцов менән берлектә)''&lt;ref&gt;[http://cinemafirst.ru/filmografiya-volshebnoe-zerkalo-1959/ «Волшебное зеркало», 14 частей] // Первые в кино&lt;/ref&gt;
* 1958 — Первое Ленинградское ''(Л. Максимов, В. Страдин менән берлектә]])''&lt;ref&gt;[https://www.net-film.ru/film-5064/ «Первое Ленинградское», 2 части] // net-film&lt;/ref&gt;
* 1958 — Широка страна моя ''(тәүге совет панорама кинофильмы)''
* 1959 — Покорители моря ''(Д. Мамедов менән берлектә)''&lt;ref&gt;[https://www.net-film.ru/film-5184 «Покорители моря», 6 частей] // net-film&lt;/ref&gt;
* 1959 — Пора большого новоселья ''(М. Глидер, Б. Небылицкий, М. Прудников, Д. Рымарев менән берлектә)''&lt;ref&gt;[https://www.net-film.ru/film-5194 «Пора большого новоселья», 4 части] // net-film&lt;/ref&gt;
* 1960— День нашей жизни
* 1960 — Советская Якутия
* 1960 — Француз в Москве
* 1961 — Встречи на земле Суоми ''(П. Касаткин менән берлектә)''
* 1961 — Первый рейс к звёздам ''(Ю. Альдохин, В. Афанасьев, Д. Каспий, А. Кочетков, В. Микоша, Ю. Монгловский, Е. Мухин менән берлектә)''
* 1961 — СССР с открытым сердцем ''(В. Воронцов, Н. Генералов, И. Гутман, А. Колошин менән берлектә)''&lt;ref&gt;[https://www.net-film.ru/film-5495 «СССР с открытым сердцем», 19 частей] // net-film&lt;/ref&gt;
* 1962 — В Индию с визитом дружбы ''(А. Савин, В. Трошкин менән берлектә)''
* 1962 — Когда торжествует зима ''(А. Кочетков менән берлектә)''
* 1962 — Набат мира ''(И. Грачёв, П. Касаткин, В. Киселёвч (кинооператор)|, Л. Котляренко, |А. Кочетков, В. Микоша,  И. Михеев менән берлектә)''
* 1962 — Сибирская быль ''( И. Михеев менән берлектә)''&lt;ref&gt;[https://www.net-film.ru/film-5716 «Сибирская быль», 2 части] // net-film&lt;/ref&gt;
* 1963 — Дом на пути ''(И. Филатов менән берлектә)''&lt;ref&gt;[https://www.net-film.ru/film-39829/ «Дом на пути», 2 части] // net-film&lt;/ref&gt;
* 1963 — Онкологи мира держат совет ''( И. Грачёв менән берлектә)''
* 1963 — Эхо в горах&lt;ref&gt;[https://www.net-film.ru/film-5738 «Эхо в горах», 2 части] // net-film&lt;/ref&gt;
* {1964 — У камбоджийских друзей
* 1965 — Две столицы кхмеров
* 1965 — Здравствуй, Кения! ''( А. Истомин менән берлектә)''&lt;ref&gt;[https://www.net-film.ru/film-6080 «Здравствуй, Кения!», 2 части] // net-film&lt;/ref&gt;
* 1966 — Первороссийск ''(Ф. Бочковменән берлектә )''&lt;ref&gt;[https://www.net-film.ru/film-6321 «Первороссийск», 2 части] // net-film&lt;/ref&gt;
* 1966 — Харамбее. История республики Кения ''А. Истомин менән берлектә)''
* 1967 — Всенародный праздник
* 1967 — Спартакиада юных ''( А. Бабаджан, А. Воронцов, В. Венедиктов, Н. Даньшин, И. Филатов менән берлектә)''
* 1969 — Живее всех живых
* 1969 — Рядом вечность ''(Г. Земцов менән берлектә)''&lt;ref&gt;[https://www.net-film.ru/film-6758/ «Рядом вечность», 1 часть] // net-film&lt;/ref&gt;
* 1970 — Здравствуй, Нил ''(Г. Земцовым һәм сит ил опреаторҙары менән берлектә)''&lt;ref&gt;[https://www.net-film.ru/film-6688 «Здравствуй, Нил», 5 частей] // net-film&lt;/ref&gt;
*1970 — По заветам Ленина ''(А. Бабаджан, В. Извеков, Г. Серов менән берлектә)''
* 1970 — ЭКСПО вблизи и издали
* 1972 — Трагедия Ольстера
* 1973 — Жизнь после боя
* 1974 — Главный перекрёсток
* 1975 — Куба. Год 1-го съезда
* 1978 — Идущие впереди

=== Режиссёр булараҡ ===
* 1963 — Дом на пути ''(И. Филатов менән берлектә)''
* 1965 — Две столицы кхмеров
* 1965 — Здравствуй, Кения!
* 1966 — Первороссийск
* 1966 — Харамбее. История республики Кения ''(С. Пумпянская менән берлектә)''
* 1967 — Первороссийск
* 1969 — Живее всех живых
* 1970 — По заветам Ленина
* 1970 — ЭКСПО вблизи и издали
* 1971 — Вьетнам непобедимый
* 1973 — Жизнь после боя
* 1976 — Я хозяин БАМа
* 1977 — Вчера, сегодня, завтра
* 1978 — Встречи на Уренгое
* 1978 — Идущие впереди
* 1979 — Притяжение БАМа
* 1980 — Москва приглашает
* 1980 — Стихи и рельсы
* 1981 — Дорога на Полунощник
* 1981 — Тепло земли Тюменской
* 1982 — Наследники
* 1983 — Острова за переливами
* 1983 — По следам Атласова
* 1984 — В тундре мой пост
* 1985 — Звезда Заполярья
* 1986 — Город на Стрежне
* 1987 — Сталь и характер
* 1988 — Ключи от квартиры

== Библиографияһы ==
* {{Китап|автор=|заглавие=Самая восточная…|ответственный=|ссылка=|место=|издательство=Детгиз|год=1961|том=|страниц=126|страницы=|isbn=|ref=}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Тигровые каникулы|ответственный=|ссылка=|место={{М}}|издательство=Детская литература|год=1969|том=|страниц=95|страницы=|isbn=|ref=}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Самый главный орден|ответственный=|ссылка=|место={{М}}|издательство=Детская литература|год=1974|том=|страниц=144|страницы=|isbn=|ref=}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Документальный кинокадр. Содержание и форма|ответственный=|ссылка=|место={{М}}|издательство=ВГИК|год=1983|том=|страниц=59|страницы=|isbn=|ref=}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Мастерство кинооператора хроникально-документальных фильмов|ответственный=|ссылка=|место={{М}}|издательство=Искусство|год=1984|том=|страниц=223|страницы=|isbn=|ref=}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Время Большого солнца|ответственный=|ссылка=|место={{М}}|издательство=Детская литература|год=1985|том=|страниц=224|страницы=|isbn=|ref=}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Синхронная киносъёмка в документальном фильме|ответственный=|ссылка=|место={{М}}|издательство=ВГИК|год=1985|том=|страниц=63|страницы=|isbn=|ref=}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Композиционная структура кадра|ответственный=|ссылка=|место={{М}}|издательство=ВГИК|год=1990|том=|страниц=79|страницы=|isbn=|ref=}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Компонуем кинокадр|ответственный=|ссылка=|место={{М}}|издательство=Искусство|год=1992|том=|страниц=238|страницы=|isbn=5-210-00236-5|ref=}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Панорамирование как творческий приём оператора-документалиста|ответственный=|ссылка=|место={{М}}|издательство=ВГИК|год=2003|том=|страниц=73|страницы=|isbn=5-87149-089-1|ref=}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Мастерство оператора-документалиста. Часть 1. Изобразительная ёмкость кадра|ответственный=|ссылка=|место={{М}}|издательство=Издательство 625|год=2004|том=|страниц=|страницы=|isbn=5-901778-04-9|ref=}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Оператор : Пространство. Кадр|ответственный=|ссылка=|место={{М}}|издательство=Аспект Пресс|год=2004|том=|страниц=108|страницы=|isbn=5-7567-0346-2|ref=}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Программа и методические рекомендации для слушателей, обучающихся по специальности «Телеоператор» по курсу «Фотокомпозиция»|ответственный=|ссылка=|место={{М}}|издательство=ИПК работников телевидения и радиовещания|год=2007|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Мастерство оператора-документалиста. Часть 2. Прямая съёмка действительности|ответственный=|ссылка=|место={{М}}|издательство=Издательство 625|год=2008|том=|страниц=|страницы=|isbn=5-901778-09-8|ref=}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* 1960 — [[Ленин премияһы]] — «Каспий нефтселәре тураһында повесть» һәм «Йыһан яулаусылары» фильмдары өсөн{{Sfn|Кино. Энциклопедический словарь С. Юткевича|1987|с=259}}
* 1985 — [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]]&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1516616322/ Медынский Сергей Евгеньевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Память народа&lt;/ref&gt;
* 1997 — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре
* 1999 — Л. Кулешов һәм А. Хохлова исемендәге премия&lt;ref&gt;[https://csdfmuseum.ru/encyclopedia?letter=%D0%9C Медынский, Сергей Евгеньевич (1922—2014)] // Музей ЦСДФ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mp4-moviez.club/the-20th-century-as-a-fascinating-movie/ The 20th century as a fascinating movie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210502114208/https://mp4-moviez.club/the-20th-century-as-a-fascinating-movie/ |date=2021-05-02 }} (May 2, 2021)&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=|год=1987|тираж=100000|isbn=|серия=|страниц=640|столбцы=|страницы=259|том=|издательство=Советская энциклопедия|часть=|место={{М}}|издание=|ответственный=Гл. ред. С. И. Юткевич; Редкол.: Ю. С. Афанасьев, В. Е. Баскаков, И. В. Вайсфельд и др|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Кино. Энциклопедический словарь|ссылка часть=|ref=Кино. Энциклопедический словарь С. Юткевича}}

== Һылтанмалар ==
* [https://persons-info.com/persons/MEDYNSKII_Sergei_Evgenevich/54572 Медынский Сергей Евгеньевич]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Энциклопедический проект «Личности»
* [http://www.tvmuseum.ru/catalog.asp?ob_no=10254 C. Е. Медынский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180511001116/http://www.tvmuseum.ru/catalog.asp?ob_no=10254 |date=2018-05-11 }}
[[Категория:С. А. Герасимов исемендәге Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институты уҡытыусылары]]
[[Категория:СССР Кинематографистар союзы ағзалары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:С. А. Герасимов исемендәге Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:XX быуат кинорежиссёрҙары]]
[[Категория:Рәсәй кинорежиссёрҙары]]
[[Категория:СССР кинорежиссёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:2014 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:14 августа вафат булғандар]]
[[Категория:Екатеринбургта тыуғандар]]
[[Категория:1922 йылда тыуғандар]]
[[Категория:17 февралдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>ncco2p1zyopto2w3mo9u3dcxjhjctk9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кикабидзе Вахтанг Константинович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165657</id>
    <revision>
      <id>1302702</id>
      <parentid>1208367</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T13:30:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24499" sha1="ew9u2ptirmsuj7bs9yh2tua9mdt3hmk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кикабидзе Вахтанг Константинович''' ({{Lang-ka|ვახტანგ კონსტანტინეს ძე კიკაბიძე}}; [[19 июль]] [[1938 йыл]] — [[15 ғинуар]] [[2023 йыл]]) — СССР һәм Грузия йырсыһы, йырҙар авторы, киноактер, кинорежиссер һәм сценарис. Грузия ССР-ының халыҡ (1980), Украинаның атҡаҙанған (2013) артисы, СССР-ҙың (1978) һәм Грузияның (2013) дәүләт премияһы лауреаты.

== Биографияһы ==
Вахтанг Константинович Кикабидзе [[1938 йыл]]дың [[19 июль|19 июлендә]] [[Тбилиси]]ҙа тыуа, бала сағында Вера районында йәшәй.

Мәктәпте тамамлағас, 1955—1957 йылдарҙа Тбилиси университетында уҡый. 1959 йылда Тбилиси филармонияһына эшкә инә. 1961—1963 йылдарҙа Тбилиси сит ил телдәре институтында уҡый.

[[1966 йыл]]да «Встреча в горах» (режиссеры Н. Санишвили) киноһында төшә.

1966 йылда «Орэр» һуҡма музыка ҡоралдары вокал ансамбленә килә. Яҡынса шул уҡ ваҡытта «Диэло» квартетында йырлай.

1969 йылда беренсе тапҡыр [[Данелия Георгий Николаевич|Г. Данелияның]] «Не горюй!» фильмында төшә (халыҡ-ара кинофестивалендә иң яҡшы ир-ат роле өсөн приз, 1970). Икенсе билдәле картинаһы — «Мелодии Верийского квартала» (режиссеры Г. Шенгелая, 1973).

1977 йылда Данелияның «Мимино» фильмы сыға (СССР дәүләт премияһы, 1978 йыл).

1981 йылда Кикабидзе үҙ сценарийы буйынса дүрт новелланан торған «Будь здоров, дорогой!» (Гран-при Габрово-83) комедияһын төшөрә, ә 1985 йылда — «Мужчины и все остальные». 1984 йылда «ТАСС уполномочен заявить» фильмында төшә ([[КГБ|СССР КГБ-һы]] премияһын ала).

Кинематографта режиссер Георгий Данелия төшөргән халыҡтың яратҡан: «Не горюй!», «Совсем пропащий», «Мимино» һәм «Фортуна» фильмдарында персонаждар галереяһын булдыра. Бик күп популяр йырҙар башҡара («Чито гврито», «Мои года — моё богатство» һ. б.).

1996 йылда Кикабидзе халыҡ-ара «Кто есть кто» энциклопедияһына индерелә.

«Лицо кавказской национальности» тип аталған мемуарҙар китабы яҙа&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20130719/950339648.html|title=Мудрые советы от Вахтанга Кикабидзе - юбиляр о новой книге, кино и музыке|date=2013-07-19|publisher=РИА Новости|accessdate=2020-05-15}}&lt;/ref&gt;.

Вахтанг Кикабидзе 2023 йылдың 15 ғинуарында Тбилиси ҡалаһында вафат булды&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/social/2023-01-15/umer-vahtang-kikabidze-3105949 Умер Вахтанг Кикабидзе. ИА «Башинформ», 15 января 2023 года]{{ref-ru}}{{V|17|01|2023}}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Атаһы — кесе лейтенант Константин Николаевич Кикабидзе (1906—1942), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, 1942 йылдың декабрендә Керчь эргәһендә хәбәрһеҙ юғала&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%9A%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B7%D0%B5&amp;first_name=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD&amp;middle_name=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;date_birth=&amp;rank=&amp;group=all&amp;types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_vpp&amp;page=1 Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925223814/https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%9A%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B7%D0%B5&amp;first_name=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD&amp;middle_name=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;date_birth=&amp;rank=&amp;group=all&amp;types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_vpp&amp;page=1 |date=2020-09-25 }}&lt;/ref&gt;, сығышы менән Имеретин дворяндары нәҫеленән, журналист булып эшләй&lt;ref&gt;[http://kp.ru/daily/24132/351986/ Вахтанга Кикабидзе привёл на сцену Ив Монтан // KP.RU]&lt;/ref&gt;.

Әсәһе — Манана Константиновна Багратиони, Багратиони-Давитишвили грузин кенәз ырыуынан, грузин батшаһы Багратиони династияһы тармағы. Билдәле йырсы&lt;ref&gt;[http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/sov/1949/bio/ Вахтанг 'Буба' Кикабидзе — биография — Кино-Театр. РУ]&lt;/ref&gt;.

Әсәһе яғынан Ольга өләсәһе — Картлиҙан боронғо Амирэджиби кенәз нәҫеленән&lt;ref&gt;[http://www.trend.az/azerbaijan/society/2346145.html Вахтанг Кикабидзе: С удовольствием жил бы в двух городах — Тбилиси и Баку (ФОТО)]&lt;/ref&gt;.

Ҡатыны — [[1965 йыл]]дан Ирина Григорьевна Кебадзе, [[Палиашвили исемендәге Грузин опера һәм балет театры|Тбилиси академия опера театры]]ның элекке прима балеринаһы.

Вахтанг Кикабидзе ике балаһы бар: ҡыҙлыҡҡа алынған Марина Сагарадзе — Шота Руставели исемендәге Тбилиси академия театры актрисаһы, кинола төшә, театр вузында сәхнә оҫталығынан уҡыта, улы Константин Кикабидзе — рәссам, Сәнғәт академияһын тамамлай, контракт буйынса өс йыл Мәскәүҙә Грузия илселегендә эшләй, әле [[Торонто]]ла ([[Канада]]) йәшәй.

Ейәндәре: өлкән ейәне — Георгий Арешидзе (1978), ҡыҙлыҡҡа алынған ҡыҙының улы, [[Зальцбург]]та колледж тамамлай һәм [[Лондон]]да (2007) Шиллерҙың халыҡ-ара университетында уҡый, Константиндың улдары: Вахтанг Кикабидзе (1986), атаһы һәм үгәй әсәһе менән Канадала йәшәй, өйләнгән, Иоан Кикабидзе (1995) Тбилисиҙа инглиз мәктәбендә уҡый.

== Фильмографияһы ==
{{Колонки|2}}

=== Актёр ===
* [[1966]] — [[Встреча в горах]] — ''Гия''
* [[1969]] — [[Не горюй!]] — ''Бенжамен Варламович Глонти, йәш табип''
* [[1969]] — [[Москва в нотах]] — ''«Орэра» ансамбленең һуҡма ҡоралда уйнаусыһы һәм вокалисы''
* [[1970]] — [[Орэра, полный вперед! (фильм, 1970)|Орэра, полный вперед!]] — ''«Орэра» ансамбленең һуҡма ҡоралда уйнаусыһы һәм вокалисы''
* [[1971]] — [[Хатабала (фильм)|Хатабала]] — ''Кинто''
* [[1972]] — [[Я, следователь]] — ''Георгий Микеладзе''
* [[1973]] — [[Совсем пропащий]] — ''Герцог''
* [[1974]] — [[Мелодии Верийского квартала]] — ''Павле, извозчик''
* [[1975]] — [[Пропавшая экспедиция]] — ''Арсен Георгиевич Кобахидзе, комиссар''
* [[1976]] — [[Волшебный фонарь (фильм, 1976)|Волшебный фонарь]] — ''финалдағы «Будет так» йырын башҡара, партнёры [[Гурченко, Людмила Марковна|Л. Гурченко]]''
* [[1977]] — [[Камень чистой воды (фильм)|Камень чистой воды]]
* [[1977]] — [[Псевдоним: Лукач (фильм)|Псевдоним: Лукач]] — ''Дурутти''
* [[1977]] — [[Мимино]] — ''Валентин Константинович (Валико) Мизандари, ул уҡ «Мимино»''
* [[1977]] — [[Орэра выходит в эфир (фильм-спектакль, 2008)|Орэра выходит в эфир]]
* [[1980]] — [[Дюма на Кавказе]] — ''Аркапос''
* [[1980]] — [[До встречи, друг...]]
* [[1981]] — [[Будь здоров, дорогой]]
* [[1982]] — [[Три оплеухи]] — ''Никала''
* [[1983]] — [[Утро без отметок]] — ''мистер Глэбб, Глебтың төшөндәге шпион''
* [[1984]] — [[ТАСС уполномочен заявить… (телесериал)|ТАСС уполномочен заявить…]] — ''Джон Глэбб''
* [[1984]] — [[Ольга и Константин]] — ''Константин Гогуадзе''
* [[1985]] — [[Мужчины и все остальные (фильм)|Мужчины и все остальные]]
* [[1994]] — [[Весёленькая поездка]]
* [[1996]] — [[Русский проект]] — ''алкоголик''
* [[1997]] — [[Звёздная ночь в Камергерском]] — ''МХТ капустнигында ҡатнашыусы («Лицо кавказской национальности» номеры)''
* [[2000]] — [[Фортуна (фильм, 2000)|Фортуна]] — ''Фома Арчилович Каландадзе, капитан''
* [[2008]] — [[Королева (фильм, 2008)|Королева]] — ''Ираклий Нодарович Дадиани''
* [[2008]] — [[Идиократия (фильм, 2008)|Идиократия]]
* [[2012]] — [[Любовь с акцентом]] — ''юбиляр''
* [[2013]] — [[Ку! Кин-дза-дза]] — ''Трац, контрабандистар башлығы'' (тауыш яҙҙыра)
* [[2013]] — [[Дед 005]] — ''Ираклий, Грузиянан врач-кардиолог''

=== Режиссёр ===
* [[1981]] — [[Будь здоров, дорогой]]
* [[1985]] — [[Мужчины и все остальные (фильм)|Мужчины и все остальные]]

=== Сценарист ===
* [[1981]] — [[Будь здоров, дорогой]]
* [[1985]] — [[Мужчины и все остальные (фильм)|Мужчины и все остальные]]
{{Конец кол}}

== Музыкаль эшмәкәрлеге ==
{{Колонки|2}}

=== Винил ===
* 1971 — «Поёт Вахтанг Кикабидзе» (ЕР, «[[Мелодия (фирма)|Мелодия]]», ГД-0002703-4)&lt;ref&gt;[https://www.records.su/album/36214 «Поёт Вахтанг Кикабидзе» — ГД-0002703-4 (1971)], records.ru&lt;/ref&gt;
* 1973 — «Поёт Буба Кикабидзе» (ЕР, «[[Мелодия (фирма)|Мелодия]]», ГД-0003803-4)&lt;ref&gt;[https://www.records.su/album/36220 «Поёт Буба Кикабидзе» — ГД-0003803-4 (1973)], records.ru&lt;/ref&gt;
* 1973 — «Поёт Вахтанг Кикабидзе» (ЕР, «[[Мелодия (фирма)|Мелодия]]», ГД 0003305-2703)&lt;ref&gt;[https://www.records.su/album/36213 «Поёт Вахтанг Кикабидзе» — ГД 0003305-2703 (1973)], records.ru&lt;/ref&gt;
* 1978 — «Поёт Буба Кикабидзе» (ЕР, «[[Мелодия (фирма)|Мелодия]]», Г62—07023-4)&lt;ref&gt;[https://www.records.su/album/11956 «Поёт Буба Кикабидзе» — Г62—07023-4 (1978)], records.ru&lt;/ref&gt;
* 1979 — «Пока сердце поёт» (LР, «[[Мелодия (фирма)|Мелодия]]», С60—12465-6)&lt;ref&gt;[https://www.records.su/album/18944 «Пока сердце поёт» — С60—12465-6 (1979)], records.ru&lt;/ref&gt;
* 1980 — «Поёт Вахтанг Кикабидзе. Песни Алексея Экимяна» (ЕР, «[[Мелодия (фирма)|Мелодия]]», С62—13567-68)&lt;ref&gt;[https://www.records.su/album/1544 «Поёт Вахтанг Кикабидзе. Песни Алексея Экимяна» — С62—13567-68 (1980)], records.ru&lt;/ref&gt;
* 1980 — «Поёт Вахтанг Кикабидзе» (ЕР, «[[Мелодия (фирма)|Мелодия]]», С62-14745-46)&lt;ref&gt;[https://www.records.su/album/1546 «Поёт Вахтанг Кикабидзе» — С62-14745-46 (1980)], records.ru&lt;/ref&gt;
* 1981 — «Пожелание. Песни Алексея Экимяна поёт Вахтанг Кикабидзе» (LР, «[[Мелодия (фирма)|Мелодия]]», С60—14809-10)&lt;ref&gt;[https://www.records.su/album/891 «Пожелание. Песни Алексея Экимяна поёт Вахтанг Кикабидзе» — С60—14809-10 (1981)], records.ru&lt;/ref&gt;
* 1983 — «Вахтанг Кикабидзе поёт песни А. Морозова» (ЕР, «[[Мелодия (фирма)|Мелодия]]», С62—19063 001)&lt;ref&gt;[https://www.records.su/album/1668 «Вахтанг Кикабидзе поёт песни А. Морозова» — С62—19063 001 (1983)], records.ru&lt;/ref&gt;

=== Магнитоальбомы и CD ===
* 1979 — «Поёт Вахтанг Кикабидзе» (MC, «[[Мелодия (фирма)|Мелодия]]», СМ 00742)&lt;ref&gt;[https://www.records.su/album/72311 «Поёт Вахтанг Кикабидзе» — СМ 00742 (1979)], records.ru&lt;/ref&gt;
* 1994 — «Мои Года»
* 1996 — «Ларису Ивановну хочу» (2018 йылда ҡабаттан сығарыла)
* 1997 — «Письмо другу»
* 1997 — «Секрет счастья»
* 1999 — «Танго любви»
* 2001 — «Лучшие песни»
* 2003 — «Грузия, любовь моя (Тбилиси йырҙары)» (2 CD)
* 2004 — «Старики-разбойники»
* 2006 — «Экимян. Кикабидзе. Вот и встретились»
* 2006 — «Grand Collection»
* 2006 — «Танцы, шманцы, обниманцы»
* 2007 — «Я жизнь не тороплю»
* 2008 — «Проза жизни» (өҫтәмә баҫма)
* 2018 — «Версии, не вошедшие в сборники»
{{Конец кол}}

=== Сығыштары ===
Даими гастролдәрҙә йөрөй. Концерт менән биш континентта булған.

Вахтанг Кикабидзеның «Я не тороплю жизнь» программаһы менән ҙур соло концерты 2005 йылдың 8 апрелендә Мәскәүҙә «Россия» концерт залында үтә.

=== Клиптары ===
* 1996 — «Ах, эти сложные года».
* 2009 — «Разочаровали».
* 2011 — «Грузинская песня».

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Халыҡ-ара конкурстар һәм фестивалдәр лауреаты.
* Грузин ССР-ының атҡаҙанған артисы (1970)
* СССР-ҙың дәүләт премияһы ([[1978]])
* Грузия ССР-ының халыҡ артисы (1980)
* СССР КГБ-һы премияһы ([[1984]], «ТАСС уполномочен заявить…» фильмындағы роле өсөн)
* Намыҫ ордены (Грузия) ([[1994]])
* III дәрәжә Вахтанг Горгасала ордены (Грузия)
* Тбилиси ҡалаһының почетлы гражданы (1998).
* Кикабидзе исемле йондоҙо (1999, Мәскәү, «Йондоҙҙар майҙаны»).
* Тбилиси филармония бинаһы алдында исемле йондоҙо (2006).
* Изге Георгий исемендәге Еңеү ордены ([[2008]], Грузия)&lt;ref&gt;[http://www.utro.ru/news/2008/07/23/754087.shtml Утро.ru]&lt;/ref&gt;
* [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] ([[19 июль]] [[2008 йыл]], Рәсәй) — ''урыҫ мәҙәниәтен һәм сәнғәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне, Рәсәй-Грузиямәҙәни бәйләнештәрен нығытҡан өсөн'' — ''2008 йылдың авгусында баш тарта''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Вахтанг Кикабидзе отказался от российского Ордена Дружбы и отменил осенние гастроли|url=https://www.newsru.com/cinema/13aug2008/otkazalsya.html|accessdate=2017-09-13|work=Newsru.com|date=2008-08-13}}&lt;/ref&gt;.
* Украинаның атҡаҙанған артисы ([[30 ноябрь]] [[2013 йыл]]).
* Николай Чудотворец халыҡ-ара ордены кавалеры,
* Бөйөк Константин халыҡ-ара ордены кавалеры (Рәсәйҙән тәҡдим ителә).

== Сәйәси позицияһы ==
Вахтанг Кикабидзе БДБ илдәрендәге һәм Грузиялағы хәрби низағтарға ҡарата фекерен асыҡтан-асыҡ белдерә.

2008 йылдың авгусында Көньяҡ Осетиялағы низағтарға бәйле Рәсәйҙең [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|«Дуҫлыҡ» ордены]]нан баш тарта. Бынан тыш, Кикабидзе рус халҡын ихтирам итеүен, әммә Рәсәйҙең Грузияға ҡарата хәрби хәрәкәттәренә бәйле Мәскәүҙә юбилей концерттарын үткәрмәй һәм — концерттар менән сығыш яһай, наградалар менән ҡабул итә алмайым, тип белдерә.

2014 йылдың октябрендә Украинаның «Сегодня» гәзитенә биргән интервьюһында Кикабидзе, «''әгәр йәш булһам, мин дә НАТО-ла булыр һәм илемде яҡлап ҡкаршылашыр инем''», тип беледрә&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/social/news/2014/10/04/n_6533145.shtml Кикабидзе даже заявил, что поучаствовал бы в карательной операции в Донбассе против жителей, высказавшихся за независимость от Украины, на стороне киевских властей.] Газета.ру, 04.10.2014.&lt;/ref&gt;, ә президент Путинды «''ҡара көстәр сәйәсмәне''» һәм «''баҫҡынсы''» тип атай&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/multimedia/2011/04/110411_kikabidze_itnerview.shtml Кикабидзе о том, почему он не выступает в России]. ''Русская служба BBC''&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың яҙында Вахтанг Кикабидзе Бөтә Украина туры сиктәрендә Киевта сығыш яһай. Ике сәғәтлек концертын ул «Небесная сотня»ға арнай&lt;ref&gt;[http://gordonua.com/publications/kikabidze-ivan-groznyy-tvoril-uzhasnye-veshchi-no-lyudi-ego-uvazhali-putin-v-rossii-tozhe-mnogim-nravitsya-98358.html Интервью Вахтанга Кикабидзе изданию «Гордон»]&lt;/ref&gt;.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
* [[Данелия Георгий Николаевич|Георгий Данелия]] фильмдарында Кикабидзеның исеме титрҙарҙа «Буба Кикабидзе» тип яҙыла. Буба — Кикабидзеның туғандары һәм яҡындары араһындағы ҡушаматы&lt;ref&gt;[http://magazines.russ.ru/druzhba/2003/1/dan.html ''Георгий Данелия.'' «Безбилетный пассажир».]&lt;/ref&gt;.
* Кикабидзе исеме менән Верхотурҙағы пан-фолк-рок төркөмө атала: «Водопад имени Вахтанга Кикабидзе».
* Кикабидзе әйтеүенсә, ул бер ҡасан да комсомолда булмаған&lt;ref&gt;[https://news.mail.ru/society/33849742/?frommail=1 Вахтанг Кикабидзе рассказал о ненависти к СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180621171056/https://news.mail.ru/society/33849742/?frommail=1 |date=2018-06-21 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20171121155407/http://vahtangkikabidze.ru/ Архив персонального сайта].
* [http://video.glasweb.com/persona/skp/вахтанг-кикабидзе/ Вахтанг Константинович Кикабидзе в программе «Смотрите, кто пришёл»]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}
* [http://www.mignews.com/news/interview/world/050114_125135_63159.html Генацвале Мимино Кикабидзе]
* ''Георгий Кобаладзе''. [http://www.svoboda.org/content/article/27043755.html «Если тебя бьют, ты ему не должен песни петь»] // «[[Азатлыҡ радиоһы|Радио Свобода]]&lt;nowiki/&gt;», 30.05.2015

{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]]
[[Категория:Грузия сценаристары]]
[[Категория:СССР сценаристары]]
[[Категория:Алфавит буйынса сценаристар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:СССР кинорежиссёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар]]
[[Категория:XXI быуат йырсылары]]
[[Категория:XX быуат йырсылары]]
[[Категория:СССР йырсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:СССР актёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:Тбилисиҙа тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1938 йылда тыуғандар]]
[[Категория:19 июлдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>ew9u2ptirmsuj7bs9yh2tua9mdt3hmk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Одесса юғары ҡатын-ҡыҙ медицина курстары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169665</id>
    <revision>
      <id>1302773</id>
      <parentid>1184871</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T10:54:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5809" sha1="6cotcqe5wvgqdxztioo56m946aqdgiw" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Одесса юғары ҡатын-ҡыҙ медицина курстары''' — {{lang-ru|Одесские высшие женские медицинские курсы}} — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһының]] Одессалағы медицина юғары уҡыу йорто

== Тарихы ==
Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн тап медицина курстарын асыу идеяһы ҡала йәмәғәтселегендә ҡатын-ҡыҙҙар мәғарифында ҡаҙаныштар менән бәйле барлыҡҡа килә. Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары Рәсәйҙәге реформаларҙан һуң барлыҡҡа килгән дөйөм белем биреү тибындағы юғары уҡыу йорттары булып тора. Шуғаса ҡатын-ҡыҙҙар өсөн медицина өлкәһе ябыҡ булып ҡала.

1909 йылдың 16 октябрендә педагогик советтың беренсе ултырышы үтә, уның рәйесе итеп Сергей Васильевич Левашов һайлана, уның урынбаҫары — Н. А. Щёголев, ҡаҙнасыһы — С. С. Яковлев. Яңы белем биреү учреждениеһының попечителдәр советына Одессалағы абруйлы кешеләр: Михаил Рено, Михаил Толстой, Алексей Павловский, Николай Тахчогло,&lt;ref&gt;[https://ru.rodovid.org/wk/Запись:808741 Николай Дмитриевич Тахчогло]&lt;/ref&gt; Николай Сухомлинов, Илья Яловиков һәм башҡалар инә.

Курстарҙы үткәреү өсөн Внешняя урамындағы 2-се йорт (Лехнер йорто&lt;ref&gt;[https://wikimapia.org/14492933/ru/%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 Университетская стоматологическая клиника (Одесса)]&lt;/ref&gt;, хәҙер Мечников урамы) һатып алынған. Практик дәрестәр өсөн ҡаланың медицина учреждениелары файҙаланыла.

=== Уҡытыу даирәһе ===
1910 йылдың яҙында уҡыуға 1500-ҙән ашыу ғариза бирелгән, әммә курстарға 89 ҡыҙ ғына ҡабул ителгән. Одесса юғары ҡатын-ҡыҙҙар медицина курстарын асыу тантанаһы 1910 йылдың 26 сентябрендә үтә.

Башта ҡатын-ҡыҙ медицина курстары 7 кафедранан тора: дин фәне, нормаль анатомия, гистология һәм эмбриология, органик булмаған химия, физика, зоология.

Ҡайһы бер профессор-уҡытыусылар составы ағзалары шулай уҡ Император Новороссийск университетында уҡытҡан.

Юғары ҡатын-ҡыҙ медицина курстары бөтәһе алты сығарылышты тормошҡа ашырған: беренсеһе 1914 декабрҙә булған (сығарылыш уҡыусыларының күбеһе [[Беренсе донъя һуғышы]]на һәм һуғыш госпиталдәренә киткән), һуңғы сығарылышы — 1920 йылда ([[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы]] йылдарында). Шунан һуң Одесса ҡатын-ҡыҙҙар медицина курстары Одесса медицина институты составына инә (хәҙерге Одесса милли медицина университеты).

=== Хәтер ===
Ҡалала медицинаны үҫтереүгә арналған материалдар иҫәбендә Одесса тарихи-крайҙы өйрәнеү музейы экспозицияһында Юғары ҡатын-ҡыҙ медицина курстарына ҡараған документтар бар. Шулай уҡ Одесса өлкәһенең Дәүләт архивында ошо курстарға ҡағылышлы документтар һаҡлана.&lt;ref&gt;[http://archive.odessa.gov.ua/el_arh/doradjanski/f_1-100/ Фонди 1-100 дорадянського періоду] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201209071650/http://archive.odessa.gov.ua/el_arh/doradjanski/f_1-100/ |date=2020-12-09 }}&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[:ru:Одесские высшие женские курсы|*Одесские высшие женские курсы]]

== Әҙәбиәт ==
''Малинко И. Г.'' Деятельность высших женских курсов на Украине (конец ХІХ — начало ХХ вв.) // Вопросы истории СССР. — 1984. — Вып. 29. — С. 121—127.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://istarhiv.chdu.edu.ua/article/viewFile/140743/137816 ІСТОРИКО-ПЕДАГОГІЧНІ АСПЕКТИ РОЗВИТКУ ВИЩОЇ ЖІНОЧОЇ ШКОЛИ УКРАЇНИ у ХІХ — першій третині ХХ століття] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201207005712/http://istarhiv.chdu.edu.ua/article/viewFile/140743/137816 |date=2020-12-07 }}

[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]</text>
      <sha1>6cotcqe5wvgqdxztioo56m946aqdgiw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кропоткин Пётр Алексеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173963</id>
    <revision>
      <id>1302715</id>
      <parentid>1301525</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T17:03:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119710" sha1="5opim9680wzdlsde1pu5mijvg1wjazp" xml:space="preserve">{{Философ
| изображение = Kropotkin1.jpg
| описание изображения = &lt;small&gt;П. А. Кропоткин 1880-се йылдарҙа&lt;/small&gt;
| псевдонимы = ''Пётр Алексеев''&lt;ref&gt;Пётр Алексеев. Вестник Европы. 1998. Кн. 3. С. 6.&lt;/ref&gt;
| школа = [[XIX быуат философияһы]], [[XX быуат философияһы]]
| направление = [[анархизм]]
| интересы = [[кооперация]], үҙ-ара ярҙам, хеҙмәт, хакимлыҡ, [[федерализм]], [[география]], [[тарих]], [[этика]], [[социаль философия]], [[сәйәси философия]]
| идеи = [[анархо-коммунизм]], «[[эволюция]] факторы булараҡ үҙ-ара ярҙам»
| предшественники = [[Бакунин Михаил Александрович|Бакунин]], [[Прудон Пьер Жозеф|Прудон]]&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия|часть=Кропоткин|год=1973—1982|автор=Под ред. Е. М. Жукова|язык=ru}}. Советская историческая энциклопедия&lt;/ref&gt;, [[Народничество|народники]]
| последователи = анархизмдың артабанғы теоретиктары һәм уның менән бәйле ағымдар
| премии = 
| награды = 
| викитека = Peter Kropotkin
}}
'''Кропоткин Петр Алексеевич''' ([[9 декабрь]] [[1842 йыл]] — [[8 февраль]] [[1921 йыл]] — урыҫ анархист-революционеры, географ һәм геоморфолог. Кенәз Кропоткиндар нәҫеленән.

[[Себер]]ҙең, [[Урта Азия]]ның һәм Боҙ дәүеренең тектоник төҙөлөшөн өйрәнеүсе. Тарихсы, философ һәм публицист, эволюционист, анархо-коммунизм идеологияһын ойоштороусы һәм анархизмдың иң абруйлы теоретиктарының береһе.

== Биографияһы ==
1842 йылдың 9 декабрендә [[Мәскәү]] ҡалаһының Штат тыҡрығындағы 26-сы йортта тыуған.

Уның ғаиләһе боронғо кенәз Смоленскийҙар, [[Рюриковичтар]]ҙан, утыҙынсы быуын нәҫеле һанала. Фамилияһы Иван III замандашы, кенәз Дмитрий Васильевич Крапотка (Кропотка) ҡушаматынан барлыҡҡа килгән.
[[Файл:Madre_de_kropotkin.jpg|слева|мини|Екатерина Николаевна Кропоткина. ''Билдәһеҙ рәссамдың портреты'']]

* Атаһы — кенәз Кропоткин Алексей Петрович (1805—1871) — генерал-майор, өс губернала 1200-ҙән ашыу ғаиләле имение менән идара итә.
* Әсәһе — Сулима Екатерина Николаевна, Петрға өс ярым йәш булғанда вафат була. Әсә линияһы буйынса Пётр — [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] геройы [[:ru:Сулима, Николай Семёнович|Н. С. Сулиманы]]ң ейәне.
{{Wikidata/Ancestors|interleave=1|years=label-line|compact=1}}

=== Белем алыуы һәм хәрби хеҙмәте ===
1-се Мәскәү гимназияһында урта белем ала, Паж корпусын яҡшы билдәләр менән тамамлай (1862), офицер дәрәжәһе бирелә. Паж корпусын тамамлағандан һуң, үҙ теләге менән [[Себер]]ҙә казак частарында хәрби хеҙмәтте һайлай. 1862 йылдың 8 октябрендә 19 йәшлек Пётр [[Чита]]ға есаул дәрәжәһендә Байкал өлкәһе губернаторы вазифаһын башҡарыусы генерал-майор Казимирович Кукель ҡарамағына айырым йөкләмәләр буйынса чиновник итеп тәғәйенләнә.

Кукель етәкселегендә Амур казак ғәскәрендә бер нисә йыл хеҙмәт итә. Көнбайыш Себерҙә, Маньчжурияла экспедицияларҙа ҡатнаша, [[:ru:Ингода|Ингода]], Шилка, [[Амур]] (1864—1865) йылғалары буйлап ағып төшә, унда геологик, орографик, картографик һәм палеогляциологик тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә.
[[Файл:В_сибирской_экспедиции.jpg|справа|мини|250x250пкс|  Кропоткиндың Себер экспедицияһындағы һүрәте, 1865 һәм 1862 йылда араһында]]
1864 йылда «купец Петр Алексеев» исеме аҫтында Иҫке Цурухайтуйҙан (2034 м) Благовещенскиға көнбайыштан көнсығышҡа табан Ҙур Хинган тауы аша Маньчжурияға барып етә. Илхури-Алинь һыртында (1290 м) вулкан барлыҡҡа килтергән рельефты таба. Шул уҡ йылдың көҙөндә «Уссури» пароходында Сунгари йылғаһы буйлап Черняев Г. Ф. экспедицияһында Гирин ҡалаһына тиклем ҡатнаша. Бүрәттәрҙең, [[сахалар|яҡуттар]]ҙың һәм тунгустарҙың йәмәғәт ҡоролошо буйынса материалдар йыя.

[[Файл:Peter_Kropotkin_1864.png|мини|Кропоткин А. П. 1864 йылда]]
1865 йылда Көнсығыш Саянда экспедицияла була, Иркут йылғаһын (488 саҡрым), [[Ангара]] йылғаһының һул ҡушылдығы, бөтә буйын иңләп үтә. Тункин ҡаҙанлығын һәм Ока йылғаһының үрге ағымын тикшерә, Хиголда [[вулкан]] кратерҙары аса.

1866 йылда Рус география йәмғиәтенең Көнсығыш-Себер бүлексәһе Олёкминск-Витимск экспедицияһын етәкләй&lt;ref&gt;Профинансировали экспедицию золотопромышленники, заинтересованные в прокладке удобного пути от Ленских золотых рудников к городу Чита.&lt;/ref&gt;. 1866 йылдың майында Иркутск ҡалаһынан сыҡҡан экспедиция [[Лена]]ға килеп етә һәм йылға буйлап Витимдың тамағына тиклем 1500 километрға аҫҡа төшә. Унан көньяҡҡа әйләнеп ҡайтҡас, Патомский тауына (1771 м) күтәрелә, уны Жуя йылғаһы башланған ерҙә (337 саҡрым, Олёкма бассейны) киҫеп үтеп, юлын көньяҡҡа табан дауам итә. Кропоткин эҙләнеү барышында районда борон Себерҙә боҙ ҡатламы булғанын иҫбатларлыҡ нигеҙ булған асыштарға тап була. Экспедиция Кропоткин һыртынан (Петр Алексеевич тарафынан асылған, бейеклеге — 1647 метр, Жуи һәм Витима һыу айырғысы) һәм Делюн-Уран (2287 м) һырттары, Төньяҡ-Муя (2561 м) һырттары аша үтеп, Муя йылғаһына (288 саҡрым) етә. Көньяҡ Муя һыртын асыуҙы дауам итеп, Витим яҫытаулығын (1200—1600 метр) менән Яблоновый һыртын (1680 метр) киҫеп үтә һәм Чита йылғаһы буйлап шул уҡ исемдәге ҡалаһына етә. Йылға һул ярында Черский һыртының төньяҡ-көнсығыш яҡтары өйрәнә.

Кропоткин декабристар Д. И. Завалишин һәм И. Горбачевский, һөргөнгә ебәрелгән революционер М. Л. Михайлов менән осраша.

Төрмә һәм һөргөн системаларына реформалары проектын әҙерләү буйынса комиссияларҙа ҡатнаша, шулай уҡ ҡала үҙидараһының проектын төҙөү өҫтөндә эшләй, әммә тиҙҙән ғәмәлдәге идара итеү аппаратының эшенә ризаһыҙлығы барлыҡҡа килә һәм үҙгәртеп ҡороуҙар идеяһына ҡыҙыҡһыныуын юғалта.

«Мәскәү хәбәрҙәре» гәзитендә, йышыраҡ уның йәкшәмбе ҡушымтаһында («Хәҙерге йылъяҙма»), «Русский вестник», «Записки для чтения» журналдарында һәм башҡаларҙа Себер, [[Байкал аръяғы крайы|Байкал аръяғы]], Маньчжуриялағы үҙ юлъяҙмаларын баҫтыра.

[[1867 йыл]]дың яҙында, 1866 йылда поляк каторжандарының баш күтәреүенән һуң, Пётр һәм уның ағаһы Александр хәрби хеҙмәттән китә. Улар был ихтилалды баҫтырыуҙа ҡатнашмайҙар.

=== Студент йылдарында һәм ғилми эшмәкәрлеге ===
1867 йылдың көҙөндә Кропоткин һәм уның ағаһы ғаиләһе менән [[Санкт-Петербург]]ка күсә. Ул саҡта 24 йәшлек Пётр [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Санкт-Петербург университеты]]ның физика-математика бүлегенә уҡырға инә һәм шул уҡ ваҡытта ҙур ғалим-географ һәм сәйәхәтсе П. Семёнов (Тян-Шанский) етәкселек иткән Эске эштәр министрлығының статистика комитетына эшкә килә. Кропоткин 1868 йылда Император Рус география йәмғиәтенең ағзаһы, һәм һуңыраҡ, шул уҡ йылда, Рус география йәмғиәтенең Физик география бүлеге секретары итеп һайлана&lt;ref&gt;В изданном в 1913 году справочнике «Состав Императорского Русского географического общества» П. А. Кропоткин как член Общества уже не указан.&lt;/ref&gt;, Олёкминск-Витимский экспедицияһы тураһында отчёт өсөн алтын миҙал менән бүләкләнә.

Тәржемә (шул иҫәптән Спенсер, Дистервег), «Санкт-Петербург хәбәрҙәре» гәзите өсөн ғилми фельетондар яҙыу менән менән аҡса таба. Шул уҡ ваҡытта бер нисә йыл таулы Азия төҙөлөшө, уның һырттары һәм яҫытаулыҡтарының урынлашыуы темаһына фәнни эш менән шөғөлләнә.&lt;blockquote&gt;
«Был эште фәнгә индергән төп өлөшөм, тип иҫәпләйем. Тәүҙә мин Себерҙең орографияһына ҡарашым тураһында, һәр һыртты ентекле итеп тикшереп, ҙур күләмле китап яҙырға уйланым, әммә 1873 йылда мине тиҙҙән ҡулға аласаҡтарын аңлап, минең ҡараштарым күрһәткән карта төҙөнөм һәм аңлармалы очерк бирҙем. Карта ла, очерк та [[Петропавловский ҡәлғәһе]]ндә ултырған саҡта географик йәмғиәт тарафынан ағайымдың күҙәтеүе аҫтында нәшер ителде.

Ул саҡта [[Азия]]ның картаһын төҙөгән һәм алдағы хеҙмәттәремде яҡшы белгән Петерман Штиллер атласы һәм үҙенең кеҫә атласы өсөн минең схеманы ҡабул итә, ҡорос гравюрала орография яҡшы күренә. Һуңынан уны күп картографтар ҡабул итә», — тип яҙа.
&lt;/blockquote&gt;

Уның Рус география йәмғиәтендә яҙған башҡа эштәре араһында «Төньяҡ диңгеҙҙәргә экспедицияны йыһаҙландырыу» («Известия ИРГО», VII, 1871) тигән яҙыуы ҙур әһәмиәткә эйә. Был яҙмала Яңы Ерҙән [[Беринг боғаҙы]]на ҙур диңгеҙ экспедицияһы ойоштороу тәҡдим ителә. Кропоткин ошо разведка экспедицияһы етәкселегендә булырға күҙаллай, ләкин Финанс министрлығы судно һатып алыуға аҡса бүлмәй. Шул уҡ ваҡытта, үрҙә телгә алынған яҙмалар өсөн әҙәбиәтте өйрәнгәндә, Кропоткин түбәндәге һығымтаға килә:&lt;blockquote&gt;
Яңы Ерҙән төньяҡҡа Шпицбергенға ҡарағанда юғарыраҡ киңлектә ятҡан ер булырға тейеш. Быға Яңы Ерҙән төньяҡ-көнбайышта боҙло баҫыуҙарҙа булған таштар һәм бысраҡтар, башҡа ваҡ билдәләр — асыҡ дәлилдәр. Бынан тыш, әгәр бындай ер юҡ икән, Беринговтан [[Гренландия|Гренландияға]] һыуыҡ ағым Нордкапҡа барып етер һәм [[Кольский ярымутрауы|Кольский ярымутрауының]] ярҙарын Гренландияның төньяғындағы һымаҡ боҙ ҡаплар ине.
&lt;/blockquote&gt;
Кропоткин әйткән ер 1873 йылда Австрияның Пайер — Вейпрехт экспедицияһы тарафынан асылған, күрәһең, Кропоткиндың мәҡәләләре нигеҙендә, һәм кайзер хөрмәтенә Франц-Иосиф Ере тип аталған&lt;ref&gt;В 1922 году Н. К. Лебедев писал{{Нет АИ|22|2|2020}}: «Историческая справедливость требует, чтобы этот архипелаг был переименован в „Землю Кропоткина“, который открыл её теоретически в 1870 году.»&lt;/ref&gt;.

1871 йылдың йәйендә Кропоткин Географик йәмғиәтенән глетчерҙарҙы өйрәнеү маҡсатында Финляндия һәм Швецияға фәнни-тикшеренеүгә юлланған. Әммә донъялағы «ҡапма-ҡаршылыҡтар» уны ғилми эшмәкәрлекте икенсе планға ҡуйырға мәжбүр итә.

Көҙ, Мәскәүгә ҡайтҡас, атаһының үлеме тураһында хәбәр ала.
[[Файл:Кропоткин,_Петр_Александрович_(1842-1921;_примерно_1876).jpg|слева|мини|259x259пкс|А. П. Кропоткин, 1876 йылдар тирәһе]]

=== Европаға сәфәре. Беренсе Интернационал ===
1872 йылда Кропоткин сит илгә сәфәргә рөхсәт ала. [[Бельгия]]ла һәм [[Швейцария]]ла ул Рәсәй һәм Европа революцион ойошмалары вәкилдәре менән осраша, шул уҡ йылда Беренсе Интернационалдың Юр Федерацияһына инә (лидеры [[Бакунин Михаил Александрович|Михаил Бакунин]]).

=== &quot;Чайковец&quot;тар ===
Рәсәйгә ҡайтҡас, Рус география йәмғиәтенең физик география бүлеге секретары вазифаһын бер юлы башҡарып, Кропоткин халыҡ ойошмалары ағзаһы — «Ҙур агитация йәмғиәтенең» «Чайковец» түңәрәге ағзаһы булараҡ билдәле була. Ул түңәрәктең башҡа ағзалары менән бергә Петербург эшселәре араһында революцион агитация алып бара, «халыҡҡа сығыу» инициаторҙарының береһе була.

=== Ҡулға алыныу, хөкөм ителеү һәм ҡасыу ===
[[Файл:Map_of_Eastern_Siberia.png|мини|Кропоткин тарафынан яҙылған 1875 йылғы &quot;Көнсығыш Себер Дөйөм орография очерк&quot;ына беркетелғән «Көнсығыш Себерҙең һәм Монголия, Маньчжурия һәм Сахалиндың өлөшө картаһы»]]
1874 йылдың 21 мартында 31 йәшлек Пётр Кропоткин Географик йәмғиәттә бик алыҫ булмаған дәүерҙә боҙлоҡ осоро булыуы тураһында сенсацион доклад яһай. Ә икенсе көндө ул йәшерен революцион түңәрәк ағзаһы булараҡ ҡулға алына һәм Петропавловск ҡәлғәһенең Трубецкий бастионындағы төрмәгә оҙатыла.

Ғалимдың фәндә булған әһәмиәте шул тиклем ҙур булған, уға, [[Александр II]]-нең шәхси бойороғо буйынса, төрмәлә эшләү мөмкинлеге булһын өсөн, ҡәләм, ҡағыҙ бирелә һәм Кропоткин Ер фәненең иң мөһим теорияһын — боҙлоҡ теорияһын яҙа.

Кропоткин Франц-Иосиф Еренең, [[Төньяҡ Ер]]ҙең һәм Кропоткин карьерының ([[Баренц диңгеҙе|Баренц]] һәм Кар диңгеҙҙәренең төньяғындағы поляр утрауҙарының — Франц-Иософ Еренән Төньяҡ Ергә тиклем) барлығын иҫбатлай һәм координаталарын иҫәпләй&lt;ref&gt;[http://www.polarpost.ru/Library/Kupetskiy/text-kropotkin.html «Взаимопомощь» князя Кропоткина].&lt;/ref&gt;, шуның менән сит ил экспедицияларының бында беренсе булыуына ҡарамаҫтан, үҙе тарафынан асылған ерҙәргә [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] суверенитеты һаҡлап ҡалына&lt;ref&gt;[http://www.arcticuniverse.com/ru/arctic_history.html История Арктики].&lt;/ref&gt;.

Төрмә шарттары, көсөргәнешле хеҙмәт Кропоткиндың сәләмәтлеген ҡаҡшата. [[Зәңге]] билдәләре менән ул Николаев хәрби госпиталенең арест бүлексәһенә күсерелә. 1876 йылдың 30 июлендә Кропоткин арест бүлексәнән (ике ҡатлы флигель, төп бина артында) ҡаса.&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;Ҙур Николай хәрби госпитале, минең хәтерләүемсә, ике меңгә тиклем дауаланыусы һыйҙырған урамға ҡараған фасадлы төп корпустан, шулай уҡ эргәһендә урынлашҡан флигель һәм барактарҙа торған. Ошо биналарҙың береһе һаҡ аҫтына алынған ауырыуҙарға тәғәйенләнә һәм «арестантский бүлеге» тип атала. Унан 1876 йылда Кропоткин П. А. бик шәп ҡасыу ойоштора.

Николаев госпитале буйынса дежур итеүгә шул уҡ полктан икешәр офицер ҡуйыла. Кесеһе дежурҙа ҡулға алыу бүлегендә генә дежурлыҡ иткән, унан китергә хоҡуғы булмаған. Өлкәне бөтә госпиталде күҙәтә, шулай уҡ арестант бүлеге, уға яңғыҙ полкташ иптәшен күрергә килгән.
&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;— &lt;cite&gt;В. &lt;/cite&gt;&lt;cite&gt;Г. Чертков, «Дежурство в военных госпиталях»&lt;/cite&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;
Тиҙҙән Кропоткин Рәсәй империяһын ҡалдыра. Христиания, [[Финляндия]], Швеция һәм [[Норвегия]] аша уҙғас, Гуллгә ([[Бөйөк Британия]]) диңгеҙ аша китә.

=== Эмиграцияла (1876—1917) ===
[[Файл:Peter_Kropotkin_circa_1900.jpg|мини|А. П. Кропоткин, яҡынса 1900 йылдарҙа]]
Рәсәйҙән китер алдынан, Кропоткин бер нисә айҙан, әүҙем эҙәрләүҙәр туҡтатылһа, икенсе исем аҫтында ҡайтырға өмөтләнә. Тәүҙә ул [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияға]] килә, унда оҙаҡ булмай. Революцион ҡараштары уны Швейцарияға әйҙәй һәм, мөмкинлек булғанда (1877 йылдың ғинуарында), ул [[Лондон|Лондондан]] китә.

Швейцарияла Пётр Алексеевич Ла-Шо-де-фон — башлыса сәғәт һөнәре менән шөғөлләнгән халыҡ йәшәгән ҙур булмаған ҡалала урынлаша. Был һөнәр кешеләре [[Анархизм|анархия]]ны пропагандалаусыларҙың төп өлөшөн тәшкил итә, Улар араһынан ошо хәрәкәттең лидерҙары ла сыҡҡан.&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;
Кропоткин һәр ваҡыт эш менән булды: төрлө ғалми органдары өсөн яҙа, беҙҙең айлыҡ журналдар өсөн сит телдәрҙән тәржемә итә, телдәрҙе ул белә; әммә уның күп ваҡыты анархистарҙың йыйылыштарында йыш сығыш яһау булды. Ул оҫта оратор тип иҫәпләнә. Ысынлап та, Кропоткин массаға йоғонто яһау өсөн кәрәкле бөтә сифаттар: матур тышҡы ҡиәфәткә, яҡшы тауыш һәм дикцияға эйә була. Һис шикһеҙ, ул үҙенең күп яҡлы булыуы менән ул саҡтағы Бакунин шәкерттәренән дә, Реклюны ла иҫәпкә алып, күпкә юғарыраҡ була… Рус һәм сит ил кешеләренең барыһы ла уға һәм хөрмәт менән ҡарай&lt;ref name=&quot;vivovoco.astronet.ru&quot;&gt;''Пирумова Н. М.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/BOOKS/KROPOTKIN/CHAPT04.HTM Пётр Алексеевич Кропоткин]. — {{М.}}: Наука, 1972.&lt;/ref&gt;.
&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;— &lt;cite&gt;[[Дейч, Лев Григорьевич|Л. Г. Дейч]], «Русская революционная эмиграция 70-х годов».&lt;/cite&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;
1877 йылдың 18 мартында, Париж коммуннаһының алтынсы көнөндә, Юр федерацияһының башҡа ағзалары менән бергә [[Берлин|Берлинда]] үткән демонстрацияла ҡатнаша. Сентябрҙә, Швейцария Юраһынан делегат сифатында, [[Бельгия|Бельгияла]] анархистар конгресында ҡатнаша: 6—8 сентябрҙә Вервье ҡалаһында, 9—15 сентябрҙә Гентеҙа (бында уны полиция уны ҡулға алырға уйлай. Ләкин ул ҡасып ҡотола ала һәм Лондонға юллана. Унан Кропоткин Парижға китә һәм француз социалистары менән осрашҡан.

1878 йылдың яҙында, Париж коммуннаһының сираттағы көнөн уҙғарғанда, бер нисә тапҡыр репрессиялар үткәрелә, шуның арҡаһында Пётр Алексеевич, ҡулға алыныуҙан ҡасып, Франциянан китә. Ул йәнә Швейцарияға килә һәм Женевала урынлаша.

1878 йылда, үҙенең 36 йәшендә, Пётр Алексеевич [[Томск]]иҙан Швейцарияға уҡырға килгән йәш ҡыҙға, Ананьева Софья Григорьевнаға — Рабиновичҡа, өйләнгән. Өйләнешкәндән һуң күп тә үтмәй, улар Женеванан Кларан ҡалаһына күсә.

Роман илдәре Кропоткиндың эшмәкәрлегендә төп арена булды. Пропагандалау һәм агитацияны француз телендә алып бара. 1879 йылдың февралендә Кропоткин һәм уның ярҙамсылары тарафынан ойошторолған «Le RardvoltСКО» (&quot; Бунтарь &quot;) гәзите сыға башлай.

1881 йылда Швейцария хөкүмәте, Рәсәй империяһы хөкүмәте тәҡдиме буйынса, Кропоткинға, хәүефле революционер булараҡ, илдән китергә ҡушҡан. Кропоткин Францияға күсә.

1882 йылдың 22 декабрендә Кропоткин Лион анархистары менән бергә, Лионда шартлауҙарҙы ойоштороуҙа ғәйепләнеп, француз полицияһы тарафынан ҡулға алына. 1883 йылдың ғинуарында Лионда суд була; Рәсәй империяһы хөкүмәте ҡарары менән Пётр Алексеевич «Интернационалда торған өсөн» ғәйепләүе буйынса биш йыллыҡ төрмәгә хөкөм ителгән.

Франция парламенты һул депутаттарының протесы да, күренекле йәмәғәт эшмәкәрҙәре [[Спенсер Трейси|Спенсер]], [[Виктор Гюго|Гюгю]], Ренан, Суинберн һәм башҡалар тарафынан төҙөлгән петицияһы ла ярҙам итмәй. Судҡа тиклем, шулай уҡ унан һуң да Кропоткин ике ай дауамында Лион төрмәһендә тотола.

Март уртаһында Кропоткинды Лион процесында ҡатнашҡан 22 тотҡон менән Клерво ҡалаһындағы үҙәк төрмәгә күсерәләр. Төрмәлә бер йыл эсендә уның һаулығы ҡаҡшай: ҡабырғалары ауырта, цинг һәм малярия эләктерә. Ләкин ҡатынының уның төрмәлә булыу осорҙарында хәстәрлеге арҡаһында, тиҙҙән йәшәү шарттары яҡшыра, эшләү мөмкинлеге барлыҡҡа килә.

Клервола Кропоткин инглиз телендә «Чем должна быть география» мәҡәләһен (тәүге тапҡыр 1885 йылда «The Nineteenth Century» («Девятнадцатый век») баҫылып сыға) яҙа. 1886 йылдың ғинуар уртаһында һул депутаттарҙың һәм Кропоткин тотош бер төркөм йәмәғәт эшмәкәрҙәренең протестары ярҙамында иреккә сыға.

1886 йылдың яҙында ул ғаиләһе менән Бөйөк Британияға күсеп китә, унда 1917 йылға тиклем йәшәй. Бында Кропоткин Британ энциклопедияһы менән хеҙмәттәшлек итә: 1875—1911 йылдарҙа ул «Russia» (1908 Encyclopedia), «Cossacks» (1911 Enyclopedia) кеүек Рәсәй географияһы буйынса мәҡәләләр яҙа. Иң әһәмиәтлеһе — күпселек үҙенең тикшеренеүҙәренә һәм асыштарына нигеҙләнеп яҙылған «Siberia» мәҡәләһе (1902 Encyclopedia).

Кенәз Кропоткин «Чемберстың энциклопедияһы» нда ла әүҙем хеҙмәттәшлек итә.

1897 йылда Кропоткин Канадала була һәм Канаданың һәм Себерҙең геологик туғанлығы тураһында фекер әйтә.

1912 йылда Европа, Америка һәм Австралия анархистары Кропоткиндың тыуыуына 70 йыл тулыуҙы билдәләй.

1914 йылда, Беренсе донъя һуғышы башында, кенәз Кропоткин «Русские Ведомостей» биттәрендә Антантаға ҡаршы позицияһын белдерә.

=== Рәсәйҙә ҡайтыуы. 1917 йыл. ===
[[Файл:Krapotkin_in_Haparanda.jpg|слева|мини|300x300пкс|Кропоткин ҡайтышлай Хапарандала, [[Швеция]], 1917 йыл]]
[[Файл:Kropotkin_PA.jpg|мини|Кропоткин А. П., 1917 йыл]]
Февраль революцияһынан һуң 74 йәшлек Кропоткин Рәсәйгә ҡайта. 1917 йылдың 30 майында ул Петроградтағы Фин вокзалына 2 сәғәт 30 минутта килә. Залда уны хәрби министр Александр Керенский һәм Февраль революцияһынан һуң Петроград эшселәр һәм һалдат Советы депутаты итеп һайланған элекке дуҫы Николай Чайковский көтөп алалар.

Матбуғат ҡарт эмигранттың килеүен киң билдәләй. Кропоткиндың ҡайтыуы уңайынан шәхси кешеләрҙән, шулай уҡ йәмәғәт һәм дәүләт ойошмаларынан ҡотлауҙар ала.

17 июндә Семёновск полкы һалдаттарын сәләмләп Кропоткин, элекке оборона мәҡәләләре һәм хаттары рухында, уларҙы, беренсенән, беҙҙең революция биргәнде һаҡлап ҡалырға, [[Германия]], [[Австрия]] императорҙарына ысын азатлыҡты бирмәҫкә саҡырҙы, һәм, икенсенән, яңы ижтимағи тормош ҡоролошонда һәр кемгә тулы үҫеш мөмкинлектәрен биргән һәм үҫеш өсөн тулы мөмкинлек биргән йәмғиәт ҡоролошон төҙөүҙә аңлы ҡатнашырға саҡырҙы&lt;ref&gt;Записки отдела рукописей, Том 34. Гос. социально-экономическое изд-во, 1973.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Письмо П. А. Кропоткина с обращением „Товарищи“ с благодарностью за встречу при приезде в Петроград, о задачах русской революции. Черновик. 17 июня 1917 года. — ГАРФ. Ф. 1129, оп. 1, д. 730. — 6 с.&lt;/ref&gt;.

[[Февраль инҡилабы|Февраль революцияһынан]] һуң барлыҡҡа килгән комитеттар, клубтар, йәмғиәт ойошмалар Кропоткин исеме менән бәйләргә тырышалар. 22 июндә Ирекмән отрядын булдырыу буйынса комитет уны үҙенең почетлы ағзаһы итеп тәғәйенләй.&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;Присяжныйҙар Советы рәйесе адвокат Карабчевский хәтирәләренән:&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;&lt;/div&gt;Миңә, хәрбиҙәргә ҡарата тейелгеһеҙ яуызлыҡты тикшереү буйынса комиссия рәйесе булараҡ, ике тапҡыр хәрби әсирҙәр өсөн хәйриә маҡсатында ойошторолған ошондай концерт-митингтарҙа ҡатнашырға тура килде.

Шуларҙың береһендә, [[Петроград]] тамашасыһы алдында тәүге тапҡыр күренгән «анархист», яңы ғына Англиянан килгән ҡартайған кенәз Кропоткин булғанында,, мин рәйеслек иттем. Мин уны Мария театры залын тултырып ҡул сабыуҙар аҫтында тәҡдим иттем.

Уның союздаштарыбыҙҙың дуҫлығын, айырыуса инглиздәрҙең, маҡтауы күптәрҙе ҡыуандырҙы.&lt;/blockquote&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;

— &lt;cite&gt;Т. А. Семёнова (Рихтер), «От Февраля к Октябрю 1917 года»&lt;/cite&gt;&lt;ref&gt;''Семёнова (Рихтер) Т. А.'' [http://socialist.memo.ru/books/html/ot_feb_k_oct.html От Февраля к Октябрю 1917 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131031835/http://socialist.memo.ru/books/html/ot_feb_k_oct.html |date=2011-01-31 }}.&lt;/ref&gt;}}

3—4 июлдә Петроградта большевиктар ойошторған ҡораллы концерт-демонстрация үтә. 1917 йылдың июнендә Советтарҙың 1-се Бөтә Рәсәй съезында һайланған Бөтә Рәсәй Башҡарма комитеты баш ҡалала большевистик килешеү менән бәйле ваҡиғаларҙы иғлан итте һәм Ваҡытлы хөкүмәттең вәкәләттәрен һәм сикләнмәгән хакимлығын таныны.

Июль көрсөгө ике властлылыҡты бөтөрҙө. Яңы хөкүмәтте эсер [[Александр Керенский]] етәкләне. Петроградта ғәҙәттән тыш хәлдә тип иғлан ителде. Большевиктарҙы ҡулға алыу башланды, ҡораллы фетнә ойоштороуҙа һәм Германия файҙаһына шпионажда ғәйепләүсе Ленинҡасып китә алды.

Июль көрсөгөнән һуң Керенский Кропоткинға Ваҡытлы хөкүмәт составына инергә тәҡдим итә. Кропоткиндың көндәлегендә яҙыу бар: 1917 йылдың 20 июле. &quot;А. Ф. К. килде. Көндәлек ситендә уның менән «NB министрлығы. Баш тартыу»,— тигән яҙыу өҫтәлгән. Керенский ҙур тырышлыҡтар һалған: Ул Кропоткинды Ваҡытлы хөкүмәткә инергә өгөтләгән, уға министрҙың теләһе ҡайһы вазифаһын һайларға тәҡдим иткән, —тип иҫкә төшөрә Эмма Гольдман. — Кропоткин баш тарта&lt;ref&gt;''Ударцев С. Ф.'' Кропоткин. — Юрид. литература, 1989.&lt;/ref&gt;. — «Итек таҙартыусының һөнәре намыҫлыраҡ һәм файҙалы», тип белдерә ул&lt;ref name=&quot;Gold&quot;&gt;''Гольдман Э.'' П. А. Кропоткин // «[[Былое (журнал)|Былое]]», 1922. — № 17. — С. 102.&lt;/ref&gt;. Ул шулай уҡ Ваҡытлы хөкүмәт тарафынан тәҡдим ителгән йыллыҡ пенсиянан: 10 мең һумдан баш тарта. Кропоткин Февраль революцияһын ҡабул итмәне һәм Рәсәй анархистарын хупламаны. Әммә, дөйөм һәм тотош алғанда, хөкүмәтте ул хуплап сыҡты.

[[Файл:Pavel_Miliukov&amp;Peter_Kropotkin.jpg|справа|мини|300x300пкс|Милюков П. Н.һәм Кропоткин А. П. — ҡатнашыусылар дәүләт кәңәшмәһендә. Мәскәү, 1917 йыл]]
1917 йылдың август уртаһында Кропоткин Ваҡытлы хөкүмәт позицияһын нығытыуға йүнәлтелгән һәм Ваҡытлы хөкүмәт башлығы Керенский инициативаһы менән ойошторолған Дәүләт кәңәшмәһендә ҡатнаша. Ул Мәскәүҙә Ҙур театрҙа 12 (25)—15 (28 август) үтә. Кәңәшмә эшенә «азатлыҡ хәрәкәте» эшмәкәрҙәре: кенәз Кропоткин П.А, Брешкова-Брешкова Е. К., Лопатин Г. А., Плеханов Г. В. һәм Морозов Н. А. йәлеп ителә. Кропоткин тыныс, эволюцион үҫеш яҡлы булды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://memzal.ru/text/1235 |title=«Обращаюсь и к правым, и к левым…» |accessdate=2011-08-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131010103634/http://memzal.ru/text/1235 |archivedate=2013-10-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010103634/http://memzal.ru/text/1235 |date=2013-10-10 }}&lt;/ref&gt;. Ул барыһын да революция мәнфәғәттәре өсөн синыфтар араһында тыныслыҡҡа ихлас өндәне, бөтә рус халҡын һуғышты еңеүгәсә дауам итергә саҡырҙы. Кропоткин Петр Алексеевичтың Дәүләт кәңәшмәһе эшендә ҡатнашыуын уны анархизмға нигеҙ һалыусыларҙың береһе тип иҫәпләгән һәм бик хөрмәт иткән украин анархо-коммунисы Нестор Махно хупламай&lt;ref&gt;''[[Махно, Нестор Иванович|Махно Н. И.]]'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/mahno_ni/01.html Воспоминания]. — Париж, 1936.&lt;/ref&gt;.

Июль айынан Юғары Баш командующий булған генерал Лавр Корнилов 25 августа хәрби диктатура урынлаштырыу һәм Советты юҡ итеү, пролетариаттың ҡораллы төркөмдәрен баҫтырыу маҡсатында фронттан Петроградҡа ғәскәр килтерә. Корнилов менән теләктәш министр-кадеттар хөкүмәттән сыға. Үҙ сиратында, Керенский Корниловты фетнәсе тип иғлан итә һәм вазифаһынан ситләтә. Керенскийҙың эшмәкәрлеге революция яҡлы Петроград гарнизоны һәм Балтика флоты частары, большевиктар контроле аҫтында булған эшсе Ҡыҙыл гвардия отрядтары хупланы. Корнилов ғәскәрҙәре 30 августа туҡтатыла, ә үҙе ҡулға алына. Шул уҡ көндө Керенский Юғары баш командующий вазифаһын биләй. Был революцияның һул радикаль төркөмдөң көсәйеүенә килтерҙе.

16 октябрҙә Короленко В. Г. , [[Шаляпин Фёдор Иванович|Шаляпин Ф.]], [[Бунин Иван Алексеевич|Бунин И]] һәм Чайковский менән бер рәттән «Халыҡ эше» мәҙәни-ағартыу йәмғиәте Кропоткинды ойоштороусылар ағзалығына саҡырған.

Кропоткин Мәскәүҙә йәшәгән ваҡытта [[Октябрь революцияһы]] башлана.

Уға тиклем ике көн алда анархист Атабекян А. М. хеҙмәтсәндәрҙе ҡанлы синфи көрәштән һәм &quot;урам большевизмы&quot;нан ҡурсалаған анархистик социаль революцияны етәкләргә саҡырыусы «Кропоткинға асыҡ хат» баҫтырып сығара.

Мәскәүҙә ҡораллы восстание 25 октябрҙә (7 ноябрҙә) башлана һәм ноябрь башында ғына большевиктар ҡаланы яулап ала алды. Кропоткин ул саҡта Ҙур Никитскийҙа йәшәй һәм революция ваҡиғаларына шаһиты була&lt;ref&gt;''Атабекян А. М.'' [http://oldcancer.narod.ru/Atabekian/B/01.htm Открытое письмо П. А. Кропоткину]. — {{М.}}, 1917. — 8 с. (отд. оттиск из: Анархия. 1917. — № 7, 23 окт.).&lt;/ref&gt;.

[[Октябрь революцияһы]]на Пётр Алексеевичтың ҡарашы бер төрлө булмай: ул үҙе буржуазияны түңкәреүҙе хуплай һәм властың Совет формаһында булыу фактын сәләмләне, әммә ул ошо власҡа эйә булған партия уны кем менән бүлешергә теләүен белдерҙе. Иң мөһиме — революция халыҡ, бөтә класс эше булһа ла власты халыҡҡа бирергә теләмәҫ.

=== Нестор Махно менән осрашыу ===
Махно Н. И. хәтирәләре буйынса, 1918 йылда ул үҙенең уҡытыусыһы һымаҡ хөрмәт иткән Кропоткин менән осраша. Махно Кропоткиндан украиндар крәҫтиәндәре араһында революцион эшмәкәрлеккә ҡағылышлы кәңәш менән мөрәжәғәт итергә теләгән, Ләкин һуңғыһы ҡәтғи рәүештә кәңәштәр биреүҙән баш тарта: «Был һорау ҙур хәүефкә бәйле…тик һеҙ үҙегеҙ генә хәл итә алаһығыҙ». Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, тап Махно Кропоткиндың ғаиләһен 1921 йылға тиклем (Петр Кропоткиндың үлеме һәм Нестор Махноның Румынияға китеүе) ҡараған&lt;ref&gt;[http://telegrafua.com/world/12420/ Похвала махновщине&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121118121112/http://telegrafua.com/world/12420/ |date=2012-11-18 }}.&lt;/ref&gt;.

=== Дмитровтағы тормошо ===
[[Файл:Speakers_al_the_funeral,_Goldman,_berkman,_maximov,_baron.jpg|слева|мини|230x230пкс|Кропоткин ерләү. Табут эргәһендә Эмма Гольдман, Беркман Александр, Масимов Г. П.,Барон А. Д. тора]]
Большевиктар Кропоткинға Кремлдән фатир, кремль паегы тәҡдим итә, өҫтәүенә, мәғариф халыҡ комиссары Анатолий Луначарский Петр Алексеевич дәүләт ярҙамынан баш тартмаһын һәм уны өгөтләү маҡсатында ҡатыны Софья Григорьевнаға хат яҙа. Әммә Кропоткин ярҙамдан ныҡлы баш тарта.

Кропоткинға өс тапҡыр фатирҙы алмаштырырға тура килә, сөнки ул йәшәгән «элекке буржуй» өйҙәре реквизитлана.

[[1918 йыл]]дың июлендә Кропоткин, халыҡ комиссары Рәйесе [[Ленин Владимир Ильич|Ульянов-Ленин В. И.]] ҡул ҡуйған «һаҡ танытма» алып&lt;ref&gt;{{книга|автор = |заглавие = Ленинский сборник|ответственный = |место = М.|издательство = Политиздат|год = 1980|том = XXXIX (39)|страницы = 192|страниц = |тираж = }}&lt;/ref&gt;, ҡатыны менән Мәскәү өлкәһе Дмитров ҡалаһында төпләнә. Унда былай тиелгән: «Петр Алексеевич Кропоткин йәшәгән урындарҙағы совет властары Кропоткин Петрға һәр төрлө һәм бөтә яҡлап ярҙам күрһәтергә тейеш… был ҡалала Совет власы вәкилдәренә Петр Алексей улының тормошон еңеләйтер өсөн бөтә саралар күрергә кәрәк»…

[[Лев Толстой]]ҙың дуҫы граф М. А. Олсуфьев, элек өйәҙ дворянлығы етәксеһе, уға Советская тип үҙгәртелгән элекке Дворяндар урамындағы (хәҙер — Кропоткинская тип үҙгәртелгән) буш торған йортто символик рәүештә һата. Ҡатмарлы тормош шарттарына ҡарамаҫтан, Кропоткин әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеген дауам итә, Дмитровск кооперативтары союзы менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә, яңы китап («Этика») өҫтөндә эшләүен дауам итә. &quot;Анархистар кенәзе&quot;нең Дмитровтағы йәшәгән осорона С. Н. Марков «Кропоткин Дмитровта. 1919 йыл» шиғырын арнай.

Артабан ваҡиғалар үҫеше, ҡыҙыл террор һәм большевиктар диктатураһы урынлашыуы [[Октябрь революцияһы]]на ҡарашын үҙгәртергә мәжбүр итә.
[[Файл:Могила_революционера_Петра_Кропоткина.JPG|справа|мини|284x284пкс|Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында Кропоткиндың ҡәбере]]
1921 йыл башында Кропоткин үпкә елһенеүе менән ҡаты ауырып китә. Ленин ашығыс рәүештә Дмитровҡа һаулыҡ һаҡлауҙың халыҡ комиссары Семашко Н. А. һәм Бонч-Бруевивич В. Д. етәкселегендәге иң яҡшы табиптар төркөмөн ебәргән. Кропоткинға көсәйтелгән туҡланыу, махсус паёк тәҡдим итәләр. Әммә Пётр Алексеевич бер ниндәй өҫтөнлөктәр ҡабул итмәй һәм паёктан баш тарта. Ул, һиҙҙермәйенсә, «тыйнаҡ», бер кемгә лә ҡыйынлыҡ тыуҙырмаҫҡа тырышып үлә&lt;ref&gt;''Турецкий Г.'' [http://kprf.ru/rus_soc/86834.html Дата в истории. 90 лет со дня смерти П. А. Кропоткина].&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Kropotkin_Funeral.jpg|слева|мини|230x230пкс| Кропоткинды ерләү]]
1921 йылдың 8 февралендә П. Кропоткин «иртәнге 3 сәғәт 10 минутта 78 йәшендә» тыныс ҡына йән бирә. 9 февралдә үҙәк гәзиттәр Мәскәү эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттары советы Президиумының &quot;самодержавиеға һәм буржуазияға ҡаршы көрәшеүсе революцияның сыныҡҡан көрәшсеһе&quot;нең үлеме тураһында иғлан итәләр.

10 февралдә Дмитровҡа махсус матәм поезы килеп, уның мәйете менән табутты [[Мәскәү]]гә алып китә һәм хушлашыу өсөн Союздар йортоноң Ҙур Дмитровтағы Колонна залында (Мәскәүҙең Дворян йыйылышының элекке бинаһында) урынлаштырылған. Бынан һуң күп йыллыҡ совет традицияһы башланды. Кропоткин менән хушлаштыу ике көн дауам итте — Мәскәү заводтарынан, фабрикаларынан һәм учреждениеларынан йөҙҙәрсә делегация, меңдәрсә ябай кеше килде. Уның табуты янында анархистар ҙа, шулай уҡ шул иҫәптән ерләшеү өсөн, төрмәнән, һүҙ биреп, ваҡытлыса сығып тороусы ҡулға алынғандар ҙа Почетлы ҡарауылда торҙо. 13 февралдә Кропоткинды Новодевичье зыяратында ерләйҙәр&lt;ref&gt;{{Статья |ссылка= |автор=Баранченко В. Е. |заглавие=Кончина и похороны П. А. Кропоткина |год=1995 |язык= |место=М. |издание=Вопросы истории |тип=журнал |месяц= |число= |том= |номер=3 |страницы=149—154 |issn=}}&lt;/ref&gt;.

Дмитровта Кропоткин П. А. хөрмәтенә урам аталған, ғалим һәм аҡыл эйәһе йәшәгән йортта [[музей]] ойошторола.

== Анархизм һәм дәүләт тураһында ==
Кропоткиндың фекеренсә, анархизм шул уҡ революцион протестан, шул уҡ кеше ризаһыҙлығынан башлана, хатта социализм да; революцияның һөҙөмтәһен ул «дәүләткә ҡарамаған коммунизм» урынлаштырыуҙа күрә. Яңы ижтимағи төҙөлөш уға ирекмәнлек принцибына нигеҙләнгән һәм үҙ аллы идара ителеүсе берәмектәрҙең (дөйөмләштерелгән территориялар, ҡалалар) ирекле Федератив союзы булараҡ күренде. Етештереүҙе коллектив алып барыу, ресурстарҙы коллектив бүлеү һәм, дөйөм алғанда, иҡтисадҡа, хеҙмәттәр өлкәһенә, кеше мөнәсәбәттәренә ҡараған бөтә өлкәлә коллективлыҡ күҙаллағайны. Коллектив үҙенең эшмәкәрлегендә ҡыҙыҡһыныу тапҡан, нимә менән, кем өсөн шөғөлләнгәнен аңлаған төркөмдө тәшкил итә.

Ғалим һәм юғары белемле кеше булараҡ, Кропоткин П. А. анархизмдың ниндәйҙер ғилми нигеҙен һәм уның кәрәклеген күрһәтергә маташҡан. Уның өсөн анархизм — кеше йәмғиәтенең философияһы. Кропоткиндың танып-белеү методы теләктәшлек законына һәм үҙ-ара ярҙам итеүгә нигеҙләнә. Ул Дарвиндың йәшәү өсөн көрәш теорияһын төрҙәр араһында көрәш һәм улар араһында үҙ-ара ярҙам икәнен иҫбатларға тырыша. Бер-береңә ярҙам итеү һәм теләктәшлек — үҫеште алға этәреүсе.

Кропоткин бушмендар, готтентоттар, эскимостар араһындағы үҙ-ара ярҙамды тикшерә, ырыу һәм община кеүек формаларын булдырыуҙа уның ролен асыҡлай; Урта быуаттар осоронда — цехтар, гильдиялар, ирекле ҡалалар; Яңы ваҡытта — страховка йәмғиәттәре, кооперативтар, ҡыҙыҡһыныуҙар буйынса халыҡ берләшмәләре (фәнни, спорт һәм башҡалар). Бындай кешеләр ойошмаларында етәкселәр, ниндәйҙер мәжбүри власть юҡ, ә барыһының да үҙ эшенең кәрәклеген аңлау, кешеләрҙең үҙ эше менән мауығыуына нигеҙләнгән. Йыш ҡына бындай хәл барлыҡҡа килә: кеше үҙ һәләттәрен үҫтерә алмай һәм, ғөмүмән, ул нимәне барыһынан да яҡшыраҡ башҡара алыуын күҙ алдына килтерә алмай. Быларҙың барыһы ла дәүләттең иғтибары һәләттәре төрлө кешеләргә түгел,ә идеаль тип иҫәпләнгән (ысынбарлыҡта ул юҡ) шәхескә йүнәлтелә
&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;

Германияла йәмәғәтселек менән дәүләтте бутағанған, шәхси һәм урындағы иреккә дәүләт баҫымы булмаған йәмғиәтте күҙ алдына килтермәгән яҙыусылар мәктәбе булған, бынан анархистарҙы йәмғиәтте һәм дәүләтте емерергә теләүҙә һәм кешенең бер-береһе менән туҡтауһыҙ һуғышҡа өндәүҙә ғәйепләү килеп тыуа.

&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;— &lt;cite&gt;П. А. Кропоткин, «Государство и его роль в истории» (изд. 1921)&lt;/cite&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;Кропоткин П. А. фекеренсә, хөкүмәтте һәм дәүләтте бер үк тип уйларға ярамай, һуңғыһы үҙ эсенә йәмғиәттең бер өлөшө өҫтөнән власть булыуҙан тыш, бер үҙәктә идара итеүҙе, йәмәғәт тормошон булдырыуҙы ла үҙ эсенә ала. Дәүләттең булыуы халыҡтың төрлө төркөмдәре, шулай уҡ айырым йәмғиәт ағзалары араһында яңы мөнәсәбәттәр булдырыуҙы күҙ уңында тота.

Кропоткин П. А. билдәләүенсә, цивилизация тарихында «ике ағым», ике бер-береһенә дошман традиция: «Рим һәм халыҡ, император һәм федерация; власть һәм азатлыҡ традицияһы була. …Беҙгә ошо ике үҙ-ара көрәшеүсе ағымдың ҡaйһыһын һайларға… — Шик булырға тейеш түгел. Беҙ һайланыҡ та инде. Беҙ кешеләрҙе ирекле килешеүҙәргә нигеҙләнгән ойошмаға, иреле федерацияһына алып барған ағымға ҡушылабыҙ. Башҡалар, император Рим йолаларына ҡолаҡ һалырға теләһәләр, тырышһын!»&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Кропоткин П. А. |заглавие=Государство, его роль в истории |ответственный=перевод под редакцией автора |издание= |место=Женева |издательство=издание Группы «Хлеб и воля» |год=1904 |страницы=73 |страниц=75 |isbn= |ссылка=https://www.prlib.ru/item/696729}}&lt;/ref&gt;.

Быларҙы нигеҙләү өсөн XIII—XVI быуаттарҙа Европала бик күп бай ҡалалар булған, тип билдәләй, уның һөнәрселәре, ғалимдары, зодчийҙары сәнғәт мөғжизәләрен етештергән, төрлө белем өлкәләрендә күп нәмә асҡан, уларҙың университеттары фәнгә нигеҙ һалған, каруандар, океандар аша үтеп, ҡаҙнаны тулыландырып ҡына ҡалмаған, [[география]] фәнен яңы белем менән тулыландырҙылар ҙа инде. Заманса сәнғәт иһә, Кропоткин П. А. фекеренсә, Урта быуаттан, сифат менән түгел, тик юғары тиҙлектәге үҫеш динамикаһы менән айырылып тора.

Кропоткиндың бөтә эштәренең характерлы һыҙаты булып кеше шәхесенә айырыуса иғтибарлы булыу тора. Шәхес — революция күңеле, һәр айырым кешенең мәнфәғәттәрен иҫәпкә алып, уға үҙ-үҙен танытыу иреклеге биреп кенә, йәмғиәт сәскә атасаҡ..
Халыҡ массаһына һәр ваҡыт үҙ-ара ярҙам хас, Бер формация сиктәрендә горизонталь бәйләнештәр барлыҡҡа килә һәм мәнфәғәттәрҙе координациялауға һәм яраштырыуға нигеҙләнгән тейешле учреждениелар төҙөлә: ырыу, ябай хоҡуҡ, урта быуат ҡалаһы, гильдия.

Тарих — бер туҡтауһыҙ үҫеш линияһы түгел, ә цикл. [[Мысыр]], Азия, [[Урта диңгеҙ]] яры, [[Үҙәк Европа]] сиратлап тарихи үҫеш аренаһында булдылар һәр саҡ бер үк сценарий буйынса. Барыһы ла элекке тәүтормош ҡәбиләнән башланған, һуңынан ауыл ойошмаһы стадияһына әүерелә, артабан ирекле ҡалалар, һуңынан үҫеше оҙаҡ дауам итмәгән дәүләттәр килә, ә һуңынан барыһы ла туҡтап ҡала.

Мәҫәлән, [[Боронғо Греция]]: тәүтормош ҡәбилә осоро, яйлап община ҡоролошона күсеү, сәскә атыусы республика ҡалалары осоро, әммә Көнсығыштан деспотик традициялар һулышы килгәс, башланған һуғыштар Александрҙыү Бөйөк Македония империяһын төҙөргә ярҙам иткән. «Цивилизацияның тормош һутын һыға башлаған дәүләт барлыҡҡа килде», — тип яҙған Кропоткин П. А.&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Кропоткин П. А. |заглавие=Государство, его роль в истории |ответственный=перевод под редакцией автора |издание= |место=Женева|издательство=издание Группы «Хлеб и воля» |год=1904 |страницы=74 |страниц=75 |isbn= |ссылка=https://www.prlib.ru/item/696729}}&lt;/ref&gt;, — һәм бындай миҫалдар байтаҡ: Боронғо Египет, Ассирия, Фарсы, Палестина һәм башҡалар.

Халыҡ массаһы өсөн хас тенденцияны нигеҙләп, Кропоткин уртаҡ мәнфәғәттә булған крәҫтиәндәр, ауыл общинаһы хаҡында һөйләй: хужалыҡ, күрше; берләшеп һаҙлыҡ киптереү, ер һуғарыу, ер һөрөү эштәре һәм башҡалар. Һәм, тимәк, был проблемаларҙы бергәләп хәл итеү еңелерәк. Сауҙагәрҙәрҙең гильдиялары, һөнәрселәрҙең цехтары менән дә ошондай уҡ хәл.

Кропоткиндың анархик теорияһы капитализмды һәм дәүләттең капитализм осорондағы тәртибен тәнҡитләгәндә ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Ғәҙәттәгесә, дәүләт йәмғиәттә юғары ғәҙеллек идеяларын раҫлай, тип иҫәпләйҙәр һәм капитализм ҡыҫылмау теорияһын ({{lang-fr|«laisser faire, laissez passer»}}) — нимә теләйҙәр, шуны эшләһендәр әйҙә. Әммә шул уҡ революцион Францияла хөкүмәт, бөтөнләй ҡыҫылмайынса, эшселәр иҫәбенә байығырға мөмкинлек бирә. Якобин конвенты: баш күтәреү, дәүләт эсендә дәүләт төҙөү өсөн — үлем!

Был хәлдән ҡотолғоһоҙ дилемма килеп сыға, тип яҙа Кропоткин П. А. : «Йәки дәүләт емерелергә тейеш, бындай осраҡта яңы тормош меңәрләгән, ҡеүәтле, шәхси һәм төркөм башланғысы нигеҙендә, ирекле килешеү нигеҙендә барлыҡҡа киләсәк. Йәки дәүләт шәхесте һәм урындағы тормошто батыра, кеше эшмәкәрлегенең бөтә өлкәләрен үҙләштерә, хакимлыҡ итеү маҡсатында һуғыштар һәм эске көрәш алып килә, һәм — аҙағы ҡотолғоһоҙ — үлем&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Кропоткин П. А. |заглавие=Государство, его роль в истории |ответственный=перевод под редакцией автора |издание= |место=Женева |издательство=издание Группы «Хлеб и воля» |год=1904 |страницы=75 |страниц=75 |isbn= |ссылка=https://www.prlib.ru/item/696729}}&lt;/ref&gt;. Әгәр һеҙ беҙҙең һымаҡ индивидтың азатлығы һәм уның ғүмере хөрмәт ителеүен теләһәгеҙ, кеше өҫтөнән хакимлыҡты мәжбүри кире ҡағырға тейешһегеҙ; шул тиклем һеҙҙең тарафтан оҙаҡ ваҡыт кире ҡағылған анархизм принциптарын ҡабул итергә мәжбүр булаһығыҙ».

Кропоткин үҙенең фәлсәфәүи ҡараштарында Огюст Конт һәм Герберт Спенсерҙың эйәрсене була. «Метафизик» традицияларына тәнҡит күҙлегенән ҡарай. Немец классик идеализмы вәкилдәрен «схоластикала», тәү сиратта [[Гегель|Гегелды]], тәнҡитләй. Кропоткин иҫәпләүенсә,&quot;тарҡау фәлсәфәгә&quot; «ысын ғилми алым» алмашҡа килергә тейеш. Кропоткиндың ижтимағи идеалы анархистик (дәүләткә ҡарамаған) коммунизм булған, унда революция юлы менән (социаль революция) шәхси милек тулыһынса бөтөрөлә. Дәүләт власының һәр формаһының дошманы булараҡ, Кропоткин пролетариат диктатураһы идеяһын ҡабул итмәй.

== Ижтимағи һәм сәйәси эшмәкәрлеге ==
Швейцарияның Женева ҡалаһында француз телендә популярлыҡ менән файҙаланылған «Le RquvoltY» гәзитен булдыра һәм сығара; гәзит Кропоткин П. А. үҙе яҙған мәҡәләләр менән тулылана тиерлек; революцион пропагандалаң өсөн Швейцариянан Францияға ебәрелгән, унда пропагандистик эшмәкәрлекте дауам иткән. Англия ижтимағи-сәйәси гәзитенә Freedom (Свобода) нигеҙ һала һәм баҫтырып сығара. 1917 йылдың йәйендә Кропоткин П. А. Көнбайыш Европанан Тыуған иленә ҡайта. 12 июндә Петроградтағы вокзалда поезд вагонынан сыҡҡанда уны күмәк халыҡ ҡаршы ала. Ҡаршылаған меңдәрсә кеше араһында Ваҡытлы хөкүмәт министрҙары була. Керенский А. Ф. Кропоткинға хөкүмәттәге теләһә ниндәй вазифаны, шул иҫәптән Хөкүмәт Рәйесе вазифаһын үтәргә тәҡдим итә. Кропоткин тәҡдимдән баш тарта — ләкин шул уҡ йылдың август айында Дәүләт кәңәшмәһендә ҡатнашты.

Октябрь революцияһынан һуң 1917 йылдың ноябрендә беренсе Халыҡ комиссарҙары Советы Рәсәй яңы хөкүмәтенең беренсе Декреттарын ыңғай ҡабул итә. Артабан Кропоткин большевиктарҙың яңы власы демократик хоҡуҡты һәм иректәрҙе бөтөрөүен һәм үҙ эшмәкәрлегендә диктатура, террор һәм ҡораллы көскә таяныуын аңлай. Кропоткин, инанған демократ булараҡ, ғәмәлдәге власҡа әүҙем оппозиция яғына күсә.
Кропоткин ике тапҡыр Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе Ульянов В. И. менән осраша. Ул Ульянов-Ленинды яңы бюрократия синыфын булдырыуҙа, Граждандар һуғышын тоҡандырыуҙа һәм «ҡыҙыл террорҙа» ғәйепләй. Кропоткин П. А. үҙенең граждан һәм сәйәси ҡараштарын аңлатып бер нисә тапҡыр хат яҙа. Кропоткиндың Ульянов-Ленинға хаттары СССР осоронда дәүләт архивтарында йәшерен һаҡлана һәм тик 1990-сы йылдарҙа ғына тарихсылар тарафынан табыла һәм нәшер ителә. Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе яҙған бер хатында Кропоткин: «Ҡыҙыл террор ойоштороу, аманаттар алыу социалистик революция партияһына һәм етәкселәренә килешмәй. Ҡыҙыл террор эраһын башлау революцияның көсһөҙлөгө, был юл менән барыу тиҙҙән еңелеүҙе аңлата. Полиция яңы тормош төҙөүсеһе була алмай. Шуға ҡарамаҫтан, полиция һәр ауылда, ҡалала юғары власть була бара. Был Рәсәйҙе ҡайҙа алып бара? Ҡапма-ҡаршылыҡҡа!» — тип яҙа&lt;ref&gt;Государственный Архив Российской Федерации: Фонд 1129. Оп. 2. Ед. хр. 105. Найдено и опубликовано Н. М. Пирумовой: ''Пирумова Н. М.'' Письма и встречи // Родина — 1989. — № 1. — С. 26-31.&lt;/ref&gt;.
Кропоткин П. А. атылыуҙан һәм төрмәгә ябылыуҙан күп кенә ғәйепһеҙҙе алып ҡала ала, улар араһында билдәле тарихсы Мельгунов С. П. һәм Пальчинский бар ине. Ульянов-Ленин «ҡартҡа теймәҫкә» ВЧК-ГПУ органдарына бойороҡ бирә, әммә һуңғы йылдарҙа Дмитровта йәшәгән осорҙа Кропоткин П. А. чекистарҙың күҙәтеүе аҫтында була.

== Фәнгә өлөшө ==
; Тарих һәм этнография

* Көнсығыш Себерҙә Рәсәй империяһы менән Цин империяһы менән сиге буйындағы хеҙмәтенең тарихы хаҡында яҙыуҙар ҡалдыра.
* Бүрәт, монгол, тувиндар, тофалар һәм башҡа себер халыҡтарының мәҙәниәте, дини ғилеме һәм ғөрөф-ғәҙәттәре, шулай уҡ Себерҙәге рус казактары тураһында этнографик яҙмалар ҡалдыра.

; География

* 1861 йылда Байкал күле өҫтөндәге поляр балҡыш күренешен күҙәтә һәм тасуирлай; инглиз телендәге «Nature» журналында мәҡәлә баҫтырып сығара.
* Витим яҫытаулығын аса һәм тикшерә; экспедиция һөҙөмтәләре буйынса мәҡәлә яҙа.
* Азияла өр-яңы неоген-дүртенсе вулканизмдың ике өлкәһен асты: Витим яҫытаулығында һәм Илхури-Алиндың маньчжур һыртында; Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре буйынса мәҡәләләр яҙа.
* Көнсығыш Себер һәм Азия орографияһының схемаһын эшләй; «Азия Орографияһы» мәҡәләһе «Geographical Journal» баҫмаһында донъя күрә.
* Рус география йәмғиәтенең Физик география бүлеге секретары вазифаһын биләй. Рус география йәмғиәтендә түләүле секретарь вазифаһы тәҡдим ителә, әммә баш тарта&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120111031054/http://www.rgo.ru/2010/04/pyotr-alekseevich-kropotkin/ П. А. Кропоткин]. Сайт Русского географического общества.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://nplit.ru/books/item/f00/s00/z0000044/st060.shtml П. А. Кропоткин]. NPLit.ru: Библиотека юного исследователя.&lt;/ref&gt;.
* Себер халыҡтарының картографияһы сәнғәтен таба.
* «Көнсығыш Себерҙән» очерктар циклын («Заманса йылъяҙма» баҫмаһында — «Мәскәү хәбәрҙәре» гәзитенә ҡушымта — 20-нән ашыу мәҡәлә) яҙа.
* Сунгари йылғаһы буйындағы маньчжур өлкәләрен ентекле тасуирлай.
* Яңы фәнгә, социаль географияға, нигеҙ һала; Америка Ҡушма штаттарында — «Radical Geography»; Донъяла яңы дисциплинаның беренсе ғилми мәҡәләләр томы (АҠШ) 1977 йылда Кропоткинға бағышланып сыға.

; Лимнология

* Байкал күленең Провал ҡултығын өйрәнә һәм күргәндәрен итальян ғилми баҫмаһында һүрәтләй.
* Байкал күленең башта аҡмай ятҡан һыу ятҡылығы булғанын гипотезаны әйтә һәм нигеҙләй.
* Тункин һәм Олезская-Илез тау уйпатлыҡтары тәүҙә күлдәр булған тигән фараз әйтә.
* Ока Саяны һәм Жомболок йылғалары үҙәндәрендәге базальт менән ябылған күлдәргә ҡыҫҡаса тасуирлама бирә.
* Хи-Гол үҙәнендәге кратерҙарҙың береһендә ҙур булмаған күл таба.
* Евразия тарихында Озерная боҙлоҡ осоро эҙҙәре таба һәм өйрәнә. Палеолимноль төшөнсәһен һәм «Озёрный период» һәм «Высыхание Евразии» терминдарын индерә.
* «Высыхание Евразии» китабын яҙа ; Лондонда Король Географик Йәмғиәте тарафынан донъя күрә.
* «Боҙлоҡ һәм Күл осоро тураһында» лекцияһын уҡый (Дмитров, 1920).
* «Боҙлоҡ һәм Күл осоро тураһында» монографияһының план-проспектын төҙөй.

; Геоморфология

* Ошондай гипотеза тәҡдим итә:
*# Байкал күле ябыҡ һыу ятҡылығы булған; һыу эрозияһы һөҙөмтәһендә Байкал күленән ағып сыҡҡан йылға барлыҡҡа килә Ағып сығыусы йылға өҫкә күтәрелә, һәм, ниһайәт, тауҙар аша үтеп, Байкал күленән ағып сыға.
*# Иркут йылғаһы башта Байкалға ҡоя.
*# Окинско-Илезская уйһыулығы тәүҙә күл була; Ока йылғаһы тау һырттарын ҡырҡып һәм уйһыулыҡтағы күл һыуҙарын алып сыға .
* 1862 йылда, тектоник хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә күл һыуҙарына төшкән ер ҡабығы участкаһын — Цаган далаларының бер өлөшөн ҡарап, Байкал күлендәге ер тетрәү эҙемтәләрен тикшерә.
* Тункин уйпатлығы һәм уның ситтәренең асимметрияһына күрһәтә.
* Иркут йылғаһы үҙәненең өҫкө өлөшөндә ултырмалы йомшаҡ ҡатлам боронғо боҙлоҡ осоронда барлыҡҡа килә.
* Саян Окаһы һәм Жомболок йылғалары үҙәндәрендә Окинск янартауҙары һәм базальт ағымы боҙлоҡ осоронда барлыҡҡа килә.
* Базальт ағымы Саян Окаһы йылғаһын (ул ОК-Хем, Аха) быуа, ә һуңынан ташҡын һыу ағымы менән емертелә.
* Көнсығыш Саян рельефында боҙланыу эҙҙәре бар һәм рельеф боҙлоҡ менән эшкәртелә.
* Ул Көнсығыш Саянда һәм Витим яҫытаулығында, курумдарҙың күп булыуын әйтә һәм уларҙы «ҙур ярсыҡлы курумдар» тип атай.

; Геология

* Көнсығыш Себерҙә Боҙлоҡ осоро эҙҙәре тапҡан һәм тикшергән; Себерҙең геологик тарихында Боҙлоҡ осоро барлығын иҫбатланы..
* , [[Дүртенсел осор|дүртенсел осор боҙланыу]] теорияһына нигеҙ һала һәм мәңгелек боҙлоҡ терминын индерә. Ул 1874 йылдың 21 мартында беҙҙән алыҫ булмаған дәүерҙә Боҙлоҡ эпохаһы йәшәүе тураһында доклад яһай, ә икенсе көндө йәшерен революцион түңәрәк ағзаһы булыуҙа ғәйепләнеп ҡулға алына һәм Петропавловск ҡәлғәһенә тотҡонлоҡҡа оҙатыла, унда ғалимға уҡыу һәм эшләү мөмкинлеге бирелә, шуның арҡаһында ул тағы бер нисә хеҙмәтен әҙерләй.
* Көнсығыш Саямындағы Хи-Гол һәм Жомболок йылғалары үҙәндәрендә Окин вулканы һәм базальт ағымын тикшерә һәм төшөрә; янартауҙарҙың һәм базальт ағымының йәшен күрһәтә, янартау сығышлы тоҡомдарҙың өлгөләрен йыя.
* Экспедицияларҙа йыйылған тау тоҡомдары коллекцияһын ҡалдыра.
* 1864 йылда Илхури-Алинь һыртында рельефын табып, Европа фәнни даирәһендә сенсация булып киткән неоген-дүртенсел йәштәге янартауҙы тасуирлай һәм бының менән А. Гумбольдттың Азияның үҙәк райондарында янартау өлкәләренең барлығы гипотезаһын дөрөҫләй.
* 1865 йылда Иркут йылғаһының һул яры буйлап Тункин ҡаҙанлығында янартау сығышлы форматтарҙы ҡарай һәм тасуирлай.
* 1865 йылда Көнсығыш Саямындағы Хи-Гол һәм Жомболок йылғалары үҙәндәрендә Окин янартауҙарынһәм базальт ағымын тикшерә һәм һүрәтләй; янартауҙарҙың һәм базальт ағымының йәшен аныҡ күрһәтә; бер конус төбөнөң барометрик бейеклеген билдәләне; фәнни мәҡәләгә литографик ике янартауҙың һүрәттәрен эшләй.
* 1868 йылда вулкан Витим тигеҙлегендә янартау эшмәкәрлеге эҙҙәрен таба; XX быуатта был асыш неоген-дүртенсе йәштәге янартауҙар табылғас раҫлана.
* 1867 йылда инженер Зотиков менән берлектә сейсмометр барлыҡҡа килә һәм Көнсығыш Себерҙә приборҙы һынап ҡарай.
* Себерҙә сейсмология пункттары селтәрен булдырырға тәҡдим итте, уның фекеренсә, был Байкал күленең килеп сығышы мәсьәләһен хәл итә алыр ине.

; Биология

«Биология» ғилми хеҙмәт йылъяҙмаһын ҡалдыра һәм «The Nineteenth Centure» инглиз журналында биология мәсьәләләре буйынса мәҡәләләр серияһын яҙа.

** «Наследование приобретённых признаков».
** «Прямое воздействие среды на растения».
** «Реакция животных на их окружение».
** «Наследственные изменения у животных», Лекция, прочитанная на [[:ru:Евгеника|Евгеническом конгрессе]]; напечатана в 1915 году.

; Биосоциология һәм биоэволюция

«Эволюция факторы булараҡ үҙ-ара ярҙам» (1907) китабында Дарвиндың прогрессив эволюцияла (шул иҫәптән кеше) конкуренция алдынан үҙ-ара ярҙам итеү өҫтөнлөгө тураһында гипотезаһын әйтә&lt;ref&gt;''Кропоткин П. А.'' Этика. Происхождение и развитие нравственности. М.: Политиздат, 1991. С. 14.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Там же. С. 16.&lt;/ref&gt;.

; Политология

* 1896 йылда «Дәүләт тарихы һәм уның роле» китаптың яҙа.

; Науковедение

* Фән проблемалары, уның тарихына һәм перспективаларына арналған мәҡәләләр серияһын яҙа.
* Фәнни күҙәтеүҙәр циклын «Санкт-Петербург хәбәрҙәре» гәзитендә «Естествознание» рубрикаһында яҙа.
* «Заманса фән һәм анархия» (анархияны кеше ғүмере дәүләт ҡатнашлығынан тыш бойондороҡһоҙ эшмәкәрлек тип аңлай) тигән китап яҙа.
* Оло йәштәге ғалимдар үҙҙәренең иҫкергән ҡараштарын үҙгәртергә торошта түгел, тигән ҡағиҙәне асыҡлай һәм нигеҙләй; Кропоткиндың тезисы: ғилми ҡараштар, теориялар һәм мәктәптәр үҙгәрмәй, ә улар менән бергә һаҡлана.

; Культурология

* Бостонда, АҠШ-та Лоуэла институтында рус әҙәбиәте тарихы буйынса лекциялар курсын уҡып ишеттерә; 1901 йылда инглиз телендә Бостонда, 1907 йылда Санкт-Петербургта «Рус әҙәбиәтендә Идеалдар һәм ысынбарлыҡ» тип аталған айырым китап булып баҫылып сыға.

; Этика

* Ғәҙеллек һәм әхлаҡлылыҡ. Лондонда этик йәмғиәттә II асыҡ лекцияһын (ҡабаттан)уҡып ишеттерелә.
* «Этика: килеп сығышын һәм әхләҡи үҫеше» тигән китап яҙған. — Петроград, Мәскәү: Хеҙмәт тауышы.
* «Этика» тамамланмаған ҡулъяҙма ғилми хеҙмәтен ҡалдыра. 1921 йыл. Беренсе томы баҫылып сыға.

== Ойошмаларҙа ағзалыҡ ==
* [[:ru:РГО|Императорское Русское Географическое Общество]] (ИРГО)
** 1869 — Член-сотрудник Сибирского отделения ИРГО&lt;ref&gt;''Кропоткин П. А.'' О геологических наблюдениях на острове большой Тютерс // Известия ИРГО. 1869. Т. 5. № 6. Отд. 2. Геогр. изв. С. 288—294.&lt;/ref&gt;.
** 1871 — Секретарь Отделения физической географии ИРГО.

== Наградалары ==
* 1865 — Император Рус география йәмғиәтенең физик география бүлегенең Кесе алтын миҙалы — «Себер бүлегенең ағза-хеҙмәткәре кенәз Кропоткинға, Сунгари буйлап Ҡытайҙың Гириня ҡалаһына , һәм Аргундағы Цурухайтуевскийҙан Манчжурияның Мергень ҡалаһына, ә унан Благовещенға тиклем сәйәхәт иткән өсөн».

== Ғаиләһе ==
* 1878 йылдың 8 октябренән ҡатыны — Софья Григорьевна Ананьева-Рабинович (1856, Киев — 1941 йылдың 15 декабрендә, Мәскәү). «Ананьев» ҡушаматын йөрөтөүсе революционерҙың ҡыҙы. Бала сағы Томскиҙа үтә, унда атаһы һөргөнгә ебәрелә. Женевала Кропоткин Петр менән таныша.
* Ҡыҙы — Кропоткина Александр Петровна (15 апрель [[1887 йыл|1887]], Бромли — 4 июлендә [[1966 йыл|1966]], [[Нью-Йорк]]). Һөйгән йәре [[Сомерсет Моэм]] 1912 йыл. Моэм Леонидова Анастасия Александровна исеме аҫтында «Бельё мистера Харрингтона» (1928) тигән хикәйәһендә бирелә&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://kropotkin.site/sasha-kropotkina|автор=Прусский Я. Л.|заглавие=Саша Кропоткина и две её родины|год=2012|язык=|место=Дмитров|издание=Сборник материалов IV Международных Кропоткинских чтений к 170-летию со дня рождения П. А. Кропоткина (Материалы и исследования)|тип=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=143|issn=}}&lt;/ref&gt;. 1915 йылдың йәйендә Бөйөк Британиянан Рәсәйгә тормош иптәше, юрист һәм әҙәбиәтсе Борис Фёдорович Лебедев (1877—1948) менән килә, Февраль революцияһынан һуң 1921 йылда атаһы үлгәндән һуң РСФСР-ҙан эмиграцияға китә. Америка Ҡушма Штаттарында журналист Л.Хаммондҡа икенсегә кейәүгә сыҡҡан.

=== Өс йыллыҡ никах килешеүе ===
Кропоткин Петр һәм Ананьева-Рабинович Софья араһында никах сиркәү йолаһынан тыш, анархия принциптарындағы тулы тиң хоҡуҡлылыҡ формаһында өс йыллыҡ килешеү төҙөлә. Был килешеү буйынса айырылышыу йәки никахты оҙайтыу мөмкинлеге өс йыл һайын күҙ уңында тотола.

Был килешеү бер туҡтауһыҙ рәүештә 14 тапҡыр оҙайтыла, һөҙөмтәлә уларҙың никахы 43 йыл оҙайтыла, Петр Кропоткиндың 78 йәшкә тиклем, үлеменә тиклем, дауам итә&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=mPK6JoCsqVEC&amp;pg=PA209&amp;lpg=PA209#v=onepage&amp;q&amp;f=false|автор=Вячеслав Алексеевич Маркин|заглавие=Неизвестный Кропоткин|год=2002|издательство=ОЛМА Медиа Групп|страниц=448|isbn=978-5-224-02746-0}}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
Кропоткин исеме менән урамдар

'''Мәскәү'''&lt;ref&gt;''Земенков Б. С.'' Памятные места Москвы. М.: 1959. С. 74—75.&lt;/ref&gt;:

* [[:ru:Кропоткинский переулок|Кропоткинский переулок]] (элекке. Штаб тыҡрығы, 26-сы йорт, унда Пётр Кропоткин тыуған бала сағы үтә. 1925 йылдан 1939 йылға тиклем бинала Кропоткиндың музейы урынлаша&lt;ref&gt;''Фролов А. И.'' Московские музеи. М.: Издательский дом «Муравей», 1999. С. 255—256.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kropotkin.ru/предисловие/ Виртуальный музей П. А. Кропоткина].&lt;/ref&gt;. На здании установлена мемориальная доска&lt;ref&gt;[https://um.mos.ru/houses/dom_kropotkina/ Дом Кропоткина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421075722/https://um.mos.ru/houses/dom_kropotkina/ |date=2021-04-21 }} // Узнай Москву.&lt;/ref&gt;.
* [[:ru:Малый Лёвшинский переулок|Малый Лёвшинский переулок]], 4 (1855 тиклем), йорт һаҡланған.
* [[:ru:Малый Власьевский переулок|Малый Власьевский переулок]], 8 — 1855—1857 йыл йәшәй һәм һуңынан атаһына килә, йорт һаҡланмаған.
* [[:ru:Леонтьевский переулок|Леонтьевский переулок]], 26 — Рәсәйгә ҡайтҡандан һуң, бер аҙ ваҡыт йәшәй.

[[Файл:Дом_Новосёлова._ул.Кропоткинская_83._Памятник_Кропоткину..jpg|справа|мини|400x400пкс|Дмитров ҡалаһының Кропоткинский урамында П. А. Кропоткинға һәйкәл]]
[[Файл:Card-russia2017-kropotkin.png|справа|мини|Беренсе почта карточкаһы 175-летию со дня рождения Петр Кропоткин]]
'''Кропоткин хөрмәтенә атала һәм уның исемен йөрөтә:'''

* Краснодар крайындағы Кропоткин ҡалаһы (1921 йылдан).
* Иркутск өлкәһендә Кропоткин ҡасабаһы (1930 йылдан алып).
* Кропоткино ауылы, [[Аҡшәйех районы|Раздольненский район]], [[Ҡырым|Крым]] (1948 йылдан).
* Мәскәү метрополитенының «Кропоткинская» станцияһы (1935 йылдан 1957 йылға тиклем «Советтар һарайы» тип атала).
* Тверь ҡалаһындағы П. А. Кропоткин исемендәге китапхана (1920 йылдан алып быға тиклем Тверь кооперативтар аралашсылар ширҡәте китапханаһы булған).
* Кропоткин тыҡрығы [[Мәскәү]]ҙә (1994 йылда майҙандар, яр буйҙары һәм уның исемендәге урам) революцияға тиклемге исемдәр кире ҡайтарыла.
* Һүнгән Кропоткин вулканы. Бүрәт Республикаһы биләмәһендәге Янартауҙар үҙәнендә.
* 72 ҡалала урам.

==== Кропоткин музейҙары ====
* 1923 йылдың 9 декабрендә Мәскәүҙә Кропоткин тыуған Штаб тыҡрығы, 26 адресы буйынса мемориаль музей асыла&lt;ref&gt;[https://kropotkin.site/wp-content/uploads/2017/07/Nikolay_Lebedev_-_Muzey_P_A_Kropotkina_-_1928.pdf Лебедев Н. К. Музей Кропоткина. Ленинград-Москва, 1928.]&lt;/ref&gt;. Экспозицияла кенәз Кропоткиндар ғаиләһе тарихына арналған материалдар, Пётр Алексеевичтың һүрәттәре, карталары һәм ғилми хеҙмәттәре, «чайковсылар» түңәрәге ағзаларының фотоһүрәттәре урынлаштырылған. Англияла уның эш бүлмәһенең биҙәлеүен ҡабатлаған кабинет айырыуса ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. 1939 йылда музей бөтөрөлә, ә коллекцияһы тарҡатыла. Китаптар Ленин китапханаһына, ҡулъяҙмалары — Үҙәк дәүләт архивына, Һынлы сәнғәт дәүләт музейының Граждан институтына, Дмитровский район тыуған яҡты өйрәнеү музейына тапшырыла&lt;ref&gt;Фролов А. И. Московские музеи. М.: ИД «Муравей», 1999. С. 255—256.&lt;/ref&gt;.
* 2014 йылда Дмитровта ғалим һәм аҡыл эйәһе йәшәгән йортта П. А. Кропоткиндың Йорт-музейы асыла&lt;ref&gt;«Памятник почётному анархисту. Дом-музей Кропоткина в Дмитрове» — «Weekend», 26 сентября 2014 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://dmmuseum.ru/%D0%B4%D0%BE%D0%BC-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9-%D0%BF-%D0%B0-%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0/ Официальный сайт дома-музея П. А. Кропоткина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210503063926/http://dmmuseum.ru/%d0%b4%d0%be%d0%bc-%d0%bc%d1%83%d0%b7%d0%b5%d0%b9-%d0%bf-%d0%b0-%d0%ba%d1%80%d0%be%d0%bf%d0%be%d1%82%d0%ba%d0%b8%d0%bd%d0%b0/ |date=2021-05-03 }}.&lt;/ref&gt;.

==== Башҡалар ====
* 1968 йылда Мәскәүҙең «Центрнаучфильм» студияһында Кропоткин тураһында беренсе документаль фильм — «Петр Кропоткин» (тәүге исеме «Кенәз-фетнәсе») ижад ителә. Режиссеры Е. Г. Покровский, сценарист М. Арлазоров, ғилми консультант Н.M. Пирумова.
* 1988 йылда «Центрнаучфильм» киностудияһында Кропоткин тураһында «Фетнәсел кенәз» фильмы төшөрөлә (режиссёры Томберг Владимир Эрнестович).
* Дмитровта 2004 йылда Кропоткинға һәйкәл ҡуйыла (скульпторы — Александр Рукавишников&lt;ref&gt;[http://www.dmitrov-reg.ru/index.php?option=com_datsogallery&amp;Itemid=5&amp;func=detail&amp;catid=6&amp;id=15 Памятник Кропоткину] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318174647/http://www.dmitrov-reg.ru/index.php?option=com_datsogallery&amp;Itemid=5&amp;func=detail&amp;catid=6&amp;id=15 |date=2009-03-18 }}. Администрация Дмитровского муниципального района Московской области.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.etver.ru/lenta/index.php?newsid=22827 |title=Котёнка от анархиста Кропоткина пришлось убрать |website=ВТ Тверь |accessdate=2008-11-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090318200921/http://www.etver.ru/lenta/index.php?newsid=22827 |archivedate=2009-03-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318200921/http://www.etver.ru/lenta/index.php?newsid=22827 |date=2009-03-18 }}&lt;/ref&gt;.
* Иркутск өлкәһендә тау һырты.
* Уның хөрмәтенә 1965 йылда Анарктидала Мод Короле Ерендәге тау аталған (координаты: 71°51′ ю. ш. 6°35′ в. д. HGЯO), 1961 йылда САЭ картаһында табылған һәм билдәләнгән&lt;ref&gt;{{книга |автор=Масленников Б. Г. |заглавие=Морская карта рассказывает |ответственный=Под ред. [[Смирнов, Николай Иванович (адмирал)|Н. И. Смирнова]] |издание=2-е изд |место=М. |издательство=[[Воениздат]] |год=1986 |тираж=35000 |страницы=116|}}&lt;/ref&gt;.
* Киевта 2013 йылдың февралендә Кропоткин иҫтәлегенә арналған акция үтә. Михаил Хрушевский һәйкәленә Кропоткин исеме менән таҡтаташ ҡуйылған, сөнки ике фигураның да тышҡы оҡшашлығы көслө&lt;ref&gt;[http://avtonomia.net/2013/02/10/v-kieve-ustanovlen-pamyatnik-petru-kro/ В Киеве установлен памятник Петру Кропоткину] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131012002632/http://avtonomia.net/2013/02/10/v-kieve-ustanovlen-pamyatnik-petru-kro/ |date=2013-10-12 }}.&lt;/ref&gt;.
* 2021 йылдың 14 апрелендә Кропоткин ҡалаһында Петр Алексеевич Кропоткинға арналған һәйкәл асыу тантанаһы үтте&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gorod-kropotkin.ru/o-gorode/newsevents/segodnya-sostoyalos-otkrytie-pamyatnika-velikomu-uchenomu-s-mirovym-imenem-petru-alekseevichu-kropot/|title=Официальный сайт администрации города Кропоткина :: Сегодня состоялось открытие памятника великому ученому с мировым именем - Петру Алексеевичу Кропоткину, чьё имя с достоинством носит наш город|website=www.gorod-kropotkin.ru|access-date=2021-04-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ognikubani.ru/news/v-gorode/45354-v-kropotkine-otkryt-pamjatnik-vydajushhemusja-uchenomu-geografu-i-issledovatelju-cheloveku-imja-kotorogo-nosit-nash-gorod-petru-alekseevichu-kropotkinu/|title=В Кропоткине открыт памятник выдающемуся ученому: географу и исследователю, человеку, имя которого носит наш город — Петру Алексеевичу Кропоткину|website=Новости Кропоткина - Огни Кубани|access-date=2021-04-15}}&lt;/ref&gt;.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
Инанған анархист, ғалим-материалист һәм дәүләтте юҡҡа сығарыуҙы яҡлаусы булараҡ, Кропоткин А. П., ҡайһы берҙә уны «кенәз» тип атағанға, ироник ҡарай. Ул үҙенә ҡарата бер ҡасан да был дворян титулын ҡулланмай.

; Фамилияһының яҙылышы хаҡында

Революцияға тиклемге бөтә рәсми документтарҙа Пётр Алексеевич, уның ағаһы Александр кеүек, «Крапоткин» тип телгә алынған. Был дөрөҫ түгел. 1917 йылғы революцияға тиклем ике вариант — «а», «о» аша ла осрай. Брокгауза һәм Ефронаның яңы Энциклоциклопедик һүҙлегендә — «Кропоткин». «Британия энциклопедияһы» нда — шулай уҡ «о» аша.

Революционерҙың үлеме тураһында гәзитәрҙең күпселеге 1921 йылдың 8 февралендә уның фамилияһын «Крапоткин» тип яҙа. Тик «Беднота» гәзитендә, Памяти борца&quot; белдереүендә, элекке кенәз фамилияһын «о» аша яҙа.

1921 йылдың 15 февралендә Мәскәү эшсе һәм крәҫтиән депутаттары советы пленумы менән «иптәш Кропоткин Петр Алексеевичтың иҫтәлеген мәңгеләштереү тураһында» ғы ҡарар ҡабул ителгәс, тарихта заманса яҙыу нығытыла. Шуға ҡарамаҫтан, күп кенә таҡтаташтарҙа оҙаҡ ваҡыт фамилияны яҙыу «Крапоткин» тип һаҡлана. Ә 1918 йылда революционер хөрмәтенә үҙе иҫән саҡта уҡ аталған селигер пароходтарының береһе 1945 йылға тиклем «Крапоткин» тип йөрөтөлә. Ҡайһы бер швед авторҙары уның фамилияһын Krapotkin тип яҙған.

== Шулай уҡ ҡара ==
** [[:ru:Анархизм|Анархизм]]
** [[:ru:Социальный анархизм|Социальный анархизм]]
** [[:ru:Анархо-коммунизм|Анархо-коммунизм]]
** [[:ru:Кропоткинский комитет|Кропоткинский комитет]]

== Библиография ==
{{Колонки|30em}}
* Собрание сочинений в 2 т. М.: изд. Сытина, 1918.
* [[s:Поездка в Окинский караул (Кропоткин)|Поездка в Окинский караул]]. 1867.
* Речи бунтовщика. 1885.
* В русских и французских тюрьмах. 1887.
* [[Хлеб и Воля (книга)|Хлеб и воля]]. 1892.
* Современная наука и анархия. 1892.
* Государство и его роль в истории. 1896.
* Анархия, её философия, её идеал. 1896.
* Поля, фабрики и мастерские. 1899.
* Записки революционера. 1902.
* Взаимопомощь как фактор эволюции. 1902.
* Идеалы и действительность в русской литературе. 1905.
* Нравственные начала анархизма. 1906.
* В русских и французских тюрьмах. 1906.
* Век ожидания. 1907.
* Великая французская революция 1789—1793. 1909.
* Этика. 1921 (Из задуманного автором двухтомника был закончен только первый).
* «Дневник Кропоткина» Москва-Петроград: Государственное издательство. 1923.
* Общий очерк орографии Восточной Сибири // Записки Императорского Русского Географического общества по общей географии. 1875. Том 5.
* Доклад комиссии по снаряжению в северные моря (в соавторстве). 1871.
* Исследования о ледниковом периоде. Том 1. 1876; Том 2 (не издан до настоящего времени).
* The Desiccation of Eur-Asia // Geographical Journal. 1904. Volum 23. № 6.
* [[:en:Mutual Aid: A Factor of Evolution|Mutual aid: a factor of evolution]]. N. Y.: New York University Press. 1972 (1st edition 1902).
* Статьи по географии России для «Британской энциклопедии»: 9, 10 и 11 издания, 1875—1911.

;Книги
* [[s:В русских и французских тюрьмах (Кропоткин 1906)|«В русских и французских тюрьмах»]].
* [http://aitrus.info/node/941 «Великая французская революция»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413042618/https://aitrus.info/node/941 |date=2021-04-13 }}.
* [[s:Взаимная помощь как фактор эволюции (Кропоткин 1907)|«Взаимная помощь как фактор эволюции»]].
* [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHUmstTklmUWQzZk0/view «Государство и его роль в истории»].
* [[s:Записки революционера (Кропоткин)|«Записки революционера»]].
* [http://www.e-reading.club/book.php?book=1021470 «Идеалы и действительность в русской литературе»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210412164628/http://www.e-reading.club/book.php?book=1021470 |date=2021-04-12 }}.
* [https://avtonom.org/pages/petr-kropotkin-polya-fabriki-i-masterskie «Поля, фабрики и мастерские»] (в сокращении).
* [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHS0plVE4yWmV4eGs/view «Поля, фабрики и мастерские»] (Москва, 1908).
* [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHeFkxQ0d4UVpYNUU/view «Поля, фабрики и мастерские»] (Петербург — Москва, «Голос труда», 1921).
* [[s:Речи бунтовщика (Кропоткин)|«Речи бунтовщика»]].
* [http://aitrus.info/node/202 «Современная наука и анархия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413042543/https://aitrus.info/node/202 |date=2021-04-13 }}.
* [[s:Хлеб и воля (Кропоткин)|«Хлеб и воля»]].
* [https://avtonom.org/old/lib/theory/kropotkin/ethics.html «Этика. Происхождение и развитие нравственности»].
* [http://www.belousenko.com/books/kropotkin/kropotkin_anarkhija.htm «Анархия»] (сборник, 2002).
* [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHczIyRTBDWm8wb0k/view «Век ожидания»] (сборник статей, 1925).
* [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHT2h1Y0xOVXh0enM/view «Этика»] (избранные труды, 1991).

;Статьи
* [[s:Анархическая работа во время революции (Кропоткин)|«Анархическая работа во время революции»]].
* [http://aitrus.info/node/190 «Анархия, её философия, её идеалы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413044611/https://aitrus.info/node/190 |date=2021-04-13 }}.
* [[s:Век ожидания (Кропоткин)|«Век ожидания»]].
* [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHM2pCSUVmOWxjQjQ/view «Коммунизм и анархия»] (1902).
* [[s:Нравственные начала анархизма (Кропоткин)|«Нравственные начала анархизма»]].
* [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHRjBSQWpveWJMcnM/view «Нужен ли анархизм в России?»] (1904).
* [https://avtonom.org/pages/petr-kropotkin-ob-aktakh-lichnogo-i-kollektivnogo-terrora «Об актах личного и коллективного террора»].
* [http://aitrus.info/node/2976 «Парижская коммуна»].
* [[s:Политические права (Кропоткин)|«Политические права»]] (глава из книги «Речи бунтовщика»).
* [https://avtonom.org/old/lib/theory/kropotkin/rechi.html «Представительная демократия»] (отрывок из книги «Речи бунтовщика»).
* [https://avtonom.org/pages/petr-kropotkin-revolyutsionnaya-ideya-v-revolyutsii «Революционная идея в революции»].
* [https://avtonom.org/pages/petr-kropotkin-spravedlivost-i-nravstvennost «Справедливость и нравственность»].
* [http://oldcancer.narod.ru/150PAK/01-13PAK_wtd.htm «Что же делать?»].
* [http://aitrus.info/node/201 «Что такое анархия?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413043254/https://aitrus.info/node/201 |date=2021-04-13 }}.

;Письма
* [http://oldcancer.narod.ru/Nonfiction/PAK-Letters-chron.htm Письма П. А. Кропоткина, 1857—1920].
{{Конец кол}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|6}}

== Әҙәбиәт ==
** ''Акай Л.'' [https://ru.theanarchistlibrary.org/library/lora-akaj-kakov-je-nastoyaschij-kropotkin Каков же настоящий Кропоткин?]
** ''Баландин Р. К.''. [http://www.krotov.info/libr_min/11_k/ro/potkin_1.htm Анархия — это свобода] // Кропоткин П. А. Анархия: Сборник / Сост. и предисловие Р. К. Баландина. — М.: Айрис-пресс, 2002.
** ''[[:ru:Брешко-Брешковская, Екатерина Константиновна|Брешковская Е. К.]]'' [https://web.archive.org/web/20100724074250/http://spb-anarchists.anho.org/00brech.htm Три анархиста: П. А. Кропоткин, Мост и Луиза Мишель]
** ''[[:ru:Будницкий, Олег Витальевич|Будницкий О. В.]]'' [http://new-anarchy.narod.ru/kropotkinterror.htm П. А. Кропоткин и проблема революционного терроризма]
** ''Грузман Г.'' [http://ricolor.org/history/eng/enciklop/kropotkin/g1/ Князь П. А. Кропоткин — кузнец интеллектуальной славы России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240805195803/http://ricolor.org/history/eng/enciklop/kropotkin/g1/ |date=2024-08-05 }}. // Загубленные гении России.
** ''Гордон А. В.'' [http://oldcancer.narod.ru/150PAK/1-06Gordon.htm Кропоткин в российской рецепции Великой Французской революции]
** ''Гроссман-Рощин И.'' [http://www.magister.msk.ru/library/philos/grosi001.htm К критике основ учения П. А. Кропоткина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200612062726/http://www.magister.msk.ru/library/philos/grosi001.htm |date=2020-06-12 }}
** ''[[:ru:Дамье, Вадим Валерьевич|Дамье В.]], Рублёв Д.'' [http://magazines.russ.ru/nz/2009/5/da6.html Экономические взгляды Петра Кропоткина и вызовы XXI века] // Неприкосновенный запас. — 2009. — № 5(67).
** ''Дамье В.'' [http://aitrus.info/node/5151 Петр Кропоткин: судьба революционера]
** ''Дамье В.'' [http://aitrus.info/node/86 Развитие анархо-коммунизма Кропоткина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180205180145/http://aitrus.info/node/86 |date=2018-02-05 }}
** ''Дамье В.'' [http://aitrus.info/node/1276 Элизе Реклю, Пётр Кропоткин и анархистский коммунизм]
** ''Дамье В.'' [http://www.aitrus.info/node/4550 Кропоткин и биология аутопоэзиса]
** {{ВТ-ЭСБЕ|Кропоткин, Петр Алексеевич}}
** ''Маркин В. А.'' [https://books.google.ru/books?id=mPK6JoCsqVEC&amp;printsec=frontcover «Неизвестный Кропоткин»]. — «Олма-пресс», [[:ru:2002|2002]]. — [[:ru:Special:BookSources/5224027462|ISBN 5-224-02746-2]].
** ''Мкртичян А. А.'' [http://www.krotov.info/history/19/1890_10_2/1842_kropotrin.htm П. А. КРОПОТКИН И ЗАПАДНАЯ ЕВРОПА Оп.: Новая и новейшая история. 1991. № 2.]
** ''Пирумова Н. М.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/BOOKS/KROPOTKIN/INTRO.HTM Пётр Кропоткин]. — {{М.}}: Наука, 1972.
** [[:ru:Постников, Алексей Владимирович|Постников А. В.]] [http://oldcancer.narod.ru/150PAK/4-06Postnikov.htm Картография в творчестве П. А. Кропоткина] // П. А. Кропоткин и современность. М., 1993. — С. 80-92.
** ''[[:ru:Рахманинова, Мария Дмитриевна|Рахманинова М. Д.]]'' [http://vphil.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=746 Кропоткин и Штирнер: современность как точка встречи полюсов анархизма] // [[:ru:Вопросы философии|Вопросы философии]]. — 2013, № 4. — С. 99-111.
** Старостин Е. В. Библиографический указатель: «П. А. Кропоткин» — Москва: 1980. Выпуски 1 и 2.
** ''Сухов А. Д.'' П. А. Кропоткин в истории русской философии // Философские науки. 2013. № 4. — с. 33—45
** [https://iphras.ru/uplfile/root/biblio/2007/Sukhov_1.pdf ''Сухов А. Д.'' П. А. Кропоткин как философ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240517214407/https://www.iphras.ru/uplfile/root/biblio/2007/Sukhov_1.pdf |date=2024-05-17 }}: [монография] / Российская акад. наук, Ин-т философии. — Москва: ИФ РАН, 2007. — 144 с.
** [http://oldcancer.narod.ru/150PAK/index.html Труды международной научной конференции, посвящённой 150-летию со дня рождения П. А. Кропоткина]. Москва, Дмитров, С.-Петербург, 9-15 декабря 1992. — Вып. 1-4. — {{М.}}, 1995—2002.
** {{книга|автор=[[Ударцев, Сергей Фёдорович|Ударцев С. Ф.]]|заглавие=Кропоткин|место=М.|издательство=Юридическая литература|год=1989|страниц=144|серия=[[Из истории политической и правовой мысли]]|isbn=5-7260-0100-1|тираж=}}
** ''[[:ru:Шуб, Давид Натанович|Шуб Д.]]'' [https://web.archive.org/web/20090319060745/http://www.hronos.km.ru/libris/lib_sh/shub16.html Политические деятели России (1850-х—1920-х гг.) Кропоткин и Ленин]
** ''Jensen Albert'' Peter Krapotkin, hans liv och idéer. Revolutionens förkämpar. — Stockholm: Axel Holmström, 1921.
** ''Müller Gotelind'' China, Kropotkin und der Anarchismus. — Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2001.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал = Анархизм
|Викицитатник = Пётр Алексеевич Кропоткин
|Викитека = Пётр Алексеевич Кропоткин
|Тема = Кропоткин, Пётр Алексеевич
}}
* {{Rodovid|282674}}
* [https://www.prlib.ru/collections/697132 Коллекции Президентской библиотеки имени Б. Н. Ельцина: П. А. Кропоткин (1842—1921)]
* [https://www.youtube.com/watch?v=9KDvxYiwd-8 Похороны П. А. Кропоткина (документальная кинохроника)]
* [https://web.archive.org/web/20080516182814/http://www.agrorede.org.br/ceca/Piotr/pk.html Похороны П. А. Кропоткина. Москва. 13 февраля 1921 года. (21 фото)]{{мертвая ссылка |url=http://www.agrorede.org.br/ceca/Piotr/pk.html |id=20080516182814}}
* [http://autotravel.ru/phalbum/10147/046.html Усадьба Кропоткиных] в Урусово Липецкой области.
* [http://www.komcity.ru/wiki/Кропоткин_Петр_Александрович Статья о Кропоткине на komcity.ru]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://vikent.ru/enc/5940/ Последние годы князя П. А. Кропоткина в России]
* [http://frezer38.narod.ru/ Дом-музей П. А. Кропоткина]
* [http://kropotkin.ru/ Виртуальный музей П. А. Кропоткина]
* [http://oldcancer.narod.ru/alphab.htm#K Работы П. А. Кропоткина] в библиотеке А. Бирюкова
* [http://oldcancer.narod.ru/bibliogr/PAK_biblio-1980-1.htm Прижизненные издания трудов П. А. Кропоткина]
* [http://oldcancer.narod.ru/bibliogr/PAK_biblio-1980-1.htm Посмертные издания трудов П. А. Кропоткина. Статьи в Encyclopaedia Britannica]
* [https://web.archive.org/web/20180209063259/https://tvereparhia.ru/biblioteka-2/k/3249-kropotkin-p-a Труды П. А. Кропоткина на сайте Тверской епархии]
* [https://project1917.ru/heroes/petr-kropotkin Петр Кропоткин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228181212/https://project1917.ru/heroes/petr-kropotkin |date=2021-02-28 }} на сайте [[1917. Свободная история|Проекта1917]]
* [http://higeo.ginras.ru/view-record.php?tbl=person&amp;id=703 Библиография по естественным наукам] {{ИС РАН}}
* [https://www.youtube.com/playlist?list=PLXSHfOyQYte8azRI8NoJVpoCu4CsPKCSW Князь Кропоткин. Аудио-книги.] Alphabet/Youtube
{{ВС}}

[[Категория:1917 йылға тиклем Рус география йәмғиәте ағзалары]]
[[Категория:Шәхестәр:Этика]]
[[Категория:Сәйәси философтар]]
[[Категория:Эволюционистар]]
[[Категория:Анархо-коммунистар]]
[[Категория:Рәсәй империяһы журналистары]]
[[Категория:Рәсәй империяһы географтары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1921 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:8 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1842 йылда тыуғандар]]
[[Категория:9 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Мәҡәләлә Викикитапханаға һылтанмаһы булған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>5opim9680wzdlsde1pu5mijvg1wjazp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Латыштар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174433</id>
    <revision>
      <id>1302728</id>
      <parentid>1283728</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T21:06:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21666" sha1="ou9y253qj8v7imfmg692z4uvi1mbbwu" xml:space="preserve">
[[Файл:Latvian_song_festival_by_Dainis_Matisons,_2008.jpg|мини|350x350пкс|Латыштар]]
'''Латыштар''' ({{Lang-lv|latvieši}}, {{lang-ru|латыши}}) — балт [[Халыҡ|халҡы]], Латвия халҡының 60,3% тирәһен тәшкил итә (2 894 1 263 кешенән 549 095 кеше). Төп теле — [[Латыш теле|латышса]], һинд-европа ғаиләһе балт төркөмө. Диндар латыштар — башлыса протестант һәм [[Католицизм|католиктарҙан]] тора, шулай уҡ православ динлеләр бар&lt;ref&gt;[http://www.pravoslavie.lv/ Официальный сайт ЛПЦ МП]&lt;/ref&gt;. 1994 йылда Латвияла тыуғандарҙың барыһы араһында латыштар (әсәләре буйынса) 62,5% тәшкил иткән, был уларҙың ил халҡы нисбәтенән 8% юғарыраҡ, әммә был тыуым үлем кимәленән кәмерәк&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=|isbn=|archiveurl=|ref=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|страницы=|заглавие=Итоги переписи населения Латвии|номер=33—34|год=|издательство=|место=|тип=сайт|издание=[[Демоскоп Weekly]]|ссылка=http://www.demoscope.ru/weekly/033/evro01.php|оригинал=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;

== Сығыштары ==
Латыштар '''балт''' (''латгал, курши, земгал'' һәм ''сел'') һәм XIII-XVI быуаттарҙа урта быуат Ливонияһы булған осорҙа  [[фин-уғыр]] (ливтар) халыҡтарының ҡан ҡатнашыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Яҙма латыш теле булғанлығына латыш теленә әйләндерелгән  &quot;Отче наш&quot; тигән баҫма дәлил булып тора, ул Мюнстерҙың  &quot;Космография&quot;һынан тәржемә ителгән булған (Cosmographia, 1544) , ләкин шулай уҡ 1525 йылда Германияла латыш телендә нәшер ителгән, әммә һаҡланып ҡалмаған «Лютеран мессаһы» ла телгә алына&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kultura.lv/ru/heritage/33/|title=Официальный портал культуры Латвии|accessdate=2011-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924171150/http://www.kultura.lv/ru/heritage/33/|archivedate=2008-09-24|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080924171150/http://www.kultura.lv/ru/heritage/33/ |date=2008-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

&quot;Латыш катехизисы&quot; (&quot;Lettisch Vademecum&quot;) 1631 йылда Георг Манцель тарафынан яҙылған, Латвия тарихы буйынса тәүге китаптарҙың береһен - &quot;Historia Lettica&quot; (&quot;Historia Lettica&quot;) 1649 йылда Пауло Эйнхорн баҫып сығарған. 1685-1694 йылдарҙа Э. Глюк латыш теленә [[Библия]]ны тәржемә иткән&lt;ref name=&quot;Блинкена216&quot;&gt;{{Китап|автор=Блинкена А. Я.|заглавие=Языки Российской Федерации и соседних государств|часть=Латышский язык|место=М.|издательство=Наука|год=2001|том=2|страницы=216|isbn=5-02-011268-2}}&lt;/ref&gt;.

== Этнонимы ==
Хәҙерге латыш халҡының &quot;латыштар&quot; тип атала башларлыҡ ойошҡанына тиклем [[урыҫтар]] уларҙы латгалдар тигән тар мәғәнәлә атап йөрөткән, ә киң мәғәнәлә уларға туғандаш барлыҡ балт халыҡтарын билдәләгән&lt;ref&gt;[http://www.etnosy.ru/node/268 ''Эгле Валдис''. Латыши: язык и история.]&lt;/ref&gt;.

Быны Н.М. Карамзиндың Рәсәй дәүләте тарихы тураһындағы китабында ла табырға мөмкин:

&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;
Между сими иноплеменными народами, жителями или соседями древней России, Нестор именует ещё Летголу (Ливонских Латышей), Зимголу (в Семигалии), Корсь (в Курляндии) и Литву, которые не принадлежат к Финнам, но вместе с древними Пруссами составляют народ Латышский.&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;— &lt;cite&gt;&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot; id=&quot;CITEREFКарамзин1816—1829&quot;&gt;''[[Карамзин Николай Михайлович|Карамзин Н.]]''&lt;/span&gt;&lt;/cite&gt;&lt;cite&gt;&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot; id=&quot;CITEREFКарамзин1816—1829&quot;&gt;''[[Карамзин Николай Михайлович|М.]]''&amp;#x20;&lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P248&quot;&gt;[https://ru.wikisource.org/wiki/История%20государства%20Российского%20(Карамзин)/Том%20I/Глава%20II Глава II. О славянах и других народах, составивших государство Российское.]&lt;/span&gt;&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x2F;&amp;#x20;История государства Российского.&amp;nbsp;— &lt;abbr title=&quot;Санкт-Петербург&quot;&gt;СПб.&lt;/abbr&gt;: &lt;span style=&quot;border-bottom:1px dotted gray; cursor:default;&quot; title=&quot;Типография&quot;&gt;Тип.&lt;/span&gt; Н. Греча, 1816—1829.&amp;nbsp;— Т.&amp;nbsp;1.&lt;/span&gt;&lt;/cite&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Диаспоралары ==

=== Рәсәйҙә ===
[[Файл:Latvia_1962_3kop_USSR.jpg|мини|180x180пкс|[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] почта маркаһы , [[1962 йыл]]]]
Латыш диаспораһы Рәсәйҙә өс төп төркөмдән барлыҡҡа килә: XIX быуат уртаһынан башлап Латвиянан киткән &quot;иҫке латыштар&quot;;  Сталин репрессиялары осоронда депортацияға  дусар булған латыштар (ул саҡта репрессияларға 50 меңгә яҡын кеше дусар ителә тип раҫланыла; һәм совет осоронда үҙ теләге менән күсеп килеүселәр&lt;ref&gt;[http://magazines.russ.ru/oz/2002/3/2002_03_25.html#_ftnref7 Журнальный зал | Отечественные записки, 2002 N3 | Николай Митрохин — Этнонационалистическая мифология в советском партийно-государственном аппарате]&lt;/ref&gt;). Бөтә латыш үҙәктәре бер ойошмаға - Рәсәй Латыш съезына берләшкән. Мәскәүҙә латыш йәкшәмбе мәктәбе бар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.am.gov.lv/ru/moscow/diaspora/|title=Латышская община в России|accessdate=2011-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110605190428/http://www.am.gov.lv/ru/moscow/diaspora/|archivedate=2011-06-05|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;

1927 йылда [[Ленинград өлкәһе]]ндә (ул ваҡытта буласаҡ Новгород һәм Псков өлкәләрен үҙ эсенә алған) 39 мең латыш булған; 1930/31 уҡыу йылында һәр  658 латышҡа бер мәктәп булған. Өлкә партия мәктәбе ҡарамағында латыштар өсөн бүлек, Герцен исемендәге педагогия институтында латыш секторы, Ленинградта Латыш мәғариф йорто була. 1934 йылда Ленинград радиоһында латыш редакцияһы булдырыла. 1937 йылдың октябрендә ВКП (б) ҡала комитеты ҡарары буйынса Латыш мәғариф йорто бөтөрөлә. Латыш театры 1938 йылдың 3 мартындағы Леноблисполком ҡарары буйынса бөтөрөлә; 1938 йылдың март аҙағына латыш мәктәптәре ғәҙәти мәктәптәргә үҙгәртелә&lt;ref&gt;''Смирнова Т. М.'' [http://www.alternativy.ru/old/magazine/htm/01_1/lenobl.htm Многонациональная Ленинградская область] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004931/http://www.alternativy.ru/old/magazine/htm/01_1/lenobl.htm |date=2016-03-05 }} «Альтернативы» № 1 / 2001&lt;/ref&gt;.

Репрессиялар һәм [[һуғыш]] һөҙөмтәһендә Ленинград латыштары һаны һиҙелерлек кәмей һәм хәҙер Ленинград өлкәһендә улар бик аҙ йәшәй.

Күсеп килгән латыштарҙың тоҡомдары ойошоп йәшәгән урындар - [[Себер]]  ( [[Красноярск крайы]]&lt;ref&gt;[http://www.krskstate.ru/society/nations/etnoatlas/0/etno_id/71 Этноатлас Народы и народности, населяющие Красноярский край] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111215033237/http://krskstate.ru/society/nations/etnoatlas/0/etno_id/71 |date=2011-12-15 }}&lt;/ref&gt; һәм [[Омск өлкәһе]]&lt;ref&gt;[http://www.omskmap.ru/point/s_ryjkovo/lore/122 История села Рыжково]&lt;/ref&gt;), шулай уҡ [[Башҡортостан]]&lt;ref&gt;[http://offtop.ru/castles/v11_351067__.php Латыши: этнография, фольклор, традиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111019143904/http://offtop.ru/castles/v11_351067__.php |date=2011-10-19 }}&lt;/ref&gt;.

Рәсәйҙә билдәле латыштар — революционер Ивар Тенисович Смилга; именлек органдары эшмәкәре:  [[ВЧК]] рәйесе урынбаҫары [[Петерс Яков Христофорович|Яков Христофорович Петерс]] һәм Мартын Иванович Лацис, Леонид Заковский (береһе1-се ранг именлек комиссары  исеменә лайыҡ булған бик һирәк кешеләрҙән); хәрби начальник Яков Алкснис —  РККА Хәрби-Һауа Көстәре главкомы һәм башҡалар.

==== Башҡортостанда ====
Башҡортостан Республикаһында 1,5 мең тирәһе латыш йәшәй. Улар ойошҡан рәүештә республиканың Архангел һәм Иглин райондарында көн итә. Башҡортостандың латыш торамалары быуаттан ашыу тарихҡа эйә. XIX быуатта Балтик буйында аграр үҙгәртеп ҡороуҙар крәҫтиәндәрҙе ситтә бәхет эҙләргә мәжбүр итә. 1860-90 йылдарҙа улар көнсығышҡа, шул иҫәптән хәҙерге Башҡортостан биләмәһенә әүҙем күсенә башлай.

Өфө губернаһына тәүгеләрҙән булып 1878 йылда яңы урынға күсеп килгән Я.Вейнбергс тигән бай була. Ул башҡорттарҙан дисәтинәһен 25-шәр һумдан ер һатып алған. Хәҙерге [[Иглин районы]]ндағы [[Ауструм]] ауылы ултырған ерҙә (тәржемәлә - &quot;Восток&quot;) тәүге латыш торамаһы ойошторола &lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/204729-latyshi-bashkortostana-sokhranyayut-rodnoy-yazyk-i-natsionalnuyu-kulturu/ Латыши Башкортостана сохраняют родной язык и национальную культуру]&lt;/ref&gt;.

1989 йылда республикала Латыш милли-мәҙәни үҙәге  ойошторолған. 2007 йылда Рәсәй Федерацияһы Латыштары конгресы ултырышы Архангел районының Архангел ауылында үткәрелә, был сараның инициаторы - Латыш милли-мәҙәни үҙәге. &lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/90135/ Латыштар йәмәғәт ойошмаһы]&lt;/ref&gt;.

[[Архангел районы]]ның [[Максим Горький (Архангел районы)|Максим Горький ауылына]] латыш телен өйрәтеү өсөн [[Рига]]нан республика бюджеты аҡсаһына уҡытыусы саҡыртылып тора. Республика латыштары үҙҙәренең бейеүҙәрен бейей, байрамдарын билдәләй. Тыуған яҡты өйрәнеү музейы, балаларҙың художестволы үҙешмәкәр ансамбле ойошторолған&lt;ref&gt;[https://bash.news/yuldash/asyk-studiya/23900-bashkortostan-duclyk-ile-4534 Башҡортостан - дуҫлыҡ иле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415034925/https://bash.news/yuldash/asyk-studiya/23900-bashkortostan-duclyk-ile-4534 |date=2021-04-15 }}&lt;/ref&gt;

=== Белоруссияла ===
Ун туғыҙынсы быуат аҙағы - XX быуат башында Белоруссия территорияһында тиҫтәләгән латыш биләмәләре булған; 1928 йылда БССР биләмәһендә 1 890 латыш крәҫтиән хужалығы булған&lt;ref&gt;[http://lb-science.wixsite.com/project/lb-col Латышские колонии на территории Беларуси во второй половине XIX — первой половине XX века]&quot;Латыши и белорусы: вместе сквозь века&quot;&lt;/ref&gt;1924-1934 йылдарҙа Витебскиҙа халыҡ суды ҡарамағында латыш милли камераһы була&lt;ref&gt;[http://lb-science.wixsite.com/project/lib-new2 Национальные суды в истории белорусского судоустройства]Избранные труды / В. Н. Бибило. — Минск : Право и экономика, 2011. — 356 с. — (Серия «Научные труды белорусских ученых»).&lt;/ref&gt;. 

2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Белоруссияла 1549 латыш көн иткән. Латыштарҙың өстән бер өлөшө тиерлек Витебск өлкәһендә (499 кеше) йәшәгән.

283 кеше [[Минск]]иҙа, 190 кеше Минск өлкәһендә, 180 - Гродно өлкәһендә, 150 - Брест өлкәһендә, 136 - [[Гомель өлкәһе]]ндә, 111 кеше Могилев өлкәһендә йәшәгән&lt;ref&gt;[http://www.belstat.gov.by/informatsiya-dlya-respondenta/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_535/ Перепись населения 2009. Национальный состав Республики Беларусь. Том 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190218021249/http://www.belstat.gov.by/informatsiya-dlya-respondenta/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_535/ |date=2019-02-18 }}. — {{Мн.}}, 2011 — С. 7.&lt;/ref&gt;

== Мәҙәниәте ==
Латыш халыҡ  мәҙәниәте башлыса крәҫтиән йәшәйешенә бәйле. Утар тибындағы бер йорт-ихатанан торған торамалар өҫтөнлөк итә. Традицион торлаҡ бинаһы - асыҡ усаҡлы бурама (ыҙма). Ҡатындар һәм ҡыҙҙар өсөн алъяпҡысһыҙ өйҙән сығыу оят тип һаналған, ул үҙенә башҡа биҙәк йәки  үҙенә башҡа ысул менән үрелгән билбау менән нығытылған.

Ҡатын-ҡыҙҙар ҡайҙа булһа ла бер нисә сакт (махсус брошь) менән  беркетелгән аҡ йөн япмалар бөркәнеп йөрөгәндәр. Халыҡта биҙәнеү әйберҙәре магик көскә эйә булған, уларҙы ғаилә йолаларында файҙаланғандар. Биҙәүестәр билдәле зат, ырыу, төбәк, социаль йәки кемдәндер алынған сығышты (ҡатын иренең тамғаларын йөрөткән) күрһәткән. Хатта торлаҡ, хужалыҡ кәрәк-яраҡтары ҡоролмалары, өҫкө кейем, ғаилә эштәре һәм календарь рәүешендә лә ырыу билдәләре ҡулланылған.

Хужалыҡта йорт һәм ауыл һөнәрселеге ҙур роль уйнай. Һәр хужа хеҙмәт ҡоралдарынан алып йорт кәрәк-яраҡтарына тиклем барыһын да эшләй белә: ир-ат өсөн был тимерселек, көршәк яһау, балта оҫталығы, мискә эшләү булһа, туҡыу, бәйләү, үреү - ҡатын-ҡыҙҙар шөғөлө. Тимерсе иң абруйлы кеше тип иҫәпләнгән.(Этнография. Л. В. Королькова)

Боронғо йолаларҙың тотороҡлолоғо дымлы һәм һалҡынса климат арҡаһында йөн әйберҙәр эшләүҙә һәм ҡулланыуҙа сағыла. Иң сағыу һәм яратҡан йолалары - [[Балтик йыр һәм бейеү байрамы|йыр һәм бейеү байрамдары]]&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/Dziesmusvetki Dziesmu un Deju svētki на Facebook]&lt;/ref&gt;,  бында улар халыҡ йырҙарын хор менән башҡара&lt;ref&gt;[http://rus.delfi.lv/news/daily/latvia/prazdnik-pesni-9-faktov-o-kotoryh-vy-vozmozhno-ne-znali.d?id=43405671 Праздник песни: 9 фактов, о которых вы, возможно, не знали]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.liveriga.com/ru/5871-vseobschiy-latyishskiy-prazdnik-pesni-i-tantsa Всеобщий латышский Праздник песни и танца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129143221/http://www.liveriga.com/ru/5871-vseobschiy-latyishskiy-prazdnik-pesni-i-tantsa |date=2014-11-29 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* Рәсәй халыҡтары: альбом матур, Санкт-Петербург, ширҡәте типографияһында «йәмғиәт файҙаһына», 3 декабрь 1877, ст. 90
* {{Китап|автор=|год=2008|тираж=|isbn=978-5-98624-092-3|серия=|страниц=224|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Платина (PLATINA)|часть=Латыши и латгальцы|место=Красноярск|издание=2-е изд., перераб. и доп|ответственный=Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. [[Рафиков, Рашит Гиззатович|Р. Г. Рафиков]] ; редкол.: [[Кривоногов, Виктор Павлович|В. П. Кривоногов]], Р. Д. Цокаев|викитека=|ссылка=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas|оригинал=|заглавие=Этноатлас Красноярского края|ссылка часть=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas/0/etno_id/71|ref=Этноатлас Красноярского края}} Архивная копия 29 ноябрь 2014 н Wayback Machine

== Һылтанмалар ==

* ''Кудрявцев И.'' [http://www.igpi.ru/info/people/kudriav/publ/latv.html Феномены политического национализма на примере Латвийской Республики]
* ''Стродс Х.'' [http://latvji.narod.ru/Strods.html Начало переселения латышских крестьян в Россию в 40-е — 60-е гг. XIX в.]
* [http://feb-web.ru/feb/ivl/vl4/vl4-3792.htm История всемирной литературы: В 8 томах / АН СССР; Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького; Гл. редкол.: Г. П. Бердников (гл. ред.), А. С. Бушмин, Ю. Б. Виппер (зам. гл. ред.), Д. С. Лихачев, Г. И. Ломидзе, Д. Ф. Марков, А. Д. Михайлов, С. В. Никольский, Б. Б. Пиотровский, Г. М. Фридлендер, М. Б. Храпченко, Е. П. Челышев. — М.: Наука, 1983—1994.]

[[Категория:Латыштар]]
[[Категория:Рәсәй халыҡтары]]</text>
      <sha1>ou9y253qj8v7imfmg692z4uvi1mbbwu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нураев Хәмит Садиҡ улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175203</id>
    <revision>
      <id>1302767</id>
      <parentid>1184836</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T10:03:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5215" sha1="t1tps8n4e05kkxkzq6zz41hjyxaijj9" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Нураев}}
'''Нураев Хәмит Садиҡ улы''' ({{lang-ru|Нураев Хамит Садикович}}; [[9 май]] [[1926 йыл]] — [[2005 йыл]]) — муниципаль хеҙмәткәр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1-се (1945)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.su/awards/anniversaries/1513855630 Юбилейная награда Хамита Нураева]&lt;/ref&gt; һәм 2-се дәрәжә (1985)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie41415009/ Документы о награждении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510144745/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie41415009/ |date=2021-05-10 }}&lt;/ref&gt; [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. [[Хәйбулла районы]]ның почётлы гражданы&lt;ref&gt;[https://haibulla.bashkortostan.ru/district/honorary/588/ Нураев Хамит Садыкович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510144210/https://haibulla.bashkortostan.ru/district/honorary/588/ |date=2021-05-10 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Хәмит Садиҡ улы Нураев 1926 йылдың 9 майында [[Башҡорт АССР-ы]] [[Йылайыр кантоны]] (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Хәйбулла районы]]) [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылында тыуған.

Хеҙмәт юлын 15 йәшендә, 1941 йылда, башлаған — Бөйөк Ватан һуғышының тәүге йылында уҡ ауылындағы Сталин исемендәге колхозда иҫәпсе була.

1943 йылдың ноябрендә 17 йәшлек егет армияға алына һәм [[Чкалов өлкәһе]]ндәге Павловка хәрби лагерының уҡыу батальонына ебәрелә.

Тәүге яуға 1944 йылдың йәйендә инә. Ул [[Псков өлкәһе]]нең көньяғында Идрица ҡалаһы өсөн барған һуғыш була. Артабан 2-се Балтик буйы фронтында [[Латвия]]ны азат итеү өсөн яуҙарҙа ҡатнаша. Бында тәүге тапҡыр яралана, әммә сафта ҡала. [[Рига]] янындағы бер алышта иһә ул ҡаты яралана. Госпиталдәрҙә оҙайлы дауалау һөҙөмтәһендә ғүмерен һаҡлап ҡала алалар, әммә егеттең аяғын ҡырҡырға тура килә. Ун һигеҙ йәшлек егет инвалид булып ҡала һәм тыуған яғына әйләнеп ҡайта&lt;ref&gt;[https://haibulla.bashkortostan.ru/district/honorary/588/ Нураев Хамит Садыкович//Муниципального район Хайбуллинский район Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510144210/https://haibulla.bashkortostan.ru/district/honorary/588/ |date=2021-05-10 }}&lt;/ref&gt;.

Һуғыштан ҡайтҡас, Хәмит Садиҡ улы 1945—1965 йылдарҙа [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] Советы башҡарма комитеты финанс бүлегенең яуаплы хеҙмәткәре булып эшләй.

1965 йылдан район ҡулланыусылар йәмғиәте инструкторы, 1968 йылдан райпо идараһы рәйесенең кадрҙар буйынса урынбаҫары вазифаларында хеҙмәт итә. 1985 йылда ошо вазифаһынан хаҡлы ялға сыға.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.su/awards/anniversaries/1513855630 Юбилейная награда Хамита Нураева]&lt;/ref&gt;
*2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie41415009/ Документы о награждении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510144745/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie41415009/ |date=2021-05-10 }}&lt;/ref&gt;
* Миҙалдар һәм Почет грамоталары&lt;ref&gt;[https://haibulla.bashkortostan.ru/district/honorary/588/ Нураев Хамит Садыкович//Муниципального район Хайбуллинский район Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510144210/https://haibulla.bashkortostan.ru/district/honorary/588/ |date=2021-05-10 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары ]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]</text>
      <sha1>t1tps8n4e05kkxkzq6zz41hjyxaijj9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Низаметдинов Мансар Низаметдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175328</id>
    <revision>
      <id>1302761</id>
      <parentid>1300477</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T08:46:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10321" sha1="qrzsiuizszc0mslfxkvhm6vw75omkhd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Низаметдинов Мансар Низаметдин улы''' — ([[БАССР]]-ҙың [[Мәсәғүт кантоны]] Ҡалмаҡол улусы [[Тирмән (Салауат районы)|Тирмән]] ауылында [[1919 йыл]]дың [[15 апрель|15 апрел]]ендә тыуған — [[1978 йыл]]дың [[15 май]]ында вафат булған, Тирмән ауылында ерләнгән) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан, [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитан]]&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie20652867/?ysclid=ldfz7m597u974958706 Память народа. Низаметдинов Мансар Низамович]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vk.com/public189849351 Тирмән мәҙәниәт йорто сайты]&lt;/ref&gt;.
 
== Биографияһы ==
Низаметдинов Мансар Низаметдин улы [[1919 йыл]]дың 15 апрелендә Тирмән ауылында (хәҙерге — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]]) ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Тирмән ете йыллыҡ мәктәбенән һуң Белорет ҡалаһында фабрика-завод уҡыуҙарын һәм Благовещен ҡалаһындағы агромәктәпте тамамлай. Һуғыш алдынан агроном булып хеҙмәт юлын башлай.

== Хәрби юлы ==
[[1939 йыл]]дың 1 сентябрендә [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафтарына хеҙмәткә саҡырыла.
Хәрби хеҙмәтен [[Сахалин]]да, Оха ҡалаһында 188-се сик һағы (пограничный) уҡсылар полкында башлай.

[[Хабаровск]] хәрби училищеһына уҡырға инә, һәм Бөйөк Ватан һуғышы башланыу сәбәпле, 1941 йылдың 1 сентябрендә экстерн рәүештә тамамлай.
 
382-се уҡсылар дивизияһы формалашыу менән, [[Волхов]] фронтына китә.
Хәрби хеҙмәтен лейтенант дәрәжәһендә башлай, миномёт ротаһы менән командалыҡ итә, һуңғараҡ миномёт батальоны командиры итеп тәғәйенләнә.

59-сы армияға ҡараған 374-се уҡсылар дивизияһы составында, танктарға ҡаршы тороусы подразделениелә һуғыша.

[[1943 йыл]]да Мга ҡалаһы янында контузия ала.

Госпиталдә дауалағандан һуң, Новгородты азат итеүҙә ҡатнаша. [[1944 йыл]]дың 20 ғинуарында дошман Новгород ҡалаһынан ҡыуыла.
 
Артабан Красносельский Ҡыҙыл Байраҡлы Кутузов орденлы 125-се уҡсылар дивизияһыны 657-се уҡсылар полкы командиры сифатында Ленинград фронтына ебәрелә. 125-се уҡсылар дивизияһы [[Ленинград]]ты [[1942 йыл]]дың февраленән [[1944 йыл]]дың ғинуарына тиклем обороналай&lt;ref&gt;[http://samsv.narod.ru/Div/Sd/sd125/default.html 125-се уҡсылар дивизияһы]&lt;/ref&gt;.

[[1944 йыл]]дың 20 сентябрендә, Ленинград-Новгород операциялары барышында, [[1944 йыл]]дың 14 ғинуар — 1 мартында [[Ленинград]], [[Волхов]] һәм 2-се Балтик буйы фронттары, Балтик флоты менән берлектә хәрәкәт итеп, [[Ленинград блокадаһы]]н тулыһынса өҙә.

Таллин һөжүм итеү операцияһы барышында Мансар Низаметдин улы 1944 йылдың февраленән сентябренә тиклем Нарва, Таллин ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша&lt;ref&gt;[https://pobeda.elar.ru/issues/osvobozhdenie-tallinna/trudnyy-put-k-tallinnu/ [[Таллин]]ды азат итеү] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210517212846/https://pobeda.elar.ru/issues/osvobozhdenie-tallinna/trudnyy-put-k-tallinnu/ |date=2021-05-17 }}&lt;/ref&gt;.
 
[[Көнсығыш Пруссия]] биләмәһендә дошман көстәренең ҡаршылығын йырып сығыуҙа, [[Көнигсберг]] ҡалаһы (хәҙер — Калининград) өсөн ҡаты яуҙарҙа ҡатнаша.

Одер йылғаһын кисеп сығыу операцияларында ҡатнаша, Оппельн һәм Нейсс ҡалалары янында дошмандарҙы юҡ итә.

Берлин штурмында төп пункт ролен үтәгән Сандомир ҡалҡыулығында барған ҡаты алыштарҙа ҡатнаша.

[[Польша]]ның Катовице ҡалаһын азат иткәндән һуң, һөжүм Сосновице һәм Бреслау ҡалаһына йүнәлтелә.

Артабан [[Берлин]], [[Дрезден]] ҡалаларына күсергә тейеш булһа ла, [[Чехословакия]]ла фетнә башланыу сәбәпле, Бальденберг, Фрейберг, Гроссберг ҡалаларын алғандан һуң, уларҙың часы Чехословакия территорияһына күсә.

Низаметдинов Мансар [[Прага]] ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнаша.
Һуғышты 125-се уҡсылар дивизияһы составында 657-се уҡсылар полкы командиры Борис Петрович Нецветаевтың (1945 йылдың 5 февраленән) урынбаҫары була.
&lt;!-- 657 сп 125 сд 117 ск--&gt;
[[1945 йыл]]дың 1 декабрендә, һаулығы торошо насарайыу сәбәпле, армиянан демобилизациялана.

== Ғаиләһе ==
Һуғыштан һуң тыуған Тирмән ауылына ҡайта, [[Агрономия|агроном]] һәм партия ойошмаһы секретары булып эшләй.
 
Тормош иптәше Мария Александровина (Алексеева) менән өс бала тәрбиәләп үҫтерәләр.
 
[[1978 йыл]]дың 15 майында вафат була.

== Наградалары ==
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (06.06.1945)
* [[«Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы]] (22.12.1942)&lt;!-- 72 сд 21 А --&gt;&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie20652867/?ysclid=ldfz7m597u974958706 Память народа. Низаметдинов Мансар Низамович]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Күп һанлы хөкүмәт наградалары

== Хәтер ==
Низаметдинов Мансар Низаметдин улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Салаватский район, т. 9, 2004 ISBN 5-295-03394-5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Салауат районы]] [[Тирмән (Салауат районы)|Тирмән]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО Картотека награждений: шкаф 61, ящик 7

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie20652867/?ysclid=ldfz7m597u974958706 Память народа. Низаметдинов Мансар Низамович]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://vk.com/public189849351 Тирмән мәҙәниәт йорто сайты]
* [https://pobeda.elar.ru/issues/osvobozhdenie-tallinna/trudnyy-put-k-tallinnu/ Таллинды азат итеү] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210517212846/https://pobeda.elar.ru/issues/osvobozhdenie-tallinna/trudnyy-put-k-tallinnu/ |date=2021-05-17 }}
* [https://ru.wikipedia.org/wiki/125-%D1%8F_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F 125-се Кутузов исемендәге дивизия]
* [https://ok.ru/profile/466158832804/statuses/152992409398692 Мансар менән Мария Низаметдиновтарҙың фотоһы]

== Әҙәбиәт ==
* [http://samsv.narod.ru/Div/Sd/sd125/default.html 125-се уҡсылар дивизияһы]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Ленинград оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:1919 йылда тыуғандар]]
[[Категория:15 апрелдә тыуғандар]]
[[Категория:Салауат районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Салауат районында вафат булғандар]]</text>
      <sha1>qrzsiuizszc0mslfxkvhm6vw75omkhd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәсәлимов Нәғим Мәсәлим улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175577</id>
    <revision>
      <id>1302750</id>
      <parentid>1069312</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T05:46:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5476" sha1="f48bon1uya2ozlb9gtoac8o864ssbys" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Мәсәлимов Нәғим Мәсәлим улы'''([[1904 йыл]] — ?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 58-се кавалерия полкының санитар-ездовойы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1945)&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/21-lichnyj-sostav-divizii/bukva-m/1076-masalimov-nagim-masalimovich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавлерийской дивизии» Личный состав. Масалимов Нагим Масалимович{{ref-ru}}]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Нәғим Мәсәлим улы Мәсәлимов [[1904 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] хәҙер [[Дәүләкән районы]] [[Имай-Ҡарамалы]] ауылында тыуған.[[1941 йыл|1941 йылда,]] Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Дәүләкән районының хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына.112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы санчасында санитар-ездовой булып хеҙмәт итә.

== Батырлығы ==
Нәғим Мәсәлим улы, гвардия ҡыҙылармеецы, Владимиро-Волынский янында барған һуғышта дошман уты аҫтында яраланған һалдаттарҙы санчасҡа күсерә, бынан тыш ул үҙенә беркетелгән аттарҙы яҡшы тәрбиәләй: улар һәр ваҡыт көр, ваҡытында ашата һәм таҙа тота. Бының өсөн ул «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/21-lichnyj-sostav-divizii/bukva-m/1076-masalimov-nagim-masalimovich?Itemid=104 Наградной документ Масалимова Нагима Масалимовича{{ref-ru}} ]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23254671/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DМасалимов%26first_name%3DНа Масалимов Нагим Масалимович. Наградной лист] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709194409/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23254671/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%9D%D0%B0 |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] (1944)
* [[«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы]] (1945)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/21-lichnyj-sostav-divizii/bukva-m/1076-masalimov-nagim-masalimovich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавлерийской дивизии» Личный состав]{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1378724071/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DМасалимов%26first_name%3DНа Документы о награждении Масалимова Нагима Масалимовича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602214625/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1378724071/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%9D%D0%B0 |date=2021-06-02 }}{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23254671/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DМасалимов%26first_name%3DНа Масалимов Нагим Масалимович Наградной лист ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709194409/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23254671/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%9D%D0%B0 |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:1904 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Дәүләкән районында тыуғандар]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>f48bon1uya2ozlb9gtoac8o864ssbys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нәҙершин Мотаһар Закир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175578</id>
    <revision>
      <id>1302772</id>
      <parentid>1272030</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T10:40:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8600" sha1="5u9a58qxasf1zxo093abpb9ufwj010o" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Нәҙершин Мотаһар Закир улы''' ([[1923 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия сержанты. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1944)&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/22-lichnyj-sostav-divizii/bukva-n/1483-nadyrshin-mutagar-zakirovich?Itemid=104 Шаймуратовцы]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Картотека награждений&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1273929884/ Память народа. НАДЫРШИН Мутагар Закирович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713173406/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1273929884/ |date=2021-07-13 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Мотаһар Закир улы Нәҙершин 1923 йылда [[Башҡорт АССР-ы]] [[Бөрйән районы]]ның [[Тимер (Бөрйән районы)|Тимер]] ауылында тыуа. [[1942 йыл]]да [[Бөрйән районы хәрби комиссариаты]] тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] сафына алына&lt;ref&gt;[https://veteran1945.jimdofree.com/воины-кавалеристы-112-ой-башкирской-кавалерийской-дивизии-призванные-бурзянским-рвк/ воины-кавалеристы 112-ой башкирской кавалерийской дивизии, призванные бурзянским рвк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603000736/https://veteran1945.jimdofree.com/%D0%B2%D0%BE%D0%B8%D0%BD%D1%8B-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%8B-112-%D0%BE%D0%B9-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC-%D1%80%D0%B2%D0%BA/ |date=2021-06-03 }}&lt;/ref&gt;. 148-се гвардия артиллерия-миномет полкы 16-сы гвардия Ҡыҙыл Байраҡлы дивизияның 7-се гвардия кавалерия корпусында 5-се батареяла элемтәсе булып хеҙмәт итә. Полк командиры гвардия майоры Хәбиров һәм гвардия полковнигы Вәлиевтың Нәҙершиндың шәхси хәрби ҡағыҙына яҙған яҙыуҙарында былай тип әйтелә: {{Цитата|Нәҙершин Мотаһар Закир улы 5-се батарея командирының элемтәһе булып хеҙмәт итеп, бөтә һуғыш барышында үҙ бурысына намыҫ менән ҡараны һәм һәр ваҡыт мәғлүмәттәрҙе батарея командирына ваҡытында еткереп, хәрби заданиеларҙы теүәл үтәргә ярҙам итте. 1944 йылдың 23 июлендә Осмолица районында (Польша) батареянан полк штабына барышлай өс кешенән торған немецтар төркөмөнә юлыға һәм, уларҙы әсиргә алып, полк штабына алып килә. Хөкүмәт наградаһы Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ.}}

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 10 авгусындағы Указы менән немец илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн яугир Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Сайт ветерана&quot;&gt;[https://veteran1945.jimdofree.com/вернулись/надршин-мутагар-закирович/#:~:text=НАДРШИН%20Мутагар%20Закирович%2C%201923%20года,призыва%3A%20Бурзянский%20РВК%2C%20Башкирская%20АССР%2C НАДРШИН МУТАГАР ЗАКИРОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215635/https://veteran1945.jimdofree.com/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C/%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%88%D0%B8%D0%BD-%D0%BC%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/#:~:text=НАДРШИН%20Мутагар%20Закирович%2C%201923%20года,призыва%3A%20Бурзянский%20РВК%2C%20Башкирская%20АССР%2C |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt;.

Нәҙершин Мотаһар Закир улы 1946 йылда демобилизациялана&lt;ref name=&quot;Сайт ветерана&quot;/&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)&lt;ref name=&quot;Картотека награждений&quot; /&gt;
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944, 1945)&lt;ref name=&quot;Картотека награждений&quot; /&gt;
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1943)&lt;ref name=&quot;Картотека награждений&quot; /&gt;
* «1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)&lt;ref name=&quot;Картотека награждений&quot; /&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://veteran1945.jimdofree.com/воины-кавалеристы-112-ой-башкирской-кавалерийской-дивизии-призванные-бурзянским-рвк/ Воины-кавалеристы 112-ой башкирской кавалерийской дивизии, призванные Бурзянским рвк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603000736/https://veteran1945.jimdofree.com/%D0%B2%D0%BE%D0%B8%D0%BD%D1%8B-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%8B-112-%D0%BE%D0%B9-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC-%D1%80%D0%B2%D0%BA/ |date=2021-06-03 }}{{ref-ru}}{{V|9|07|2021}}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/22-lichnyj-sostav-divizii/bukva-n/1483-nadyrshin-mutagar-zakirovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. НАДЫРШИН Мутагар Закирович]{{ref-ru}}{{V|9|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1273929884/ Память народа. НАДЫРШИН Мутагар Закирович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713173406/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1273929884/ |date=2021-07-13 }}{{ref-ru}}{{V|9|07|2021}}
* [https://veteran1945.jimdofree.com/вернулись/надршин-мутагар-закирович/#:~:text=НАДРШИН%20Мутагар%20Закирович%2C%201923%20года,призыва%3A%20Бурзянский%20РВК%2C%20Башкирская%20АССР%2C Надршин Мутагар Закирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215635/https://veteran1945.jimdofree.com/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C/%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%88%D0%B8%D0%BD-%D0%BC%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/#:~:text=НАДРШИН%20Мутагар%20Закирович%2C%201923%20года,призыва%3A%20Бурзянский%20РВК%2C%20Башкирская%20АССР%2C |date=2021-06-02 }}
* {{Бурзянская энциклопедия|Надршин Мутагар Закирович|страница =369}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>5u9a58qxasf1zxo093abpb9ufwj010o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175587</id>
    <revision>
      <id>1302756</id>
      <parentid>1228994</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T06:44:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3751" sha1="15raqr9ej6x57y259y43sfjew5dswo4" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}

'''Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы''' ([[1904 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия өлкән сежанты, гвардия кесе ветеринария фельдшеры&lt;ref name=&quot;Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/21-lichnyj-sostav-divizii/bukva-m/1295-mugallimov-galej-mugallimovich?Itemid=104 Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;МУГАЛЛИМОВ Галей Мугаллимович&quot;&gt;[https://1418museum.ru/heroes/28102346/?SEARCH=Y МУГАЛЛИМОВ Галей Мугаллимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602214459/https://1418museum.ru/heroes/28102346/?SEARCH=Y |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt;, «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены кавалеры.

== Биографияһы ==
Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы [[1904 йыл]]да [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ҡандра районы]] [[Үрмәкәй]] ауылында тыуа&lt;ref name=&quot;Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы&quot; /&gt;. 1941 йылдың 1 декабрендә [[Ҡыҙыл Армия]] сафына [[Туймазы районы]] хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда гвардия өлкән сержанты Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы 7 гвардия кавалерия корпусының 16 гвардия кавалерия дивизияһы 58 гвардия кавалерия полкында кесе ветеринария фельдшеры булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;МУГАЛЛИМОВ Галей Мугаллимович&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы&lt;ref name=&quot;МУГАЛЛИМОВ Галей Мугаллимович&quot; /&lt;ref name=&quot;Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;МУГАЛЛИМОВ Галей Мугаллимович&quot; /&gt; һәм «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены (1943)&lt;ref name=&quot;МУГАЛЛИМОВ Галей Мугаллимович&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1005850863/7 Мугаллимов Галей]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; менән бүләкләнә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/21-lichnyj-sostav-divizii/bukva-m/1295-mugallimov-galej-mugallimovich?Itemid=104 Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero79771402/ Память народа. Мугаллимов Галей Мугаллимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213231/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero79771402/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/28102346/?SEARCH=Y МУГАЛЛИМОВ Галей Мугаллимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602214459/https://1418museum.ru/heroes/28102346/?SEARCH=Y |date=2021-06-02 }}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>15raqr9ej6x57y259y43sfjew5dswo4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нагаев Ғүмәр Ғибәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175703</id>
    <revision>
      <id>1302757</id>
      <parentid>1069314</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T07:06:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8713" sha1="tf03dei0rebqk2cl0fkweo22evohnge" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Нагаев Ғүмәр Ғибәт улы''' ([[15 июнь]] [[1915 йыл]] — [[17 август]] [[2005 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия старшинаһы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 275-се кавалерия полкы эскадронында взвод командиры. Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ([[1943]]), ([[1945]]), 1-cе ([[1989]]) һәм 2-се ([[1985]]) дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/22-lichnyj-sostav-divizii/bukva-n/1479-nagaev-gumer-gibatovich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавлерийской дивизии» Личный состав Нагаев Гумер Гибатович] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Ғүмәр Ғибәт улы Нагаев [[1916 йыл|1915 йыл]]дың 15 июнендә [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Хәйбулла районы]] [[Турат]] (хәҙер [[Иләс]]) ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Хәйбулла районы «Ҡыҙыл юл» колхозында тракторҙа эшләй.&lt;br&gt;
[[1937 йыл]]да хәрби хеҙмәткә алына. [[Житомир]] өлкәһенең [[Овруч]] ҡалаһында артиллерист булып хеҙмәт итә.&lt;br&gt;
[[1939 йыл]]дың авгусында Алыҫ Көнсығышта япондарға ҡаршы Халхин-Гол өсөн барған һуғыштарҙа ҡатнаша. Япон милитаристарын ҡыйратҡас, көҙ көнө хәрби хеҙмәттән ҡайта һәм тыуған колхозында эшләй башлай.&lt;br&gt;
[[1941 йыл]]дың аҙағында яңынан хеҙмәткә алына һәм Дим станцияһында ойошторолған кавалерия дивизияһына эләгә.Полигонда хәрби әҙерлек үткәндән һуң, [[1942 йыл]]дың мартында [[Воронеж]] өлкәһендә һуғышҡа инә. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы эскадронында контрразведка взводының командиры булып хеҙмәт итә. &lt;br&gt;
[[1943 йыл]]дың ноябрендә яралана. Госпиталдә дауаланғандан һуң, Башҡорт кавалерия составында яу юлын дауам итә. Ауыр һуғыш операцияларында -[[Украина]] һәм [[Польша]]ны азат итеүҙә ҡатнаша. Фашистик [[Германия]]ны еңгәндән һуң, [[Иран]] менән [[Төркиә]] сиктәрендә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Хәйбулла шаймуратовсылары&quot;&gt;{{китап |автор=Марат Мәмбәтов |заглавие=Хәйбулла шайморатовсылары |ответственный= |ссылка=https://yeshlek.rbsmi.ru/articles/ht/x1241jbulla-shajmoratovsylary-2479/?sphrase_id=115262 |место= |издательство=&quot;Йәшлек&quot; |год=10.05.2021 |том= |страниц= |страницы= |isbn= |ref= }}&lt;/ref&gt;.

== Батырлығы ==
Ғүмәр Ғәбит улы Ворошиловград өлкәһенең Чернухино станцияһы өсөн барған алыштарҙа ҡыйыулығы өсөн [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]]на лайыҡ була. Дивизияның контрразведка бүлеге составында бандеровсыларға ҡаршы көрәшә.Уларҙың башлығы Романовты һәм уның 25 кешеһен ҡулға алыуҙа ҡатнаша. Ошо хәрби бурысты намыҫ менән үтәгәне өсөн [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1506012647/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3DНагаев%26first_name%3DГумер%26middle_name%3DГибатович%26group Документы о награждений Нагаева Гумер Гибатовича ]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Һуғыштан һуңғы яҙмышы ==
[[1945 йыл]]да демоблизациялана, тыуған ауылына ҡайтып, тракторҙа эшләй башлай. Ике йылдан һуң, колхоз рәйесе итеп тәғәйенләнә.&lt;br&gt;
[[1960 йыл]]дан [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|«Аҡъяр]]» совхозының Юлбарыҫ бүлексәһендә етәксе булып эшләй. Аҙаҡ «Степной» колхозы рәйесе булып эшләп, хаҡлы ялға сыға&lt;ref name=&quot;Хәйбулла шаймуратовсылары&quot; /&gt;

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән.Өс ул, өс ҡыҙ тәрбиәләп, уҡытып, тормош юлына аяҡ баҫтырған.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943), (1945)
* 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары (1989), (1985)
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] (1943)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)
* [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы]] (1945)
* [[«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы]] ()

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/22-lichnyj-sostav-divizii/bukva-n/1479-nagaev-gumer-gibatovich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав.Нагаев Гумер Габитович {{ref-ru}}]{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1506012647/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3DНагаев%26first_name%3DГумер%26middle_name%3DГибатович%26group. Документы о награждений Нагаева Гумер Гибатовича {{ref-ru}}]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}
* {{китап |автор=Марат Мәмбәтов |заглавие=Хәйбулла шайморатовсылары |ответственный= |ссылка=https://yeshlek.rbsmi.ru/articles/ht/x1241jbulla-shajmoratovsylary-2479/?sphrase_id=115262 |место= |издательство=&quot;Йәшлек&quot; |год=10.05.2021 |том= |страниц= |страницы= |isbn= |ref= }}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:15 июндә тыуғандар]]
[[Категория:1916 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Хәйбулла районында тыуғандар]]
[[Категория:2005 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Берлинды алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>tf03dei0rebqk2cl0fkweo22evohnge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Носратуллин Нурулла Носратулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175811</id>
    <revision>
      <id>1302765</id>
      <parentid>1284896</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T09:49:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6850" sha1="c30d1awwib9s4s0375fnig6q177gdhl" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Носратуллин Нурулла Носратулла улы''' ([[1901 йыл]] — [[22 июль]] [[1942 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец, сержант&lt;ref name=&quot;БРГИ&quot;&gt;[http://brgi1.ru/wp-content/uploads/2020/04/pamyat-nasha-sovest_.pdf Гульнара Вахитова, Римма Тимербулатова. Память — наша совесть]&lt;/ref&gt;. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 2-се эскадроны ҡылыссыһы, 294-се кавалерия полкы отделениеһы командиры&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/22-lichnyj-sostav-divizii/bukva-n/1543-nusratullin-nurulla-nusratullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Нурулла Носратулла улы Носратуллин 1901 йылда [[Башҡортостан]]дың [[Нуриман районы]] [[Яңы Күл]] (башҡа сығанаҡ буйынса Һатлыҡ ауылында&lt;ref name=&quot;БРГИ&quot; /&gt;) ауылында тыуған. [[Ҡыҙыл Армия]]ға Нуриман районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Һуғышҡа тиклем ул Буденный исемендәге колхозда эшләй, ғаиләһендә алты бала тәрбиәләнә. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 2-се эскадроны ҡылыссыһы, 294-се кавалерия полкы отделениеһы командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt;. 1942 йылдың 22 июлендә ҡаты яуҙа батырҙарса һәләк була&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163144/ Сведения из донесения о потерях относительно Нуруллы Нусратуллина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709215529/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163144/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;.

Нурулла Носратуллиндың яуҙашы, батальон комиссары (фамилияһы билдәһеҙ) хатынан:

{{Цитата|Һәләк булған Носратуллин Нурулла Носратулла улының ҡатынына. Башҡорт АССР-ы Нуриман районы Һатлыҡ ауылы.

Хөрмәтле иптәш, мин, ысынында, һеҙҙең исем-шәрифтәрегеҙҙе белмәйем. Әммә, шуға ҡарамаҫтан, һәләк булған Нурулла улы Носратуллин тураһында хәбәр итеүҙе үҙ бурысым тип һанайым: 1942 йылдың 29 июлендә немец фашистары менән ҡаты алыш ваҡытында беҙҙең окоп янында теп-теүәл йөрәгенә пуля тейеп һәләк булған сержанттың кәүҙәһе табылды. Һул кеҫәһендә уның уртаһынан үтәнән-үтә тишелгән 4413792-се һанлы партия билеты бар ине, һәм тағы ла ул мина ярсығы менән яраланған булған. Ҡасан һәләк булған, билдәһеҙ. Әммә бер нисә көн элек тип фаразлап була, көслө алыш арҡаһында шундуҡ ерләргә форсат булманы, 1942 йылдың 30 июлендә таңғы сәғәт биштә мин уны ерләнем, был хаҡта военкоматҡа хәбәр итәм һәм уның депутат танытмаһын һәм Мәскәүгә ауыл хужалығы күргәҙмәһенә барыу өсөн танытмаһын ебәрәм.&lt;br&gt;&lt;br&gt; Коммунистик сәләм менән батальон комиссары (ҡултамғаһы)&lt;ref name=&quot;БРГИ&quot; /&gt;|}}.

[[Курск өлкәһе]] Тербун районы Озерки ауылында (хәҙер [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Липецк өлкәһе]]) ерләнгән.

== Хәтер ==
* 1949—1950 йылдарҙа [[Липецк өлкәһе]]нең [[Икенсе Тербуны]] ауылында Башкавдивизияның 246 яугиры туғанлыҡ ҡәберендә ерләнә. Ҡәберлек өҫтөндә таш һәйкәл — дүрт ҡырлы киҫелгән пирамида ҡуйыла. [[1961 йыл]]дың 2 майынын 11 майына тиклем обелиск янында теҙ сүккән яугир скульптураһы ҡуйыла&lt;ref name=&quot;Вторые Тербуны&quot;&gt;[https://veteranrb.ru/v-lipetskoj-oblasti-otkryli-pamyatnik-voinam-112-j-bashkavdivizii/ В Липецкой области открыли памятник воинам 112-й Башкавдивизии]&lt;/ref&gt;. 2018 йылдың 10 ноябрендә Башҡорт милли-мәҙәни «Аҡ тирмә» төркөмө (Мәскәү) башланғысы менән Рәсәй Федерацияһы ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһы тулы хоҡуҡлы вәкиллеге ярҙамында ҡәберлектәге һәйкәл яңыртыла: гипсобетон статуя урынында Урал оҫталары ижад иткән бронза һалдат фигураһы ҡалҡа, яңы обелискиҙа дивизия атлыларының тулы исемлеге яҙылды&lt;ref name=&quot;Вторые Тербуны&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/22-lichnyj-sostav-divizii/bukva-n/1543-nusratullin-nurulla-nusratullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|07|07|2021}}
* [http://brgi1.ru/wp-content/uploads/2020/04/pamyat-nasha-sovest_.pdf Гульнара Вахитова, Римма Тимербулатова. Память — наша совесть]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_doroga1149718/ Карточка «Дороги памяти» на Нуруллы Нусратуллина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709211505/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_doroga1149718/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|07|07|2021}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Нуриман районы]]</text>
      <sha1>c30d1awwib9s4s0375fnig6q177gdhl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ниғмәтуллин Карам Ғиләж улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175897</id>
    <revision>
      <id>1302762</id>
      <parentid>1267117</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T09:20:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3482" sha1="0t497dr6nonxhcmiv9eo25jjinxe7h8" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Ниғмәтуллин Карам Ғиләж улы''' ({{lang-ru|Нигматуллин Карам Гилязович}} ([[22 март]] [[1924 йыл]] — [[25 февраль]] [[2012 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры.&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/22-lichnyj-sostav-divizii/bukva-n/1514-nigmatullin-karam-gilyazovich?Itemid=104 НИГМАТУЛЛИН Карам Гилязович (Гилязетдинович)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero40271079/ Нигматуллин Карам Гилязович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213255/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero40271079/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Карам Ғиләж улы Ниғмәтуллин 1924 йылдың 22 мартында хәҙерге Башҡортостандың [[Фёдоровка районы]]нда тыуған. [[Бөйөк Ватан һуғышы|Һуғышҡа]] 1942 йылдың 6 августында алына. Хәрби билетындағы яҙмаларға ярашлы, присяганы 1942 йылдың 10 ноябрендә ҡабул итә. 1947 йылдың 14 февралендә демобилизациялана, тип хәбәр итә ветерандың ейәне Ниғмәтйән Ханов.&lt;ref name=&quot;БП&quot;&gt;[https://www.moypolk.ru/soldier/nigmatullin-karam-gilyazetdinovich-1 Бессмертный полк]&lt;/ref&gt;

Хәрби юлын 1942 йылда 31-се гвардия дивизияһының 9-сы ротаһында танкист булып башлай. [[Дон]] йылғаһы янындағы алышта яралана, дауаланырға Өфө госпиталенә ебәрелә. Госпиталдә [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] ойошторолоуы тураһында ишетә һәм уйлап та тормай ғариза бирә. Күнекмәләрҙән һуң, дивизияла кесе лейтенант дәрәжәһендә хеҙмәтен дауам итә, Берлинғаса барып етә. Һуғыштан һуң ике йыл Кавказда хеҙмәт итә.&lt;ref&gt;[https://srgazeta.ru/articles/istoriya/kavaleristy-iz-bashkirii/ Стерлитамакский рабочий. 25.11.2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210609095346/https://srgazeta.ru/articles/istoriya/kavaleristy-iz-bashkirii/ |date=2021-06-09 }}&lt;/ref&gt;

Ниғмәтуллин Карам Ғиләж улы [[2012 йыл]]дың 25 фералендә вафат.&lt;ref name=&quot;БП&quot; /&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* III дәрәжә [[Дан ордены]] (1945)
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:III дәрәжә Дан ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]</text>
      <sha1>0t497dr6nonxhcmiv9eo25jjinxe7h8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нәзиров Әсғәт Динислам улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175925</id>
    <revision>
      <id>1302770</id>
      <parentid>1201991</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T10:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5810" sha1="kkfvifq5031i5l9nngg2ju4ilv0fejp" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Нәзиров Әсғәт Динислам улы''' ([[9 март]] [[1914 йыл]] — [[23 июль]] [[1942 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, өлкән лейтенант, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның артиллерия дивизионы штабы начальнигы ярҙамсыһы&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/22-lichnyj-sostav-divizii/bukva-n/1515-nazyrov-askhat-dinislamovich?Itemid=104 Назыров Асхат Динисламович ]&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Әсғәт Динислам улы Нәзиров 1914 йылдың 9 мартында [[Башҡорт АССР-ы]] [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Алайғыр]] ауылында тыуған&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero105472626/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3Dec7f385b27593ecd67a09e416e5ceacbv1%26last_name%3DНазиров%26first_name%3DАсхат%26middle_name%3DДинисламович%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran% Память Народа. Назиров Асхат Динисламович. Донесение о безвозвратных потерях {{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210610122644/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero105472626/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3Dec7f385b27593ecd67a09e416e5ceacbv1%26last_name%3D%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82%26middle_name%3D%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%25 |date=2021-06-10 }}&lt;/ref&gt;
[[1937 йыл]]дың 1 октябрендә [[Новосибирск]] хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. Чкалов зенит-артиллерия училищеһын тамамлай.
Ватан һуғышының беренсе көндәренән үк фронтта була.
[[1941 йыл]]дың декабрендә [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]на саҡырыла. Дивизияның артиллерия көсөн ойштороуҙа актив ҡатнаша. 101-се айырым атлы-артиллерия дивизион штабы начальнигы булып хеҙмәт итә. [[Липецк өлкәһе]]нең Тербуни-2 ауылы эргәһендә барған һуғышта һәләк була. [[Орёл өлкәһе]] Ҙур Колодезь ауылында (хәҙер Липецк өлкәһе) ерләнә&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии&quot;/&gt;

== Әҙәбиәттә ==
Әсғәт Динислам улы Нәзиров тураһында [[Әхтәм Ихсан]] 112-се Башҡорт атлы дивизияһының [[1941]]—[[1945 йыл]]дарҙағы Ватан һуғышында күрһәткән ҡаһарманлыҡтарын һүрәтләгән «Саҡма тояҡ аттарҙа» китабында былай тип яҙа:

{{Цитата|Боевой заданиены үтәгәндә геройҙарса һәләк булған Әсғәт Нәзировты ҙур хөрмәт менән ерләнеләр. Ул хәрби белемле , уңған һәм сос артиллерист ине.Мәрхүм Нәзировты күмгән көндө политрук Низамовтың кәйефе насар ине.Эңерҙә бер төркөм комсомолецтар менән осрашты, уларға Нәзировтың көндәлеген уҡыны  &lt;ref&gt;{{китап |автор= Әхтәм Ихсан |заглавие=«Саҡма тояҡ аттарҙа» |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1995 й |страницы=49-сы б.}}&lt;/ref&gt;.|}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/22-lichnyj-sostav-divizii/bukva-n/1515-nazyrov-askhat-dinislamovich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Назыров Асхат Динисламович {{ref-ru}}]{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero105472626/ Память Народа. Назиров Асхат Динисламович{{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709204328/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero105472626/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:9 мартта тыуғандар]]
[[Категория:1914 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Ҡырмыҫҡалы районында тыуғандар]]
[[Категория:23 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:1942 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>kkfvifq5031i5l9nngg2ju4ilv0fejp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәзитов Харис Ғиматдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175930</id>
    <revision>
      <id>1302749</id>
      <parentid>1046568</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T04:59:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4914" sha1="01vgu8zdcu70a2vsri292pwif4ypv0o" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мәзитов Харис Ғиматдин улы''' (1909 йыл — ?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, өлкән сержант. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 275-се кавалерия полкы 1-се эскадроны взводы командиры ярҙамсыһы&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/21-lichnyj-sostav-divizii/bukva-m/1047-mazitov-kharis-gimatdinovich-2?Itemid=104 МАЗИТОВ Харис Гиматдинович. Шаймуратовцы]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Харис Ғиматдин улы Мәзитов 1909 йылда [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] (хәҙер [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]) [[Үрге Яйыҡбай]]&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt; тыуған. Һуғыш башланғас, БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]]ға саҡырыла. Данлыҡлы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы 1-се эскадроны взводында командир ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. 1942 йылдың 10 июлендә [[Курск өлкәһе]]ндә (хәҙер [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Липецк өлкәһе]]) Тербуны районы тирәһендәге аяуһыҙ алыштар барышында хәбәрһеҙ юғала&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Яугирҙың һуңғы төйәге Икенсе Тербуны ауыл биләмәһендәге туғанлыҡ ҡәберлегендә. Кире ҡайтармаҫлыҡ юғалтыуҙар исемлегендә Яйыҡбай ауылында йәшәгән яугирҙың ҡатыны Мәзитова Рәбиға күрһәтелгән&lt;ref&gt; [https://terbuny.org/images/stories/documents/raznoe/112_spisok_pogibshih_2017.04.19.pdf Список потерь. 2 Тербуны. Братское захоронение]&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
1949—1950 йылдарҙа [[Липецк өлкәһе]]нең [[Икенсе Тербуны]] ауылында Башкавдивизияның 246 яугиры туғанлыҡ ҡәберендә ерләнә. Ҡәберлек өҫтөндә таш һәйкәл — дүрт ҡырлы киҫелгән пирамида ҡуйыла. [[1961 йыл]]дың 2 майынын 11 майына тиклем обелиск янында теҙ сүккән яугир скульптураһы ҡуйыла&lt;ref name=&quot;Вторые Тербуны&quot;&gt;[https://veteranrb.ru/v-lipetskoj-oblasti-otkryli-pamyatnik-voinam-112-j-bashkavdivizii/ В Липецкой области открыли памятник воинам 112-й Башкавдивизии]&lt;/ref&gt;. 2018 йылдың 10 ноябрендә Башҡорт милли-мәҙәни «Аҡ тирмә» төркөмө (Мәскәү) башланғысы менән Рәсәй Федерацияһы ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһы тулы хоҡуҡлы вәкиллеге ярҙамында ҡәберлектәге һәйкәл яңыртыла: гипсобетон статуя урынында Урал оҫталары ижад иткән бронза һалдат фигураһы ҡалҡа, яңы обелискиҙа дивизия атлыларының тулы исемлеге яҙылды&lt;ref name=&quot;Вторые Тербуны&quot; /&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Икенсе Тербуны]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
— [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/21-lichnyj-sostav-divizii/bukva-m/1047-mazitov-kharis-gimatdinovich-2?Itemid=104 МАЗИТОВ Харис Гиматдинович. Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|07|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163200/ Мазитов Харис Гиматдинович. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213122/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163200/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|07|07|2021}}
— [https://terbuny.org/images/stories/documents/raznoe/112_spisok_pogibshih_2017.04.19.pdf Список потерь. 2 Тербуны. Братское захоронение]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалғандар]]
[[Категория:Баймаҡ районы]]</text>
      <sha1>01vgu8zdcu70a2vsri292pwif4ypv0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөхәмәтшин Ғәлимйән</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175932</id>
    <revision>
      <id>1302754</id>
      <parentid>1199523</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T06:33:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6065" sha1="5qq0d4yjtx4ixpqhj2mga5t90hzi4jx" xml:space="preserve">{{фш|Мөхәмәтшин}}
{{Ук}}
'''Мөхәмәтшин Ғәлимйән''' (башҡа сығанаҡтар буйынса исеме ''Ғәлләм'', атаһының исеме урынына ''Н'' инициалы күрһәтелгән&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/21-lichnyj-sostav-divizii/bukva-m/246-mukhametshin-gallyam-galim-yan-n?Itemid=104 МУХАМЕТШИН Галлям (Галимьян) Н. Шаймуратовцы]&lt;/ref&gt;) (1918 йыл — ?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, сержант. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 275-се кавалерия полкы 2-се эскадроны отделениеһы командиры&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt;.

== Биографияһы ==
Ғәлимйән Мөхәмәтшин 1918 йылда [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] (хәҙер [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]) Моҡас ауылында&lt;&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt; тыуған. Баймаҡ үҙәк китапханаһы мәғлүмәттәренә ярашлы яугирҙың исеме Ғәлимйән&lt;ref&gt;[https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ Чтобы помнили] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613112744/https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ |date=2021-06-13 }}&lt;/ref&gt;. Һуғыш башланғас, БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылда [[Ҡыҙыл Армия]]ға саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы 1-се эскадроны взводында командир ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt;. 1942 йылдың 10 июлендә [[Курск өлкәһе]]ндә (хәҙер [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Липецк өлкәһе]]) Тербуны районы тирәһендәге аяуһыҙ алыштар барышында хәбәрһеҙ юғала&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt;. Яугирҙың һуңғы төйәге — Икенсе Тербуны ауыл биләмәһендәге туғанлыҡ ҡәберлегендә. Кире ҡайтармаҫлыҡ юғалтыуҙар исемлегендә Моҡас ауыл Советында йәшәгән ҡатыны Мөхәмәтшина Заһира күрһәтелгән&lt;ref&gt;[https://terbuny.org/images/stories/documents/raznoe/112_spisok_pogibshih_2017.04.19.pdf Список потерь. 2 Тербуны. Братское захоронение]&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
1949—1950 йылдарҙа [[Липецк өлкәһе]]нең [[Икенсе Тербуны]] ауылында Башкавдивизияның 246 яугиры туғанлыҡ ҡәберендә ерләнә. Ҡәберлек өҫтөндә таш һәйкәл — дүрт ҡырлы киҫелгән пирамида ҡуйыла. [[1961 йыл]]дың 2 майынын 11 майына тиклем обелиск янында теҙ сүккән яугир скульптураһы ҡуйыла&lt;ref name=&quot;Вторые Тербуны&quot;&gt;[https://veteranrb.ru/v-lipetskoj-oblasti-otkryli-pamyatnik-voinam-112-j-bashkavdivizii/ В Липецкой области открыли памятник воинам 112-й Башкавдивизии]&lt;/ref&gt;. 2018 йылдың 10 ноябрендә Башҡорт милли-мәҙәни «Аҡ тирмә» төркөмө (Мәскәү) башланғысы менән Рәсәй Федерацияһы ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһы тулы хоҡуҡлы вәкиллеге ярҙамында ҡәберлектәге һәйкәл яңыртыла: гипсобетон статуя урынында Урал оҫталары ижад иткән бронза һалдат фигураһы ҡалҡа, яңы обелискиҙа дивизия атлыларының тулы исемлеге яҙылды&lt;ref name=&quot;Вторые Тербуны&quot; /&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Икенсе Тербуны]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/21-lichnyj-sostav-divizii/bukva-m/246-mukhametshin-gallyam-galim-yan-n?Itemid=104 МУХАМЕТШИН Галлям (Галимьян) Н. Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|07|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163206/ Мухаметшин Галлям Н. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213129/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163206/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|07|07|2021}}
* [https://terbuny.org/images/stories/documents/raznoe/112_spisok_pogibshih_2017.04.19.pdf Список потерь. 2 Тербуны. Братское захоронение]
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалғандар]]
[[Категория:Баймаҡ районы]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>5qq0d4yjtx4ixpqhj2mga5t90hzi4jx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Латипов Ғәлим Хатип улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175962</id>
    <revision>
      <id>1302727</id>
      <parentid>1231923</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T21:01:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3162" sha1="enkrs0g8j5v794r7y014bmjhxp4phq5" xml:space="preserve">{{фш|Латипов}}
{{Ук}}
'''Латипов Ғәлим Хатип улы (Латиф улы)''' ({{lang-ru|Латыпов Галим Хатыпович}}) (1904—?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыштарында]] ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия кесе сержанты.&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/20-lichnyj-sostav-divizii/bukva-l/1013-latypov-galim-gali-khalim-kh-l-atypovich?Itemid=104 ЛАТЫПОВ Галим (Гали, Халим) Х(Л)атыпович]&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
1904 йылда, хәҙерге административ бүленеш буйынса, Башҡортостандың Ҡыйғы районы [[Иҙрис (Ҡыйғы районы)|Иҙрис ауылында тыуған]]. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың декабрендә Ҡыйғы районы военкоматы тарафанан хәрби хеҙмәткә саҡырыла. [[1-се Белорус фронты|Белорус фронтыны]]ң 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 148-се айырым гвардия арты-артеллерия полкында хеҙмәт итә.&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/32090729/ Дорога памяти. Музейный комплекс. ЛАТЫПОВ ГАЛИМ ХАТЫПОВИЧ|ХАТЫНОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210611052148/https://1418museum.ru/heroes/32090729/ |date=2021-06-11 }}&lt;/ref&gt;

Латипов Ғәлим Хатип улы 1945 йылда демобилизациялана.&lt;ref&gt;Книга памяти Республики Башкортостан. 7 том&lt;/ref&gt;

== Наградалары ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945)
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1943)
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (1945)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie38817038/ Память народа. Латыпов Галим Хатыпович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210611052144/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie38817038/ |date=2021-06-11 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]</text>
      <sha1>enkrs0g8j5v794r7y014bmjhxp4phq5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ниғмәтуллин Сафый Ниғмәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176021</id>
    <revision>
      <id>1302763</id>
      <parentid>1184785</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T09:27:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4638" sha1="50nxx734n80zkvsruf4cg4sk7o8p3qu" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Ниғмәтуллин Сафый Ниғмәт улы''' ({{lang-ru|Нигматул(л)ин Сафий, Сафы, Сафа}} ([[16 декабрь]] [[1913 йыл]] — 19?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. 313 кавалерия полкының миномётсылар взводы командиры. Лейтенант. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры(1942)&lt;ref name=&quot;Нигматуллин Сафий Нигматович&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16031220/ Орден Красной Звезды. Нигматуллин Сафий Нигматович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709214019/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16031220/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Сафый Ниғмәтуллин 1913 йылдың 16 декабрендә [[Ҡариҙел районы]] Бурунгут ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Белеме- 8 класс. Брянск фронтының кесе лейтенанттар курсын тамамлаған (1942). 1937—1940 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт иткән. 1942 йылда Ҡариҙел РВК-һы тарафынан яңынан армияға алынған. 1942—1944 йылдарҙа [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1985716735/ Военно-пересыльные пункты и запасные полки. Нигматулин Сафий Нигматович ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213322/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1985716735/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының [[Макаев Ғариф Дәүләт улы|Ғариф Макаев]] етәкселегендәге 313-се кавалерия полкының миномётсылар взводы командиры.

1942 йылдың 17 декабрендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнгән. Наградной листа 1942 йылдың 24 ноябрендә Сафый Ниғмәтуллин взводы дошмандың һалдаттары ултырған 4 автомашинаны, орудиелы ике тягачты, 2 танкты юҡ итте, взвод дошман пехотаһының контраатакаһын кире ҡаҡты, шулай итеп взвод полк яугирҙарының алға барыуын тәьмин итте тип яҙылған&lt;ref name=&quot;Наградной лист.Нигматуллин Сафий Нигматович&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16031220/ Наградной лист. Нигматуллин Сафий Нигматович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709214019/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16031220/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;.

1944 йылдың 17 июнендә 13-е уҡсылар дивизияһының 92-се запас уҡсылар полкында хеҙмәтен дауам итә. Икенсе донъя һуғышының аҙағында милитаристик [[Япония]]ға ҡаршы һуғышта ҡатнаша.

1946 йылдың 10 сентябрендә демобилизациялана.

== Бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (17.12.1942)
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (09.05.1945)
* [[«Японияны еңгән өсөн» миҙалы]] (30.09.1945)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81344807/ Память народа. Нигматуллин Сафий Нигматович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213317/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81344807/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|09|07|2021}}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/22-lichnyj-sostav-divizii/bukva-n/170-nigmatullin-safiy-nigmatovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. НИГМАТУЛЛИН (Нигаматулин) Сафий (Сафи) Нигматович]{{ref-ru}}{{V|09|07|2021}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>50nxx734n80zkvsruf4cg4sk7o8p3qu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Муллағәлин Әҙһәм Хәбибулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176027</id>
    <revision>
      <id>1302745</id>
      <parentid>1196141</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T04:15:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5128" sha1="jizi8owzh3v1sqszcxdsf89ti2lfwn2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Муллағәлин Әҙһәм Хәбибулла улы''' ([[24 август]] [[1921 йыл]] — ?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 58-се гвардия кавалерия полкы элемтәсеһе, гвардия ҡыҙылармеец. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордены кавалеры (1945)&lt;ref name=&quot; Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/21-lichnyj-sostav-divizii/bukva-m/1306-mullagalin-adgam-khabibullovich?Itemid=104 Личный состав. Муллагалин Адгам Хабибуллович ]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Әҙһәм Хәбибулла улы Муллағәлин 1921 йылдың 24 авгусында [[Башҡорт АССР-ы]] [[Дәүләкән районы]] [[Ҡаҙанғол]] ауылында тыуған.&lt;br&gt;
[[1941 йыл]]дың [[1 май]]ында Дәүләкән районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия полкында элемтәсе булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии&quot; /&gt;.

== Батырлығы ==
Дивизияның штабы менән параллель рәүештә хәрәкәт итеүсе дошман автоколоннаһын оҫталыҡ менән үҙе артынан әүрәтә, фашистар көтөлмәгән һөжүмгә дусар була. Һөҙөмтәлә дошмандың 22 автомашинаһы юҡ ителә, 62 һалдат һәм офицеры үлтерелә, утыҙ бише әсир ителә. Муллағәлин Әҙһәм Хәбибулла улы үҙе дүрт автомашинаны яндыра, һигеҙ дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә, бер офицерҙы ҡулға төшөрә. Бөтә пакеттарҙы һәм һуғыш мәғлүмәттәрен теләһә ниндәй һуғыш шарттарында ваҡытында еткерә. Әҙһәм Хәбибулла улы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлыҡтары, сослоғо, ҡыйыулығы өсөн ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, «Батырлыҡ өсөн» һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Память Народа&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81001009/=podvigchelovek_kartoteka1270003275 Наградные документы Муллагалина Адгама Хабибулловича ]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]&lt;ref name=&quot;Память Народа&quot; /&gt; (икеһе лә 1945)
* Ике [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1944, 1945)
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] (1945)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/21-lichnyj-sostav-divizii/bukva-m/1306-mullagalin-adgam-khabibullovich?Itemid=104 «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав. Муллагалин Адгам Хабибуллович]{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81001009/ Память Народа. Муллагалин Адгам Хабибуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709212401/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81001009/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:24 августа тыуғандар]]
[[Категория:1921 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Дәүләкән районында тыуғандар]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>jizi8owzh3v1sqszcxdsf89ti2lfwn2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кейекбирҙин Абдулла Ғәлләм улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176028</id>
    <revision>
      <id>1302700</id>
      <parentid>1282650</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T12:50:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4895" sha1="deylt5yjx0e9ue3xf9kr1xvds00e3ub" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кейекбирҙин Абдулла Ғәлләм улы''' ({{lang-ru|Каикбердин Абдулла Галлямович}}) ([[1914 йыл]] — [[1944 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, артиллерист&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/19-lichnyj-sostav-divizii/bukva-k/749-kaikberdin-abdulla-gallyamovich?Itemid=104 КАИКБЕРДИН Абдулла Галлямович. Шаймуратовцы]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Абдулла Ғәлләм улы Кейекбирҙин 1914 йылда [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[Йылым]] ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. 1941 йылдың 8 декабрендә БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]]ға саҡырыла&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie64156147/ Донесения о потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709215630/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie64156147/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында (1944 йылдың 14 февраленән 16 гвардия кавалерия дивизияһы) артиллерист булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Рәсми сығанаҡтар буйынса, 1944 йылдың май айында хәбәрһеҙ  юғала&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. Уның бер туған ҡустыһы [[Кейекбирҙин Зәйнулла Ғәлләм улы]] ошо уҡ дивизияла 58-се гвардия кавалерия полкының 2-се эскадроны составында һуғышта ҡатнаша һәм тыуған яғына иҫән ҡайта.

Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы (2010), республика һәм район матбуғатында публикациялар авторы, крайҙы өйрәнеүсе Баймаҡ уҙаманы Ғәле Фәхретдиновтың (Бөйөк Еңеүҙең 75 йыллығына арналған хеҙмәте нәшриәткә тапшырылған) мәғлүмәттәренән: Кейекбирҙин Абдулла колхоз төҙөүҙә актив ҡатнаша, районда еңелмәҫ көрәшсе булып таныла, ете бала атаһы, ҡатыны — Мөслимә Заһитулла ҡыҙы. Хәҙерге көндә Йылым ауылында уның 1938 йылғы улы Әхмәҙулла йәшәй. Документтар буйынса, Кейекбирҙин Абдулла 1944 йылдың майында хәбәрһеҙ юғала, әммә уның яуҙашы һәм ауылдашы Ярҡынбаев Ғәлимйән Язар улы, батыр яугир [[Сталинград алышы]]нда (йәғни, 1942 йылдың 17 июленән 1943 йылдың 2 февраленә тиклем арала) дошман самолеттары һөжүм иткән саҡта һәләк булды, тип шаһитлыҡ ҡыла, Абдулла Ғәлләметдин улы ғаиләһенә һәм шәхсән улы Әхмәҙуллаға был хаҡта һөйләп ҡалдырған.

== Хәтер ==
Кейекбирҙин Абдулла Ғәлләм улы исеме Башҡортостанда баҫылып сыҡҡан күп томлыҡ «Хәтер» китабына&lt;ref&gt;{{китап |автор= |заглавие=Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. Баймакский район/ |ответственный=Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. |ссылка= |место=Уфа  |издательство=Китап |год=1994 |том= |страниц= |страницы= |isbn=5-295-00958-0 |ref= }}&lt;/ref&gt; индерелгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/19-lichnyj-sostav-divizii/bukva-k/749-kaikberdin-abdulla-gallyamovich?Itemid=104 КАИКБЕРДИН Абдулла Галлямович. Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}
[[Категория:Баймаҡ районы]]</text>
      <sha1>deylt5yjx0e9ue3xf9kr1xvds00e3ub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Назыров Миңлеғәли Әхмәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176057</id>
    <revision>
      <id>1302758</id>
      <parentid>1172378</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T07:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3604" sha1="lolvlmrq8v26k2recxebkdzqd6rf1ak" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Назыров Миңлеғәли Әхмәт улы''' ([[1923 йыл]] — [[?]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, элемтәсе, штаб дивизияһы разведчигы&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/22-lichnyj-sostav-divizii/bukva-n/1488-nazyrov-minnigali-akhmetovich?Itemid=104 НАЗЫРОВ Миннигали Ахметович. Шаймуратовцы]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Миңлеғәли Әхмәт улы Назыров 1923 йылда [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[Юлыҡ]] ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. 1942 йылда БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]]ға саҡырыла. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]нда элемтәсе, һуңынан штаб дивизияһы разведчигы булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

[[1943 йыл]]дың 22 февралендә [[Украина]]лағы Ворошиловоград өлкәһе (хәҙер Луганск өлкәһе) Юлино-2 станцияһы тирәһендә дошман тылына рейдтан сыҡҡанда ҡаты алыш ваҡытында хәбәрһеҙ юғалған, тип иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. 23 февралдә Петровское менән Юлино араһында генерал [[Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы|М. М. Шайморатов]] һәләк була, уны ла оҙаҡ ваҡыт хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләйҙәр.

Атаһы Назыров Әхмәт [[Юлыҡ (Баймаҡ районы)|Юлыҡ]] ауылында йәшәгән&lt;ref&gt;[https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ Чтобы помнили] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613112744/https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ |date=2021-06-13 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/22-lichnyj-sostav-divizii/bukva-n/1488-nazyrov-minnigali-akhmetovich?Itemid=104 НАЗЫРОВ Миннигали Ахметович. Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero102257000/ Назыров Миннигали Ахметович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709220150/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero102257000/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}
[[Категория:Баймаҡ районы]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалғандар]]</text>
      <sha1>lolvlmrq8v26k2recxebkdzqd6rf1ak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Назыров Мөбәрәк Йыһанша улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176089</id>
    <revision>
      <id>1302759</id>
      <parentid>1260848</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T07:34:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9814" sha1="0rz83aay57d2xbssr7au1qxq9rpk3nf" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Назыров Мөбәрәк Йыһанша улы''' ([[1 ғинуар]] [[1906 йыл]]&lt;ref name=&quot;Память народа&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer8066462/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3D9018731cbebd7320e27a2197ecb807fdv1%26last_name%3D%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%9C%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8F%D0%BA%26middle_name%3D%D0%97%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Сведения о личном составе]&lt;/ref&gt; — [[1973 йыл]]&lt;ref&gt;[https://ru.wikinews.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:%D0%9C%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 Категория 1906—1973 ]&lt;/ref&gt;) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, подполковник&lt;ref name=&quot;Память народа&quot;&gt; &lt;/ref&gt;. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның хәрби комиссары&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/22-lichnyj-sostav-divizii/bukva-n/248-nazyrov-mubarak-ziganshevich?Itemid=104 НАЗЫРОВ Мубаряк Зиганше(е)вич. Шаймуратовцы]&lt;/ref&gt;. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1943) кавалеры&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Мөбәрәк Йыһанша улы Назыров 1906 йылда [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Киров өлкәһе]] Тат-Верх-Гоньба ауылында&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt; тыуған. Томск тау институтында (1929-31), Мәскәү Көнсығыш илдәрен өйрәнеү фәне институтында уҡый (1932—1933). 1927 йылдан алып ВЛКСМ-дың округ комитеты Томск ҡала мәғариф бүлеге инструкторы. 1931 йылдан — Томск уҡыу комбинаты директоры, 1933 йылдан — Дүртөйлө машина-трактор станцияһында сәйәси бүлеге начальнигы урынбаҫары, Приютово МТС-ы сәйәси бүлеге начальнигы. 1935 йылдан — ВКП(б)-ының Ҡырмыҫҡалы райкомының 2-се, артабан 1-се секретары, 1938 йылдан БАССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы кадрҙар бүлеге мөдире, 1940—1941 йылдарҙа — ВКП(б)-ының Баймаҡ райкомының 1-се секретары&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

[[Ҡыҙыл Армия]]ға 1941 йылда саҡырыла. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]нда хәрби комиссар булып хеҙмәт итә. Полковник М. М. Шайморатов менән бергә дивизия байрағын ҡабул итә&lt;ref&gt;. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы тураһындағы очерктарҙа, әҙәби һәм документаль китаптарҙа уның исеме йыш телгә алына. [https://ru.wikinews.org/wiki/%D0%92_%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%B8 В башкирской дивизии. 31 июля 1942 года. В донских степях (От специального корреспондента «Красной звезды»)]&lt;/ref&gt;.
112-се Башҡорт кавдивизияһы менән хәрби юлын 1943 йылдың 15 ғинуарында тамамлай&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer8066462/?static_hash=9018731cbebd7320e27a2197ecb807fdv1 Боевой путь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613175621/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer8066462/?static_hash=9018731cbebd7320e27a2197ecb807fdv1 |date=2021-06-13 }}&lt;/ref&gt;

Һуғыштан һуң, 1945—1952 йылдарҙа, БАССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы мәҙәни-ағартыу учреждениелары эштәре буйынса идаралыҡ начальнигы, 1960‑1971 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Геология институтының Башҡорт филиалы директоры урынбаҫары.

Мөбәрәк Назыровтың ейәнсәре Светлана Игнатенко хәтирәләренән:

{{Цитата|Өфөлә…Чернышевский урамындағы йортта һәр саҡ музыка яңғырар, китап культы йәшәр ине, яҙыусылар, музыканттар, ғалимдар йыйыла ине. Быларҙың бөтәһенә доминанта булып минең ҡартатайым — иҫ китмәле уҡымышлы, уникаль ойоштороу һәләтенә эйә кеше: һуғыш йылдарында — Башҡорт кавалерия дивизияһы комиссары, һуғыштан һуң — республика мәҙәни-ағартыу эштәре буйынса идаралыҡ начальнигы (бөгөн был мәҙәниәт министры вазифаһы) һәм Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы рәйесе урынбаҫары — Мөбәрәк Йыһанша улы Назыров булды. Фронтта ул бик ныҡ яралана, әммә хатта йәрәхәтләнгән һеңерле ҡулдары менән бик яҡшы роялдә уйнаны, музыкаль белеме булмаһа ла, ишетеү һәләтенә эйә ине.

Шулай уҡ минең өләсәйем дә уникаль кеше булды — Свобода Барый ҡыҙы Ураева (боронғо башҡорт нәҫеленән):… иҫ китмәле оратор талантына эйә ине һәм күп йылдар дауамында Башҡорт кавалерия дивизияһының батырлыҡтарын пропагандаланы&lt;ref&gt;[https://www.journal-ufa.ru/ufimec.php?uid=80 КОРЕННЫЕ УФИМЦЫ. Игнатенко Светлана Владиславовна]&lt;/ref&gt;.|}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1943)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/22-lichnyj-sostav-divizii/bukva-n/248-nazyrov-mubarak-ziganshevich?Itemid=104 НАЗЫРОВ Мубаряк Зиганше(е)вич]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74103585/ Назыров Мубарак Зиганшеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709214605/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74103585/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
* [https://ru.wikinews.org/wiki/%D0%92_%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%B8 В башкирской дивизии. 31 июля 1942 года. В донских степях (От специального корреспондента «Красной звезды»)]
* [https://docplayer.ru/70503488-General-shaymuratov-izdatelstvo-kitap-imeni-zaynab-biishevoy-ufa-2010.html Генерал. Шаймуратов. Издательство КИТАП имени Зайнаб Биишевой УФА 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613132535/https://docplayer.ru/70503488-General-shaymuratov-izdatelstvo-kitap-imeni-zaynab-biishevoy-ufa-2010.html |date=2021-06-13 }}
* [http://goskatalog.ru/portal/#/collections?id=20009337 Госкаталог. РФ. Фотография черно-белая: «Группа офицеров 112-й Башкирской кавалерийской дивизии». Артҡы рәттә һулдан икенсе — Назыров М. З.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171225035833/http://goskatalog.ru/portal/#/collections?id=20009337 |date=2017-12-25 }}
* [https://www.journal-ufa.ru/ufimec.php?uid=80 КОРЕННЫЕ УФИМЦЫ. Игнатенко Светлана Владиславовна]

== Әҙәбиәт ==
* [https://kitaptar.bashkort.org/book/1262 Саҡма тояҡ аттарҙа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210926120706/https://kitaptar.bashkort.org/book/1262 |date=2021-09-26 }}
* [https://kitaptar.bashkort.org/book/1137 Башкирская гвардейская кавалерийская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210519093025/https://kitaptar.bashkort.org/book/1137 |date=2021-05-19 }}
* [https://kitaptar.bashkort.org/book/1209 Слава башкирских конников] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210519093025/https://kitaptar.bashkort.org/book/1209 |date=2021-05-19 }}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}
[[Категория:Баймаҡ районы]]</text>
      <sha1>0rz83aay57d2xbssr7au1qxq9rpk3nf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ноғоманов Сөнәғәт Ғата улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176105</id>
    <revision>
      <id>1302766</id>
      <parentid>1047062</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T09:54:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3987" sha1="r191r7r2khcmlxdeizn23yloeubhmf1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ноғоманов Сөнәғәт Ғата улы''' ([[1921 йыл]] — [[?]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, рядовой. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 294-сы (башҡа сығанаҡта 275-се&lt;ref name=&quot;Список потерь&quot;&gt; [https://terbuny.org/images/stories/documents/raznoe/112_spisok_pogibshih_2017.04.19.pdf с.2-е Тербуны. Братское захоронение]
&lt;/ref&gt;) кавалерия полкындағы химик взводы яугиры&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/22-lichnyj-sostav-divizii/bukva-n/1529-nugumanov-sunagat-gatavovich?Itemid=104  НУГУМАНОВ Сунагат Гатавович. Шаймуратовцы]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Сөнәғәт Ғата улы Ноғоманов 1921 йылда [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[Түбә]] руднигы ауылында&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt; тыуған. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, 1941 йылдың 9 октябрендә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1982453098/ Сведения о личном составе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709211548/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1982453098/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;. БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]]ға саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 294-се (275-се)кавалерия полкының химик взводында  хеҙмәт итә. Хәрби званиеһы рядовой&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. 1942 йылдың 10 июлендә [[Курск өлкәһе]] [[Тербун районы]] Икенсе Тербуны ауылы тирәһендәге аяуһыҙ алыштар барышында хәбәрһеҙ юғала&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Юғалтыуҙар исемлегендә Түбә руднигы ауылында йәшәгән ҡатыны Ноғоманова Шәмсиә күрһәтелгәнР&lt;ref name=&quot;Список потерь&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
2018 йылдың 10 ноябрендә «Аҡ тирмә» Башҡорт милли-мәҙәни төркөмө (Мәскәү) башланғысы менән Рәсәй Федерацияһы ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһының Тулы хоҡуҡлы вәкиллеге ярҙамында [[Липецк өлкәһе]]нең [[Икенсе Тербуны]] ауылында Башкавдивизияның 246 яугиры ерләнгән туғандар ҡәберенә ҡуйылған һәйкәлгә дивизия атлыларының тулы исемлеге яҙыла&lt;ref&gt;[https://veteranrb.ru/v-lipetskoj-oblasti-otkryli-pamyatnik-voinam-112-j-bashkavdivizii/ В Липецкой области открыли памятник воинам 112-й Башкавдивизии]&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Икенсе Тербуны]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/22-lichnyj-sostav-divizii/bukva-n/1529-nugumanov-sunagat-gatavovich?Itemid=104 НУГУМАНОВ Сунагат Гатавович. Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
* [https://terbuny.org/images/stories/documents/raznoe/112_spisok_pogibshih_2017.04.19.pdf с. Борки. Братское захоронение]

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]</text>
      <sha1>r191r7r2khcmlxdeizn23yloeubhmf1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мамалимов Хәниф Масай улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176167</id>
    <revision>
      <id>1302734</id>
      <parentid>1196074</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T23:59:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5405" sha1="dj885jps6l9ln3od381bezxmun5ewnu" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мамалимов Хәниф Масай улы''' (1912 йыл — ?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, гвардия ҡыҙылармеецы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се Башҡорт (16-сы гвардия) кавалерия дивизияһы]] 58-се гвардия кавалерия полкының трубвзвод музыканты&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/21-lichnyj-sostav-divizii/bukva-m/1062-mamalimov-khan-l-if-massaevich-masaevich?Itemid=104 МАМАЛИМОВ Хан(л)иф Массаевич (Масаевич)]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Хәниф Масай улы Мамалимов 1922 йылда [[Башҡортостан]]дың [[Бөрө районы]]нда тыуған&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Бөйөк Ватан һуғышына 1941 йылда [[Йылайыр районы]] хәрби комиссариаты тарафынан алынған. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкындағы трубвзводта (һорнайсылар взводында) музыкант булып хеҙмәт итә. Баймаҡ районы исемлегендә ул шулай уҡ артиллерия батареяһы ездовойы итеп күрһәтелгән&lt;ref&gt;[https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ Чтобы помнили] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613112744/https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ |date=2021-06-13 }}&lt;/ref&gt;. ВКП(б)-ға 1942 йылда инә. Һуғыш йылдарында күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн хәрби миҙалдарға лайыҡ булған&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1377052751/1 Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714080034/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1377052751/1/ |date=2021-07-14 }}&lt;/ref&gt;. Артбатарея ездовойы Мамалимов ҡыйыу ғәмәлдәре өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә: Чернухино станцияһы тирәһендәге немец тылындағы рейдта шәхсән алты һәм 1942 йылдың ноябрендә өс автоматсыны юҡ итә (60-сы кавполкы буйынса 058-н бойороғо). Алыштар барышында тыл һәм полк штабы араһында связной ролен өлгөлө үтәгән өсөн 1945 йылдың 14 майындағы бойороҡҡа ярашлы икенсе тапҡыр «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37292249/ Наградной документ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709215550/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37292249/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] (1945)
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1943, 1945)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/21-lichnyj-sostav-divizii/bukva-m/1062-mamalimov-khan-l-if-massaevich-masaevich?Itemid=104 МАМАЛИМОВ Хан(л)иф Массаевич (Масаевич). Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero75405014/ Мамалимов Ханиф Массаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213252/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero75405014/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
* [https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ Чтобы помнили] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613112744/https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ |date=2021-06-13 }}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}</text>
      <sha1>dj885jps6l9ln3od381bezxmun5ewnu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөбәрәк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178308</id>
    <revision>
      <id>1302751</id>
      <parentid>1248217</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T06:06:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9830" sha1="lq5ev9v1zi2ho0zdxz7e37v53707w67" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мөбәрәк''' — [[Башҡорттар|башҡорт]] ир-ат исеме, башҡа [[Төрки халыҡтар|төрки халыҡтарҙа]] ла ҡулланыла.

== Этимологияһы ==
Мөбәрәк [[башҡорт теле|башҡорт теленә]] [[ғәрәп теле|ғәрәп теленән]] үҙләштерелгән, бәхетле, ҡәҙерле, хөрмәтле, уңышлы; изге&lt;ref&gt;[[Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы|Хисамитдинова Ф.Ғ.]], [[Солтанова Рәшиҙә Искәндәр ҡыҙы|Султанова Р. И.]] Русско-башкирский словарь — справочник личных имен, отчеств, фамилий. — Уфа, 2004&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Күсимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы|Күсимова Таңһылыу]]. [https://kitaptar.bashkort.org/book/431  Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005022417/https://kitaptar.bashkort.org/book/431 |date=2021-10-05 }} — [[Өфө]]: [[Башҡортостан китап нәшриәте]], 1991. — 192 бит.&lt;/ref&gt; тигәнде аңлата.

== Билдәле кешеләр ==
[[Биҡҡолов Мөбәрәк Мираҫбай улы]] [[8 март|(8 март]] [[1956 йыл|1956 йыл)]] — инженер-механик, хәрби хеҙмәткәр, полковник. [[2000 йыл|2000]]—[[2011 йыл]]дарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]] Федераль именлек хеҙмәтенең [[Башҡортостан Республикаһы]] буйынса идаралығы етәксеһе урынбаҫары. [[«Почёт Билдәһе» ордены|&quot;Почёт билдәһе&quot; ордены]] кавалеры ([[2007 йыл|2007]]).&lt;br&gt;

[[Хәбибов Мөбәрәк Хәбиб улы|Хәбибов Мөбәрәк Хәбиб (Хәбир) улы]]  [[1913 йыл|(1913 йыл -?)]] — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия сержанты, ҡыҙылармеец&lt;ref name=&quot;ХМХ&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/30-lichnyj-sostav-divizii/bukva-kh/1837-khabibov-mubarak-khabibovich?Itemid=104#:~:text=Материалы.%20ХАБИБОВ%20Мубарак%20Хабибович%20(1913)%2C,в%20Красную%20Армию%20Татышлинским%20РВК ХАБИБОВ Мубарак Хабибович]&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;

[[Назыров Мөбәрәк Йыһанша улы]] ([[1 ғинуар]] [[1906 йыл]]&lt;ref name=&quot;Память народа&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer8066462/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3D9018731cbebd7320e27a2197ecb807fdv1%26last_name%3D%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%9C%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8F%D0%BA%26middle_name%3D%D0%97%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Сведения о личном составе]&lt;/ref&gt; — [[1973 йыл]]&lt;ref&gt;[https://ru.wikinews.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:%D0%9C%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 Категория 1906—1973 ]&lt;/ref&gt;) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, подполковник&lt;ref name=&quot;Память народа&quot;&gt; &lt;/ref&gt;. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның хәрби комиссары&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/22-lichnyj-sostav-divizii/bukva-n/248-nazyrov-mubarak-ziganshevich?Itemid=104 НАЗЫРОВ Мубаряк Зиганше(е)вич. Шаймуратовцы]&lt;/ref&gt;. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[1943 йыл|1943]]) кавалеры&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;

[[Шәймәрҙәнов Мөбәрәк Нурый улы]]  [[1909 йыл|(1909 йыл]] — 19? йыл) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры. Ветеринар. Старшина. Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] [[1943 йыл|(1943]], [[1945 йыл|1945)]], II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры [[1985 йыл|(1985)]].&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/33-lichnyj-sostav-divizii/bukva-sh/2143-shajmardanov-mubarak-nurievich?Itemid=104 Шаймарданов Мубаряк Нуриевич]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ПН&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero80827673/ Шаймарданов Мубарак Нуреевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027183859/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero80827673/ |date=2021-10-27 }}&lt;/ref&gt;

== Фамилияла ==
[[Мөбәрәков Арыҫлан Ҡотләхмәт улы]] (төп исеме — Ҡотләхмәтов Арыҫлан Мөбәрәк улы; [[15 декабрь]] [[1908 йыл]] — [[5 май]] [[1977 йыл]] — [[СССР]]-ҙың театр һәм кино актёры, режиссёр һәм драматург, йәмәғәт эшмәкәре. [[1948 йыл]]дан [[СССР]] [[Театр]] эшмәкәрҙәре союзы, [[1941 йыл]]дан —[[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)/КПСС]] ағзаһы. [[СССР]]-ҙың халыҡ [[1955 йыл|(1955)]], [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы|РСФСР-ҙың]] [[1944 йыл|(1944)]] һәм [[Башҡорт АССР-ының  атҡаҙанған артисы|БАССР-ҙың  атҡаҙанған артисы]] [[1940 йыл|(1940)]]. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 1—5 саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|БАССР‑ҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты ([[1989 йыл|1989]], үлгәндән һуң). [[Ленин ордены|Ленин]] [[1949 йыл|(1949)]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] [[1968 йыл|(1968)]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] [[1944 йыл|(1944)]] ордендары кавалеры.&lt;br&gt;

[[Мөбәрәкова Гөлли Арыҫлан ҡыҙы]] [[9 сентябрь|(9 сентябрь]] [[1936 йыл]] — [[20 февраль]] [[2019 йыл|2019 йыл)]] — [[Башҡорттар|башҡорт]] [[театр]] актёры, режиссёр һәм юғары мәктәп [[уҡытыусы|уҡытыусыһы]]. [[1961 йыл]]дан [[СССР]] [[Театр]] эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Профессор [[1993 йыл|(1993)]]. [[СССР]]-ҙың [[1990 йыл|(1990)]] һәм [[РСФСР]]-ҙың [[1981 йыл|(1981)]] халыҡ, [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы|БАССР-ҙың атҡаҙанған  артисы]] [[1969 йыл|(1969)]]. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] [[СССР]]-ҙың [[1990 йыл|(1990)]] һәм [[РСФСР]]-ҙың [[1981 йыл|(1981)]] халыҡ, [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы|Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған артисы]] [[1969 йыл|(1969)]]. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты [[1976 йыл|(1976)]]. [[«Почёт Билдәһе» ордены|&quot;Почёт билдәһе&quot;]] [[2012 йыл|(2012)]], [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] [[2016 йыл|(2016)]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордендары]] [[2007 йыл|(2007)]] кавалеры.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Ғәйет мөбәрәк]] (мүбәрәк) ({{lang-ru|’Ид муба́рак}}, {{lang-ar|عيد مبارك‎}} — байрам ҡотло булһын) — исламда Ҡорбан байрамы һәм Ураҙа байрамы көндәрендә сәләмләү һүҙе. Ғәрәптәр өсөн «Ғәйет (байрам) мөбәрәк» ғибәрәһе теләһә ниндәй байрам менән ҡотлау өсөн ҡулланыла һәм урыҫ телендәге «Байрам менән!» тип ҡотлауҙың универсаль аналогы булып тора.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
{{Исемдәр донъяһында}}
{{Аҙаштар исемлеге}}

[[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]]</text>
      <sha1>lq5ev9v1zi2ho0zdxz7e37v53707w67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Макаров Пётр Осипович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178478</id>
    <revision>
      <id>1302732</id>
      <parentid>1076128</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T23:26:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6962" sha1="k5o69fu5ygtbfxh99blwaa9if36cbr6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Петр Осипович Макаров''' (шулай уҡ ''Васильевич''; 1905—1975) — совет биологы һәм цитологы, СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1950), И. И. Мечников исемендәге премия лауреаты (1950).

== Биографияһы ==
1928 йылда — Ленинград университетының физика-математика факультетының биология бүлеген тамамлай.

1936 йылдан алып 1941 йыл буйынса — Ленинград университетының биология факультеты доценты.

1939 йылда «О проблеме общего и клеточного наркоза» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1941 йылдан 1944 йылдар буйынса — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie26053348/ Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210926070209/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie26053348/ |date=2021-09-26 }}&lt;/ref&gt;

1942 йылдан КПСС ағзаһы.

1944 йылдан алып 1960 йылдар буйынса — [[И. И. Мечников исемендәге Санкт-Петербург дәүләт медицина академияһы|Ленинград санитар-гигиена медицина институтының]] дөйөм биология кафедраһы мөдире һәм бер үк ваҡытта Ленинград университетының дөйөм һәм сағыштырма физиология кафедраһы профессоры (1945—1948), цитогенетия лабораторияһы мөдире (1948—1960).

1950 йылда — СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.

1960—1967 йылдарҙа — Ленинград университетының цитология һәм гистология кафедраһы мөдире.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
120-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 2 монография авторы, башлыса күҙәнәк морфологияһы һәм физиологияһы буйынса.

Гистологик препараттарҙа ядроның тере сағындағы төҙөлөшөн һаҡлау методикаһы авторы, газ гангренаһын гистологик диагностикалау ысулы авторы, әммә, киң таралыу алмай.

Уның етәкселегендә 20 самаһы диссертация, шул иҫәптән 2 докторлыҡ диссертацияһы әҙерләнгән.

Ленинград «Белем» йәмғиәтенең идара рәйесе вазифаһын биләй.

1949 йылда Ленинградта, 1949 йылда Ленинград «Белем» йәмғиәте баҫтырып сығарған «Несостоятельность цитологических основ вейсманизма-морганизма» темаһына асыҡ лекция уҡый.

Бөтә Союз анатомдар, гистологтар һәм эмбриологтар йәмғиәте идараһы ағзаһы, СССР Медицина фәндәре академияһы Президиумы янындағы морфология буйынса Комитет ағзаһы.

== Хеҙмәттәре ==
* Проблема общего и клеточного наркоза, Арх. анат., гистол, и эмбриол., т. 19, № 1—2, с. 5, 1938;
* Физико-химические свойства клетки и методы их изучения, Л., 1948;
* Новые данные о строении и свойствах клеточного ядра, Арх. анат., гистол, и эмбриол., т. 35, № 6, с. 3, 1958;
* Авторадиографическое исследование клеток, продуцирующих белок, там же, т. 48, № 4, с. 3, 1965;
* Попытка использования авторадиографии для изучения химического состава клеточных структур, там же, т. 51, № 10, с. 92, 1966.

== Библиография ==
* Богомолова Н. А. и д р. Педагогическая и научная деятельность П. В. Макарова на кафедре общей биологии Ленинградского санитарно-гигиенического медицинского института (1945—1960), Труды Ленингр, о-ва анат., гистол, и эмбриол., в. 1, с. 29, 1969;
* Буцкая Н. А. О творческом пути П. В. Макарова, там же, с. 31;
* Петр Васильевич Макаров (К 60-летию со дня рождения), Арх. анат., гистол, и эмбриол., т. 48, № 4, с. 124, 1965, библиогр.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
- Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]

- И. И. Мечников исемендәге премия (1950) — &quot;Против реакционного [[:ru:Вейсманизм-морганизм|морганизма-менделизма]]&lt;nowiki/&gt;&quot;йыйынтығы өсөн.

- миҙадар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{Сотрудник РАН|61194|}}
* Макаров Петр Васильевич — Большая Медицинская Энциклопедия (неопр.). бмэ.орг. Дата обращения: 5 декабря 2016.
[[Категория:Смоленск өлкәһендә тыуғандар]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы медиктары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Биология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:1975 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:29 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1905 йылда тыуғандар]]
[[Категория:18 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Санкт-Петербург медицина академияһы уҡытыусылары]]
[[Категория:Санкт-Петербург университетының биология факультеты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>k5o69fu5ygtbfxh99blwaa9if36cbr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөхәрәмов Нурғәли Исмәғил улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179555</id>
    <revision>
      <id>1302755</id>
      <parentid>1184616</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T06:42:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7149" sha1="ot89qknghpfhyxp5li0zebth9r316oo" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Мөхәрәмов}}
'''Мөхәрәмов Нурғәли Исмәғил улы''' ([[20 июль]] [[1924 йыл]] — [[2018 йыл]]) — педагогик хеҙмәт ветераны, йәмәғәт эшмәкәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы,3-сө дәрәжә [[Дан ордены]] (1944), [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1943),1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы орден]]дары кавалеры, [[Дәүләкән]] ҡалаһының һәм районының почётлы гражданы (2014).

== Биографияһы ==
Нурғәли Исмәғил улы Мөхәрәмов [[1924 йыл]]дың 20 июнендә [[Башҡортостан АССР-ы]] [[Бәләбәй кантоны]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дәүләкән районы]]ның) [[Дүртөйлө (Дәүләкән районы)|Дүртөйлө]] ауылында тыуған.

[[1936 йыл]]дан [[1940 йыл]]ға тиклем [[Дәүләкән]] ҡалаһының 3-сө һанлы урта мәктәбендә, артабан [[Дәүләкән педагогия училищеһы]]нда уҡый.

[[1942 йыл]]да [[Ҡыҙыл Армия]]һы сафына алына.1945 йылдың октябренә тиклем 81-се гвардия уҡсылар дивизияһының гвардия уҡсылар полкының 1-се пулемет ротаһы командиры булып хеҙмәт итә. [[Сталинград]], [[Курск]] дуғаһындағы ҡаты һуғыштарҙа, [[Венгрия]]ны, [[Чехословакия]]ны азат итеүҙә ҡатнаша. Нурғәли Исмәғил улының хәрби батырлығы тураһында «1941-1945 йылдарҙағы [[Бөйөк Ватан һуғышы]] тарихы» китабында яҙылған (М., 1963, 303-сө б.)&lt;ref&gt;[http://www.bashkortostan.izbirkom.ru/news/arch/detail.php?id=36664 Центральная избирательная комиссия Республики Башкортостан /Бесстрашный пулемётчик, в мирной жизни — мудрый аксакал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005153034/http://www.bashkortostan.izbirkom.ru/news/arch/detail.php?id=36664 |date=2021-10-05 }}&lt;/ref&gt;. Һуғыштан һуңғы осорҙа ҡырҡ йылдан ашыу Дәүләкән районы Дүртөйлө ауылының башланғыс белем биреү мәктәбендә эшләй. Тәрбиә эшендә халыҡ педагогикаһы нигеҙҙәре менән оҫта файҙалана, уҡыусыларға туған телгә һәм тәбиғәткә һөйөү тәрбиәләй, традицияларға һаҡсыл ҡараш һәм ғөрөф-ғәҙәттәргә өйрәтә&lt;ref&gt;{{китап |автор= Давлекановский район  |заглавие=«Наши славные педагоги» |место=Уфа |издательство=«Валькирия» |год=2016 г. |страницы=39 }}&lt;/ref&gt;.

[[2014 йыл]]дың 30 сентябрендә «Дәүләкән районы һәм Дәүләкән районының почётлы гражданы» исеме Дәүләкән районы муниципаль район Советы ҡарары 3 / 52-119 менән бирелгән.

[[2018 йыл]]да вафат була, Дәүләкән ҡалаһында ерләнгән.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Ислам нигеҙҙәрен өйрәнгән, яҡташтарының рухи остазы булып йәшәй. Ауылда һәм район, республика кимәлендә үткән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша, ярҙамсы була.&lt;br&gt;
Бер нисә тапҡыр [[Дәүләкән]] ҡала Советы президиумы ағзаһы, район ветерандары Советы рәйесе итеп һайлана.

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны менән 5 ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]&lt;ref name=&quot;М.Н.&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero84207544/? Память народа /Мухарямов Нургали Исмагилович/ Документы о награждении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005151918/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero84207544/ |date=2021-10-05 }}&lt;/ref&gt; (1943)
* 3-сө дәрәжә [[Дан ордены]]&lt;ref name=&quot;М.Н.&quot; /&gt; (1944)
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]]&lt;ref name=&quot;М.Н.&quot; /&gt; ()
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1980)
* Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{китап |автор= Давлекановский район  |заглавие=«Наши славные педагоги» |место=Уфа |издательство=«Валькирия» |год=2016 г. |страницы=39 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero84207544/? Память народа/ Мухарямов Нургали Исмагилович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005151918/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero84207544/ |date=2021-10-05 }}
* [http://www.bashkortostan.izbirkom.ru/news/arch/detail.php?id=36664 Центральная избирательная комиссия Республики Башкортостан/ Бесстрашный пулемётчик, в мирной жизни — мудрый аксакал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005153034/http://www.bashkortostan.izbirkom.ru/news/arch/detail.php?id=36664 |date=2021-10-05 }}
{{Портал|Шәхестәр}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:20 июндә тыуғандар]]
[[Категория:1924 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Дәүләкән районында тыуғандар]]
[[Категория:2018 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Дәүләкәндә вафат булғандар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Дан ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>ot89qknghpfhyxp5li0zebth9r316oo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Михайлов Александр Яковлевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181223</id>
    <revision>
      <id>1302739</id>
      <parentid>1103652</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T02:14:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6186" sha1="9hhgrk5z3whctxzy3hs6tt9wjph263z" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Михайлов Александр Яковлевич''' ([[28 декабрь]] [[1921 йыл]]—[[10 ғинуар]] [[1984 йыл]]), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, полковник (1965), хужалыҡ эшмәкәре. 1970 йылдан Өфө резина-техник изделиелар заводының директор урынбаҫары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның алтынсы саҡырылыш (1963—1967) [[Башҡорт АССР-ының Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).

== Биографияһы ==
Михайлов Александр Яковлевич 1921 йылдың 28 декабрендә хәҙерге [[Новгород өлкәһе]] Валдай районы Рудово ауылында эшсе ғаиләһендә тыуған.

Урта мәктәпте тамамлай. 1940 йылдан Совет Армияһында. 1941 йылда [[Баҡы]] зенит артиллерияһы училищеһын тамамлай. 1941 йылдың декабренән башлап [[Ҡырым]], Көньяҡ, [[Воронеж]], Ялан һәм [[1-се Украин фронты|1‑се Украина фронттарында]] хеҙмәт итә.

Өлкән лейтенант А. Я. Михайлов 1943 йылдың 25 сентябрендә [[Днепр]] йылғаһы аша кисеүҙәге алыштарҙа батырлыҡ күрһәтә.

Һуғыштан һуң армияла хеҙмәтен дауам итә. 1957 йылда офицерҙар составын камиллаштырыу курсын тамамлай. 244-се гвардия Ҡыҙыл Байраҡ зенит ракета полкы (Өфө) командующийы булып хеҙмәт итә. 1970 йылдан полковник Михайлов хаҡлы ялда.

Нуриман сәнәғәт районының 91-се Иглин һайлау округынан Башҡорт АССР-ының алтынсы саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ының Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты итеп һайлана.

Өфөлә йәшәй. [[Фрунзе Михаил Васильевич|М. В. Фрунзе]] исемендәге резина техник изделиелар заводы директоры урынбаҫары булып эшләй.

1984 йылдың 10 ғинуарында вафат була. Өфөнөң Көньяҡ зыяратында ерләнгән&lt;ref name=&quot;М.А.&quot;&gt;[https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=1481 Герои страны/ Михайлов Александр Яковлевич]&lt;/ref&gt;.

== Батырлығы ==
&quot;1181-се зенит артиллерия полкы батареяһы командиры (5-се зенит артиллерия дивизияһы, 7-се гвардия армияһы, Дала фронты), өлкән лейтенант Михайлов, 1943 йылдың 2 октябрендә Днепр аша сығып, фашист самолёттарының һөжүмен паромдан зенит батареяһы уты менән кире ҡаға, башҡа подразделениеларға йылғаны аша сығыуҙы тәьмин итә. Бородаевка ауылы ситендәге плацдармда (Днепропетровск өлкәһе Верхнеднепровск районы) 4 көн дауамында совет ғәскәрҙәрҙең кисеүен ҡаплап торған дошман бомбардировщиктары төркөмдәренең һөжүмдәрен кире ҡағыуға булышлыҡ итә. Михайлов Александр Яковлевич батареяһы дошмандың 9 самолетын бәреп төшөрә&lt;ref name=&quot;М.А.&quot; /&gt;.

1943 йылдың 26 октябрендә [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie43647263/ Память народа Михайлов Александр Яковлевич «Подвиг»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211228115054/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie43647263/ |date=2021-12-28 }}{{V|28|12|2021}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Ленин ордены (1943);
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ();
* [[Александр Невский ордены (СССР)|Александр Невский]] (1945);
* Дүрт [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943, ?,?,?).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|87925}}{{V|28|12|2021}}
* [https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=1481 Герои страны / Михайлов Александр Яковлевич]{{V|28|12|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie43647263/ Память народа/ Михайлов Александр Яковлевич «Подвиг»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211228115054/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie43647263/ |date=2021-12-28 }}{{V|28|12|2021}}
[[Категория:28 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1921 йылда тыуғандар]]
[[Категория:10 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1984 йылда  вафат булғандар]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>9hhgrk5z3whctxzy3hs6tt9wjph263z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ким Юлий Черсанович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181993</id>
    <revision>
      <id>1302703</id>
      <parentid>1285562</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T13:42:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39624" sha1="400jenavwyj0tsmh5iwoqk87tu03twk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ю́лий Черса́нович''' '''Ким''' (псевдонимы — Ю. Михайлов; [[1936 йыл|1936 йылдың 23 декабрендә]] [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] тыуған) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Израиль дәүләте|израиль]] шағиры, драматургы.
Бард, СССР диссиденттар хәрәкәтендә ҡатнашҡан, әҙәбиәт һәм музыка премиялары лауреаты.

== Биографияһы ==
Тәржемәсе ғаиләһендә тыуған. [[Корей теле|Корей теленән]] тәржемәсе Ким Чер Сан (1904—1938) һәм [[урыҫ теле]] һәм [[әҙәбиәт]]е уҡытыусыһы Всесвятская Нина Валентиновна (1907—1974) ғаиләһендә тыуған.
Уның ҡарт олатаһы Василий Павлович Всесвятский Угодский-Заводский сиркәүенең настоятеле була һәм шәхсән [[Жуков Георгий Константинович|Георгий Жуковты]]&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Жукова М. Г.|заглавие=Маршал Жуков: сокровенная жизнь души|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Издательство Сретенского монастыря|год=1999|страницы=12|страниц=62|isbn=5-7533-0095-2}}&lt;/ref&gt;суҡындырған. [[1938 йыл]]да Юлийҙың атаһы атыла, әсәһе лагерҙарға (1943 йылға тиклем), 1945 йылға тиклем һөргөнгә оҙатыла. 1938—1945 йылдарҙа Юлий Кимде әсәһе яғынан туғандары ҡарай. 1945—1951 йылдарҙа әсәһе һәм апаһы менән Малоярославец ҡалаһында, һуңынан Төркмәнстанда ([[Ташуғыҙ|Ташауз]]) йәшәйҙәр, 1954 йылда Мәскәүгә киләләр.

[[Мәскәү дәүләт педагогия университеты|Мәскәү дәүләт педагогия институтының]] тарих-филология факультетын тамамлай (1959), 1963 йылға тиклем йүнәлтмә буйынса [[Камчатка]] (Карагин районы Ильпырский ҡасабаһы) эшләй&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В гостях Юлий Ким|url=http://radiomayak.ru/shows/episode/id/1125895/|date=2013-09-28|publisher=Радио «Маяк»}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151019080716/http://radiomayak.ru/shows/episode/id/1125895/ |date=2015-10-19 }}&lt;/ref&gt;. Шул йылдарҙа уҡ уҡыусылары менән Ким [[Мюзикл|мюзиклдың]] бөтә элементтарын үҙ эсенә алған интермедия һәм вокаль сәхнәләрҙән торған композициялы автор йырҙарын яҙа һәм сәхнәләштерә башлай.

1962 йылда Мәскәүгә әйләнеп ҡайта һәм 1964 йылға тиклем 135-се мәктәптә эшләй, һуңынан ярты йылға тағы Ильпырский мәктәбенә китә. 1965 йылдан алып 1968 йылға тиклем М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты янындағы 18-се интернат-мәктәптә әҙәбиәт, тарих һәм йәмғиәтте өйрәнеү дәрестәрен уҡыта, әммә КПСС-тың Мәскәү ҡала комитеты талабы буйынса ул мәктәптән китергә мәжбүр була. Шул ваҡыттан ирекле ижадсы тормошон алып бара. Хоҡуҡ яҡлау хәрәкәтендә ҡатнашыуы Кимдың эштән китеүенә сәбәп була.

Дәүләт органдарының Кимға дәғүәләре СССР-ҙа сталинизмды реставрациялауға ҡаршы ғаризаларға ҡул ҡуйыуы, цензураға буйһонмаған «Ағымдағы ваҡиғалар хроникаһы» хоҡуҡ һаҡлау бюллетенен мөхәррирләүе, шулай уҡ Александр Галич һәм [[Высоцкий Владимир Семёнович|Владимир Высоцкий]] йырҙары менән бер рәттән таралған көн ҡаҙағына тап килгән темаларға сатирик йырҙары менән бәйле була. Дәүләт хәүефһеҙлеге комитеты хеҙмәткәрҙәре Кимға концерт эшмәкәрлегенән тыйылырға тәҡдим итә. Шул уҡ ваҡытта КГБ уның театр һәм концерт эшмәкәрлегенә ҡамасауламаясағын белдерә. Ким псевдоним алырға тейеш була (1985 йылға тиклем ул титрҙарҙа «Ю. Михайлов» тип билдәләнгән). Шулай итеп, театр һәм кино өсөн музыка һәм йыр яҙыу уның төп һөнәри шөғөлө булып китә. Ким 1976 йылда концерт эшмәкәрлеген яңынан тергеҙә.

Педагогия институты (1956 йылдан) студенты булған сағынан уҡ Ким үҙенең шиғырҙарына йырҙар яҙа һәм [[гитара]]ла уйнап уларҙы башҡара башлай. Мәскәүҙә 1960 йылда уның беренсе концерттары ҡуйыла һәм йәш автор иң популяр Рәсәй бардтары даирәһенә инә.

1963 йылда ул беренсе профессиональ заказын үтәй — «Ньютон урамы, 1-се йорт» («Ленфильм», реж. Т. Ю. Вульфович) фильмы өсөн йыр яҙа, артабан Мосфильмдан, Горький исемендәге, Довженко исемендәге киностудияларҙан заказдар килә. Уның «Бумбараш», «Обыкновенное чудо», «Про Красную шапочку» (композиторҙар В. Дашкевич, Г. Гладков, А. Рыбниковменән бергә) фильмдарындағы эше киң билдәле; уның фильмотекаһында — илленән ашыу атама.

1968 йылда тәүге театр эше — Калинин Йәш тамашасы театры өсөн ете йыр («Одной любовью меньше» спектакле, режиссер Р. Г. Виктюк) -беренсе театр эше. 1969 йылда ике эш: Шекспирҙың «Был һеҙгә нисек оҡшай» («Как вам это понравится») комедияһы өсөн ун ете йыр номеры (Мәскәүҙә Малая Броннала театры, режиссёры П. Н. Фоменко) һәм «Недоросль» спектакле өсөн егерме ике йыр номеры (Ю. П. Киселёв исемендәге Саратов йәш тамашасы театры, режиссёры Л. Д. Эйдлин).

1974 йылда Ю. Ким Мәскәү драматургтарының профком ағзаһы булып китә, ә 1975 йылда Совет армияһы театрына үҙенең тәүге пьесаһын — &quot;Иван-солдат&quot;ты тәҡдим итә. Ул утыҙҙан ашыу драма әҫәрҙәре яҙған, уларҙың күбеһе Рәсәйҙең төрлө театрҙарында сәхнәләштерелгән.

1966 йылда репрессияланған командарм И. Э. Якирҙың ейәнсәре Ирина Петровна Якирға 1948—1999) өйләнә. Иринаның атаһы, билдәле хоҡуҡ яҡлаусы һәм диссидент Пётр Ионович Якир ун дүрт йәшендә ҡулға алына һәм утыҙ ике йәшендә генә иреккә сыға.

1967-1969 йылдарҙа Ким властарға адресланған кеше хоҡуҡтарын күҙәтеү талабы менән бик күп коллектив хаттарға ҡул ҡуя. Ҡайныһы П. Якир һәм И. Я. Габай менән бергә, ул СССР-ҙа башҡаса фекерләүселәрҙе эҙәрләү тураһындағы «Фән, мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәренә» (1968 йылдың ғинуары) мөрәжәғәтенең авторҙашы була. Дәүләт именлеге комитетының оператив сводкаларында «гитарист» тигән кодлы исем аҫтында үтә. 
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.svoboda.org/content/transcript/24278070.html|title=''Алфавит инакомыслия''. Барды. Передача вторая|accessdate=2014-09-01}}&lt;/ref&gt;. Кимдың тематикаһы буйынса «диссидент» сюжеттарына бәйле бер нисә йыры ла ошо осорға ҡарай: судтар, тентеүҙәр, күҙәтеү һәм башҡалар&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.muzcentrum.ru/orpheusradio/programs/nothereevenings/16481-yulij-kim-na-gotovuyu-muzyku-ya-navostrilsya-pisat-s-udovolstviem|title=Юлий Ким: «На готовую музыку я навострился писать с удовольствием…»|coauthors=Камбурова, Е., Клёнская, И.|date=2015-03-29|publisher=Радио классической музыки «Орфей»|description=Радиопрограмма: Нездешние вечера|accessdate=2015-04-05}}&lt;/ref&gt;.

1968 йылдың мартында Ким Александр Галич, Владимир Бережков һәм башҡа бардтар менән бергә «Под интегралом» клубы ойошторған Автор йыры фестивалендә ҡатнаша тигән хаталы раҫлауҙар осрай&lt;ref&gt;''Александрова Ю.'' [http://www.nsc.ru/HBC/article.phtml?nid=456&amp;id=15 Место встречи — «Интеграл»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190122044244/http://www.nsc.ru/HBC/article.phtml?nid=456&amp;id=15 |date=2019-01-22 }} // Наука в Сибири, № 13 (2648), 27 марта 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.gazeta.ru/culture/photo/bard_i_dissident.shtml Бард и диссидент] // Газета.ru, 23.12.2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Толстой, Иван Никитич|Толстой И. Н.]]'' [https://www.sibreal.org/a/29095066.html Запрещенные песни] // Сибирь. Реалии, 13 марта 2018.&lt;/ref&gt;. Әммә был ваҡытҡа Мәскәү Политехник музейында концерты (концерт та булмай) планлаштырылғаныҡтан, бард фестивалдә ҡатнаша алмай, шулай ҙа Фестивалгә сәләмләү телеграммаһы ебәрә&lt;ref&gt;''Раппопорт А.'' [https://taktaktak.ru/blog/posts/2013/03/nezabyivaemyiy-1968-y/ Незабываемый 1968-й] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190121233055/https://taktaktak.ru/blog/posts/2013/03/nezabyivaemyiy-1968-y/ |date=2019-01-21 }} // Так-так-так, новости и заметки, 13 марта 2013.&lt;/ref&gt;,.

Кимдың күп йырҙарына музыканы үҙе яҙған, шул уҡ ваҡытта уларҙың күбеһе Геннадий Гладков, Владимир Дашкевич, Алексей Рыбников кеүек композиторҙар менән авторҙашлыҡта ижад ителгән&lt;ref&gt;''Панарина О. В.'' [http://www.bsk.nios.ru/content/pervyy-vsesoyuznyy-festival-avtorskoy-pesni Первый Всесоюзный фестиваль авторской песни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190122094630/http://www.bsk.nios.ru/content/pervyy-vsesoyuznyy-festival-avtorskoy-pesni |date=2019-01-22 }} // Библиотека сибирского краеведения.&lt;/ref&gt;.

1970-1971 йылдарҙа «Ағымдағы ваҡиғалар йылъяҙмаһы»н («Хроника текущих событий») әҙерләү эшендә ҡатнаша (уның ҡайһы бер сығарылыштарын тулыһынса тиерлек уның тарафынан мөхәррирләнә), һуңынан әүҙем хоҡуҡ һаҡлау эшмәкәрлегенән ситләшә.

1974 йылда Юлий Ким үҙенең пьесаларын яҙа башлай.

1985 йылда, үҙгәртеп ҡороу башланғас, үҙенең «Нух һәм уның улдары» «Ной и его сыновья» пьесаһы буйынса спектаклдә төп ролде башҡара, псевдонимынан баш тарта һәм үҙенең исеме аҫтында ижад итә башлай, кинофильмдарҙың титрҙарында ла исеме баҫыла. 1987 йылда («Мелодия» грампластинка яҙҙырыу фирмаһында бер йыл алдан яҙылған) уның йырҙары тәүге пластинкаһы - ул саҡта билдәлелек алып өлгөрмәгән Михаил Константинович Щербаков аккомпанементы менән «Балыҡ-кит» («Рыба-кит») сыға.

«Московские кухни» (1991) йыр пьесаһы-композицияһы Ким ижадындағы диссидентлыҡ темаһының үҙенсәлекле бер этабы булды.

Юлий Кимдың дискографияһында йөҙҙән ашыу диск, йыр яҙмалары менән аудио- һәм видеокассеталар иҫәпләнә. Уның йырҙары бөтә автор йырҙары антологияларына, шулай уҡ хәҙерге рус шиғриәтенең байтаҡ шиғри антологияларына ингән, улар иҫәбендә «Строфы века» (төҙөүсеһе Евгений Евтушенко, 1994) бар.

Кинематографсылар союзы (1987), Яҙыусылар союзы (1991), Рус ПЕН-клуб (1997) ағзаһы. Биш йөҙгә яҡын йыр (күптәре кинофильмдарҙа һәм спектаклдәрҙә яңғырай), өс тиҫтәгә яҡын пьеса һәм тиҫтәләгән китап авторы.

«Алтын Остап» премияһы лауреаты (1998). Булат Окуджава исемендәге Рәсәй дәүләт премия лауреаты (2000). 2015 йылда рус шиғриәтен дәртләндереү ойошмаһының жюри ҡарары менән Кимға «Шағир» милли премияһы бирелде.

2002 йылда Ким «Нотр-Дам де Пари» мюзиклын рус теленә тәржемә итә, шулай уҡ ошо данлыҡлы спектаклдең русса версияһы һәм бик күп йырҙар авторы ла. Һуңыраҡ Мәскәүҙә Оперетта театры сәхнәһендә либреттолары авторы Ким булған «Монте-Кристо», «Граф Орлов», «Анна Каренина» мюзиклдары ҡуйылды.

[[Файл:Kim, Natalia -NF 20181128 fRF03.jpg|thumb|Ҡыҙы Наталия 2018 йылда]]
1998 йылдан алып алмашлап Иерусалимда һәм Мәскәүҙә йәшәй. «Ирусалимский журнал» редколлегияһы ағзаһы, «Иерусалимский альбом»[https://www.antho.net/album/jerusalem_album.html] проекты ҡатнашыусыһы һәм ойоштороусыларҙың береһе.

2008 йылдың 7 мартында Ким башҡа бардтар менән бергә «Под интегралом» клубын тергеҙеүгә һәм 1968 йылғы фестивалдең ҡырҡ йыллығына арналға «Снова „Под интегралом“ — 40 лет спустя» автор йыры фестивалендә ҡатнаша.

2008 йылда Юлий Ким «Культура» телеканалында «Линия жизни» («Ғүмер һыҙаты») программаһы геройы була.

2010 йылда П. И. Чайковский музыкаһына Гарри Бардиндың «Гадкий утёнок» (тулы метражлы йәнһүрәте музыкаһына шиғырҙар  (Ханс Кристиан Андерсен) яҙа.

2020 йылғы үҙизоляция ваҡытында Юлий Черсанович «Тамза» автор йыры клубы трансляцияһы сиктәрендә сәғәт ярымлыҡ концерт бирҙе. Шул уҡ осорҙа Израилдә үҙенең йорт концерттары серияһы уҙҙы, унда бард йырланы ғына түгел, шәхси тормошонан ваҡиғалар хаҡында ла һөйләне.

2021 йылдың декабрендә шағир «Эхо Москвы» радиоһында эфирға сыҡҡан «Дифирамб» тапшырыуының ҡунағы булды, ай аҙағында иһә уның 85 йыллығы уңайынан «Төрлө үләндән гөлләмә» тип аталған бардтың юбилей кисәһе уҙҙы.

=== Ғаиләһе ===
* Ҡыҙ туғаны — Алина Ким
* Туғанының улы — Марат Ким, кинорежиссёр
* Ҡатыны — Якир Ирина Петровна (1948—1999).
** Ҡыҙы — Наталия (1973 йылда тыуған), мөхәррир, журналист.
*** Өс ейәне.
* Ҡатыны — Лидия Михайловна Луговая (1947 йылда тыуған).

== Йәмәғәт позицияһы ==
1996 һәм 2003 йылдарҙа Рәсәй властарын Чечнялағы һуғышты туҡтатырға һәм һөйләшеүҙәр алып барыу процесына күсергә саҡырған мәҙәниәт һәм фән эшмәкәрҙәре араһында була.

2001 йылда НТВ телеканалын яҡлап хатҡа ҡул ҡуя&lt;ref&gt;[http://newsru.com/ardocs/28Mar2001/pismo5.html Письмо видных деятелей науки, культуры и политики в защиту НТВ] / newsru.com&lt;/ref&gt;. «Яблоко» партияһына ярҙам итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20190119174519/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/85n/n85n-s00.shtml|title=Голосовые связи. Стройными рядами выходят на выборы отечественные производители попсы|author=|website=[[Новая газета]]|date=2003-11-13|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың сентябрендә «Бишенсе колонна маршы» сатирик йырын ижад итә, уның авторы Украиналағы һуғышты ғәйепләй&lt;ref&gt;[http://gazeta.ua/ru/articles/culture/_rossiya-posle-kryma-svihnulas-srazu-vsya-rossijskij-bard-napisal-pesnyu-ob-ukrainorossijskuyu-vojnu/582924?mobile=true «Россия после Крыма свихнулась сразу вся» — российский бард написал песню об украино-российскую войну]&lt;/ref&gt;.
{{начало цитаты}}
&lt;poem&gt;И всплыло в одночасье забытое давно
Немыслимое счастье быть с властью заодно.
Бери, начальник, шире, врежь Киеву под дых —
Чтоб видели чужие, как наши бьют своих!&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bards.ru/archives/part.php?id=47597|title=Нас мало...|author=|website=bards.ru|date=2019-09-14|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;
{{конец цитаты}}

Һуңыраҡ шул уҡ тематика буйынса икенсе йырын яҙа:
{{начало цитаты}}
&lt;poem&gt;Я с Украиной не воюю,
я отношений с ней не рвал,
как я ей пел, так и пою я,
так i співаю, як співав…&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/blog/echomsk/2323445-echo/|title=Юлий Ким: &quot;Я с Украиной не воюю…&quot;|author=|website=[[Эхо Москвы]]|date=2018-11-28|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;
{{конец цитаты}}

== Ижады ==

=== Китаптары ===
* 1989 — Я клоун (Дания)
* Волшебный сон. — М.: [[Советский писатель]], 1990.
* Летучий ковёр. — М.: Киноцентр, 1990.
* Творческий вечер. — М.: [[Книжная палата]], 1990.
* 1998 — На собственный мотив
* 1999 — Собрание пёстрых глав. В 2 тт.
*1999 — Мозаика жизни. — М.: [[Эксмо]].
* 2000 — Путешествие к маяку. (Израиль)
*2003 — Моя матушка Россия
*2004 — Однажды Михайлов. — М.: [[Время (издательство)|Время]].
* Своим путём. (Израиль)
* Не покидай меня, весна. — Екатеринбург: У-Фактория, 2004.
*2006 — Букет из разнотравья. — М.: Зебра.
*2006 — После дождичка в четверг
*2007 — О нашей маме Нине Всесвятской, учительнице 
*2013 — Светло, синё, разнообразно. Стихи и песни.
*2016 — И я там был

=== Драматургияһы ===
* 1968 — Одной любовью меньше (Калининский ТЮЗ, вокальные номера)
* 1968 — Как вам это понравится (Драм. театр на М. Бронной, вокальные номера)
* 1969 — Недоросль (Саратовский ТЮЗ, вокальные номера)
* 1971 — Бумбараш (Рижский ТЮЗ, инсценировка)
* 1972 — Дума о Британке (Театр им. Маяковского, инсценировка)
* 1972 — Чинчрака (Ц.Дет.театр, вокальные номера)
* 1973 — Тиль (Ленком, вокальные номера)
* 1974 — Май не упусти (Ц.Дет.театр, вокальные номера)
* 1975 — Альпийская баллада (ЦДТ, тексты песен)
* 1975 — Странствия Били Пилигрима (ЦТСА, инсценировка)
* 1976 — Комическая фантазия (ЦТСА, тексты песен)
* 1976 — Пеппи Длинный Чулок (Театр Сатиры, инсценировка)
* 1977 — Фламандская легенда (Поющие гитары, либретто)
* 1978 — Мизантроп (Театр Комедии, тексты песен)
* 1979 — Когда мы отдыхали (Театр Миниатюр, тексты песен)
* 1979 — Иван-царевич (Театр Маяковского, пьеса)
* 1981 — Остановите музыку (Кемеровский театр кукол, песни)
* 1983 — Барменша из дискотеки (БДТ, тексты песен)
* 1983 — Принцесса и эхо (Театр Образцова, тексты песен)
* 1983 — Старший сын (Театр Станисл.и Немир-Данченко, либретто)
* 1983 — Суд над судьями (Театр Моссовета, тексты песен)
* 1985 — Ной и его сыновья (Др.т-р им Станиславского, пьеса)
* 1986 — Не покидай меня, весна (Театр «3-е направление», вокальные номера)
* 1987 — Волшебный сон (Театр Маяковского, пьеса)
* 1987 — Клоп (Театр «3-е направление», фолк-опера, либретто)
* 1988 — Московские кухни (Театр «3-е направление, пьеса)
* 1989 — Любовь до гроба (Театр „3-е направление“, вокальные номера)
* 1991 — Сказка Арденского леса» (Театр Комедии, пьеса)
* 1991 — Кто Царевну поцелует (ТЮЗ, пьеса)
* 1991 — Сватовство по-московски (Театр Бенефис, либретто)
* 1991 — Где орех Кракатук (Театр «Бенефис», пьеса)
* 1991 — Голый Король (Театр «Бенефис», либретто)
* 1991 — Обыкновенное чудо (Антреприза, либретто)
* 1991 — Однажды в Одессе (Антреприза, либретто)
* 1991 — Зойкина квартира (Красноярск, Муз театр либретто)
* 1991 — 12 стульев (Минск, Драмтеатр, либретто)
* 1991 — Хоакин Мурьета (Театр Рыбникова, либретто)
* 1991 — Фанфан Тюльпан (Театр «У Никитских ворот», пьеса)
* 1991 — Юбилейная речь (Театр «3-е направление», опера)
* 1991 — [[Самая лёгкая лодка в мире]] (РАМТ, инсценировка)
* 1991 — Самолёт Вани Чонкина (Норильск, Театр им. Маяковского, инсценировка)
* 1991 — Безразмерное Ким-танго (Театр «Эрмитаж», музыкальная композиция)
* 1991 — Капнист: туда и обратно (Театр «Эрмитаж», пьеса)
* 1991 — Амуры в снегу (Театр им. Маяковского, либретто)
* 1991 — Приключения Красной Шапочки (Театр им Маяковского, пьеса)
* 1991 — Русалочка или радуга над морем (Уч. театр ГИТИС, либретто)
* 2009 — Сказки Арденнского леса (Мастерская Петра Фоменко, автор песен)

=== Фильмографияһы ===
Кимдың йырҙары 50 фильмда яңғыраны:
* {{год в кино|1963}} — [[Улица Ньютона, дом 1]] (автор текста песен, актёр)
* {{год в кино|1969}} — [[У озера]]
* {{год в кино|1971}} — [[Бумбараш]]
* {{год в кино|1972}} — [[Точка, точка, запятая…]]
* {{год в кино|1974}} — [[Засекреченный город]]
* 1974 — [[Рассказы о Кешке и его друзьях]]
* 1974 — [[Северный вариант]]
* 1975 — [[Маяковский смеётся]]
* {{год в кино|1975}} — [[Что с тобой происходит?]]
* {{год в кино|1976}} — [[12 стульев (фильм, 1976)|12 стульев]]
* {{год в кино|1977}} — [[Про Красную Шапочку]]
* 1977 — [[Усатый нянь]]
* {{год в кино|1978}} — [[Красавец-мужчина (фильм)|Красавец-мужчина]]
* 1978 — [[Короли и капуста (фильм)|Короли и капуста]]
* 1978 — [[Пять вечеров (фильм)|Пять вечеров]]
* 1978 — [[Ярославна, королева Франции]]
* 1978 — [[Обыкновенное чудо (фильм, 1978)|Обыкновенное чудо]]
* {{год в кино|1979}} — [[Голубой карбункул (фильм)|Голубой карбункул]]
* 1979 — [[Капитан Соври-голова (фильм)|Капитан Соври-голова]]
* 1979 — [[Очень синяя борода]]
* 1979 — [[Сватовство гусара]]
* {{год в кино|1980}} — [[Дульсинея Тобосская (фильм)|Дульсинея Тобосская]]
* {{год в кино|1981}} — [[Вакансия (фильм)|Вакансия]]
* {{год в кино|1982}} — [[Дом, который построил Свифт]]
* 1982 — [[Сказка странствий]]
* 1982 — [[Там, на неведомых дорожках…]]
* {{год в кино|1984}} — [[Пеппи Длинныйчулок (фильм, 1984)|Пеппи Длинныйчулок]]-
* 1984 — [[Формула любви]] авгусы путчы
* 1984 — [[Рассмешите клоуна]]
* [[1985 год в кино|1985]] — [[После дождичка в четверг]] (автор сценария и текста песен, актёр)
* {{год в кино|1987}} — [[Человек с бульвара Капуцинов]]
* {{год в кино|1988}} — [[Раз, два — горе не беда!]] (автор сценария и текста песен, актёр)
* 1988 — [[Собачье сердце (фильм, 1988)|Собачье сердце]]
* 1988 — [[Убить дракона]]
* {{год в кино|1991}} — [[Тень, или Может быть, всё обойдётся]]
* [[2002 год в кино|2002]] — [[Лекарь поневоле (телеспектакль)|Лекарь поневоле]] (автор музыки и текста песен)
* {{год в кино|2010}} — [[Гадкий утёнок (мультфильм, 2010)|Гадкий утёнок]]

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* 1978 — «Песня года» фестивале лауреаты (Ҡыҙыл кәләпүш йыры)
* 1998 — «Золотой Остап» премияһы лауреаты
* 1999 — Булат Окуджава исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.booksite.ru/department/center/gon/premia8.htm |title=Литературные премии. Премия имени Булата Окуджавы |accessdate=2009-04-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091124113916/http://www.booksite.ru/department/center/gon/premia8.htm |archivedate=2009-11-24 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091124113916/http://www.booksite.ru/department/center/gon/premia8.htm |date=2009-11-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/15186 Указ Президента Российской Федерации от 17 февраля 2000 года № 366 «О присуждении премии имени Булата Окуджавы 1999 года»]&lt;/ref&gt;
* 2001 — «Защитнику свободной России» миҙалы — «За исполнение гражданского долга при защите демократии и конституционного строя (1991 йылдың  авгусы путчы»)&lt;ref name=&quot;Кодекс&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kremlin.ru/acts/bank/17332|title=О награждении медалью «Защитнику свободной России»|date=2001-08-22|publisher=[[kremlin.ru]]|accessdate=2016-05-12}}&lt;/ref&gt;
* 2003 — Царское Село художество премияһы лауреаты
* 2007 — Владимир Высоцкийҙың исемен мәңгеләштереү буйынса Себер фонды булдырған «Признание-2006» әҙәби-музыкаль премияһы лауреаты, «Бард года» номинацияһы буйынса
* 2007 — «Музыкальное сердце театра» милли премия лауреаты («Иң яҡшы йырҙар текстарының авторы»)
* 2009 — «Бард-Оскар» эйәһе (Ҡазан халыҡ-ара фестивале)
* 2015 — лауреат премии «Поэт» премияһы лауреаты&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.colta.ru/news/6971|title=Юлий Ким стал лауреатом национальной премии «Поэт»|date=2015-04-13|publisher=[[Colta.ru]]|accessdate=2015-04-13}}&lt;/ref&gt;
* 2015 — Юрий Штерн премияһына эйә [http://il4u.org.il/blog/about-israel/israel-today/v-izrailskoj-stolice-sostoyalos-vruchenie-premii-imeni-yuriya-shterna]
* 2016 — Кеше хоҡуҡтарын яҡлау өлкәһендә Мәскәүҙәге Хельсинки премияһы лауреат — «За защиту прав человека средствами культуры и искусства»&lt;ref name=&quot;МХГ&quot;&gt;{{cite web|url=http://hro.org/node/24414|title=Лауреаты Премии Московской хельсинкской группы в области защиты прав человека в 2016 году|date=2016-05-12|publisher=Права человека в России|accessdate=2016-05-12}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Внешние ссылки}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Книга:Казак В.: Лексикон русской литературы XX века}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал       = 
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Галичу 90 лет (Ким)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Метавики     = 
}}
* {{BardsRu|1650|Юлий Ким}}
* {{lib.ru|http://lib.ru/KSP/kim.txt}}
* {{community.livejournal|yuli_kim_afisha|Юлия Кима}}
* [http://www.pms.ru/kim/ Юлий Ким на сайте СУНЦ МГУ (ФМШ-18)]
* [https://web.archive.org/web/20080622061628/http://www.ironicpoetry.ru/autors/10-k/kim/index.html Юлий Ким на сайте иронической поэзии]
* [http://www.hrono.ru/biograf/bio_k/kim_yuly.html Юлий Ким на сайте «Хронос»]
* [http://soran1957.ru/?id=ivan_100616111345_1249 Ким Юлий Черсанович // Фестиваль авторской песни «Под интегралом» 40 лет спустя], Фотоархив СО РАН, 2008
* [http://kudryats.journalisti.ru/?p=16820 Корифей бардовской песни (Интервью с Юлием Кимом), &quot;Неделя&quot;(Германия, 2006 год)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224163938/http://kudryats.journalisti.ru/?p=16820 |date=2014-02-24 }}
* ''[[Ионкис, Грета Эвривиадовна|Грета Ионкис]]'' [http://old.za-za.net/old-index.php?index.php&amp;menu=authors&amp;&amp;country=ger&amp;&amp;author=ionkis&amp;&amp;werk=015 Пасынок века Юлий Ким, или Пьеро, притворившийся Арлекином] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220222190601/http://old.za-za.net/old-index.php?index.php&amp;menu=authors&amp;&amp;country=ger&amp;&amp;author=ionkis&amp;&amp;werk=015 |date=2022-02-22 }}, za-za.net № 12/2, 2011
* {{cite web|url=http://booknik.ru/today/faces/on-s-samogo-detstva-ne-terpel-jidoedstva/|title=«Он с самого детства не терпел жидоедства»|date=2012-12-23|work=Интервью Ю. Кима М. Гуровой|publisher=[[Букник]]|accessdate=2020-1-22}}
* {{cite web|url=http://www.pravmir.ru/yulij-kim-kazhdyj-raz-ya-shel-zashhishhat-nashix-detej/|title=Юлий Ким: Каждый раз я шёл защищать наших детей|date=2014-02-26|work=Интервью Ю. Кима М. Свешниковой|publisher=[[Православие и мир|Правмир]]|accessdate=2014-12-23}}
* {{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/multimedia/2014/12/141202_yuliy_kim_interview|title=Юлий Ким: «Пятая колонна», или сумасшествие после Крыма|date=2014-12-02|work=Интервью Ю. Кима [[Сева Новгородцев|С. Новгородцеву]]|publisher=[[BBC]]|accessdate=2020-1-22}}
* {{cite web| author=|datepublished=07.02.2015|url=http://www.svoboda.org/media/video/26833888.html|title=Культ личности. Юлий Ким. Ведущий — Леонид Велехов| publisher=[[Радио «Свобода»]]| accessdate=}}
* {{cite web|author=Лидия Симакова|date=21.03.2019|url=http://tv2.today/Istorii/Yuliy-kim-mysl-o-voyne-s-ukrainoy-ne-mogla-priyti-v-golovu-dazhe-v-durnom-sne|title=Юлий Ким: «Мысль о войне с Украиной не могла прийти в голову даже в дурном сне»|publisher=[[tv2.today]]|accessdate=}}

{{Премия «Поэт»}}

[[Категория:Рәсәй автор-башҡарыусылары]]
[[Категория:СССР автор-башҡарыусылары]]
[[Категория:«Алтын Остап» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Булат Окуджава исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:СССР хоҡуҡ яҡлаусылары]]
[[Категория:Совет диссиденттары]]
[[Категория:Шағирҙар:Үҙнәшер]]
[[Категория:Шәхестәр:Иерусалим]]
[[Категория:ПЕН-клуб ағзалары]]
[[Категория:Мюзиклдар авторҙары]]
[[Категория:Шәхестәр:Малоярославец]]
[[Категория:Мәскәү Хельсинки төркөмө премияһы лауреаттары]]
[[Категория:ВЛКСМ ағзалары]]
[[Категория:СССР Кинематографистар союзы ағзалары]]
[[Категория:Рус шағирҙары]]
[[Категория:Рәсәй драматургтары]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]]
[[Категория:Рәсәйҙең XX быуат шағирҙары]]
[[Категория:СССР шағирҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1936 йылда тыуғандар]]
[[Категория:23 декабрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>400jenavwyj0tsmh5iwoqk87tu03twk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ниғәмәтйәнов Таһир Ниғәмәтйән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182197</id>
    <revision>
      <id>1302764</id>
      <parentid>1112928</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T09:35:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2036" sha1="s1ccy2a5ewdpv3rzyt8xkoi9y4jtcd1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ниғәмәтйәнов Таһир Ниғәмәтйән улы''' ([[1912 йыл]] — [[13 ноябрь]] [[1943 йыл]]) — рядовой. [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] кавалеры&lt;ref name=&quot;НТН&quot;&gt;[http://союзпоиск.рф/pamjat_i_gordost/imena/detail.php?ID=15354 Нигаматьянов Тагир Нигаматьянович]&lt;/ref&gt; (үлгәндән һуң).

== Биографияһы ==
Ниғәмәтйәнов Таһир Ниғәмәтйән улы 1912 йылда Салауат районының Шәрәк ауылында тыуа. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас,
1941 йылдың 16 июлендә Совет Армияһына саҡырыла&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/rvk-chelovek_voenkomat41138093/?static_hash=71bab682580daeb71da09ce93741e44cv2 Нигматьянов Тагир Нигматьянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308155328/https://pamyat-naroda.ru/heroes/rvk-chelovek_voenkomat41138093/?static_hash=71bab682580daeb71da09ce93741e44cv2 |date=2022-03-08 }}&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;
Үҙәк фронттың 65-се армияһы 1199-сы уҡсылар полкының 354-се уҡсылар дивизияһында хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;НТН&quot; /&gt;. Партияһыҙ.&lt;br&gt; 
Алынған яраларынан 1943 йылдың 13 ноябрендә вафат була. Черновцы ауылында ерләнә&lt;ref&gt;[https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400349377&amp;page=9&amp;p=61  Память. Башкортостан. Книга 17, стр 61]&lt;/ref&gt;. Икенсе мәғлүмәттәр буйынса Чернигов өлкәһенең Городня ҡалаһында ерләнә&lt;ref name=&quot;НТН&quot; /&gt;

== Ғаиләһе ==
Таһир Ниғәмәтйән улы менән тормош иптәше Мәрзиәнең берҙән-бер улдары — Раян була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}</text>
      <sha1>s1ccy2a5ewdpv3rzyt8xkoi9y4jtcd1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кожанов Василий Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183215</id>
    <revision>
      <id>1302707</id>
      <parentid>1136431</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T14:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21550" sha1="9tmn38muv16bnazjtj4495gojfbcx7e" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кожанов Василий Иванович''' ([[22 март]] [[1904 йыл]] — [[1988 йыл]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] хәрби етәксеһе,. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша, генерал-майор (5.05.1945), [[Советтар Союзы Геройы]] (19.04.1945).

== Биографияһы ==
Василий Иванович Кожагов [[1904 йыл]]дың [[22 март]]ында Верхнекизильское (хәҙерге — [[Силәбе өлкәһе]] [[Агаповка районы]]) ауылында тыуа. 1916 йылда мәктәптең 4 класын тамамлай. 1918 йылда [[Белорет]] ҡалаһында башланғыс училищеның 2 класын таммалай. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нан ҡасып, ғаилә [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ға барып сыға, унда Чугучак ҡалаһында йәшәй. Һуңынан Рәсәйгә ҡайта.

== Һуғышҡа тиклемге хеҙмәте ==
1921 йылдың ғинуарында&lt;ref&gt;По другим данным — в ноябре.&lt;/ref&gt; үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына баҫа. Семипалатинскиҙа 21-се Себер пехота курстарында уҡый, 1922 йылдың көҙөндә курстар таратылғас, уҡыуын дауам итеү өсөн[[Омск]]иға күсә. 1924 йылда РККА команда составының 24-се Омск пехота мәктәбен тамамлай&lt;ref&gt;В Сибири рождённое. Страницы истории Омского высшего общевойскового командного дважды Краснознамённого училища им. М. В. Фрунзе. — Омск, Омское книжное издательство, 1987.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;В 1923 году школа была переведена из Омска во [[Владивосток]].&lt;/ref&gt;. 1924 йылдың сентябренән Ленинград хәрби округының 56-сы Мәскәү уҡсылар дивизияһында хеҙмәт итә: уҡсылар взводы командиры, полк мәктәбе взводы командиры була, 1928 йылдан — рота политругы, полк партия бюроһының яуаплы секретары, 1931 йылдың февраленән — уҡсылар ротаһы командиры, 1932 йылдың ғинуарынан — дивизияның танк батальонында [[танк]] ротаһы һәм уҡыусылар ротаһы командиры. Дивизияла хеҙмәт иткән ваҡытта 1928 йылда [[Санкт-Петербург|Ленинградта]] Ф. Энгельс исемендәге Хәрби-сәйәси курстар тамамлай, ә 1925 йылда [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]] сафына алына.

1933 йылдың 29 ноябренән рота командиры һәм 10-сы уҡсылар дивизияһының 29-сы уҡсылар полкында полк мәктәбе начальнигы була. 1936 йылдың майынан — [[Архангельск|Архангельскиҙа]] Төньяҡ хәрби комисариатының уҡыу төркөмө һәм уҡытыу үҙәге уҡытыусыһы.

1937 йылдың июнендә РККА-нан сығарыла&lt;ref&gt;Причины увольнения не известны, как одна из версий — сказалось пребывание в молодости в Китае.&lt;/ref&gt;. Әммә ҡулға алынмай, [[Барнаул]]ға китә һәм ҡаланың район башҡарма комитетының сәнәғәт бүлегенә иҡтисадсы-плансы булып урынлаша. 1939 йылдың июненән ҡала [[Иген элеваторы|элеваторында]] эшләй.

1939 йылдың декабрендә Ҡыҙыл армияла тергеҙелә һәм Себер хәрби округының 178-се уҡсылар дивизияһы 693-сө уҡсылар батальоны командиры итеп тәғәйенләнә (Барнаул)&lt;ref&gt;В биографии В. И. Кожанова в 1-м томе биографического энциклопедического словаря «Герои Советского Союза» (Москва, 1987) и затем во многих публикациях на его основе ошибочно указано, что в 1941 году он окончил [[Военная академия имени М. В. Фрунзе|Военную академию имени Фрунзе]], однако фактически в этой академии он не учился.&lt;/ref&gt;. Һуғышты шунда ҡаршы ала.

== Бөйөк Ватан һуғышы ==
[[Бөйөк Ватан һуғышы]] башында 178-се уҡсылар дивизияһы Себер хәрби округында формалашҡан 24-се армия составына инә һәм 29 июндә эшелондарға тейәлә башлай. 1941 йылдың июлендә фронтҡа килә. Унда 1941 йылдың авгусында [[майор]] Кожанов хәрби шарттарҙа шул уҡ дивизияның 693-сө уҡсылар полкы командалығын үҙ өҫтөнә ала һәм һуңыраҡ ошо вазифала раҫлана. 3 сентябрҙә дивизия Көнбайыш фронтының 29-сы армияһына тапшырыла. Дошмандың Мәскәүҙә генераль һөжүме башланғанда дивизия ҡамауға эләгеүҙән ҡотолоп ҡала һәм Ржев йүнәлешендә немецтарнҙың һөдүмен тотоп тора. Калинин оборона операцияһында ([[Торжок]] ҡалаһын обороналауҙа айырылып тора), Калинин һәм Ржев-Вяземск һөжүм операцияларында ҡатнаша.

1942 йылдың 11 мартынан Калинин фронтының (августан — Көнбайыш фронты) 30-сы армияһы 359-сы уҡсылар дивизияһы 1196-сы уҡсылар полкына командалыҡ итә. Ржев йүнәлешендә ауыр оборона һәм һөжүм операцияларында ҡатнаша. 1943 йылдың февраленән — 220-се уҡсылар дивизияһы командиры урынбаҫары булараҡ Ржев-Вяземск һөжүм итеү операцияһында ҡатнаша. Июндә уҡыу өсөн фронттан ҡайтарыла. 1944 йылда К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академияһының тиҙләтелгән курсын тамамлай.

1944 йылдың 8 майынан һуғыш аҙағына тиклем һуғыш гвардия полковнигы Василий Кожанов 91-се гвардия уҡсылар дивизияһы (39-сы армия, 3-сө Белорус фронты) командиры була. Уның етәкселегендә дивизия Белорус һөжүм операцияһында уңышлы хәрби хәрәкәттәр алып бара, [[Витебск]]иҙан көньяҡтараҡ немецтарҙың нығытма районын ала, Дубиса йылғаһын аша сыға, Каунас ҡалаһын азат итеүҙә айырылып тора. Һуңынан Мемельск һәм Гумбиннен-Гольдапск һөжүм операцияларында ҡатнаша.

91-се айырым гвардия уҡсылар дивизияһы (3-сө Белорус фронты, 39-сы армия, 5-се гвардия уҡсылар корпусы) командиры гвардия полковнигы В. И. Кожанов Көнсығыш Пруссия стратегик һөжүм операцияһы барышында батырлыҡ күрһәтә. Уның беренсе этабында, Инстербург-Кенигсберг фронт операцияһында, Кожанов дивизияһы 1945 йылдың ғинуарында тотош оборона рубежынан һуғышып 176 километр юл үтә, 343 ауылды азат итә һәм 3000-дән ашыу немец һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Дивизия Инстер һәм Дайме йылғаларын аша сыға. 2 февралдә [[Көнсығыш Пруссия]]ның Гермау ҡалаһын ала һәм Пиллау ҡала-портына юлды киҫә, совет частарынан беренселәрҙән булып [[Көнигсберг|Кенигсберг]]тан көнбайыштараҡ [[Балтик диңгеҙе]]нә сыға. Әммә унда дошман ҡамауында ҡала. 11 февралгә тиклем дивизия ҡамауҙа һуғыш алып бара, һуңынан, командование бойороғо буйынса ҡамауҙы йырып төп көстәргә ҡушыла. 1945 йылдың 6-9 апрелендә дивизия [[Кенигсберг]]ты штурмлауҙа ҡатнаша, бер нисә урында дошмандың оборонаһын өҙә һәм немец ғәскәрҙәренең Земландск ярымутрауындағы төркөмөнә юлды яба.

[[СССР Юғары Советы]] Президиумының 1945 йылдың [[19 апрель|19 апрелендәге]] Указы менән гвардия полковнигы Василий Иванович Кожановҡа [[Советтар Союзы Геройы]]исеме бирелә һәм [[Ленин ордены]] менән [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|«Алтын Йондоҙ» миҙалы]]&lt;ref name=&quot;кви&quot;&gt;{{Cite web|author=|datepublished=|url=http://www.az-libr.ru/Persons/AE6/1747bfa8/index.shtml|title=Кожанов Василий Иванович|publisher=AZ Library|accessdate=2013-07-08|lang=ru|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt; тапшырыла.

Апрель айында дивизия Земландск һөжүм операцияһында ҡатнаша. 1945 йылдың майынан дивизия 39-сы армия менән бергә Алыҫ Көнсығышҡа күсерелә. Унда Байкал аръяғы фронты составына инә һәм 1945 йылдың авгусында совет-япон һуғышында ҡатнаша. Хинган-Мукден һөжүм операцияһы барышында дивизия частары Манчжурия-[[Монголия]] сигендә бер-бер артлы Квантун армияһының ике нығытма районын ала,Урленгуй-Гол йылғаһын, Оло Хинган һыртын аша сыға һуғышып Мукденға тиклем барып етә. Унан дивизия марш менән тағы ла бер нисә йөҙ километр үтә һәм 1 сентябрҙә Порт-Артур ҡалаһына инә.

Йыл ярым эсендә уның командалығында 91-се гвардия уҡсылар дивизияһы «Хинган» (20.09.1945) маҡтаулы исеменә лайыҡ була, [[Ленин ордены|Ленин]] (19.02.1945), [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (2.07.1944), 2-се дәрәжә [[Суворов ордены|Суворов]] (12.08.1944)&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Н. В. Огарков|год=1977|тираж=106000|isbn=|серия=|страниц=672|страницы=274—275|том=3|издательство=Воениздат|часть=Духовщинско-Хинганская стрелковая дивизия|место=М.|издание=|ответственный=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Советская Военная Энциклопедия|ref=}}&lt;/ref&gt; ордены менән бүләкләнә.

== Һуғыштан һуңғы биографияһы ==
Һуғыштан һуң Кожанов [[Совет Армияһы|Совет армияһы]]нда хеҙмәтен дауам итә, Порт-Артурҙа дивизия (1945 йылдың көҙөндә ул Приморье хәрби округына керә) менән етәкселек итә. 1946 йылдың июненән — 39-сы армия ғәскәрҙәре командующийының граждандар хакимиәте буйынса урынбаҫары Далянь ҡалаһының хәрби коменданты. 1947йылдың июленән — 72 уҡсылар корпусы командиры урынбаҫары. 1949 йылдың июненән 1951 йылдың октябренә тиклем — Приморье хәрби округы Офицерҙар составын камиллаштырыҙың берләшкән курсының округ етәксеһе ([[Уссурийск|Ворошилов]] ҡалаһы). 1952 йылда К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академия ҡарамағындағы Юғары академик курстарҙы тамамлай, һуңынан элекке вазифаһына кире ҡайта. 1953 йылдың декабренән К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академия уҡытыусыһы (1958 йылдан — Генераль штабтың Хәрби академияһы). 1959 йылдың октябрендә генерал-майор В. И. Кожанов ауырыу сәбәпле отставкаға сығарыла.

[[Мәскәү]]ҙә йәшәй. «Белем» йәмғиәтендә әүҙем эшләй, методик һәм тикшеренеү эштәре баҫтыра. 1988 йылдың 24 ноябрендә вафат була&lt;ref&gt;Челябинская область: энциклопедия. — Челябинск: Каменный пояс, 2003—2007. — Том 3: К — Л. — 2004. — 794 с.&lt;/ref&gt;.

== Хәрби дәрәжәләре ==
* [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитан]] (ғинуар 1936);
* [[майор]] (10.12.1940);
* подполковник (ғинуар 1942);
* полковник (31.03.1943);
* генерал-майор (5.05.1945).

== Наградалары ==
* [[Советтар Союзы Геройы]] (19.04.1945)&lt;ref&gt;Информация о награждениях В. И. Кожанова советскими наградами приведена по: [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1503809052/ Картотека награждений В. И. Кожанова. // ОБД «Память народа»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220519115541/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1503809052/ |date=2022-05-19 }}.&lt;/ref&gt;
* ике [[Ленин ордены]] (19.04.1945, 20.06.1949)
* өс [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (3.11.1944, 8.11.1944, 5.11.1954)
* 2-се (4.07.1944) һәм 3-сө (12.02.1943) дәрәжә [[Суворов ордены]]
* 2-се дәрәжә [[Кутузов ордены]] (31.08.1945)
* 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (11.03.1985)
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн»]] миҙалы (20.06.1942)
* СССР миҙалдары
* «МХР Ҡораллы көстәренә 60 йыл» миҙалы ([[Монгол Халыҡ Республикаһы|МХР]], 1985)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_in_kartoteka1561820709/ Информация о награждении в ОБД «Память народа»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220519115540/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_in_kartoteka1561820709/ |date=2022-05-19 }}.&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
* [[Литва]]ла Шауляй һәм Расейняй ҡалаларының почетлы гражданы.
* Совет осоронда Литва ССР-ының Расейняй районы мәктәптәренең береһенә В. И. Кожанов исеме бирелә.

== Хеҙмәттәре ==
* ''Кожанов В. И.'' Героизм трудящихся г. Москвы и Октябрьского района во время Вооруженного восстания 1905 г., в годы Великой Отечественной войны и в наши дни. — Москва, 1965.
* ''Кожанов В. И.'' Великие патриотические традиции советского народа. — Москва, 1965.
* ''Кожанов В. И.'' Боевые и трудовые подвиги москвичей в Великой Отечественной войне. — Москва: Изд-во ДОСААФ, 1975.
* ''Кожанов В. И.'' Героизм москвичей в годы гражданской войны и иностранной интервенции. — Москва, 1966.
* ''Кожанов В. И.'' Женщины Москвы в бою и труде. — Москва, 1966.
* ''Кожанов В. И.'' Их юность и детство прошли в борьбе. — Москва, 1967.
* ''Кожанов В. И.'' В. И. Ленин о воспитании молодежи на революционных, боевых и трудовых традициях. — Москва, 1969.
* ''Кожанов В. И.'' Организация и проведение уроков мужества. — Москва, 1971.
* ''Кожанов В. И.'' Участие молодежи в Октябрьской революции. — Москва, 1977.
* ''Кожанов В. И.'' Учиться мужеству. — Москва, 1979.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Книга:Герои Советского Союза|1}}
* {{Книга:Комдивы т4|266—268}}
* ''Дриго С. В.'' За подвигом — подвиг. — Калининград, 1984. — С.99.
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Генераль штабтың Хәрби академияһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Фрунзе исемендәге Хәрби академияны тамамлаусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында дивизия командирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында полк командирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы пехотасылары]]
[[Категория:Совет гвардияһы]]
[[Категория:«Ветеран Вооружённых Сил СССР» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Японияны еңгән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Кенигсбергты алған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 40 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә Суворов ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә Кутузов ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә Суворов ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Генерал-майорҙар (СССР)]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1988 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:24 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1904 йылда тыуғандар]]
[[Категория:22 мартта тыуғандар]]</text>
      <sha1>9tmn38muv16bnazjtj4495gojfbcx7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монин Андрей Сергеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183662</id>
    <revision>
      <id>1302741</id>
      <parentid>1285372</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T03:05:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19010" sha1="pzwksqodqfoygeei6bojlm3tx4wye59" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Монин Андрей Сергеевич''' ([[2 июль]] [[1921 йыл]] — [[22 сентябрь]] [[2007 йыл]]) — СССР һәм Рәсәй геофизигы, [[Океанология|океанолог]], [[математик]] һәм гидродинамика өлкәһе белгесе. 1965—1987 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының океанология институты директоры. 1972 йылдан СССР Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты, 2000 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] академигы. 

== Биографияһы ==
Андрей Сергеевич Монин Мәскәүҙә һуңынан [[Мәскәү дәүләт педагогия университеты|В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институты]] доценты булған С. А. Мониндың ғаиләһендә тыуған.

1938 йылда [[Мәскәү университеты]]ның механика-математика факультетына уҡырға инә һәм 1943 йылда уны тамамлай. 1942 йылда Б. В. Гнеденко менән берлектә ихтималлыҡ теорияһы кафедраһында самолеттарҙың бәләкәй тиҙлеге ваҡытында бәләкәй бейеклектәрҙән бомба ташлау таблицаһын төҙөү буйынса мөһим эштәрҙә әүҙем ҡатнаша{{Sfn|Московский университет в Великой Отечественной войне|2020|с=76}}.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша. [[Ҡыҙыл армия]]ға саҡырылғандан һуң Ҡыҙыл армия юғары гидрометеорология институтына хәрби синоптиктар курсына ебәрелә. Фронт метеостанцияһы бүлеге командиры, кесе лейтенант, 3-сө Балтик буйы фронты частарында хеҙмәт итә, [[Псков]]тан [[Рига]]ға тиклем юл үтә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1269947716/ Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220073558/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1269947716/ |date=2016-12-20 }}&lt;/ref&gt;.

1945 йылдың майында Ҡыҙыл армияның Үҙәк прогнозлау институтына ебәрелә, 1946 йылдың ғинуарында демобилизациялана, Үҙәк прогноз институтына эшкә күсә, ғилми хеҙмәткәр.

1946 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның математика фәнни-тикшеренеү институты аспирантураһына уҡырға инә. Ғилми етәксеһе [[Колмогоров Андрей Николаевич|А. Н. Колмогоров]].

1949 йылда атмосфера турбулентлығы теорияһы буйынса диссертация яҡлай&lt;ref&gt;[http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/61803/24#pict Каталог РНБ]&lt;/ref&gt;. 1951 йылда СССР Фәндәр академияһының Геофизика институтына, 1955 йылда Атмосфера физикаһы институтына үҙгәртелгән Атмосфера физикаһы бүлегенә күсә, унда өлкән ғилми хеҙмәткәр, бүлек мөдире, ғилми консультант булып эшләй.

1956 йылда турбулент диффузия теорияһы буйынса физика-математика фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай&lt;ref&gt;[http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/61803/6#pict Каталог РНБ]&lt;/ref&gt;, профессор (1963). Океанология, атмосфера физикаһы һәм география (океанология) бүлеге буйынса СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1972)&lt;ref&gt;{{Сотрудник РАН|2123|Андрея Сергеевича Монина}}&lt;/ref&gt;

1965 йылдан — СССР Фәндәр академияһы һәм [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның Океанология институтында, институт директоры (1965—1987), 1987 йылдан — синоптик процестар лабораторияһы мөдире.

2000 йылда [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] академигы булып һайлана.

А. С. Монин [[2007 йыл|2007 йылдың]] [[22 сентябрь|22 сентябрендә]] вафат була. [[Мәскәү]]ҙә Троекуров зыяратында ерләнгән&lt;ref&gt;[http://www.moscow-tombs.ru/2007/monin_as.htm Могила А. С. Монина на Троекуровском кладбище]&lt;/ref&gt;.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
1958 йылда, КПСС Үҙәк Комитеты секретариатына хат яҙып ебәрә, унда СССР Фәндәр академияһының Физика-математика фәндәре бүлеге ағзаларын һайлауҙы ҡырҡа тәнҡитләй, ҡайһы бер ғалим коллегалары тураһында негатив һәм бик субъектив фекерен белдерә һәм КПСС Үҙәк Комитетын СССР Фәндәр академияһына һайлауҙарға әҙерлек барышына ҡыҫылырға саҡыра&lt;ref&gt;[http://www.ihst.ru/projects/sohist/document/an/monin.htm Письмо А. С. Монина в ЦК КПСС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170109184635/http://www.ihst.ru/projects/sohist/document/an/monin.htm |date=2017-01-09 }}&lt;/ref&gt;.

1992 йылда &quot;Кешелеккә иҫкәртеү&quot;гә ҡул ҡуя&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.webcitation.org/61DcmWeQM|title=World Scientists' Warning To Humanity|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|accessdate=2019-06-24}}&lt;/ref&gt;.

== Фәнни өлөшө ==
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — геофизик гидродинамика. Һауа торошон күҙаллау, климат теорияһы, атмосфераның һәм океандың һанлы моделдәрен әҙерләү, океан гидродинамикаһы проблемалары (турбулентлыҡ, микроструктура, өҫкө һәм эске тулҡындар, синоптик ҡойондар, меандрҙар, рингтар, океандың дөйөм циркуляцияһы), Ер аҫты эволюцияһы теорияһы буйынса фундаменталь эштәр авторы. Океандарҙы эксперименталь тикшереү эштәрен ойоштороусы. Шулай уҡ СССР-ҙа Ер һәм Венера атмосфераһының һанлы моделдәрен әҙерләү буйынса эштәр ойоштора.

Геофизик гидродинамика буйынса ғилми мәктәп булдыра.

== Фәнни ойошмаларҙа ағзалығы ==
[[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] милли фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (1976), Американың фән һәм сәнғәт академияһының сит ил почетлы ағзаһы (1973), Гетеборг университетының почетлы докторы.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1975, 1981&lt;ref&gt;[http://www.ras.ru/publishing/rasherald/rasherald_articleinfo.aspx?articleid=7440ff73-bd4b-4331-9e31-61a6db68b68c Члену-корреспонденту АН СССР А. С. Монину — 60 лет] // Вестник АН СССР, 1981, № 11, стр. 116&lt;/ref&gt;),
* [[Октябрь Революцияһы ордены]] (1971),
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985),
* [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (1999)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=60609&amp;PSC=1&amp;PT=1&amp;Page=7 |title=Указ Президента Российской Федерации от 4 июня 1999 г. № 701 |accessdate=2012-02-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130516005913/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=60609&amp;PSC=1&amp;PT=1&amp;Page=7 |archivedate=2013-05-16 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516005913/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=60609&amp;PSC=1&amp;PT=1&amp;Page=7 |date=2013-05-16 }}&lt;/ref&gt;
* ун ике миҙал, шул иҫәптән «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн», «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалдары.
* Фән өлкәһендә [[СССР Дәүләт премияһы]] (1980)
* [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның А. А. Фридман исемендәге премияһы (1993)
* Ю. М. Шокальский исемендәге премия (1986)

== Төп хеҙмәттәре ==
500-ҙән ашыу фәнни мәҡәлә һәм 45 китап авторы.

* [https://fileskachat.com/download/27510_9e21c92cae14333ab65fa5c0d811fdba.html Статистика гидромеханика], 1-2 сәғәт, М., 1965—1967 (сова. менән М. Яглом; 2. изд. СПб., 1992—1996) — ''1971-1975 йылда тулыландырып яңынан баҫылған һәм 2007 һәм инглиз телдәренә тәржемә ителә, 1970 йылдан-йыл x япон телендә баҫылып'';
* {{Китап|автор=Монин А. С.|заглавие=Прогноз погоды как задача физики|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01007380028|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]], Главная редакция физико-математической литературы|год=1969|страниц=184|серия=|isbn=|тираж=4200|ref=}}
* {{Китап|автор=Монин А. С.|заглавие=Вращение Земли и климат|ссылка=|ответственный=|место=Л.|издательство=[[Гидрометеоиздат]]|год=1972|страниц=112|тираж=|ref=}}
* {{Китап|автор=Монин А. С., Каменкович В. М., [[Корт, Владимир Григорьевич|Корт В. Г.]]|заглавие=Изменчивость Мирового океана|ссылка=http://search.rsl.ru/en/record/01007380023|ответственный=|место=Л.|издательство=[[Гидрометеоиздат]]|год=1974|страниц=264|тираж=|ref=}}
* {{Китап|автор=Монин А. С.|заглавие=История Земли|ссылка=|ответственный=Отв. ред. [[Зилитинкевич, Сергей Сергеевич|С. С. Зилитинкевич]]|место=Л.|издательство=[[Гидрометеоиздат]]|год=1977|страниц=228|тираж=10000|ref=}}
* {{Китап|автор=Монин А. С., [[Шишков, Юрий Александрович|Шишков Ю. А.]]|заглавие=История климата|ссылка=|ответственный=|место=Л.|издательство=[[Гидрометеоиздат]]|год=1979|страниц=408|тираж=8800|ref=}}
* {{Китап|автор=Монин А. С., [[Озмидов, Ростислав Всеволодович|Озмидов Р. В.]]|заглавие=Океаническая турбулентность|ссылка=http://search.rsl.ru/ru/record/01001036846|ответственный=|место=Л.|издательство=[[Гидрометеоиздат]]|год=1981|страниц=320|тираж=|ref=}}
* {{Китап|автор=Монин А. С.|заглавие=Введение в теорию климата|ссылка=|ответственный=|место=Л.|издательство=[[Гидрометеоиздат]]|год=1982|страниц=248|тираж=|ref=}}
* {{Китап|автор=Каменкович В. М., Кошляков М. Н., Монин А. С.|заглавие=Синоптические вихри в океане|ссылка=|ответственный=|место=Л.|издательство=[[Гидрометеоиздат]]|год=1982|страниц=264|тираж=|ref=}}
* {{Китап|автор=Монин А. С., [[Сорохтин, Олег Георгиевич|Сорохтин О. Г.]]|заглавие=Перспективы развития современной геологии: Геологическая теория и полезные ископаемые|ссылка=|ответственный=|место=М.|издательство=[[Знание (издательство, Москва)|Знание]]|год=1983|страниц=48|серия=Науки о Земле. 1983. № 12: Новое в жизни, науке и технике|тираж=|ref=}}
* {{Китап|автор=Монин А. С., [[Красицкий, Владимир Петрович|Красицкий В. П.]]|заглавие=Явления на поверхности океана|ссылка=http://search.rsl.ru/ru/record/01001248690|ответственный=|место=Л.|издательство=[[Гидрометеоиздат]]|год=1985|страниц=376|тираж=|ref=}}
* Гидродинамика теоретик нигеҙе геофизик. М., 1988;
* {{Китап|автор=Монин А. С., [[Гордеев, Вячеслав Владимирович|Гордеев В. В.]]|заглавие=Амазония|ссылка=|ответственный=Отв. ред. С. М. Кашин; АН СССР, Ин-т океанологии им. П. П. Ширшова|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|страниц=216|isbn=5-02-003331-6|тираж=|ref=}}
* {{Китап|автор=Монин А. С., [[Кочина, Пелагея Яковлевна|Полубаринова-Кочина П. Я.]], Хлебников В. И.|заглавие=Космология. Гидродинамика. Турбулентность: А. А. Фридман и развитие его научного наследия|ссылка=|ответственный=|место=М.|издательство=Наука, Гл. ред. физ.-мат. лит.|год=1989|страниц=328|isbn=5-02-014204-2|тираж=|ref=}}
* Ситтә предками (авторҙашлыҡта Питербарг Л. И., г. р. Иваницкий, г Малинецкий, Лисичкин в. а., м. а Садовый, ф. в. Писаренко, Кравцов а. ю, А. Дж. Лихтман., Гумилев Л. Н., Ермолаевҡа Ю. В.) 1997.
* Океан ун-тының физика асылды. М., 2008 (сова. Н. менән. Н. Корчагин).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Краснопольский А. В.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Отечественные географы (1917—1992): Биобиблиографический справочник (в 3-х томах)|ссылка=|ответственный=Под ред. проф. [[Лавров, Сергей Борисович (географ)|С. Б. Лаврова]]; РАН, [[Русское географическое общество]]|издание=|место=СПб.|издательство=Б.и.|год=1993|том=2 (Л—Х)|страницы=101|страниц=456|серия=|isbn=|тираж=1000}}
* {{Китап|автор=|часть=|ссылка часть=|заглавие=Московский университет в Великой Отечественной войне|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=4-е, переработанное и дополненное|место=М.|издательство=Издательство Московского университета|год=2020|том=|страницы=76|страниц=632|серия=|isbn=978-5-19-011499-7|тираж=1000|ref=Московский университет в Великой Отечественной войне}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20130815210243/http://www.ocean.ru/content/view/247/ Профиль А. С. Монина на сайте Института океанологии]
* {{Сотрудник РАН|2123|А. С. Монина}}
[[Категория:Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы академигы]]
[[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2007 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:22 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1921 йылда тыуғандар]]
[[Категория:2 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>pzwksqodqfoygeei6bojlm3tx4wye59</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ливияла Граждандар һуғышы (2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185666</id>
    <revision>
      <id>1302729</id>
      <parentid>1301948</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T21:50:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="485576" sha1="7ruthasx00qu41oxnjyv40xi63q22kd" xml:space="preserve">{{Ҡораллы конфликт
| часть = Ғәрәп яҙы 
| изображение = [[Файл:Libyan war final.svg|300px]]
| заголовок = {{legend|#d45500|1 марттан Каддафиҙың дошмандары контролдә тотҡан территориялар. (Шаҡмаҡ менән: БМО интервенцияһы алдынан юғалған биләмәләр)}}
{{legend|#d4aa00|Март һәм август араһында һуғыштар барған территориялар.}}
{{legend|#d38d5f|Августа илдең көнбайышында һөжүм иткән баш күтәреүселәр яулаған территориялар.}}
{{legend|#ffb380|1 октябргә баш күтәреүселәр баҫып алған территориялар.}}
{{legend|#afe9af|Каддафи көстәренең һуңғы бастиондары.}}
[[Файл:Big battle symbol.svg|30px]] Төп кампаниялары.
[[Файл:Small battle symbol.svg|20px]] битвы.
| конфликт = Ливияла Граждандар һуғышы
| дата = [[2011 йыл]]дың 15 феврале — 23 октябре 
| место = [[Ливия]]
| итог = Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) һәм уларҙың союздаштарының еңеүе 
* [[Муаммар Каддафи]]ҙы ҡолатыу һәм үлтереү
* Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) көстәре Ливия республикаһы территорияһын контролгә алыу 
* Төньяҡ Атлантик килешеүе илдәренең (НАТО) Ливияға хәрби интервенцияһына БМО-ның рөхсәт биреүе 
* 105 илдең, БМО-ның, Европа союзының, Ғәрәп дәүләттәре лигаһының һәм Африка союзының Күсмә милли советын (ПНС) Ливияның берҙән-бер легитим хөкүмәте тип дипломатик таныуы
* Муаммар Каддафиҙы ҡолатҡандан һуң, Ливияла төрлө фракциялар һәм төркөмдәр араһында ҡораллы бәрелештәр
* Ливияның де-факто бер нисә үҙ аллы дәүләт ойоштормаларына тарҡалыуы&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/articles/2013/10/07/liberty/ Гуляй-пустыня - Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации] // Лента.ру, 07.10.2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.rambler.ru/14859877/ Сатановский: На планете больше не существует государства «Ливия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222181211/http://news.rambler.ru/14859877/ |date=2015-02-22 }}&lt;/ref&gt;
* Ливияла  салафизм йоғотоһоноң үҫеүе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/libya-war-religion-struggle-madkhalists-rise-supremacy|title=The rise of the 'Madkhalists': Inside Libya's struggle for religious supremacy|website=Middle East Eye|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;
| противник2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] &lt;small&gt;'''Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһе'''
*• [[Файл:Seal_of_the_Libyan_Ground_Forces.svg|22px|border]] Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһенең Ҡораллы Көстәре 
*• Хәрбиләштерелгән формированиелар
*• Ливияла сит ил ялсылары &lt;ref name=&quot;Россия&quot;&gt;{{Cite web |url=http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |title=НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ |accessdate=2011-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |archivedate=2011-09-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;
*• [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''Ливия'''

'''Хәрби ярҙам:'''&lt;br&gt;
{{Флагификация|Зимбабве}}&lt;ref name=&quot;radov&quot;&gt;Захар Радов [http://kp.ru/print/article/25645/809127 В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530212617/http://kp.ru/print/article/25645/809127 |date=2019-05-30 }}//[[Комсомольская правда]],01.03.2011&lt;/ref&gt;{{проверить авторитетность|7|04|2019}}&lt;br&gt;
[[Файл:Bandera Darfur.svg|border|22px]] Дарфур төбәге баш күтәреүселәрере&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;&gt;[https://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Белоруссия|1995}}&lt;ref&gt;см. подробней {{нп3|Белорусы в ливийском конфликте||be|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}&lt;/ref&gt;
*• Белоруссия хәрби белгестәре 
*• Снайперҙар
*• Баш разведка идаралығы (Белоруссия)|ГРУ]]/[[ССО РБ|ССО]] &lt;small&gt;([[5-я отдельная бригада специального назначения #334-й отдельный отряд специального назначения|334-й ООСпН 5-й ОБрСпН]])&lt;/small&gt;
*• Техник хеҙмәткәрҙәр 
| противник1  = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px]] &lt;small&gt;'''[[Переходный национальный совет Ливийской республики|Переходный национальный совет]]'''&lt;/small&gt;
*• &lt;small&gt;Ливияның Милли-азатлыҡ армияһы (НОА)&lt;/small&gt;
*• [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] &lt;small&gt;Ливия ислам хәрби төркөмө&lt;/small&gt;
*• &lt;small&gt; Ливияла сит ил ялсылары &lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://argumentiru.com/world/2011/09/124401|title=На решающий штурм Бени-Валида посылают афганских наемников -|website=argumentiru.com|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759|title=Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники|date=23 August 2011|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt; 
*• {{Флаг|Джихад}} &lt;small&gt;[[Аль-Каида]]&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html &quot;Аль-Каида&quot; проникла в ряды ливийской оппозиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120112914/https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
*• [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg||22px|border]] '''&lt;small&gt;Ливия &lt;/small&gt;'''

'''&lt;small&gt;Хәрби ярҙам:&lt;/small&gt;'''&lt;br&gt;
* {{Флагификация|Катар}}&lt;ref&gt;Иван Яковина [https://lenta.ru/articles/2011/04/21/tatouine/ Вести с Татуина]//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]&lt;/ref&gt;
* {{Флагификация|Тунис}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
----
&lt;small&gt;[[Интервенция в Ливии|Интервенция НАТО и их союзников в Ливию]] согласно [[Резолюция Совета Безопасности ООН 1973|резолюции СБ ООН 1973]]:&lt;/small&gt;
*• {{Флагификация|Швеция}}&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/04/01/planes/ Швеция утвердила отправку истребителей на войну в Ливии]//[[Lenta.ru]],01.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|ОАЭ}}&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html ОАЭ направит в Ливию 12 боевых самолетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112060637/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html |date=2013-11-12 }}//Росбалт, 25.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|Иордания}}&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html Иорданские ВВС примут участие в ливийской операции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410203225/http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html |date=2011-04-10 }}//MIGnews,06.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|Саудовская Аравия}}&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/mepo.12310|doi = 10.1111/mepo.12310|title = Why Was Muammar Qadhafi Really Removed?|year = 2017|last1 = Davidson|first1 = Christopher M.|journal = Middle East Policy|volume = 24|issue = 4|pages = 91–116}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-saudi-clerics-idUSTRE71R4BG20110228|title = Gaddafi's sons tried to get Saudi cleric help: TV|newspaper = Reuters|date = 28 February 2011}}&lt;/ref&gt;
*• &lt;small&gt;'''Интервенттар исемлеге'''&lt;/small&gt;


&lt;!--
| силы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] 10 000 — 12 000&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/03/2011331522685587.html Gaddafi’s military capabilities]//Al Jazeera English,03.03.2011 г.&lt;/ref&gt; (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 20 000&lt;ref&gt;[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=2012-01-19 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.&lt;/ref&gt; до 45 000&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12692068 Libya: How the opposing sides are armed]//[[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011&lt;/ref&gt;),&lt;br&gt; С-75М3 «Волга» 39 дивизионы,&lt;br&gt; ЗРК С-125М 36 дивизионы,&lt;br&gt; ЗРК «Квадрат» үҙйөрөшлө 7 полк комплекты (140 хәрби машина),&lt;br&gt; С-200ВЭ дүрт дивизион, 20 Оса ЗРК-АК (зенит ракета комплексы), 27 Crotale (ЗРК),&lt;br&gt; 14 Су-24МК]], около 36 [[Су-22]], 90 [[МиГ-23]], 50 [[МиГ-21]], 29 [[Mirage F-1]],&lt;br&gt; 23 000 человек личного состава [[ВВС]]&lt;ref&gt;Анатолий Цыганок [http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html Интервенция США и НАТО в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906025830/http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html |date=2011-09-06 }}//Фонд стратегической культуры,20.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Виктор Баранец [http://kp.ru/daily/25654.5/818010 В каком состоянии «воздушный щит» Каддафи?]//[[Комсомольская правда]],21.03.2011 г.&lt;/ref&gt;
----
{{Флаг|Белоруссия|1995}} около 500 военных советников и наёмников&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} — Комсомольская правда, 6 апреля 2011. {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг Зимбабве}} несколько сотен военнослужащих и наёмников&lt;ref name=&quot;radov&quot;/&gt;
 
| силы1 = [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|22px|border]] около 17 000 (на 24 марта) (по другим данным менее чем 35 000 — 40 000 добровольцев (на 31 марта) включая ещё 1 000 подготовленных 23 марта бойцов&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 Libya Live Blog — March 24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324161128/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 |date=2011-03-24 }}//[[Al Jazeera]] Staff in Africa,24 March 2011. Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;)&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12850975 «Libya: France Jet Destroys Pro-Gaddafi Plane»].// [[BBC News]],24 March 2011 Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;
----
[[Файл:NATO flag.svg|22px|border]] 2 [[Эскадренный миноносец|эсминца]] [[Эскадренные миноносцы типа «Арли Бёрк»|типа «Арли Бёрк»]]: [[USS Stout (DDG-55)]] и [[USS Barry (DDG-52)]];&lt;br&gt; 3 подводных лодки, две АПЛ [[Подводные лодки типа «Лос-Анджелес»|типа «Лос-Анджелес»]]: [[USS Providence (SSN-719)]], [[USS Scranton (SSN-756)]] и одна подлодка [[Подводные лодки типа «Огайо»|типа «Огайо»]] [[USS Florida (SSGN-728)]];&lt;br&gt; Один [[авианосец]] [[Шарль де Голль (авианосец)|Шарль де Голль]];&lt;br&gt; Самолёты [[B-2]], [[F-15]], [[F-16]], [[Rafale]], [[Eurofighter Typhoon]], [[Mirage F-1]], [[F-18]], [[Boeing EA-18 Growler|Growler]], [[AWACS]];&lt;br&gt; 25 боевых кораблей и подводных лодок, 50 истребителей и самолётов-разведчиков&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=439698 В Ливии к «Одиссее. Рассвет» присоединился «Объединенный защитник»]//[[Вести.ru]], 26 Марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг|Катар}} несколько сотен военнослужащих&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru&lt;/ref&gt;
| потери1 = примерно 5 904 – 6 626 человек убито &lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
| потери2 = примерно 3 309 – 4 227 солдат убито,&lt;br&gt; 7 000 пленных&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023020554/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |url-status=dead |archive-date=23 October 2011 |title=Prisoners in Libya languish without charge|work=The Washington Post|date=22 October 2011|access-date=25 January 2012|first=Mary Beth|last=Sheridan|location=Misrata}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
| общие потери = '''Ҡорбандарҙың дөйөм һаны&lt;small&gt;(граждандарҙы ла индереп)&lt;/small&gt;''':&lt;br&gt; 25 000 — 100 000 һәләк булыусылар&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;revolutioncasualties&quot;&gt;Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml |date=2014-03-11 }}//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012]&lt;/ref&gt; &lt;/small&gt; &lt;br&gt;  4 000 — 30 000 пропавших без вести&lt;ref name=ap-20110908&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |author=Karin Laub |agency=Associated Press |work=The Guardian |date=8 September 2011 |access-date=25 November 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // [[Москва (журнал)|Журнал «Москва»]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; не менее 50 000 раненых&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
---- 
'''*'''Революционерҙарға ҡулға төшкәндәр араһында күп һанлы иммигранттар некомбатанттар&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libyan Rebels Accused of Arbitrary Arrests, Torture|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/06/05/libya.war/index.html|date=5 June 2011|publisher=CNN}}&lt;/ref&gt;, 1692+ кешенән торған фаразланған минимум комбатанттар сифатында раҫланған&lt;ref&gt;300 заключенных в Бенгази,{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/41960775 |title=Archived copy |access-date=31 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812035932/http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ |archive-date=12 August 2011}}Мисуратта 230 тотҡон,[https://www.nytimes.com/2011/05/18/world/africa/18cemetery.html] Налутта 52 тотҡон,[http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/05/201152451012814342.html] 13 заключенных в Яфране,[https://www.youtube.com/watch?v=hVIZDIKxFSA] Әл-Галаала 50 тотҡон,[https://ottawacitizen.com/story_print.html?id=4993607&amp;sponsor=]{{Dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Зинтанда 147 тотҡрн,[https://www.theguardian.com/world/2011/jul/14/libya-gaddafi-troops-demoralised-prisoners-of-war] Триполиҙа 600 тотҡон,{{cite web |url=http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |title=Archived copy |access-date=9 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330072328/http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |archive-date=30 March 2012}} Сабхта 1150 тотҡон,[http://www.dailynewsegypt.com/2011/09/21/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory/]Сиртта 150 тотҡон, минимум, 1692 кешене революционерҙар әсирлеккә ала&lt;/ref&gt;
 --&gt;
}}

'''Ливияла 2011 йылғы Граждандар һуғышы''' шулай уҡ  '''Ливияла Беренсе Граждандар һуғышы''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية الليبية}}) булараҡ билдәле — 2011 йылда Ливия биләмәһендә Ливия Жәмәһириәһе хөкүмәте һәм уның  1969 йылдан алып дәүләт менән идара иткән алыштырғыһыҙ лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендә революционерҙарҙың ҡораллы отрядтары араһында барған Граждандар һуғышы. Низағ 2011 йылдың февралендә күрше Тунис һәм Мысыр революцияларынан һуң сыуалыштарҙан башлана һәм тиҙ арала граждандар һуғышы формаһын ҡабул итә. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көньяғында бер нисә ҡаланы биләп, Жәмәһириә амахирия, шул иҫәптән төрлө илдәрҙәннигеҙҙә, ҡара Африка и - Чада, Гвинея, Нигерия, Кот-д/Ивуаранып эшләүселәр.

Ливия Милли күсмә советы (ПНС), хупланы [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ғәрәп илдәре лигаһы|ЛАГИ]], [[Европа берлеге|ЕС]], башҡа ойошмалар һәм дәүләт-ара. Февраль сыуалыштар башланыу менән Конфликт [[2011 йыл]], революция тоҡанып һуң, күршеңә барыу Тунис һәм Мысыр тиҙ формаһы һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көнсығышында бер нисә ҡаланы яулап, шул иҫәптән төрлө илдәрҙән ялланған (ҡара Африканан - Чад, Гвинея, Нигерия, Кот-д’Ивуар һ.б.) һуғышмандар менән Жәмәһириә армияһына ҡаршы ҡаты һуғыш алып бара&lt;ref&gt;Алексей Калабанов [https://utro.ru/articles/2011/02/25/958487.shtml Наёмники Каддафи зачищают Ливию]//газета «Утро», 25.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев|first=Захар РАДОВ {{!}} Сайт «Комсомольской|last=правды»|url=https://m.kp.by/daily/25645/809127/|work=KP.BY - сайт «Комсомольской правды»|date=2011-03-01|accessdate=2017-11-30|language=ru}}{{Недоступная ссылка|accessdate=января 2022|fix-attempted=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Һуғышҡа тиклем 2009 йылдың 8 авгусында Эз-Звияла протесттар була, һуңыраҡ, 8 августа, ә һуңғараҡ Бенгазиҙағы протестар, 2011 йылдың 15 февралендә башланып, хоҡуҡ һаҡлау органдары тарафынан аяуһыҙ  баҫтырылған бәрелештәргә килтерә&lt;ref name=&quot;AmnestyRape&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/amnesty-questions-claim-that-gaddafi-ordered-rape-as-weapon-of-war-2302037.html|title=Amnesty questions claim that Gaddafi ordered rape as weapon of war|date=2011-06-24|work=The Independent|location=London|accessdate=26 June 2011|first=Patrick|last=Cockburn}}&lt;/ref&gt;. Каддафиға ҡаршы торған көстәр 5 мартта Милли күсмә советтың ваҡытлыса етәксе органын булдырып, уны илдең берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип иғлан иткәнлектән&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Barker|first=Anne|url=http://www.abc.net.au/news/2011-02-24/time-running-out-for-cornered-gaddafi/1955842|title=Time Running Out for Cornered Gaddafi|date=2011-02-24|work=ABC News|accessdate=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;, бар ил буйлап таралған ихтилалға әүерелә.

Халыҡ-ара берләшмә, күпселек осраҡта, Каддафиҙың һәм уға тоғро ғәскәрҙәре ғәмәлдәрен хөкөм иткән. 26 февралдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Каддафиҙың һәм уның яҡындарының активтарын бикләгән, уларҙың сәфәрҙәрен сикләгән һәм был мәсьәләне тикшереү өсөн Халыҡ-ара енәйәт судына тапшырыуға нигеҙ булып торған Резолюция 1970-те ҡабул иткән&lt;ref name=autogenerated13&gt;{{Cite news|last=Wyatt|first=Edward|title=Security Council Calls for War Crimes Inquiry in Libya|url=https://www.nytimes.com/2011/02/27/world/africa/27nations.html|access-date=27 February 2011|work=The New York Times|date=2011-02-26}}&lt;/ref&gt;. Халыҡ-ара енәйәт суды үҙ сиратында, Каддафиҙың ғәмәлдәре кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тип баһаланыуы мөмкин, тип белдерҙе. Һуңыраҡ, 2011 йылдың 18 мартына ҡарай төндә Именлек Советы, «сит ил баҫып алыу көстәренең Ливия территорияһының теләһә ниндәй өлөшөндә булыу мөмкинлегенән» тыш, Ливия өҫтөндә осошһоҙ зона урынлаштырған һәм тыныс халыҡты яҡлау өсөн теләһә ниндәй саралар ҡулланырға рөхсәт биргән Резолюция 1973-тө (2011) ҡабул итте. Бынан һуң Жәмәһириә хөкүмәте контролдә тотҡан төрлө объекттар һауанан утҡа тотолдо. Шунан Каддафи хөкүмәте утты туҡтатырға теләүе хаҡында иғлан итә, ләкин хәрби хәрәкәттәр һәм бомбардировка дауам итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/42164455|title= Gadhafi Blasts 'Crusader' Aggression After Strikes|work=NBC News|date=2011-03-19|access-date =14 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |access-date=2012-02-25 |url-status=dead | title=Libya accuses rebels of breaching truce | website=Dawn | date=2011-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110324053512/http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |archive-date=2011-03-24}}&lt;/ref&gt;. Бөтә конфликт дауамында революционерҙар, бәйән ителгән план Каддафиҙың китеүен үҙ эсенә алмағанлыҡтан, хөкүмәттең утты туҡтатыу буйынса һәм Африка союзының хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһындағы тәҡдимдәрен кире ҡаға&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/04/201141116356323979.html |title=Libyan rebels reject African Union road map – Africa |publisher=Al Jazeera English |access-date=2013-08-27}}&lt;/ref&gt;.

Августа революционерҙар көстәре НАТО ғәскәрҙәренең киң масштаблы хәрби ҡыҫылыуы Ливия хөкүмәте ҡулындағы яр буйына һөжүм башлай, ул граждандар һуғышы барышын революционерҙар файҙаһына бора, шуның һөҙөмтәһендә революционерҙар, ахырҙа баш ҡала Триполиҙы яулап, бер ай элек юғалтҡан биләмәне кире ҡайтара  
&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html|title=Who is Saif al-Islam Gadhafi?|publisher=CNN|date=2011-08-21|access-date=12 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804091943/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html |date=2021-08-04 }}&lt;/ref&gt;, һөҙөмтәлә Каддафи әсирлектән ҡасыуға өлгәшә, ә лоялистар аръергард кампанияла ҡатнаша&lt;ref name=&quot;guardian-2011-08-24&quot;/&gt;. 2011 йылдың 16 сентябрендә БМО Күсмә милли советын Ливияның Жәмәһириә хөкүмәтен алмаштырған берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип таныған. Муаммар Каддафи 2011 йылдың 20 октябренә тиклем әсирлектән ҡаса, 23 октябрҙә Каддафи көстәренең һуңғы бастионы - Сирт ҡолай. Муаммар Каддафи үҙе ҡасып китергә маташҡанда әсирлеккә алына һәм Сирт янында, алдан тикшереүһеҙ, судһыҙ үлтерелә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|url-status=dead|archive-date=22 October 2011|title=Gaddafi killed as Libya's revolt claims hometown|agency=Reuters Africa|date=2011-10-20|access-date=28 October 2011|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020 |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;. Шунан һуң Күсмә милли совет «Ливияны азат итеү» һәм «һуғыштың рәсми рәүештә тамамланыуы» тураһында 2011 йылдың 23 октябрендә иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/201110235316778897.html|publisher=Al Jazeera|date=2011-10-23|access-date=23 October 2011|title=NTC declares 'Liberation of Libya'}}&lt;/ref&gt;.

Әммә Ливияла декларацияланған граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, хәрби хәрәкәттәр ғәмәлдә Жәмәһирә көстәренең ҡалдыҡтары менән дауам иткән. Урындағы ополчениелар һәм ҡәбиләләр араһында төрлө фекер айырымлыҡтары, шул иҫәптән 2012 йылдың 23 ғинуарында Каддафиҙың элекке Бени-Вәлид нығытмаһындағы хәрби хәрәкәттәр барған, был властың альтернатив органын булдырыуға килтерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510050952/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|url-status=dead|archive-date=10 May 2012|title=Former Gaddafi stronghold revolts against Tripoli|date=2012-01-24|agency=Reuters Africa|first=Oliver|last=Holmes|location=Bani Walid|access-date=24 January 2012|accessdate=2021-10-20|archivedate=2018-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124 |date=2018-10-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2401&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012124133415649500.html|title=Pro-Gaddafi fighters retake Bani Walid|publisher=Al Jazeera|date=2012-01-24|access-date=24 January 2012}}&lt;/ref&gt;. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан ополченсыларҙың роле бермә-бер етдиерәк проблема була. Бәғзеләре ҡоралланыуҙан баш тарта, һәм ПНС менән хеҙмәттәшлек көсөргәнешле була, был ополченсыларға ҡаршы күрһәтеүгә, һәм яңы хөкүмәттең ошондай төркөмдәрҙе таратыу йәки уларҙы Ливияның яңы ҡораллы көстәре менән берләштереү буйынса эш итеүенә килтерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/09/2012923221126439787.html|title=Libyan forces raid militia outposts|publisher=Al Jazeera|date=2012-09-23|access-date=24 September 2012}}&lt;/ref&gt;.  Был хәл ителмәгән проблемалар һөҙөмтәлә Ливияла икенсе граждандар һуғышына килтерҙе.

== Сәбәптәре һәм тәүшарттары ==
=== Дәүләт идаралығы ===
Муаммар Каддафи «Ирекле офицерҙар юнионсы-социалиста» йәшерен ойошмаһы, 1969 йылда Ливияның короле Мөхәммәт Иҙрис I әс-Санусиҙы ҡолатҡан ғәрәп һул офицерҙары төркөмө башлығы була, һуңынан Каддафи үҙе яңы дәүләт башлығы булып китә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Qaddafi Is No Mubarak as Regime Overthrow May Trigger a 'Descent to Chaos' |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226160548/http://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |url-status=dead |archive-date=26 February 2011 |date=2011-02-23 |access-date=12 March 2011 |work=Bloomberg L.P. |author=Viscus, Gregory}}&lt;/ref&gt;. Түңкәрелештән һуң 1951 йылғы Конституция бөтөрөлә, илдә сәйәси партиялар тыйыла, панғәрәбизм сәйәсәте иғлан ителә&lt;ref name=&quot;Революция2&quot;&gt;{{книга|автор= Егорин А. З.|заглавие= Ливийская революция|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]|год= 1989|страницы= 56—58|isbn= 5-02-016693-6, ББК 66.2(6Лив) Е 30}}&lt;/ref&gt;. 1971-1977 йылдарҙа илдә Ғәрәп социалистик союзы берҙән-бер легаль сәйәси партия була, һуңынан ул да эшләүҙән туҡтай һәм ғәмәлдәге составы «революцион секторға» күсә. 1975 йылда Каддафи «Йәшел китап» булараҡ билдәле үҙенең фәлсәфәүи хеҙмәтен баҫтырып сығара. 1977 йылда рәсми рәүештә дәүләт башлығы вәкәләттәрен һалыуы тураһында иғлан итә һәм һуңынан 2011 йылға тиклем уның ни бары «революция лидеры» булыуын раҫлай, ә Ливия хөкүмәте әлегә тиклем уның ниндәй ҙә булһа власҡа эйә булыуын инҡар итә&lt;ref name=&quot;telegraph_gaddafi&quot;&gt;{{cite news|last=Wynne-Jones|first=Jonathan|title=Libyan minister claims Gaddafi is powerless and the ceasefire is 'solid'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|work=The Telegraph|access-date=22 October 2011|date=2011-03-19|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jazeera_gaddafi&quot;&gt;{{cite news|title=Gaddafi: Libya dignity under attack|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/03/201132113120236750.html|publisher=Al Jazeera|access-date=22 October 2011|date=2011-03-02}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Жәмәһириә ҡораллы көстәренең Юғары баш командующийы Каддафиҙың власы бер нисек тә сикләнмәгән. Бер ниндәй рәсми вазифалар биләмәйенсә,  Жәмәһириә лидеры бөтә дәүләт структуралары өҫтөнән ҡуйылған, уның рөхсәтенән тыш бер мөһим ҡарар ҙа ҡабул ителмәгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fccland.ru/stati/22205-istoriya-livii.html|title=История Ливии|website=Строительно-информационный портал|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kapital-rus.ru/articles/article/zakonomernosti_i_osobennosti_arabskih_revolyucij/|title=Закономерности и особенности арабских революций {{!}} Капитал страны|website=kapital-rus.ru|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи ҡарамағында Ливия Жәмәһириәһе де-юре тура демократиялы үҙәкләштерелмәгән дәүләт була &lt;ref&gt;{{cite news|last=Robbins|first=James|title=Eyewitness: Dialogue in the desert|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6425873.stm|access-date=22 October 2011|date=2007-03-07|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;,  ул Йәшел китап философияһына ярашлы идара ителә, өҫтәүенә Каддафи рәсми рәүештә вазифаһын һаҡлап ҡала. Ливия менән халыҡ комитеттары системаһы идара иткән,   улар ил төбәктәре өсөн урындағы власть органдары бурыстарын башҡарған. Ливияның Дөйөм халыҡ конгресы закондар сығарыу органы сифатында ситтән һайлана һәм Генераль секретарь етәкселегендә Дөйөм халыҡ комитеты башҡарма власть сифатында башҡарылды. Дөйөм халыҡ конгресына һайлауҙар «революция комитеттары» контроле аҫтында була; бынан тыш, ХКС-тың закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғы булманы һәм түбәнге халыҡ конгресы менән тәҡдим ителгән тәҡдимдәрҙе ошо уҡ революция комитеттары контроле аҫтында тикшереү бурысы йөкмәтелде. Бынан тыш, Революция лидеры Дөйөм милли конгресы ҡарарҙарына вето һалырға хоҡуҡлы булған. Дөйөм халыҡ конгресы тик «Революция етәкселеге» тәҡдиме буйынса ғына Юғары Халыҡ Комитеты формалаштыра алған. Freedom House мәғлүмәттәре буйынса, Каддафиҙың дәүләт тормошоноң бөтә аспекттарына ла ғәмәлдәге власын тәьмин итеү өсөн, был структуралар менән даими манипуляция яһағандар&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |title=Libya |work=Country Report |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-08-07 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |date=2011-08-23 }}&lt;/ref&gt;.

Үрҙә әйтеп үтелгәнсә, Муаммар Каддафи ҡарамағында революцион комитеттар - башҡаса фекерләүҙе контролдә тотоу өсөн граждандар яҡлылар органдары булған. 
&lt;ref name=&quot;ливия22&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|title=Libya|date=2005-02-28|publisher=[[Государственный департамент США]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVoURoD?url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|archivedate=2012-10-26|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;, һәм уларҙа Ливия халҡының 10-20 % информатор булып эшләгән, өҫтәүенә хөкүмәттә, заводтарҙа һәм мәғариф секторында күҙәтеү алып барылған.&lt;ref name=&quot;ливия22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot; /&gt;. Халыҡ конгрестарынан айырмалы рәүештә, «революцион сектор» һайланмаған, ә юғарынан тәғәйенләнгән кешеләрҙән ғибәрәт ине. Илдәге реаль власть, формаль эшләүсе халыҡ конгрестары һәм халыҡ комитеттары эшмәкәрлеген контролдә тотоуҙы маҡсат итеп ҡуйған һәм туранан-тура Каддафиға буйһонған «революцион комитеттар» ҡулында булған&lt;ref&gt;[http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html Ливия — Правовые системы стран мира. Энциклопедический справочник — ред. А. Я. Сухарев. — Международное право] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923004358/http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;. 1979 йылда революцион комитеттар ахыр килеп аяуһыҙ репрессиялар үткәргән дәүләт сәйәсәтен әүҙем яҡлаусыларға әүерелә&lt;ref name=&quot;ham_40_1&quot;&gt;{{cite book|last=Ham|first=Anthony|title=Libya|year=2007|publisher=[[Lonely Planet]]|location=Footscray, Victoria|isbn=978-1-74059-493-6|url=https://archive.org/details/isbn_9781740594936|url-access=registration|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781740594936/page/40 40]–1}}&lt;/ref&gt;. 1980-се йылдар башында революцион комитеттар ҙур власҡа эйә була һәм Жәмәһириәлә көсөргәнешлек сығанағына әйләнеп бара&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot; /&gt;, хатта Каддафи ҙа ҡайһы берҙә уларҙың һөҙөмтәлелеген тәнҡитләй&lt;ref name=&quot;ham_40_1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot; /&gt;. Урындарҙағы революция комитеттары, үҙ сиратында, революция лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендәге «Революция етәкселеге» идаралығы Үҙәк комитетына буйһонған.

Шулай итеп, формаль рәүештә илдә власть халыҡтыҡы булһа ла һәм дәүләт башлығы булмаһа ла, реаль власть - һайланмаған ревкомдарҙыҡы&lt;ref&gt;{{cite web|date=2011-03-28|url=http://www.ng.ru/courier/2011-03-28/9_livia.html|title=Ливия — заговор Запада или народное восстание?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2013-02-12|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;, ә Муаммар Каддафи үҙе, дәүләттә уның урыны ярымрәсми рәүештә танылһа ла, ысынында иһә абсолют власҡа эйә ине. «Революция лидеры» Муаммар Каддафи бер кем тарафынан да һайланмаған һәм ул бер кемгә лә отчёт бирмәгән&lt;ref&gt;[https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html Государственное устройство. Правовая система. Гражданское право. Уголовное право. Судебная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404193554/https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html |date=2022-04-04 }}&lt;/ref&gt;. Дөйөм алғанда, тап «Революцион етәкселек» дәүләттә төп ролде уйнаған&lt;ref&gt;[http://stepandstep.ru/catalog/your-city/131350/liviya-do-voyny.html Ливия до войны]&lt;/ref&gt;. 

[[WikiLeaks]] арҡаһында, АҠШ-тың дипломатик телеграммалары хәбәрҙәренең таралыуы «Каддафиҙың тактик манёврҙары оҫталығы»н  күрһәтте&lt;ref name=&quot;Whitlock 02/22&quot;&gt;{{Cite news |author=Whitlock, Craig |title=Gaddafi Is Eccentric But the Firm Master of His Regime, Wikileaks Cables Say |work=The Washington Post |date=2011-02-22 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/22/AR2011022207298.html|access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Үҙ ырыуы вәкилдәрен һәм туғандарын үҙәк хәрби һәм хөкүмәт вазифаларында урынлаштырып, ул үҙенең яҡлыларын да, ярышташтарын да оҫта маргиналлаштырған, шуның менән көстәр балансын, тотороҡлолоҡто һәм иҡтисади үҫеште һаҡлаған. Был уның улдарына ла ҡағылған, сөнки, ысын алмашсы һәм ярышташ барлыҡҡа килмәһен өсөн, бер нисә тапҡыр яратҡан улдарын алмаштырған&lt;ref name=&quot;Whitlock 02/22&quot;/&gt;.

Көнбайышта уны «тотороҡһоҙ психикалы» кеше тип атағандар, ғәрәп донъяһында ул «''мәжнүн''» – ''аҡылһыҙ'' тигән насар ҡушаматҡа лайыҡ булған, ләкин Каддафи киреһенсә үҙен бөйөк дәүләт эшмәкәре-философ тип иҫәпләгән&lt;ref&gt;{{cite news|last=Bazzi|first=Mohamad|title=What Did Qaddafi's Green Book Really Say?|url=https://www.nytimes.com/2011/05/29/books/review/what-did-qaddafis-green-book-really-say.html|access-date=28 October 2011|newspaper=The New York Times|date=2011-05-27}}&lt;/ref&gt;. Триполитанияла тыуып үҫкән Муаммар Каддафи 40 йылдан ашыу власта торған осорҙа Көнсығыш Ливия ҡәбиләләре сәйәсәттә ҡатнашыуҙан тулыһынса ситләтелә&lt;ref&gt;[https://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ Революция бугров и разломов // «Эксперт» № 30—31 (813) 30 июл 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324121111/http://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ |date=2019-03-24 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Фәндәр Академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй дәүләт гуманитар университетының хәҙерге Көнсығыш кафедраһы мөдире, Юғары иҡтисад мәктәбе милли тикшеренеү университеты профессоры Андрей Коротаев Триполитания һәм Киренаика ҡәбиләләре араһындағы низағты илдәге граждандар һуғышына сәбәпсе тип иҫәпләй.

Көнбайыштың бер нисә киң мәғлүмәт сараһы сығанағына ярашлы, Каддафи үҙенең хөкүмәтенә ҡаршы хәрби түңкәрелеш ойошторолоуынан ҡурҡа һәм юрый Ливияның ҡораллы көстәрен сағыштырмаса көсһөҙ хәлдә тота. Ливия армияһында 50 000 самаһы хәрби хеҙмәткәр булып, Каддафи ҡәбиләһе ағзаларынан йәки уға лояль башҡа ҡәбиләләр ағзаларынан торған яҡшы йыһазландырылған һәм өйрәтелгән дүрт һайланма бригадаһы иң ҡеүәтле подразделениеларының береһе тип иҫәпләнгән. Уларҙың береһен, Хәмис бригадаһын улы Хәмис етәкләгән. Урындағы ополченсылар һәм революцион комитеттар ҙа бик яҡшы ҡоралланған булған. Даими хәрби частар насар ҡоралланған, уларға бүленгән хәрби техника иҫкергән була, бында хәрби әҙерлек тә шәптән түгел ине»&lt;ref name=&quot;KFMBChannel8&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.cbs8.com/story/14084125/clampdown-in-libyan-capital-as-protests-close-in|title=Qaddafi Survival Means Weak Army, Co-Opted Tribes |agency=Associated Press|work=KFMB-TV|date=2011-02-23 |access-date=5 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.npr.org/2011/03/10/134404618/gadhafis-military-muscle-concentrated-in-elite-units |title=Gadhafi's Military Muscle Concentrated In Elite Units |newspaper=NPR.org |publisher=[[NPR]] |date= 2011-03-10 |access-date=2 July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |title=Video Libyan Leader Muammar Gaddafi's Forces Facing Modern Firepower From RAF |publisher=Sky News |date=2011-03-18 |access-date=2011-07-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322213900/http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |archive-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;.

=== Ришүәтселек, иҡтисади һәм социаль үҫеш ===
1969 йылдан 1975 йылға тиклем Ливияла йәшәү кимәле, көтөлгән ғүмер оҙайлығы һәм белемлеләр һаны яйлап үҫкән. Каддафиҙың 42 йыллыҡ идараһы аҙағына Ливия халҡы йән башына 14 000 доллар күләмендә килемгә эйә булған, шулай ҙа, төрлө иҫәпләүҙәр буйынса, халыҡтың өстән бер өлөшө фәҡирлек сигендә йәшәгән&lt;ref&gt;Christopher S. Chivvis, Keith Crane, Peter Mandaville, Jeffrey Martini [https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR100/RR129/RAND_RR129.pdf 'Libya’s Post-Qaddafi Transition,'] Rand Corporation, 2012 p.11&lt;/ref&gt;. Рәсәй интернет-порталы мәғлүмәттәре буйынса, Ливияла уртаса эш хаҡы 1050 доллар тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://svpressa.ru/economy/article/35820/|title=Зарплаты в России в 2 раза ниже нормы|publisher=[[Свободная пресса]]|author=Лев Иванов|date=2010-12-20|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;. Каддафи осоронда Ливияла традицион мосолман йәмғиәте тормошона йоғонто яһарлыҡ ҡайһы бер ыңғай үҙгәрештәр индерелә&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-libya-assembly-idUSBRE89D0F520121014 'Libya’s national assembly elects former diplomat as prime minister,'] [[Reuters]] 14 October 2012&lt;/ref&gt;: балалар никахтары тыйыла, башҡарған хеҙмәте өсөн ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер тигеҙ түләү менән файҙалана, ә юғары белем алған ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө 1966 йылда 8 %-тан алып 1996 йылда 43 %-ҡа тиклем артҡан, был күрһәткес ир-егеттәр кимәленә тап килә&lt;ref name=&quot;Observer&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | url-status=dead | archive-date=14 May 2016 | title=Gaddafi's odd love affair with women | work=[[The Observer (Uganda)|The Observer]] | date=2011-10-27 | access-date=29 April 2016 | author=Kiapi, Evelyn Matsamura }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women |date=14 May 2016 }}&lt;/ref&gt;. Шулай ҙа Ливия ҡануниәте нигеҙендә «ислам шәриғәтенең төп принциптарына таянып» төҙөлгән&lt;ref name=&quot;Ливия (государство)&quot;&gt;{{из|БСЭ|http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/070/126.htm|title=Ливия}}&lt;/ref&gt;, илдә алкоголле эсемлектәр һәм ҡомарлы уйындар тыйылған&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web|title=Muammar al-Qaddafi|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8Niy40?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, күп ҡатынлылыҡ рөхсәт ителгән&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.pravda.ru/news/world/1144304-libya/|title=Ливийцам разрешили многоженство|author=Редакция Правда.Ру|website=Правда.Ру|date=2013-02-08|access-date=2021-10-22}}&lt;/ref&gt;, Каддафи идаралығы ваҡытында йәмәғәт язаһын һәм енәйәт язаларын әүҙем ҡуллана башлағандар&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ливия: краткая справка|publisher=[[Би-би-си]]|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|date=2009-09-18|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8MNwIi?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;ә йыл иҫәбе Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгән йылдан алып иҫәпләнгән, бөтә сиркәүҙәр һәм христиан клубтары ябылған. Өйһөҙҙәр һаны күп булмаған, белем кимәле 88 %, грамотаһыҙҙар — 12 %, ә көтөлгән ғүмер оҙайлығы 74 йәш тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|title=World Population Prospects The 2010 Revision (стр. 124)|publisher=[[ООН]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVWusP4?url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=LY|title=Life expectancy at birth, total (years) - Libya|publisher=The World Bank|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;. Ливияның иҡтисады нигеҙҙә илдең энергетика секторы тирәләй структурланған, ул экспорт керемдәренең 95 %-ын, эске тулайым продукттың 80 %-н һәм дәүләт табыштарының 99 %-ын етештергән (генерировал). Дәүләт килеменең күпселек өлөшө 1970 йылдарҙа ҡапыл күтәрелгән нефть сығарыуҙан килгән. 1980-се йылдарҙа был аҡсаның ҙур өлөшө ҡорал һатып алыуға, шулай уҡ бөтә донъя буйлап төрлө террористик төркөмдәрҙе финанслауға тотонола&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239888 |title=Endgame in Tripoli|date=2011-02-24 |work=[[The Economist]] |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Libya – The Struggle for Survival|author=Simons, Geoffrey Leslie|author-link=Geoff Simons|page=[https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281 281]|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York City|year=1993|isbn=978-0-312-08997-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281}}&lt;/ref&gt;. 1980 йылдың ғинуарында шәхси сауҙаны бөтөрөү һәм уның урынына йәмәғәт һәм кооператив магазиндар системаһын булдырыу тураһында иғлан ителә.

1980 йылдарҙа нефть хаҡтарының кәмеүе Жәмәһириә именлеген ныҡ ҡаҡшата. Йөҙәрләгән төҙөлөш туҡтатылған, Каддафи үҙ көстәренә таяныу сәйәсәтен иғлан иткән, ләкин 1987 йылда «Жәмәһириәлә үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итергә мәжбүр булған. Шәхси секторҙың хоҡуҡтары дәүләт секторы менән тиңләштерелә, дәүләт импорт-экспорт компаниялары бөтөрөлә, киң амнистия иғлан ителә. Хужалыҡ эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен ҡаты контролдә тотҡандан һуң шәхси инициатива хуплана башланы, хеҙмәтләндереү өлкәһендә генә түгел, эшкәртеү сәнәғәтендә лә шәхси магазиндар һәм шәхси бизнес асырға рөхсәт ителә. Әммә иҡтисадты бер аҙ либералләштереү, бәләкәй һәм урта бизнесты тергеҙеүгә курс дәүләт контроле аҫтында тормошҡа ашырыла. 1990 йылдың мартында иҡтисадта реформалар үткәреү менән бер рәттән Дөйөм халыҡ конгресы «Революцион законлылыҡ хартияһы»н ҡабул итә, уға ярашлы Ливия революцияһы лидеры полковник Муаммар Каддафиҙың һәр директиваһы мотлаҡ үтәлергә тейешле була.

Ливияның эске тулайым продукты 2007 йылға тиклем яйлап 228,2 миллиард долларға етә, шунан һуң ул төшә башлай, һәм 2010 йылда 194,3 миллиард доллар тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://svspb.net/danmark/vvp.php?l=livija|title=ВВП Ливии по годам. График и таблица|website=svspb.net|access-date=2021-10-16}}&lt;/ref&gt;, Кеше потенциалын үҫтереү индексы (ИРЧП) Тунис һәм Мысырҙағына ҡарағанда яҡшыраҡ булған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|title=Доклад о развитии человека 2010 (стр. 212)|publisher=[[Индекс развития человеческого потенциала]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVXXRVp?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;, Әммә 2010 йылда Ливияла коррупцияның юғары кимәле күҙәтелә, мәҫәлән, ГФР-ҙағы Transparency International ойошмаһы төҙөгән ришүәтселекте үҙләштереү индексы Ливия 2,2 балл йыя (ни тиклем һан юғарыраҡ — коррупция кимәле шул тиклем аҙыраҡ), 178 илдән 146-сы урынды биләй, был Мысырҙағыға (98-се урын) һәм Тунистағыға (59-сы) ҡарағанда насарыраҡ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|title=Corruption Perceptions Index 2010|publisher=[[Transparency International]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnA4bm?url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Бер мәҡәләлә әйтелгәнсә, бындай хәл яҡшы белем, демократияға юғары талап менән дәүләттең сәйәси системаһына юғары талап араһында ҙурыраҡ ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙырған&lt;ref name = &quot;Maleki 02/09&quot;&gt;{{cite web| title=Uprisings in the Region and Ignored Indicators| author=Maleki, Ammar| date=2011-02-09| publisher=[[Rooz]] (via Payvand)| url=http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html| access-date=2011-03-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425231858/http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html |date=2013-04-25 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Фәндәр академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының ғилми хеҙмәткәре Алексей Подцероб, илдә йәшәү кимәле ярайһы уҡ юғары булғанлыҡтан, хөкүмәткә ҡаршы сығыштар социаль-иҡтисади сәбәптәр арҡаһында булмаған, тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1317702840|title=А.Подцероб: Ливийская трагедия - причины и последствия|publisher=ЦентрАзия|date=2011-10-04|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;.

Ливияла эшһеҙлек проблемаһы торған: 2005 йылда эшһеҙлек 13 % тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4515919.stm | work=BBC News | first=Rana | last=Jawad | title=Libya grapples with unemployment | date=2005-05-05}}&lt;/ref&gt;, 2009 йылда был күрһәткес 20,7 %-ҡа тиклем артҡан&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|title=Libya's jobless rate at 20.7 percent: report|publisher=af.reuters.com|date=2009-03-02|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVlSUNO?url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Ғаиләләрҙең 16 %-тан ашыуында тотороҡло килем алған ағзалар булмаған, ә ғаиләләрҙең 43,3 %-ында тотороҡло килемле бер генә ағзаһы булған. 2011 йылда Ливия халҡының 40 %-ы тиерлек ярлылыҡ сигендә йәшәһәләр ҙә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2022/06/07/muammar_gaddafi/|title=«Бешеный пес пустыни» Террор, шатры и личная женская гвардия. Как жил и за что умер Муаммар Каддафи?|website=lenta.ru|access-date=2022-06-09}}&lt;/ref&gt;, баҙарҙа даими рәүештә эшсе көстәрҙең етмәүе һиҙелә, сөнки унда миллиондан ашыу хеҙмәтсән-иммигрант була&lt;ref&gt;{{Cite news |title = Libya's Jobless Rate at 20.7 Percent: Report |agency = Reuters Africa |date = 2009-03-02 |url = https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101204174620/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |url-status = dead |archive-date = 4 December 2010 |access-date = 12 March 2011 |accessdate = 2022-01-19 |archivedate = 2012-10-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Был хеҙмәтсән мигранттар хәрби хәрәкәттәр башланғас, Ливиянан киткән ҡасаҡтарҙың төп өлөшөн тәшкил иткән. Ливияла бушлай белем алыуға, бушлай һаулыҡ һаҡлауға һәм торлаҡ алыуҙа билдәле бер ярҙамға юлды тәьмин итеүсе социаль тәьминәт системалары булған&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/world/188829|title=Полковник Каддафи погиб в своем родном городе|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|author=Евгений Сандро|date=2011-10-20|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;, ә кеше ҡулы тыуҙырған бөйөк йылға илдең күпселек биләмәләрен бушлай сөсө һыу менән тәьмин итеү маҡсатында төҙөлгән&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;&gt;{{cite web |last=Azad |first=Sher |title=Gaddafi and the media |url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |url-status=dead |archive-date=2011-10-25 |work=[[Daily News (Sri Lanka)|The Daily News]] |access-date=2011-10-22 |date=2011-10-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.water-technology.net/projects/gmr/|title=GMR (Great Man-Made River) Water Supply Project (проект водоснабжения Великая рукотворная река)|publisher=Verdict Media Limited|accessdate=2020-09-03|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322002049/https://www.water-technology.net/projects/gmr/|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;,  ул Ливия халҡының яртыһын көнкүреш һәм ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн һыу менән тәьмин иткән&lt;ref name=&quot;daili5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|title=Gaddafi and the media|publisher=www.dailynews.lk|author=|date=|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVaOtw2?url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2504-3900/2/11/586/pdf|title=Water Resources and Desalination in Libya:A Review (Водные ресурсы и опреснение в Ливии: Обзор)|publisher=MDPI|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fao.org/3/ad456e/ad456e0c.htm|title=Appendix 5: Country case study - national water policy review, and managment of water scarcity in the Libyan arab Jamahiriya (раздел 5:исследование проблемы в стране - национальная политика касающаяся воды, и решения проблемы нехватки воды в Ливийской арабской Джамахирии)|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;.

Иң насар иҡтисади шарттарҙың береһе дәүләттең көнсығыш өлөшөндә, ҡасандыр Каддафи нефть сығарған боронғо донъяның игенгә бай урыны булған&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18290470 |title=A Civil War Beckons|date=2011-03-03 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239900 |title=Building a New Libya|date=2011-02-24 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Торлаҡ шарттарын бер ни тиклем яҡшыртыуҙы һәм кеше ҡулы булдырған бөйөк йылғаны иҫәпкә алмағанда, күп йылдар дауамында был төбәктә инфраструктура бик аҙ үҫешкән&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;/&gt;. Мәҫәлән, Бенгазиҙағы берҙән-бер канализация станцияһы 40 йылдан ашыу эшләгән, һәм һөҙөмтәлә таҙартылмаған ағынты һыуҙар экологик проблемаларға килтергән&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | title=Dispatch from Libya: Why Benghazi Rebelled | work=Time | date=2011-03-03 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | archive-date=12 March 2016 | accessdate=2022-01-19 | archivedate=2016-03-12 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html |date=2016-03-12 }}&lt;/ref&gt;.

Бер нисә сит ил хөкүмәте һәм аналитиктары белдереүенсә, Ливия бизнесының ҙур өлөшөн Каддафи, уның ғаиләһе һәм хөкүмәте контролдә тотҡан&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/idUS108205791820110304 | title=Lesson from Libya: Despotism, Poverty and Risk |work=Reuters| date=2011-03-04}}&lt;/ref&gt;. Америкалағы илселек миссияһы хеҙмәткәрҙәренең дипломатик документацияһында әйтелгәнсә, Ливия иҡтисады «хөкүмәт - йәки Каддафи ғаиләһе, йәки уның яҡын сәйәси союздаштары - һатып алырға, һатырға йәки биләргә кәрәк булған бөтә нәмәлә туранан-тура өлөшкә эйә булған клептократия» булған&lt;ref name=&quot;nytimes&quot; /&gt;. Америка Ҡушма Штаттарының рәсми кешеләре әйтеүенсә, Каддафи 42 йыллыҡ етәкселек итеү дәүерендә бик ҙур шәхси байлыҡ туплаған&lt;ref name=risen&gt;{{cite news |author1=Risen, James |author2=Lichtblau, Eric | date=2011-03-09 |url=https://www.nytimes.com/2011/03/10/world/africa/10qaddafi.html|title=Hoard of Cash Lets Qaddafi Extend Fight Against Rebels |work=The New York Times |access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;. The New York Times, ҡиммәтле йорттар, Голливуд фильмдарына инвестициялар һәм Американың поп-йондоҙҙары менән шәхси кисәләр ойоштороусы Каддафиҙың туғандары мул тормошта йәшәгән&lt;ref name=&quot;nytimes&quot;&gt;{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2011/03/24/world/africa/24qaddafi.html| title=Shady Dealings Helped Qaddafi Build Fortune and Regime |work=The New York Times | date=2011-03-24 | first1=Eric | last1=Lichtblau | first2=David | last2=Rohde | first3=James | last3=Risen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/04/libya | title=One reason Qaddafi might fold |work=The Economist | date=2011-04-01}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылда Каддафи, дәүләт органдарына түгел, илдең алты миллион халҡына нефтте һатыуҙан алынған табышты бүлеү ярҙамында ришүәтселек коррупция менән көрәшергә ниәтләүен белдереп, амбициялы һәм популистик реформаны тормошҡа ашырырға маташты&lt;ref name=&quot;reuters_handout&quot; /&gt;, сөнки «аҡса дәүләт органы ҡарамағында булғанда, урлашыу һәм коррупцияға урын бар» тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;bbc_handout&quot;&gt;{{cite news|title=Gaddafi 'to hand out oil money'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7591458.stm|work=BBC News|access-date=23 October 2011|date=2008-09-01}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи, «ливийҙарҙы бюрократиянан азат итеү» һәм «дәүләт бюджетын коррупциянан һаҡлау» маҡсатында министрҙар кабинеты системаһының күпселек өлөшөн бөтөрөргә тәҡдим итеп, хөкүмәт бюрократияһын радикаль реформаларға саҡырҙы. Көнбайыш дипломаттары фекеренсә, был аҙым, күрәһең, реформаларҙы тиҙләтеү маҡсатында хөкүмәткә баҫым яһауға йүнәлтелгән булған&lt;ref name=&quot;reuters_handout&quot;&gt;{{cite news|title=Libya's Gaddafi tells govt to hand out oil money|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508|access-date=30 October 2011|date=2008-05-08|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729215929/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508 |date=2020-07-29 }}&lt;/ref&gt;. 2008 йылдың мартында Каддафи илдең ғәмәлдәге административ структураһын таратыу һәм нефттән алынған килемде туранан-тура халыҡҡа бүлеү буйынса пландар тәҡдим итте. Планда оборона, эске именлек һәм сит ил эштәре министрлыҡтарынан тыш, бөтә министрлыҡтарҙың, шулай уҡ стратегик проекттарҙы тормошҡа ашырыусы департаменттарҙың эшмәкәрлеген туҡтатыу ҡаралғайны. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&amp;id=19968&amp;prog=zgp&amp;proj=zdrl,zme#news |title=Libya: Ministries Abolished |publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |access-date=2010-02-14}}&lt;/ref&gt;. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын&lt;ref&gt;{{cite news|title=Gaddafi threatens to abolish government ministries|url=http://www.meed.com/sectors/economy/gaddafi-threatens-to-abolish-government-ministries/850614.article|access-date=29 October 2011|date=2008-03-03|work=MEED}}&lt;/ref&gt; һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе&lt;ref name=&quot;reuters_oil&quot; /&gt;.

Каддафи планы буйынса милли тауыш биреү 2009 йылда, Ливияның халыҡ комитеттары, дөйөм алғанда, илдең юғары власть органдары, уны кисектереү өсөн тауыш биргәндән һуң, үткәрелде. Дөйөм халыҡ конгресы 468 халыҡ комитетынан 64-е генә планды кисекмәҫтән тормошҡа ашырыуҙы һайлауын иғлан итте, ә 251 кеше уны тормошҡа ашырыуҙы хупланы, «әммә уны бойомға ашырыу мөмкинлеге булғанға тиклем кисектереүҙе һораны».

Хөкүмәттең ҡайһы бер юғары дәрәжәле чиновниктары был планға ҡаршы сығыш яһаны һәм, был план «инфляцияны таратып һәм капитал ҡасыуҙы дәртләндереп, дәүләт иҡтисадын юҡҡа сығарасаҡ», тип белдерҙе. Каддафи, 30 000-гә яҡын ливия динары (23 000 АҠШ доллары) йыл һайын яҡынса миллион ярлы ливия кешеһенә вәғәҙә иткән схема «ил сәскә атыр алдынан алдағы 2 йылға хаос тыуҙырыуы мөмкин», әммә «яңы форма идаралығы буйынса эксперимент яһарға ҡурҡмағыҙ» һәм «был план Ливия балалары өсөн яҡшыраҡ киләсәк тәҡдим итергә тейеш», тип таныған&lt;ref name=&quot;reuters_oil&quot;&gt;{{cite news|title=Libyan congresses delay Gaddafi's oil shareout plan|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729170030/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303 |date=2020-07-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libya delays Gaddafi oil plan|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/03/200933183343913989.html|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;. Әммә был план мотлаҡ үтәлмәне.

=== Ливияла кеше хоҡуҡтары ===
1972 йылдың 31 майында эшселәрҙең һәм студенттарҙың забастовкаларын һәм демонстрацияларын тыйған, шулай уҡ матбуғатҡа ҡаты контроль индергән закон баҫылып сыға&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Новейшая история арабских стран Африки: 1917—1987|ссылка= https://archive.org/details/isbn_5020167142 |издательство= Наука |место= М.|год= 1990|страницы= [https://archive.org/details/isbn_5020167142/page/184 184]—192|isbn= 5-02-016714-2}}&lt;/ref&gt;. 2009 һәм 2011 йылдарҙа Матбуғаттың азатлыҡ индексы Ливияны Яҡын Көнсығышта һәм Төньяҡ Африкала цензураһы иң юғары булған&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |title=Freedom of the Press 2009&amp;nbsp;– Table of Global Press Freedom Rankings |publisher=[[Freedom House]] |year=2009 |format=PDF; 696 KB |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224233/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |archive-date=2011-08-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520232850/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |date=2009-05-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Freedom of the Press 2011 |url=http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-05-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |archive-date=2011-05-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |date=2011-05-15 }}&lt;/ref&gt;, 2010 йылда АҠШ-тың Freedom House ойошмаһы, азатлыҡтың иң түбәнге кимәлен аңлатҡан 7 рейтингын ҡуйып (рейтинг ни тиклем түбән — азатлыҡ шул тиклем юғарыраҡ), Ливияла матбуғат азатлығын һәм сәйәси хоҡуҡтарҙы тормошҡа ашырыу мөмкинлеген баһаланы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862|title=Libya|publisher=[[Freedom House]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnjNBZ?url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302005755/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |date=2014-03-02 }}&lt;/ref&gt;. Ошонан айырмалы рәүештә, БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса советының 2011 йылдың ғинуарындағы докладында, унда Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе революцияға тиклем бер ай алдан баҫылып сыҡҡан, илдә кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге хәлдең ҡайһы бер аспекттары, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле һәм башҡа өлкәләрҙәге хәле юғары баһаланды&lt;ref name=&quot;ohchr&quot;&gt;{{cite web|title=Report of the Working Group on the Universal Periodic Review: Libyan Arab Jamahiriya|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-15.pdf|work=[[Universal Periodic Review]]|publisher=United Nations|access-date=2011-10-26|date=2011-01-04}}&lt;/ref&gt;.

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе делегацияһы Ливияла кеше хоҡуҡтары тураһында доклад баҫтырып сығарған. Докладта ил, халыҡ йыйылыштары аша бөтә граждандарҙың власты тормошҡа ашырыуын гарантиялаған туранан-тура халыҡ демократияһына нигеҙләнгән, тиелә. Граждандар конгрестарҙа сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни мәсьәләләр буйынса үҙ фекерен белдерә ала тиелә. Бынан тыш, докладта, халыҡ үҙ фекерен белдерә алырлыҡ гәзит һәм телеканалдар кеүек мәғлүмәт платформалары бар, тип билдәләнде. Ливия властары раҫлауынса, Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһендә бер кем дә сиктән тыш ярлылыҡтан һәм аслыҡтан ғазап сикмәгән, хөкүмәт аҙ килемле кешеләргә иң кәрәкле әйберҙәр һәм аҙыҡ-түлек гарантиялаған. 2006 йылда табыштары түбән кешеләргә банктарҙа һәм компанияларҙа урынлаштырыу өсөн 30 000 долларға тиклем инвестиция портфелдәре биреү буйынса башланғыс ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;lib.ohchr.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |title=U.N. Human Rights Council resolution: Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya (2010) |access-date=2013-10-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529133237/http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |date=2016-05-29 }}&lt;/ref&gt;.

Әммә ысынбарлыҡта барыһы ла башҡаса тора, башҡаса фекерләү 1973 йылдың 75-се Законына ярашлы язалана, 1974 йылда Каддафи сәйәси партия булдырыуҙа ғәйепле һәр кем үлем язаһына тарттырыла, дәүләттә бөтә диссидент хәрәкәттәре лә тыйыла тип белдерә&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Special issue on human rights in Libya. Al-Inqad (1993)&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт башҡа фекер йөрөтөүсе граждандарҙы, сыбыҡ менән һуҡтырыу йәки аяҡ-ҡулдарын ҡырҡыу, быны йәмәғәт телеканалдарынан күрһәтеү ысулы менән язалаға&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot;&gt;{{cite journal|url=http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-qadhafi-unrepentant|title=Libya and the U.S.: Qadhafi Unrepentant|journal=The Middle East Quarterly|author=Mohamed Eljahmi|year=2006|access-date=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Ливияның махсус хеҙмәттәре бөтә донъя буйлап Ливия диссиденттарын үлтергән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|title=Overview of State-Sponsored Terrorism|publisher=permanent.access.gpo.gov|date=1997|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpBuJv?url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Staff (2002). ''The Middle East and North Africa, 2003''. Europa Publications (London). p. 758. {{ISBN|978-1-85743-132-2}}.&lt;/ref&gt;. 2004 йылда Каддафи Бөйөк Британияла 1960-сы йылдарҙан бирле йәшәгән Ливия диссидент журналисы Ашур Шәмис өсөн элеккесә 1 миллион $ вәғәҙә итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|title=Gadaffi still hunts «stray dogs» in UK|publisher=[[The Guardian]]|author=Martin Bright|date=2004-03-28|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpb8fT?url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;.

1970 йылдарҙа Каддафи авторы булған «Йәшел китап» күп йылдар дауамында мәктәптәрҙә лә, университеттарҙа ла идеологик белем биреүҙең төп сығанағы булған. Би-би-сиҙа бер ливия кешеһе менән интервьюға һылтанма яһап, быны сүп-сар тип атаған уҡытыусыларҙың язаланыуы хаҡында әйтелгәйне&lt;ref&gt;{{cite news|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13235981|title=What now for Colonel Gadaffi's Green Book?|date=29 April 2011|access-date=30 October 2011}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта китапта асыҡтан-асыҡ хөкөм ителгән һәм сикке осраҡтарҙа ғына күҙ уңында тотолған, әммә ул дәүләт тарафынан әүҙем ҡулланылған&lt;ref name=&quot;lib.ohchr.org&quot;/&gt;. Мәктәп программаһында инглиз һәм француз телдәре тыйылған булған, ә сит ил кешеләре менән сәйәси темаларға һөйләшеү өс йылға иркенән мәхрүм ителеү менән янаған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|title=A new flag flies in the east|publisher=[[The Economist]]|date=2011-02-24|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVqIK1N?url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Ливияла төп бербер халҡы, уларҙың милли теле һәм мәҙәниәте ҡәтғи тыйылған. Ливияла хатта берберҙәр барлығы тураһында иҫкә алыуҙар юҡҡа сығарылған, шулай итеп бөтә бербер топонимдары ла ғәрәп телендәгегә алмаштырылған, мәҫәлән, Нафус тауҙары ''Көнбайыш тауҙары'' тип үҙгәртелгән һәм бөтә ерҙә лә шуға оҡшаш нимәләр ҡабатланған&lt;ref name=&quot;Libya’s Berbers&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Simpson|first=John|title=Waiting game for rebels in western Libya|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14026216|access-date=18 August 2011|work=BBC News|date=5 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың декабрендә Каддафи, хөкүмәт чиновниктарына Ливия тиҙҙән «яңы сәйәси осорҙо» үткәреп ебәрәсәк һәм министр кимәлендә вазифалар һәм милли именлек буйынса кәңәшсе вазифаһы (премьер-министр эквиваленты) кеүек мөһим вазифаларға ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк, тип хәбәр ителгәйне. Ғәҙел һайлауҙарҙы тәьмин итеү өсөн халыҡ-ара күҙәтеүселәр йәлеп ителәсәк, тип вәғәҙә бирҙе. Уның телмәре ығы-зығы тыуҙырыуы билдәле. Был һайлауҙарҙы 2010 йылда Жәмәһириә власы органдарына даими һайлауҙар менән бер үк ваҡытта үткәреү планлаштырылғайны, әммә улай булманы, был Ливия халҡының ышанысын бөтөрә һәм ауыр тойғо ҡалдыра &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/libya-wikileaks/8294906/AL-QADHAFI-SUGGESTS-LIBYAN-ELECTIONS-MAY-BE-IN-THE-OFFING.html |title=Al-Qadhafi Suggests Libyan Elections May Be In The Offing |work=The Daily Telegraph|date=2011-01-31 |access-date=1 September 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;.

== Һуғышта ҡатнашыусылар ==
Ливиялағы граждандар һуғышында Муаммар Каддафи хөкүмәтенә лояллеген һаҡлаған («лоялистар») ғәскәрҙәр һәм НАТО һәм Ғәрәп Дәүләттәре Лигаһы илдәрен үҙ эсенә алған халыҡ-ара коалиция хуплаған оппозиция Күсмә Милли Совет отрядтары (ПНС, «баш күтәреүселәр») ҡатнаша. Шулай уҡ конфликтта сит ил ялсыларының төрлө төркөмдәре һәм урындағы ҡәбиләләр (Туареги, Амазига, Тубу) отрядтары ҡатнаша.

=== Төп ҡатнашыусылар ===

==== Муаммар Каддафи хөкүмәте ====
М. Каддафи хөкүмәтенә лояль көстәрҙе даими армия, ополченсыларҙың һәм ғәрәп ҡәбиләләренең хөкүмәт отрядтары, Зимбабве һәм Белоруссиянан сит ил хәрбиҙәре, шулай уҡ Көнсығыш Европа, Яҡын Көнсығыш, Ҡара Африка илдәренән һәм Советтарҙан һуңғы киңлектәге илдәрҙән ялланғандар тәшкил иткән. Бөтә был берләшмәләр  Ливия хөкүмәтенә буйһонған.

Граждандар һуғышы алдынан Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе ҡораллы көстәренең 2000-дән ашыу танкы, 3600 бронемашинаһы, 3000-дән ашыу артиллерия орудиеһы һәм системаһы, шул иҫәптән САУ һәм РСЗО, бер нисә йөҙ хәрби самолёты, 100-ҙән ашыу вертолёты һәм башҡа ҡоралы була. Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең дөйөм һаны 76 000  кеше тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.200stran.ru/war_country116.html Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |date=2019-04-06 }}&lt;/ref&gt;. Әммә, конфликт башланғас, хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. Шулай уҡ фетнәселәр ҡулына элек хөкүмәт армияһы ҡарамағында булған күп ҡорал һәм техника эләгә&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html Полковник остался без генералов]&lt;/ref&gt;.

Бөтә һуғыш дауамында Каддафиға тоғролоғон һаҡлап ҡалған 32-се Хәмис бригадаһы һәм Революцион һаҡ корпусы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһенең элиталы подразделениеһы иҫәпләнгән.

Шулай уҡ Каддафи хөкүмәтенә 40 000 кешенән торған Халыҡ милицияһы, шул иҫәптән Революция гвардияһы һәм Судан, Мысыр, Тунис, Мали һәм Чад граждандарынан торған Ислам пан-африка легионы тоғро булған. Халыҡ милицияһы, асылда, ополчение булған&lt;ref&gt;[http://www.chekist.ru/article/459 Вооружённые силы Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |date=2019-04-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref name=prunier45&gt;G. Prunier, ''Darfur: The Ambiguous Genocide'', p. 45&lt;/ref&gt;.

Ливияла ҡораллы конфликт башланғанға тиклем 500 Белоруссия хәрбиҙәре була, улар араһында Беларусь Республикаһының махсус операция көстәре яугирҙары һәм Белоруссия Баш разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре була&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name='РИА'&gt;[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]&lt;/ref&gt;. Хәрби күҙәтеүсе Александр Алесин белдереүенсә, контингенттың нигеҙен Белоруссия армияһының отставкалағы хәрбиҙәре тәшкил иткән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]&lt;/ref&gt;. Улар хәрби техниканы файҙаланыу, ремонтлау һәм модернизациялау менән шөғөлләнде, советник, снайпер вазифаларында торҙо. «Комсомольская правда» баҫмаһы хәбәр итеүенсә, белорус инструкторҙары булышлығында хөкүмәт армияһы конфликттың тәүге айҙарында НАТО-ға һәм баш күтәреүселәргә уңышлы ҡаршы тора алды. Ләкин республика властары үҙҙәренең хәрбиҙәрен һәм ялланып һуғышыусыларының низағта ҡатнашыуын кире ҡаға&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;.

&lt;!-- {{нет АИ 2|Это же издание [[1 марта]] сообщило, что в Триполи прибыла группа военных и наёмников из Зимбабве, в том числе элитное подразделение [[5-я бригада (Зимбабве)|5-я бригада]]. В статье КП говорилось о нескольких сотнях зимбабвийцев&lt;ref name=&quot;radov&quot;/&gt;{{проверить авторитетность|7|04|2019}}.|7|04|2019}} --&gt;

Ливия хөкүмәте армияһы, белорус һәм зимбабве хәрбиҙәренән тыш, Сербия, Дарфур, Рәсәй, Украина,  Кот-д’Ивуар, Либерия, Чад, Камерун, Ангола һәм башҡа илдрҙең ирекмәндәренең ярҙамына таянған&lt;ref name =&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Россия&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=prunier45/&gt;&lt;ref&gt;[https://inosmi.ru/africa/20110222/166760135.html Ливийские демонстранты линчуют африканских наемников]&lt;/ref&gt;.

==== Баш күтәреүселәр ====
Ливия оппозицияһы лидерҙары сифатында йышыраҡ Ливияның Милли ҡотҡарыу фронтын етәкләүсе Ибраһим Сахад атала. Матбуғат Бөйөк Британияның Ливия оппозицияһы менән һөйләшеүҙәрҙәге «ҡыйынлыҡтар» хаҡында хәбәр итә. Оппозицияла тотош илде берләштерә алған лидер булмаған.

Оппозицияла берҙәмлек булмаған, уға революция яғына күскән исламсылар, либералдар, диссиденттар һәм хәрбиҙәр ингән&lt;ref&gt;[http://perevodika.ru/articles/17786.html Ливийская оппозиция в буквальном смысле управляет протестами из Вашингтона («Libyan opposition literally running protests from Washington»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226232535/http://perevodika.ru/articles/17786.html |date=2011-02-26 }}//«Land Destroyer», Таиланд 23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең Ливиялағы элекке илсеһе Владимир Чамов оппозиция араһында, атап әйткәндә, [[Әл-Ҡаидә]] ойошмаһының «ислам террорсылары» барлығын күрһәткән.

Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени оппозицияға ҡарата кире ҡарашын белдерҙе, уны «марионетка» тип атаны.

Рәсәй Президентының Африкалағы махсус вәкиле Михаил Маргелов оппозиция вәкилдәре менән һөйләшеүҙәрҙән һуң «улар - лидерҙар булып торған етди һәм яуаплы кешеләр. Улар экстремистик идеялар тәҡдим итмәй, Ливияны берҙәм һәм бөтөн дәүләт булараҡ тотороҡло үҫтереү яҡлылар»&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/06/07/n_1873601.shtml Побывав в Бенгази, Маргелов заявил, что повстанцы согласны на посредничество России]//Газета.ru,07.06.2011 г.&lt;/ref&gt;.

===== Ойошма =====
[[Файл:2011 Libyan uprising Voice of America.ogv|thumb|thumbtime=125|Ливия бойскауттары Бенгази социаль хеҙмәттәренә ярҙам итә.]]
Оппозицияла ҡатнашыусыларҙың күбеһе 1952 йылғы Конституцияны ҡабаттан ҡайтырға һәм күп партиялы демократияға күсергә саҡыра. Ихтилалға ҡушылған хәрби частар һәм күп доброволецтар Жәмәһириәнең көстәренә ҡаршы тороу һәм илдә власты баҫып алыу өсөн хәрби подразделениелар төҙөй&lt;ref&gt;{{cite web|author=Gillis, Clare Morgana| url= https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/03/in-eastern-libya-defectors-and-volunteers-build-rebel-army/72018/ |title=In Eastern Libya, Defectors and Volunteers Build Rebel Army |date=2011-03-04 |work=The Atlantic|access-date=2011-03-12}}&lt;/ref&gt;. Тобрукта доброволецтар ҡала хакимиәтенең элекке бинаһын протест белдереүселәргә ярҙам үҙәге итеп үҙгәртә. Доброволецтар нефть экспортына булышлыҡ итеү өсөн портты, урындағы банктарҙы һәм нефть терминалдарын һаҡлаған. Уҡытыусылар һәм инженерҙар ҡорал йыйыу буйынса комитет төҙөгән&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;/&gt;. Шулай итеп, тәьминәт линияларын доброволецтар хеҙмәтләндергән. Мәҫәлән, Мисуратта кешеләр көрәшселәргә көнөнә 8000-гә тиклем пицца ташыуҙы ойошторған&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://edmontonjournal.com/news/Pizza+delivery+service+caters+Libya+front+line+rebels/5044735/story.html |title=Pizza delivery service caters to Libya's front-line rebels |work=Edmonton Journal |date=2011-07-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |archive-date=7 August 2011 |accessdate=2022-01-19 |archivedate=2011-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |date=2011-08-07 }}&lt;/ref&gt;.

Бенгазиҙа «Ливия» тигән бойондороҡһоҙ гәзит, шулай уҡ баш күтәреүселәр раҫлаған радиостанциялар барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12579451| title=New Media Emerge in 'Liberated' Libya|work=BBC News| date=2011-02-25| access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәрҙең ҡайһы берҙәре трайбализмға ҡаршы сығыш яһаны һәм «Трайбализмға, фракциялылыҡҡа - юҡ» лозунгылары менән жилет йөрөткән&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;/&gt;. Ливияла йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре, элек экзекуциялар өсөн ҡулланылған яфалау камераларын һәм яйланмаларын таптыҡ, тип белдергән&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/03/20113122102545671.html| title=Evidence of Libya Torture Emerges| date=2011-03-01|access-date=13 March 2011|publisher=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;.

===== Баш күтәреүселәрҙең составы ===== 
[[Файл:Bengasi court square 0824b.jpg|thumb|right|Бенгазиҙа суд майҙаны, 19 апрель, 2011 йыл. Йыйылыштар һәм демонстрацияларҙың үҙәк урынында режим ҡорбандарының фотоһүрәттәре урынлаштырылған.]]
Баш күтәреүселәр араһында уҡытыусылар, студенттар, юристар һәм нефтселәр, шулай уҡ дезертир полицейскийҙар һәм һалдаттар бар ине&lt;ref&gt;{{cite news|author=Garcia-Navarro, Lourdes|title=As Tide Turns, Rebels' Dream Of 'Free Libya' Dims|newspaper=NPR.org|url=https://www.npr.org/2011/03/16/134594253/as-tide-turns-rebels-dream-of-free-libya-dims|publisher=[[NPR]]|access-date=30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Күп кенә исламсылар көнсығышта ла, шулай уҡ Ливияның көнбайышында ла  баш күтәреүселәр хәрәкәтенә ингән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR500/RR577/RAND_RR577.pdf|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S|publisher=RAND}}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәр төркөмдәре башлыса Мисуратанан, Зинтан һәм Дернанан булған. Бенгазиҙа «17 февраль бригадаһы» 12 төрлө бригаданан торған ҡеүәтле ислам төркөмө була. «Лвия ҡалҡаны» Мисуратта һәм Зәүиәлә урынлашҡан. Шулай уҡ Ливияның ислам хәрби төркөмө һәм «Обайда ибн Джарра бригадаһы» була, ул баш күтәреүселәрҙең баш командиры генерал Абдулх Фәтх Юнисты үлтереү өсөн яуаплы тип таныла&lt;ref&gt;{{cite news|date=30 July 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14352662|access-date=28 August 2012|title=Islamist Militia 'Shot Libya Rebel Abdel Fattah Younes'|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;.

НАТО юғары баш командующийы Джеймс Ставридис белдереүенсә, разведка отчёттарында революционерҙар араһында Әл-Ҡаидә әүҙемлеге күрһәтелгән, әммә террористик төркөмдәрҙең күп булыуын раҫлау өсөн мәғлүмәт етмәй&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title = Libya: al-Qaeda Among Libya Rebels, Nato Chief Fears|work=The Daily Telegraph |location=London |author1=Winnett, Robert |author2=Gardham, Duncan |date=29 March 2011|access-date=10 August 2011}}{{cbignore}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12901820
|title = Halt To Rebel Advance Creates Libyan Divide|work=BBC News|author=Simpson, John|date=29 March 2011|access-date=30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Каддафи раҫлауҙарын 2008 йылда Триполи ҡалаһындағы Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт департаментына һәм Вест-Пойнттағы Хәрби академияның терроризмға ҡаршы көрәш үҙәгенә ебәрелгән «Синджар яҙмалары» исемле йәшерен телеграмма раҫлай&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda|title=Libya rebels: Gaddafi could be right about al-Qaeda|work=The Week|author=Alexander Cockburn|date=24 March 2011|access-date=9 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222112011/http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda |date=22 February 2013 }}&lt;/ref&gt;. 2005 йылда WikiLeaks файлында, баш күтәреүселәрҙең лидеры Әбү Суфиян Ибраһим Әхмәт Хәмәд Бен Куму Гуантанамолағы элекке тотҡон, 1998 йылда Талибтарға ҡушылған Ливия ислам хәрби төркөмө ағзаһы булған&lt;ref&gt;{{cite news|last=Watt|first=Holly|title=WikiLeaks: Guantanamo detainee is now Libyan rebel leader|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=29 October 2011|work=The Daily Telegraph|date=26 April 2011|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;.

===== Ливия республикаһының Күсмә милли советы =====
Ливия республикаһының ({{lang-ar|المجلس الوطني الانتقالي}})) Күсмә милли советы 2011 йылдың 27 февралендә Бенгазиҙа баш күтәреүселәрҙең урындағы халыҡ комитеттарының ғәҙәттән тыш ултырышында 5 мартта Ливияла власты алмаштырыу буйынса көстәрҙе берләштереү маҡсатында ойошторола, ул үҙен Ливияла берҙән-бер легитимлы власть тип иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-idUSTRE71G0A620110228| title=World raises pressure on Libya, battles for key towns|work=Reuters |last=Golovnina|first=Maria| date=2011-02-28|access-date=25 January 2012|location=Tripoli}}&lt;/ref&gt;. Основными целями группы были координация сопротивления между городами, находящимися под контролем революционеров, и представление оппозиции всему миру&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011227175955221853.html#|title=Libya Opposition Launches Council|publisher=Al Jazeera| date=2011-02-27|access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Бенгазиҙағы оппозиция хөкүмәте осоуһоҙ зона булдырырға һәм Жәмәһириәгә авиаудар яһарға саҡыра&lt;ref name=&quot;nzherald1&quot;&gt;{{cite news|author=Sengupta, Kim|url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&amp;objectid=10711553|title=Why Won't You Help, Libyan Rebels Ask West|date=2011-03-11|work=The New Zealand Herald|access-date=13 March 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019223726/http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&amp;objectid=10711553 |date=2017-10-19 }}&lt;/ref&gt;. Совет үҙен Ливия Республикаһы хөкүмәте тип атай башланы, һәм мартҡа уның үҙенең веб-сайты барлыҡҡа килде&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Council's Statement |publisher=[[National Transitional Council]] |url=http://ntclibya.org/english/ |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314133238/http://ntclibya.org/english/ |archive-date=2011-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310050118/http://ntclibya.org/english/ |date=2011-03-10 }}&lt;/ref&gt;. Жәмәһириәнең элекке юстиция министры Мостафа Абдул Жәлил февралдә яңы хөкүмәттең һайлауҙарға әҙерләнеүен, уның өс айҙан һуң уҙғарылыу мөмкинлеген белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&amp;vId= |title=Libyan Ex-Minister Wants Election |date=2011-02-27 |publisher=Sky News |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227071313/http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&amp;vId= |archive-date=2011-02-27}}&lt;/ref&gt;. 29 мартта Күсмә милли советының (ПНС) сәйәси һәм халыҡ-ара эштәр буйынса комитеты Guardian гәзитендә Ливия өсөн һигеҙ пункттан торған планы менән таныштырҙы. Улар ирекле һәм ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк һәм милли конституция әҙерләйәсәк, тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;vision&quot;&gt;{{cite news |title=A Vision of a Democratic Libya|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/mar/29/vision-democratic-libya-interim-national-council|work=The Guardian|date=2011-03-29 |access-date=13 August 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vision2&quot;&gt;{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329|title=Libyan Rebels Pledge Free and Fair Election|date=2011-03-29|agency=Reuters India}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727071811/https://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329 |date=2020-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

===== Ихтилал символикаһы =====
[[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|200px|thumb|left|Ливия баш күтәреүселәре файҙаланған флаг. Ливия Короллегенең флагынан һыҙаттарының киңлеге менән айырыла.]]
[[Файл:Flag of Libya (1951).svg|200px|thumb|right|Милли күсмә советы тарафынан рәсми рәүештә файҙаланылған Ливия Короллегенең флагы.]]
Баш күтәреүселәр Бенгазиҙағы үҙәк ҡала суды бинаһы өҫтөндә торған Ливия Жәмәһириәһенең флагын алып ташлай һәм 1969 йылда власҡа Каддафи килгәнгә тиклемге булған Ливия Короллегенең дәүләт флагын күтәрә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/tourism/20110221/336977438-print.html Количество российских туристов в Ливии минимально]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//«[[РИА Новости]],21.02.2011 г.»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110221174059.shtml?print Протестующие взяли под свой контроль второй по населению город Ливии]//[[РБК]], 22.10.2011 г.&lt;/ref&gt;. Демонстранттар сит ил вәкиллектәре биналарындағы Ливия Жәмәһириәһенең йәшел флагтарын элекке монархияның ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагтарына алмаштыра башлай&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=431733&amp;tid=87353 Противники Каддафи подняли «обагренный кровью» флаг]//[[Вести (канал)|Вести]],26.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 16 мартта демонстранттар Лондондағы Ливия илселегендәге йәшел флагты ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагҡа алмаштыра&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/16/ontotheroof/_Printed.htm Демонстранты лишили посольство Ливии в Лондоне национального флага]//[[Lenta.ru]],16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Монархия символикаһының күпмелер дәрәжәлә тергеҙелеүе Ливияның һуңғы короле Киренаиканан булыуы һәм күп һанлы Сенусий суфыйҙар орденына эйә булыуы менән бәйле.

===== Каддафи вәкилдәренең Күсмә милли советы яғына сығыуы =====
{{external media
| topic     = Мальтала Ливия «Мираж»дарының фотографиялары (борт номерҙары 502 һәм 508) н
| subtopic  = 
| font-size = 
| align     = 
| clear     = 
| width     = 
| image1    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871388/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 после посадки]
| image2    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871074/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 502 на стоянке]
| image3    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871075/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 на стоянке ночью]
| image4    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Mirage-F1ED/1876578/&amp;sid=207e18551258aaa72def6f37d5c313ad № 502 на стоянке ночью]
| image5    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1877456/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e Оба самолёта на следующий день после перелёта]
}}
* Демонстрацияла ҡатнашыусыларға ҡаршы протест билдәһе итеп Ливияның Бангладеш, Бөйөк Британия, Һиндостан, Индонезия, Ҡытай, Польшалағы илселәре отставкаға китә. Ғәрәп дәүләттәре лигаһы ҡарамағындағы Ливия вәкиле һәм илдең Юстиция Баш халыҡ комитеты секретары (министр) шулай уҡ эш иткән&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/2/21/470505.html Послы Ливии начали массово подавать в отставку]//[[Взгляд.ру|Взгляд.ru]],21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
* Ливияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы илсеһе урынбаҫары Ибраһим Даббаши был хәлде «геноцид» һәм «Ливия халҡына һуғыш иғлан итеү» тип атаны, шулай уҡ Гаагалағы Халыҡ-ара трибуналдан Каддафи енәйәттәрен тикшерә башлауҙы талап итеүен белдерҙе&lt;ref name=&quot;климов&quot;&gt;Илья Климов.[http://www.vesti.ru/doc.html?id=430647 На улицах Триполи — настоящая война]//[[Вести.ru]]&lt;/ref&gt;.
* Эске эштәр министрлығы башлығы баш күтәреүселәр яғына сыға һәм Ливия граждандарын үҙенең өлгөһөнә эйәрергә саҡыра.
* Ливияның генпрокуроры баш күтәреүселәр яғына сыға.
* 2011 йылдың 21 февралендә Мальтаға идара ителмәгән ракеталар менән ҡоралланған ике «Мираж» F1 истребитель-бомбардировщигы ултырҙы. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Ливияның ике хәрби пилоты (ике лә полковник) Бенгази баш күтәреүселәренә һөжүм итеү бойороғон үтәүҙән баш тартып, үҙ самолёттарын ҡыуып алып киткән&lt;ref name=&quot;mirages&quot;&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221 Two Libyan fighter pilots defect, fly to Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151344/https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],21 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Ике лётчик та Мальтала сәйәси һыйыныу урыны һорай&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya Fears over safety of defecting military pilots’ families in Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308222950/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya |date=2011-03-08 }}//Times of Malta, 05 March 2011 {{V|6|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Мальтаға Ливиянан ике граждан вертолёты килә, уларҙың пассажирҙары, береһенең генә паспорты булһа ла, быраулау вышкаларында эшләүсе Франция граждандары тип таныта&lt;ref&gt;[http://gulfnews.com/news/region/libya/libyan-fighter-jets-helicopters-land-in-malta-military-1.765688 Libyan fighter jets, helicopters land in Malta: military]//Gulfnews,21 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Мальтаның премьер-министры Лоренс Гонзи белдереүенсә, Ливия «Миражи»ҙы кире ҡайтарыуҙы үтенгән һәм хатта машиналарҙы кире алып ҡайтырға тейешле пилоттары менән Мальтаға граждандар самолётын ебәргән, әммә мальта яғы был үтенесте ҡәнәғәтләндереүҙән баш тартҡан&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227 Libyan plane brought pilots to Malta to return jets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151452/http://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],27 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. «Мираж» пилоттары Ливияла власҡа Милли күсеү советы килгәнгә тиклем Мальтала ҡалды, һуңынан тыуған илдәренә әйләнеп ҡайтты&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110919/local/Defecting-pilots-get-heroes-welcome.385296 Christian Peregin. Defecting pilots get heroes’ welcome] {{V|26|9|2011}}&lt;/ref&gt;.
* 1 июндә нефть сәнәғәте министры Ливия Шукри Ганем көс ҡулланыу һәм көндәлек ҡан ҡойоу менән бәйле ил хөкүмәтенән китеүен иғлан итте. Шулай уҡ ул «Ливия йәштәренең конституция дәүләте өсөн көрәшен» хуплауын белдерҙе&lt;ref&gt;[https://korrespondent.net/world/1224059-bezhavshij-ministr-neftyanoj-promyshlennosti-livii-dal-press-konferenciyu-v-rime Бежавший министр нефтяной промышленности Ливии дал пресс-конференцию в Риме]//Korrespondent.net,01/06/2011 u/&lt;/ref&gt;.
* 7 июндә Ливияның хеҙмәт министры Әмин Мәнфүр үҙенең баш күтәреүселәр яғына сығыуы хаҡында белдерҙе&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/07/defect/ Ливийский министр труда сбежал от Каддафи]//[[Lenta.ru]],07.06.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== Ҡәбиләләрҙең конфликтта ҡатнашыуы ===
Ливияла этник аҙсылыҡ 10 %-тан ашыуыраҡ тәшкил итә (иҫәпләү һәм күсмә халыҡтар булыуы менән бәйле уларҙың һаны тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ). Нигеҙҙә, улар - бербербер ҡәбиләләре - амазигтар һәм туарегтар, шулай уҡ илдең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан тубу негроид ҡәбиләһе&lt;ref name=&quot;gumilev&quot;&gt;Виталий Трофимов-Трофимов [http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 Туареги — воины-торговцы на службе Заклинателя пустыни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111112708/http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 |date=2012-01-11 }}//Центр Льва Гумилева [http://www.win.ru/win/6874.phtml{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия статьи]&lt;/ref&gt;.

==== Амазиги ====
Уларҙың «амазиг» тип аталыуы «азат кешеләр» тип тәржемә ителә, бербер ҡәбиләһе булып тора. Ливияла йәшәгән был ҡәбиләнең һаны 700 000 кеше, йәғни ил халҡының 10 % тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Nuj8zrTDdtU 27-9-2011 Amazigh Libya celebrating victory over Gaddafi in Martyr square]&lt;/ref&gt;. Туарегтарҙан айырмалы рәүештә, ултыраҡ халыҡ булып, Зувара, Гарьян, Яфран, Зинтан, Джаду һәм Налут кеүек ҙур ҡалаларҙа йәшәйҙәр. Был бербер ҡәбиләһенең милли мәҙәниәте ғәрәп ҡәбиләләренекенән айырыла, Каддафи идара иткән ваҡытта улар дискриминацияға дусар ителә. Уларҙың теле - тамазигт -  һөйләшеү һәм яҙыу тулыһынса тыйылған&lt;ref name=&quot;Libya’s Berbers&quot;&gt;[http://www.alarabiya.net/articles/2011/09/28/169162.html Libya’s Berbers demand post-revolution dues]&lt;/ref&gt;.

Бөтә донъя амазиг конгресы (Париж) хуплаған амазигтар ихтилал башланғандан алып оппозиция менән теләктәш була һәм Каддафиға ҡаршы сығыш яһай.

1 октябрҙә Бадр һәм Тиджи ҡалалары тирәһендә ғәрәп ырыуы Сиаам яугирҙары менән Налуттан бербер ополчениелары араһында ҡораллы бәрелеш тураһында билдәле булды. Ливияның Күсмә Милли советы был хәлде таныны. Артабан общиналар араһында һөйләшеүҙәр алып барыла&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/01/world/africa/libya-war/index.html Anti-Gadhafi tribes clash in two Libyan locales]&lt;/ref&gt;.

==== Туарегтар ====
Туарегтар иһә, киреһенсә, Каддафи хөкүмәтен яҡлау өсөн 2000-дән ашыу ҡәрҙәшен йәлеп иткән, сөнки ул һәр ваҡыт туарегтарҙың проблемаларына иғтибар биргән, гуманитар ярҙам күрһәткән, хәрби хеҙмәткә яллаған һәм күрше илдәрҙәге туарегтарҙың сауҙа мәнфәғәттәрен яҡлаған&lt;ref name=&quot;gumilev&quot; /&gt;. Шулай уҡ Каддафиҙың Мали һәм Нигерҙа 1970 йылдарҙағы хөкүмәткә ҡаршы туарег ихтилалдарын хуплауы, һуңыраҡ - Ливия хөкүмәте әүҙем хуплаған 100 000-дән ашыу туарегҡа күсеп ултырырға рөхсәт итеүе билдәле&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |title=Libya officer at Tuareg-Arab talks in desert town |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;, ә бындай мигранттар йыш ҡына катиб нигеҙен тәшкил иткән&lt;ref&gt;[http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ Орхан Джемаль. Блог очевидца. Мифы о Ливийской войне, мире и революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809052919/http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ |date=2011-08-09 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың сентябрь башында, йәнәһе лә, Ливиянан төньяҡ Нигерҙың сүл зонаһына ҡасҡан 150 мең кеше тураһында, улар араһында элек Каддафиға ялланған туарег күскенселәре лә бар тигән хәбәр килә. Күҙәтеүселәр һәм эксперттар Ливиялағы һуғыш һөҙөмтәһендә ҡоралланыу мөмкинлеге Нигер һәм Ливия менән күрше сүллек дәүләттәре аша Ислам Мәғрибе илдәрендә Әл-Ҡаидә ҡарамағына эләгеүенән ҡурҡа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |title=Analysis — Libya’s war upsets the neighbours |access-date=2011-09-14 |archive-date=2011-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |date=2011-11-04 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың сентябрендә бер нисә юғары вазифалы кешенең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең Ливия менән Нигер сиген үтеүе хаҡында мәғлүмәт килә башлай. Шулай уҡ Муаммар Каддафи Саадиҙың улы (29 сентябрҙән Интерпол эҙләй) әлеге мәлдә Нигерҙа йәшенгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/09/12/niger/ Сын Каддафи получил убежище в Нигере]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/09/2011921142949286466.html Libya and the Sahel’s nightmare scenario]&lt;/ref&gt;.

==== Каддафа ====
Ливия лидеры сығышы менән һан буйынса ҙур булмаған, әммә Магарх ҡәбиләһе (Барфалланан һуң, 1 миллион самаһы кеше) ҡурсауы аҫтында булған Каддафа ҡәбиләһенән. Сирт төп ҡалаһы иҫәпләнгән Магарх ҡәбиләһе Каддафиға иң лояль һәм бер үк ваҡытта Варфалла ҡәбиләһенең конкуренты булып тора.

==== Варфалла ====
Злитен, Хомс, Зәүиә ҡалаларында, шулай уҡ Триполи, Джанзура һәм илебеҙҙең башҡа бик күп ҡалаларында өҫтөнлөк иткән Ливияның иң ҙур ҡәбиләһе (1,1 миллион кеше) Варфалла ҡәбиләһенең берҙәм лидеры юҡ, ә уның вәкилдәре урындағы общиналар тирәләй бергә туплана. Һәм, төрлө ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең яза акциялары менән оҙатылған Варфалла ҡәбиләһенең бер нисә ихтилалы&lt;ref&gt;[http://www.philly.com/philly/news/nation_world/129426733.html Libyans differ on Gadhafi’s location]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, а также о немилости правительства по отношению к городу Бени-Валид&lt;ref&gt;Paul Schemm [https://bonnercountydailybee.com/news/world/article_c3a51c2b-1efe-589c-85ff-a7314febfb2e.html Libya rebels focus on tribal city as Gadhafi haven]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//{{iw|Bonner County Daily Bee}}, 2 September 2011&lt;/ref&gt;, шулай уҡ хөкүмәттең Бени-Вәлид ҡалаһына ҡарата ризаһыҙлығы тураһында билдәле булһа ла, 2011 йылғы граждандар һуғышы дауамында Варфалла ҡәбиләһе вәкилдәре ярайһы уҡ тотороҡло позиция биләй. Һуңғыһы власта Каддафи булған йылдарҙа бағымсылыҡ ярҙамы менән аңлатыла, улар лояллеккә һәм ярҙамға алмашҡа аҡса, машиналар, йорттар алған
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?pageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |title=Clock ticking on Gaddafi bastion’s last stand |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |date=2018-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

==== Свейхтар ====
Урбанизацияланған һәм Ливияның иң яугир ҡәбиләләренең береһе - Свейхтар - Мисрата ҡалаһында йәшәй. Бени-Вәлид һәм Мисрата общиналары араһындағы мөнәсәбәттәр 1915 йылдаҙары Рамаҙан Әл-Свейхты үлтергәненән бирле сиктән тыш көсөргәнешле&lt;ref&gt;[http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi A score to settle Bani Walid, not just Gaddafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106114906/http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi |date=2011-11-06 }}&lt;/ref&gt;.

=== Сит илдән ялланғандарҙың ер өҫтө операцияларында ҡатнашыуы ===

==== Каддафи яғында ====
Билдәле булыуынса, Каддафи үҙ армияһына ышанмаған, шуға күрә Ливия армияһына ҡаршы альтернатив ҡораллы көстәр - катибтар (йәки ғәрәп теленән тәржемә иткәндә - батальондар) - муртазактар (башлыса Чадтан килгән ялланғандар) иҫәбенә формалашҡан шәхси гвардия - ойошторолған. Һәр бер катиб менән  Каддафи  туғандарының береһе идара иткән. Әгәр армия частары ҡаланан ситтә урынлашҡан икән, катибтар һәр ваҡыт ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Тап ошо частар хөкүмәттең таянысы булған, һәм нәҡ яллаған ғәскәр революция башланған осорҙа уҡ ҡоралһыҙ демонстранттарға ҡаршы ут асҡан&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ Орхан Джемаль: о Ливии и войне]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1619481 Ъ-Огонек — Перестрелка вместо перестройки]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/493290 Повстанцы в Мисурате смеются над Каддафи — Известия]&lt;/ref&gt;.

22 февралдән һуң, Эске эштәр министрлығы башлығы Абдулла Фаттах Юныс фетнәселәр яғына күскәс, баш күтәргән Ливия халҡының төп дошмандары ялланғандар тип иғлан ителә. Ассошиэйтед Престың аноним сығанаҡтары, Бенгазиҙа бысаҡ һәм эре калибрлы ҡолалдар ҡулланған ялланғандарҙың йыртҡыслыҡтары тураһында 20 февралдә үк хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html Ливия: оппозиционеров убивают секретные иностранные наемники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223194841/http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html |date=2011-02-23 }}//MIGnews.com ,20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 24 февралдә баш күтәреүселәр Бенгазиҙы контролгә алғандан һуң, «халыҡ дружиналары» яғынан Африка һәм ғәрәп илдәренең ялланғандарҙы язалауҙары тураһында хәбәр килә&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2011/02/24/haos-anons.html Бежавшие из Ливии египтяне рассказывают о зверствах наемников и бомбардировках] // «[[Российская Газета|Российская Газета»]], 24 февраля 2011 г.&lt;/ref&gt;.

25 февралдә хәбәр ителеүенсә, ялсылар Триполиҙың көнсығыш биҫтәһендәге демонстранттарҙы атып үлтерә&lt;ref&gt;[http://rus.err.ee/foreign/4f38920c-97b7-4d8e-b560-b630897a105d В Ливии наёмники открыли огонь по манифестантам]//Eesti Rahvusringhääling, 25.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Human Rights Watch Халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы хәбәр итеүенсә, ул ялланыусыларҙы конфликтта файҙаланыуҙарын раҫлаған бер ниндәй ҙә дәлил таба алмаған. Илдең көнсығышында ялланған тип ғәйепләнеп ҡулға алынған бер нисә йөҙ кешенең барыһы ла сит ил эшселәре йәки хөкүмәт ғәскәрҙәре һалдаттары булып сыҡҡан&lt;ref&gt;[http://www.smh.com.au/world/black-men-mistaken-for-mercenaries-20110305-1biwb.html Black men mistaken for mercenaries]&lt;/ref&gt;.

Шикле һымаҡ тойолһа ла, айырым видеоматериалдар, Ливияла ялланып һуғышыусылар булыуын дәлилләй&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=psYirCAnmCA Mercenaries in Libya]&lt;/ref&gt;. Мөхәмәт Нәббус нигеҙ һалған «Libya AlHurra» (ғәр. - «ирек») телеканалы, атап әйткәндә, Ливияла ялланып һуғышыусыларҙы  күрһәтә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=vAclhhHv43s Arab Awakening — Libya: Through the fire 14:24]&lt;/ref&gt;. Артабан Каддафи власы дошмандары тарафынан Мисрат, Бир-әл-Ганем, Триполи, Себха һәм башҡа хәрби хәрәкәттәр урындарында төшөрөлгән видеокадрҙар Африка ялсыларының Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә булыуын иҫбатлай.

Ләкин, ялланғандарҙан тыш, сит илдәрҙән кадрлы хәрбиҙәр булыуы тураһында ла хәбәр ителде. «Комсомольская правда» гәзите мәғлүмәтенә ярашлы, март аҙағында һәм апрель башында Белоруссиянан хәрби белгестәр илдең көнсығышында контрһөжүмдә хөкүмәт көстәренә булышлыҡ итте&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;иносми2011&quot;/&gt;. Мәҫәлән, хәрәкәт иткәндә Каддафи армияһы Бреги оппозицияһын еңә һәм Аджабиға яҡынлаша. Август-сентябрҙә илдең төньяҡ-көнбайышында белорустарҙың, шул иҫәптән снайперҙарҙың булыуы тураһында мәғлүмәт алғас, НАТО,  Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Катарҙың махсус подразделениелары менән туранан-тура бәрелештәрҙә ҡатнашыуы хаҡында һүҙ ҡуҙғатылды&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]&lt;/ref&gt;. Августа Белоруссияның өс гражданы (Валерий Гардиенко, Игорь Едимичев һәм Федор Труфанов)&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}}&lt;/ref&gt;) һәм сентябрҙә тағы берәүһе (Вячеслав Качура) хатта Триполиға баш күтәреүселәр тарафынан әсиргә алына&lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими наемниками в Ливии разозлил Москву // RT, 5 июня 2012 г.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;) Чечен Республикаһы башлығы Рамзан Ҡадыров булышлыҡ иткән оҙайлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Белорус Республикаһы граждандарын ваҡытынан алда азат итеүгә өлгәшелде (2018). Быға тиклем ул 334-се махсус тәғәйенләнешендәге отряд штабы начальнигы була&lt;ref name='РИА' /&gt;.

==== Баш күтәреүселәр яғында ====
[[23 август]]а Мөхәмәт Каддафи Кирсан Илюмжинов менән телефон аша һөйләшкәндә, Триполиҙа уларға баш күтәреүселәр түгел, ә НАТО подразделениелары һәм ялланған һуғышсылар ҡаршы тора, тип хәбәр иткән&lt;ref&gt;[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники]&lt;/ref&gt;. Британ гәзиттәре 23 августан башлап Ливияла Айырым һауа хеҙмәтенең (SAS) граждандар һуғышында ҡатнашыуы тураһында яҙа. The Guardian ( баш күтәреүселәр һөжүменең координацияһы), Daily Telegraph&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Norton-Taylor.|publisher=''[[The Guardian]]'', 23 August 2011|title=SAS troopers help co-ordinate rebel attacks in Libya|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ1WglB?url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;
(координация атак повстанцев), [[Daily Telegraph]]&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Thomas Harding, Gordon Rayner and Damien McElroy.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 24 Aug 2011|title=Libya: SAS leads hunt for Gaddafi|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ2X0RE?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Spencer and Ruth Sherlock.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 03 Sep 2011|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|title=The hunt for Gaddafi: 'even if he is in hell, we will chase him there and fight'|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ3mktQ?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt; (Каддафины эҙәрлекләү).

26 октябрҙә Дохе ҡалаһында Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан дәүләттәрҙең ҡораллы көстәре штабтары начальниктарының осрашыуында ҡораллы көстәр Генераль штабы начальнигы Катар Хамад бен Али әл-Атия Катар хәрбиҙәренең Ливияның Күсмә милли советы хәрби формированиелары яғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуын рәсми таныны, был 2011 йылдың мартында коалицияға бирелгән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мандатына ҡаршы килә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html Росбалт. Катар признал участие своих солдат в боевых действиях в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111030010322/http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html |date=2011-10-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/news.asp?id=213914 Интерфакс. Катар признал, что оказывал военную помощь ливийской оппозиции]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/news/1803756 Коммерсант. Власти Катара признали участие в войне в Ливии на стороне ПНС]&lt;/ref&gt;.

=== Ҡорал ===

==== Каддафи ғәскәрҙәренең Скад ракетаһын ҡулланыуы ====
17 августа мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре конфликт башланғандан алып тәүге тапҡыр «Скад» ракетаһын ҡулланған. Ракета сүлгә ҡолаған, ҡорбандар юҡ, тип хәбәр ителә. Хәрби эксперттар иҫәпләүенсә, Каддафи ғәскәрҙәренең арсеналдағы 200-ҙән ашыу «Скад» ракетаһы бар&lt;ref&gt;[http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html Ливия: Силы Каддафи запустили ракету «Скад»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131131835/http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html |date=2012-01-31 }}&lt;/ref&gt;.

23 августа Сирт ҡалаһынан М. Каддафи ғәскәрҙәре Мисрата порты йүнәлешендә өс «Скад» ракетаһы менән атҡаны билдәле була. Зыян күреүселәр юҡ, ракеталарҙы осороу тураһында мәғлүмәтте НАТО етәкселектә раҫланы&lt;ref&gt;[http://podrobnosti.ua/accidents/2011/08/23/787222.html Силы Каддафи запустили не одну, а три ракеты «Скад» в лагерь повстанцев]&lt;/ref&gt;.

9 сентябрҙә улар альянс авиацияһының Бени-Валид районында ике «Скад» ракетаһын тотоп алыуын хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data/international/2011/September/international_September392.xml&amp;section=international&amp;col= NATO destroys two Scud missiles near Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913142524/http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data%2Finternational%2F2011%2FSeptember%2Finternational_September392.xml&amp;section=international&amp;col= |date=2011-09-13 }}&lt;/ref&gt;.

==== Баш күтәреүселәрҙе ҡорал менән тәьмин итеү ====
Француз хәрбиҙәре Эз-Зинтан һәм Эр-Рагуб ҡалалары тирәһендә Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан амазиг ырыуы баш күтәреүселәренә ярҙам итеү өсөн парашют ысулы менән ҡорал ырғыта. Ләкин Каддафи контрразведка сираттағы ҡорал ташлау ваҡытын һәм француз пилоттарының амазигтар менән бәйләнеш ысулдарын белә. Контрразведка француз командованиеһы менән радиоуйынға инә һәм 2011 йылдың июлендә француздар ҡоралды (граждандар өсөн ҡурҡыныс тыуҙырған пехотаға ҡаршы миналар) хөкүмәт хәрби часына ырғыта, һәм быны Ливия телевидениеһы операторҙары төшөргән. Бынан һуң Францияның Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле Бернар Валеро «Жәбәлл Нефусса таулы райондары граждандарының хәүефен иҫәпкә алып», уны ҡотҡарыу өсөн «үҙен-үҙе һаҡланыу саралары» кәрәк булғанлығын, улар «БМО Именлек советы резолюцияларына ярашлы» килтерелгәнен белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.izvestia.ru/news/493695 Ю. Кравчинский, И. Являнский, О. Шевцов. Как французы сбрасывали оружие «берберским повстанцам»]&lt;/ref&gt;. Өҫтәүенә, ҡорал поставкалау Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 1970-се резолюцияһы менән туранан-тура тыйыла.

2011 йылдың 26 октябрендә Судан президенты Ғүмәр әл-Бәшир Судан баш күтәреүселәрҙе ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин иткәнен таныны. Ул «Трополгә ингән отрядтарҙың ҡоралдарының һәм хәрби сараларының бер өлөшө 100 процент судандыҡы» тине&lt;ref name=autogenerated11&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |title=Sudan armed Libya’s former rebels — Reuters |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  Уның һүҙҙәренсә, был Муаммар Каддафиҙың Дарфурҙа һәм Көньяҡ Суданда хөкүмәткә ҡаршы көстәргә күрһәткән ярҙамына яуап итеп эшләнгән&lt;ref name=autogenerated11 /&gt;.

== Һуғыш барышы ==

=== Протестарҙың башланыуы ===
[[Файл:Bayda protest cropped.jpg|thumb|left|Әл-Ороба урамында протестар, Байда, 13 ғинуар, 201йыл.]]
2011 йылдың 13 ғинуарынан 16 ғинуарына тиклемге осорҙа, торлаҡ йорттар төҙөлөшөндә ришүәт менән бәйле тотҡарлыҡтарға ризаһыҙлыҡ белдереп, Эл-Байдала, Дернда, Бенгазиҙа һәм башҡа ҡалаларҙа хөкүмәт төҙөп ятҡан йортто биләй башлай.Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр Байдала полиция менән бәрелешкән һәм хөкүмәт учреждениеларына һөжүм иткән&lt;ref&gt;{{cite web|title=Libyans Protest over Delayed Subsidized Housing Units |url=http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |date=2011-01-16 |work=Almasry Alyoum |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322055904/http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |archive-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya Protest over Housing Enters Its Third Day |url=http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |author=Abdel-Baky, Mohamed |date=2011-01-16 |work=Al-Ahram |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |archive-date=2011-07-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |date=2011-07-19 }}&lt;/ref&gt;. 27 ғинуарға хөкүмәт кешеләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү өсөн 20 миллиард евронан ашыу күләмендә инвестиция фондын булдырыу менән торлаҡ тәртипһеҙлектәренә иғтибар иткән&lt;ref name=fund-reuters&gt;{{Cite news|title=Libya Sets Up $24 Bln Fund for Housing|url=https://www.reuters.com/article/libya-fund-investment-idUSLDE70Q1ZM20110127|access-date=18 March 2011|work=Reuters |date=2011-01-27|first=Souhail|last=Karam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Weaver|first=Matthew|date=2011-01-16|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/16/muammar-gaddafi-condemns-tunisia-uprising|title=Muammar Gaddafi Condemns Tunisia Uprising|work=The Guardian|access-date=13 August 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:My name is freedom DSCF0480b.jpg|thumb|right|upright|140px| Бенгазиҙа ғәрәп яҙы менән бәйләнеште сағылдырған граффити.]]
Ғинуар аҙағында Жамал әл-Хажи, яҙыусы, сәйәси күҙәтеүсе һәм бухгалтер, Тунис һәм Мысыр революциялары уңышынан илһамланып, «интернетта Ливиялағы ҙур азатлыҡҡа ярҙам итер өсөн демонстрациялар үткәрергә саҡыра». 1 февралдә полиция хеҙмәткәрҙәре уны штатта ҡулға ала, ә 3 февралдә уға үҙенең машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Әбдел хажи үҙенең көсһөҙ сәйәси инаныуҙары өсөн төрмәгә ябылғас, күреүебеҙсә, уны ҡулға алыуға сәбәпсе булған. 1 февралдә штат кейемле полиция хеҙмәткәрҙәре уны ҡулға ала, ә 3 февралдә уға машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Amnesty International белдереүенсә әл-Хажи элек ҡулға алыныуының ысын сәбәбе, күрәһең, үҙенең көс ҡулланмаған сәйәси инаныуҙары, демонстрацияға саҡырыуы булған.&lt;ref name=&quot;AI_JamalH&quot;&gt;{{cite web|title=Libyan Writer Detained Following Protest Call|publisher=[[Amnesty International]]|date=2011-02-08|url=https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|access-date=2011-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|archive-date=2011-02-09|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08 |date=2011-02-09 }}&lt;/ref&gt;. Февраль башында Каддафи Жәмәһириә исеменән сәйәси активистар, журналистар һәм киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре менән осрашты һәм, улар, Лиыияла тыныслыҡты боҙған йәки хаос тыуҙырған осраҡта, яуаплылыҡҡа тарттырыласаҡ, тип иҫкәртте&lt;ref name=&quot;awsat&quot;/&gt;.
[[Файл:First demonstrations calling for toppling the regime in Libya (Bayda, Libya, 2011-02-16).jpg|thumb|left|Байдалағы тәүге демонстрациялар. Полиция машинаһы 2011 йылдың 16 февралендә хәҙер Осҡон тип билдәле булған Ат-Талхи киҫелешендә янған.]]
Тәртипһеҙлектәр һәм бәрелештәр 2011 йылдың 2 февралендә башлана. Тиҙҙән ҡаршылыҡ күрһәтеүсе һәм сит ил киң мәғлүмәт саралары уларҙы Ливия  лайыҡлылыҡ революцияһы тип атай&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1215/01903659-1506283 | volume=39 | issue=1 | title=A Revolution of Dignity and Poetry | year=2012 | journal=Boundary 2 | pages=137–165 | last1 = Omri | first1 = Mohamed-Salah}}&lt;/ref&gt;. Сит ил эшселәре һәм ризаһыҙлыҡ белдергән граждандар Зәүиәнең төп майҙанында, урындағы ҡала хакимиәтенә ҡаршы протест үткәрә. Унан һуң полиция һәм Каддафи яҡлылар баҫтырған сыуалыштар башланған. Ливиялағы ихтилал иһә 15 февралдә Бенгази ҡалаһындағы ваҡиғанан башлана&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Staff|title=Libyan Police Stations Torched&amp;nbsp;– Clashes Reported Across the Country, as Security Forces and Government Supporters Confront Demonstrators|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/5wYDLZMdr?url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|archivedate=2011-02-16|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15 Feb BEN&quot;&gt;{{cite web|author=Edwards, William|title=Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi|url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|publisher=[[France 24]]|date=2011-02-16|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG3YR4t?url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Быға юрист һәм хоҡуҡ һаҡлаусы Фәтхи Тербилде ҡулға алыу сәбәпсе булған (һуңғараҡ азат ителгән)&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt;. Ғәмәлдәрен социаль интернет-селтәрҙәр аша көйләүсе демонстранттар&lt;ref&gt;[https://news.ub.ua/ru/print/6786-v-livii-segodnya-sostoitsya-den-gneva.html В Ливии сегодня состоится «День гнева»]. // Портал «УкрБизнес», 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt; урындағы хакимиәт бинаһы янына йыйылды һәм уны азат итеүҙе талап итте&lt;ref&gt;[http://ura-inform.com/ru/politics/2011/02/17/lybiadem В Ливии сегодня пройдет «День гнева»]//УРА-Информ,17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Һуңынан кешеләр ҡала үҙәгенә йүнәлә, һәм унда низағ була. 600-гә яҡын кеше ҡатнашҡан демонстрация барышында хөкүмәттең отставкаға китеүен талап итеү яңғыраны. Протест күрһәтеүселәр яндырғыс ҡатнашмалар һәм таштар менән ҡоралланған була. Полиция халыҡҡа ҡарша күҙ йәштәрен ағыҙыусы газ, һыу пушкалары һәм резина пулялар ҡуллана&lt;ref&gt;{{cite web|author=&lt;!--[if IE 6]&gt; &lt;![endif]--&gt; |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/16/137834.html |title=Clash breaks out as Libya braces for 'day of anger' |publisher=Alarabiya.net |date=2011-02-16 |access-date=2013-10-02}}&lt;/ref&gt;. Бәрелешеүҙәр барышында 38 кеше, шул иҫәптән хәүефһеҙлек хеҙмәтенең 10 хеҙмәткәре зыян күргән&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html В результате беспорядков в Ливии погибли 4 человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220205138/http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html |date=2011-02-20 }}//Росбалт, 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Edwards|first=William |title = Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi |url = http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|work=[[France 24]]|date=2011-02-16|access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:A Benghazi girl holding a paper.jpg|thumb|Бенгази.  2011 йылдың 23 феврале. Ливия ырыуҙары берҙәм, тигән яҙыулы плакат тотҡан ҡыҙыҡай.]]
Демонстранттар «Әбү Сәлим» төрмәһендә үлтерелгән кешеләрҙең фотоһүрәттәрен тотоп барған: 1996 йылдың 29 июнендә, тотҡондарҙы тотоу шарттарына ҡаршы протест белдергәс, төрмәлә 1200-гә яҡын кеше атып үлтерелә. Фәтхи Тербиль һәләк булғандарҙың туғандарының рәсми вәкиле булып сығыш яһаған&lt;ref name=&quot;newsru&quot;&gt;[http://www.newsru.ru/world/16feb2011/bengazi.html Волна революций докатились до Ливии: на улицах начались драки, людей разгоняют горячей водой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],16.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Benghazi - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|right|2011 йылдың 25 феврале. Бенгазиҙа Каддафиға ҡаршы сыҡҡан бер нисә йөҙ кеше.]]
Һөҙөмтәлә властар «Әбү Сәлим» төрмәһенән «Ливия көрәше ислам төркөмө»нөң 110 ағзаһын сығара&lt;ref&gt;[http://mvkursk.ru/topnews/18260.html Ливийская оппозиция проводит «День гнева» для Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141032/http://mvkursk.ru/topnews/18260.html |date=2012-01-11 }}/ИА «Свободная волна», 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Яҙыусы Иҙрис Әл-Месмари Әл-Джазирегә полицияның протест белдереүе тураһында интервью биргәндән һуң бер нисә сәғәт үткәс ҡулға алына&lt;ref name=erupts15Feb&gt;{{cite news| title=Libyan Police Stations Torched|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/20112167051422444.html |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;.

Бенгазиҙағы бәрелештәрҙән һуң баҫылған белдереүҙә Ливия чиновнигы, хөкүмәт «кешеләр төркөмөнә төндә йөрөргә һәм Ливия хәүефһеҙлеге менән уйнарға мөмкинлек бирмәй», тип иҫкәртте. Белдереүҙ: «Уҙған төндә кешеләрҙең ҙур булмаған төркөмдәре - 150-гә тиклем кеше - ошондай хәл тыуҙырҙы. Сит кешеләрҙең ҡайһы берҙәре был төркөмгә үтеп ингән. Улар урындағы суд процесын юҡҡа сығарырға маташҡан. Беҙ быға бөтөнләй юл ҡуймаясаҡбыҙ, һәм халыҡты, хөкүмәтте ҡолатыуға саҡырһа ла, ғәмәлдәге каналдар буйынса үҙ проблемаларын әйтеп бирергә саҡырабыҙ» тиелә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12477275 | work=BBC News | title=Libya protests: Second city Benghazi hit by violence | date=2011-02-16}}&lt;/ref&gt;.

16 февралгә ҡарата төндә Бейидала, Зәүиәлә һәм Зинтанда Каддафи хөкүмәтен тар-мар итергә саҡырған йөҙҙәрсә кеше полиция һәм хәүефһеҙлек хеҙмәте биналарын яндыра&lt;ref name=erupts15Feb/&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/media/press/what-happened-next-the-big-stories-of-2009-6278870.html|title=What happened next? The big stories of 2011|work=The Independent|access-date=18 December 2011|date=2011-12-18|location=London}}&lt;/ref&gt;.

=== Хөкүмәттең башланғыс эшмәкәрлеге ===
Низағ алдындағы көндәрҙә Каддафи 17 февралдә үтергә тейешле хөкүмәткә ҡаршы митингыла ҡатнашырға саҡыра. Халыҡ-ара көрсөк төркөмө, был халыҡ иғтибарын үҙенән һәм Жәмәһириә сәйәси системаһынан хөкүмәт чиновниктарына күсереүгә йүнәлтелгән сәйәси манёвр булған, тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;crisisgroup&quot;/&gt;.

Һуңыраҡ февралдә Каддафи бунтарыусыларҙың «Әл-Ҡаидә» йоғонтоһонда булыуын, Усама Бен Ладендың һәм эсемлектәргә, таблеткаларға, һөткә, кофеға һәм Нескафеға  өҫтәлгән галлюциноген наркотиктарҙың шәхсән тәьҫирендә булыуын белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Millership, Peter |author2=Blair, Edmund |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-gaddafi-idUSTRE71N4NI20110224 |title=Gaddafi Says Protesters Are on Hallucinogenic Drugs |date=24 February 2011 |work=Reuters|access-date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Ben Gedalyahu, Tzvi|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/142629| title=Yemen Blames Israel and US; Qaddafi Accuses US&amp;nbsp;– and al-Qaeda|publisher=Arutz Sheva| date=2 March 2011|access-date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Каддафи һуңғараҡ шулай уҡ уның идараһына ҡаршы баш күтәреү «сит ил дәүләттәренең колониалистик заговоры» һөҙөмтәһе булыуын белдерҙе, атап әйткәндә, Францияны, Америка Ҡушма Штаттарын һәм Бөйөк Британияны нефтте контролдә тоторға һәм Ливия халҡын ҡол итергә теләүендә ғәйепләй. Ул революционерҙарҙы «тараҡандар» һәм «ҡомаҡтар» тип атай һәм, ихтилал баҫтырылғансы, отставкаға китмәҫкә һәм Ливияны таҙартырға ант бирә&lt;ref name=&quot;deserve_to_live&quot;&gt;{{cite news|author=Blomfield, Adrian| url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live| title=Libya: 'More Than 1,000 Dead'| date=23 February 2011|access-date=26 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;three_scenarios&quot;&gt;{{cite news|last=Ajbaili|first=Mustapha |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/26/139381.html| title= Three Scenarios for End of Gaddafi: Psychologist| date=26 February 2011|access-date=11 August 2011|publisher=[[Al Arabiya]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=9 March 2011|url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/09/140782.html |title= Gaddafi Warns of al-Qaeda Spread 'Up to Israel' |publisher=[[Al Arabiya]]|access-date=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.

«Сыуалыштарға ҡотҡо һалған күп кешеләр ҡулға алынды. Ливия уларҙың ''Әл-Ҡаидәнеке'' икәнлеген күрһәтәсәк. Ҡайһы бер йәш баш акүтәреүселәр хаталы юлға баҫҡан. Хөкүмәт улар менән һөйләшеүгә әҙер», - тине Мальта илсеһе. Ул Ливия көнсығышында 2500-гә яҡын сит ил һуғышманының эш итеүе һәм башлыса сыуалыштар тыуҙырыуы хаҡында белдерә. «Таһрир майҙанында һәм Туниста күргәндәребеҙ асыҡ аңлашыла ине. Ләкин Ливияла башҡасараҡ»&lt;ref name=&quot;maltatoday.com.mt&quot;&gt;{{cite web|last=Balzan |first=Saviour |url=http://www.maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/national/Unrest-caused-by-Al-Qaeda-insurgents-govt-right-in-using-force-Ambassador |title=– Malta's news portal |publisher=Maltatoday.com.mt |date=24 February 2011 |access-date=27 August 2013}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи үҙен «бәҙеүән-яугир» тип атай, артабан һуғышырға һәм «ғазап сигеүсе» булып үлергә ант итә һәм үҙенең яҡлыларын өйҙәрен ташлап китергә, революционерҙарҙың «өңөнә» һөжүм итергә саҡыра. Каддафи әлегә көс ҡулланыу тураһында бойороҡ бирмәүен белдерә, әгәр башлаһа, «барыһы ла янасаҡ», тип янай. Отставкаға китеү талаптарына яуап биреп, ул, «власта халыҡ» торғанын, «церемональ вазифа» биләгәнлеген иҫкә алып, отставкаға китә алмауын белдергән&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/201122216458913596.html |title=Defiant Gaddafi Vows To Fight On|publisher=Al Jazeera|date=23 February 2011 |access-date=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.

=== «Асыу көнө» ===
«Асыу көнө»н ливиялылар ил эсендә лә, унан ситтә лә 17 февралгә билдәләй&lt;ref name=&quot;awsat&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| title=Calls for Weekend Protests in Syria|date=2011-02-04|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Debono|first=James|title=Libyan Opposition Declares 'Day of Rage' Against Gaddafi|work=[[Malta Today]]|url=https://www.maltatoday.com/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|access-date=10 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|archive-date=13 February 2011|url-status=dead|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi |date=2011-02-13 }}&lt;/ref&gt;.  Ливия оппозицияһының милли конференцияһы Каддафи хөкүмәтенә ҡаршы сығыш яһаусы бөтә төркөмдәрҙең биш йыл элек булып үткән Бенгази демонстрацияһын хәтерләп 17 февралдә сығыш яһауын һораны&lt;ref name=&quot;awsat&quot;&gt;{{cite news |last=Mahmoud |first=Khaled |title=Gaddafi Ready for Libya's 'Day of Rage' |date=2011-02-09 |work=Asharq Al-Awsat |url=http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |access-date=10 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |archive-date=23 February 2011 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |date=23 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. Протестар Тунис һәм Мысыр революциялары менән илһамландырылған&lt;ref name=&quot;awsat&quot; /&gt;. 17 февралдә Бенгази, Бевида, Эз-Зинтан, Ружбан, Аждабия һәм Дерна ҡалаларында күмәк сығыштар булды. Ливияның хәүефһеҙлек көстәре ҡаршылашыусылар төркөмөнә хәрби патрон менән ут асты&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;. Штаб-фатиры Женевала урынлашҡан Ливияның Human Right Solidarity хоҡуҡ һаҡлаусы ойошмаһы, шаһиттарҙың әйткәненән сығып, протест сығышының 13 ҡорбаны тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.metronews.ru/mir/livijcy-trebujut-otstavki-kadaffi/Tpokbq!rUmvObbTbUFk/ Ливийцы требуют отставки Кадаффи]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Metro International]],17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 
Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр яуап итеп бер нисә хөкүмәт бинаһын, шул иҫәптән полиция участкаһын яндыра&lt;ref&gt;{{cite news |title=Anti-Government Protesters Killed in Libyan Clash |url=https://www.usatoday.com/news/world/2011-02-17-libya-protests_N.htm |agency=Associated Press|work=USA Today |date=2011-02-17 |access-date=12 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/20/AR2011022004185.html|title=Military Helicopters Reportedly Fire on Protesters in Libya|last1=Raghavan|first1=Sundarsan|last2=Fadel|first2=Leila |work=The Washington Post |date=2011-02-21|access-date=23 July 2011}}&lt;/ref&gt;.  Триполиҙа урындағы телевидение һәм радиостанция офистары талана, баш күтәреүселәр шулай уҡ именлек хеҙмәте биналарына, революция комитеттары офистарына, Эске эштәр министрлығы һәм Халыҡ залы бинаһына (Ливия парламенты бинаһы) ут төртә&lt;ref name=&quot;crisisgroup&quot;&gt;{{Cite web|title=POPULAR PROTEST IN NORTH AFRICA AND THE MIDDLE EAST (V): MAKING SENSE OF LIBYA. Middle East/North Africa Report N°107|date=2011-06-06|publisher=[[International Crisis Group]]|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|url-status=dead|archive-date=2011-07-11|page=4 (page 9 of PDF)}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf |date=2011-07-11 }}&lt;/ref&gt;. 2006 йылда Бенгази ҡалаһында 10-дан ашыу кеше ҡорбан ителгән Италия консуллығында карикатура низағына бәйле килеп тыуған протест акцияһының биш йыллығы уңайынан Ливияла «Асыу көнө» ойошторола&lt;ref&gt;* [http://www.polit.ru/news/2006/02/18/bengazy_print.html Ливия: демонстрация в Бенгази возобновилась]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Полит.ру]],18.02.2066 г.
* [http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html В Ливии на акцию протеста вышли две тысячи человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120708/http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html |date=2014-04-28 }}//MIGnews.com.ua,16.02.2011 г.
* [http://www.kyivpost.ua/world/news/vo-vremya-akcij-protesta-v-livijskom-gorode-bengazi-pogibli-20-chelovek.htmlВо{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;nowiki&gt; время акций протеста в ливийском городе Бенгази погибли 20 человек] //Kyiv Post,18.02.2011 г.&lt;/nowiki&gt;
* [http://news.israelinfo.ru/world/36179?for_printing{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}Ливия&lt;nowiki&gt;: «День гнева» против Каддафи]//Israelinfo.ru, 17.02.2011 г.&lt;/nowiki&gt;
* [https://lenta.ru/news/2011/02/16/benghazi/_Printed.htm На акцию протеста в Ливии вышли две тысячи человек]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. Триполиҙа, баш ҡалала, Каддафи яҡлылар митингыһы үтә.

=== Һуғыштың беренсе осоро. Халыҡ-ара интервенция алдынан (17 февраль — 19 март 2011 йыл) ===
[[Файл:Victims of Abu Sleem massacre.JPG|thumb|250px|Демонстранттар Бенгазиҙа 1996 йылда Әбү-Сәлим төрмәһендә ризаһыҙлыҡ сығышы баҫтырылғанда һәләк булғандарҙың портреттары төшөрөлгән плакаттарҙы ҡарай ]]

=== Киренаиканың ҡалаларында тулҡынланыуҙар һәм һуғыштар (18—20 февраль) ===
[[Файл:Libyan flag above the communications tower in Al Bayda (Libya, 2011-07-17).jpg|thumb|left|Байдалағы элемтә башняһы өҫтөндә Ливия Күсмә милли советының флагы.]]

17-18 февралдән алып Бенгазиҙағы хөкүмәткә ҡаршы сыуалыштар, бында урынлашҡан Ливия армияһы частары оппозиция яғына сыҡҡанлыҡтан, ҡораллы фетнәгә әүерелә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/02/22/army/ Группа офицеров ливийской армии призвала к свержению Каддафи]//[[Lenta.ru]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, һуңынан улар боласылар менән бергә урындағы радиостанцияны баҫып ала һәм яндыра&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821044.html В Ливии манифестанты сожгли радиостанцию]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Росбалт, 18.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ливияның Эске эштәр министрлығы башлығы армия генералы ''Әбдел Фәттәх Юныс'' Каддафи менән мөнәсәбәтен өҙә һәм армияны ҡаршылыҡ белдереүселәр яғына сығырға саҡыра. Һөҙөмтәлә, Ливияның ҡораллы көстәре ғәмәлдә баш күтәреүселәр яғына күскән һәм Триполи хөкүмәтенә буйһонған частарға бүленә. Йәкшәмбе, 20 февралдә, хәрбиҙәр ҡалдырған үҙәктәге хәрби база һәләк булғас, ҡала баш күтәреүселәрҙең тулы контроленә күсә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html Оппозиция захватила военную базу в ливийском городе Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223005017/http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html |date=2011-02-23 }}//Росбалт, 20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Авиация Бенгазиҙа фетнәселәр ҡулындағы хәрби базаға һөжүм итә. 19 февралдә шаһиттар Ливияла вертолёттар хөкүмәткә ҡаршы халыҡ төркөмөн утҡа тотоуын хәбәр итә&lt;ref&gt;{{cite news|last=Basu|first= Moni|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/02/19/libya.protests/|title=Libyan demonstrators Say They'll Soldier on Despite Violent Crackdown|publisher=CNN|access-date=31 March 2011|date=20 February 2011}}&lt;/ref&gt;.

18 февралдә баш күтәреүселәр, полиция ҡаршылығын ҡыйратып, Әл-Байда ҡалаһын контролгә ала, хәбәр ителеүенсә, урындағы полиция һәм сыуалыштарға ҡаршы көрәш буйынса подразделениелар протест белдереүселәр яғына күсә&lt;ref name=liveblog217&gt;{{cite news|url=http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|title=Libya&amp;nbsp;– Live Blog|publisher=Al Jazeera|date=17 February 2011|access-date=10 April 2011|archive-date=23 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223072304/http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsru.ru/world/18feb2011/livia_opp.html Ливийская оппозиция утверждает, что взяла под контроль город. Полиция и военные переходят на сторону демонстрантов]{{Недоступная ссылка|date=November 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],18.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Армия Байд ҡалаһынан китә. Мысыр өлгөһөндә Ливияла 19 февралгә ҡарай төндә властар интернетты өҙгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/02/19/libya/ В Ливии отключен интернет]//[[Lenta.ru]],19.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Заголовок =Муаммар Каддафиҙың Ливия халҡына мөрәжәғәте 
| Содержание =Мин бер ҡасан да Ливия ерен ҡалдырмам, һуңғы тамсы ҡаныма тиклем һуғышасаҡмын һәм бында ата-бабаларым менән ғазап сигеп үләсәкмен… &lt;br&gt;Каддафи президент түгел, ул - революция лидеры һәм ливиялыларға дан килтергән яугир-бәҙәүи.
| Подпись = [[21 февраль]] [[2011 йыл]]&lt;ref&gt;[http://newsru.com/world/22feb2011/gaddafy.html Каддафи, чьи войска убили уже сотни демонстрантов, выступил: он &quot;умрет как мученик&quot;]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;
| Ширина = 235px
}}
[[Файл:Sirt Front-final.svg|thumb|350px|Көнсығыш фронт]]

20 февралдә халыҡ-ара берләшмәне «мәғлүмәт бомбаһы» шартлата (Рәсәйҙең «Комсомольская правда» гәзите баһаһы буйынса)&lt;ref name=&quot;kp.ru&quot;&gt;Юлия Алёхина [http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 Запад врет о бунте в Ливии, как в 2008-м о войне в Грузии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221010190011/http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 |date=2022-10-10 }}//[[Комсомольская правда]],28.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, уға ярашлы Ливия властары пулемёттарҙан протест демонстрацияһын ата. Әл-Жазира телеканалы хәбәр итеүенсә, Ливияның хоҡуҡ һаҡлаусыларына һылтанып, 200-гә яҡын кеше һәләк булған, 800-гә яҡыны яраланған&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;* [http://newsru.com/world/20feb2011/bengazi.html NEWSru.com: «Сущий ад» в ливийском Бенгази — войска ведут огонь по демонстрантам, до 200 погибших]//[[NEWSru.com]],20.02.2011 г.
* [http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/02/110220_libya_unrest_death.shtml?hpt=T1?print=1 В беспорядках в Ливии погибло более 200 человек]//[[BBC]] Russian,20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Киң мәғлүмәт саралары таралыуынса, демонстранттарға ҡаршы артиллерия һәм хәрби вертолёттар файҙаланылған.&lt;ref&gt;* Nick Meo [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8335934/Libya-protests-140-massacred-as-Gaddafi-sends-in-snipers-to-crush-dissent.html Libya protests: 140 'massacred' as Gaddafi sends in snipers to crush dissent]//[[The Telegraph]],20 Feb 2011{{ref-en}}
* [http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110221/local/two-libyan-fighter-jets-arrive-in-malta-two-helicopters-land Updated: Libyan fighter jets arrive in Malta]//Times of Malta,21 Feb 2011&lt;/ref&gt;. Ләкин был мәғлүмәттәр раҫланмаған&lt;ref name=&quot;volovich&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Ливия в огне: мятеж или революция?|publisher=Институт Ближнего Востока|author=Волович А.А.|date=2011-03-10|description=|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;british_civilians&quot; /&gt;.

Ваҡиғаны баһалау билдәһеҙ. Атап әйткәндә, Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени фекеренсә, был осраҡта власты баҫып алыу маҡсатында, полиция участкаларына һәм казармаларға һөжүм иткәнлектән, фетнәселәр демонстранттар статусын юғалтҡан, һәм һәр яуаплы хөкүмәт ошондай хәлдә саралар күрергә тейеш. 
&lt;ref name=&quot;pres_ugandy&quot;&gt;Йовери Кагут Мусевени [https://vz.ru/opinions/2011/3/30/479950.print.html «Большие ошибки Каддафи»]//Взгляд,Global Public Square,30.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең ҡайһы бер политологтары демонстрацияларҙы атыуҙы Ливиялағы ваҡиғаларҙың ялған картинаһын булдырыу буйынса махсус ойошторолған ғәмәлдәрҙең бер өлөшө тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;delyagin&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Экономика ливийской войны|publisher=Телекомпания «Невский Экспресс»|author=Михаил Делягин|date=2011-03-28|description=Ливийский кризис: экономический смысл и глобальные последствия|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Хазин, Михаил Леонидович|Михаил Хазин]] [https://echo.msk.ru/programs/creditworthiness/759695-echo.phtml Кредит доверия]//«[[Эхо Москвы|Эхо Москвы»]],23.03.2011&lt;/ref&gt;.
[[Файл:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|left|Бенгази ҡалаһындағы танкта кешеләр төркөмө]]

Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәре буйынса, күренекле мосолман вәғәзсеһе шәйех Йософ әл-Ҡардауи армияны Каддафиҙы үлтерергә саҡырған: «ул үҙ халҡының ҡанын ҡойҙо, йәлләд»&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/22feb2011/killgaddafi.html Авторитетный мусульманский богослов ужесточил риторику, призвав физически устранить Каддафи]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, бынан алда ул, Тунис һәм Мысыр президенттары өлгөһөндә, тыныс ҡына отставкаға китергә тәҡдим иткән&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/21feb2011/bogoslov.html Видный исламский богослов посоветовал Каддафи последовать примеру президентов Туниса и Египта]//[[NEWSru.com]],21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы башлығы Уильям Хейг 2011 йылдың 21 февралендә Каддафиҙың Венесуэлаға ҡасыуы хаҡында ялған мәғлүмәт таратты&lt;ref&gt;[http://www.avesta.tj/index.php?newsid=7503 Каддафи бежал из Ливии, глава МИД Великобритании]//ИА «Авеста»,21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Британия хөкүмәте ҡарамағында булмаған British Civilians For Peace in Libya ойошмаһы тикшереү үткәреп, полковник Муаммар Каддафи ғәскәрҙәренең илдең көнбайыш өлөшөндә тыныс халыҡҡа һөжүм итеүен иҫбатлаған дәлилдәр тапмай&lt;ref name=&quot;british_civilians&quot;&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html Правозащитники не нашли доказательств преступлений Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208030450/http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html |date=2011-12-08 }}//Росбалт,19.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Ливияның Швейцариялағы илсеһе Слиман Бугушиир хәбәр итеүенсә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7527269/ |title=сообщил |accessdate=2012-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |date=2014-04-28 }}&lt;/ref&gt;, хоҡуҡ һаҡлаусыларҙың октябрҙә үлтерелгән Ливия лидеры Муамар Каддафиҙың хөкүмәтен хәрби енәйәттәр һәм кешелеккә ҡаршы енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәре аныҡ дәлилдәр менән нығытылмаған. Атап әйткәндә, 2011 йылдың яҙында Ливияның көнсығышында Каддафи хөкүмәтенең граждандарҙы үлтерә һәм көсләй алырлыҡ көстәре булмаған.

22 февралдә фетнәселәр үҙ власын Тобрук ҡалаһына тарата, сөнки Тобрук ғәскәрҙәре командующийы генерал-майор ''Сөләймән Мөхәммәт'' уға тоғро ғәскәрҙәр менән оппозиция яғына күскән, тип хәбәр иткән Катарҙың «Әл-Жәзирә» телеканалы. Ливия властары төҙөлгән сыуалыштар һәм фетнәләрҙә ғәйепләнә&lt;ref&gt;[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/livia8013.html Оппозиция: в Ливии погибли уже 10.000 человек]//[[Newsru]],23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ливия властары сыуалыштар һәм фетнәләр ойоштороуҙа Әл-Ҡаидәне ғәйепләй&lt;ref&gt;[http://rian.ru/world/20110223/337917183-print.html «Аль-Каида» провозгласила исламский эмират на востоке Ливии]//РИА Новости,23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

24 февралгә бөтә Киренаика фетнәселәрҙең контроленә күсә. Ливия властары төбәк өҫтөнән контролде кире ҡайтарырға тырышыуҙы ваҡытлыса туҡтата&lt;ref&gt;[http://www.newsru.co.il/mideast/24feb2011/benrazi8004.html Бенгази празднует освобождение от власти Каддафи]//[[Newsru]],24.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 26 февралдә фетнәселәр Бенгазиҙа илдең элекке юстиция министры ''Мостафа Мөхәммәт Әбделжәлил'' етәкселегендәге Ливияның ваҡытлыса хөкүмәтен иғлан итә&lt;ref&gt;* [http://www.fontanka.ru/2011/02/27/012/ В Ливии создано оппозиционное переходное правительство]//«Фонтанка».ru,27.02.2011 г.
* [https://radiomayak.ru/doc.html?id=226084 Оппозиция Ливии создала переходное правительство]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Радио Маяк]],27.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== «Триполиға марш» (2—6 март) ===
23 февралдә Бенгазиҙан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыуып сығарғандан һуң, Триполи ҡалаһы властары контролендә булмаған '''«Альхурра»''' телеканалы (''Мөхәмәт Набус'') 5000 ополченсы (дивизия) ҡатнашырға йыйынған тәүге марш анонсын бирә&lt;ref&gt;[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/mercen8007.html Ливийские повстанцы взяли в плен наёмников Каддафи]//[[Newsru]],23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Британияның «Дейли мейл» гәзите хәбәр итеүенсә, Бөйөк Британия Оборона министрлығының үҙенең исемен әйтергә теләмәгән юғары дәрәжәле вәкиле һөйләүенсә, һөжүм башланыр алдынан (21 мартҡа тиклем өс аҙна ҡалғас, йәғни 1 мартҡа тиклем) Киренаикаға Британия Айырым һауа хеҙмәте (SAS) элита подразделениеһы яугирҙары төшөрөлгән&lt;ref&gt;* [http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html Ливийская оппозиция оттеснила войска Каддафи от Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817160658/http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html|date=2016-08-17}}
* Александр Хабаров [http://www.vesti.ru/doc.html?id=438319 Британский спецназ действует в Ливии уже три недели]//[[Вести.ru]], 22.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. 2 мартта баш күтәреүселәр Брега нефть портына һөжүм итә. Уны алып, 3 марттағы икенсе көнөнә улар Эль-Агейлуға һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/04/further/ Повстанцы отбросили войска Каддафи на 60 километров от Бреги]//[[Lenta.ru]],04.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

4 мартта Рәс-Лануф өсөн алыш башлана, уның барышында баш күтәреүселәр ҡаланы ала&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304 UPDATE 1-Libyan rebels take oil town of Ras Lanuf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908064255/https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304|date=2019-09-08}}//[[Reuters]],04.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

5 мартта баш күтәреүселәр отрядтары Сирт яғына йүнәлә. Шул уҡ көндө көнбайыштан Бин-Жавадҡа Каддафи ғәскәрҙәренең бик ныҡ ҡоралланған төркөмө килә, һуңынан ҡала өсөн ҡаты һуғыш башлана.

=== Каддафи ғәскәрҙәренең беренсе  контрһөжүме (7—19 март) ===
6 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Көнсығыш фронтында контрһөжүм башлай. Уларҙың тәүге еңеүе Бин-Жавад ҡалаһын баҫып алыу була&lt;ref&gt;[http://www.ekhokavkaza.com/articleprintview/2330022.html СМИ: в Ливии в воскресенье антиправительственные силы оставили год Бин Джавад]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//Эхо Кавказа,07.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. 8 мартта ике көндән Каддафи армияһы Рәс-Лануф нефть эшкәртеү үҙәгенә һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/08/flats/ ВВС Ливии разбомбили жилой дом в Рас-Лануфе]//[[Lenta.ru]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәс-Лануф өсөн һуғыш 4 көн дауам иткән, һәм 11 мартҡа ҡаланы Каддафи ғәскәрҙәре баҫып алған. Иртәгәһенә, 12 мартта, һөжүмде үҫтереп, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе Бреганан ҡыуып сығарған&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/level2.html?NewsID=16036440&amp;PageNum=0 Режим Каддафи, продолжая наступление на повстанцев, вновь использовал удары своей авиации]//[[ИТАР-ТАСС]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

15 мартҡа Каддафи ғәскәрҙәре Аждабийға барып етә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/15/ajdab/ Ливийское телевидение объявило о захвате Адждабии]//[[Lenta.ru]],15.03.2011 г.&lt;/ref&gt;, һәм уның өсөн һуғыш ике көнгә яҡын дауам итә. 17 марттан 18-енә ҡарай төндә Ливия хәбәрсеһе Мөхәммәт Нәббүс Аждабиә янында Эз-Зүәйтендә нефть тултырылған цистерналарҙы шартлатыу хаҡында хәбәр итте&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0&amp; |title=Live Show Fri Mar 18 2011 03:07:21 AM |accessdate=2011-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |archivedate=2013-01-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;.

Каддафи армияһының баш күтәреүселәрҙе еңеүенә артиллерия, танкылар һәм авиацияны файҙаланыу иҫәбенә өлгәшелә. Әммә миллионға яҡын кеше йәшәгән Бенгази ҡалаһында һуйыш менән янаған ваҡиғалар 18 мартҡа ҡарай төндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы 1973 йылдың 17 мартында (Нью-Йорк ваҡыты буйынса), ер өҫтө операцияһынан башҡа, Ливияға ҡораллы интервенцияны рөхсәт иткән Резолюция-1973 ҡабул итә.

19 мартта һуғыштар баш күтәреүселәрҙең терәге - Бенгази ситендә башлана&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/17/outskirts/ Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази]//[[Lenta.ru]],17.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәренә ярашлы, иртәнсәк (урындағы ваҡыт буйынса 7:30) артиллерия ҡоралдарынан ҡалаға ут асыла. Иртәнге сәғәт 9-ҙа ҡалаға тәүге һөжүм башлана, ул көн уртаһында (урындағы ваҡыт буйынса көндөҙгө 14:30) кире ҡағыла&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;&gt;{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|title=Libya Live Blog - March 19 &amp;#124; Al Jazeera Blogs|publisher=Blogs.aljazeera.net|date=|accessdate=2011-03-19|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110320235930/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|archivedate=2011-03-20}}&lt;/ref&gt;.  Шулай уҡ баш күтәреүселәрҙең самолёты ҡала ситендә ПВО системаһы (Әл-Доллар районы) ярҙамында бәреп төшөрөлә&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045303/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html}}&lt;/ref&gt;  пилот, полковник Мөхәммәт Мөбәрәк әл-Окайли,&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045334/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html}}&lt;/ref&gt;, хәбәр ителеүенсә, иҫән ҡалмай&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=-nUrxp74Hgg|title=Gaddafi forces approach Benghazi|date= 2011-03-19 |publisher= [[Al Jazeera English]] |accessdate=2011-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jet&quot;&gt;{{cite web|url=https://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Video-Libya-Explosions-Heard-In-Benghazi-Following-Warnings-From-Obama-Cameron/Article/201103315955468|title=Allied Forces Begin Military Action Against Libya|work=news.sky.com|author=Natalie Fahy|date=2011-03-19|publisher=[[Sky News]]|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG5TA7R?url=http://news.sky.com/story/843441/britain-fires-missiles-at-libyan-targets|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;.

=== Нафуса тауҙары өсөн һуғыш ===

{{iw|Нафуса|Горы Нафуса|en|Nafusa}} (''амазиг теленән'': Адрар-эн-Нафусен (Нафуса тауҙары), ''ғәрәпсә'': الجبل الغربي Әл-Жабал әл Гарби (Көнбайыш тауҙары)) — көнбайыштан (Тунис сигенән) Гарьян ҡалаһына тиклем 250 километрға һуҙылған Ливиялағы тау һырттары. Шулай уҡ ҡайһы берҙә ҡатнаш атама — Нафуса Көнбайыш тауҙары, йәки Жабал Нафуса (''ғәрәпсә'' 'джабал' — тау, тауҙар).

Тауҙың үҙенең атамаһы — [[Нафуса]], сығышы менән амазиг теленән, Каддафи идара иткән йылдар дауамында, '''Тамазигт''' (амазигтар теле) һәм дөйөм алғанда амазиг мәҙәниәте, Жәмәһириәлә тыйылғанлыҡтан (хатта традицион амазиг географик атамаларын тыйыуҙа ла сағылыш тапҡан), рәсми властар был тауҙарҙың атамаһын Көнбайыш тауҙары тигән атамаға алмаштырырға тырышҡан&lt;ref&gt;* [http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/ Amazigh culture reborn in Libya revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716112554/http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/|date=2011-07-16}} //Libya TV, 11 July 2011
* Peter Graff [http://www.msnbc.msn.com/id/43178608/ns/world_news-africa/t/berber-culture-reborn-libya-revolt/# Berber culture reborn in Libya revolt] //[[Reuters]], 12 July 2011&lt;/ref&gt;.
Ливиялағы граждандар һуғышы ваҡытында Нафуса тауҙары Каддафи ғәскәрҙәренә иң ҡаты ҡаршылыҡ күрһәткән усаҡтарының береһенә әүерелә, һәм артабан ул Триполитаниялағы хәрби хәрәкәттәр театры үҫешенә йоғонто яһай.

Каддафи идара иткән ваҡытта милли дискриминацияға дусар булған бербер халҡының урындағы амазиг общиналары Ливия лидерының дошмандарын яҡлаған Нафуса тауҙарындағы һуғыш хәрәкәттәре баштан уҡ тиерлек киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртылмай, сөнки Ливия хөкүмәте был төбәктә ҡораллы көрәш фактын таныманы, ә сит ил журналистары был районға индерелмәгән, йәки мәғлүмәт семтеп кенә бирелгән йә цензураға дусар ителгән.

1 мартта Каддафи ғәскәрҙәре штурм менән бығаса баш күтәреүселәр контроленә күскән Гарьянды ала[http://wikimapia.org/#lat=32.1725612&amp;lon=13.0351067&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2465864/ru/Гарьян Гарьян], һуңынан оппозиционерҙарҙы көнбайышҡа ҡыҫырыҡлай. Налут, Джаду, Зинтан һәм Яфран ҡалалары, шулай уҡ Кала һәм Кикле торама пункттары ғына ҡаршылыҡ үҙәктәре булып ҡала [http://wikimapia.org/#lat=31.8639999&amp;lon=11.0076141&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14684433/ru/Налут Налут], [http://wikimapia.org/#lat=31.9515796&amp;lon=12.0384407&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/9250196/ru/Джаду Джаду], [http://wikimapia.org/#lat=31.9335168&amp;lon=12.2579956&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12743996/ru/Зинтан Зинтан] и [http://wikimapia.org/#lat=32.0575544&amp;lon=12.5673294&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3562537/ru/Яфран Яфран], шулай уҡ  [http://wikimapia.org/#lat=32.0121517&amp;lon=12.6368523&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15850028/ru/Эль-Калаа Калаа] һәм [http://wikimapia.org/#lat=32.061337&amp;lon=12.6974487&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5236493/ru/Кикла Кикла] тораҡ пункттары.

3 апрелдә Налут, Зинтан һәм Яфранды Каддафи ғәскәрҙәре ҡамауға ала, ләкин юлһыҙ таулы төбәк һәм амазигтарҙың аяуһыҙ ҡаршылығы Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата. Ҡалаларға электр энергияһын биреү өҙөлә.

16 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Зинтан ҡалаһына 15 танк һәм 40 бронетранспортёр ебәрҙе, һәм залп уты системалары ярҙамына таянып, уны штурмлауға тотондо&lt;ref&gt;[http://www.fontanka.ru/2011/03/16/162/ Войска Каддафи начали штурм города Зинтан]//[[Фонтанка.ru]],16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, улар ҡаланы ала алмай.

=== Һуғыштың икенсе осоро. Халыҡ-ара интервенциянан һуң (2001 йылдың 19 марты — апреле) ===
19 мартта (урындағы ваҡыт менән 16:00-ҙә) француз истребителдәре интервенция әҙерләү маҡсатында һауа разведкаһы үткәреп, Ливияның һауа киңлегенә осоп инә&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;/&gt;. 16:45-тә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә берәмек бронетехникаһын юҡ итеүҙән  Ливияға интервенция башлана&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;/&gt;.
[[Файл:Palmaria bengasi 1903 0612 b1.jpg|thumb|right|Француз авиацияһы Бенгази янында юҡ иткән Каддафи ғәскәрҙәренең «Пальмария» ҡоролмаларының (САУ) ҡалдыҡтары.]]

Әл-Жазира хәбәр итеүенсә, Бенгази өсөн барған һуғышта ҡаланан көнсығышҡа, баш күтәреүселәр контроле аҫтындағы башҡа ҡалаларға ҡасаҡтар ағымы башлана. Әл-Жазира британ һәм америка ҡанатлы ракеталарының Ливиялағы аэродромдарына һәм башҡа хәрби объекттарына һөжүме тураһында хәбәр итте, операция «Операция Odyssey Dawn» («Одиссея Таң») тип атала. Артабан Американың Хәрби-һауа көстәре иғтибарын ерҙәге маҡсаттарға туплай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/libya/|title=Live Blog Libya|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG60hVg?url=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/libya/|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;.

20 мартта Франция, Бөйөк Британия һәм Американың Хәрби һауа көстәре иртән (ике сәғәт дауамында) танк колоннаһына һөжүм итте. Reuters агентлығы Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы&lt;ref name=&quot;StarTribune.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.startribune.com/world/118322574.html|title=Gadhafi vows 'long war' after US, allies strike Libyan targets from air and sea|publisher=StarTribune.com|date=|accessdate=2011-03-20|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html|archivedate=2011-03-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html |date=2011-03-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 | work=Reuters | title=Remains of Gaddafi's force smolders near Benghazi | date=2011-03-20 | accessdate=2017-09-28 | archivedate=2011-03-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 |date=2011-03-22 }}&lt;/ref&gt;.  Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиҙа режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе. Агентлыҡ Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиға режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=BmN7rthjL0I Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya — March 20, 2011]&lt;/ref&gt;.

=== Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең икенсе һөжүме (22—28 март) ===
21-22 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Бенгази тирә-яғынан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм 23 мартҡа яуҙар Аждабия ҡалаһына, баш күтәреүселәр терәгенән көньяҡҡа табан 150 километр алыҫлыҡта Көнсығыш Ливияға күсә. Ул ваҡытта Көнсығыш Ливияла булған «Дождь» телеканалы хәбәрсеһе Орхан Жәмал 22-23 мартта Аждабия янындағы көсөргәнешле һуғыштар тураһында хәбәр итә. Ләкин, атыу ҡоралынан тыш, баш күтәреүселәрҙең башҡа ҡоралы булмай, ә Каддафи ғәскәрҙәренең элеккесә ауыр ҡоралы була&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_tom_chto_proishodit_v_livii_8218-8218/#top 23 марта]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/boi_v_adzhdabii_8223-8223/ Бои в Адждабии]&lt;/ref&gt;.

24 мартта Аждабиянан төньяҡҡа Каддафи ғәскәрҙәренең «ҡайһы бер рейд төркөмө» булыуы хаҡында хәбәр ителгәйне. Бер үк ваҡытта Аждабия тирә-яғында һуғыштар башлана, баш күтәреүселәр сигенә. Асылда, баш күтәреүселәр хәрәкәте Каддафи яҡлылар позицияларында мөсһөҙ урын эҙләй&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojna_v_livii_prodolzhaetsya_8229-8229/ Война в Ливии продолжается]&lt;/ref&gt;.

26 мартта төндә, Орхан Жәмал хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Аждабияны һуғышһыҙ баҫып ала. Шул уҡ көндө баш күтәреүселәрҙең автоколоннаһы, ҡаршылыҡҡа осрамай Брегуға инә, ә 27 мартта ҡаршылыҡтар осратмайынса, Рас-Лануфҡа һәм Бин-Жавадҡа инә.

=== Каддафи ғәскәрҙәренең икенсе контрһөжүме (28 март—15 апрель) ===
[[Файл:Libya location map-oil &amp; gas 2011-en.svg|thumb|350px|Ливияның нефть һәм газ ятҡылыҡтары]]
28 мартта баш күтәреүселәрҙең Катар властары менән нефть экспорты тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуы тураһында хәбәр килә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/28/oil/ Ливийские повстанцы пообещали начать экспорт нефти]//[[Lenta.ru]],28.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. . Элек Катар ғәрәп төбәгендә Америка хәрби присутствиеһы үҙәге булып иҫәпләнә ине, сөнки Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡан булған. Мосолмандарҙы ихтилал башланыу менән ҡәҙрәфиҙе үлтерергә саҡырған мөфтөй Кардаиҙың резиденцияһы Катарҙа була.

Элек Катар, Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡанлыҡтан, ғәрәп төбәгендә америка хәрбиҙәренең үҙәге булып иҫәпләнә ине. Ихтилал башланыр алдынан уҡ Катарҙа Каддафиҙы үлтерергә саҡырған мөфтөй Йософ Ҡардауиҙың резиденцияһы урынлашҡан була.

28 мартта баш күтәреүселәр Ән-Нофаллияға һуғышмайынса инә һәм Сирттан 140 саҡрым алыҫлыҡта урынлаша. Әммә еңел ҡоралланған, ә ҡайһы берҙә бөтөнләй ҡоралланмаған баш күтәреүселәр көнбайыштан һөжүм иткән Каддафи ғәскәрҙәре танкыларына һәм артиллерияһына ҡаршы тора алмаған&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/shturm_adzhdabii_dnevnik_vojny_8264-8264/ Штурм Адждабии. Дневник войны]&lt;/ref&gt;. Шуға күрә 28-29 мартта улар Эн-Нофаллияны, Бин-Жавадты һәм Рас-Лануфты яуһыҙ ҡалдырҙы&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]&lt;/ref&gt;.

31 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Бреганы баҫып алыуы билдәле булды&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]&lt;/ref&gt;. Әммә баш күтәреүселәрҙең көстәре ҡаланы кире алырға маташа&lt;ref name=dpa1&gt;{{cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|title=Rebels Return to Brega Amid Reported Defections by Special Forces|publisher=[[Deutsche Presse-Agentur]] (via [[Monsters and Critics]])|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG7xdov?url=http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120904030624/http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces |date=2012-09-04 }}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәр ауыр артиллерия уты аҫтында сигенергә мәжбүр була. Һуңғараҡ лоялистарының позицияларын авиация бомбаға тота&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|title=1340: Coalition forces have bombed pro-Gaddafi forces near Brega, and they have been pushed back to the village of Bishr, west of the city, BBC Monitoring reports, quoting privately owned online newspaper Libya al-Yawm…… &amp;#124; LiveWord? Libya|publisher=liveword.ca|date=2011-03-31|accessdate=2011-04-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG8lXvz?url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307184249/http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/ |date=2012-03-07 }}&lt;/ref&gt;. Ошо мәлдән файҙаланып, баш күтәреүселәр Брегаға инә алған, һуңынан урам һуғыштары башланған&lt;ref name=telegraph1&gt;{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|title=Libyan Rebels in Street Battles for Brega|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-03-31|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG9IaeG?url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Көн аҙағына, ауыр һуғыштарҙан һуң, лоялистар Брегала үҙ контролен һаҡлап ҡала&lt;ref name=guardian1&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/31/libya-rebels-brega-assault-fails |work = [[The Guardian]] |title=Libyan Rebels Deny Crisis After Assault on Brega Fails |date= 2011-03-31 |accessdate= 2011-04-01  | author = McGreal, Chris}}&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә НАТО авиацияһы яңылыш баш күтәреүселәрҙең бер нисә трофей танкын юҡ итте, һөҙөмтәлә 10-13 кеше һәләк була, тағы ла 14-22 кеше яралана. Тағы ла 5 танк зыян күрә&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008244 | publisher = [[BBC News]] | title=Libya Rebels 'Want Answers' from Nato on Air Strike | date=2011-04-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/07/libya.war/index.html?eref=rss_topstories# | publisher= [[CNN]] | title=Overwhelmed Rebel Fighters Flee from Eastern Libyan City | date=2011-05-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.denverpost.com/news/ci_17791795 | work=[[The Denver Post]] | author=Abbot, Sebastian | title=Libyan Rebels Angry After Airstrike Blamed on NATO | date=2011-04-07 }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2011/04/08/world/africa/08libya.html?pagewanted=1&amp;ref=africa | work= [[The New York Times]] | title=NATO Hits Libyan Rebels' Convoy, Rebel General Say | date=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;.

Баш күтәреүселәрҙең баҙап ҡалғанынн файҙаланып, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәр позицияларына яңы артиллерия һөжүме яһай, һуңынан улар Аждабияға сигенә&lt;ref&gt;[http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks «Gadhafi Plane Evades NATO No-Fly Zone, Bombs Rebel Tanks»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410091008/http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks|date=2011-04-10}}. ''[[Standard-Examiner]]''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008384 | publisher = [[BBC News]] | title=Rebels Retreat in Ajdabiya After 'Nato Air Strike' | date=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://content.usatoday.com/dist/custom/gci/InsidePage.aspx?cId=delawareonline&amp;sParam=45904296.story | work= [[USA Today]] | author = Campbell, Greg | title=Libyan Rebels Say NATO Airstrike Thwarted Tank Attack | date=2008-09-16}}&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә Сарирҙың нефть яланына Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һөжүм итә, өс һаҡсы һәләк була, тағы ла бер нисә кеше яралана&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/361857509.html Нефтяное поле Сарир подверглось удару британских ВВС]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн Каддафи режимы яуаплы, һәм беҙ уның Тобрукты нефть менән тәьмин итеүҙе өҙөргә теләүе беләбеҙ», — тип белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/362078930.html НАТО заявляет, что не наносила удар по месторождению Сарир в Ливии]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә Сарирҙың нефть яланы Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һуғыуға дусар булды, өс һаҡсыһы һәләк булды, тағы ла бер нисә кеше яраланды. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн яуаплылыҡ Каддафи режимын ғына йөрөтә, һәм беҙ уның Тобрукка нефть алып барыуҙы өҙөргә теләүен беләбеҙ», - тип белдерҙе.

8-9 апрелдә Каддафи ғәскәрҙәре Аждабияға һөжүм иткән тураһында хәбәр ителгәйне. Әммә һуңғараҡ улар лоялистарҙың ҡалаға һөжүмен кире ҡаға алыуҙарын хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya]&lt;/ref&gt;.

16-18 апрелдә һауа шарттарының боҙолоуы (ел 9 баллға тиклем, ҡом дауылы) хаҡында хәбәр ителә, шуға күрә НАТО авиацияы бер нисә көн дауамында Көнсығыш Ливияла хәрби операциялар башҡара алмай. Халыҡтың күпселек өлөшө эвакуацияланғанлыҡтан, ҡалала паника башланған, әммә Каддафи ғәскәрҙәре артабан Аждабияны ҡайтарырға маташмаған&lt;ref&gt;[http://jordantimes.com/index.php?news=36625 Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya]&lt;/ref&gt;.

=== Мисурата һәм Әз-Зәүиә өсөн һуғыштар ===
[[Файл:Tripolitanian Front-final.svg|350px|thumb|Триполитан фронты]]
Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең уңыштары тәьҫирендә, шулай уҡ Бенгази халҡына теләктәшлек йөҙөнән демонстрациялар, һуңынан Ливияның көнбайышында ла ихтилалдар башлана. 27 февралдә баш күтәреүселәр Әз-Зәүиә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/world/20110227/339716615-print.html Революционеры захватили крупный город на северо-западе Ливии]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[РИА Новости]], 27.02.2011 г.&lt;/ref&gt; һәм Мисурата&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/02/2011227105025308853.html Aljazeera: Security forces driven out of Misurata]//Aljazeera,27 February 2011&lt;/ref&gt; ҡалаларын баҫып ала. Каддафи ғәскәрҙәре Триполитанияла баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәшеү өсөн бөтә көсөн туплай, был Киренаиканан нефткә бай райондар аша Триполиға сағыштырмаса уңышлы марш яһарға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432361 Сторонники Каддафи попытались отбить у повстанцев город нефтяников]//[[Вести.ru]],01.03.2011&lt;/ref&gt;.

1-4 марттарҙа Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһы өсөн алыша&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=433517&amp;m=1&amp;photo=1 Войска Каддафи выбили мятежников из города Эз-Завия]//[[Вести.ru]],04.03.2011&lt;/ref&gt;.
[[5 марта|5]]&lt;ref name=&quot;zawia&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/05/zawia/ Силы Каддафи начали штурм центра Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],05.03.2011 г.&lt;/ref&gt;-[[11 марта]]&lt;ref&gt;[http://itar-tass.com/level2.html?NewsID=16034175&amp;PageNum=0 Ливийские власти организовали поездку иностранных журналистов в город Эз-Завия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[ИТАР-ТАСС]], 11.03.2011 г.&lt;/ref&gt; 5-11 мартта ҡала өсөн көсөргәнешле һуғыш дауам итә. Каддафиға йыһат иғлан иткән мосолман руханиҙары фетнә юлбашсыларының ролен үҙ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml Муаммару Каддафи объявили джихад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142131/http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml|date=2011-05-10}} //[[РБК]], 05.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

17 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Мисурата ҡалаһын контролгә алыуы тураһында хәбәр тарала&lt;ref name=&quot;vesti.ru&quot;&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=437140 Ливийские войска взяли под контроль город Мисурату]&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, Каддафи ғәскәрҙәре Мисраттың бер өлөшөн генә контролдә тота, ҡалала урам һуғыштары дауам итә. Ҡала уртаһындағы төп киҫелештәрҙә урынлашҡан ҡом тултырылған контейнерҙар ҙур роль уйнай — Каддафи ғәскәрҙәренең танк көстәре хәрәкәте тотҡарлана, һәм улар урам алыштарында бата&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|title=Rebels repel Gaddafi assault on Misrata's east|work=[[Reuters]]|date=2011-04-08|accessdate=2020-04-29|archivedate=2019-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|date=2019-04-16}}
* [http://www.fontanka.ru/2011/05/07/028/ Самолёты Каддафи уничтожили четыре нефтяных резервуара в Мисурате]//[[Фонтанка.ru]],07.05.2011 г. {{V|8|5|2011}}
* [http://www.rian.ru/arab_ly/20110508/372014092.html Ливийские повстанцы пытаются потушить пожар нефтехранилище в Мисурате]// [[РИА Новости]], 08.05.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== Һуғыштың өсөнсө осоро. Фронттың тотороҡланыуы (апрель—июль 2011) ===
Апрелдең икенсе яртыһында Көнсығыш фронтта сағыштырмаса тыныслыҡ урынлаша: Каддафи ғәскәрҙәре тотҡарлыҡ кисерә, ә Ливия оппозицияһы көстәренең  ҡоралланыуы насар була һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыу тәжрибәһе булмағанлыҡтан, Каддафиҙың ҡораллы көстәренә алышта ҡаршы тора алмай. Бындай шарттарҙа бер яҡтың да бөтә ил өҫтөнән контроль булдыра алмауын күрһәткән пата хәрби-сәйәси хәл килеп тыуа, ә Ливияның көнсығышында шартлы фронт Аждабия менән Брега араһында тотороҡлана.

Ошондай шарттарҙа яҡтарҙы һөйләшеүгә саҡырыуҙар әүҙемләшә. Атап әйткәндә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы халыҡ-ара берләшмәне «көс ҡулланыуҙы һәм хәрби хәрәкәттәрҙе кисектергеһеҙ туҡтатырға, конфликтты хәл итеүҙе сәйәси-һөйләшеү йүнәлешенә күсерергә» саҡырҙы&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml МИД РФ: Военно-силовыми средствами ливийскую проблему не решить. РБК.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410232658/http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml|date=2011-04-10}}//[[РБК]],08.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. Формаль яҡтан был талапҡа Көньяҡ Африка Республикаһы президенты, Каддафи хөкүмәтен хуплаған Джейкоб Зума ла ҡушыла&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ О Ливии и войне]&lt;/ref&gt;. Һуңғы хәл Күсмә Милли Советта ышанмаусанлыҡ һәм илдең баш күтәреүселәр өлөшөндә сиктән тыш асыу тыуҙыра, шуның һөҙөмтәһендә Африка союзы аралашсылығы аша алып барылған һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала. Шулай уҡ һөйләшеү процесы яҡтарҙың ташлама яһарға теләмәүе арҡаһында уңышлы тамамланмай: баш күтәреүселәр Муамар Каддафиҙы хатта Ливияның номиналь лидеры итеп күреүҙән дә ҡәтғи баш тарта, ә Жәмәһириә лидеры үҙ вазифаһын ҡалдырыуҙан ҡырҡа баш тарта. Өҫтәүенә, М. Каддафи баш күтәреүселәрҙе «хыянатсылар, ҡомаҡтар, террорсылар һәм енәйәтселәр» менән «бер ниндәй һөйләшеү ҙә мөмкин түгел&quot; ти». Ливияның сит ил эштәре министры урынбаҫары Халед Кэйм белдереүенсә, әлеге ваҡытта Каддафи көстәренә ҡаршы көрәшеүсе баш күтәреүселәрҙең күпселеген тәшки итмәгәнлектән, Джейкоб Зумдың Ливияның Күсмә хөкүмәте менән һөйләшеүҙәре кәрәк булмаған&lt;ref&gt;[http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Fox.new, Libyan Rebels Fight With Sudanese Mercenaries Along Border] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың июленә Ливияның Күсмә Милли Советын 30 дәүләт, шул иҫәптән Америка Ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия, Франция, Германия, Италия, Испания, Төркиә, Катар, Тунис һәм башҡа дәүләттәр берҙән-бер законлы власть итеп таный. Уларҙың күбеһе илдең көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәрендә (Мисрат һәм Нафуса тауҙары), баш күтәреүселәргә гуманитар һәм хәрби ярҙам күрһәтә&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20110715194702.shtml Международная контактная группа признала легитимность ливийских повстанцев]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[РБК]], 15.07.2011 [http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919105656/http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ |date=2011-09-19 }}&lt;/ref&gt;.

Апрель-июль айҙарында Аждабия менән Брега араһында фронтта бер аҙ тынысланыуға ҡарамаҫтан, 60 машинанан һәм 250 кешенән торған хөкүмәт ғәскәрҙәре отрядтары 28 апрелдә Ливияның сикке көньяҡ-көнсығышында Куфра оазисын баҫып ала&lt;ref&gt;[http://www.unhcr.org/refworld/docid/4e3f9dd02.html Qaddafi Loyalist Retake Strategic Oasis of Kufra]&lt;/ref&gt;.  Әммә бер ай үткәс, 2011 йылдың май аҙағы - июнь башында баш күтәреүселәр Куфра, нигеҙҙә, Каддафи ялсылары ролен үтәгән Дарфур баш күтәреүселәренән торған лоялселәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарып, контролде кире ҡайтара&lt;ref&gt;* [http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }} //[[Fox Broadcasting Company|FOX News]], 25 May 2011 [http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126122454/http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries |date=2025-01-26 }}
* [http://www.kyivpost.com/news/world/detail/105272/print/ Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries (updated)] // [[Kyiv Post]], 25 May 2011&lt;/ref&gt;.

7 майҙа Күсмә Милли Советта Аждабиянан 240 саҡрым көньяҡтараҡ Джалу оазисына лоялселәр ғәскәрҙәренең һөжүм итеүе тураһында белдерелә&lt;ref name=autogenerated4&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |title=Gaddafi forces attack remote oil town-rebels |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  Джалу Ливияның көнсығышында мөһим нефть сығарыусы район булып тора.

2011 йылдың май-июнь айҙарында баш күтәреүселәр көстәре «район 40» кеүек билдәле Арбин районында нығына (Аждабия-Брега шоссеһы буйлап алыҫлыҡ 40 км тәшкил итә), был Аждабияны Каддафи ғәскәрҙәренең алыҫҡа атыусы артиллерияһы һөжүменән ҡотҡарырға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.news24.com/printArticle.aspx?iframe&amp;aid=a95e7f32-bde9-4e17-95c4-9685b61f03dd&amp;cid=965 Libya rebels breach Brega: military]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} [http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820211235/http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ |date=2011-08-20 }} // News24, 16 July 2011&lt;/ref&gt;.

Франция хөкүмәте Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы резолюцияһын боҙоп, Ливияла урынлашҡан пата хәле шарттарында Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан Көнбайыш тауҙары төбәгендә Ливия баш күтәреүселәрен ҡорал менән тәьмин итеү буйынса йәшерен операция уҙғарҙы. «Транспорт самолёттарынан автоматтар, пулемёттар, гранатомёттар һәм Milan танкыға ҡаршы ракета комплекстары тейәлгән контейнерҙар парашюттарҙа баш күтәреүселәрҙең позициялары өҫтөндә ташланды. Оппозициялағылар Каддафи яҡлыларҙан бөтә төбәкте тиерлек таҙартып, ҙур уңыштарға өлгәшкәс, ике урында ҙур булмаған аэродромдар йыһазландырылды, унда ғәрәп илдәренән дә ҡорал тейәлгән самолёттар төшә башланы». Шунан һуң баш күтәреүселәр Триполиға 80 километр араға яҡынлаша, шулай уҡ Зинтан ҡалаһынан көньяҡта ҙур ҡорал келәтен баҫып ала&lt;ref name=&quot;Nato_rebels1&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/29/france/ Франция начала снабжать оружием ливийских повстанцев]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nato_rebels2&quot;&gt;[http://www.lefigaro.fr/international/2011/06/28/01003-20110628ARTFIG00704-la-france-a-parachute-des-armes-aux-rebelles-libyens.php Le Figaro «La France a parachuté des armes aux rebelles libyens»]&lt;/ref&gt;.

30 майҙа Ливияның Күсмә милли советы Facebook аша баш күтәреүселәр отрядтарын Милли азатлыҡ армияһы итеп үҙгәртеү хаҡында иғлан итә. Уның исеме баш күтәреүселәр сафында профессионализмды арттырыуға һәм дисциплинаға булышлыҡ итергә һәм әлегә ваҡытлыса булырға тейеш тиелә&lt;ref&gt;* [http://obozrevatel.com/abroad/otnyine-protiv-kaddafi-vyistupaet-natsionalnaya-osvoboditelnaya-armiya.htm Отныне против Каддафи выступает Национальная освободительная армия] // Первый информационный портал «Обозреватель», 31.05.2011 г. [http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120612134604/http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ |date=2012-06-12 }}
* [https://lenta.ru/news/2011/05/31/rename/ Ливийским повстанцам придумали название] // Lenta.ru, 31.05.2011 г.
* [https://www.facebook.com/libya.ntc/posts/208330075872798 National Liberation Army (NLA)]&lt;/ref&gt;.

23 июлдә АҠШ Дәүләт департаменты Алжир биләмәһенән Ливияға Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби йөк һәм техника оҙатыу тураһындағы хәбәрҙәрҙе тикшереүен хәбәр итә. &lt;ref&gt;http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729023137/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=2011-07-29 }} Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept&lt;/ref&gt;.
Бынан алда баш күтәреүселәр Алжирҙы бер нисә тапҡыр Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби ярҙам күрһәтеүҙә һәм Ливияға ялланған һуғышсыларҙы оҙатыуҙа, шулай уҡ Алжирҙың регуляр ғәскәрҙәренең сик буйы Гадамес ҡалаһын утҡа тотоуҙа ғәйепләй

=== Нефть өсөн көрәш ===
Ливияла нефть запастары 36 миллиард баррель тәшкил итә. Граждандар һуғышы башланған мәлгә (15.02.2011) Brent маркалы нефттең барреле 103,15 USD (доллар) тәшкил итһә, &lt;ref&gt;[http://news.yandex.ru/quotes/1006.html#20110129-20110226 Цены на нефть в период начала гражданской войны в Ливии]&lt;/ref&gt;, Ливияның разведкаланған нефть запастарының дөйөм хаҡы яҡынса 3,8 триллион доллар тәшкил иткән.

Ливияла газ запасы 1,2 триллион м³ тәшкил итә. 2011 йылдың 11 февраленә 1000 м³ газға хаҡ 306 USD булғанда, Ливияла тикшерелгән бөтә газ запастарының дөйөм хаҡы 370 миллиард доллар самаһы тәшкил итә.

Arabian Gulf Oil Company нефть компанияһы вәкиле 20 апрелдә Каддафи армияһы баш күтәреүселәр көстәре контролдә тотолған нефть ҡыуыу станцияһына һөжүм итә. Шаһит әйтеүенсә, һөҙөмтәлә 8 кешенең ғүмере өҙөлгән&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/04/22/n_1805757.shtml Войска Каддафи атаковали нефтяной объект, подконтрольный оппозиции]//[[Газета.ru]],22.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Жәмәһириәнең мәғлүмәт агентлығы (ДЖАНА) хәбәр итеүенсә, 21 апрелдә НАТО көстәре Ливия нефть танкерын тартып алған&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/04/21/tanker/Силы НАТО захватили ливийский танкер]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. НАТО хәбәр итеүенсә, хәрби хеҙмәткәрҙәр, көс ҡулланмайынса, Anwaar Libya танкерын ҡарай һәм уға юлдарын дауам итергә рөхсәт итә&lt;ref&gt;[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_72871.htm NATO searches oil tanker Anwaar Libya]||Official site of NATO {{V|22|4|2011}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 7 майында баш күтәреүселәрҙең вәкиле Абдель Хавиз Гога нефть ятҡылыҡтары урынлашҡан Джаду һәм Авийла ҡалаларына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүме тураһында белдерә&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;.

20 июндә Нафуса тауҙарындағы баш күтәреүселәр Убари нефть ятҡылығынан Рәйнә тирәһендә Эз-Зәүиәләге нефть эшкәртеү заводына ебәрелгән нефть үткәргес торбаны ябыуҙары тураһында белдерә. Һуңғараҡ был мәғлүмәтте New York Times мәғлүмәт агентлығы раҫлай&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/06/25/world/africa/25libya.html Rebels Arm Tripoli Guerrillas and Cut Resources to Capital]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 14 июлендә Ливия хөкүмәтенең рәсми вәкиле Мусса Ибраһим былай тигән: «Беҙ еребеҙ һәм нефтебеҙ өсөн үлергә, үлтерергә әҙербеҙ. Һеҙ бынан  сираттағы сенсацион баш атамағыҙҙы булдыра алаһығыҙ»&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/233374/ Телекомпания НТВ. Официальный сайт | Новости НТВ | Каддафи скорее умрет, чем сдастся]&lt;/ref&gt;. Ошоноң менән бер үк ваҡытта Ливия премьер-министры Әл-Бағдади әл-Мәхмүди ил властары Америка Ҡушма Штаттарының бомбардировкаларҙа ҡатнашыуын кисерергә һәм Америка нефть компанияларына итальяндар биләгән баҙарҙа урын тәҡдим итергә әҙер булыуын белдерә&lt;ref&gt;[https://utro.ru/articles/2011/07/14/986476.shtml Екатерина Петренко. Каддафи решил договориться]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 21 июлендә Ливияның Күсмә Милли Советының тышҡы сәйәси подразделениеһы башлығы Мәхмүд Джебриль белдереүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре нефть инфраструктураһы объекттарын миналаған. «Беҙ бөтә ерҙә миналар таптыҡ: хатта нефть эшкәртеү предприятиелары һәм нефть ятҡылыҡтары миналар һәм шартлатҡыстар менән тыңҡысланғайны»&lt;ref&gt;[https://www.usatoday.com/news/world/2011-07-21-libya-rebels_n.htm Libya rebels: Brega oil installations boobytrapped]&lt;/ref&gt;.

=== Мисурата өсөн алыш ===
15 майға баш күтәреүселәр Мисурата ҡалаһы үҙәген, 2011 йылдың мартынан майға тиклем М. Каддафи ғәскәрҙәре контроле аҫтында торған төп юлды, аэропортты һәм Мисурата ҡалаһының көньяҡ, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштәрен тулыһынса контролдә тота. Майҙан июлгә тиклем баш күтәреүселәр Каддафи ғәскәрҙәренең контратакаһын кире ҡаға, бер үк ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең ракеталары ҡалаға төшөүен дауам итә&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/06/11/voennaya-operatsiya-v-livii/20-chelovek-pogibli-v-rezultate-bombezhek-misuraty-voi 20 человек погибли в результате бомбежек Мисураты войсками Каддафи] //Мульти-портал KM.RU, 11.06.2011 г&lt;/ref&gt;. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәренең Эз-Зәүи ҡалаһын алыуы һәм хәҙер Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге биләмәне контролдә тотоуы, шулай уҡ Мисурата менән Зинтан өсөн көрәш алып барыуы хаҡында мәғлүмәттәр донъя күрҙе.

13 июндә Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһын алған һәм Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге территорияны контролдә тота, шулай уҡ Мисурата һәм Зинтан өсөн һуғыша тигән мәғлүмәт тарала&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/13/rebellion/_Printed.htm Ливийские власти объявили о победе в Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],13.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. Июнь башында сыуалыштар башлана, һәм Каддафи яҡлыларға яңынан ихтилалды баҫтырыуға ғәскәрҙәр ебәрергә тура килгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/14/best/_Printed.htm Репортаж из Ливии признали лучшим на фестивале в Монте-Карло]//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. 9 июлдә баш күтәреүселәр Злитен янына килеп, Злитендан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан Суҡ-Әлсүләс биҫтәһен штурмлай башлай. НАТО ярҙамы менән  2 аҙна эсендә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә контрһөжүмен кире ҡаға; хәбәр ителеүенсә, халыҡ Злитендың көнсығыш өлөшөн һәм Суҡ-Әлсүләс ҡасабаһын ҡалдырып китә. Июль - август айҙарында баш күтәреүселәрҙең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең ҡала янында һөжүме һәм контратакаһы була, ләкин баш күтәреүселәр көнбайышҡа табан хәрәкәт итә алмай. Икенсе яҡтан, Каддафи көстәренең контратакаһы, баш күтәреүселәр был районда оборона позицияларын биләп өлгөргәнлектән, Злитендың көнсығышын контролгә алырға мөмкинлек бирмәй.

11 августа Мисурата баш күтәреүселәре көньяҡта упынлашҡан Таварга ҡаласығына һөжүм итергә була. Мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, улар ошо уҡ көндө ҡала тирәләй хәүефһеҙ зона булдырыу маҡсатында, Каддафи ғәскәренең залп уты ҡоролмаларын ҡыҫырыҡлап, Таварганы контролгә ала&lt;ref&gt;[http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town Libya Rebels Push From Misrata and Attack Qaddafi-held Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120606/http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town |date=2014-04-28 }} // Saudi News Today, 11 August 2011&lt;/ref&gt;. Мисурата революционерҙарының көньяҡ фронты отряды вәкилдәре Таварганың ҡара тәнле халҡына утыҙ көн эсендә тулыһынса ҡаланан сығыу талабын ҡуйҙы. 11 сентябрҙә британ гәзите The Telegraph Таварга революционерҙар гарнизоны офицеры Абдула әл-Моталиб Фататехтың һүҙҙәрен килтерҙе: «Уларға йыйыныр өсөн утыҙ көн ваҡыт бирҙек. Беҙ, тороп ҡалған һәр кем ҡулға алынасаҡ һәм төрмәгә ябыласаҡ, тип иҫкәрттек. Бөтәһе лә китте, һәм беҙ бер ҡасан да уларҙың ҡайтыуына юл ҡуймаясаҡбыҙ». Баҫма шулай уҡ Мисрат ополчениеһы вәкилдәренең Таварга халҡының Каддафиға лояль ғәскәрҙәр менән хеҙмәттәшлек итеүе һәм ярҙамы тураһында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр бар тигән һүҙҙәрен килтерә&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8754375/Gaddafis-ghost-town-after-the-loyalists-retreat.html Gaddafi’s ghost town after the loyalists retreat]&lt;/ref&gt;.

=== Ливияның көньяҡ ҡәбиләләренең Каддафи отрядтары менән бәрелештәре ===
Ливияла ҡотолғоһоҙ хәл (патовая ситуация) ваҡыт буйынса йәйгеһен Ливияның көньяғында, улар тураһында тәүге раҫланмаған мәғлүмәттәр июндә үк килә башлаған бәрелештәрҙең әүҙемләшеүе менән тап килде тиерлек. Ливияның көньяғы һәр ваҡыт Каддафиға лояль иҫәпләнһә лә, июндә Себханан көньяҡтараҡ йәшәгән [http://wikimapia.org/#lat=27.0351225&amp;lon=14.4277954&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхи] негроид тубу ҡәбиләһенең Ливия лидеры дошмандарын хуплауы хаҡында тәүге хәбәрҙәр баҫыла. Һуңғараҡ, Нафуса тауҙары тирәһендә йәшәгән амазигтарҙың күбеһе 2011 йылдың июнендә Ливияның көньяғына Каддафи режимына ҡаршы һуғшырға юллана тигән мәғлүмәт тарала. Был мәғлүмәт төбәктә әүҙем хәрби хәрәкәттәр тамамланғандан һуң билдәле була&lt;ref name=autogenerated12&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |title=Tense reconciliation begins with Libya’s Saharan tribes |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

Ливияның көньяғындағы баш күтәреүселәр хәрәкәте нигеҙендә йәйен «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы ойошторола, уны Мөхәмәт Вардугу етәкләй.

17 июлдә «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы көсө менән Ливияның көньяғындағы алыҫ урынлашҡан Катрун ҡалаһын алыуға өлгәшелгән [http://wikimapia.org/#lat=24.8939109&amp;lon=14.5960236&amp;z=11&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7561939/ru/Катрун Катрун], әммә 20-ләрендә Каддафи ғәскәрҙәренең контрһөжүме башлана.

23 июлдә Каддафи Катрунға өсөнсө тапҡыр баҫып алыу һөжүме хаҡында мәғлүмәт барлыҡҡа килде, әммә Ливияның көньяғында тулы ҡеүәтле инфраструктура һәм элемтә саралары етмәү сәбәпле, мәғлүмәтте тикшереп булмай&lt;ref&gt;[http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&amp;mode=print Libya rebels report loss of Qatrun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111151941/http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&amp;mode=print |date=2012-01-11 }}//{{iw|The Daily Star (Ливан)|The Daily Star Lebanon|en|Daily Star (Lebanon)}} 23 July 2011 [https://newsfrommiddleeast.com/?new=79846 копия]&lt;/ref&gt;. Артабан йәй дауамында Көньяҡ Ливиянан бер ниндәй ҙә яңылыҡ килмәгән тиерлек.

Июль аҙағы - август башында бригаданың эше тураһында өҙөк-йыртыҡ, раҫланмаған хәбәрҙәр килә, шуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда төбәктә барған хәл-ваҡиғаларҙы асыҡларға мөмкинлек бирмәй. Артабан уның әүҙемлеге Триполитанияла һәм Ливияның көнбайышында хәрби хәлдең үҫешенә бәйле була.

=== Нафуса тауҙары өсөн алыш ===
&lt;!-- [[23 апреля]] повстанцы сумели отбить у отрядов Каддафи городок и пропускной пункт [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&amp;lon=10.6836033&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин], находящийся на границе с Тунисом и взять пограничный переход Вазин под свой контроль, после чего в Тунис хлынул поток беженцев амазигов, а в обратном направлении начались поставки продуктов питания, гуманитарной помощи и вооружения повстанцам&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13156199?print=true Libya: rebels capture Wazin post on Tunisian border] // [[BBC|BBC News Africa]], 21 April 2011 [http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&amp;title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313125646/http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&amp;title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;.

[[28 апреля]] войска Каддафи попытались отбить [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&amp;lon=10.6836033&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин]. Сперва под артиллерийским огнём революционеры отступили на территорию Туниса, однако преследующие их отряды войск Каддафи пересекли границу Туниса. Население города Дехиба, находящегося в 4 км от пограничного перехода «Вазин-Дехиба», симпатизирует ливийским повстанцам, а поэтому последние, отступив от Вазина, нашли в городе убежище. Сообщается, что войска Каддафи начали обстреливать из систем залпового огня тунисский город Дехиба, в результате чего погиб местный житель. Тунисская армия вынуждена была открыть по войскам Каддафи ответный огонь, после чего они были выбиты с тунисской территории. Из-за интервенции вооружённых сил Ливии на территорию Туниса между Ливийской Джамахирией и Тунисом разгорелся международный скандал&lt;ref&gt;[http://dailytimes.com.ng/article/pro-gaddafi-forces-clash-tunisian-military Pro-Gaddafi forces clash with Tunisian military] //{{iw|Daily Times of Nigeria}}, 29 April 2011&lt;/ref&gt;, а повстанцы к 29 апреля вернули под свой контроль стратегически важный пограничный переход Вазин.

Иностранные журналисты через контролируемый повстанцами пограничный пункт также смогли попасть в район гор Нафуса. Таким образом, информационная блокада региона также была снята.

[[1 июня]] отрядам повстанцев удалось взять под свой контроль находящиеся в пустыне к северу от горной гряды населённые пункты [[Каср-эль-Хадж]] и [[Шакшук]], возле которого находится электростанция. Это дало им возможность восстановить подачу электроэнергии в город [[Джаду]]. Развивая наступление, они [[2 мая]] подошли к [[Яфрану]] с севера и заняли город. [[14 июня]] повстанцы уже контролировали район Калаа и Кикла.

[[17 июня]] повстанцами одновременно были взяты под контроль населённые пункты Райна и [[Авинья]], находящиеся между Зинтаном и Яфраном.

[[28 июня]] [[Зинтанский военный совет]] заявил о рейде на юг, в военной базе [[Эль-Кааа]], находящейся в 25 км от Зинтана, в результате чего повстанцы захватили огромное количество военной техники, в том числе и 2 танка Т-55&lt;ref&gt;
* [http://www.guardian.co.uk/world/middle-east-live/2011/jun/28/libya-syria-middle-east-unrest-live Libya, Syria and Middle East unrest — Tuesday 28 June 2011] //[[The Guardian]]
* Borzou Daragahi [http://articles.latimes.com/print/2011/jun/29/world/la-fg-libya-weapons-20110629 Libyan rebels seize massive weapons depot] //[[Los Angeles Times]], 29 June 2011&lt;/ref&gt;. --&gt;

=== Һуғыштың дүртенсе осоро. Күсеү милли советы көстәренең һөжүме (июль—август 2011) ===

16 августа Мисрат фронтының көнбайыш участкаһында Злитен өсөн һуғыш дауам итә. Мисрат халҡы һүҙҙәренсә, Триполи ҡалаһы эргәһендәге Триполитан фронтында баш күтәреүселәр һөжүм иткәндән һәм Мисрат фронтының көньяҡ өлөшөндә Таварганы алғандан һуң ҡалала тағы ла тынысыраҡ булып, ҡаланың тыныс тормошҡа ҡайтыу билдәләре булған&lt;ref&gt;Chris Stephen [http://www.businessweek.com/news/2011-08-16/misrata-relaxes-as-libyan-rebels-advance-against-qaddafi-forces.html Misrata Relaxes as Libyan Rebels Advance Against Qaddafi Forces] // [[Businessweek|Bloomberg Businessweek]] 16 August 2011&lt;/ref&gt;. Раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Мисрата фронтының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге баш күтәреүселәр көньяҡ-көнбайышҡа табан [http://wikimapia.org/#lat=31.9982134&amp;lon=14.5849085&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21070421/ru/Эль-Дуфанский-перекрёсток Дуфан]&lt;ref&gt;[https://twitter.com/#!/search/Misrata Твиттер]&lt;/ref&gt; Бени-Вәлидтан 55 саҡрым алыҫлыҡтағы [http://wikimapia.org/#lat=31.7719589&amp;lon=14.0432739&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида] Дуфан районына ҡарай юл ала. Шуға ҡарамаҫтан, был мәғлүмәт раҫлауға мохтаж.

17 августа баш күтәреүселәрҙең хәрби командованиеһында уларҙың разведка частары Мисратанан көньяҡҡа[http://wikimapia.org/#lat=31.6474632&amp;lon=15.2798367&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15319000/ru/Аль-Хайша Аль-Хайши], Ливияның көньяҡ, көнсығыш һәм көнбайышына ҡарай 70 саҡрым алыҫлыҡта Әл-Хәйшә сигенә&lt;ref&gt;[http://www.capitalfm.co.ke/news/2011/08/17/libya-rebels-see-victory-by-end-of-august/ Libya rebels see victory by end of August] //Capital News 17 August 2011&lt;/ref&gt; барып еткән тип белдерҙеләр. 19 августа ҡан ҡойошло алыштарҙан (30-ҙан ашыу һәләк булыусы) һуң баш күтәреүселәр Триполинан 140 саҡрым алыҫлыҡта Злитен ҡалаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4750121&amp;lon=14.569931&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18503966/ru/Злитен Злитен] ала. Шунан һуң улар Эль-Хомс тауына һөжүмен дауам итте.

=== Брега өсөн дүртенсе алыш ===
13 июлдә ПНС отрядтары Бөрөнөң йүнәлешендә яңы һөжүм башлай. Әммә, яңы башланған һөжүм баш күтәреүселәрҙең етерлек кимәлдә инженер һәм махсус техникаһы булмағанлыҡтан, урында миналарҙан таҙартыу ауырлаша, һөҙөмтәлә һөжүм темпы ярайһы уҡ кәмей&lt;ref&gt;[http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 Libyan rebels step up offensive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203114630/http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 |date=2019-02-03 }} // NewsToday, 16 July 2011&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 28 июлендә асыҡланмаған шарттарҙа баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре штабы начальнигы Абдул Фатах Юныс үлтерелә. Ул Бенгазиға Брега ҡалаһы янындағы хәрби хәрәкәттәр участкаһынан тартып алынған. Милли күсмә совет башлығы Мостафа Әбделжәлил әйтеүенсә, Юныс ағымдағы хәл тураһында мәғлүмәт бирергә тейеш ине. Күсмә милли совет башлығы белдереүенсә, Юныстың үлеме — Каддафи ялсыларының эше&lt;ref&gt;Ренат Абдуллин [https://archive.is/20120904015852/www.mk.ru/print/articles/610262-smert-predatelyam.html Смерть предателям?] // [[Московский комсомолец]], № 25706 от 30.07.2011 г.&lt;/ref&gt;. Артабан раҫланмаған мәғлүмәткә ярашлы, заказсылар, үлтереүселәрҙе асыҡлайҙар, ләкин ҡәбилә-ара низағтар башланыу ҡурҡынысы менән бәйле, исемдәре аталмай.

2011 йылдың 4 авгусында Бенгазиҙа НАТО Алжирҙан Ливияға юлланған һәм Мальтанан 16 миль алыҫлыҡта танкерҙы тотҡан. Документтар буйынса танкер тәғәйенләнгән урын төньяҡ-көнсығыш Алжир булһа ла (Аннаба ҡалаһы), судно Триполи яғына йүнәлгән була. Судно таҙартылған нефть тейәгән тип хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.gev.com/2011/08/libyan-rebels-capture-government-owned-oil-tanker/# Libyan Rebels Capture Government Owned Oil Tanker]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

11 августа — баш күтәреүселәр вәкиле Мөхәммәт әл-Раджали Associated Press мәғлүмәт агентлығына Күсмә милли советы көстәренең Бреганы алыуын белдерҙе&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi [http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gutWeSFuQX-Om-0jCDSesGYHQ0_w?docId=8a92ff6754544111a084b83f5ac53ee4 Libya rebels claim victory in key oil terminal] //[[Associated Press]], 11 August 2011 [http://shabablibya.org/news/libya-rebels-claim-victory-in-key-oil-terminal копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Шуның менән бергә ул бергә һуғыштың ҡаланың нефть эшкәртеү предприятиелары урынлашҡан сәнәғәт зонаһында дауам итеүен билдәләне ул&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya Libya Live Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821025737/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya |date=2011-08-21 }} // Al Jazeera Blogs&lt;/ref&gt;.

12 август - Ливияның дәүләт телевидениеһы ҡаланың Өсөнсө торлаҡ массивы баш күтәреүселәренең контролдә тотоу фактын раҫланы ([http://wikimapia.org/#lat=30.481891&amp;lon=19.7236347&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13965784/ru/Восточная-Брега Восточной Бреги]), ләкин Каддафи ғәскәрҙәре элеккесә Бреганың көнбайыш өлөшөн контролдә тотоуын белдерҙе[http://wikimapia.org/#lat=30.4159632&amp;lon=19.6311951&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11333354/ru/Западный-массив-Бреги западную часть Бреги]&lt;ref&gt;[http://www.almanar.com.lb/english/print.htm Libyan Rebels Seize Districts of Brega, Ban Calls for End to Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121081606/http://www.almanar.com.lb/english/print.htm |date=2012-01-21 }} //[[Аль-Манар|Al-Manar TV Lebanon]], 12 August 2011&lt;/ref&gt;.

14 августа - университет биләмәһен һәм Бөрйәнең Икенсе торлаҡ массивын баш күтәреүселәрҙең[http://wikimapia.org/#lat=30.4215144&amp;lon=19.6736383&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2062806/ru/Университетский-городок территории университета] һәм [http://wikimapia.org/#lat=30.4181837&amp;lon=19.6441984&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15798809/ru/Район-II Второго жилого массива Бреги] алыуы тураһында хәбәрҙәр баҫылды, әммә улар араһында ҙур юғалтыуҙар хаҡында ла хәбәр ителә&lt;ref&gt;* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=537813 Ливийские повстанцы и армия сражаются за Эз-Завию] // [[Вести]], 14.08.2011 г.
* [https://www.youtube.com/watch?v=jMA9mA_os6I Battle for Libya: on Brega`s frontline] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

15 августа - ПНС армияһының Бреги нефть эшкәртеү комплексы янында хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғышы тураһында хәбәр ителә. Көн элгәре Каддафи ғәскәрҙәре, баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бреги портында нефть танкерын шартлата&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-15-2011-1544-0 Libyan rebels have clashed with Gaddafi’s forces around oil installations in the eastern town of Brega] // Al Jazeera Live Blog 15 August 2011 — 15:44 — Libya&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011816828512988.html Gaddafi forces 'fire scud missile'] // Al Jazeera — Africa, 16 August 2011&lt;/ref&gt;.

19 августа - ПНС армияһы отрядтары Бреганы һәм уның барлыҡ стратегик объекттарын контролгә алды, тип хәбәр итте ПНС-тың хәрби вәкиле Әхмәт Бани&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print Eastern oil terminal Brega seized: Libyan rebels] // [[The Hindu]], 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

21 августа - Әл-Ғәрәбстан телеканалы хәбәр итеүенсә, Каддафи көстәре Брега һәм Сирт араһында һөйләшеүҙәр алып бара һәм баш күтәреүселәргә бирелергә әҙерлеген еткерә&lt;ref&gt;[http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 Breaking: The end of Qaddafi? Update: Qaddafi’s son captured; Update: Compound surrounded; Update: Qaddafi in Algeria? Update: Qaddafi’s son attacked — live on the air; Update: White House issues statement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428123919/http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 |date=2014-04-28 }} //Al Arabiya&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, шунан һуң да Көнсығыш фронтында алыш дауам итә.

22 августа баш күтәреүселәр көсө тулыһынса Бреганың нефть комплексын һәм бөтә ҡаланы үҙ контроленә ала, ә Каддафи ғәскәрҙәре Бреганан 25 саҡрым алыҫлыҡтағы Бәширгә сигенә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ggXLgJkBrzw تحرير البريقه] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

=== Бин-Жәвәд өсөн икенсе алыш ===
26 августа — әлегә раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Каддафи ғәскәрҙәре һәм Рәс-Лануф аръяғында ПНС көстәре, Ас-Сидр порты һәм ҙур булмаған Бин-Джавад ҡалаһы араһында һуғыш яңынан башлана&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Tb0PdnxUnOM CNN: Fred Pleitgen on the Eastern Frontlines in Ras Lanuf Before Sirte] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Әл-Ғәрәбстан телеканалы, баш күтәреүселәр вәкилдәренең һүҙҙәренә ҡарағанда, уларҙың ғәскәрҙәре, башта Каддафи танкылары урынлашҡан хәрби базалары менән бергә, Бин-Жәвәд ҡалаһы тирәләй стратегик мөһим позицияларҙа нығына алды, тип хәбәр итә&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [http://www.businessweek.com/news/2011-08-26/libya-urgently-needs-aid-rebels-say-as-qaddafi-calls-for-jihad.html Libya Urgently Needs Aid, Rebels Say, as Qaddafi Calls for Jihad] //[[BusinessWeek|Bloomberg Businessweek]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;. 26 августа Бин-Жәвәд янында ПНС армияһы хәрәкәте Сиртҡа авиаһөжүм менән оҙатылған. Атап әйткәндә, Британияның Торнадо истребителдәре Сирттағы Каддафи бункерына ракета һөжүме яһаны, был турала Бөйөк Британияның оборона министры хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf UK jets bomb Gaddafi hometown bunker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111161327/http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf |date=2012-01-11 }} // The Independent, 27 August 2011&lt;/ref&gt;Шулай уҡ Reuters 27 августа Күсмә милли советы хәрби көстәре Сирттан 100 км алыҫлыҡта тора тип хәбәр итә, ПНС вәкиле Мөхәммәт Завави әйтеүенсә, тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға юл ҡуймау маҡсатында, ҡаланың бирелеүе тураһында әлегә һөҙөмтәһеҙ һөйләшеүҙәр алып барыла&lt;ref&gt;Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1426 Reporting]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // 27 August 2011 — 12:26 GMT+3 — Libya&lt;/ref&gt;. 27 августа SkyNews һылтанып, ПНС армияһы яулаған [http://wikimapia.org/#lat=30.8087953&amp;lon=18.0686474&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14165184/ru/Бен-Джавад Бин-Джавадом]&lt;ref&gt;[http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html Libia: SkyNews, ribelli conquistano Bin Jawad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127070110/http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html |date=2024-11-27 }} //ITnews, 27 August 2011 [http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&amp;url=http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html&amp;text=Libia:%20SkyNews,%20ribelli%20conquistano%20Bin%20Jawad&amp;l10n=ru&amp;src=F&amp;mime=html&amp;sign=720477e99b1a350f2f3c0beaf97f0560&amp;keyno=0{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия в кэше]&lt;/ref&gt;. Әл-Жәзирә, шулай уҡ башҡа киң мәғлүмәт саралары был хәбәрҙе раҫлаған&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7n5-l9GIq9s Libyan rebels claim victory in Bin Jawad] //[[Youtube]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert Birsel, Richard Valdmanis, Andrew Heavens [https://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828 UPDATE 1-Libyan rebels: need over 10 days to take Sirte] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} {{Архивировано|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} //[[Reuters|Reuters Africa]], 28 August 2011&lt;/ref&gt;.

28 августа — Әл-Жәзирә репортёрҙары хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Эн-Нофалийҙы ҡулға төшөргән, [http://wikimapia.org/#lat=30.7824742&amp;lon=17.8235149&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4290727/ru/Эн-Нофалия Эн-Нофалией] ә Каддафи ғәскәрҙәре Вади-әл-Хамар үҙәненә (Красная долина) [http://wikimapia.org/#lat=31.0108653&amp;lon=17.4610519&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19381612/ru/Красная-долина Вади-эль-Хамар (Красная долина)] — Сирт алдынан Каддафи ғәскәрҙәре оборонаһының беренсе линияһына сигенгән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110830224402/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/international/news/20110830p2g00m0in093000c.html Gadhafi’s wife, 3 children flee to Algeria] //[[Майнити симбун|The Mainichi Daily News]], 30 August 2011&lt;/ref&gt;. Сообщается, что бойцы армии ПНС разбились на группы и атаковали Эн-Нофалию с востока и с юга&lt;ref&gt;* Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 Reports] {{Архивировано|url=https://archive.is/20120710030001/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 |date=2012-07-10 }} // Al Jazeera Blogs, 28 August 2011 — 18:41 GMT+3 — Libya
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011829134327176660.html Libyan rebels mass for assault on Sirte] // Al Jazeera, 30 August 2011&lt;/ref&gt;.

=== Нафуса тауҙары өсөн һуғыштар ===
29 июль - Нафуса тауҙары баш күтәреүселәренең Налуттан төньяҡтараҡ берләшкән һөжүме башлана. Баш күтәреүселәр Газея &lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14321751?print=true Libya rebels 'capture key supply route town of Ghazaya'] // [[BBC|BBC News Africa]], 28 July 2011&lt;/ref&gt; һәм Такют ҡалаларын үҙ контроленә алды&lt;ref&gt;Chris Stephen and Lizzy Davies [http://www.guardian.co.uk/world/2011/jul/28/libyan-rebels-launch-major-offensive/print Libyan rebels launch major offensive to capture key towns] //[[The Guardian]], 28 July 2011&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, август башында Нафуса тауҙарының төньяҡ-көнбайыш ипкенендә Каддафи ғәскәрҙәре ҡулында Тижи һәм Бәдр ҡалалары ғына ҡалған.

=== Һуғыштың бишенсе осоро. Күсмә милли советының Триполитанияға һөжүме (август 2011) ===
Август башына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүм итеү һәләте әкренләп кәмей, быға НАТО илдәренең авиацияһы һәм флотының әүҙемлеге, шулай уҡ Жәмәһириәгә ҡаршы санкциялар булышлыҡ итә. Ливияға ҡаршы операция менән етәкселек иткән генерал Шарль Бушер, Ливия ғәскәрҙәре «һөжүмде әүҙем үҫтерә алмай», тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.rte.ie/news/2011/0811/libya.html NATO: Gaddafi unable to launch credible attack] //{{iw|RTÉ News||en|RTÉ News and Current Affairs}}, 11 August 2011&lt;/ref&gt;. Ливияла көстәр нисбәте үҙгәрә. Авгусҡа Триполинан, Зәүиәнән, Сормандан, шулай уҡ сит илдәрҙән үҙ теләктәре менән килгәндәр иҫәбенә баш күтәреүселәрҙең көсө лә һиҙелерлек арта. Зинтан хәрби командованиеһы составында башлыса баш күтәреүселәр яғында һуғышҡан Триполи һәм Зәүиә бригадалары төҙөлә&lt;ref&gt;Karin Laub [https://ca.news.yahoo.com/libyan-government-spokesman-denies-death-moammar-gadhafis-son-160753580.html Backed by tanks and rocket fire, Libyan rebels aim for coastal towns in push toward Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} // [[The Associated Press]] /The Canadian Press [http://www.winnipegfreepress.com/world/breakingnews/127068148.html копия]&lt;/ref&gt;.

6 августа баш күтәреүселәр Триполинан 85 саҡрым алыҫлыҡта Бир-Әл-Ганем тораҡ пунктын штурм менән ала[http://wikimapia.org/#lat=32.3142659&amp;lon=12.5693893&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17510617/ru/Бир-Ганем Бир-аль-Ганем]. Быға тиклем улар ике ай буйына ошо тораҡ пунктты алырға тырышҡан, һуңынан яҡын-тирәләге тауҙарҙа нығынған. Баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бир-Әл-Ганем яулап алырға уларға НАТО һауа көстәре&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-6-2011-1428 Libya rebels launch push towards Zawiyah] //Al Jazeera’s Libya Live Blog, 6 August 2011&lt;/ref&gt;, шулай уҡ күбеһе Чад ялсыларынан торған, Каддафи ғәскәрҙәренең түбән хәрби рухы булышлыҡ иткән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=_zolwV-Ki_c &amp;#91;6-8-2011&amp;#93; Mercenaries Gaddafi chadians captured in Bir Al-Ghanem]&lt;/ref&gt;. Икенсе көндө Ливия премьер-министры армияға Бир-Әл-Ганемды үҙ контроленә ҡайтарыуы, әммә, Әл-Жәзирә хәбәрселәре әйтеүенсә, һәм 7 августан һуң Бир-Әл-Ғанем баш күтәреүселәр ҡулында ҡалыуы хаҡында белдерә&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/08/20118819142699446.html Libyan rebels reshuffle leadership] //Al Jazeera, 8 August 2011&lt;/ref&gt;.

11 августа, Бир-Әл-Ганемды алғандан һуң һөжүмде үҫтереп, революционерҙар Наср ҡасабаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4234422&amp;lon=12.6438904&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18642108/ru/Наср Наср] ала һәм, революционерҙарҙың үҙҙәре әйтеүенсә, Эз-Зәүиәгә 25 километрға яҡынлаша&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe#.TkRZ3WMRS9I Western Libya rebels strike north towards coast] //[[Reuters]], 7 September 2011&lt;/ref&gt;.

=== Әз-Зәүиә өсөн икенсе алыш ===
19 августа Эз-Зәүиә үҙәгендә һуғыш дауам итә. Әммә ҡараңғы төшөү менән революционерҙар ҡаланың күп ҡатлы ҡунаҡханаһынан һәм үҙәк майҙанынан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлап сығара. Авиация Триполи яғынан Эз-Зәүиәгә хәрәкәт итеүсе Каддафи отрядтары колонналарына һөжүм итә уғылыуын дауам итә&lt;ref&gt;* Karin Laub [https://news.yahoo.com/libya-rebels-close-gadhafi-seizing-key-town-223859840.html «Libya Rebels Close in on Gadhafi, Seizing Key Town»]// [[Associated Press]] (via [[Yahoo! News]]), 19 August

2011

* Alex Crawford. [https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368 «Libya: Rebels Take Martyr Square in Zawiyah»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824231127/https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368|date=2011-08-24}}// [[Sky News]], 19 August 2011
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011819145519307139.html «Libyan rebels capture city near Tripoli»]. [[Al Jazeera]], 19 August 2011&lt;/ref&gt;.

20 августа революционерҙар Эз-Зәүиәнән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=us5mc-cyNos Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan ]// [[Youtube]]&lt;/ref&gt;, 50 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Триполиға һөжүм итә башланы&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/video/idUSTRE77A2Y920110821?videoId=218515424 Libya rebels take Zawiyah] // [[Reuters]], 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

=== Триполи өсөн алыш (20—28 августа) ===
&lt;!-- [[Файл:Battle of Tripoli.svg|thumb|350px|Боевые действия в Триполи]]
В условиях сложившейся на фронтах в Ливии патовой ситуации, французское правительство, в нарушение резолюции Совбеза ООН, провело секретную операцию по снабжению оружием ливийских революционеров, действующих в регионе Западные Горы к юго-западу от Триполи. «Контейнеры с автоматами, пулеметами, гранатометами и противотанковыми ракетными комплексами Milan поначалу сбрасывались на парашютах над позициями повстанцев с транспортных самолётов. После того, как оппозиционеры добились значительных успехов, очистив от сторонников Каддафи почти весь регион, в двух местах были оборудованы небольшие аэродромы, куда стали приземляться самолёты из арабских стран, на борту которых было все то же оружие.»&lt;ref name=&quot;Nato_rebels1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nato_rebels2&quot;/&gt;

Это способствовало перелому в ходе войны. В первой декаде августа революционеры подготовили и провели неожиданную и мощную атаку на Триполи, поддерживаемую с воздуха авиацией стран НАТО (в первую очередь США, Великобритании и Франции). По неподтверждённым данным, в наступлении могли участвовать спецподразделения Катара и Объединённых Арабских Эмиратов. Более категорично высказываются сторонники и члены семьи Каддафи, в частности, Мухаммед Каддафи заявил: «Здесь ливийских повстанцев и в помине нет»&lt;ref name=&quot;interfax_flag&quot;&gt;[http://interfax.ru/print.asp?sec=1446&amp;id=204778 Флаг повстанцев над резиденцией Каддафи]//[[Интерфакс]],23.08.2011 г&lt;/ref&gt;.

[[20 августа]] началось наступление отрядов революционеров на Джанзур, находящийся между Эз-Завией и столицей. Как в дальнейшем сообщил телеканал France 24, они при интенсивной поддержке НАТО смогли преодолеть расстояние от Эз-Завии до Триполи за 12 часов&lt;ref&gt;Matthieu Mabin [http://www.france24.com/en/20110901-reporters-libya-tripoli-brigade-taking-capital-rebels-green-square-martyrs-fighters-rebellion-gaddafi The Tripoli Brigade] //[[France 24]],01 September 2011&lt;/ref&gt;. Одновременно представитель Военного совета Мисраты Саид Али Гливан заявил, что силы 32-й бригады Хамис — самого боеспособного соединения войск Каддафи — были ценой высоких потерь революционеров (более 30 погибших) выбиты со Злитена. Также было заявлено о подготовке наступления на Зувару&lt;ref&gt;Chris Stephen, Luke Harding and Peter Beaumont [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/19/tripoli-facing-advance-libya-rebels/print Tripoli facing three-sided advance by Libyan rebels] //[[The Guardian]],19 August 2011 [https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016064213/https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 |date=2021-10-16 }}&lt;/ref&gt;.

Мировую известность получил эпизод с выступлением в прямом эфире канала Libiyah TV известной и популярной в Ливии журналистки и телеведущей [[Гала аль-Мисрати]] во время осады Триполи со своим обращением к повстанцам. Размахивая пистолетом в руках, ведущая пообещала лично сражаться до последней капли крови за ливийского лидера и убить любого, кто попытается ворваться в здание телевизионного центра Триполи, или умереть самой&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/271161/ Известная в Ливии журналистка и телеведущая Галя аль-Мисрати погибла в тюремной камере. Ей не простили принципиальность, неприязнь к повстанцам и любовь к Каддафи.]&lt;/ref&gt;.

[[21 августа]] силы [[Национально-освободительная армия Ливии|НОА]] из Мисураты высадились в порту Триполи. Представитель Переходного Национального Совета Ливии Абдель Хафиз Гога заявил, что «Наступило время 'Ч' и повстанцы подняли восстание в Триполи». В частности, революционеры подняли восстание в восточном пригороде Триполи — Таджуре. Произошли непродолжительные бои в Джанзуре.

[[22 августа]] стали поступать сообщения, что революционеры, не встречая особого сопротивления, вошли в Триполи, а отдельные военные подразделения, в том числе и личная гвардия Каддафи, сложили оружие&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=FWX1LicbfO0 Tripoli witness speaks to Al Jazeera]&lt;/ref&gt;. Из Эз-Завии, а также из Триполи ряд телеканалов показали видеокадры
ликования людей на улицах городов&lt;ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=zOQuQsSmxDs Sky News interpreter From Tripoli right now سكاي نيوز ]//[[Youtube]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=t1WsgTLVnSY Libyan Rebel Fighters Enter Tripoli *NEW*]//[[Youtube]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=MJg-ICWEX3U tripoli_22-08 .mp4 ]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, которые некоторые российские обозреватели и блогеры посчитали «фальшивкой»&lt;ref name=&quot;blogery&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml Блогеры: Видео из Триполи — фальшивка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118111500/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml |date=2011-11-18 }}//[[РБК]], 23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Тем не менее, информация о боях в районе Баб-эль-Азизии и Сук-Альджума, продолжала поступать. «Информационной бомбой» 22 августа стали сообщения о якобы пленении двух сыновей Муаммара Каддафи — Саифа аль-Ислама Каддафи и Мухаммеда Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/44218013/ns/world_news-mideast_n_africa/#.TlF_fV0RS9I Libyan rebels enter Tripoli, arrest Gadhafi’s son] //[[NBC]], 22 August 2011&lt;/ref&gt;, что впоследствии было опровергнуто&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml М. Каддафи позвонил К. Илюмжинову и пообещал бороться до конца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906160902/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml |date=2014-09-06 }} //[[РБК]], 23.08. 2011 г.&lt;/ref&gt;. Телеканал [[CNN]] сообщил, что революционеры в ночь на 22 августа сумели также взять под свой контроль Зелёную площадь в центре Триполи&lt;ref&gt;
* [http://www.wfmz.com/news/Gadhafi-regime-appears-on-verge-of-collapse/-/121458/420156/-/view/print/-/avgxt2z/-/index.html Rebel officials: Two of Gadhafi’s sons arrested in Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
//{{iw|WFMZ-TV}}, 22 August 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=SWf-lm9tnNY Libyan Freedom Fighters Take Control Of Green Square Tripoli 22/08/2011 طرابلس]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, которую они хотят переименовать в Площадь Мучеников.

Поступила первая, ещё неподтверждённая информация о боях в районе правительственного комплекса [http://wikimapia.org/#lat=32.8723607&amp;lon=13.1773496&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/13341174/Azizia-Palace Баб-эль-Азизия]&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611549 Libya conflict: Fighting rages near Gaddafi compound]&lt;/ref&gt;. В этот же день пришли сообщения о взятии повстанцами телецентра и штаб-квартиры Государственного телевидения Ливии в Триполи, после чего оно прекратил свое вещание&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/newswires/1068425-newswire/ Государственное телевидение Ливии перестало выходить в эфир] //[[Euronews]], 22.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.
По состоянию на 22 августа под контролем повстанцев находилось, по разным данным, от 75 до 90 процентов Триполи&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/8/22/516427.html Повстанцы в Триполи захватили телецентр] //[[Взгляд.ру|Взгляд]], 22.08.2011&lt;/ref&gt;. Репортёры Аль-Джазиры сообщили об артиллерийской стрельбе вблизи Баб-эль-Азизии. Иностранные репортёры, находящиеся в гостинице Риксос в Триполи, сообщили, что вблизи гостиницы слышны выстрелы и, судя по всему, идут бои&lt;ref name=&quot;MatthewPrice&quot;&gt;Matthew Price
[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611043 Inside Tripoli’s Rixos hotel as rebels close in] // [[BBC|BBC News Africa]], 22 August 2011 [http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313212423/http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. При этом они сообщают, что семьи высокопоставленных чиновников правительства Каддафи покинули гостиницу Риксос&lt;ref name=&quot;MatthewPrice&quot; /&gt;.
В интернете появилось видео, показывающее, что Зинтанский батальон революционеров контролируют аэропорт Триполи&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=1IwgBiAmUG0 1918996174183 40238]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

Также сообщается о боях за [http://wikimapia.org/#lat=32.8999119&amp;lon=13.2854748&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/872913/ru/Аэропорт-Митига авиабазу Митига]&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-22-2011-1144 Nasser report] //Al Jazeera, 22 August 2011&lt;/ref&gt; и район Аль-Мансур.

Аль-Джазира сообщила, что, возможно, началось восстание и в [http://wikimapia.org/#lat=32.6454459&amp;lon=14.2611122&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2274149/ru/Эль-Хомс Эль-Хомсе], находящемся между Злитеном и Триполи. В этот же день корреспондент Аль-Джазиры, направлявшийся с отрядами революционеров из Мисраты в сторону Триполи сообщил, что Эль-Хомс находится под контролем революционных сил, однако рядом со Злитеном были очаги сопротивления войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/08/20118233515276905.html Eastern rebels press onwards to Tripoli]//Al Jazeera, 22 August 2011&lt;/ref&gt;.

22 августа 2011 года телеканал SkyNews сообщил, что после входа революционеров в Триполи, цены на нефть на мировых рынках резко упали&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=zYJOB3Vhdig LIBYA: Oil Prices Fall As Rebels Enter Tripoli 8/22/11]&lt;/ref&gt;.

Также, 22 августа поступила первая неподтверждённая информация, что город Зувара на побережье Средиземного моря, поднявший накануне восстание и присоединившийся к революционерам, подвергся сильному обстрелу с систем залпового огня с трёх направлений&lt;ref&gt;[https://twitter.com/#!/search/zuwarah Твиттер]&lt;/ref&gt;{{уточнить}}. В дальнейшем информация о блокаде восставшей Зувары подтвердилась. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что силы НАТО перехватили крылатую ракету, выпущенную в Сирте.

[[23 августа]] Саиф аль-Ислам Каддафи появился в гостинице Риксос и опроверг слухи о своём аресте&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/23/gaddafi-son-denies-capture/ Сын Каддафи обвиняет Запад в информационной войне]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]], 23.80.2011 г.&lt;/ref&gt;. Взять под свой контроль Баб-эль-Азизию революционеры накануне не смогли, так как сообщается, что в этом районе высокая концентрация войск Каддафи. Накануне авиация НАТО осуществила мощнейшую бомбардировку Баб-эль-Азизии, поразив как минимум 40 целей. Обозреватели предполагают, что полковник Каддафи с высокой долей вероятности может находиться именно в правительственном комплексе Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356406 Резиденция Каддафи остается неприступной] // [[Вести]],23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Обозреватели обращали внимание, что, благодаря подземным коммуникациям, которые, в частности, соединяют Баб-эль-Азизию и гостиницу Риксос, Каддафи и высокопоставленные чиновники Джамахирии, а также верные ему войска всё ещё могли передвигаться по Триполи&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=qdh4rrsNHFE Skynews: Mark Stone speaks out about his experience in Libya under hotel arrest]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Телеканал Аль-Джазира сообщил, что революционеры находятся в 500 метрах от правительственной резиденции Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 Rebels are 500 metres only from Bab Al-Aziziyah.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825015723/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 |date=2011-08-25 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;. Также приходят сообщения от журналистов и репортёров, находящихся в гостинице Риксос. По их словам, в гостинице, которую власти запретили им покидать, нет света&lt;ref&gt;Jeremy W. Peters
[https://www.nytimes.com/2011/08/23/world/africa/23press.html?_r=3&amp;pagewanted=print Journalists Kept in Hotel as Battle Rages Outside] // [[The New York Times]], 22 August 2011&lt;/ref&gt;. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что революционеры преодолели первые ворота и вошли на территорию Баб-эль-Азизии. Перед этим авиация НАТО разрушила часть стены комплекса Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;Zeina Khodr [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1801 Libyan opposition forces have entered Muammar Gaddafi’s Bab al-Aziziya compound.]//Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;, благодаря чему их отряды смогли проникнуть внутрь&lt;ref&gt;
* [https://news.sky.com/home/world-news/article/16055237 Libyan Rebels 'Enter Gaddafi’s House'] //[[Sky News]], 23 August 2011
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/20118234144136279.html Fighting rages at Gaddafi compound] //Al Jazeera — Africa, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Вечером 23 августа появились сообщения, что силы повстанцев после четырёх часов ожесточённых боёв сумели захватить Баб-эль-Азизию&lt;ref&gt;
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14630702 Rebels 'breach Gaddafi compound'] // [[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011
* Peter Graff [https://www.reuters.com/assets/print?aid=USTRE77A2Y920110823 Gaddafi to «fight to end» as rebels seize HQ] //[[Reuters]], 23 August 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=xInR9Kduy-c «What goes up must come down»]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

О противоречивости и нестабильности ситуации в Ливии по состоянию на 23 августа сообщили корреспонденты Первого канала, что оставшиеся войска Каддафи не потеряли контроль над частью территории Ливии. В частности, корреспонденты не смогли пересечь границу с Ливией через пограничный пункт [http://wikimapia.org/#lat=33.1479&amp;lon=11.5692902&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир], который оставался на тот момент в руках отрядов Каддафи, и граница по-сути, была закрыта&lt;ref&gt;Максим Киселев, Григорий Емельянов [http://www.1tv.ru/news/world/183337 Картина боевых действий в столице Ливии меняется до противоположности] // [[Первый канал]], 23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Известно также, что такие важные города, как Бени-Валид, Сирт, а также города на юге Ливии — Себха, Гадамес, Хун и Гат — оставались в руках верных Каддафи войск. Однако город [http://wikimapia.org/#lat=32.9429964&amp;lon=12.0768929&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара], находящийся в 60 км к востоку от границы с Тунисом, согласно сообщениям Аль-Арабии, контролируется революционерами. Телеканал сообщает, что накануне города [http://wikimapia.org/#lat=32.9270763&amp;lon=12.0859909&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара] и [http://wikimapia.org/#lat=32.7565304&amp;lon=12.3936081&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Аджейлат] подверглись артобстрелу войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 Forces loyal to Muammar Gaddafi were shelling Zuara, a Libyan port town about 60km (40 miles) from the Tunisian borde] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120707015538/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 |date=2012-07-07 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;.

23 августа 2011 года посол Ливии в Объединённых Арабских Эмиратах [[Ареф Али Найед]] сообщил, что нефтепромышленный комплекс Эз-Завии пострадал незначительно, повреждения устранимы и переработка нефти возобновится в ближайшее время&lt;ref&gt;[https://news.yahoo.com/libya-rebel-aide-zawiya-refinery-not-badly-damaged-193024579.html Libya rebel aide: Zawiya refinery not badly damaged]&lt;/ref&gt;. В этот же день представитель революционеров Ахмед Бани сообщил телеканалу [http://www.alaan.tv/ Эль-Аан], что «Нефтеперерабатывающие предприятия Бреги и Рас-Лануфа освобождены» и находятся под контролем революционеров&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=wNUofRq91UY العقيد احمد باني — المتحدث الرسمي باسم المجلس العسكري]&lt;/ref&gt;.

[[24 августа]] большая наземная часть Триполи, включая правительственный комплекс Баб-эль-Азизия была под контролем революционеров, однако, как сообщают Аль-Джазира и Reuters, в городе, особенно в темное время суток, ещё слышны выстрелы, в том числе артиллерийский огонь и выстрелы снайперов&lt;ref&gt;Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1058 Libyans celebrate their gains, despite remaining pockets of resistance in the capital and elsewhere.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Представитель правительства Каддафи Мусса Ибрагим сообщил, что сопротивление революционерам продлится месяцы и даже годы.

«Мы превратим Ливию в вулкан с лавой под ногами у захватчиков и агентов-предателей» — заявил он по телефону. Сам Муамар Каддафи по телефону сообщил радиостанции Аль-Аруба, что находится в Ливии, но косвенно признал, что покинул Триполи. По его словам, «уход из Триполи и резиденции был тактическим манёвром», а находиться в части города, по которой авиация НАТО нанесла уже более 60 ракетных ударов, было бы бессмысленно&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356593 В Триполи ищут бункер Муаммара Каддафи]//[[Вести]],24.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. По словам представителя повстанцев Омара Аль-Гирани, по жилым районам города было выпущено 7 ракет Град, а в районе аэропорта временами слышен миномётный огонь. Также информационное агентство Reuters сообщает о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&amp;lon=14.4279671&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхе]&lt;ref name=autogenerated6&gt;Missy Ryan and Ulf Laessing [https://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 Gaddafi flees Tripoli HQ ransacked by rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924154825/http://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 |date=2015-09-24 }} //[[Reuters]],24 August 2011&lt;/ref&gt;.
Позже Аль-Джазира сообщила со ссылкой на представителя революционеров, что бои идут южнее Триполи, где, по некоторым данным, может укрываться сам полковник Каддафи&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1418 Fighting is under way in an area just south of Tripoli where Muammar Gaddafi may be hiding.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Сама же Баб-эль-Азизия, а также Аль-Мансура и гостиница Риксос, по словам корреспондентов Аль-Джазиры, находится под ракетным обстрелом со стороны района Абу-Салим&lt;ref&gt;
* Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1440 Just left the Bab al-Aziziya. Sniper fire first, then rockets landed behind, in front and then 20 meters from me as I lay on the ground.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011
* [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1512 Forces loyal to Muammar Gaddafi are bombarding areas of central Tripoli including the Gaddafi compound seized by rebels a day before ]//Al
Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Ближе к вечеру появилось сообщение репортёров Аль-Джазиры, что все иностранные журналисты, находившиеся ранее в гостинице Риксос, были эвакуированы «четырьмя или пятью машинами»&lt;ref&gt;Evan Hill, [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1913 All foreign journalists were evacuated from the Rixos Hotel.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Сами революционеры, по словам репортёров Аль-Джазиры, используют захваченную накануне резиденцию Каддафи — Баб-эль-Азизию в качестве своего военного штаба&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=v-L9prv-CzM Rebels make steady gains in Tripoli]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Приходят сообщения об ожесточённых боях в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8512545&amp;lon=13.1907606&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим] в Триполи. Известно также, что лоялисты продолжают удерживать [http://wikimapia.org/#lat=32.8499566&amp;lon=13.2049227&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1793242/ru/Абу-Салимский-зоопарк территорию зоопарка], а их снайперы находятся в парке [http://wikimapia.org/#lat=32.8658906&amp;lon=13.1963396&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=s&amp;v=9&amp;show=/16567502/ru/парк-Альнассер Альнассер]. Оплотом войск Каддафи в
центре Триполи считается [http://wikimapia.org/#lat=32.8623399&amp;lon=13.1978095&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=s&amp;v=9&amp;show=/5793739/ru/Пансион пансион], в котором Саиф-аль-Ислам принимал гостей. В целом, по данным революционеров, которых цитирует Аль-Джазира, в боях за Триполи на 24 августа они потеряли свыше 400 человек убитыми и 2000 раненными&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011824131527528610.html Price on Gaddafi’s head as fighting goes on ]//Al Jazeera, 25 August 2011&lt;/ref&gt;. Ночью появились сообщения, что в Триполи были похищены четыре итальянских журналиста, ехавших по Триполи, а перевозивший их водитель был убит&lt;ref&gt;Martin Evans [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721601/Libya-Gaddafis-forces-rally-after-call-to-rid-Tripoli-of-traitors.html Gadhafi’s forces rally after call to rid Tripoli of 'traitors'] //[[The Daily Telegraph]] [http://www.vancouversun.com/cars/Gadhafi+forces+rally+after+call+Tripoli+traitors/5301979/story.html копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

24 августа 2011 года представитель Переходного Национального Совета Ливии Ахмед Джехани, отвечающий за восстановление инфраструктуры в Ливии, заявил, что Переходный Национальный Совет обещает соблюдать все ранее подписанные правительством Каддафи нефтяные контракты. «Вопрос об аннулировании каких-либо контрактов не стоит» — сообщил Ахмед Джихани&lt;ref&gt;[http://arabnews.com/economy/article493279.ece Libyan rebels to honor all oil contracts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826041221/http://arabnews.com/economy/article493279.ece |date=2011-08-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[25 августа]] немного прояснилась ситуация с городом [http://wikimapia.org/#lat=32.9307504&amp;lon=12.0787811&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара], с которого до этого приходила противоречивая информация. По словам представителя войск революционеров полковника Абду Салема, их силы удерживают город, который находится в осаде войск Каддафи и просят подкрепления у Зинтанского командования, однако те не могут их выделить, «так как все силы брошены на Триполи». По словам Абду Салема, революционеры заняли и контролируют центр Зувары, а участок побережья к западу от Зувары и до тунисской границы остаётся под контролем войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.theprovince.com/news/Zuwarah+comes+under+fire/5304819/story.html Zuwarah comes under fire]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[The Province]]/[[Reuters]], 25 August 2011&lt;/ref&gt;. Чуть позже, по некоторым данным, бой за Зувару закончился и силы революционеров сняли блокаду города&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=saOefK7v8aU Battle for liberating the city Zuwarah | Euronews 25-8-2011 | مركة تحرير زوارة]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. В Триполи подтвердилась информация о том, что иностранные журналисты освобождены из гостиницы Риксос&lt;ref&gt;Kareem Fahim and Rick Gladstone [https://www.nytimes.com/2011/08/25/world/africa/25libya.html?scp=1&amp;sq=Libyan%20rebels%20put%20bounty%20on%20Gadhafi&amp;st=cse Libyan rebels put bounty on Gadhafi] //[[The New York Times]], [http://www.post-gazette.com/pg/11237/1169791-82-0.stm?cmpid=nationworld.xml копия]&lt;/ref&gt;, а в саму гостиницу вошли войска революционеров; а также о похищении четырёх итальянских и ранении двух французских журналистов. Активные боевые действия, как сообщается, проходят по периметру захваченной накануне силами революционеров [http://wikimapia.org/#lat=32.871766&amp;lon=13.1744957&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13341174/ru/Баб-эль-Азизия Баб-эль-Азизии], а также в соседнем районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8461349&amp;lon=13.1812763&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]. В район [http://wikimapia.org/#lat=32.8843444&amp;lon=13.2558632&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/16732680/ru/Сук-Аль-Джумаа Сук-Альджумаа], находящийся на северо-востоке Триполи, согласно поступающей информации, прибыли подкрепления революционеров из Мисраты&lt;ref&gt;[http://www.brecorder.com/top-news/109-world-top-news/25372-libyan-rebels-gear-for-kadhafi-knockout-punch.html Libyan rebels gear for Kadhafi knockout punch] //{{iw|Business Recorder}}&lt;/ref&gt;, которые считаются наиболее эффективными в условиях уличных боёв. Телеканал Аль-Джазира сообщает о том, что войска революционеров начали прочёсывать подземные тоннели Триполи в поисках полковника Каддафи, а также лояльных ему войск, которые могли укрыться в подземных коммуникациях&lt;ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=vo1Pl-lkRWA AJE: Libyan Freedom Fighters explore Gaddafis bunker]//[[Youtube]]
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14670829 Libya: Inside Gaddafi’s underground fortress] // [[BBC|BBC News Africa]], 25 August 2011&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, под Триполи не менее десятка бункеров с подземной инфраструктурой, не связанных между собой&lt;ref&gt;Максим Киселёв [http://www.1tv.ru/news/world/183500 Муамар Каддафи выступил с новым обращением к ливийцам] // [[Первый канал]], 25.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Также продолжались бои в районе Абу-Салим&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-25-2011-2027 Libyan rebels stormed Tripoli’s Abu Salim district, one of the main holdouts of forces loyal to Muammar Gaddafi in the capital, on Thursday after a NATO airstrike on a building in the area, a Reuters correspondent said.]//Al Jazeera Blogs, 25 August 2011&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Libya rebel checkpoint by VOA.jpg|thumb|350px|Контрольно-пропускной пункт повстанцев в Триполи]]

[[26 августа]] продолжилось наступление сил революционеров на юге Триполи, в районах [http://wikimapia.org/#lat=32.8466036&amp;lon=13.1784868&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ZaWlmd4KXgo Fierce battles rock Tripoli neighbourhood of Abu Salim]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml Libyan rebels storm Abu Salim district in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108010024/http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml |date=2014-01-08 }}//[[Центральное телевидение Китая|China Central Television]], 26 August 2011&lt;/ref&gt; и [http://wikimapia.org/#lat=32.8499206&amp;lon=13.2096863&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12660299/ru/Хатба-Шаркия Хатба Шаркия], которые остаются главными очагами сопротивления сил Каддафи в столице&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/183517 Ожесточенные бои в Ливии развернулись за родной город Муамара Каддафи Сирт]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, большая часть Абу-Салима уже взята под контроль сил революционеров&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/video/2011/08/26/libyan-rebels-storm-abu-salim?videoId=218719766&amp;videoChannel=117760 Libyan rebels storm Abu Salim (1:08)] //[[Reuters]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;. Атаке войск Каддафи подвергся [http://wikimapia.org/#lat=32.8987228&amp;lon=13.2919121&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/872913/ru/Аэропорт-Митига аэропорт Триполи], в котором, как сообщают источники революционеров, ракетным огнём были уничтожены как минимум 4 самолёта&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [https://www.bloomberg.com/news/2011-08-26/libyan-rebels-seek-aid-as-qaddafi-calls-on-muslim-clerics-to-incite-jihad.html Libyan Rebels Seek Aid as Qaddafi Invokes Jihad] //[[Bloomberg]],26 August 2011&lt;/ref&gt;. Репортёры, освобождённые накануне из гостиницы Риксос, переместились сейчас в гостиницу «Коринфия»&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/183536 В Триполи оппозиции пока так и не удалось взять под контроль всю территорию города]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Ночью в столицу из Бенгази перебрался Переходный Национальный Совет. В ответ на возросшие беспорядки и грабежи, представитель переходного правительства Мустафа Абдель Джалиль просит жителей Триполи прекратить мародёрство. «Вы — это те, кто претворит в жизнь все наши мечты, мы в этом уверены, прошу вас, уважайте город вокруг вас. Это ваше имущество, берегите его», — обращается официальный представитель оппозиции Мустафа Абдель Джалиль к жителям столицы&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550474&amp;cid=9 Переходный национальный совет начал работу в Триполи]//[[Вести]],26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. В самом городе, как передают корреспонденты Аль-Джазиры, из Абу-Салимской тюрьмы были освобождены 107 политзаключённых&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=sVgMBI8Ko_I Libyan political prisoners set free]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Вечером информагентства сообщили, что революционеры продвинулись в район [http://wikimapia.org/#lat=32.7509001&amp;lon=13.1425667&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18628309/ru/Ямук Ямук] южнее Триполи по дороге на [http://wikimapia.org/#lat=32.6690756&amp;lon=13.1524372&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/78154/ru/Международный-Аэропорт-Триполи-Бенгашир аэропорт Бенгашир], где находится [http://wikimapia.org/#lat=32.7331947&amp;lon=13.1489825&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19119193/ru/Военная-база-Ямук военный лагерь Ярмук] 32-го батальона спецназначения Хамиса. Евроньюс сообщает, что, несмотря на ожесточённое сопротивление войск Хамиса, революционерам удалось прорваться на территорию склада, где было обнаружено большое количество оружия и боеприпасов&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]],26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Параллельно приходили сообщения с западного фронта близ Тунисской границы, где, по некоторым данным, войскам революционеров удалось захватить военную базу [[Марзак-аль-Шамс]] в городе Зувара&lt;ref&gt;[https://allafrica.com/stories/201108260810.html AU Leaders to Map Way for Libya] // {{iw|AllAfrica}}, 26 August 2011&lt;/ref&gt;, а некоторые СМИ, ссылаясь на Аль-Джазиру, сообщили о боях войск Каддафи с силами армии ПНС в районе Рас-Адждира, возле самой ливийско-тунисской границы&lt;ref&gt;John Thorne [http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli Rebels focus on rebuilding Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828074247/http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli |date=2011-08-28 }} //The National, 26 August 2011&lt;/ref&gt;.

26 августа 2011 года официальный представитель ПНС по финансам и нефти Али Тархуни сообщил, что в ближайшее время будут приниматься меры по восстановлению основной сферы ливийского экспорта — нефтедобычи. «Состояние нефтедобывающей и нефтеперерабатывающей инфраструктуры гораздо лучше, чем мы ожидали, повреждения минимальны. Конечно, есть полностью разрушенные сооружения, но в целом ущерб составляет не более 10 процентов. За две недели мы планируем выйти на экспорт 500—600 тысяч баррелей в сутки», — заявил он&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550122 Ливия начинает восстанавливать экономику]&lt;/ref&gt;.

[[27 августа]] появились сообщения, что войскам революционеров удалось взять под свой контроль главный пограничный переход на границе Ливии с Тунисом — [http://wikimapia.org/#lat=33.1484749&amp;lon=11.568861&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nyHgLktDRFo Zuwara FF liberate Tunisian border | 25-8-2011 | تحرير الحدود مع تونس]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, что открывает путь для поставок гуманитарной помощи в Триполи, который сейчас испытывает нехватку продуктов питания и медикаментов&lt;ref&gt;
* Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-0808 Rebels took control of the Ras Jdir border post on Libya’s frontier with Tunisia on Friday after clashes with soldiers loyal to Muammar Gaddafi]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011
* [http://www.1tv.ru/news/world/183596 Муамар Каддафи, возможно, находится в Алжире] //[[Первый канал]], 27.08.2011 г.
* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=551054 Ливийские повстанцы захватили КПП на границе с Тунисом]//[[Вести]], 27.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.
В Триполи сопротивление революционерам с центральной части города переместилось на его южные окраины. Бои ведутся в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.6687143&amp;lon=13.1395626&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/78154/ru/Международный-Аэропор%D1%8%202-Триполи-Бенгашир Южного аэропорта]&lt;ref&gt;* [http://www.tribune-chronicle.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&amp;nav=5030 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out] //{{iw|Tribune Chronicle}}, 27 August 2011
* [http://www.advertiser-tribune.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&amp;nav=5017 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //Advertiser-Tribune, 27 August 2011&lt;/ref&gt;, который, по некоторым данным, уже находится под контролем революционеров&lt;ref&gt;[http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=6773 Revolutionaries Take Control of Tripoli International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828232634/http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=6773 |date=2011-08-28 }} //The Tripoli Post, 27 August 2011&lt;/ref&gt;. Аль-Джазира сообщает об установлении ими контроля и над южным пригородом Триполи Саллахаддин, находящемся между столицей и Международным аэропортом&lt;ref&gt;Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1508 Al Jazeera’s Evan Hill sent us a picture of children in the Salaheddin neighbourhood on the southern outskirts of Tripoli looking through a box looted from a nearby criminal investigations office. Rebels overran the district on Friday en route to a battle at the Khamis Brigade barracks. The box contained telephones. The children also looted sneakers.]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011&lt;/ref&gt;, а также пригородом Триполи, известным как
[http://wikimapia.org/#lat=32.6848252&amp;lon=13.1762981&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12327876/ru/Каср-Ибн-Гашир Каср-ибн-Гашир]&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi, Paul Schemm [http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-rebels-claim-victory-south-of-Tripoli-2140557.php «Tripoli Faces Severe Shortages of Food, Fuel»]. [[Associated Press]] (via ''[[Seattle Post-Intelligencer]]''), 27 August 2011.&lt;/ref&gt;. Район Абу Салим, в котором накануне шли ожесточённые бои, как передаёт телеканал EuroNews, сейчас контролируется войсками революционеров&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ Ливия: 19-летнюю девушку заставляли убивать] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203035755/http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ |date=2011-12-03 }} //[[Euronews]], 27.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Сообщается, что центр
Триполи постепенно возвращается к мирной жизни, однако испытывается острый дефицит продовольствия и медикаментов&lt;ref&gt;Evan Hill [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011826153127184768.html People of Tripoli pick up the pieces]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011&lt;/ref&gt;.

[[28 августа]] корреспонденты Аль-Джазиры сообщили, что на западе Ливии пограничный с Тунисом пункт Рас-Адждир и прилегающие к нему районы Ливии, в основном под контролем сил революционеров, а очаги сопротивления войск Каддафи остаются только возле города [http://wikimapia.org/#lat=32.7568192&amp;lon=12.3692322&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Эль-Аджейлат]&lt;ref&gt;Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-1724 Just back from the main Tunisian border crossing now in rebel hands. Small pocket of Gaddafi fighters left in that region near Al Ajaylat]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, в Тунис после открытия КПП Рас-Адждир хлынул поток беженцев из Ливии, а Триполи находится под контролем сил Переходного Национального Совета. В столице, по словам очевидцев, уже стреляют значительно реже, одновременно цены на продукты резко подскочили&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=552204&amp;cid=9 Ливийцы бегут в Тунис] //
[[Вести]], 28.08.2011 г.&lt;/ref&gt;, испытывается острая нехватка воды&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011828132830309850.html Libya fighters surge towards Gaddafi hometown]//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011&lt;/ref&gt;.
После взятия революционными силами Триполи бои в западной части страны перекинулись на восточную часть Триполитании, где Бени-Валид до сих пор оставался под контролем отрядов Каддафи, а с [http://wikimapia.org/#lat=32.5866698&amp;lon=14.0384674&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5834583/ru/Мсаллата Мсаллаты] и [http://wikimapia.org/#lat=32.4385106&amp;lon=13.6478519&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/988014/ru/Тархуна Тархуны] приходила противоречивая информация: по некоторым данным, Тархуна уже перешла под контроль сил революционеров, наступавших со стороны Мисраты&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=6EnKusO9o88 كتيبة الأوفياء لثوار ترهونة المنضمين من مختلف المدن يحررون مدينتهم وسط فرحة الأهالي أغسطس2011]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Отдельные видео косвенно говорят о том, что силы оппозиции смогли овладеть и последним оплотом войск Каддафи в горах Нафуса — [http://wikimapia.org/#lat=32.0483884&amp;lon=12.8885078&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14697761/ru/Эль-Ассабаа Ассабаа], который находится между Гарьяном и Яфраном, и куда отступили отряды Каддафи после потери Гарьяна&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=b5vJMxpnPbs ثوار مدينة الاصابعة]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.
Тем не менее, продолжают поступать многочисленные сообщения, в том числе и спекулятивные, о периодических атаках отрядов Каддафи на южные районы Триполи. Так, российская газета «Аргументы.ру», сообщила о якобы взятии силами [[Бригада Хамиса|32-й бригады спецназначения Хамис]] в ночь на 4 сентября южных районов Триполи и нескольких диверсионных операциях в столице Ливии (якобы была взорвана гостиница «Аль Фатех», в которой жили представители революционеров из Мисураты; а в районе города Завия якобы было атаковано и понесло серьёзные потери подразделение английского спецназа SAS)&lt;ref&gt;Александр Григорьев [http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 Спецназ сил Каддафи провел успешную операцию в ливийской столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122152748/http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 |date=2011-11-22 }} // [[Аргументы недели]], 04.09. 2011 г.&lt;/ref&gt;. Но никакого подтверждения эта информация не получила, а по состоянию на 7 сентября батальоны «бригады Хамиса» были значительно (на 150—180 километров) оттеснены от Триполи в юго-восточном направлении. [[11 сентября]] Председатель Переходного Национального Совета Ливии Мустафа Абдель Джалиль впервые после начала вооружённого конфликта в Ливии прибыл в Триполи&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |title=Лидер Переходного национального совета Ливии Джалиль прибыл в Триполи |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |date=2019-02-03 }}&lt;/ref&gt;, а несколькими днями ранее — [[9 сентября]] — в столице была полностью возобновлена подача питьевой воды населению&lt;ref&gt;[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n259063 Almost 90 % of Tripoli now has water: NTC]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |title=В Триполи восстановлено водоснабжение |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |archivedate=2016-03-04 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

За время боёв за Триполи войска ПНС потеряли убитыми как минимум 1700 человек. О потерях войск Каддафи данных нет, однако известно, что всего 32-я бригада спецназначения «Хамис» с начала конфликта потеряла не менее 9 тыс. человек убитыми&lt;ref&gt;[http://www.miamiherald.com/2011/09/08/2395937/libyan-estimate-at-least-30000.html Libyan estimate: At least 30,000 died in the war]&lt;/ref&gt;.

По данным британской газеты [[Daily Telegraph]] ключевую роль во взятии Триполи сыграли не ливийские повстанцы, а британская SAS, бойцы которой были одеты как обычные сторонники ПНС и имели такое же оружие&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html Libya: SAS leads hunt for Gaddafi]&lt;/ref&gt;.

Результатом взятия войсками ПНС Триполи стала потеря войсками Каддафи и правительством Джамахирии контроля над ситуацией в Триполитании (в дальнейшем ряд членов правительства Джамахирии были задержаны, часть бывших чиновников бежала), фактическое признание мировым сообществом легитимности власти Переходного Национального Совета, закреплённой признанием новой власти
Ливии Советом Безопасности ООН 17 сентября 2011 года&lt;ref&gt;[https://poslezavtra.com.ua/oon-priznala-perexodnoj-sovet-livii-i-oslabila-sankcii-protiv-etoj-strany/ ООН признала Переходной совет Ливии и ослабила санкции против этой страны]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; предоставлением представителю новой власти Ливии (Переходного Национального Совета) места члена в Совете Безопасности ООН. Формально это значит, что Организация Объединённых Наций больше не признаёт правительство Муаммара Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/09/17/891071.html МИД РФ приветствует создание Миссии ООН по поддержке в Ливии]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Триполи ҡолағандан һуң хәл (сентябрь 2011) ===
&lt;!-- После падения Триполи войска Муаммара Каддафи отступили из города в юго-восточном направлении. Несмотря на значительные потери и утрату контроля над столицей, сторонники Каддафи сохранили контроль над частью территории Ливии, включая города Бени-Валид, Сирт и Себху. Западнее Триполи одним из очагов сопротивления лоялистов остался район вокруг города [http://wikimapia.org/#lat=32.8304138&amp;lon=12.0899391&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2501955/ru/Аль-Джамиль Джамиль]. Несмотря на то, что сам город перешёл под контроль революционеров ещё 27 августа&lt;ref&gt;[http://bighaber.com/haber/libya-rebels-take-prime-ministers-hometown-1094254.html Libya rebels take prime minister’s hometown]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, на всем протяжении трассы к тунисской границе сохранялись очаги сопротивления&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/184289 В Триполи найдены документы о том, что западные спецслужбы сотрудничали с Каддафи]&lt;/ref&gt;.

В отличие от Триполи, где, как показал ход событий, наступавшим силам оппозиционеров жители Триполи отнеслись достаточно лояльно,
[http://wikimapia.org/#lat=31.1947417&amp;lon=16.5732193&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/8840546/ru/Сирт Сирт], родной город Каддафи, всегда считался его оплотом, в который в своё время он вкладывал огромные финансовые средства. Косвенно о презрении по отношению к вооружённой борьбе против правительства Каддафи свидетельствовали события 28 марта, когда вступившим накануне в Бин-Джавад и Эн-Нофаллию повстанцам и начавшим отступление после огня подошедших правительственных сил, местное население также оказывало сопротивление. После битвы за Триполи, где повстанцы за неделю сумели взять под свой контроль столицу, одновременно очистив от войск Каддафи путь к границе с Тунисом, бои переместились к юго-востоку от столицы, а именно — к городам Бени-Валид и Сирт.

После 27 августа стало понятно, что Сирт остаётся одним из немногих городов, которые ещё способны оказать сопротивление наступающим отрядами ПНС. С другой стороны, отрядам ПНС, завладевшим к концу августа всем побережьем Триполитании и Киренаики, контроль над Сиртом нужен был для объединения и восстановления сухопутного сообщения в Ливии, так как Сирт и прилегающие к нему районы разделяют эти две крупнейшие исторически сложившиеся области государства. К тому же, именно Сирт назывался тем местом, где, по мнению некоторых обозревателей, ещё мог скрываться Каддафи, либо его приближенные или родственники, о чём косвенно могло свидетельствовать то яростное сопротивление, с которым столкнулись наступавшие с запада и с востока войска ПНС&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]]&lt;/ref&gt;. К тому же контроль над городом, являющимся родным для М. Каддафи, носит символическое значение, а потому установление контроля над ним для ПНС является принципиальным. Известно также, что в западной части Сирта проживает значительное количество переселенцев из Мисраты, а в восточной — переселенцев из Бенгази и восточной Ливии&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=irRTISnrCLA Anti-Gaddafi Forces Advance Into Sirte]&lt;/ref&gt;.

Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;lon=14.0542603&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валид] — считается оплотом племени Варфалла, крупнейшего племени Ливии.

В начале сентября 2011 года на одно из первых мест выходит общинно-племенной фактор в ведении боевых действий между сторонами в центральной части Ливии. Поэтому, начиная с сентября 2011 года, наступающим в центральном регионе, особенно чувствительном к племенной динамике, силам недавно сформированной революционерами Национально-освободительной армии и представителям Переходного Национального Совета, приходится чередовать наступательные операции с переговорами не только с представителями войск Каддафи, но и с племенными вождями. Территория, где находится город Бени-Валид, имеет очень сложный рельеф, пересечена множеством глубоких балок, что делает взятие города крайне сложным, а также даёт явное преимущество обороняющейся
стороне&lt;ref name=autogenerated2&gt;[https://archive.is/20130105155607/au.news.yahoo.com/world/a/-/world/10232321/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]&lt;/ref&gt;.--&gt;

=== Тархуна өсөн алыш ===
&lt;!-- [[28 августа]] между Тархуной и Бени-Валидом произошёл бой между отступающими от Триполи силами верных Каддафи и отрядами бывших повстанцев, в результате чего, по неподтверждённым на тот момент данным, погиб Хамис Каддафи — командующий 32-й бригады спецназначения и, по мнению некоторых обозревателей, самый кровавый сын полковника
Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&amp;title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&amp;urlID=459409092&amp;action=cpt&amp;partnerID=212106&amp;fb=Y&amp;url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/30/libya.war/index.html International community moves to avert humanitarian crisis in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305051827/http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&amp;title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&amp;urlID=459409092&amp;action=cpt&amp;partnerID=212106&amp;fb=Y&amp;url=http%3A%2F%2Fedition.cnn.com%2F2011%2FWORLD%2Fafrica%2F08%2F30%2Flibya.war%2Findex.html |date=2016-03-05 }}//[[CNN]], 31 August 2011&lt;/ref&gt;. Информацию проверить не представлялось возможным, что дало отдельным СМИ повод для многочисленных спекуляций как на тему гибели Хамиса Каддафи, так и о самих боевых
действиях&lt;ref&gt;[http://www.segodnia.ru/pda.php?pgid=2&amp;rzdl=53&amp;elmid=14621 Хамис Каддафи: Не ждали?]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Информационно-аналитическое издание Сегодня.ру, 01.09.2011 г&lt;/ref&gt;. Позже, 17 октября 2011 года телеканал «Аррай», известный своей поддержкой М. Каддафи, подтвердил гибель Хамиса во время битвы за Тархуну&lt;ref name=&quot;montrealgazette.com&quot;/&gt;.

[[29 августа]] к западу от Сирта, как сообщается, отряды ПНС, дислоцировавшиеся в Мисрате, достигли окраин [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;lon=14.0542603&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида]&lt;ref&gt;Chris Stephen and Julian Borger [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/26/libya-rebels-prepare-attack-sirte Libyan rebels prepare to attack Sirte after Nato raids]//[[Guardian]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренең Рәс-Лануфҡа һөжүме ===
&lt;!-- 12 сентября 2011 года телеканал Аль-Джазира со ссылкой на агентство Reuters сообщил, что войска Каддафи атаковали нефтяной комплекс возле [[Рас-Лануф]]а, находящийся в 20 километрах от жилых районов города&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1225 Mon, 12 Sep 2011, 10:25 GMT+3 — Libya]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Как сообщается, 17 человек погибло&lt;ref&gt;[https://zeenews.india.com/news/world/gaddafi-loyalists-kill-17-at-libya-oil-refinery_731202.html Gaddafi loyalists kill 17 at Libya oil refinery]&lt;/ref&gt;. Как позже выяснилось, диверсионная группа двигалась с юга (со стороны Тзеллы) по дороге, не используемой новыми ливийскими властями&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1400 Mon, 12 Sep 2011, 12:00 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Сама атака пришлась на въезд, но сам комплекс повреждения не получил. Данное событие совпало по времени с возобновлением добычи нефти компанией [[«Arabian Gulf Oil Company»]] ([[Agoco]]), которая, как сообщается, возобновляет добычу нефти на месторождении [http://wikimapia.org/#lat=27.6736469&amp;lon=22.5034332&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19357557/ru/Сарир Сарир]. По словам представителя компании [[Agoco]] [[Абдель Джалиля Маюфа]], «планируется запустить очистительный завод в Сарифе, а уже во вторник в терминал Тобрука поступит первая партия нефти. Текущая мощность — 50000 баррелей в день»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |title=Live Libyan Unrest: Gaddafi forces attacked front gate of oil refinery outside Ras Lanuf, killing 15 guards and injuring two |accessdate=2011-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

Фадл-Аллах Харун, командующий войсками ПНС в этом районе, заявил, что [[12 сентября]] лоялисты атаковали гавань [[Рас-Лануф]]а. Он сказал, что в перестрелке они убили 10 лояльных Каддафи солдат, после чего лоялисты отступили. Работники рафинировочного завода рассказали, что 14 или 15 грузовиков, которые перевозили бойцов Каддафи, приехали с запада, возможно, из твердыни каддафистов [[Сирт]]а. Лояльные [[Каддафи]] войска атаковали рафинировочный завод, на котором находились 60 работников. О потерях со стороны атакующих не сообщалось&lt;ref&gt;[http://news.nationalpost.com/2011/09/12/gaddafi-forces-kill-15-at-libyan-oil-refinery/ Gaddafi forces kill 15 at Libyan oil refinery]&lt;/ref&gt;. К заводу прибыли солдаты [[Национальный переходный совет Ливии|ПНС]], после чего начался ожесточённый бой с применением ракет, но сам завод почти не пострадал&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1722 Mon, 12 Sep 2011, 14:22 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Представитель ПНС заявил, что в бою они потеряли от 15 до 17 солдат&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/09/13/world/africa/13libya.html In Flash of Resilience, Qaddafi Loyalists Attack Oil Refinery]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренең Гадамесҡа һөжүме ===
&lt;!-- 
[[25 сентября]] утром поступила первая неподтверждённая информация об атаке войск Каддафи (предположительно — [[Туареги|туарегов]]) на [[Гадамес]], который с конца августа находился под контролем ПНС. По неподтверждённым данным, погибло по крайней мере 17 человек. В середине дня информация была подтверждена Переходным Национальным Советом. По словам военного представителя ПНС Ахмеда Бани, «эти боевики атаковали… Гадамес. По имеющейся у нас информации, эти группы связаны с Хамисом Каддафи». По его словам, подошедшие подкрепления их армии отбили атаку на город&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |title=Libyan NTC says repulsed pro-Gaddafi attack in south |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |date=2018-01-16 }}&lt;/ref&gt;. Позже представитель Совета Гадамеса сообщил, что погибших 8 (ранее сообщалось о 15 погибших), подтвердив, что атака на город была отбита. С какой стороны была произведена атака (со стороны соседнего Алжира или с пустыни) не сообщалось&lt;ref&gt;[http://www.thefinancialexpress-bd.com/more.php?news_id=150716&amp;date=2011-09-26 Gaddafi forces attack Ghadames oasis, five killed]&lt;/ref&gt;, однако внешнеполитическое ведомство ПНС Ливии потребовал объяснений от алжирской стороны в связи с инцидентом&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/25/libya-siege-sirte-gaddafi-stronghold Libyan government seeks Algerian answers over cross-border attack]&lt;/ref&gt;
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренә ультиматум ===
&lt;!-- 
[[30 августа]] Переходный Национальный Совет Ливии выдвинул сторонникам Каддафи, находящимся в Сирте и Бени-Валиде, ультиматум о сдаче до [[10 сентября]]&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ Повстанцы предъявили ультиматум сторонникам Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911071206/http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ |date=2011-09-11 }}//[[Euronews]], 30.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ультиматум действовал до [[8 сентября]], когда войска лоялистов, находящиеся в Бени-Валиде открыли артиллерийский огонь по окрестностям города&lt;ref&gt;[http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html Gadhafi loyalists fire rockets from desert bastion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111060706/http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;, после чего вновь начались боевые действия.
 --&gt;
=== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең Ливияның көньяғына һөжүме  ===
&lt;!-- Ещё 27 августа агентство Reuters сообщало о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&amp;lon=14.4279671&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхе]&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;, однако тогда эта информация проверена быть не могла.

[[9 сентября]], после окончания боёв в западной части страны, военное командование сил ПНС отправило автоколонну (100—150 машин) на юг Ливии, в направлении Себхи&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/09/revolutionary-forces-advance-on-most-remote-gaddafi-desert-town/ Revolutionary forces advance on most remote Gaddafi-held desert town]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=pxRrAV5Y3z4&amp;amp تقرير سي ان ان عن إستعدادات الثوار لتحرير سبها 13-9-2011]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] отряды революционеров (500 человек) после боя овладели
[http://wikimapia.org/#lat=27.6527416&amp;lon=14.2727852&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4853332/ru/Авиабаза-Брак военным аэродромом возле города Брак (Дирак)] в 90 километрах севернее [http://wikimapia.org/#lat=27.0400153&amp;lon=14.4447041&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхи]&lt;ref&gt;[http://www.ghananewslink.com/?id=16589 Libya fighters issue deadline to civilians in Gadhafi stronghold]&lt;/ref&gt;. Как сообщается, приблизительно 70 солдат Каддафи отступили в направлении [[Себха|Себхи]]&lt;ref&gt;[http://www.theindychannel.com/news/29179753/detail.html Libya Fighters Issue Deadline To Civilians In Gadhafi Stronghold]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

[[17 сентября|17]]—[[18 сентября]] сообщалось, что войска ПНС сумели захватить город [http://wikimapia.org/#lat=27.5463283&amp;lon=14.2707253&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/15834864/ru/Брак Брак], а также посёлки [http://wikimapia.org/#lat=27.5769926&amp;lon=14.3557835&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/4853043/ru/Гира Гира], [http://wikimapia.org/#lat=27.5596071&amp;lon=14.4521713&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/11257924/ru/Ашукида Ашукида], [http://wikimapia.org/#lat=27.3703191&amp;lon=14.9229527&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/9332306/ru/Эз-Зиген Эз-Зиген], [http://wikimapia.org/#lat=27.2701178&amp;lon=14.8886204&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/21534012/ru/Самну Самну] и [http://wikimapia.org/#lat=27.2131137&amp;lon=14.6305275&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/8542389/ru/Таманхинт Таманхинт], некоторые из которых были взяты в результате переговоров с местными общинами.
 --&gt;
=== Себха өсөн алыш ===
&lt;!-- [[19 сентября]] появились сообщения, что войска ПНС, подошедшие с восточной стороны к Себхе, захватили [http://wikimapia.org/#lat=27.0056847&amp;lon=14.4814396&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/18255898/ru/Аэропорт-Себха аэропорт], [http://wikimapia.org/#lat=27.0100578&amp;lon=14.4550359&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4858029/ru/Крепость-Себха крепость] и [http://wikimapia.org/#lat=27.0420029&amp;lon=14.4380093&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/21550051/ru/Аль-Маншия район Маншия] в южной части Себхи.

[[20 сентября]] войска ПНС продолжали вести бои по взятию Себхи. Представитель «Бригады Щита пустыни» (бригада войск ПНС в южной Ливии) [[Мухаммед Вардугу]] сообщил, что был взят в плен глава разведки правительства Каддафи района Эль-Хофра (район городов Хун, Уэддан и Сокна) генерал [[Бельгасим Эль-Абаадж]], который, по словам Вардугу, ответственный за многие преступления в Эль-Хофре&quot;. Также, по словам Вардугу, около 300 наёмников армии Каддафи бежали с Себхи&lt;ref&gt;[http://www.heraldsun.com.au/news/world/henchman-belgacem-al-abaaj-captured-but-no-sign-of-gaddafi/story-e6frf7lf-1226141941252 Henchman Belgacem al Abaaj captured, but no sign of Gaddafi]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Однако канал CNN, репортёры которого проделали путь вместе с войсками ПНС в Себху и показали видеокадры оттуда, говорят, что бои за Себху, как и за остальные населённые пункты, занятые войсками ПНС на юге Ливии ранее, были незначительными. Наибольшее сопротивление было встречено в районе Эль-Маншия накануне, где под снайперским огнём погибло несколько солдат ПНС. Корреспондент CNN сообщил, что ему неизвестно, контролируют ли войска ПНС весь город&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/09/20/world/africa/libya-sabha/ Government forces enter Libya’s Sabha, to cheers]&lt;/ref&gt;.

Вечером 20 сентября командующий войсками ПНС [[Башир Альхваз]] сообщил, что за время краткосрочных боёв за Себху потери армии ПНС составили 3 человека убитыми, потери войск Каддафи составили 19 человек убитыми. Также он подтвердил, что войска ПНС контролируют большую часть города, заявив, что для взятия под полный контроль южных границ Ливии понадобится неделя&lt;ref&gt;[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT Libyans flee siege in Gadhafi’s hometown Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[21 сентября]] представитель Переходного Национального Совета Ливии в Себхе Абдельмаджид Сеиф Эннаср сообщил, что войска ПНС «полностью контролируют Себху, и все, включая [тех, кто был] за Каддафи, сейчас на стороне революции». Также он добавил, что сопротивление Переходному Национальному Совету в Себхе было незначительным&lt;ref&gt;[http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 Wed, 21 Sep 2011, 09:17 GMT+3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112012105/http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 |date=12 January 2012 }}&lt;/ref&gt;. Позже, со ссылкой на командование войск южного фронта, источники сообщили, что из 300 отступивших солдат Каддафи, 150 было взято в плен&lt;ref&gt;[http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx Libya’s NTC declares victory in battle for Sabha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922201534/http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx |date=2011-09-22 }}&lt;/ref&gt;.

[[22 сентября]] МАГАТЭ (Международное Агентство по Атомной энергии ООН) сообщило, что войска ПНС Ливии нашли вблизи Себхи военный объект, где, как впоследствии выяснилось, находятся радиоактивные материалы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922 |title=Raw uranium stored near Libya’s Sabha — IAEA |access-date=2020-04-29 |archive-date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |date=2012-09-28 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Жуфра өсөн алыш ===
&lt;!-- 
[[22 сентября]] представитель командования войск армии ПНС в Мисрате [[Фатхи Башага]] сообщил, что под контролем их войск находится весь регион [[Джуфра]] (регион Джуфра включает в себя города: [http://wikimapia.org/#lat=29.1646036&amp;lon=16.1448383&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20253460/ru/Уаддан Уаддан], [http://wikimapia.org/#lat=29.1228484&amp;lon=15.9415913&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19797593/ru/Хун Хун] и [http://wikimapia.org/#lat=29.0679485&amp;lon=15.7840061&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/6341412/ru/Сокна Сокна])&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/2011922152622700880.html Libya’s NTC captures three southern towns]&lt;/ref&gt;. По его словам, в Джуфре был склад химического оружия, который был взят под контроль ПНС&lt;ref&gt;[http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/# Libya: NTC Say They Control Gaddafi’s Desert Outposts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927032301/http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/ |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;. Города района Джуфра (Уаддан, Хун и Сокна) находятся на юге Ливии, между Сиртом и Себхой (примерно 250 километров южнее Сирта и примерно в таком же расстоянии к северу от Себхи)&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=29.1281718&amp;lon=16.0180664&amp;z=8&amp;l=1&amp;m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;.

Также 22 сентября командование НАТО сообщило, что в Ливии остаётся три очага сопротивления войск Каддафи, упоминая при этом помимо Бени-Валида и Сирта, город [http://wikimapia.org/#lat=27.8128126&amp;lon=16.388855&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21285565/ru/Эль-Фукаха Фукаха] в провинции Джуфра&lt;ref&gt;[https://m.news24.com/citypress/International/News/Pro-Gaddafi-forces-still-a-threat-says-Nato-20110922 Pro-Gaddafi forces still a threat, says Nato]&lt;/ref&gt;. Однако представитель оставшейся в нескольких городах Ливии группировки войск Каддафи Мусса Ибрагим, связавшийся с сирийским телеканалом «Аррай» с неизвестного местоположения, заявил о продолжении борьбы с «агентами и предателями», назвав среди подконтрольных войскам Каддафи городам помимо Сирта и Бени-Валида, также оазис Джуфра&lt;ref&gt;[http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== Family car destroyed as it flees Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925071430/http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;. Однако данное заявление идёт вразрез с сообщениями ряда информагентств, ссылающихся на Переходный Национальный Совет, о контроле ПНС над оазисом Джуфра&lt;ref&gt;[http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html Residents flee Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925012900/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://nsnbc.wordpress.com/2011/09/23/blacks-in-libya-still-targeted-by-anti-ghaddafi-forces-killings-beatings-abuse/ Blacks in Libya Still Targeted by anti-Ghaddafi Forces: killings, beatings, abuse]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Көньяҡ Фессан ҡалалары өсөн һуғыштар ===
&lt;!-- 
[[20 сентября]] стало известно, что после непродолжительных боёв накануне боевые действия перенеслись на города [http://wikimapia.org/#lat=26.4364543&amp;lon=14.2509842&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7391719/ru/Годдва Годдва] и [http://wikimapia.org/#lat=25.9222316&amp;lon=14.440155&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5143550/ru/Траган Траган], к югу от Себхи, где, как сообщил Мухаммед Вардугу, силы ПНС также «развивали успех»&lt;ref&gt;[http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory Libya’s NTC claims vital Sabha victory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107193252/http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

[[22 сентября]] представитель Переходного Совета [[Хуни Джафра Мустафа]] сообщил, что помимо Себхи, они контролируют [http://wikimapia.org/#lat=25.9154382&amp;lon=13.9165878&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10399838/ru/Мурзук Мурзук], [http://wikimapia.org/#lat=24.9116608&amp;lon=14.527359&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7561939/ru/Катрун Катрун], [http://wikimapia.org/#lat=26.5848429&amp;lon=12.8025055&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14832073/ru/Убари Убари], а также ряд других небольших населённых пунктов и пограничные [[Нигер]]ом и [[Чад]]ом, районы (в общей сложности 90 % южной Ливии)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |title=تقرير اخباري: الجنوب الليبي «يتحرر» ويطلب مساعدات و&quot;نصيبا عادلا&quot; بالحكومة المقبلة |accessdate=2011-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, 22 сентября не подконтрольной ПНС на юге страны оставалась только территория на крайнем юго-западе Ливии (города [http://wikimapia.org/#lat=25.7770156&amp;lon=10.558548&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20258195/ru/Серделес Сарделес], [http://wikimapia.org/#lat=25.493798&amp;lon=11.6231919&amp;z=8&amp;l=0&amp;m=b&amp;show=/10186368/Tahala Тахала])

Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;show=/13649642/ru/Гат Гат] и [http://wikimapia.org/#lat=24.8795846&amp;lon=10.1887894&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10186311/ru/Эль-Бирка Эль-Бирка] возле границы с Алжиром), находящаяся в значительном удалении (от 300 до 450 километров) от уже занятых армией ПНС городов&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=26.460738&amp;lon=12.3843384&amp;z=9&amp;l=1&amp;m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;.

[[25 сентября]] появилась информация, что боевые действия перекинулись на район города [Гат] на крайнем юго-западе Ливии (на границе с Алжиром), подробностей не сообщалось&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8787721/Dumped-in-the-desert-...-Gaddafis-yellowcake-stockpile.html Dumped in the desert … Gaddafi’s yellowcake stockpile]&lt;/ref&gt;., однако в дальнейшем она не подтвердилась. Ранее командующий Мухаммед Вардугу сообщал, что захваченный в Себхе генерал войск Каддафи Бельгасим эль-Абадж сообщил, якобы он разговаривал с полковником Каддафи, который, по его словам, находился в районе города [[Гат (муниципалитет)|Гат]] «с группой наёмников из [[Нигер]]а и [[Чад]]а, знающих дороги в пустыне»&lt;ref&gt;[http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm NTC forces assault Kadhafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927182737/http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;

[[28 сентября]] группа журналистов (в том числе и репортёры BBC) добрались до [[Убари]], где представители ПНС сообщили, что город является форпостом сил ПНС, дальше которого наступление ещё не велось. Таким образом, 28 сентября Гат ещё не был под контролем сил ПНС&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15097314 Rebels fighters hunt in the desert for Colonel Gaddafi]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Һуғыштың етенсе осоро. Бени-Вәлид һәм Сирт (сентябрь—октябрь 2011) ===
&lt;!-- До 10 сентября действовал ультиматум, согласно которому войскам Каддафи, «во избежание дальнейшего кровопролития», предлагалось сдать города Сирт и Бени-Валид без боя. Однако, отсутствие особого влияния старейшин на лояльные Каддафи войска в городе, свели на нет попытки представителей Переходного Национального Совета Ливии. События 9 сентября полностью перечеркнули дальнейшие перспективы подобных переговоров.

=== Бени-Вәлид өсөн алыш ===
[[9 сентября]] на [[Восточном фронте]], согласно сообщениям Аль-Джазиры и SkyNews, в район Красной Долины, занятой Национальной армией накануне, обрушились артиллерийские
снаряды&lt;ref name=autogenerated10&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-1427 Friday, September 9, 2011 — 14:27 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;, по некоторым данным, между Красной Долиной и посёлком
[http://wikimapia.org/#lat=31.0510957&amp;lon=17.2785759&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b Харва], завязался бой.
Возле [[Бени-Валида]] также завязались бои между вооружёнными сторонниками Каддафи и частями ПНС По словам командующего отрядами повстанцев, накануне ночью правительственные войска под прикрытием
огня ракетами Град, попытались прорваться через позиции сил ПНС в направлении Триполи в 30 километрах от Бени-Валида, однако были
отброшены&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/09/clashes-reported-outside-bani-walid/ Clashes reported outside Bani Walid]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Позже Абдулла Кеншил, представитель Переходного Национального Совета,
сообщил, что, хотя наступление в пятницу не планировалось (срок окончания ультиматума войскам Каддафи в Сирте и Бени-Валиде, согласно заявлениям представителей ПНС, заканчивался в субботу, 10 сентября), его пришлось предпринять&lt;ref&gt;[http://audioboo.fm/boos/464820 Sue Torton update on Fighting inside Bani Walid #Libya]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
Вечером 9 сентября появились сообщения, что войска ПНС, контратакуя противника, пошли в наступление и к вечеру вошли в городскую черту Бени-Валида, продвинувшись на 1 километр вглубь города, где завязались
уличные бои&lt;ref&gt;[http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid Libyan fighters enter Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118213832/http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-2059 Friday, September 9, 2011 — 18:59 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Абдулла Кеншил сообщил, что войска, лояльные ПНС, вошли в Бени-Валид с севера, юга и востока, продвинувшись 1,5-2 километра от рынка в сторону центра
города&lt;ref&gt;[http://www.publicbroadcasting.net/netradio/news.newsmain/article/0/0/1850558/World/Fighters.enter.Bani.Walid.battles.erupt.near.Sirte Fighters enter Bani Walid; battles erupt near Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Беренсе штурм яһарға маташыу (10—15 сентябрь) ====
&lt;!-- [[10 сентября]] продолжались ожесточённые бои в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=MfK23SPRNsg Libya Fighters Battle for Gafhafi Stronghold]&lt;/ref&gt;. Представители Переходного Национального Совета сообщили, что они недооценили количество лояльных Каддафи войск в городе (около 1000, хотя ранее предполагалось, что Бени-Валид обороняет не более 150 солдат)&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;, по их словам, получает подтверждение информация, что Саиф аль-Ислам Каддафи находится в Бени-Валиде. Накануне, войдя в город, отряды бывших повстанцев встретили ожесточённое сопротивление и отступили, ожидая подкрепления&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ У города Бани-Валид: штурм или не штурм?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923193329/http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;, а авиация НАТО нанесла серию ударов (не меньше пяти) по позициям войск Каддафи в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-10-2011-1350 Saturday, September 10, 2011 — 13:50 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Поступает информация о значительном количестве снайперов (в частности, в районе [http://wikimapia.org/#lat=31.8475239&amp;lon=14.0849018&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21375597/ru/Вади-Динар Вади-Динар])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12 as Qaddafi strongholds receive assaults |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, а также артиллерии войск Каддафи в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe/t/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid/#.Tmud2OxmRjk Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]&lt;/ref&gt;.

[[11 сентября]] ночью, как сообщается, сохраняющие верность Каддафи войска нанесли удар артиллерией и реактивными установками «Град» по окрестностям Бени-Валида после того, как войска ПНС отступили накануне и проводили перегруппировку в нескольких километрах от города&lt;ref&gt;[http://m.timeslive.co.za/?i=3692/0/0&amp;artId=4162883&amp;showonly=1 Gaddafi defenders stall advance on Libyan town]&lt;/ref&gt;. Наступавшая со стороны Мисраты (Вади-Малдум), [[Бригада Халбус]], по словам командующего Западным фронтом Национальной армии Халеда Абдуллы Салема, вошла в город и заняла позиции в 10 километрах от центра Бани-Валида. Также командующий сообщил, что войскам Национальной армии в городе противостоят отступившая [[32-я бригада спецназначения Хамис]], члены тайной полиции [[«Легион Тория»]], а также наёмники с суданского [[Дарфур (регион)|Дарфура]]&lt;ref&gt;[http://www.businessweek.com/news/2011-09-11/libyan-opposition-advances-on-sirte-during-bani-walid-impasse.html Libyan Opposition Advances on Sirte During Bani Walid Impasse]&lt;/ref&gt;.
Вечером 11 сентября Аль-Джазира со ссылкой на военное командование новых властей Ливии, сообщила, что под контроль сил ПНС был взят северный въезд в город&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=mW6EN3-qqfk Aljazeera: Update on Bani Walid, Sebha, Gaddafi’s Ext. Int. Chief and NTC 19.00GMT 11/9/2011]&lt;/ref&gt;, закрепившись на окраинах Бени-Валида&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4p37hJDJu30 صور حصرية لأخبار الان من على مشارف بني وليد]&lt;/ref&gt;.

[[12 сентября]] информагентства сообщили о потоке беженцев с Бени-Валида, в котором, по словам покидающих город жителей, ощущается нехватка топлива и продуктов питания, а также идут ожесточённые бои&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |title=Families evacuate Bani Walid {{!}} Video {{!}} Reuters.com |access-date=2011-09-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. По словам очевидцев, войска подконтрольные ПНС встречают серьёзное сопротивление, однако смогли закрепиться на северо-западных окрестностях Бени-Валида, уличные бои продолжались&lt;ref&gt;[https://news.sky.com/home/world-news/article/16067783 Residents Flee Fighting In Libyan Town]&lt;/ref&gt;.

[[13 сентября]] представители Переходного Национального Совета Ливии сообщили, что с учётом потока беженцев в последние дни, жителям Бени-Валида даётся ещё 2 дня чтоб покинуть город, переехав в более безопасное место, прежде чем боевые действия вновь активизируются. Подобные сообщения на Бени-Валид транслировала радиостанция, находящаяся в
Тархуне&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |title=NTC tells civilians to leave Bani Walid |access-date=2011-09-13 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428122438/http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, учитывая ожесточённое сопротивление в Бени-Валиде, а также большое число оставшихся в городе мирных жителей, сторонники новой власти Ливии в лице ПНС решили приостановить активные боевые действия в городе на несколько дней&lt;ref&gt;[https://www.thestar.com/news/article/1052832 Residents of besieged Gadhafi town given two days to leave]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] в [[Бени-Валид]]е было относительное затишье, которым воспользовались местные жители для бегства из города в виду угроз дальнейших вспышек боевых
действий&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town/ Новое видео из Бани-Валида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208081910/http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town |date=2011-12-08 }}&lt;/ref&gt;.

[[15 сентября]] в районе Бени-Валида особой военной активности не наблюдалось, войска Национальной армии продолжали перегруппировку, а лояльные Каддафи войска в Бени-Валиде, по словам местных жителей, покидавших город, заняли снайперские и пулемётные позиции внутри и на крышах «жилых домов и школ». Покидавшие город жители Бени-Валида обеспокоены выжидающей позицией Переходного Национального Совета. Так, по словам некоторых местных жителей, многие семьи в Бени-Валиде находятся «в ловушке» и не в состоянии покинуть город, ситуация в котором ухудшается с каждым днём&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/15/beni-walid-residents-waiting-for-ntc-forces-to-attack/ Beni Walid residents waiting for NTC forces to attack]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Икенсе штурм яһарға маташыу (16—25 сентябрь) ====
&lt;!-- [[16 сентября]] появилась информация о начале нового штурма Бени-Валида&lt;ref&gt;[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT&amp;CTIME=2011-09-16-05-50-50 Libyan fighters in fierce push on Gadhafi bastion]&lt;/ref&gt;, в результате которого, как сообщило агентство Reuters, войскам Национальной армии удалось захватить «долину, ведущую к центру
города»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |title=Libyan NTC forces close in on centre of pro-Gaddafi town |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
В дальнейшем сообщалось, что этот штурм также успехом не увенчался.

[[21 сентября]] военный представитель ПНС Ахмед Бани признал, что войска новой власти столкнулись с географическими трудностями у города Бени-Валид, который расположен «между горами», а также с большим количеством снайперов и артиллерии дальнего радиуса действия. Однако Ахмед Бани добавил, что город «на 100 % окружён»&lt;ref&gt;[http://www1.chinadaily.com.cn/xinhua/2011-09-21/content_3850774.html Roundup: NTC still faces strong military resistance despite int’l recognition]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

[[24 сентября]] сообщалось, что многие добровольцы, воевавшие на стороне ПНС Ливии под Бени-Валидом, ввиду патовой ситуации и неспособности взять город в течение нескольких недель, покидали место боевых действий. По словам бойцов, они поражены тем масштабом сопротивления, с которым столкнулись, а также недовольны неорганизованностью в рядах добровольцев&lt;ref&gt;[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 Libyans with no leadership quit Bani Walid front] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930070322/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 |date=2011-09-30 }}&lt;/ref&gt;.

[[25 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что во время возобновившихся боёв за Бени-Валид погибло 30 бойцов новой ливийской власти&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-25-2011-1305 Sun, 25 Sep 2011, 11:05 GMT+3]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (26 сентябрь—3 октябрь) ====
&lt;!--[[26 сентября]] стало известно, что после ночного артобстрела позиций войск Каддафи в городе, части Национальной армии начали новую атаку на город, уже с участием танков и зенитных орудий. Сообщается об ожесточённом сопротивлении, для подавления которого войска новой ливийской власти задействовали артиллерию. Однако, по словам командующего Мухаммеда Эль-Седдика, командование Национальной армии воздерживалось от применения пехоты на этом этапе операции. По его словам, «пехота будет участвовать позднее. Заключительное сражение будет в течение следующих двух дней»&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/22574/World/Region/NTC-forces-pound-Gaddafi-fighters-in-Bani-Walid-re.aspx NTC forces pound Gaddafi fighters in Bani Walid redoubt]&lt;/ref&gt;.

[[28 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что из-за ракетного обстрела возле Бени-Валида погибли 11 бойцов Национальной армии, в том числе и один из старших командующих — [[Дау эль-Шахин эль-Джадак]], на машину которого пришёлся удар. Сам Дау аль-Шахин аль Джадак, как сообщается, был родом с Бени-Валида. Полевой командир войск ПНС, капитан Валида Хаймедж сообщил, что наступление на город было фактически остановлено. По его словам, «ракетные и артиллерийские удары не прекращаются. Мы ведём ответный огонь, но не вводим в бой пехоту. Мы ждём подкреплений из Триполи и Эз-Завии». Также командующий сообщил о низкой эффективности авиации НАТО, которая наносит удары по ракетным установкам, однако те появляются в других местах&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-28-2011-1456 Wed, 28 Sep 2011, 12:56 GMT+3]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Бени-Вәлидте штурмлау (4—17 октябрь) ====
&lt;!-- [[4 октября]] один из командующих войск новой власти — [[Адель Беньюр]] — заявил, что по имеющейся у него информации, большинство жителей, а также часть лояльных Каддафи войск, покинули Бени-Валид, укрывшись за его пределами, что, по его словам, «облегчит… атаку на город в течение ближайших двух дней»&lt;ref&gt;[http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid Gaddafi directing defence of Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006204658/http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid |date=2011-10-06 }}&lt;/ref&gt;.

До этого предпринимались неоднократные безрезультатные попытки штурма города, которые прекратились после ощутимых потерь, понесённых наступавшими сторонниками новой ливийской власти. С конца сентября возле города было относительное затишье, активных боевых действий не велось.

[[9 октября]] командующий войсками временного ливийского правительства [[Юнис Мусса]] сообщил, что в ходе начавшегося наступления на Бени-Валид накануне, у лояльных Каддафи войск был отбит [http://wikimapia.org/#lat=31.7346642&amp;lon=13.9583015&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17109643/ru/Аэропорт-Бени-Валида аэропорт Бени-Валида], и бои продолжались в 1 километре от центра города&lt;ref&gt;[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n261311 Libya NTC forces say they control Bani Walid airport]&lt;/ref&gt;.

Однако [[10 октября]] сообщается о контратаке войск Каддафи в Бени-Валиде, в результате которой силы ПНС потеряли 17 бойцов и вынуждены были отступить с территории аэропорта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |title=17 NTC fighters killed in Libya’s Bani Walid |accessdate=2011-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |archivedate=2016-03-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |date=2016-03-10 }}&lt;/ref&gt;.

[[11 октября]] стало известно, что войска временного ливийского правительства накануне овладели посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.4433097&amp;lon=13.9483452&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14332655/ru/Эль-Шамих Эль-Шамих] в 35 километрах южнее Бени-Валида, тем самым открыв путь к городу с южной стороны&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/libya-oct-11-2011-0745 Tue, 11 Oct 2011, 05:45 GMT+3]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Силы Переходного ливийского правительства установили пропускной пункт в Шамихе, через который район Бени-Валида покидают беженцы. Для них в районе посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3961396&amp;lon=13.3110523&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14144399/ru/Несема Несма] был создан лагерь&lt;ref&gt;[http://www.brecorder.com/world/africa/31323-anti-kadhafi-fighters-seize-sirte-police-hq-.html Anti-Kadhafi fighters seize Sirte police HQ]&lt;/ref&gt;. 11-12 сентября сторонники Переходного правительства появились на южных окрестностях Бени-Валида и заняли район [http://wikimapia.org/#lat=31.7347555&amp;lon=14.0086842&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11305070/ru/Сакания Сакания] на юге города&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=9h__PmX8ANU ثوار الزاوية يتجهون من الزاوية إلى بني وليد]&lt;/ref&gt;.

[[15 октября]] несмотря на заявления представителей Переходного правительства о приостановке наступления на Бени-Валид до взятия Сирта&lt;ref&gt;[http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html Libya: NTC, pro-Kadhafi soldiers clash in the battle for Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111207090616/http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html |date=2011-12-07 }}&lt;/ref&gt;, стали поступать сообщения о наступлении гражданских батальонов из Мисраты в восточной части Бени-Валида, где, по некоторым данным, сторонники Переходного правительства овладели Районом 1&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=uPFi4dufTZY تقرير عامر لافي من بن وليد، اليسبت الساعه 14:39 15/10/2011]&lt;/ref&gt;. Командование сил нового правительства заявило о контроле своих сил над [http://wikimapia.org/#lat=31.7365257&amp;lon=14.0324163&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17116891/ru/Промзона промзоной], районами [http://wikimapia.org/#lat=31.7570538&amp;lon=14.0317082&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17116877/ru/Больница-Бени-Валида больницы], [http://wikimapia.org/#lat=31.7472237&amp;lon=14.0169561&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11506899/ru/Рынок&amp;search=market рынка], где, тем не менее, ещё могли находиться снайперские позиции&lt;ref&gt;[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm Libyan NTC slows down in Sirte, advances in Bani Walid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017194454/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm |date=2011-10-17 }}&lt;/ref&gt;.

[[16 октября]], по словам представителя исполнительного кризисного комитета переходного ливийского правительства Али Деки, под контролем новой власти находились центральная и северная части города. Под контролем войск Каддафи находился район [http://wikimapia.org/#lat=31.7379126&amp;lon=13.9973974&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15506964/ru/Дахра Дахра] на юге Бени-Валида&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/16/world/africa/libya-war// Libyan leaders claim new areas in Bani Walid]&lt;/ref&gt;.

[[17 октября]] Рейтерс со ссылкой на полковника Абдуллу Накера сообщило о полном взятии Бени-Валида правительственными войсками Национального переходного совета. Позже корреспонденты Reuters, побывавшие в Бени-Валиде и не обнаружившие войск Каддафи в городе, подтвердили взятие города силами Переходного ливийского правительства&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |title=WRAPUP 4-NTC forces celebrate capture of Gaddafi bastion Bani Walid |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |date=2015-10-02 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Сирт өсөн алыш ===

==== Сирт йүнәлешендәге һуғыштар (8—14 сентябрь) ====
&lt;!-- [[8 сентября|8]]-[[10 сентября]] войскам ПНС удалось взять [http://wikimapia.org/#lat=31.0076285&amp;lon=17.4669743&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19153031/ru/Устье-Вади-Аль-Ахмар Красную Долину (Вади-эль-Хаммар)] в 90 км восточнее Сирта, где завязались позиционные бои&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=5vgUscfccmM Fighters bring battle to Libya’s Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[11 сентября]] силы Западной группировки войск ПНС продолжили наступление на Сирт, после чего заняли посёлки [http://wikimapia.org/#lat=31.3612595&amp;lon=15.2454185&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Эль-Геддахия]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12; Qaddafi’s spy chief arrested |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt; и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&amp;lon=15.571146&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк], [http://wikimapia.org/#lat=31.4014877&amp;lon=15.6947422&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17697650/ru/Буэйрат-аль-Хасун Буэйрат-аль-Хасун] и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&amp;lon=15.571146&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=eNYPp_nfzGE الثوار يسيطرون على منطقتي الوشكه وبويرات الحسون]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=31.3885198&amp;lon=15.7358551&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;gz=0;155765533;312039923;9558106;0;5877686;281865;5005646;422766;1524353;1900959;0;1672343 Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;. В этот же день на Восточном фронте войска ПНС подошли к посёлку [http://wikimapia.org/#lat=31.0532281&amp;lon=17)02489&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14915308/ru/Храва Харава]&lt;ref&gt;[http://www.cortezjournal.com/article/20110911/API/1109110541/Official:-Gadhafi's-son-al-Saadi-flees-to-Niger Libyan fighters battle in key loyalist town]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] Западный фронт войск ПНС из-за отсутствия снабжения и серьёзных потерь вынужден был отступить до посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3765028&amp;lon=15.3630066&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Геддахия] западнее Сирта.
 --&gt;
==== Беренсе штурм яһарға маташыу (15—18 сентябрь) ====
&lt;!--[[Файл:2011 Battle of Sirte.svg|thumb|350px|Сирт өсөн алыш]]
[[15 сентября]] войска ПНС (отряд «Тувар Мисрата», то есть «революционеры Мисураты») вышли к западным окраинам Сирта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |title=Libya interim govt says on outskirts of Sirte |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;, пересекли мост [http://wikimapia.org/#lat=31.2032352&amp;lon=16.5442944&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21500289/ru/мост-Эль-Гарбият Эль-Гарбият] и с ходу предприняли штурм города&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |title=Libya’s revolutionary fighters enter Qaddafi hometown Sirte, fight his loyalists |accessdate=2011-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916020434/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |archivedate=2011-09-16 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Осажденные войска Каддафи оказали ожесточенное сопротивление&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0920 Fri, 16 Sep 2011, 07:20 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |title=11 Anti-Khdhafi Fighters Killed in Battle for Sirte |accessdate=2011-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |archivedate=2015-09-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;, в результате чего штурм провалился&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0846 Fri, 16 Sep 2011, 06:46 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=571857&amp;cid=9 Штурм Сирта: противоречивые сведения]&lt;/ref&gt;. Тем не менее, войска ПНС сумели закрепиться на западных окраинах Сирта.

[[17 сентября]] на восточном фронте отряды ПНС сумели овладеть поселком Харава&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-17-2011-2114 Sat, 17 Sep 2011, 19:14 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Икенсе штурм яһарға маташыу (19—23 сентябрь) ====
&lt;!-- [[19 сентября]] войска Западного фронта ПНС предприняли вторую попытку штурма Сирта, не давшую значительных результатов&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |title=Mon, 19 Sep 2011, 02:39 GMT+3 |access-date=2011-09-19 |archive-date=2012-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107021203/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://modernghana.com/news/351765/1/anti-khadhafi-forces-admit-losses-in-sirte-offensiv.html Anti-Kadhafi forces admit losses in Sirte offensive]&lt;/ref&gt;. Войска Восточного фронта ПНС захватили посёлок [http://wikimapia.org/#lat=31.1114462&amp;lon=17.1488857&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20254075/ru/Эс-Султан Эс-Султан] в 50 км восточнее Сирта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |title=Libyan fighters inch toward Sirte |accessdate=2011-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428120416/http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Ближе к вечеру войска ПНС достигли восточного въезда в Сирт&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-20-2011-1048 Tue, 20 Sep 2011, 10:48 GMT+3]&lt;/ref&gt;, но были вынуждены отступить вследствие отсутствия боеприпасов и снабжения.

[[23 сентября]] войска Восточного фронта ПНС повторно взяли под свой контроль восточный въезд в Сирт&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120714165820/news.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8351352 NTC troops probe Gaddafi hometown]&lt;/ref&gt;, после чего продвинулись на запад ещё на 10 километров&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278 Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (24—30 сентябрь) ====
&lt;!-- [[24 сентября|24]]-[[25 сентября]] войска Западного фронта ПНС возобновили штурм Сирта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278? Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/201192444319839381.html Libyan fighters ready for final Sirte assault]&lt;/ref&gt;, в результате чего захватили район [http://wikimapia.org/#lat=31.2078464&amp;lon=16.5522981&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21611952/ru/Заафран Заафран] в 1 км от центра города&lt;ref&gt;[http://www.newszilla.eu/2011/09/libyans-fight-for-control-of-gaddafi.html Libyans fight for control of Gaddafi stronghold Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thedailystar.net/newDesign/latest_news.php?nid=32535 NTC forces enter Sirte]&lt;/ref&gt;. Однако, из-за высоких потерь войска ПНС были вынуждены отступить из центра города&lt;ref&gt;[http://www.twitvid.com/YPPWW NTC Fighters retreat to the outskirt of #Sirte #Libya 09.00GMT 25/9/11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112000619/http://www.twitvid.com/YPPWW |date=2012-01-12 }}&lt;/ref&gt;.

[[26 сентября]] войска Восточного фронта ПНС вошли в восточные пригороды Сирта&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-26-2011-1210 Mon, 26 Sep 2011, 10:10 GMT+3]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=E9yVOMGLi7U Ajazeera: Street By Street Battle on-going in Sirte 16.15GMT 26/9/2011]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=0e74g28wUAo Aljazeera Update: FF now consolidating positions on East Sirte 17.15GMT 29/9/2011]&lt;/ref&gt;, где завязались уличные бои.

[[27 сентября]] войска Восточного фронта ПНС захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.2097734&amp;lon=16.6311121&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/16587046/ru/Сиртский-коммерческий-порт порт Сирта]&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-27-2011-0949 Tue, 27 Sep 2011, 07:49 GMT+3]&lt;/ref&gt;. В этот же день из-за контратак войск Каддафи отрядам ПНС пришлось отступить из комплекса Угадугу.

[[28 сентября]] войска Западного фронта ПНС с южного направления захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.0707267&amp;lon=16.6113281&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1220892/ru/Аэропорт-Гардабия аэропорт Сирта]&lt;ref&gt;[http://aljazeera.com/news/africa/2011/09/2011928134252487233.html Libyan fighters 'capture' Sirte airport]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |title=Wed, 28 Sep 2011, 22:47 GMT+3 |access-date=2011-09-28 |archive-date=2012-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103112431/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, который ранее использовался силами Каддафи как позиция для ракетного и артиллерийского обстрела наступавших&lt;ref&gt;[https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAL5E7KT4YC20110929 Civilians flee Sirte battle, fighting hampers aid: U.N.]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең берләшеүе (1—6 октябрь) ====
&lt;!-- [[1 октября|1]]-[[3 октября]] войска Восточного фронта ПНС соединились с западной группировкой, после чего продолжили наступление на Сирт с южного направления. Плацдармом для наступления стал район [http://wikimapia.org/#lat=31.156794&amp;lon=16.6127443&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13358737/ru/Сиртское-кольцо «Сиртского кольца»], находящийся на пересечении южных и восточных дорог от города. Войскам ПНС удалось отсечь группировку войск Каддафи в районе Каср-абу-Хади&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4orSWl2hcO8 NTC fighters 'seal off' Gaddafi’s hometown]&lt;/ref&gt; от основных сил и полностью окружить город. Также войска ПНС захватили штаб батальона Саади Каддафи. После ожесточенных боев войска ПНС взяли под свой контроль район [http://wikimapia.org/#lat=31.0683006&amp;lon=16.6673756&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/19369961/ru/Каср-Абу-Хади Каср-абу-Хади]&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/23259/World/Region/Gaddafi-birthplace-Abu-Hadi-overrun.aspx Gaddafi birthplace Abu Hadi overrun]&lt;/ref&gt;, где родился полковник Каддафи&lt;ref&gt;[http://thedailynewsegypt.com/region/libya-eyes-symbolic-coup-in-qaddafi-birthplace.html Libya eyes symbolic coup in Qaddafi birthplace]&lt;/ref&gt;.

[[4 октября|4]]-[[5 октября]] в Сирте продолжились уличные бои, постепенно перемещавшиеся ближе к центру города&lt;ref&gt;[http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte Libyan government forces push into centre of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007190653/http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte |date=2011-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte/ Родной город Каддафи почти взят] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126072804/http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte |date=2012-01-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[6 октября]] войска Каддафи предприняли контратаку&lt;ref&gt;[http://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/libye-les-combats-s-intensifient-dans-les-rues-de-syrte_1037695.html Libye: les combats s’intensifient dans les rues de Syrte]&lt;/ref&gt;, которая была отбита войсками ПНС. В этот же день войска ПНС заняли [http://wikimapia.org/#lat=31.2113241&amp;lon=16.6228724&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21765073/ru/Гостиница-эль-Кардрбия гостиницу эль-Гардабия], боевые действия переместились в район домов возле побережья&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |title=Sniper fire holds up push into Gaddafi’s hometown |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Ҡаланың үҙәк өлөшөндәге һуғыштар (7—17 октябрь) ====
&lt;!-- [[7 октября|7]]—[[10 октября]] войска ПНС предприняли крупное наступление на город&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-oct-7-2011-1112 Fri, 7 Oct 2011, 09:12 GMT+3]&lt;/ref&gt;, в ходе которого овладели конференц-центром Угадугу, территорией университета Сирта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15229351 Libya NTC fight Gaddafi forces in streets of Sirte]&lt;/ref&gt; и больницей Ибн-Сина. Также были захвачены районы Сабамия и Эль-Гиза&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/10/2011109123523772491.html Libyan fighters push further into Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[11 октября|11]]—[[13 октября]] продолжились бои в основной части города, которые закончились отступлением отрядов ПНС под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c219/246760.html Под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи подразделения революционеров отступили из районов Сирта]&lt;/ref&gt;.

[[14 октября|14]]—[[17 октября]] войска ПНС предприняли новую атаку, начались бои в районах Аль-Доллар и Район № 2. Перед наступлением командование ПНС усилило свою группировку в Сирте танками&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&amp;sid=73&amp;nid=1818425659&amp;cid=309&amp;scid=-1&amp;title=National+News&amp;ith=9 |title=Libya government brings more tanks to smash Sirte resistance |accessdate=2011-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203125137/http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&amp;sid=73&amp;nid=1818425659&amp;cid=309&amp;scid=-1&amp;title=National+News&amp;ith=9 |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.
--&gt;
==== Сирт ҡалаһына штурмдың тамамланыуы (18—20 октябрь) ====
&lt;!-- [[18 октября|18]]—[[19 октября]] войска ПНС предприняли решительное наступление на остававшиеся под контролем войск Каддафи районы Сирта&lt;ref&gt;[http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 Fierce battle under way to crush last Gadhafi holdout] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118052641/http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;, в результате чего они заняли район Аль-Доллар&lt;ref&gt;[http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=7127 Al Qathafi Diehards in Sirte Keep Declaration of Normalcy in Abeyance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020015050/http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=7127 |date=2011-10-20 }}&lt;/ref&gt;.

[[20 октября]] состоялся штурм последних подконтрольных войскам Каддафи участков города&lt;ref&gt;[http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022040504/http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rt.com/news/gaddafi-stronghold-sirte-captured-271/ Gaddafi stronghold Sirte reportedly captured]&lt;/ref&gt;. Продолжилась зачистка местности&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111021004046/http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-fighters-capture-Gadhafi-hometown-of-Sirte-2227520.php#photo-1683086 Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102092329271942.html Gaddafi’s hometown of Sirte 'falls' to NTC]&lt;/ref&gt;, в результате которой был захвачен, а затем [[Убийство Муаммара Каддафи|зверски убит Муаммар Каддафи]], а позже расстрелян его сын Муттазим&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nY0rBMfFZNc فديو مقتل المعتصم ابن القذافي Video killed Gaddafi’s son Mutasim]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html Gaddafi Killed!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118085726/http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;. Некоторые сторонники Каддафи из обычных граждан, оставшиеся в городе, сообщили, что женщины и дети были убиты в результате перекрёстного огня или обстрела со стороны революционных сил. Поступали также сообщения о преследованиях и кражах со стороны революционеров; однако революционная армия заявила, что оставит безоружных гражданских лиц на произвол судьбы, и разрешила городским семьям доступ к продуктам питания и медицинской помощи&lt;ref name=&quot;telegraph_sirte&quot;&gt;{{cite news|last=Sherlock|first=Ruth|title=Gaddafi loyalists stranded as battle for Sirte rages|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=28 October 2011|newspaper=The Daily Telegraph|date=2 October 2011|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. После гибели Каддафи и взятия Сирта, [[Ливийская джамахирия]] прекратила своё существование ознаменовав победу ПНС&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|work=The Washington Post|date=20 October 2011|access-date=20 October 2011|title=Libyan prime minister confirms Gaddafi killed as Sirte is overrun|first=Craig|last=Whitlock|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021232033/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|archive-date=21 October 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Халыҡ-ара реакция ==
&lt;!-- 
После начала беспорядков большинство стран провели эвакуацию своих граждан с территории Ливии&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/politics/news/2011/02/21/567326-rzhd-evakuiruet-sotrudnikov-iz-livii.html РЖД эвакуирует сотрудников из Ливии]//Московский комсомолец,21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;[Китай завершил эвакуацию из Ливии более 35 тыс. своих граждан]&lt;/nowiki&gt;//[[РИА Новости]], 03.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html Deutsche Kriegsschiffe sollen bei Ausreise aus Libyen helfen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301021908/http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html |date=2011-03-01 }}//Deutsche Welle,24.02.2011{{ref-de}}&lt;/ref&gt;.

В ходе конфликта большинство членов ООН выступило против правительства Каддафи, призывая его уйти в отставку и передать всю власть Переходному Национальному Совету Ливии. Значительная часть мирового сообщества&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/22/calltoend/ Lenta.ru: В мире: Китай призвал свернуть военную операцию против Каддафи]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7tjxRTaOGcw Выступление министра иностранных дел РФ Сергея Лаврова по Ливии]&lt;/ref&gt; выступила за невмешательство во внутренние дела Ливии и скорейшее начало мирных переговоров. Однако, страны блока НАТО и некоторые государства Ближнего Востока (т. н. «Коалиция») предпочли вмешаться в ливийский конфликт и выступили за введение «бесполётной зоны» на большей территории Ливии. В результате голосования в ООН была принята «Резолюция Совета Безопасности ООН 1973» и одобрено введение «бесполётной зоны», что также позволило странам коалиции наносить удары с воздуха по войскам правительства Каддафи и проводить ограниченные наземные операции.

На протяжении всего конфликта некоторые страны делали попытки мирного урегулирования конфликта&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/5997102/ Мира в Ливии будет искать российский спецпредставитель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112030149/http://news.mail.ru/politics/5997102/ |date=2012-01-12 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;DIAA HADID [http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AZPHG&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT South African president: Gadhafi ready for truce]//[[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]],30 May 2011&lt;/ref&gt;. Муаммар Каддафи даже соглашался уйти в отставку на определённых условиях&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 Каддафи согласился уйти в отставку на своих условиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602092913/http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 |date=2011-06-02 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603075248/http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 |date=2011-06-03 }}//Радиостанция «[[Вести ФМ]]», 31 мая 2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6013899/ Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823221539/http://news.mail.ru/politics/6013899/ |date=2011-08-23 }}//Новости@Mail.ru, 31 мая 2011 г.&lt;/ref&gt;, которые, однако, не устроили страны коалиции.

Введение санкций против Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html Япония одобрила санкции против Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309201125/http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html |date=2011-03-09 }}//[[Росбалт]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt; и иностранное вмешательство в ход гражданской войны в Ливии сыграло ключевую роль в победе сторонников ПНС&lt;ref&gt;[https://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ Кровавая весна в пустыне // «Эксперт» № 30-31 (813) /30 июл 2012]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Мәғлүмәти һуғыш ==
=== Цензура ===
&lt;!-- Дочерняя компания Bull разработала программное обеспечение под названием Eagle, которое позволяло правительству Каддафи отслеживать интернет-трафик и которое было внедрено в Ливии в 2008 году с усовершенствованным функционированием в 2010 году&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/international/2011/09/01/01003-20110901ARTFIG00412-comment-j-ai-mis-8-millions-de-libyens-sur-ecoute.php |title=Comment j'ai mis 8 millions de libyens sur écoute|work=Le Figaro |location=France |access-date=11 September 2011|date=September 2011}}&lt;/ref&gt;. Правительство Каддафи отключило все интернет-коммуникации в Ливии и арестовывали ливийцев, которые давали телефонные интервью СМИ&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Ackerman |first=Spencer |url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223190740/http://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors |url-status=dead |archive-date=23 February 2011 |title=Desperate Gaddafi Bombs Protesters, Blocks Internet |date=22 February 2011 |magazine=[[Wired UK]] |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/news/2011/02/20/libya-governments-should-demand-end-unlawful-killings |title=Libya: Governments Should Demand End to Unlawful Killings|date=20 February 2011 |publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Ливийские власти запретили международным журналистам вести репортажи из Ливии, кроме как по приглашению правительства Каддафи&lt;ref&gt;{{cite news|last=Williams|first=Jon |url=https://www.bbc.co.uk/blogs/theeditors/2011/02/reporting_from_libya.html |title=The Editors: The Difficulty of Reporting from Inside Libya |work=BBC News|date=19 February 2011 |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/02/20/3143581.htm |title=Libya Fights Protesters with Snipers, Grenades|work=ABC News|date=20 February 2011 |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |title=Libya Witness: 'It's Time for Revolt. We Are Free' |work=Euronews |date=23 February 2011 |access-date=26 March 2011 |archive-date=28 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |date=28 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. 21 февраля, газета [[The New York Times]] сообщила, что Каддафи пытался пресечь утечку информации из Ливии&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;/&gt;. Несколько жителей сообщали, что сотовая связь была отключена, и даже стационарная телефонная связь была спорадической&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/02/22/world/africa/22libya.html|title=Qaddafi's Grip Falters as His Forces Take On Protesters |date=21 February 2011 |work=The New York Times |first1=David D. |last1=Kirkpatrick |first2=Mona |last2=El-Naggar}}&lt;/ref&gt;. Однако каждый день новые кадры, снятые камерами мобильных телефонов, попадали на [[YouTube]] и в международные СМИ. Журналисты и так называемые «исследователи в области прав человека» ежедневно звонили сотням гражданских лиц на территории, контролируемой правительством.

В городе Мисурата лидеры мятежников ввели ограничения в отношении иностранных средств массовой информации. Журналистам не разрешили выехать в деревню Дафния, и их вернули обратно на контрольно-пропускные пункты, удерживаемые мятежниками. Журналисты могли пользоваться только официально утверждёнными переводчиками&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20110623114804/http://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | url-status=dead | archive-date=23 June 2011 | work=Bloomberg | first=Chris | last=Stephen | title=Rebel Leaders in Libya's Misrata Curb Press Freedoms as Casualties Mount | date=22 June 2011}}&lt;/ref&gt;.

Международные журналисты, пытавшиеся освещать события, подверглись нападениям со стороны сил Каддафи. Съёмочная группа британской службы [[Би-би-си]] была избита, поставлена к стене солдатами Каддафи, которые затем произвели выстрелы над головами журналистов, смеясь над ними после этого&lt;ref&gt;{{cite news |last=Spencer|first=Richard|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=BBC Crew Beaten and Given Mock Executions|date=9 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London |access-date=27 March 2011}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. Журналист, работающий в британской леволиберальной газете [[The Guardian]], и ещё один бразильский журналист были задержаны. Журналист [[Аль-Джазира|Аль-Джазиры]] Али Хасан аль-Джабер был убит и, по–видимому, стал преднамеренной мишенью&lt;ref&gt;{{cite web|publisher = [[Amnesty International]]|url = https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|title = Killing of Al Jazeera Journalist Condemned|date = 13 March 2011|access-date = 27 March 2011|archive-date = 17 February 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13 |date=17 February 2015 }}&lt;/ref&gt;. Солдаты Каддафи неделю держали в плену четырёх журналистов [[The New York Times]] – Линси Аддарио, Энтони Шадида, Стивена Фаррелла и Тайлера Хикса&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/01/libya.ac360.missing.journalists/index.html Freed journalists await word on missing driver, reflect on Libyan captivity]. CNN. 2 April 2011&lt;/ref&gt;. Гражданин Ливии журналист Мохаммед Наббус был застрелен в голову солдатами Каддафи вскоре после разоблачения ложных сообщений правительства Каддафи, связанных с объявлением о прекращении огня&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;{{cite news|last = Wells |first = Matt|url = https://www.theguardian.com/world/blog/2011/mar/19/mohammad-nabbous-killed-libya|title = Mohammad Nabbous, face of citizen journalism in Libya, is killed|work=The Guardian|access-date=19 March 2011|date=19 March 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Халыҡ-ара киң мәғлүмәт саралары ===
&lt;!-- После начала революции ливийским студентам, обучающимся в США, якобы звонили из посольства Ливии, инструктируя их присоединиться к митингам в поддержку Каддафи угрожая в противном случае лишить их стипендий, даваемых правительством. Посол Каддафи опроверг эти сообщения&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011217184949502493.html| title=Libyans in US Allege Coercion| publisher=Al Jazeera|last=Hill|first=Evan| date=17 February 2011|access-date=27 March 2011}}&lt;/ref&gt;.

Помощники Каддафи также организовывали экскурсии для иностранных журналистов в Триполи. Корреспондент [[The Economist]] в Триполи отмечал: «Картина, представленная режимом, часто быстро разваливается. Гробы на похоронах иногда оказывались пустыми. Места взрывов перерабатываются. Раненый семилетний ребёнок в больнице стал жертвой автокатастрофы, согласно записке, тайно переданной медсестрой. Журналисты, которые указывают на такое вопиющее искажение фактов, подвергаются нападкам в коридорах отеля»&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/07/reporting-libya | title=Reporting from Libya – Close your window |newspaper=The Economist | date=1 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

Британская газета [[The Guardian]] описала Джамахирию как «Северную Корею с пальмами». Журналистам не разрешалось никуда ходить или с кем-либо разговаривать без разрешения официальных лиц Джамахирии, которые всегда следовали за ними. Журналисты, которые не освещали события так, как предписывали официальные лица Джамахирии, сталкивались с проблемами и внезапными депортациями&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/13/foreign-journalists-rixos-hotel-tripoli | title=No freedom for foreign press at Tripoli's Rixos hotel |work=The Guardian |location=London | date=14 April 2011| first=Harriet | last=Sherwood}}&lt;/ref&gt;.

В июне 2011 года [[Amnesty International]] раскритиковала «освещение в западных СМИ», которое «с самого начала представляло очень односторонний взгляд на логику событий, изображая протестное движение как исключительно мирное и неоднократно предполагая, что силы безопасности Джамахирии необъяснимо убивали безоружных демонстрантов, которые не представляли угрозы национальной безопасности»&lt;ref name=&quot;AmnestyRape&quot;/&gt;. На протяжении всего конфликта из Ливии поступала противоречивая информация, в том числе некоторые западные СМИ к примеру такие как [[The Guardian]], [[CNN]] и [[The New York Times]], основываясь на данных телекомпаний [[Аль-Джазира]] и [[Аль-Арабия]], значительно нагнетали обстановку в Ливии и выдавали за реальность ложные факты&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]//[[Взгляд.ru]],09.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Некоторые обозреватели считают, что в Ливии впервые были применены в мировом масштабе технологии информационной войны&lt;ref&gt;Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=2011-03-06 }}//Санкт-Петербургский центр изучения современного Ближнего Восток&lt;/ref&gt;.

Также необъективную информацию предоставлял британский телеканал [[Би-би-си]]. Так, по словам руководителя службы новостей Хелен Боуден объективности освещения помешали слишком тесные связи с «повстанцами». Также часто использовалась неподтверждённая информация&lt;ref&gt;[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Эҙемтәләре ==
Ливиялағы Граждандар һуғышы Ғәрәп яҙы барышында ҡорбандар һаны буйынса өсөнсө иң ҙур (Сүриәләге һәм Йемендәге һуғыштарҙан һуң) конфликт була. 2011 йылдың август аҙағына ҡарата һәләк булыусылар һаны 50 мең кешегә етте&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;.

Һуғыш ил иҡтисадына, тәү сиратта уның тышҡы сауҙаһына көслө һөжүм яһай. Мәҫәлән, Ливияның Европа союзы менән тауар әйләнеше 2011 йылда 2010 йыл кимәленең өстән бер өлөшөн тиерлек (ул ваҡытта ул 35 миллиард доллар самаһы ине) тәшкил иткән&lt;ref name=autogenerated7&gt;Эль С. Современное состояние торговых отношений между Ливией и Европейским Союзом // Современные проблемы науки и образования. — 2014. — № 3. — С. 358&lt;/ref&gt;. Әммә 2012 йылда уҡ Европа союзы менән тауар әйләнеше 2010 йыл кимәленән артҡан&lt;ref name=autogenerated7 /&gt;.
&lt;!-- 
Несмотря на поражение сторонников Каддафи, захват его последних городов и смерть, [[Каддафи, Саиф аль-Ислам|Саиф аль-Ислам]], сын и преемник Каддафи, продолжал скрываться в южном регионе Ливии до своего пленения в середине ноября. Кроме того, некоторые лоялистские силы перешли границу [[Нигер]]а, хотя попытки побега переростали в насилие, когда их обнаруживали нигерийские войска.

Последствием свержения в 2011 году Муаммара Каддафи стал кризис в [[Мали]], когда на малийскую территорию хлынули беженцы из племен [[Туарегское восстание (2012—2013)|туарегов]]. Заняв северную часть Мали, они провозгласили там независимое государство [[Азавад]]. Позднее туарегов с подконтрольных территорий вытеснили экстремисты.

Спорадические столкновения между силами ПНС и бывшими лоялистами также продолжались по всей Ливии с низкой интенсивностью. 23 ноября 2011 года в столкновениях в [[Бани-Валид]]е были убиты семь человек, пятеро из них из числа революционных сил и один сторонник Каддафи&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|title=Fresh clashes in Libya's Bani Walid; U.N. says 7,000 held in militia prisons|date=23 November 2011|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|agency=Agence France-Presse|location=Bani Walid and Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104002523/http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|archive-date=4 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Боевые действия вспыхнули 3 января 2012 года в здании, которое при правительстве Каддафи использовалось в качестве штаб-квартиры разведки&lt;ref name=alarabiya0301&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|title=Abdul Jalil appoints head of Libyan armed forces, warns of civil war|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|location=Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103233900/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|archive-date=3 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Абдул Джалиль, председатель ПНС, предупредил ливийцев, что страна может скатиться к новой гражданской войне, если они прибегнут к силе для урегулирования своих споров&lt;ref name=alarabiya0301/&gt;. Сообщалось, что в результате этих событий пять человек погибли и по меньшей мере пять получили ранения&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-16395533|work=BBC|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|title=Deadly clash of militias in Libyan capital Tripoli}}&lt;/ref&gt;.

Также 3 января правительство Ливии назначило отставного генерала из Мисураты Юселя аль-Манкуоша главой вооружённых сил страны&lt;ref&gt;{{cite news|last=Cunningham|first=Erin|title=Will new army chief end the bloodshed in Libya?|url=http://www.globalpost.com/dispatches/globalpost-blogs/the-casbah/libya-appoints-head-new-army|access-date=6 January 2012|newspaper=GlobalPost|date=4 January 2012}}&lt;/ref&gt;.

23 января Бани-Валид был захвачен боевиками местных племён из-за неспособности ПНС сотрудничать с ними&lt;ref name=norevolt&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|url-status=dead|archive-date=30 April 2012|title=UPDATE 1-Anger, chaos but no revolt after Libya violence|date=24 January 2012|access-date=24 January 2012|agency=Reuters Africa|location=Bani Walid|first=Oliver|last=Holmes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124 |date=30 April 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;. Сообщалось, что местные силы применяли тяжёлое вооружение и насчитывали 100–150 человек&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;. Восемь бойцов ПНС были убиты и по меньшей мере 25 ранены, остальные бежали из города&lt;ref name=norevolt/&gt;. Также сообщалось о столкновениях в Бенгази и Триполи&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;.

ПНС функционировал в качестве временного законодательного органа в течение переходного периода. В начале мая 2012 года он принял свои самые радикальные меры на сегодняшний день, предоставив иммунитет бывшим революционерам за действия, совершённые во время гражданской войны, и приказав, чтобы все задержанные, обвиняемые в борьбе на стороне Каддафи, были преданы суду или освобождены к 12 июля 2012 года. ПНС также принял Закон № 37, запрещающий публикацию «пропаганды», критикующею революцию, ставящей под сомнение авторитет руководящих органов Ливии или восхваляющей Муаммара Каддафи, его семью, его правительство или идеи Зелёной книги&lt;ref name=&quot;immunity&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.alarabiya.net/articles/2012/05/03/211978.html|publisher=Al Arabiya|title=Libya grants immunity to 'revolutionaries'|date=3 May 2012|access-date=6 May 2012}}&lt;/ref&gt;.

Отчёт [[The Independent]] за сентябрь 2013 года показывает, что Ливия погрузилась в худший политический и экономический кризис со времён поражения Каддафи. Добыча нефти почти полностью прекратилась, и правительство передало контроль над значительными районами страны ополченцам, в то время как насилие усилилось по всей стране&lt;ref name=&quot;TheIndepenedentLawlessness&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/special-report-we-all-thought-libya-had-moved-on--it-has-but-into-lawlessness-and-ruin-8797041.html|title=Special report: We all thought Libya had moved on – it has, but into lawlessness and ruin|date=3 September 2013|access-date=12 September 2013|location=London|work=The Independent|first=Patrick|last=Cockburn}}&lt;/ref&gt;. К маю 2014 года конфликты между несколькими группировками в Ливии переросли во [[Гражданская война в Ливии (2014—2020)|вторую гражданскую войну]].
 --&gt;

== Хәрби енәйәттәр ==
&lt;!-- 
В начале войны в Ливии 26 февраля 2011 [[Совет Безопасности ООН]] принял резолюцию 1970, в которой было сказано: СБ ООН постанавляет передать вопрос о ситуации в Ливийской Арабской Джамахирии в период с 15 февраля 2011 года на рассмотрение Прокурора Международного уголовного суда. 16 мая прокуратура [[Международный уголовный суд|МУС]] потребовала санкции на арест Муаммара Каддафи по обвинению в преступлениях против человечности. 27 июня Международный уголовный суд выдал ордер на арест Муаммара Каддафи, Сейфа аль-Ислама и главы разведслужбы страны Абдуллы ас-Сенусси по обвинению в наборе наёмников и нападениях на участников антиправительственных демонстраций и других преступлениях&lt;ref&gt;[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]&lt;/ref&gt;.

В докладе, который был подготовлен авторитетной международной правозащитной организацией Human Rights Watch, базирующейся в Нью-Йорке, говорится, что расправа над лидером Ливийской Джамахирии Муаммаром Каддафи и его окружением, устроенная 20 октября 2011 года, представляет собой военное преступление.

По словам её экспертов, собранные ими новые данные указывают на «очевидную казнь» без суда и следствия боевиками «базирующихся в Мисурате вооружённых группировок» не только Муаммара Каддафи и его сына Мутассима, но и «десятков пленников» из числа тех, кто находился в окружении прежнего ливийского руководителя в последний день его жизни. Мятежники &quot;казнили по меньшей мере 66 пленников в находящейся поблизости гостинице «Махари». Полученная Human Rights Watch информация указывает на то, что Мутассим Каддафи, раненный при первоначальном боестолкновении автоколонны отца и повстанцев, был доставлен живым из Сирта в Мисурату, где его вскоре убили. Сам истекавший кровью Муаммар Каддафи был зверски избит. Кроме того, его кололи штыком, свидетельствует организация, ссылаясь на видеозаписи, сделанные самими мятежниками на камеры мобильных телефонов.

В соответствии с изложенными в докладе сведениями, 22 октября 2011 года сотрудники Human Rights Watch обнаружили в гостинице «Махари» останки не менее 53 человек, причём у многих из погибших руки были связаны за спиной&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2012/10/18/603075.html Взгляд. HRW: Убийство Каддафи — не расследованное военное преступление. 18 октября 2012, 05:41]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Мәҙәни йоғонтоһо ==
&lt;!-- {{Quote box|width=|bgcolor=#c6dbf7|align=right|title = Аль-Суал (Вопрос)&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;|&lt;poem&gt;
Муаммар: Ты никогда не служил людям
Муаммар: Тебе лучше сдаться
Исповедоваться. Ты не можешь убежать
Наша месть настигнет тебя
Как поезд с рёвом проносится сквозь стену
Мы утопим тебя.
&lt;/poem&gt;}}

[[Рэп]], [[хип-хоп]] и [[традиционная музыка]], наряду с другими жанрами, сыграли большую роль в поощрении инакомыслия против правительства Каддафи. Музыка контролировалась, а несогласные деятели культуры арестовывались или подвергнуты пыткам в странах, где произошла [[арабская весна]], включая Ливию&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;. Музыка обеспечила важную платформу для общения между демонстрантами. Это помогло создать моральную поддержку и поощряло дух восстания против правительств&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.freemuse.org/sw41490.asp|title=Hip-hop is a soundtrack to the North African revolt|date=2011-04-20|work=Free Muse – Freedom of Musical Expression|publisher=Freemuse, Copenhagen, Denmark|access-date=2011-08-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp|archive-date=2011-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;.
Анонимный хип-хоп-исполнитель по имени Ибн Табит дал голос «лишённым гражданских прав ливийцам, ищущим ненасильственный способ выразить свою политическую позицию»&lt;ref name=&quot;Lane 30 March 2011&quot;&gt;{{cite news|last=Lane|first=Nadia|date=2011-03-30|url=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-582738|title=Libyan Rap Fuels Rebellion|publisher=CNN|access-date=16 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |title=Ibn Thabit: The Beat Behind Libya's Revolution |date=2011-08-08 |publisher=Aslan Media |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909082334/http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |archive-date=2011-09-09}}&lt;/ref&gt;. На своем веб-сайте Ибн Табит сказал, что он «нападает на Каддафи своей музыкой с 2008 года», когда он опубликовал свою первую песню в интернете под названием «Муаммар — трус»&lt;ref name=&quot;Lane 30 March 2011&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |archive-url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |url-status=dead |archive-date=2012-09-18 |title=Top Five Arab Spring Hip-Hop Songs |publisher=NPR |date=2011-06-22 |work=The New Significance (webzine) |access-date=2011-08-13 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |date=2012-09-18 }}&lt;/ref&gt;. Текст песни «Аль-Суал», выпущенный Ибн Табитом на YouTube 27 января 2011 года, за несколько недель до начала беспорядков в Ливии, свидетельствует о настроениях повстанцев&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;.

Некоторые группы, такие как рок-группа из Бенгази под названием «Парни из подполья», использовали метафоры, чтобы скрыть осуждение властей. Группа выпустила песню незадолго до восстания под названием «Как всегда говорит мой отец», чтобы высмеять автократического вымышленного мужчину-главу семьи, который был завуалированной ссылкой на Каддафи&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;.
--&gt;
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Навигация}}
* Ливияға интервенция
* [[Ғәрәп яҙы]]
* [[Тәрбил Фәтхи]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|30em|refs}}
&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot;&gt;{{cite book | last=Vandewalle | first=Dirk J. | title=A history of modern Libya | location=Cambridge| publisher=Cambridge University Press | year=2006 | isbn=0-521-85048-7| url=https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand | url-access=registration | access-date=26 August 2011 | page=[https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand/page/124 124]}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;guardian-2011-08-24&quot;&gt;{{cite news|title=Street fighting rages in Tripoli as Gaddafi loyalists fight rearguard action|url=https://www.theguardian.com/world/2011/aug/24/fighting-tripoli-gaddafi-libya|access-date=25 August 2011|newspaper=The Guardian|date=2011-08-25|first1=Martin|last1=Chulov|first2=Luke|last2=Harding|first3=Julian|last3=Borger|location=London}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;tut.by&quot;&gt;[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=2018-11-30 }} — TUT.BY, 2 марта 2011&lt;/ref&gt;
}}

== Әҙәбиәт ==
* Шугалей М. А., Бурикова И. С., Суханов О. В., [[Юрьев, Александр Иванович|Юрьев А. И.]] [https://shugalei-film.com/wp-content/themes/shugaley/doc/doklad.pdf Триполи как социальный лифт для ИГИЛ (террористическая организация)] / Коллективная монография по результатам исследований Максима Шугалея / Под науч. ред. проф. А. И. Юрьева. — СПб, 2020. — 115 с.
* {{нп3|Форте, Максимилиан|Forte M. C.||Maximilian Forte}} Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa. Montreal: Baraka Books, 2012. — 352 p. ISBN 978-1-926824-52-9.

== Һылтанмалар ==
* Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372155 Мятеж в пустыне] // [[Известия]], 09.03.2011
* Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372213 Война в песочнице] // [[Известия]], 10.03.2011
* [https://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.] // «[[Эхо Москвы]]», 20.03.2011
* Жәмал О., Сайченко М. [https://web.archive.org/web/20130419211857/http://izvestia.ru/story/191 Ливийский дневник]
* Силантьев П. [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] // [[Независимая газета]], 23.06.2011
* [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии]
* [https://m.kp.by/daily/25664/825870/ «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане»]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Комсомольская правда]], 06.04.2011 {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}
* Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео)
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Волнения в арабском мире (2010—2011)}}

[[Категория:Зимбабвелағы һуғыштар]]
[[Категория:Ливияла Граждандар һуғышы| ]]
[[Категория:Ливияның сәйәсәте]]
[[Категория:2011 йылдың феврале]]
[[Категория:Ливияла 2011 йыл]]
[[Категория:2011 йыл конфликттары]]
[[Категория:XXI быуат һуғыштары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>7ruthasx00qu41oxnjyv40xi63q22kd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кинйәбулатов Ҡадир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187268</id>
    <revision>
      <id>1302704</id>
      <parentid>1271993</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T13:58:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5100" sha1="76wcnndqodn0zmu8bjozvlfasn1av2b" xml:space="preserve">{{Ук}}{{ФШ|Кинйәбулатов}}
'''Кинйәбулатов Ҡадир''' ([[1913 йыл]] — ?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[Ленин ордены]] кавалеры (1941).

== Биографияһы ==
Ҡәҙир Кинйәбулатов 1913 йылда тыуған. [[1940 йыл]]да Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 136-сы уҡсылар дивизияһының 733-сө уҡсылар полкының&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/warunit/id12450/?static_hash=80261ec068b8e8094f0107e95c3f3096v1 733 стрелковый полк 136 стрелковой дивизии (I) (733 сп)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221218113258/https://pamyat-naroda.ru/warunit/id12450/?static_hash=80261ec068b8e8094f0107e95c3f3096v1 |date=2022-12-18 }}&lt;/ref&gt; 5-се уҡсылар ротаһында пулеметсы була. [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ы]] Ворошиловград өлкәһендәге Дьяково ауылы янындағы алыштарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәтә. 1941 йылдың 8 ноябрендә пулемет уты менән дошмандың 60 һалдатын юҡ итә.
{{Цитата|8 ноября 1941 года в районе села Дьякова на третий взвод 5-ой стрелковой роты в атаку шла фашистская рота. Первый номер ручного пулемета красноармеец Кинзебулатов спокойно приготовился отражать надвигавшигося противника. Хлоднокровно и уверенно товарищ Кинзебулатов уничтожал нахального врага. Только за 8 ноября 1941 года пулеметчик Кинзебулатов уничтожил 60 человек фашистов. «60 фашистов только убитыми, а сколько раненных я несчитал».  Отразив атаку противника красноармеец Кинзебулатов оказал помощь раненным товарищам и вынес с поля боя двоих раненных из своего отделения.

За проявленное мужество, храбрость и геройство красноармеец Кинзебулатов Кадыр представляется к высшей правительственной награде Ордену Ленина с присвоением звания ГЕРОЯ СОВЕТСКОГО СОЮЗА.
 
Командир 733 сп полковник:  /Таванцев/&lt;br&gt;
Военком 733 сп бат.комиссар: /Якушенко/&lt;br&gt;    
11 ноября 1941 года.
|}} тигән мәғлүмәт бар Память народа 1941—1945 сайтында&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10843097/?static_hash=80261ec068b8e8094f0107e95c3f3096v1 Страница:9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221218113254/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10843097/?static_hash=80261ec068b8e8094f0107e95c3f3096v1 |date=2022-12-18 }}&lt;/ref&gt;
Батырлығы өсөн [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелеү менән бергә Ленин орденына тәҡдим ителә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74079501/ Память народа 1941—1945 сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221220050109/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74079501/ |date=2022-12-20 }}&lt;/ref&gt;. Кинйәбулатов Ҡәҙирҙең ҡаһарманлығы «Северокавказцы в боях за Родину» китабында телгә алына&lt;ref&gt;[https://veteran1945.jimdofree.com/вернулись/кинзибулатов-кадыр/ Кинзибулатов Кадыр]{{Недоступная ссылка|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://sosof.narod.ru/skvo-8.htm Северокавказцы в боях за Родину]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ленин ордены]] (1941)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10843097/ «Память народа». Кинзибулатов Кадыр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221218113251/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10843097/ |date=2022-12-18 }}&lt;/ref&gt;

== Сығанаҡтар ==
* {{Бурзянская энциклопедия|Кинзибулатов Кадыр|страница = 274}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>76wcnndqodn0zmu8bjozvlfasn1av2b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маликов Зәки Рамаҙан улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187372</id>
    <revision>
      <id>1302733</id>
      <parentid>1251224</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T23:51:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9042" sha1="pm177g1l1vmnfvcq5h7bn82g0818hgj" xml:space="preserve">{{ФШ|Маликов}}
{{Ук}}
'''Маликов Зәки Рамаҙан улы''' ([[7 ғинуар]] [[1923 йыл]] — [[9 май]] [[2011 йыл]]) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры

== Биографияһы ==
Зәки Рамаҙан улы Маликов 1923 йылдың 7 ғинуарында [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]]ның [[Йылайыр кантоны]] (хәҙер [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бөрйән районы]]) [[Байназар]] ауылында тыуған.

Зәки Рамаҙан улы 1942 йылдың май айында [[Бөрйән районы хәрби комиссариаты]] тарафынан хәрби хеҙмәткә алына һәм [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһына [[Рига]]нан эвакуацияланып килгән хәрби пехота училищеһына уҡырға ебәрелә. Сержант званиеһы бирелә һәм сентябрь айында ашығыс рәүештә фронтҡа ебәрелә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/warunit/id13046/?static_hash=7352f459e69de54a3442e9b91341e9cfv1 92 стрелковый полк 201 стрелковой дивизии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221223131624/https://pamyat-naroda.ru/warunit/id13046/?static_hash=7352f459e69de54a3442e9b91341e9cfv1 |date=2022-12-23 }}&lt;/ref&gt;. [[Бөйөк Ватан һуғышы|Һуғышта]] 201-се уҡсылар дивизияһының 92-се уҡсылар полкы һәм 87-се уҡсылар дивизияһының 264-се гвардия уҡсылар полкы&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/warunit/id14747/?static_hash=7352f459e69de54a3442e9b91341e9cfv1 264 гвардейский стрелковый полк 87 гвардейской стрелковой дивизии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221223131612/https://pamyat-naroda.ru/warunit/id14747/?static_hash=7352f459e69de54a3442e9b91341e9cfv1 |date=2022-12-23 }}&lt;/ref&gt; составында була. [[Волгоград|Сталинград]] ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнаша, Ростов тирәһендә һуғышта була. 1943 йылдың 5 ғинуарында ҡаты яралана һәм госпиталдә дауалана. Сентябрь айынан Ленинград фронтының Волхов төркөмөндә йәнә һуғышҡа инә. Блокаладағы Ленинградты азат итеп, [[Латвия]]ға тиклем ҡыуыша. [[Еңеү көнө|Еңеү]]ҙе шунда ҡаршылай. Һуғыш тамамланыуға ҡарамаҫтан, 1945 йылдың 25 сентябренә тиклем [[Тажикстан]] сиктәрендә була.

Хәрби хеҙмәттән 1950 йылда демобилизациялана.

Маликов Зәки Рамаҙан улы 2011 йылдың 9 майында вафат була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1516277618/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DМаликов%20%26first_name%3DЗаки%26middle_name%3DРамазанович%26date_birth_from%3D1923%26static_hash%3D7352f459e69de54a3442e9b91341e9cfv1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_yubileinaya_kartoteka1516277618 Орден Отечественной войны II степени Документ в юбилейной картотеке]&lt;/ref&gt;
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (9 май 1945)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1378836794/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DМаликов%20%26first_name%3DЗаки%26middle_name%3DРамазанович%26date_birth_from%3D1923%26static_hash%3D7352f459e69de54a3442e9b91341e9cfv1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_yubileinaya_kartoteka1516277618 Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» Наградной документ]&lt;/ref&gt;
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн»]] миҙалы (30 июль 1944)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie35143237/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DМаликов%20%26first_name%3DЗаки%26middle_name%3DРамазанович%26date_birth_from%3D1923%26static_hash%3D7352f459e69de54a3442e9b91341e9cfv1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_yubileinaya_kartoteka1516277618 Медаль «За отвагу» Наградной документ]&lt;/ref&gt;
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (14 май 1945)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie25616303/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DМаликов%20%26first_name%3DЗаки%26middle_name%3DРамазанович%26date_birth_from%3D1923%26static_hash%3D7352f459e69de54a3442e9b91341e9cfv1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_yubileinaya_kartoteka1516277618 Медаль «За отвагу» Наградной документ]&lt;/ref&gt;
* [[«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы]]

== Сығанаҡтар ==
* Бурзянская энциклопедия&lt;ref&gt;{{Бурзянская энциклопедия|Маликов Заки Рамазанович|страница = 332}}&lt;/ref&gt;
* Память народа сайты&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/?adv_search=y&amp;last_name=Маликов%20&amp;first_name=Заки&amp;middle_name=Рамазанович&amp;date_birth_from=1923&amp;static_hash=7352f459e69de54a3442e9b91341e9cfv1&amp;data_vibitiya_period=on&amp;group=all&amp;types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:pdv_kart_in:pdv_kart_in_inostranec:pamyat_voenkomat:potery_vpp:pamyat_zsp_parts:kld_ran:kld_bolezn:kld_polit:kld_upk:kld_vmf:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_rvk_extra:potery_isp_extra:same_doroga&amp;page=1&amp;grouppersons=1 Маликов Заки Рамазанович]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөрйән районында тыуғандар]]
[[Категория:Байназар]]</text>
      <sha1>pm177g1l1vmnfvcq5h7bn82g0818hgj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нәҙершин Зәки Аҡйегет улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189837</id>
    <revision>
      <id>1302771</id>
      <parentid>1225087</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T10:37:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2327" sha1="5ihe5wxv52nza32cfe0jny2ipb71jwn" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Нәҙершин Зәки Аҡйегет улы''' (1914 йыл — ???) — [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет-фин]], [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнеүсе

== Биографияһы ==
Зәки Аҡйегет улы Нәҙершин 1914 йылда [[Орск өйәҙе]] [[Ырымбур губернаһы]] (хәҙер [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрйән районы]]) [[Тимер (Бөрйән районы)|Тимер]] ауылында тыуған.

[[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] сафына 1937 йылда алына. Бөйөк Ватан һуғышында Калинин (1941), Смоленск (1942), Ленинград (1943—1944) фронттарында була. Выборг операцияһында 72-се Ҡыҙыл Байраҡлы Павловский уҡсы дивизияһының 187-се уҡсы полкының&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/warunit/id11888/?static_hash=fb9333f9ea58716a9c5f7e3c418fc2e4v2 187 стрелковый полк 72 стрелковой дивизии (187 сп)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230318063606/https://pamyat-naroda.ru/warunit/id11888/?static_hash=fb9333f9ea58716a9c5f7e3c418fc2e4v2 |date=2023-03-18 }}&lt;/ref&gt; отделение командиры вазифаһында ҡатнаша.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34693065/ Документы о награждении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230318063604/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34693065/ |date=2023-03-18 }}&lt;/ref&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{Бурзянская энциклопедия|Надршин Закий Акзигитович|страница =369}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөрйән районы]]</text>
      <sha1>5ihe5wxv52nza32cfe0jny2ipb71jwn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мукузани (шарап)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191809</id>
    <revision>
      <id>1302744</id>
      <parentid>1274136</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T04:03:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7406" sha1="eu9l96pu3nga9ucb35hgprk9smwgqtk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мукузани''' ({{Lang-ka|მუკუზანი}}) ҡоро [[Ҡыҙыл шарап|ҡыҙыл төҫтәге]] [[Грузия|грузин]] [[Шарап|шарабы]], [[Грузияла шарап яһау|грузин шарап яһау оҫталығы]] «визит карточкаларының» береһе. 1888 йылдан алып етештерелә, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] 4-се һан аҫтында етештерелә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://wine.vintagetorg.com/images/stories/foto/new3392.jpg |title=Этикетка |access-date=2020-01-05 |archive-date=2020-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102133340/https://wine.vintagetorg.com/images/stories/foto/new3392.jpg |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. Һаҡланған шараптың 10,5—12,5 % спирт өлөшө һәм 6,07,0 % титрланған кислоталылығы бар.

Мукузани (Гурджаан муниципалитеты) кахетин ауылы районында саперави сортлы йөҙөмдән эшләнә&lt;ref&gt;Законом Грузии «О контролируемых регионах происхождения вин» от 2010 года название Мукузани включено в список [[Апелляция (виноделие)|апеласьонов]] Грузии, то есть не может быть использовано производителями вина за пределами соответствующего географического региона.&lt;/ref&gt;. 2014 йылда был шараптың виноградар базаһы сиктәре (йәғни аппелласьон сиктәре) киңәйтелгән&lt;ref&gt;[http://novosti.hvino.com/2014/02/blog-post_17.html Hvino-Новости | Новости виноделия Грузии: Расширяется зона места происхождения названия вина «Мукузани»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230310092547/http://novosti.hvino.com/2014/02/blog-post_17.html |date=2023-03-10 }}&lt;/ref&gt;.

[[СССР тарҡалыуы|СССР тарҡалғандан]] һуң, Грузияның бөтә ҡыҙыл шараптары араһында мукузани сифатлы ҡоро шараптарға ҡарата хәҙерге донъя талаптарының иң өҫтөнлөклөһө тигән фекер барлыҡҡа килә. «Мукузаниҙа — яҡшы структуралы, юғары сыҙамлыҡ потенциалы булған тәрән шарап»&lt;ref&gt;[https://swn.ru/articles/saperavi Грузинское вино Саперави: особенности и культура употребления, история, вкус, характеристики]&lt;/ref&gt;. Райондың үҙенсәлекле терруары Мукузаниҙы саперави йөҙөмөнән етештерелгән башҡа шараптарға ҡарағанда тәме ҡатмарлыраҡ, тип раҫлана&lt;ref&gt;https://www.wine-searcher.com/regions-mukuzani&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.hvino.com/2017/09/winery-kharebas-chief-winemaker-on-what.html Hvino News | Georgian Wine News: Winery Khareba’s chief winemaker on what makes the brand a winner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230310092547/http://news.hvino.com/2017/09/winery-kharebas-chief-winemaker-on-what.html |date=2023-03-10 }}&lt;/ref&gt;.

Традиция буйынса, Мукузаниҙың Грузияның шул уҡ сорт виноградтан етештерелгән башҡа ҡоро шараптарынан принципиаль айырмаһы булып имән мискәләрҙә (барактар) өс йылдан кәм булмаған ваҡыт һаҡлау тора тип һанала&lt;ref&gt;[https://club-advokat.com/georgia Вина недели: Грузинские автохтонные вина]&lt;/ref&gt;. Әммә 2013 йылға ҡарата Грузияның шарап тураһындағы законы был атама менән шараптың имән мискәләрҙә генә түгел, хатта нейтраль һауыттарҙа һаҡлауҙың бер ниндәй ҙә минималь мөҙҙәте билдәләмәй&lt;ref&gt;[http://novosti.hvino.com/2013/08/blog-post_10.html Hvino-Новости | Новости виноделия Грузии: Грузия — пара слов по АОС винам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230310092548/http://novosti.hvino.com/2013/08/blog-post_10.html |date=2023-03-10 }}&lt;/ref&gt;. Һөҙөмтәлә, һатыуҙа ҡайһы берҙә бер йыл һәм унан кәмерәк ваҡыт тотолған «Мукузани» шарабын (йәғни маркалы түгел, ә ординар шарапты) осратырға мөмкин&lt;ref&gt;Большинство виноделов из Мукузани ординарное (невыдержанное) вино выпускают под названием «саперави».&lt;/ref&gt;.

Имәндә һаҡланған мукузани шараптарына ҡуйы [[ҡыҙыл төҫ]] («ҡояш нурҙарын үткәрмәгән бордо»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gruziyagid.ru/vino/mukuzani|title=Грузинское вино сухое красное Мукузани|author=|website=|date=|publisher=|lang=ru|accessdate=2018-11-25|archive-date=2018-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181126092638/https://gruziyagid.ru/vino/mukuzani|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;) һәм йомшаҡ [[имән]] һәм еләк тәме, өҫтәүенә, имән һәм еләк тәме булыуы шундуҡ ҡына һиҙелмәй. Шарап ит менән яҡшы тура килә.

Мукузани етештереүселәрҙең ҡайһы берҙәре үҙ өлгөләре менән төрлө халыҡ-ара конкурстарында, атап әйткәндә, Лондонда уҙғарылған [https://iwsc.net/ IWSC] (The International Wine &amp; Spirit Competition) конкурсында даими ҡатнаша, 2014—2021 йылдар осоронда шараптарҙың иң юғары ҡаҙаныштары булып көмөш һәм бронза кимәлендәге наградалар тора.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Грузияла шарап яһау]]

== Һылтанмалар ==
* [https://ru.wiktionary.org/wiki/мукузани Мукузани] в Викисловаре
* [https://gruziyagid.ru/vino/mukuzani Грузинское вино Мукузани] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181126092638/https://gruziyagid.ru/vino/mukuzani |date=2018-11-26 }}
* [http://novosti.hvino.com/p/maps.html Карта аппелласьонов Кахетии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230310092546/http://novosti.hvino.com/p/maps.html |date=2023-03-10 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:1888 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Шарап]]
[[Категория:Ауыл хужалығы]]
[[Категория:Шарап етештереү]]</text>
      <sha1>eu9l96pu3nga9ucb35hgprk9smwgqtk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кёрёш-Марош</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191921</id>
    <revision>
      <id>1302722</id>
      <parentid>1243210</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T18:03:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7781" sha1="7368s9ri8tr91m3jnoz0vwlks62fnxh" xml:space="preserve">{{Заповедная зона
| Название = Кёрёш-Марош
|Национальное название     = hu/Körös-Maros Nemzeti Park
 |Категория МСОП          = II
| Изображение = Kettos-Koros-Bekes.jpg
| Подпись изображения = 
| Расположение = &lt;!-- провинция, штат, область и пр. --&gt;
| Страна = Венгрия
| Ближайший город = 
 |Координаты              = 46/34/23/N/21/07/02/E
| region = &lt;!-- [[ISO 3166]] --&gt;
| CoordScale = &lt;!-- по умолчанию 1:100 000 (1 cm : 1 km) --&gt;
| Площадь = 501,34
| Средняя высота = 
| Дата основания = 1997
| Посещаемость = &lt;!-- количество посетителей --&gt;
| Год посещаемости = &lt;!-- год, в который проводился сбор статистики --&gt;
| Управляющая организация = 
| Всемирное наследие = 
| Сайт = 
}}

'''Кёрёш-Маро ''' ({{lang-hu|Körös-Maros Nemzeti Park}}) — Көньяҡ-көнсығыш Венгрияның Бекеш территорияһындағы Көньяҡ Альфёльд төбәгендә урынлашҡан милли парк.

Парк майҙаны — 501.34 км, паркка [[1997 йыл]]да нигеҙ һалына. Иң ҙур ҡалалары — Сарваш һәм Деваванья. Парк [[Тиса]] йылғаһының ике ҡушылдығы — Кёрёш һәм Марош — исемдәре менән аталған.

Парк 13 төбәктән тора, уларҙың ҡайһы берҙәре 1975 йылдан, дрофиндар популяцияһын һаҡлау маҡсатында милли парк ойошторолғанға тиклем үк, һаҡ аҫтына алынған. Парктың һа аҫтына алынған территориялары [[Румыния]] (көнсығышта), Тиса (көнбайышта), Кёрёш (төньяҡта) һәм Марош (көньяҡта) арауығында урынлашҡан. Төп һаҡлау объекты — Кёрёш һәм Марош тармаҡтарының, күлдәрҙең, һыубаҫар урмандарҙың һыу ландшафтары; шулай уҡ бында оя ҡора торған күп һанлы ҡоштар популяциялары бар.
Национальный парк Кёрёш-Марош сохраняет оставшиеся ценности уникального ландшафта, простирающегося от подножия румынских гор до Тисы. Большая часть из них по-прежнему связана с водой: водная система и заводи рек Кёрёсёк и Марош, пойменные леса, болота Саррет и связанные с ними засоленные луга также остались прежними.

В этой местности, находящейся под охраной национального парка с 1997 года, встречаются редкие животные и растения, которые размножаются только здесь в Венгрии или где значительная часть их стад находит здесь свои условия жизни.

== Милли парктың биләмәләре==

Милли парктың территориаль берәмектәре Кёрёш-Марош үҙәнендә утрауҙар рәүешендә ҡалған. Улар төньяҡта - Корёсоком, көньяҡта - Марош һәм көнбайышта Тиса менән  тоташа. Йылғаның күп кенә урындарында ылыҫлы урман, тал һәм арса ҡыуаҡлыҡтары осрай, ә  үҙән һәм болон ҡалдыҡтары элекке уйһыу-һаҙлыҡ донъяһын хәтерләтә.   Кёрёсёк йылғаһында бик күп һыу ҡоштары көн күрә. Һөтимәрҙәр араһынан ҡама йыш осрай&lt;ref name=&quot;Милли парк&quot;&gt;[https://utazom.com/vendegvaro/koros-maros-nemzeti-park/Национальный парк Кёрёш-Марош]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Хортобадь-Береттио йылғаһының 20 километрлыҡ участкаһы шулай уҡ бик күп ҡоштарҙы йәлеп итә.

Акватория өҫтөндә Европаның «ҡыҙыл китабы»на ингедрелгән  тут ағасы үҫә, уның емештәрен яҡшы ваҡыттарҙа тарттырып он сифатында, ә һуңғы ваҡытта гастрономия деликатестары өсөн сеймал итеп ҡулланалар&lt;ref name=&quot;Милли парк&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

1975 йылда Венгрияла ау эттәре популяцияһын яҡлау өсөн Девавани ҡурсаулығы булдырыла. Милли паркта ҡорҙарҙы яҡлау буйынса эш күбеһенсә асыҡ һауала үткәрелә&lt;ref name=&quot;Милли парк&quot;&gt;&lt;/ref&gt;..

Милли парктың күргәҙмә үҙәге - Рехейи үҙәге ( Деваванья һәм Эчсегфальва араһында), унда шулай уҡ тәбиғәт ҡомартҡылары күргәҙмәһе, уларҙың фотолары күрһәтелә, шулай лекциялар уҙғарыла. Бында профессиональ гидтар эшләй,   велосипедтарҙы прокатҡа алып була.
Körösvölgy үҙәгендә милли парктың хайуандар донъяһы һәм һаҡлау бурыстары менән танышып була. Даими рәүештә &quot;Көнъяҡ Тисаның тәбиғәт ҡомартҡылары&quot; исем аҫтында экспозиция ойошторолған&lt;ref name=&quot;Милли парк&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.. 

Кис-Саррет милли паркы биләмәһендә бик ҙур һаҙлыҡ барлыҡҡа килгән. Бихауграй быуаһында бик күп балыҡ үрсегүә күрә,  бында ҡоштар айырыуса йыш оялай. Имеҙеүселәр араһында ҡаманың һаҡланып ҡалған иң көслө йорт популяцияларының береһе йәшәй. 

Һаҡ аҫтындағы биләмәләрҙе барып күрергә мөмкин, төп урындарҙа мәғлүмәти стендтар ҡуйылған. Махсус һаҡланған биләмәләргә милли парктың рөхсәте менән барырға мөмкин&lt;ref name=&quot;Милли парк&quot;&gt;&lt;/ref&gt;..

== Иҫтәлекле урындары ==
* '''Фехер Күле (Аҡ)''' күсмә ҡоштарҙың миграцияһында ҙур роль уйнай. Осоштар ваҡытында бында меңәрләгән торна, ҡарға һәм ҡырағай өйрәктәр ял итә.
* '''Надьтатар ер валы''' — бронза быуат аҙағындағы ер нығытмаһы.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.kmnp.hu/ Парктың рәсми бите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227060451/http://www.kmnp.hu/hu_index.htm |date=2009-02-27 }}{{Ref-hu}}
[[Категория:Венгрия милли парктары]]
[[Категория:Категория МСОП II]]</text>
      <sha1>7368s9ri8tr91m3jnoz0vwlks62fnxh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колосов Василий Васильевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192586</id>
    <revision>
      <id>1302710</id>
      <parentid>1246025</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T15:11:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4991" sha1="svybhazfz7aaq29yj3pylgknoev9dre" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Василий Васильевич Колосов''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]],ҡыҙылармеецы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ҡатнашыусыһы, [[Советтар Союзы Геройы]] ([[1944 йыл|1944]])&lt;ref&gt;{{Книга:Герои Советского Союза|1}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Василий Колосов [[1905 йыл]]да [[Большая Верейка (ауыл)|Большая Верейка]] ауылында (хәҙерге —[[Воронеж өлкәһе|Воронеж өлкәһенең Рамонь районы]]) тыуған. Башланғыс белем ала, шунан һуң [[колхоз]]да эшләй. В [[1941 йыл]] Колосов Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. Шул уҡ йылдың июленән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. [[1943 йыл|1943 йылдың]] ноябренә ҡыҙылармеец Василий Колосов [[3-сө Украин фронты|3-сө Украина фронты]] составындаҫы 6-сы армияның 181-се айырым моторлаштырылған инженер батальоны сапёры була. [[Днепр өсөн алыш|Днепр өсөн алыштарҙа]] батырлыҡ күрһәтә.

1943 йылдың [[25 ноябрь|25]] [26 ноябрендә] төндә Колосов совет частарын һәм боеприпастарын [[Запорожье]]районында дөйөм алғанда 100-гә яҡын яугир һәм командирҙы, шулай уҡ 20-гә яҡын йәшник боеприпасты [[Днепр]] аша ташый. 1943 йылдың 26 ноябрендә ул кискән йылғаны ваҡытта һәләк була. Днепрҙың һул ярында, [[Украина]]ла [[Запорожье өлкәһе]] Запорожье районы Кучуғом ҡасабаһында, ерләнгән.

[[СССР Юғары Советы]] Президиумының [[1944 йыл|1944 йылдың]] [[22 февраль]] Указы менән ҡыҙылармеец Василий Колосов үлгәндән һуң [[Советтар Союзы Геройы]] юғары исеменә лайыҡ була. Шулай уҡ [[Ленин ордены]] һәм миҙал менән бүләкләнгән&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1371926336/?ysclid=ljuyt781z61757362 Память народа. Колосов Василий Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250904221200/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1371926336/?ysclid=ljuyt781z61757362 |date=2025-09-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; [https://infourok.ru/prezentaciya-k-obscheshkolnomu-meropriyatiyu-kolosov-vv-klass-1385828.html?ysclid=ljuyoxwmai421870971 Презентация к общешкольному мероприятию «Колосов В. В.» (5-11 класс)]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] 16.08.1942
* [[Советтар Союзы Геройы]] 22.02.1944

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Большая Верейка (ауыл)]]

== Әҙәбиәт ==
* {{Книга:Герои Советского Союза|1}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1371926336/?ysclid=ljuyt781z61757362 Память народа. Колосов Василий Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250904221200/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1371926336/?ysclid=ljuyt781z61757362 |date=2025-09-04 }}
* [https://infourok.ru/prezentaciya-k-obscheshkolnomu-meropriyatiyu-kolosov-vv-klass-1385828.html?ysclid=ljuyoxwmai421870971 Презентация к общешкольному мероприятию «Колосов В. В.» (5-11 класс)]
* [https://dzen.ru/b/Yvzu8lDWlgF5VGY1 О Колосове Василии Васильевиче]

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]
[[Категория:Днепр өсөн алышта ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы сапёрҙары]]
[[Категория:1943 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:26 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1905 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>svybhazfz7aaq29yj3pylgknoev9dre</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каспранский Рауил Рухулбаян улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200318</id>
    <revision>
      <id>1302698</id>
      <parentid>1293794</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T12:22:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7934" sha1="dmub0qe87l3nv24bc3alkscusgqnqao" xml:space="preserve">{{фш|Каспранский}}
{{Ук}}
'''Каспранский Рауил Рухулбаян улы''' ({{lang-ru|Каспранский Равиль Рухулбаянович}}; [[18 апрель]] [[1926 йыл]]—[[15 август]] [[1990 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[Тел белеме|тел белгесе]]. Филология фәндәре докторы (1980), профессор (1981). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1955 йылдан [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы; 1965—1990 йылдарҙа [[Горький]] сит телдәр педагогия институтының [[немец теле]] кафедраһы мөдире.

== Биографияһы ==
Рауил Рухулбаян улы Каспранский 1926 йылдың 18 апрелендә хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Кушнаренко районы [[Бәйкей]] ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{БЭ2013|89326}}&lt;/ref&gt;.
1943 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң, 1944—1948 йылдарҙа [[Ҡыҙыл Армия]] сафында хеҙмәт итә. 1944—1945 йылдарҙа осоусы-радист вазифаһында [[Бөйөк Ватан һуғышы]] фронттарындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1948-51 йылдарҙа Башҡортостан мәктәптәрендә немец һәм урыҫ телдәренән уҡытыусы булып эшләй. 1951-65 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты|К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институт]]ының сит телдәр факультеты студенты була. Институтты тамамлағандан һуң 1960 йылға тиклем шул уҡ юғары уҡыу йортоноң [[немец теле]] кафедраһында уҡыта. 1963 йылда М. Торез исемендәге 1-се Мәскәү дәүләт педагогия институтының сит телдәр аспирантураһын тамамлай, унда 1964 йылда «Немец телендәге боронғо һуҙынҡыларҙың спектраль анализы» тигән кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1963—1964 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның немец теле кафедраһында өлкән уҡытыусыһы була. 1964 йылдан Н. А. Добролюбов исемендәге Горький дәүләт педагогия институтының сит телдәр факультеты немец филологияһы кафедраһы мөдире булып эшләй. 1976—1979 йылдарҙа немец теле факультеты деканы вазифаһын башҡара&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://lunn.ru/page/kaspranskiy-ravil-ruhulbayanovich|title=Каспранский Рауил Рухулбаян улы |accessdate=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре немец теленең фонетик системаһын спектраль анализлауға, шулай уҡ тел һәм фекерләү мәсьәләләренә арналған&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

1968 йылда ул Телдең өн составын спектраль анализлау аппаратураһы менән йыһазландырылған Тел акустикаһының эксперименталь лабораторияһын (ЭЛАР) ойоштора. Эшләнгән проблемаларға ярашлы рәүештә, «Нормаларҙы тормошҡа ашырыу. Тел сараларының үҙгәреүсәнлеге» исемле ундан артыҡ ғилми хеҙмәттәр йыйынтығы баҫылып сыға. 1973 йылда «Теоретик фонетика» тигән хеҙмәт, ә 1976 йылда «Немец һәм рус телдәренең теоретик һәм норматив фонетикаһына очерк» нәшер ителә. 1980 йылда СССР ФА Телде өйрәнеү институтында Каспранский Р. Р. «Телдә фонологик системаларҙы тормошҡа ашырыу» тигән докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, 1983 йылда уға профессор ғилми дәрәжәһе бирелә.
Эшләнгән проблемаларға ярашлы рәүештә, «Нормаларҙы тормошҡа ашырыу. Тел сараларының үҙгәреүсәнлеге» исемле ундан артыҡ ғилми хеҙмәттәр йыйынтығы донъя күрҙе&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Рауил Рухулбаян улы — «Тел нормаһы. Тел сараларының үҙгәреүсәнлеге» тигән фәнни мәктәптең башланғысын нигеҙләүсе, [[СССР]], [[Германия]], [[Венгрия]], [[Дания]]ла үткән халыҡ-ара фәнни конференцияларҙың әүҙем ҡатнашыусыһы. Ул немец теле теорияһы һәм практикаһы фонетикаһы, дөйөм тел белеме, фонетик стилистика, сит телдәр өйрәтеү методикаһы буйынса 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт баҫтырып сығара. Уның етәкселегендә 11 кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияһы башҡарылған&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* [[«Кёнигсбергты алған өсөн» миҙалы]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1536147835/ Память народа Каспранский Равиль Рахулбаянович]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл» юбилей миҙалы]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* «СССР Ҡораллы көстәренең 40 йыллығы» юбилей миҙалы миҙалы
* СССР Мәғариф отличнигы миҙалы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1536147835/ Память народа Каспранский Равиль Рахулбаянович]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{БЭ2013|89326}}
* [https://lunn.ru/page/kaspranskiy-ravil-ruhulbayanovich Каспранский Рауил Рухулбаян улы ]
[[Категория:Тел белгестәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Фән докторҙары]]
[[Категория:Кушнаренко районында тыуғандар]]</text>
      <sha1>dmub0qe87l3nv24bc3alkscusgqnqao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-08-13</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201405</id>
    <revision>
      <id>1302730</id>
      <timestamp>2026-08-12T21:53:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Aurora and perseids.jpg</comment>
      <origin>1302730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="tw597qjsocqfeikwr3cfoc554jlztna" xml:space="preserve">Aurora and perseids.jpg</text>
      <sha1>tw597qjsocqfeikwr3cfoc554jlztna</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>