Хәйбулла районы

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.16</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Хәйбулла районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9197</id>
    <revision>
      <id>1303022</id>
      <parentid>1217191</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T14:07:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1303022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9968" sha1="2h3injxumcq5c3ynl2plcwzdzrc89f5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хәйбулла районы''' ({{lang-ru|Хайбуллинский район}}) – [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. Административ үҙәге – [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр ауылы]]. 

[[Башҡортостан]]дың көньяҡ-көнсығыш ситендә урынлашҡан, уның көнсығышын — [[Урал аръяғы]], ә көнбайышын — [[Йылайыр яйлаһы]] биләй.

== Географияһы ==
Район [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]], [[Йылайыр районы|Йылайыр]] һәм [[Ейәнсура районы|Ейәнсура]] райондары менән сиктәш. Шулай уҡ көньяҡта һәм көнбайышта [[Ырымбур өлкәһе]]нең райондары менән сиктәш.

Йылға селтәре [[Таналыҡ]], [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] йылғаларынан һәм уларҙың ҡушылдыҡтарынан тора. Райондың төньяҡ-көнсығыш өлөшөн [[Оло Урғаҙа]] йылғаһы киҫеп үтә. Район [[Башҡортостан]]дың иң ҡоролоҡло өлөшөндә урынлашҡан, шул сәбәпле райондың көнбайыш яғында күмәк һыу һаҡлағыстар төҙөлғән.
[[Файл:Пески в Хайбуллинском районе РБ.jpg|thumb|Хәйбулла районындағы ҡомдар]]
 
== Тарихы ==

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
&lt;div style=&quot;width: 100%; max-width: 500px; overflow-x: auto; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 4px; padding: 5px; margin: 10px 0; background: #fff;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-weight: bold; background: #eaecf0; padding: 6px 10px; border-bottom: 1px solid #a2a9b1; margin: -5px -5px 10px -5px;&quot;&gt;Халыҡ һаны динамикаһы&lt;/div&gt;
{{Wikidata/Population}}
&lt;/div&gt;

=== Милли составы ===
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса: [[башҡорттар]] — 77,6 %, [[урыҫтар]] — 17,8 %, башҡа милләт вәкилдәре — 4,6 %&lt;ref name=&quot;ВПН-2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Сәйфүн Аҡъюлов]] — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. [[Аҡъюл]] ауылынан. 
* [[Ҡәҙим Аралбай]] (1.09.1941 — [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]], [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт]] һәм бик күп әҙәби премиялар лауреаты, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Таңатар (Хәйбулла районы)|Таңатар]] ауылынан.
* [[Йомабикә Ильясова]] (Аҡъюлова), танылған [[башҡорт]] шағиры, журналист, 1999 — 2013 йылдарҙа [[«Башҡортостан ҡыҙы» журналы]]ның баш мөхәррире, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дүртенсе (2008-2013 йылдар) һәм бишенсе саҡырылыш (2013—2018 йылдар) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, 2013—2018 йылдарҙа Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре. Аҡъюл ауылынан.
* [[Арыҫланов Роберт Мөтиғулла улы]] (8.04.1934), комсомол, партия, дәүләт һәм мәғариф эшмәкәре. 1978–1990 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф министры урынбаҫары. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1986) һәм  [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. [[Йәнтеш]] ауылынан.
* [[Мәмбәтов Рәфҡәт Әхмәтхан улы]] (13.09.1938), ауыл хужалығы ветераны. 1957—1995 йылдарҙа «Маҡан» совхозы тракторсыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Рудниченко Иосиф Васильевич]] (20.11.1918—2002), табип-хирург, медицина фәндәре кандидаты. 1963—1980 йылдарҙа [[Алматы]] ҡалаһындағы тимер юлсылар дауаханаһының баш хирургы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте полковнигы. [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы. Почётлы тимер юлсы. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм I дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.  [[Яңы Ергән]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://haibikm.ucoz.ru/publ/svedenija_o_jubilejakh_izvestnykh_i_zasluzhennykh_ljudej_rajona_na_2013_god/1-1-0-2. Хайбуллинский историко-краеведческий музей. Официальный сайт. Сведения о юбилеях известных и заслуженных людей района: 13. Рудниченко Иосиф Васильевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|17|11|2018}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫтәлекле ваҡиғалар ==
* «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, 2015 йылдың октябрендә республикала «Хәйбулла энциклопедияһы»ның исем туйы үтте&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/778099/ — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015 йыл, 28 октябрь]&lt;/ref&gt;. Баҫманың Әҙәбиәт йылында нәшер ителеүе һәм был ваҡиғаның район юбилейы менән тап килеүе үҙенсәлекле булды. Был бай йөкмәткеле ҡулланмала райондың административ-территориаль ҡоролошо, хәҙерге хәле, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, мәҙәниәт, халыҡ ижады, ауыл хужалығы, сәнәғәт үҫеше сағылдырылған, шулай уҡ тәбиғәт ресурстары, географик объекттар, үҫемлектәр һәм йәнлектәр донъяһы һүрәтләнгән. Энциклопедияла 1800-гә яҡын, шул иҫәптән 1000 самаһы библиографик мәҡәлә, 650-нән артыҡ иллюстрация бар.

== Иҡтисады ==
Төп тармаҡтары — ауыл хужалығы һәм тау-байыҡтырыу сәнәғәте. 

Тау-байыҡтырыу сәнәғәте нигеҙен [[баҡыр]] һәм [[алтын]] сығарыу тәшкил итә. [[Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты]], [[Юбилей баҡыр колчеданы ятҡылығы]] һәм Октябрьский ятҡылығында баҡыр колчеданы мәғдәнен сығарыуҙы, байыҡтырыуҙы, шулай уҡ [[алтын]] менән [[көмөш]] алыуҙы тормошҡа ашыра. 

2027–2028 йылдарҙа Рәсәйҙәге иң эре ятҡылыҡтарҙың береһе булған [[Подольск баҡыр-цинк ятҡылығы]]нда яңы ер аҫты руднигын файҙаланыуға тапшырыу һәм мәғдән сығара башлау планлаштырыла.

== Транспорт, мәғариф һәм мәҙәниәт ==

== Административ бүленеш ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Сығанаҡтар ==

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|74098}}{{V|5|04|2021}}   
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}

{{Хәйбулла районы ауылдары}} 
{{Хәйбулла районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Хәйбулла районы]]
{{Khayb-stub}}</text>
      <sha1>2h3injxumcq5c3ynl2plcwzdzrc89f5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303025</id>
      <parentid>1303022</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T16:50:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1303025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18589" sha1="q7r1zle9nvzyi8nva2aj88p5bb9uszl" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хәйбулла районы''' ({{lang-ru|Хайбуллинский район}}) – [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. Административ үҙәге – [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр ауылы]]. 

[[Башҡортостан]]дың көньяҡ-көнсығыш ситендә урынлашҡан, уның көнсығышын — [[Урал аръяғы]], ә көнбайышын — [[Йылайыр яйлаһы]] биләй.

== Географияһы ==
Район [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]], [[Йылайыр районы|Йылайыр]] һәм [[Ейәнсура районы|Ейәнсура]] райондары менән сиктәш. Шулай уҡ көньяҡта һәм көнбайышта [[Ырымбур өлкәһе]]нең райондары менән сиктәш.

Йылға селтәре [[Таналыҡ]], [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] йылғаларынан һәм уларҙың ҡушылдыҡтарынан тора. Райондың төньяҡ-көнсығыш өлөшөн [[Оло Урғаҙа]] йылғаһы киҫеп үтә. Район [[Башҡортостан]]дың иң ҡоролоҡло өлөшөндә урынлашҡан, шул сәбәпле райондың көнбайыш яғында күмәк һыу һаҡлағыстар төҙөлғән ([[Аҡъяр һыуһаҡлағысы]] — 54 миллион м³, Маҡан һыуһаҡлағысы — 11 миллион м³, Таналыҡ һыуһаҡлағысы — 15 миллион м³).
[[Файл:Пески в Хайбуллинском районе РБ.jpg|thumb|Хәйбулла районындағы ҡомдар]]
 
== Тарихы ==
Хәйбулла районы 1930 йылдың 20 авгусында [[Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты]] (ВЦИК) Президиумының ҡарары менән ойошторола, ә административ үҙәге итеп [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] (Хәйбулла) ауылы билдәләнә&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bashkortostan.ru |title=История Хайбуллинского района |website=Официальный сайт муниципального района Хайбуллинский район Республики Башкортостан |access-date=2026-08-19 |language=ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Иҫтәлекле урындар ===
[[Таналыҡ (археологик ҡомартҡы)|Таналыҡ]] торамаһы [[Хворостянка]] ауылы янында урынлашҡан [[Ҡула дәүере]] археологик ҡомартҡыһы. Хәҙерге ваҡытта ул Таналыҡ һыу һаҡлағысы аҫтында ҡалған. Ҡомартҡыны академик [[Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы]], В. В. Овсянников һәм А. Ф. Йәминов тапҡан. Ҡаҙыныу эштәре был урындың ваҡытлыса ғына туҡталыш түгел, ә бронза ҡойоу эшен оҫта белгән һәм биҙәкле керамика етештергән металлургтарҙың ултыраҡ ҡасабаһы булыуын иҫбатлаған&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://haibvestnik.ru |title=Хворостянское: страницы истории одной деревни Хайбуллинского района |author=Зиля Акъюлова |website=Хайбуллинский вестник |date=2026-01-21 |access-date=2026-08-19 |language=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
&lt;div style=&quot;width: 100%; max-width: 500px; overflow-x: auto; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 4px; padding: 5px; margin: 10px 0; background: #fff;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-weight: bold; background: #eaecf0; padding: 6px 10px; border-bottom: 1px solid #a2a9b1; margin: -5px -5px 10px -5px;&quot;&gt;Халыҡ һаны динамикаһы&lt;/div&gt;
{{Wikidata/Population}}
&lt;/div&gt;

=== Милли составы ===
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса: [[башҡорттар]] — 77,6 %, [[урыҫтар]] — 17,8 %, башҡа милләт вәкилдәре — 4,6 %&lt;ref name=&quot;ВПН-2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Сәйфүн Аҡъюлов]] — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. [[Аҡъюл]] ауылынан. 
* [[Ҡәҙим Аралбай]] (1.09.1941 — [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]], [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт]] һәм бик күп әҙәби премиялар лауреаты, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Таңатар (Хәйбулла районы)|Таңатар]] ауылынан.
* [[Йомабикә Ильясова]] (Аҡъюлова), танылған [[башҡорт]] шағиры, журналист, 1999 — 2013 йылдарҙа [[«Башҡортостан ҡыҙы» журналы]]ның баш мөхәррире, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дүртенсе (2008-2013 йылдар) һәм бишенсе саҡырылыш (2013—2018 йылдар) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, 2013—2018 йылдарҙа Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре. Аҡъюл ауылынан.
* [[Арыҫланов Роберт Мөтиғулла улы]] (8.04.1934), комсомол, партия, дәүләт һәм мәғариф эшмәкәре. 1978–1990 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф министры урынбаҫары. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1986) һәм  [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. [[Йәнтеш]] ауылынан.
* [[Мәмбәтов Рәфҡәт Әхмәтхан улы]] (13.09.1938), ауыл хужалығы ветераны. 1957—1995 йылдарҙа «Маҡан» совхозы тракторсыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Рудниченко Иосиф Васильевич]] (20.11.1918—2002), табип-хирург, медицина фәндәре кандидаты. 1963—1980 йылдарҙа [[Алматы]] ҡалаһындағы тимер юлсылар дауаханаһының баш хирургы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте полковнигы. [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы. Почётлы тимер юлсы. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм I дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.  [[Яңы Ергән]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://haibikm.ucoz.ru/publ/svedenija_o_jubilejakh_izvestnykh_i_zasluzhennykh_ljudej_rajona_na_2013_god/1-1-0-2. Хайбуллинский историко-краеведческий музей. Официальный сайт. Сведения о юбилеях известных и заслуженных людей района: 13. Рудниченко Иосиф Васильевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|17|11|2018}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫтәлекле ваҡиғалар ==
* «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, 2015 йылдың октябрендә республикала «Хәйбулла энциклопедияһы»ның исем туйы үтте&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/778099/ — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015 йыл, 28 октябрь]&lt;/ref&gt;. Баҫманың Әҙәбиәт йылында нәшер ителеүе һәм был ваҡиғаның район юбилейы менән тап килеүе үҙенсәлекле булды. Был бай йөкмәткеле ҡулланмала райондың административ-территориаль ҡоролошо, хәҙерге хәле, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, мәҙәниәт, халыҡ ижады, ауыл хужалығы, сәнәғәт үҫеше сағылдырылған, шулай уҡ тәбиғәт ресурстары, географик объекттар, үҫемлектәр һәм йәнлектәр донъяһы һүрәтләнгән. Энциклопедияла 1800-гә яҡын, шул иҫәптән 1000 самаһы библиографик мәҡәлә, 650-нән артыҡ иллюстрация бар.

== Иҡтисады ==
Төп тармаҡтары — ауыл хужалығы һәм тау-байыҡтырыу сәнәғәте. 

Тау-байыҡтырыу сәнәғәте нигеҙен [[баҡыр]] һәм [[алтын]] сығарыу тәшкил итә. [[Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты]], [[Юбилей баҡыр колчеданы ятҡылығы]] һәм Октябрьский ятҡылығында баҡыр колчеданы мәғдәнен сығарыуҙы, байыҡтырыуҙы, шулай уҡ [[алтын]] менән [[көмөш]] алыуҙы тормошҡа ашыра. 

2027–2028 йылдарҙа Рәсәйҙәге иң эре ятҡылыҡтарҙың береһе булған [[Подольск баҡыр-цинк ятҡылығы]]нда яңы ер аҫты руднигын файҙаланыуға тапшырыу һәм мәғдән сығара башлау планлаштырыла.

== Транспорт, Мәғариф һәм Мәҙәниәт ==
Район территорияһы аша [[Сибай]] — [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] (80H-044), [[Юлдыбай]] — [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] — [[Һары (Яңы Һары ауыл советы)|Һары]] (80H-035) автомобиль юлдары үтә. Аҡъяр ауылында аэропорт эшләгән.

Районда 55 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 24 урта мәктәп, йыр мәктәбе, Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе (ДЮСШ) һәм профессиональ училище бар. Шулай уҡ И. Тасимов исемендәге «Аҡъяр тау колледжы» дәүләт бюджет һөнәри белем биреү учреждениеһы эшләй.

Халыҡҡа 28 китапхана һәм 48 клуб учреждениеһы хеҙмәт күрһәтә. Районда урыҫ һәм башҡорт телдәрендә «Хайбуллинский вестник» — «Хәйбулла хәбәрҙәре» гәзите нәшер ителә.

== Административ бүленеш ==
[[Хәйбулла районы]]на 14 ауыл Советы инә.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! Муниципаль берәмек
! Административ үҙәк
! style=&quot;text-align:center;&quot; | Тораҡ&lt;br&gt;пункттар
! style=&quot;text-align:center;&quot; | Халыҡ һаны&lt;br&gt;(кеше)
|-

| [[Әбеш ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Әбеш ауыл Советы]]
| [[Оло Әбеш]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 6
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Абишевский сельсовет (Хайбуллинский район) | тс }}
|-

| [[Аҡъюл ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Аҡъюл ауыл Советы]]
| [[Ғәлиәхмәт (Хәйбулла районы)|Ғәлиәхмәт]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 4
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Акъюловский сельсовет (Хайбуллинский район) | тс }}
|-

| [[Аҡъяр ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Aҡъяр ауыл Советы]]
| [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 3
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Акъярский сельсовет (Хайбуллинский район) | тс }}
|-

| [[Атингән ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Атингән ауыл Советы]]
| [[Атингән]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 2
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Антинганский сельсовет (Хайбуллинский район) | тс }}
|-

| [[Бүребай ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Бүребай ауыл Советы]]
| [[Бүребай]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 1
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Бурибаевский сельсовет (Хайбуллинский район) | тс }}
|-

| [[Ивановка ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Ивановка ауыл Советы]]
| [[Ивановка (Хәйбулла районы)|Ивановка]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 5
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Ивановский сельсовет (Хайбуллинский район) | тс }}
|-

| [[Маҡан ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Маҡан ауыл Советы]]
| [[Маҡан (Хәйбулла районы)|Маҡан]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 4
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Маканский сельсовет (Хайбуллинский район) | тс }}
|-

| [[Яңы Ергән ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Яңы Ергән ауыл Советы]]
| [[Яңы Ергән]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 3
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Новозирганский сельсовет (Хайбуллинский район) | тс }}
|-

| [[Һамар ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Һамар ауыл Советы]]
| [[Һамар (Хәйбулла районы)|Һамар]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 4
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Самарский сельсовет (Башкортостан) | тс }}
|-

| [[Таналыҡ ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Таналыҡ ауыл Советы]]
| [[Подольск (Хәйбулла районы)|Подольск]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 6
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Таналыкский сельсовет (Башкортостан) | тс }}
|-

| [[Татыр-Үҙәк ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Татыр-Үҙәк ауыл Советы]]
| [[Татыр-Үҙәк]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 4
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Татыр-Узякский сельсовет | тс }}
|-

| [[Өфө ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Өфө ауыл Советы]]
| [[Өфө (Хәйбулла районы)|Өфө]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 8
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Уфимский сельсовет (Хайбуллинский район) | тс }}
|-

| [[Фёдоровка ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Фёдоровка ауыл Советы]]
| [[Фёдоровка (Хәйбулла районы)|Фёдоровка]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 2
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Фёдоровский сельсовет (Хайбуллинский район) | тс }}
|-

| [[Сиҙәм ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Сиҙәм ауыл Советы]]
| [[Сиҙәм (Хәйбулла районы)|Сиҙәм]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 5
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Целинный сельсовет (Хайбуллинский район) | тс }}
|}

[[Файл:Administrative map of Khaybullinsky District in Bashkir language.png|thumb|center|600px|Хәйбулла районының административ картаһы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Сығанаҡтар ==

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|74098}}{{V|5|04|2021}}   
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}

{{Хәйбулла районы ауылдары}} 
{{Хәйбулла районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Хәйбулла районы]]
{{Khayb-stub}}</text>
      <sha1>q7r1zle9nvzyi8nva2aj88p5bb9uszl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талпандар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15016</id>
    <revision>
      <id>1303030</id>
      <parentid>1288342</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T20:58:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11924" sha1="if5m6jqvti75w91ypds4ia1mbl9b8ln" xml:space="preserve">{{Таксон
| name              = Талпандар
| regnum            = Хайуандар
| image file        = House_Dust_Mite.jpg
| image descr       = ''Dermatophagoides pteronyssinus''
| image title       = Dermatophagoides pteronyssinus
| parent            = Arachnida
| rang              = Подкласс
| latin             = Acari
| author            = [[Лич, Уильям Элфорд|Leach]], 1817 
| syn               = 
| typus =
| children name = Надотряды
| children =
* [[Acariformes|Акариформные клещи]]
* [[Parasitiformes|Паразитиформные клещи]]
* [[Opilioacariformes|Клещи-сенокосцы]]
| wikispecies = Acari
| commons = Category:Acari
| itis = 733321
| ncbi = 6933
| eol =
| grin =
| ipni =
}}

'''Талпандар''' ({{lang-la|Acari, Acarina}}, урыҫ.клещи́) — [[Arthropoda|быуынтыҡ аяҡлылар]] тибы [[Arachnida|үрмәксе һымаҡтар]]  класына ҡарайҙар (подкласс  ''Acari''). 

Был кластағы иң күп таралған төркөм. 2011 йылғы мәғлүмәттәр буйынса  54617 төр талпан асыҡланған. Шул иҫәптән 144 төрҙең ҡаҙылма ҡалдыҡтары ғына билдәле.  

Шулай күп таралыуҙарына уларҙың бик ваҡ булыуҙары, тупраҡтың  серегән  үҫемлек ҡалдыҡтары менән байытылған өҫкө  ҡатын үҙләштереүҙәре   тора.

[[Зоология]]ның талпандарҙы өйрәнеү тармағы ''[[акарология]]'' тип атала..

== Ҡылыҡһырлама ==

Талпандар — бик ваҡ үрмәксе һымаҡ хайуандар. Тәндәре тоташ йәки ике өлөштән тора. Әммә был  үрмәкселәрҙең тән бүленешенә тап килмәй (баш-күкрәк һәм ҡорһаҡ).Уларҙың тән бүленеше баш яғына яҡыныраҡ үтә.Тән өслоҡтары 6 пар.

Тәүге пар  булып   яңаҡтар (хелицерҙар) тора. Ҡайһы бер төрҙәргә тишеүсе- сәнскес яңаҡтар, икенселәренә кимереүсе яңаҡтар  хас. Икенсе пары — аяҡ-һәрмәүестәр  (педипальпылар). Улар ҙа ауыҙ ағзаларын төҙөүҙә ҡатнашалар. Тән ослоҡтарының  4 пары ҡорһаҡҡа тура килә һәм   йөрөү аяҡтары булып тора.

Талпандар, ғәҙәттә 0,2—0,4 мм, һирәк осраҡта 3 мм-ғаса. Күпселеге ваҡ һәм микроскопик дәүмәлендә 0,08 миллиметрҙан алып (80 мкм) 1 миллиметрға тиклем етә. Ҡайһы бер  паразиттарҙың  инә заттары ҡан һурғанда кәүҙәһен 10-20 миллиметрға тиклем арттырырға мөмкин. 

Микроскопик бәләкәй ҙурлыҡ алыуҙары,  беренсе сиратта, әҙер туҡланыу һәм йәшәү урынында — тупраҡта һәм серей башлаған үҫемлек түшәлмәһендә тереклек итеүҙәре арҡаһында, талпандар  киң таралыу  алған. 

Күп  талпандар  сапрофагтар йәки йыртҡыстар. Төрлөһө төрләсә туҡлана, үҫемлек һуттары, мал тиҙәктәре һәм ҡан менән туҡланғандары ла бар.

Тупраҡтағы бер төрлө талпандар бәләкәй үңәҙҙәр, ылымыҡтар һәм үҫемлектәрҙең сереүсе ҡалдыҡтары, ә икенселәре бик ваҡ хайуандар менән туҡланыуға яраҡлашҡан. 

Талпандарҙың ҡаты йәки йомшаҡ аҙыҡ менән туҡлан ыуына бәйләнешле рәүештә, уларҙың ауыҙ ағзалары ла үҙгәрә. Ҡаты аҙыҡты ашар өсөн талпандарҙа кимереү өсөн яраҡлаш ҡан ауыҙ хасил була — яңаҡтарында аҙыҡ өлөшсәләрен иҙеү өсөн тештәр барлыҡҡа килә. 

Йомшаҡ аҙыҡ менән туҡланыусы талпандарҙың ауыҙ өлөштәре тешләү-имеүгә яйлаша — яңаҡтары тупраҡ аҫтындағы үҫемлектәрҙең һәм хайуандарҙың япмаһын тишеп, уларҙан туҡлыҡлы һуттарҙы һура торған нескә энә һымаҡ төктәргә әйләнә. 

== Талпандарҙың тәбиғәттә һәм кеше тормошонда  әһәмиәте ==
Талпандар, бигерәк тә тупраҡ талпандары, ҡороған үҫемлек ҡалдыҡтарын тарҡатып, уңдырышлы тупраҡ барлыҡҡа килтереүҙә ҡатнаша. Талпандар араһында йыртҡыстар күп. Улар кеше өсөн зарарлы булған үҫемлек аҙыҡ менән туҡланыусы талпандарҙы юҡ итә.

Рәсәйҙә ауыл хужалығына зарар килтереүсе талпандарҙың  100-ҙән ашыу төрө билдәле. 

Улар араһында бар ерҙә таралған ғәҙәттәге үрмәксе талпан бөтәһенән дә күберәк зарар килтерә. Ул талымһыҙ, күп төрлө аҙыҡ ашай: 200-ҙән ашыу төрҙәге үҫемлектәрҙең һуты менән туҡлана ала. Был —0,3—0,4 мм оҙонлоҡтағы оҙонса түңәрәк кәүҙәле, яҙын йәшкелт һары, көҙөн  ҡыҙыл төҫтәге талпан. 

Үрмәксе талпандар япраҡтарҙың аҫҡы яғына тупланып йәшәй. Уларҙы үрмәксе ебе менән сырмап ала. Көньяҡ райондарында  улар емеш ағастарына, ҡауын-ҡарбуз культураларына ҙур зыян килтерә. Оранжерея һәм парк үҫемлектәрен зарарлай. 

Үрмәксе талпандарҙы юҡ итер өсөн  баҫыуҙарға  ағыулы химикаттар һиптерәләр. 

Йорт хайуандарында паразит булып йәшәүсе талпандар ҙа зарарлы. Уларҙың ҡайһы берҙәре кешеләргә лә ҡаҙала. Был бигерәк тә Европала, Ҡырымда һәм Кавказда тереклек итеүсе эт талпаны  һәм  бөтә Евразия  буйынса көньяҡ тайгала осрай торған тайга талпаны була. 

Улар ҡан имер өсөн күп кенә умыртҡалы хайуандарға һәм кешегә һөжүм итә. Талпандар үҙҙәренең ҡорбанын үҫемлектәрҙә лә һағалап тора.

Ҡ ан һурғанда эт талпанының кешегә нервылар системаһының ҡаты ауырыуын — энцефалит, талпан тимгелле тифы йәки башҡа йоғошло ауырыуҙар йоҡтороуы ихтимал. 

Тайга талпаны талпан энцефалитын тыуҙырыусы бактерияларҙы таратыуҙа төп сығанаҡ булып тора. Тәбиғи шарттарҙа энцефалит ауырыуын тыуҙырыусы бактерия тояҡлы ҡырағай хайуандарҙың тәнендә була. Был хайуандар бактериянан ауырымай. Бактерия бер хайуандан икенсеһенә уларҙың ҡанын имгән талпандар аша күсә.

Бактериялар менән зарарланған талпандар һөжүм итһә, кеше энцефалит менән ауырый башлай. Был ауырыуҙың сәбәбен,  ҡырағай хайуандарҙан кешегә йоҡтороуҙа талпандарҙың роле академиктар Евгений Никанорович Павловский һәм Лев Александрович 3 и л ь б е р етәкселегендәге  ғалимдар тарафынан асыла һәм өйрәнелә.

Ҡорсаңғы талпаны кешелә ҡорсаңғы  ауырыуын тыуҙыра. 0,3—0,4 мм оҙонлоҡтағы был талпан тире эсендә 15 мм-ға еткән юлдар тишә. Был саҡта тире бик ныҡ ҡысыта. Сир ҡул биреп иҫәнләшкәндә, кейем йәки таҫтамал аша тарала.

Кешелә һәм йорт хайуандарында  талпандар тыуҙырған  ауырыуҙарҙы акариаз тип атайҙар.

== Классификация ==
Классификацияларҙың  береһе буйынса   Acari  аҫкласы   өс өҫотрядҡа (''Opilioacariformes'', ''Parasitiformes'', ''Acariformes''), ҡараған  350-ҙән ашыу  ғаиләне, 4000 ырыуҙы  берләштерә&lt;ref name=neglected-cousin/&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery perrow=&quot;3&quot;&gt;
Рәсем:Flat_mite,_Brevipalpus_phoenicis.jpg|''[[Brevipalpus phoenicis]]''
Рәсем:Rust_Mite,_Aceria_anthocoptes.jpg|''[[Aceria anthocoptes]]''
Рәсем:Varroa Mite.jpg|''[[Varroa jacobsoni]]''
Рәсем:Adult deer tick(cropped).jpg|''[[Ixodes scapularis]]''
Рәсем:Raoiella indica.jpg|''[[Raoiella indica]]''
&lt;/gallery&gt;

== Шулай уҡ ҡарарға була ==
* [[Амбар талпандары]]
&lt;!-- * ''[[Acarinarium]]''
* [[Водяные клещи]]
* [[Амбарные клещи]]
* [[Клещевой энцефалит]]
* [[Чесотка]]
 --&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|refs=
&lt;ref name=neglected-cousin&gt;Harvey M. S. (2002). The neglected cousins: what do we know about the smaller arachnid orders? Journal of Arachnology, vol. 30, pp. 357—372. [http://www.americanarachnology.org/JoA_Congress/JoA_v30_n2/arac-30-02-357.pdf pdf] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;
}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Жизнь животных. Энциклопедия в шести томах. Том 3''. Общая редакция члена-корреспондента АН СССР профессора Л. А. Зенкевича. — Москва: Просвещение, 1969. — 576 с.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Клещи, отряд паукообразных}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.krugosvet.ru/articles/02/1000287/1000287a1.htm Информация о клещах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090321223221/http://www.krugosvet.ru/articles/02/1000287/1000287a1.htm |date=2009-03-21 }} в электронной энциклопедии [http://www.krugosvet.ru «Кругосвет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813200639/http://www.krugosvet.ru/ |date=2009-08-13 }}
* [http://encephalitis.ru/index.php?newsid=19 Информация об иксодовых клещах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090430145017/http://encephalitis.ru/index.php?newsid=19 |date=2009-04-30 }} на сайте [http://encephalitis.ru Энцефалит.ру]

{{Entomology-stub}}
[[Категория:Талпандар| ]]
[[Категория:Быуынтыҡ аяҡлылар отрядтары]]</text>
      <sha1>if5m6jqvti75w91ypds4ia1mbl9b8ln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Харслебен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29860</id>
    <revision>
      <id>1303032</id>
      <parentid>1110916</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T05:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5051" sha1="5i8id4n3s2ob12id7pvm2rs5g0y8tps" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Харслебен 
 |төп исеме                                         = Harsleben 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DE-ST 15-0-85-140 Harsleben COA.png 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 52|lat_sec     0 
 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 5|lon_sec  = 35 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Саксония-Анхальт  
 |теҙмәләге регион                                 = Саксония-Анхальт  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           =   
 |теҙмәләге район                                   =   
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Хольгер Бауэрмайстер  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 27,86  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 123  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 2209 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 38829 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = HZ 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 15 0 85 140 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.bode-holtemme.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Харслебен''' ({{lang-de|Harsleben}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 2209 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 27,86 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 123 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38829 һәм автомобиль коды — HZ. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [http://www.bode-holtemme.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091211195802/http://www.bode-holtemme.de/ |date=2009-12-11 }}.

[[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>5i8id4n3s2ob12id7pvm2rs5g0y8tps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санскрит</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88489</id>
    <revision>
      <id>1303023</id>
      <parentid>1299264</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T14:29:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90159" sha1="nhu9di6eelh6menyb8x15ktr1s4itci" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Санскрит''' (деванагари: संस्कृतवाच्, ''{{IAST|saṃskṛta·vāc}}'') — [[Һиндостан]]&lt;nowiki/&gt;дың ҡатмарлы синтетик [[грамматика]]&lt;nowiki/&gt;лы боронғо теле. «Санскрит» һүҙе «эшкәртелгән, камиллашҡан» мәғәнәлә.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Кочергина, Вера Александровна|Кочергина В. А.]]|заглавие=Санскрит|ссылка=|место=М.|издательство=[[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]]|год=2007|страницы=3|isbn=978-5-8291-0851-9}}&lt;/ref&gt;.
Санскрит грамматикаһы архаик һәм бик ҡатмарлы. Санскрит донъяның флектив телдәренең береһе.

== Таралыуы ==
Санскрит Төньяҡ Һиндостанда [[эпиграфика]]&lt;ref&gt;''[[Бонгард-Левин, Григорий Максимович|Бонгард-Левин Г. М.]], Ильин Г. Ф.'' Индия в древности. — М., 1985. — С. 23.&lt;/ref&gt; телдәре сифатында беҙҙең эраға тиклем I быуаттан таралған&lt;ref name=&quot;БСЭ. Статья «Санскрит»&quot;&gt;{{БСЭ3|заглавие=Санскрит}}&lt;/ref&gt;. Санскритты теге йәки был [[халыҡ]] теле итеп ҡарарға ҡарарға кәрәк түгел, [[антик]] дәүерҙән башланған ниндәй ҙә булһа социаль элита мөхите мәҙәниәт теле булараҡ билдәү дөрөҫ&lt;ref&gt;Изначально санскрит употреблялся как общий язык [[Жречество|жреческого]] сословия, в то время как [[Правящий класс|правящие классы]] предпочитали разговаривать на [[пракрит]]ах. Окончательно санскрит становится языком правящих классов уже в поздней античности в эпоху [[Империя Гупта|Гуптов]] ([[IV]]—[[VI]] вв. н. э.), о чём можно судить по полному вытеснению пракритов из наскальной эпиграфики в эту эпоху, а также по расцвету [[Литература|литературы]] на санскрите. Так, считается, что основная масса санскритской литературы была написана именно в эпоху Гуптской империи&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Бонгард-Левин, Григорий Максимович|Бонгард-Левин Г. М.]], Ильин Г. Ф.''. Индия в древности. — М., 1985. — С. 24, 39.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Бэшем, Артур Ллевеллин|Бэшем А. Л.]]'' Чудо, которым была Индия. / Пер. с англ. — М., 1977&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'' [[Кочергина, Вера Александровна|Кочергина В. А.]]'' Учебник санскрита. М., Филология. 1994 — Вступление.&lt;/ref&gt;. Был мәҙәниәт башлыса һинд дини текстарынан ғибәрәт, һәм шулай уҡ [[Латин теле|латынь]] һәм көнбайыштағы [[грек теле]]нә яҡын. Санскрит көнсығышта артабанғы быуаттарҙа ғалимдарҙың һәм дин әһелдәренең мәҙәни аралашыу теле була.
Хәҙерге ваҡытта санскрит [[Һиндостан]]дың рәсми танылған 22 телдәренең береһе.

== Мәҙәниәт һәм башҡа телдәргә йоғонтоһо ==
Санскрит [[Һиндостан]]дың һәм [[Непал]] телдәре үҫешенә, башлыса лексикаһына, йоғонто яһай. Санскрит йәки [[будда]] мәҙәниәте өлкәһендәге башҡа телдәргә кави теленә&lt;ref&gt;Так, древнеяванский литературный язык кави является настолько сильно [[Санкритизация|санкритизированным]], что немецкий лингвист [[Бопп, Франц|Франц Бопп]] ошибочно причислил его к [[Индоевропейские языки|индоевропейским языкам]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Теселкин A. C.'' Древнеяванский язык (кави). М., 1963.&lt;/ref&gt;, тибет телдәренә йоғонтоһо бар.&lt;ref&gt;Литературный тибетский язык формировался при переводах канонической литературы с санскрита&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Рерих, Юрий Николаевич|Рерих Ю. Н.]]'' Тибетский язык, М., 1961.&lt;/ref&gt; Һиндостанда санскрит . [[гуманитар фәндәр]] һәм дини культ теле, тар даирәлә — йәнле һөйләү теле булараҡ ҡулланыла. [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия|Көньяҡ- Көнсығыш]] һәм [[Үҙәк Азия]] һәм [[Көнбайыш Европа]] мәҙәниәтенә йоғонто яһаған художестволы, [[дин]]и, [[фәлсәфә]]үи, [[Хоҡуҡ|юридик]] һәм [[фән]]ни [[әҙәбиәт]] санскритта яҙылған&lt;ref name=&quot;БСЭ. Статья «Санскрит»&quot; /&gt;.

Санскритта лексика һәм грамматика буйынса «Восьмикнижие»(«Һигеҙ китап») китабында Панини йыйған әҫәрҙәр тарихта телде өйрәнеү буйынса иң тәүге әҫәр булып тора. Улар Европала морфологияның һәм күп кенә лингвистик дисциплиналарҙың барлыҡҡа килеүенә йоғонто яһай&lt;ref&gt;[https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASHd07845269cc1c22c74c0d0 Панини. Новая философская энциклопедия]&lt;/ref&gt;.

== Исеме ==
Брахман әйтелешенә хас, унда [[ижек]] ''ri'' боронғо һуҙынҡы ''ṛ урынына ҡуйыла'', «санскрит» һүҙен әйтеүҙең прототибы булып хеҙмәт итә, хәҙер ул Европа өсөн традицион булып киткән. संस्कृता saṃskṛtā һүҙенең мәғәнәһе — «әҙәби», халыҡ, әҙәби булмаған пракриталарҙан айырмалы рәүештә.Атама үҙе телдең милләте тураһында бер ни ҙә әйтмәй, сөнки боронғо Һиндостанда, моғайын, һиндар башҡа әҙәби телдәр барлығын әлегә белмәгәндәр. Беҙҙең заманда был һүҙҙе уның милләте тураһында һөйләгән башҡаларға оҙатып, ниндәй ҙә булһа телде ошо һүҙ менән атарға тура килер ине.

«Санскрит» атамаһы күптән түгел генә барлыҡҡа килә., Күп быуаттар дауамында был тел ябай ғына वाच IAST тип атала: (vāc) йәки शब्द IAST: (śabda) «һүҙ, тел» тип атала. Бер нисә метафорик атама, мәҫәлән, गीर्यवांणणषा IAST: (gīrvāṇabhāṣā) «аллалар теле», уның дини характерын күрһәтә.

== Яҙмаһы ==
Санскрит өсөн берҙәм яҙыу системаһы юҡ. Әҙәби әҫәрҙәрҙең башлыса ауыҙ-тел аша тапшырыуы менән аңлатыла. Тексты яҙырға кәрәк булғанда, ғәҙәттә, урындағы алфавит ҡулланылған. Санскрит өсөн билдәле булған иң боронғо яҙыу системаһы брахми тип атала.

Брахмиҙа боронғо һинд тарихының уникаль ҡомартҡыһы — «Ашока яҙмалары» (беҙҙең эраға тиклем III быуат) яҙылған. Яҡынса шул уҡ осорға кхарошта яҙмаһы ҡарай. IV быуаттан алып беҙҙең эраның VIII быуатына тиклем гупта яҙыуҙың төп төрө була. VIII быуаттан шарада яҙыла башлай.

Деванагари санскрит яҙмаһы булараҡ VII быуатта әүҙем ҡулланыла башлай һәм X—XII быуат аҙағында булдырыла.&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=The culture of India|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/569538274|издание=1st ed|место=New York, NY|издательство=Britannica Educational Pub. in association with Rosen Educational Services|год=2011|страниц=344 pages|isbn=9781615301492, 1615301496}}&lt;/ref&gt; Яҙыуҙы үҙләштергәндән һуң да һиндтар, мәҙәниәтте юғалтыуҙан йәки коррупциянан һаҡлау маҡсатында, текстарҙы ятлауын дауам итә.

== Тарихы ==
Санскрит һинд-европа тел ғаиләһенең һинд-иран тармағына ҡарай&lt;ref&gt;Лингвистический энциклопедический словарь. М., 1990. — Статья «Индоевропейские языки»&lt;/ref&gt;. Санскрит Төньяҡ Һиндостан телдәре [[Һинд теле|һинд]], урду, [[Бенгал теле|бенгал]], [[Маратһи теле|маратһи]], кашмир, [[Пәнжәб теле|пәнджәб]], [[Непал теле|непал]] телдәренә һәм хатта сиған теленә йоғонто яһай&lt;ref&gt;Все эти языки относятся к современным индоарийским языкам, которые в процессе своего развития все так или иначе подверглись санскритскому влиянию, а некоторые языки (например, хинди), до сих пор подвергаются активной санскритизации в области научной терминологии.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Зограф Г. А.'' Морфологический строй новых индоарийских языков. М., 1976.&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ һинд-европа телле ғаилә эсендә санскрит ''satem'' төркөмөнөң башҡа телдәре кеүек үк ҙур өн үҙгәрештәре кисерә (был үҙгәрештәр балтик, [[Славян телдәр|славян]] һәм боронғо [[Әрмән теле|әрмән тел]]дәрендә айырыуса асыҡ күренә), һинд-иран телдәре фракия һәм [[Албан теле|албан тел]]дәре менән уртаҡ һыҙатлы булыуы менән билдәләнә&lt;ref&gt;«Индоевропейские языки» // [[Лингвистический энциклопедический словарь]]. — М., 1990.&lt;/ref&gt;

Санскрит һәм башҡа һинд-европа телдәренең уртаҡ һыҙаттарын аңлатыу маҡсатында күп ғалимдар миграция теорияһын яҡлай, улар раҫлауынса, хәҙерге Һиндостанға һәм [[Пакистан]]ға төньяҡ-көнбайыштан беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡ башында санскрит телендә һөйләшеүсе ата-бабалар килгән. Был теорияның дәлиле булып һинд-иран телдәренең балтик һәм славян телдәре&lt;ref&gt;''[[Барроу, Томас|Барроу Т.]]'' Санскрит. / Пер. с англ. — М., 1976. — С. 22-26.&lt;/ref&gt; менән тығыҙ бәйләнеше, һинд- европалы булмаған [[Фин-уғыр телдәре|фин-уғыр]] телдәренән үҙләштергән һүҙҙәренең булыуы тора.&lt;ref&gt;''[[Барроу, Томас|Барроу Т.]]'' Санскрит. / Пер. с англ. — М., 1976. — С. 27-30.&lt;/ref&gt; ,һәм флора һәм фауна өсөн дөйөм ҡулланышлы һинд-европа һүҙҙәре бар. Аҙ һанлы ғалимдар һәм ярайһы уҡ күп һинд тикшеренеүселәре ҡапма-ҡаршы фекерҙе яҡлайҙар. Улар һинд-иран теленең боронғо формаһында һөйләшеүселәр Һиндостандың автохтон халҡы булған тип иҫәпләйҙәр һәм уларҙы Харап цивилизацияһын төҙөүселәр менән бәйләйҙәр.

Уға ҡәрҙәш тел боронғо иран теле менән бер рәттән (авестан һәм иҫке фарсы телдәрен үҙ эсенә алған тармаҡ) менән бер рәттән булған.&lt;ref&gt;''[[Елизаренкова, Татьяна Яковлевна|Елизаренкова Т. Я.]]'' Ведийский язык. — М., 1987. — С. 9.&lt;/ref&gt;. Күп кенә һинд йәки урта һинд-арий телдәрен өйрәнеү, Санскрит теле менән бер рәттән, Һиндостандың төньяғында антиклыҡта, кәм тигәндә, тағы ла бер һинд-арий теленең булыуы тураһындағы фекергә килтерә. Был тел, фараз ителеүенсә,санскрит менән уртаҡ сыанаҡтан, ләкин санскритта булмаған хәҙерге һинд теленә үҙенең һүҙлеген һәм фонеик составын тапшырырға мөмкин.

[[Хеттар]] илендә табылған һинд-европа телендә (хетт) төҙөлгән документтарға ҡарап, унда бер нисә һинд- арий һүҙҙәре&lt;ref&gt;Гернот Вильгельм. Древний народ хурриты. М., 1992.&lt;/ref&gt;— исемдәр (йылҡы үрсетеү терминдары), шулай уҡ яңғыҙлыҡ исемдәр бар. Беҙҙең эраға тиклем XIV быуатта Көнбайыш Азияла индо-арий теленең ниндәй ҙә булһа формаһында һөйләшкәнен билдәләргә мөмкин.&lt;ref&gt;''[[Барроу, Томас|Барроу Т.]]'' Санскрит. / Пер. с англ. — М., 1976 — С. 30-33.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Шулай уҡ ҡарағыҙ: [[Митаннийский арийский язык]]&lt;/ref&gt;. Ләкин бронза дәүерендә [[Кесе Азия]]&lt;nowiki/&gt;ның һиндлашыуы тураһындағы дәлилдәргә күп кенә тел белгестәре, был осраҡта һүҙ «боронғо һинд теле» йәки шулай уҡ «боронғо һинд-арий» теле тураһында түгел, ә ниндәйҙер мәҙәни кимәлдә йәки ведийға тиклемге санскритҡа яҡын булған дини йолалар теле булараҡ ҡулланылған һинд-иран теле тураһында бара, тип уйлайҙар.

=== Санскрит һәм рус теле ===
Һинд-европа теле булғанлыҡтан, санскрит рус теле менән ҡәрҙәш бик күп һүҙҙәргә эйә. Улар өсөн уртаҡ булған бик боронғо һинд-европа теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр. Шуларҙың бер нисәһе::&lt;ref&gt;Монер Вильямс&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Макс Фасмер&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Санскрит
!Рус
|-
|dva
|ике
|-
|tri
|өс
|-
|catvāri
|дүрт
|-
|śata-
|йөҙ
|-
|tat
|шул
|-
|uda-
|һыу
|-
|dvar-
|ишек
|-
|dam-
|йорт
|-
|mātṛ
|әсә
|-
|bhrātṛ
|ағаһы
|-
|dā-
|да·ть
|-
|dhṛ, dhar-
|держ·ать
|-
|lubh-
|люб·ить
|-
|jīv-
|жив- (жить)
|-
|budh-&lt;ref&gt;слово ''buddha'' (будда) буквально означает 'буженный'&lt;/ref&gt;
|бу·ить
|-
|jñā-
|зна·ть
|-
|iccha·ti
|иска·ть
|-
|priya-
|прия·тель
|-
|pūrṇa-
|полный-тулы
|-
|dīrgha-
|долго-оҙаҡ
|-
|viśva-
|весь-бөтә
|-
|vāta-
|ветер-ел
|-
|vasanta-
|весна-яҙ
|-
|madhv·ád
|медв·едь
|-
|grīvā
|гриаа-ял
|-
|śrava-
|слава-дан
|}

=== Веда санскриты ===
[[Файл:Rigveda_MS2097.jpg|мини|Текст «Риг-веды» санскрит.]]
Санскрит теле йәки веда боронғо һинд әҙәбиәтенең бер нисә ҡомартҡыһы теле булып тора. Уға бер нисә гимндар йыйынтығы, ҡорбан формулалалары («ऋग्वेद — [[Ригведа|Рига-веда]]&lt;nowiki/&gt;», «सामवेद — Веда-үҙе», «Яджур-веда», «Атхарва-веда») һәм дини трактаттар (Упанишада) инә.. Был әҫәрҙәрҙең ҙур өлөшө . «урта веда» һәм «яңы веда теле» менән яҙылған, «Рига-веда» башҡанан. «Рига-веда» теле ведий санскритының иң боронғо формаһы тип ҡарала торған. Грек теле [[Гомер]] дәүерендә классик боронғо грек телендәге шикелле,,ведалар теле классик санскриттан яҡынса шундай уҡ ваҡыт арауығында тора.. Боронғо һинд тел белгесе Панини (беҙҙең эраға тиклем V быуат тирәһе) веда һәм классик санскрит телдәрен төрлө телдәр тип һанаған. Ә хәҙер күп кенә ғалимдар веданы (иң боронғо) һәм классик санскритты төрлө диалекттар тип һанай. Ләкин, дөйөм алғанда, был телдәр бик оҡшаш. Классик санскрит веданан алынған тип иҫәпләнә.

Веданың иң боронғо ҡомартҡыларҙың береһе «Рига-веда» танылған, һуңғы — Упанишада. &quot;Рига-веда&quot;ның үҙенең ваҡытын билдәләүе бик ауыр, һәм ведий теленең актуаль тарихының башы: изге текстар иң иртә дәүерҙә ҡысҡырып һөйләнелә һәм ятлана (әлеге ваҡытта ла шулай эшләнә). Тел белгестәре хәҙер күп кенә тарихи страталарҙы веда телендә (кәм тигәндә ике-өс) текстарҙың грамматикаһына һәм стилистик үҙенсәлектәренә таянып айыралар. &quot;Рига-веда&quot;тәүге туғыҙ китабын шартлы рәүештә «боронғо веда телдә» яҙылған тип була.

=== Эпик санскрит ===
Эпик санскрит — веданан классикҡа күсеү формаһы Санскриттың был формаһы ниндәйҙер лингвистик эволюция кисергән веда санскриттың һуңғы формаһы булып тора (мәҫәлән, тел үҫешенең был стадияһында субъюнктиваның юҡҡа сығыуы билдәләнә)

Эпик санскрит — санскриттың классик алдынан булған формаһы һәм б.э тиклем V йәки IV быуаттарҙа ҡулланыла. Санскриттың был формаһы өсөн «һуңғы веда тел» билдәләмәһен һайларға мөмкин була.

.Трактаттың үҙендә Панини үҙе һөйләшкән телде тасуирларға тырыша, фразаның ведик боролоштарын ҡуллана. Нәҡ ошо дәүерҙә Санскрит тәртипкә һәм нормаға килтерелә .Эпик санскритта «[[Рамаяна]]&lt;nowiki/&gt;» һәм «[[Маһабһаратам]]&lt;nowiki/&gt;» әҫәрҙәре яҙылған.

Эпос теленең Панини ижадында яҙылған телдән тайпылыуы, ғөмүмән, уның Паниниға тиклем барлыҡҡа килеүе менән түгел, ә пракриттар йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килгән «яңылыҡтар» менән аңлатыла. Санскриттың традицион ғалимдары ришиҙарҙан алынған «IAST: ārṣa» (आर्ष) кеүек тайпылыштарға ҡарай. Эпоста классик санскрит теленә ҡарағанда күберәк «пракритизмдар» (дөйөм телдән үҙләштерелгәндәр) бар.

Шулай уҡ будда гибриды санскрит урта быуаттар [[Һиндостан]]&lt;nowiki/&gt;ы дәүеренең пракритала яҙылған иртә [[будда]] текстарына нигеҙләнгән әҙәби тел була, артабан улар классик Санскрит тарафынан [[Ассимиляция (тел белеме)|ассимиляция]]&lt;nowiki/&gt;лана бара.

=== Пракриттарҙың барлыҡҡа килеүе ===
Беренсе ''пракрит (тәбиғи, ғәҙәти, ябай - урта һинд телдәре һәм диалекттары)''  барлыҡҡа килә (प्रकृति, ''{{IAST|prâkrit}}'' йәки ''{{IAST|prākṛta}}'' «ғәҙәти [тел]») беҙҙең эраға тиклемге III&amp;amp;nbsp;быуатҡа тура килә.. Был ваҡиғаны күбеһенсә Ашока батшаһы яҙмалары асыҡларға булышлыҡ итә. Был телдәр санскритҡа ҡарағанда аҙыраҡ «затлы» диалекттарға, йәғни көндәлек практикала ҡулланылған йәнле һөйләш һәм халыҡ телдәренә тап килә. Улар тиҙ арала бер-береһенән айырылып, һинд субконтинентында булған бик күп һинд-арий телдәрен тыуҙыра. Улар бөтәһе лә бер индо-арий тамырынан сыҡҡан, һәм һәр береһе үҙ эволюцияһын кисергән һәм үҙ яҙмышына эйә. Башҡалар араһында [[һинд]], [[Пәнжәб теле|пәнжәб]] һәм [[Бенгал теле|бенгал тел]]&lt;nowiki/&gt;дәре лә шул уҡ пракрит телдәренән алынған.

Пракриттарҙың береһе «пали»ҙың яҙмышы башҡаса. Был тел үҙе буддизмының тхеравада йүнәлешендәге изге теленә әүерелә һәм шул ваҡыттан бирле үҫешмәй тиерлек, ғибәҙәт ҡылыуҙа һәм дини текстарҙа беҙҙең көндәргә тиклем тәүге торошонда һаҡлана. Ниһайәт, джайнизм дине икенсе пракритала — Ардамагадхала яҙылған, ул үҙенең күп һанлы күрһәтмәләрен һаҡлап ҡалырға мөмкинлек биргән. Шуға ҡарамаҫтан, быларҙың барыһы ла һинд тарихының классик осоронда ҡулланылған пракриттарҙың дөйөм идеяһын бирә.

=== Классик санскрит ===
Пракриттарҙың тәүге  тәнҡите беҙҙең эраға тиклем II быуатта Патанджалиҙың Паниниҙың грамматикаһы тураһындағы комментарийҙарында («[[Маһабһаратам]]да») барлыҡҡа килә. Был әҫәрҙә комментатор, санскрит элеккесә тере тел булып тора, әммә диалекталь формалар уны ҡыҫырыҡлап сығара ала, тип раҫлай. Шулай итеп, трактат пракриттарҙың барлығын таный, ләкин телдең һөйләү формаларын ҡулланыу ҡәтғи рәүештә ғәйеп ителә, шул уҡ ваҡытта грамматик нормаларҙы яҙыу тағы ла стандартлаштырыла.

Нәҡ ошо мәлдән санскрит үҙенең үҫешендә бөтөнләй туҡтап ҡала, классик санскритҡа әйләнә. Ул шулай уҡ saṃskr̥ta термины менән билдәләнә (ләкин әлегә Патанджали тарафынан ҡулланылмай), уны «тамамланған, тамамланған» тип тәржемә итергә мөмкин; камил эшләнгән» (шул уҡ эпитетта төрлө ризыҡтар һүрәтләнгән).

Тивариға ярашлы (1955), классик санскритта дүрт төп диалекты бар: пашчимоттар ''{{IAST|paścimottarī}}'' (төньяҡ-көнбайыш, шулай уҡ көнбайыш, йәки төньяҡ), мадхьядеши (.&quot;үҙәк иле&quot;), пурви ''{{IAST|pūrvi}}'' (көнсығыш) һәм дакшини ''{{IAST|dakṣiṇī}}'' (көньяҡ, классик дәүерҙә барлыҡҡа килә). Беренсе өс диалекттың элгәреһе Брахмандарҙа (изге китаптар) бар. Веда, иң беренсе уларға таҙа тел булып (Каушитаки -брахман&quot;, 7.6) ҡаралған.

Беҙҙең дәүер барлыҡҡа килгәндән һуң тел тәбиғи формала ҡулланылмай, ул бары тик грамматика рәүешендә генә бар һәм бөтөнләй үҫешмәй. Санскрит ғибәҙәт ҡылыу теленә һәм билдәле бер мәҙәни берләшмәгә ҡараған телгә әйләнә, уның тере телдәр менән бәйләнеше булмай, йыш ҡына «лингва франкаһы»(«[[:ru:Лингва-франка|lingua franca]]&gt;») һәм әҙәби тел булараҡ ҡулланыла (хатта боронғо һинд телендә һөйләшмәгән халыҡтар ҙа, мәҫәлән, дравид халыҡтары ла ҡуллана). Был хәл [[XIV быуат]] быуат тирәһендә пракриттарҙан сыҡҡан нео-һинд телдәре яҙма рәүештә ҡулланыла башлағанға тиклем, [[XIX быуат]] быуатҡа тиклем, Санскрит Һиндостандың милли телдәре тарафынан әҙәбиәттән бөтөнләй ҡыҫырыҡланғанға тиклем дауам итә.

Шуныһы иғтибарға лайыҡ, [[Дравид телдәре|дравид теле ғаиләһенә]] ҡараған [[тамил теле]]нең санскрит менән ҡәрҙәшлеге юҡ, ләкин ул шулай уҡ бик боронғо мәҙәниәткә ҡарай. Санскрит менән беҙҙең эраның тәүге быуаттарында уҡ конкуренцияла үҫешә.. Санскриттың хатта был телдән бер нисә үҙләштерелгән һүҙе лә бар.

Санскриттың һөйләү телендә ҡулланылыуын күп һанлы социолингвистик тикшеренеүҙәр уның һөйләү телендә ҡулланыуы сикле булыуын һәм телдең бөтөнләй үҙләштерелмәүен асыҡ күрһәтә. Ошо фактҡа таянып, күп кенә ғалимдар, был төшөнсәнең билдәләмәһе шул тиклем асыҡ булмаһа ла, санскрит «үле» телгә әйләнгән тигән һығымтаға килә. Шелдон Поллок (2001) санскрит телен икенсе «үле» тел менән сағыштырып һүрәтләй:

{{цитата|Ике тел дә аҡрынлап үлә, тәүҙә әҙәби тел булараҡ юҡҡа сыға, ләкин фәнни мөхиттә универсаллеккә ынтылыштары менән файҙаланып, мәғәнәһен күпкә оҙағыраҡ һаҡлай. Был телдәрҙең икеһе лә ваҡыт-ваҡыт яңырыуҙарға йәки яһалма яңырыуҙарға дусар ителә, ҡайһы берҙә сәйәси даирәләрҙең теләктәре арҡаһында. Һәм шул уҡ ваҡытта... икеһе лә, күп быуаттар буйы донъяуи даирәләрҙә ҡулланылыуға ҡарамаҫтан, диндең һәм уның юғары ҡатламдары менән генә нығыраҡ бәйләнгән.}}

Санскритты әҙәбиәттән һәм сәйәси даирәләрҙән ҡулланыуҙан ҡыҫырыҡлап сығарыу уны хуплаған власть институттарының көсһөҙләнеүе, шулай уҡ үҙ милли әҙәбиәтен үҫтерергә ынтылған йәнле һөйләү телдәр менән конкуренцияның көсәйеүе менән бәйле.

Был процестың күп һанлы төбәк вариациялары [[Һинд субконтиненты]]&lt;nowiki/&gt;нда Санскриттың юғалыуына сәбәпсе була. Мәҫәлән, [[XIII быуат]]&lt;nowiki/&gt;тан һуң кашмири теле Виджаянагар империяһының ҡайһы бер райондарында санскрит менән бер рәттән әҙәби тел булараҡ файҙаланыла, ләкин санскрит эштәре унан ситтә таралмай, киреһенсә, [[телугу теле]] һәм каннада теле менән яҙылған китаптар бөтә Һиндостанға тарала.

Санскритты һөйләү телендә ҡулланыу кәмеүгә ҡарамаҫтан, санскрит Һиндостандың яҙма мәҙәниәтендә ҡулланылыуын дауам итә, урындағы телдәрҙе кем уҡый ала, шул санскритты ла уҡый. Санскрит Википедияһы бар. 1947 йылда Һиндостан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан алып 3000-дән ашыу санскрит эше булдырыла&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Ambalal Motiram Prajapati, Manibhai K. Prajapati|заглавие=Post-independence Sanskrit Literature, a Critical Survey: Professor Dr. A.M. Prajapati Felicitation Volume|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=jtZjAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y|издательство=Prof. Dr. A.M. Prajapati Sanman-Nidhi|год=2005|страниц=662}}&lt;/ref&gt;.

Санскритты тергеҙеү буйынса даими тырышлыҡ һөҙөмтәһендә 14 135 кеше санскрит — 2001 йылғы&lt;ref&gt;{{cite report|title=National Population and Housing Census 2011|volume=1|date=November 2012|publisher=Central Bureau of Statistics, Government of Nepal|place=Kathmandu|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_phc/Nepal/Nepal-Census-2011-Vol1.pdf|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131228224120/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Nepal/Nepal-Census-2011-Vol1.pdf|archivedate=28 December 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107015829/https://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_phc/Nepal/Nepal-Census-2011-Vol1.pdf |date=7 January 2019 }}&lt;/ref&gt; Һинд халыҡ иҫәбен алыуҙа уларҙың туған теле булыуын күрһәткән. Шулай уҡ 2011 йылда Непал халыҡ иҫәбен алыуҙа 1669 кеше санскрит телен беренсе тел тип һанай.&lt;ref&gt;{{cite report|title=National Population and Housing Census 2011|volume=1|date=November 2012|publisher=Central Bureau of Statistics, Government of Nepal|place=Kathmandu|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_phc/Nepal/Nepal-Census-2011-Vol1.pdf|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131228224120/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Nepal/Nepal-Census-2011-Vol1.pdf|archivedate=28 December 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107015829/https://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_phc/Nepal/Nepal-Census-2011-Vol1.pdf |date=7 January 2019 }}&lt;/ref&gt; Санскрит буйынса өҙлөкһөҙ ғилми эш традицияларын һаҡлап ҡалыу өсөн [[Һиндостан]]&lt;nowiki/&gt;да ла, [[Непал]]&lt;nowiki/&gt;да ла санскритта эш алып барыусы Санскрит университеттары булдырылған. Шуларҙың иң билдәлеләре — Непалдың Санскрит университеты һәм Раштрия Санскрит Санстхан..&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Cubelic, Simon|заглавие=Studies in Historical Documents from Nepal and India|ссылка=http://www.oapen.org/search?identifier=1000414|издательство=Heidelberg University Publishing.|год=2018|страниц=538}}&lt;/ref&gt;

== Лингвистик ҡылыҡһырлама ==
=== Фонетика ===
Классик санскриттың 36-ға яҡын фонемаһы бар. Әгәр [[аллофон]]&lt;nowiki/&gt;дар иҫәпкә алынһа (һәм яҙыу системаһы уларҙы иҫәпкә алһа), телдәге өндәрҙең дөйөм һаны 48-гә тиклем арта. Телдең мөһим үҙенсәлеге булып балтик телдәрендәге кеүек семантик айырыусы оҙонлоҡ тора. Был үҙенсәлек рус телендә һөйләшеүселәр өсөн санскритҡа өйрәнеүҙә һиҙелерлек ҡыйынлыҡ тыуҙыра.

==== Һуҙынҡылар ====
Түбәндә санскрит һуҙынҡылары килтерелә. Деванагариҙа (яҙыу системаһында) һуҙынҡылар юл башында һәм ижектә төрлөсә — беренсе осраҡта хәреф менән (беренсе бағананы ҡарағыҙ), икенсеһендә — диакритик (икенсе бағана) менән билдәләнә.

{| class=&quot;wikitable collapsible sortable&quot;
!Баш хәрефтәр
!Был ижек менән «प्»
!Әйтелеше
!Был әйтелеше ижектәргә {{Ipa|/p/}}
!был билдәләр IAST
!был билдәләр ITRANS
!Яҡынса тасуирлама
|-
|अ
|प
|{{Ipa|/ɐ/}} йәки {{Ipa|/ə/}}
|{{Ipa|/pɐ/}} йәки {{Ipa|/pə/}}
|a
|a
|Нисек ''ә'' был «раджа'''ә'''джин» йәки беренсе 'о''' (шва) '''голова'''
|-
|आ
|पा
|{{Ipa|/aː/}}
|{{Ipa|/paː/}}
|ā
|A
|баҫымлы ''а'' «собака» , '''палка''' тик оҙон
|-
|इ
|पि
|{{Ipa|/i/}}
|{{Ipa|/pi/}}
|i
|i
| ябыҡ, рус и ҡарағанда һәм ҡыҫҡа әйтелә
|-
|ई
|पी
|{{Ipa|/iː/}}
|{{Ipa|/piː/}}
|ī
|I
|алдағының оҙон варианты
|-
|उ
|पु
|{{Ipa|/u/}}
|{{Ipa|/pu/}}
|u
|u
| русса '''у''' , ҡыҫҡа әйтелә
|-
|ऊ
|पू
|{{Ipa|/uː/}}
|{{Ipa|/puː/}}
|ū
|U
|алдағының оҙон варианты
|-
|ऋ
|पृ
|{{Ipa|/ɻ/}}
|{{Ipa|/pɻ/}}
|ṛ
|R
|инглизсә ''r'' «'''''r'''ed'', ''b'''r'''ead''»
|-
|ॠ
|पॄ
|{{Ipa|/ɻː/}}
|{{Ipa|/pɻː/}}
|ṝ
|RR
|алдағының икеләтә артҡан варианты
|-
|ऌ
|पॢ
|{{Ipa|/ɭ/}}
|{{Ipa|/pɭ/}}
|ḷ
|LR
|'''Л''' тел артҡа табан бөкләнеп әйтелә. Һирәк өн, [[Телугу теле|телугу]], норвеж телдәрендә осрай.
|-
|ॡ
|पॣ
|{{Ipa|/ɭː/}}
|{{Ipa|/pɭː/}}
|ḹ
|LRR
|алдағының икеләтә артҡан варианты
|-
|ए
|पे
|{{Ipa|/eː/}}
|{{Ipa|/peː/}}
|e
|e
|оҙон ''е''- '''место''' әйтелгәнсә
|-
|ऐ
|पै
|{{Ipa|/əi/}}
|{{Ipa|/pəi/}}
|ai
|ai
|дифтонг ''i'' инглизсә '''mite''' («аu»)
|-
|ओ
|पो
|{{Ipa|/oː/}}
|{{Ipa|/poː/}}
|o
|o
|дифтонг ''ou'' инглиз («ау»)
|-
|औ
|पौ
|{{Ipa|/əu/}}
|{{Ipa|/pəu/}}
|au
|au
| дифтонг ''ou'' инглиз («ау»)
|}
Оҙон һуҙынҡылар ҡыҫҡа һуҙынҡыларға ҡарағанда яҡынса ике тапҡырға оҙонораҡ яңғырай. Барыһынан да бигерәк танылыу алған оҙайлыҡтың өсөнсө дәрәжәһе — алдашыу (плути) тип аталған. Башлыса саҡырыу килешендә ҡулланыла. Һуҙынҡылар /e/ һәм /o/ — һинд-иран телендәге өндәрҙең аллофондары, шуға күрә, асылда, ябай оҙаҡҡа һуҙылған өндәр булһалар ҙа, дифтонгтар кеүек ҡарала.

* Деванагариҙа тағы бер нисә символ бар:
* .Диакритик ं анусвара, (IAST: ṃ). Һуҙынҡы артынан танау тартынҡыһын күрһәтеү өсөн ҡулланыла, Ул, фонетик мөхиткә ҡарап, төрлө формалар ала ала — [ŋ] ларингейлға тиклем[ɳ] ретрофлекс алдынан, һәм/n/йәки/m/ һүҙ аҙағында йәки һуҙынҡылар араһында, мәҫәлән, पं/pəŋ/. Тембрҙың үҙгәреүен күрһәтергә мөмкин (француз телендәге кеүек)(?).
* Диакритик ः visarga, деноталдәр /əh/ (IAST: ḥ); мәҫәлән, पः/pəh/.
* Диакритик ँ чанрабанду йәки анунасика. Танау өндәрен билдәләү өсөн анусвара урынына ҡулланырға мөмкин. Веда санскритҡа хас; мәҫәлән, पँ/pə̃/
* Һуҙынҡы /aː/, артҡы һуҙынҡы булараҡ тасуирланһа ла, ғәмәлдә инглиз аналогына /ː//-ға ҡарағанда алдараҡ.
* Деванагари яҙыу системаһында уның артында һуҙынҡы булмаған һәр тартынҡыға диакритик wickram ् ҡушыла, был «туҡтау» тигәнде аңлата һәм тартынҡының һуҙынҡынан мәхрүм булыуын күрһәтә.
* Һуҙынҡы вирам тамғаһы менән билдәләнгән тартынҡынан һуң әйтелмәй, мәҫәлән, प् хәрефе «p» тип уҡыла, ә wickram प «pa» сифатында уҡыла.

==== Тартынҡылар ====
Таблицала Санскриттың тартынҡы өндәре һәм уларҙың Деванагариҙа, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит]]та, IAST-та билдәләре күрһәтелә. Деванагари — ижекле яҙыу, шуға күрә, улар ижек һымаҡ уҡылмаһа, бөтә тартынҡы хәрефтәр ҙә яҙыуҙа вирамаға (знак-билдә) эйә.

&lt;div style=&quot;text-align: left; padding-left: 14px;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;कण्ठ्य&lt;/span&gt; тел арты
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;पालव्य&lt;/span&gt; аңҡау
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;मूर्धन्य&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;Баш&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;दन्त्य&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;Теш&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ओष्ठ्य&lt;/span&gt; ирен
|
|-
|-
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;क्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;k&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;k&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;च्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;c&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;c&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ट्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;ʈ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ṭ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;त्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;t&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;t&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;प्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;p&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;p&lt;/span&gt;
| style=&quot;font-size:10pt;&quot; |&lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;һаңғырау&lt;/span&gt;
|-
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ख्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;kʰ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;kh&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;छ्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;cʰ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ch&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ठ्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;ʈʰ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ṭh&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;थ्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;tʰ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;th&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;फ्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;pʰ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ph&lt;/span&gt;
| style=&quot;font-size:10pt;&quot; |&lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ышҡылыулы һаңғырау&lt;/span&gt;
|-
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ग्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;g&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;g&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ज्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;ɟ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;j&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ड्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;ɖ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ḍ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;द्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;d&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;d&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ब्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;b&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;b&lt;/span&gt;
| style=&quot;font-size:10pt;&quot; |&lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;яңғырау&lt;/span&gt;
|-
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;घ्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;gʰ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;gh&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;झ्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;ɟʰ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;jh&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ढ्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;ɖʰ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ḍh&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ध्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;dʰ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;dh&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;भ्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;bʰ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;bh.&lt;/span&gt;
| style=&quot;font-size:10pt;&quot; |&lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ышҡылыулы яңғырау&lt;/span&gt;
|-
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ङ्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;ŋ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ṅ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ञ्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;ɲ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ñ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ण्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;ɳ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ṇ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;न्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;n&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;n&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;म्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;m&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;m&lt;/span&gt;
| style=&quot;font-size:10pt;&quot; |&lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;танау тартынҡылары &lt;/span&gt;
|-
|
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;य्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;j&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;y&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;र्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;r&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;r&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ल्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;l&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;l&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;व्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;v&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;v&lt;/span&gt;
| style=&quot;font-size:10pt;&quot; |&lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ярым һуҙынҡылар&lt;/span&gt;
|-
|
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;श्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;ʃ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ś (ç)&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ष्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;ʂ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ṣ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;स्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;s&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;s&lt;/span&gt;
|
| style=&quot;font-size:10pt;&quot; |&lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ыҫылдаусы &lt;/span&gt;
|-
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ह्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;ɦ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;h&lt;/span&gt;
|
|
|
|
| style=&quot;font-size:10pt;&quot; |&lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;яңғырау фрикатив&lt;/span&gt;
|}
&lt;/div&gt;

== Морфологияһы ==
Санскриттың грамматикаһы бик ҡатмарлы. Санскритта өс һан — берлек, күплек һәм ике кешене белдереүсе һан, өс зат — беренсе (мин), икенсе (һин) һәм өсөнсө (ул.-он, она, оно.), ун бишкә яҡын заман формаһы һәм һөйкәлеше бар. Сифат ҡылымдар (причастие) системаһы үҫешкән: актив хәҙерге заман, пассив хәҙерге заман, актив үткән заман, пассив үткән заман, һ.б. инфинитив. Сифат ҡылым инфинитивы һүҙ яһаусы аффикстар, ҡылымдар һәм һөйкәлештәр менән барлыҡҡа килә.

=== Ҡылымлы тамыр ===
Санскритта «ҡылымлы тамыр» төшөнсәһе бар. Ҡылымлы тамырҙарының тулы исемлеге Дату-пата санскрит китабында бирелгән. धातुफाटः. Был китапты б.э.т. IV быуатта грамматика белгесе Панини яҙған. Китапта ошондай 2000-дән ашыу тамыр бар, шуларҙың 566-һы иң йыш ҡулланыла. Дату-патхала ҡылымлы тамырҙар ҡылымдарҙың зат менән үҙгәрешенә ҡарап 10 ганға (бүлектәргә) бүленә.

Ҡылым тамырҙарынан ҡылымдар ғына түгел, башҡа һүҙ төркөмдәре — сифат ҡылымдар, исемдәр, сифаттар яһала.

Исемдәр, сифаттар һәм сифат ҡылымдар (һәр саҡ тиерлек) тамырға 17-18 беренсел суффикстар (һүҙ яһаусы ялғауҙар) һәм 100-ҙән артыҡ иррегуляр суффикстар ҡушылып яһала. &lt;blockquote&gt; अ ,अ (ण), अन, त, अक, तृ, इन्, तुम् (तुकाम् तुमनस्), अनीय, य, तव्य, तवत् (तवन् तवति), त्वा, ति, क्विप्, अम् (ण), अत्, आन / मान &lt;/blockquote&gt;Деванагари алфавитындағы хәрефтәр дөйөм параметрҙар буйынса бағаналарға һәм терминдарға системалаштырылған кеүек, санскриттың ҡылымлы тамырҙары ла параметрҙар оҡшашлығы буйынса төркөмдәргә бүленә:

— 10 ган (зат менән үҙгәреш буйынса)

килеш нигеҙендә таблица буйынса тамамлаған. 17 карант бар-тартынҡы тамамланған нигеҙгә күсә ала (च् थ् प् ध् द् त् ज् भ् य् व् न् स् श् ष् र् म् ह्), 10 һәм карант-һуҙынҡы (ओ आ औ ऐ उ अ इ ई ऋ ऊ). Карант — хәрефтәре, уларҙың нигеҙендә тамамлана. Был таблица буйынса нюанс бар, карант (төп тамамлаған сағыштырмаса үҙгәргән таблица).

— सेट् һәм аните अनिट् infix &quot; һәм «һәм» йыйылмаһына, һүҙ формалашыу һәм берләшеү ваҡытында барлыҡҡа килә йәки килеп сыҡмай;

— зат менән үҙгәреш буйынса тематик һәм атематик («а» инфиксы өҫтәү зат менән үҙгәрткәндә),

— өс төрө: ''атманепадать'' (आत्मनेपदम्), ''парасмайпасть'' (परस्मैपदम्) һәм ''убхайпадь'' (उभयपदम्) ҡылым буйынса&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Китап|автор=Vagish Shastri|заглавие=Sanskrit made easy. Part II.|ответственный=|издание=2-е изд|место=Varanasi|издательство=Kashi Graphics|год=2016|страницы=|страниц=540|isbn=81-85570-41-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Приставка (тамыр алдындағы ҡушымталар) ===
Санскритта 22 приставка бар. Приставкалар тамыр менән бергә нигеҙ барлыҡҡа килтерә. Улар беренсел суффикстар, йә нигеҙ төрөн үҙгәртеү юлы менән ҡылымдар һәм зат ялғауҙары ҡушып исемдәр, сифат ҡылымдар һәм сифаттар барлыҡҡа килтерергә мөмкин.

Приставкалар тамыр һәм уның үҙенсәлектәрен ҡабул итәләр&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

=== Нигеҙҙәрҙең килеш менән үҙгәреше ===
Исемдәр, сифаттар, сифат ҡылымдар,һандар һәм алмаштар санскритта 8 килештә ,3 һанда (берлек, двойственное — 2 кеше мәғәнәһендә һәм күплек). Исемдәр ҡылым тамырына беренсел һүҙ яһаусы ялғау (аффикс) ҡушыу юлы менән яһала, барлыҡҡа килгән берләшмә нигеҙе тип атала йәки ''stem'' Һүҙҙе телмәрҙә ҡулланыу өсөн, тейешле килеш ялғауы һәм һан ҡабул итә''.''

Санскритта килеш ялғауҙары таблицаһы:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
|
|берлек
|двойственный
|күплек
|
|-
|
|
|एकवचनम्
|द्विवचनम्
|बहुवचनम्
|
|-
|1
|Төп
|स् (ः)
|औ
|अः
|कर्तृ-कारकम्
|-
|2
|Төшөм
|अम्
|औ
|अः
|कर्म-कारक
|-
|3
|Сығанаҡ
|आ
|भ्याम्
|भिः
|करण-कारक
|-
|4
|Төбәү
|ए
|भ्याम्
|भ्यः
|सम्प्रदान-कारकम्
|-
|5
|Исходный
|अः
|भ्याम्
|भ्यः
|अपादान-कारकम्
|-
|6.
|Эйәлек
|अः
|ओः
|आम्
|समबन्धः
|-
|7
|Урын
|इ
|ओः
|सु
|अधिकरण-कारकम्
|-
|8
|Саҡырыу
|
|औ
|अः
|संबोधन-कारकम्
|}
Нигеҙҙәр килеш менән менән үҙгәртелгән таблицаһы . 17 карант- тартынҡы бар, нигеҙ тамамланырға мөмкин (च् 嬤् त् थ ध् ् ् द ् प् भ् न् य ् य ् र् व् 尝 尝 ष् स्), һәм 10 карант-Һуҙынҡылар (औ ओ ऐ ऐ ऋ ऊ उ इ इ आ अ). Карант — нигеҙ тамамланған хәреф. Һәр каранттың был таблицала үҙ килеш менән үҙгәреш нюанстары бар (ялғауҙар төп таблицаға ҡарата үҙһгәрә).

Килештәр санскритта түбәндәге һорауҙарға яуап бирәләр:

# төп килештә (''Nominativus'') — субъект ('''кем эшләй?''');
# төшөм килеш (''Accusativus'') — объект (нимә '''өҫтөндә эш-хәл башҡарыла?''');
# творительный килеш (''Instrumentalis'') — ҡорал (уның ярҙамында '''нимә эшләнә?''');
# төбәү килештә (''Dativus'') — бөтөнләйгә биреү, ваҡытлыса ('''кемгә?''');
# кисектереү килеше (''Ablativus'') — хәрәкәттең сәбәбен ('''ҡайҙан? нимәнән?''');
# эйәлек килеш (''Genetivus'') — объекттар менән бәйләнеш ('''кемдеке? нимәнеке?''');
# урын килеш (''Locativus'') — хәрәкәттең урын ('''ҡайҙа?'''). Урын килеш «яратам-любить», «ышанам-доверять» тамырҙары менән ҡулланыла, миҫалдар: моя любовь в тебе-''һин минең мөхәббәт''.
# саҡырыу килеш (''Vocativus'') — кемгә мөрәжәғәт итеү&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Вагиш Шастри|заглавие=Sanskrit Made Easy. Part II.|ответственный=|издание=2-е изд|место=Варанаси|издательство=Graphiсs|год=2016|страницы=64—125|страниц=540|isbn=8185570418}}&lt;/ref&gt;.

== Санскритта зат менән үҙгәреш ==
=== Ҡылымдар ===
Ҡылымдар санскритта төркөмдәргә бүленәләр:

— интранзитивный һәм транзитивный (күсемле һәм күсемһеҙ) — эш-хәрәкәттең объекты булһа (мәҫәлән, «китап уҡыу-читать книгу» — хәрәкәттең объекты бар, «йәшәргә-жить» — хәрәкәткә объект юҡ);

— интранзитивный һәм транзитивный өсөн (күсемле һәм күсемһеҙ) — буйынса эш-хәрәкәттең объекты булмаһа (мәҫәлән, «китап уҡыусы» — хәрәкәттең объекты булырға, «йәшәргә» — хәрәкәткә объект юҡ);

— өс төрө: ''атманепадать'' (आत्मनेपदम्,) ''парасмайпасть'' (परस्मैपदम्) һәм ''убхайпадь'' (उभयपदम्) ҡылым буйынса . Был атманепадать — табыш алыу — хәрәкәт субъект, парасмайпадь булыр — билдәһеҙ башҡа субъект, убхайпадь — ике варианты ла булыуы мөмкин.

=== Замандар ===
Замандар зат менән үҙгәреш буйынса Сарвадхату (хәҙерге, ябай үткән заман, императив, оптатив) һәм Артхадхату (ябай киләсәк заман, мөмкин булған киләсәк заман, перфект, аорист, фатихалы һөйкәлеш, кондиционалис) системаһына бүленә. Оптатив императив, кондиционалис һәм фатихалы һөйкәлеш — асылда заман түгел, ә һөйкәлештәр. Сарвадхату Атхадхатунан заманда тамыр үҙгәрештәренең дөйөм ҡағиҙәләре менән айырыла.

Көнбайыш һәм Көнсығыш традициялары санскрит телендәге ҡылым тураһында төрлөсә һөйләй. Мәҫәлән, санскрит грамматикаһы бөтә зат ялғауҙарын Атманепадиға (тәржемә: «һүҙ минең өсөн -слово для себя») һәм Парасмайпадиға (тәржемә: «һүҙ икенсе кеше өсөн слово для другого») бүлә. Санскрит грамматикаһының ошо ике терминға индергән мәғәнәһе: атманепади формаһындағы ҡылымдар — үҙе өсөн башҡарылған ғәмәлдәр (эш-хәрәкәт авторы өсөн), парасмайпади рәүешендәге ҡылымдар — башҡа кешеләр өсөн башҡарылған ғәмәлдәр. Йәғни термин ғәмәлдең бенефициарын тасуирлай&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Китап|автор=Tripāṭhī, Bhāgīrathaprasāda,|заглавие=Sanskrit made easy : through 'natural law and mnemonics' for etymological, deeper and thorough knowledge|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/1066080915|ответственный=|издание=First edition|место=Varanasi|издательство=|год=2016|страницы=225—468|страниц=540|isbn=9798185570, 8185570418, 9788185570419}}&lt;/ref&gt;.

Көнбайыш грамматикаһы терминды актив (парасмайпада) һәм уртаса (атманепада) залогтарға (йүнәлештәргә) итеп тәржемә итә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Кочергина Вера Александровна|заглавие=Учебник санскрита|ответственный=|издание=6-е|место=Москва|издательство=Издательство ВКН|год=2017|страницы=56|страниц=384|isbn=978-5-7873-1189-1}}&lt;/ref&gt;.

Ҡылымдың теләһә ниндәй заманы тамырҙан ике юл: заман һәм һөйкәлеш нигеҙен яһау һәм нигеҙгә зат йәки һөйкәлеш ялғауҙарын ҡушыу менән барлыҡҡа килә.

=== Хәҙерге заман ===
वर्तमानकालः (laṭ.) — санскрит грамматикаһында заман исеме&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;, praesens (pr..) — латин һүҙе, көнбайыш лингвистика менән ҡабул ителгән.

Хәҙерге заман ҡылымдарының зат ялғауҙары тематик ган өсөн (в iast) :
{| class=&quot;wikitable&quot;
!
! colspan=&quot;6&quot; |тематик ган өсөн
|-
!
! colspan=&quot;3&quot; |Парасмайпада
! colspan=&quot;3&quot; |Атманепад
|-
!
!берлек
!двойственный
!күплек
!берлек
!двойственный
!күплек
|-
!1-се зат
| -амі
| -аvaḥ
| -аmaḥ
| -i
| -avahe
| -amahe
|-
!2-се зат
| -si
| -thaḥ
| -tha
| -se
| -ithe
| -dhve
|-
!3 -сө зат
| -ti
| -taḥ
| -nti
| -te
| -ite
| -nte
|-
!
! colspan=&quot;6&quot; |атематик ган өсөн 
|-
!1-се зат
| -mi
| -vaḥ
| -maḥ
| -i
| -vahe
| -mahe
|-
!2-се зат
| -si
| -thaḥ
| -tha
| -se
| -āthe
| -dhve
|-
!3 -сө зат
| -ti
| -taḥ
| -anti
| -te
| -āte
| -ate
|}

=== Хәҙерге заман нигеҙе (шулай уҡ сарвадхату бөтә замандары) ===
Хәҙерге заман нигеҙе төрлө тамыр өсөн төрлөсә формалашҡан. Нигеҙ формалашҡан принциптар буйынса тамырҙар 10 ганга бүленә. Гандар ике тематик өлөшкә бүленә (нигеҙ «а» хәрефенә тамамланған, «термин» тема — грек грамматикаһынан) һәм атематик (нигеҙҙең аҙағында «а» юҡ).

'''Тематик ган'''

'''I гана:''' гун дәрәжәһендә тамыр + инфикс «अ». Миҫалдар: √ भू; гун тамыр + अ + ति = भवति.

Тик был нигеҙҙә хәҙерге заманда гандың ҡайһы бер тамырҙары үҙгәреш кисерә: √ गम् — गच्छ्, √ इष् — इच्छ्, √ दृश् — पश्य्, √ पा — पिब्, √ स्था — तिष्ठ्. Был ганда яҡынса 1000 тамыр.

'''IV гана:''' тамыр + инфикс «य». Миҫалдар: √ नृत् + य + ति = नृत्यति.

'''VI гана''': тамыр + инфикс «а». Миҫалдар: √ लिख् + अ + ति = लिखति

'''X гана:''' гун йәки вриддхи дәрәжәһендә тамыр + инфикс «अय». Миҫалдар: √ चुर्; гун тамыр + अय + ति = चोरयति.

'''Атематик ган'''

'''II гана:''' ялғау үҙгәрмәй торған тамырға өҫтәлә: инфикс юҡ. Миҫалдар: √अस् + ति = अस्ति.

'''III гана:''' икеләтә тамыр. Миҫалдар: √दा + √दा + ति = ददाति.

'''V гана:''' инфикс न् (उ) тамыр эсендә. Миҫалдар: √युज् + नु + ते = युङ्क्ते.

'''VII гана:''' инфикс тамыр эсендә न. Миҫалдар: √भिद् + न+ ति = भिनत्ति.

'''VIII гана:''' инфикс उ. Миҫалдар: √कृ + उ + ति = करोति.

'''IX гана:''' инфикс ना, танау өндәре төшөп ҡала, сампрасарана, Миҫал: √ ज्ञा белә-знать.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

''Миҫалдарҙа 3-сө зат, берлектә, , хәҙерге заман.''

== Санскрит синтаксисы. Самасалар ==
Санскрит синтаксисы — иң ҡатмарлы һәм бер өлөшө унан алынған телдәрҙән айырылып тора. .

Синтаксис самасалар — ''бер нисә мәғәнәгә берләшкән исемдәрҙән, сифаттарҙан, сифат ҡылымдарҙан , һандарҙан, алмаштарҙан барлыҡҡа килгән ҡушма һүҙҙәр'' менән ҡатмарлашҡан.

Һүҙҙәр самасала килеш, һан һәм род (енес төшөнсәһе) ялғауҙарын юғалта. Был тәржемәне ҡатмарлаштыра, улар нигеҙ тип атала (тамыр +суффикс, инфикс, приставка). Ҡушма һүҙ төрлө типтағы самасаларҙан торорға мөмкин.

Грамматиктар самсаларҙы ошондай типтарға айыралар:

'''татпуруш''' (तत्पुरुष) — йыш осрай торған самаса. Исемдән, сифаттан, алмаштан, сифат ҡылымдан торорға мөмкин..Тәржемә Һуңғы һүҙҙән башлана — ул төп мәғәнәне аңлата.. «Татпуруша» үҙе самасаның термины, мәҫәлән, һүмә-һүҙ тәржемәһе: «уның хеҙмәтсеһе-слуга его», рус синтаксисында: «его слуга». Бер нисә нигеҙҙән торорға мөмкин, һәр береһе киләһе беренсегә буйһона.

'''кармадхарай''' (कर्मधारय)— самасаның ярым татпурушы, уларҙа нигеҙҙәр баштан уҡ бер килештә. Беренсе элементы (сифат, йәки сифат ҡылым һәм рәүеш) икенсе элементты билдәләй.

'''бахубриха (бахувриха)''' (बहुव्रीहि) '''—''' ике нигеҙҙән барлыҡҡа килгән һәм тағы бер нисә мәғәнә йөрөткән һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән сифат (исемдәр, алмаштар һәм ҡылымдар менән) һәр саҡ төшөп ҡала:

баху — много врихи (''күп'' вриха) — ''дөгө-рис,'' һүҙмә-һүҙ тәржемәһе: ''многорисовый,'' рус теле синтаксис ында : тот человек, у которого много риса — дөгөһө күп кеше.

'''двандва''' (द्वन्द्व)— самасаның тиң киҫәкле төшөнсәләрҙе һанауҙан барлыҡҡа килгәндәре, нисә киҫәк, шунса һан ҡабул итә (әгәр ике киҫәк — двойственное число-2 кеше һаны, әгәр өс һәм унан да күберәк булһа — күплек). тәржемә — ике һәм ике.

'''двигу''' (द्विगु) — татпурушасамасаның ярымы, уның тәүге нигеҙе — һан, икенсе нигеҙҙе асыҡлай, тәржемә «двигу»: ''ике һыйыр-две коровы.'' Самахара двандва — двандва самасаның ярты төркөмсәһе йыйыу мәғәнәһендә (ул ваҡытта самаса берлектә ҡала).&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Кочергина В.А.|заглавие=Учебник Санскрита|ответственный=|издание=6-е|место=М.|издательство=ВКН|год=2017|страницы=226—231|страниц=383|isbn=978-5-7873-1189-1}}&lt;/ref&gt;

'''авьяябхава''' (अलुक्) '''—''' килеш менән үҙгәрмәүсе ҡушма һүҙ, сифат, (рәүештәрҙең, теркәүестәрҙең, һандарҙың) килеш менән үҙгәрмәй торған өлөшсәһенең ҡатнашлығынан һәм килеш менән үҙгәрә торған һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килә.

'''алуксамаса''' (अलुक्) '''—''' һүҙҙәрҙә килеш ялғауҙары юғалмай торған самаса..

Самасалар осрағында санскрит һүҙҙәре берләшеп кенә ҡалмай, һүҙҙәр бер-береһенә һуңғы һәм тәүге хәрефтәрҙең сандха (үҙ-ара йоғонтоһо) ҡағиҙәләре буйынса берләшә. Мәҫәлән, әгәр бер һүҙ тартынҡыға тамамланһа, икенсеһе һуҙынҡы менән башлана, был осраҡта ике һүҙ яҙмала берләшә һәм әйтелеше бер төрлө була. Был самаса түгел, сөнки килеш һәм зат ялғауҙары юғалмай.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Tripāṭhī, Bhāgīrathaprasāda,|заглавие=Sanskrit made easy : through 'natural law and mnemonics' for etymological, deeper and thorough knowledge|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/1066080915|ответственный=|издание=First edition|место=Varanasi|издательство=|год=2016|страницы=190—220|страниц=540|isbn=9798185570, 8185570418, 9788185570419}}&lt;/ref&gt;

== Өйрәнеү тарихы ==

=== Европала һәм донъяла өйрәнеү тарихы ===
[[XVII быуат]]&lt;nowiki/&gt;та санскритҡа немец миссионеры Генрих Рот ҙур өлөш индерә. Оҙаҡ йылдар [[Һиндостан]]&lt;nowiki/&gt;да йәшәй. 1660 йылда латин телендә «Grammaticca linguae Sanscretanae Brachmanum Indiae Orientalis» китабын тамамлай. Генри Рот Европаға ҡайтҡас, уның әҫәрҙәренән өҙөктәр һәм лекциялар баҫылып сыға, ләкин уның санскрит грамматикаһы буйынса төп эштәре бер ҡасан да баҫылмай (ҡулъяҙма Рим Милли китапханаһында һаҡлана).

Европала Санскрит тикшеренеүҙәре [[XVIII быуат]] аҙағында башлана, [[1786 йыл]]&lt;nowiki/&gt;да уны Европа өсөн Уильям Джонс&lt;ref&gt;''Mukherjee S. N.'' Sir William Jones: A Study in Eighteenth-Century British Altitudes to India. — Cambridge, 1968.&lt;/ref&gt; аса (быға тиклем Санскрит тураһында француз иезуит Кёрду 1767 йылда һәм немец миссионеры Хэнкследен тасуирлай, ләкин уларҙың эштәре Уильям Джонс әҫәрҙәренән һуң баҫылып сыға). [[XIX быуат]] башында сағыштырма-тарихи лингвистиканы булдырыуҙа санскрит менән танышыу хәл иткес роль уйнай.&lt;ref&gt;«Сравнительно-историческое языкознание» // [[Лингвистический энциклопедический словарь]]. — М., 1990.&lt;/ref&gt; Немец тел белгесе А. Шлейхер санскритты иң боронғо һинд-европа теле тип һанай.&lt;ref&gt;''[[Сафронов, Владимир Александрович|Сафронов В. А.]]'' Индоевропейские прародины. — Горький: Волго-Вятское книжное изд-во, 1989. — С. 13 — 398 с.&lt;/ref&gt;

Сэр Уильям Джонс 1786 йылдың 2 февралендә [[Калькутта]]&lt;nowiki/&gt;ла [[Азия]] йәмғиәте ултырышында санскрит тураһында түбәндәге һүҙҙәрҙе әйтә:
 
Хәҙерге ваҡытта санскритта академик өйрәнеү мөхите бөтә донъяла локалләштерелгән. Өс йылға бер донъяның иң эре университеттарының береһендә санскрит буйынса Бөтә донъя конференцияһы үтә. [[2018 йыл]]&lt;nowiki/&gt;дағы конгреста 600 докладсы сығыш яһай, уларҙы меңәрләгән кеше тыңлай.&lt;ref&gt;[https://wsc.ubcsanskrit.ca/ The 17th World Sanskrit Conference — Vancouver, Canada • July 9-13, 2018]&lt;/ref&gt;

=== Рәсәйҙә өйрәнеү тарихынан ===
Рәсәйҙә санскрит тикшеренеүҙәре Санкт-Петербург һәм Мәскәү лингвистары эшмәкәрлеге менән бәйле була һәм лингвистик йүнәлештә үҫешә, быға [[XIX быуат]]тың 2-се яртыһында «Петербург һүҙлектәре» (ҙур һәм бәләкәй) баҫмаһы булышлыҡ итә. «Был һүҙлектәр санскритты өйрәнеү дәүерен барлыҡҡа килтерә&lt;ref&gt;''[[Кальянов, Владимир Иванович|Кальянов В. И.]]''. Об изучении санскрита в Советском Союзе // [[Вестник ЛГУ]]. — 1957. — № 8. — С. 23-24.&lt;/ref&gt;… Улар тотош бер быуат индология фәненең нигеҙе булып тора.». Санскрит дәреслектәренең береһенең авторы проф. Ф. И. Кнауэр була (уның «Санскрит теле дәреслеге» 1907 йылда баҫылып сыға, 2001 йылда ҡабатлап баҫыла).

Санскритҡа философия фәндәре докторы, [[Мәскәү дәүләт университеты]] профессоры В. А. Кочергина, санскрит-рус һүҙлеген төҙөүсе һәм «Санскрит дәреслеге» авторы ҙур өлөш индерә. Санскрит буйынса ҡулланмаларҙы һәм тикшеренеүҙәрҙе санскриттың күренекле тикшеренеүселәре Т. Елизаренкова, Вл. Топоров һәм А. А. Зализняк яҙа.

[[1871 йыл]]да [[Д. И. Менделеев]]тың «Химик элементтар тураһында периодик закон» тигән билдәле мәҡәләһе сыға. Унда Менделеев ваҡытлы системаны хәҙерге ҡиәфәтендә бирә һәм яңы элементтар асылыуын алдан әйтә. Уны санскрит стилендә «экабор», «экалуминий» һәм «екасилиций» (санскрит эka «oдин») тип атай һәм таблицала уларға «буш» урындар ҡалдыра.&lt;ref name=&quot;rasru&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Овчинников Ю. А.|заглавие=Жизнь и деятельность Д. И. Менделеева|ссылка=http://www.ras.ru/FStorage/download.aspx?Id=c30180d6-85d8-4140-b50a-eac1800bf19b|год=1984|страницы=86}}&lt;/ref&gt; Менделеев немец һәм урыҫ академигы, санскритолог Бёттлингктың дуҫы була. Бёттлингк шул ваҡытта боронғо [[һинд]] лингвисы Панини әҫәренең 2-се баҫмаһын баҫтырып сығарырға әҙерләнгән була. [[Америка]] тел белгесе Пол Крипараский әйтеүенсә, Менделеев боронғо һинд санскрит грамматикаһын таныуын белдереү маҡсатында «етмәгән» элементтарға санскрит исемдәрен биргән.&lt;ref&gt;Otto Böhtlingk, Panini’s Grammatik: Herausgegeben, Ubersetzt, Erlautert und MIT Verschiedenen Indices Versehe. St. Petersburg, 1839-40.&lt;/ref&gt; Крипарский шулай уҡ элементтарҙың периодик таблицаһы менән Паниниҙың «Шива-сутра» араһындағы ҙур оҡшашлыҡты билдәләй. Крипарский әйтеүенсә, Менделеев химик элементтарҙың «грамматикаһын» эҙләү һөҙөмтәһендә асыш яһаған&lt;ref&gt;[T]he analogies between the two systems are striking. Just as Panini found that the phonological patterning of sounds in the language is a function of their articulatory properties, so Mendeleev found that the chemical properties of elements are a function of their atomic weights. Like Panini, Mendeleev arrived at his discovery through a search for the «grammar» of the elements…{{Мәҡәлә|заглавие=Mendeleev and the Periodic Table of Elements|том=4|номер=2|страницы=115—123|arxiv=physics/0411080|издание=Sandhan|язык=und|автор=Kak, Subhash|год=2004}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=[[Гильфердинг, Александр Фёдорович|Гильфердинг А. Ф.]]|издательство=Тип. Императорской Академии Наук|isbn=|серия=|страниц=288, VI|страницы=|том=|год=1853|место=СПб.|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=[[commons:File:Гильфердинг А.Ф. - О сродстве языка славянского с санскритским (1853).djvu|О сродстве языка славянского с санскритским]]|ссылка часть=|тираж=}}
* {{Китап|автор=[[Иванов, Вячеслав Всеволодович|Иванов В. В.]], [[Топоров, Владимир Николаевич|Топоров В. Н.]]|заглавие=Санскрит|ссылка=|ответственный=|издание=|место={{М.}}|издательство=[[Издательство восточной литературы]]|год=1960|страниц=134|серия=[[Языки зарубежного Востока и Африки]]|тираж=}}
* ''[[:ru:Кочергина, Вера Александровна|Кочергина В.А]].'' Начальный курс санскрита. М.: [[:ru:Издательство АН СССР|Издательство АН СССР]], 1956
* {{Китап|автор=[[Кочергина, Вера Александровна|Кочергина В.А]].|издательство=[[Русский язык (издательство)|Русский язык]]|isbn=|серия=|страниц=944|столбцы=|страницы=|том=|год=1987|место=М.|часть=|издание=2-е изд., испр. и доп|ответственный=Под ред. [[Кальянов, Владимир Иванович|В. И. Кальянова]]. С приложением &quot;Грамматического очерка санскрита&quot; [[Зализняк, Андрей Анатольевич|А. А. Зализняка]]|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Санскритско-русский словарь: около 30000 слов|ссылка часть=|тираж=4250}}
* {{Китап|автор=[[Аделунг, Фридрих|Аделунг Ф]].|издательство=Императорская типография|isbn=|серия=|страниц=20|столбцы=|страницы=|том=|год=1811|место=СПб|часть=|издание=|ответственный=Перевел с Французкаго Павел Фрейганг.|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=О сходстве санскритского языка с русским|ссылка часть=|тираж=}}
* [https://web.archive.org/web/20180413185758/https://tvereparhia.ru/biblioteka-2/k/3900-knauer-f-i/33918-knauer-f-i-uchebnik-sanskritskogo-yazyka-grammatika-khrestomatiya-slovar-1908 Кнауэр Ф. И. Учебникъ санскритскаго языка Лейпциг. 1907. 343 стр.]
* Scharf Peter — Ramopakhyana — The Story Of Rama In The Mahabharata / Шарф, Питер — Рамопакхьяна. История Рамы в Махабхарате. 2003. — Одно из лучших пособий по изучению санскрита на английском языке.
* Winthrop Sargeant — The Bhagavad Gita / Сарджент, Уинтроп — Гитара Бһагавад. 2009 — инглиз телен өйрәнеү буйынса пособиеның иң яҡшы санскр.
* https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/ словари по санскриту.
* https://github.com/sanskrit-lexicon Peter Scharf хуплана. GitHub
* Словарь Монер Вильямс — A Sanskrit-English Dictionary — Monier Monier-Williams — Оксфорд пресс
* Максимилиан Романович Фа́смер — Етимологический словарь русского языка — Москва

== Һылтанмалар ==
* [http://sanskrt.org/archives/4800 Тамырҙаш һүҙҙәр һәм санскрит рус исемлеге, авторҙарын — проф А. Зализняк А.]
* [http://sanskrt.org/ Санскрит телендә һәм дәреслектәр тураһында мәҡәләләр һәм башҡалар]
* [http://www.learnsanskrit.ru/ Санскрит-рус теле/урыҫ-50 000 һүҙ санскрит ока онлайн һүҙлек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220311045951/http://learnsanskrit.ru/ |date=2022-03-11 }}
* [http://www.czudovo.info/book.php?what=sa-gram Грамматик очерктар санскрит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505031028/http://czudovo.info/book.php?what=sa-gram |date=2009-05-05 }}
* [http://elementy.ru/lib/431350 Боронғо Һиндостан теле тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161204175720/http://elementy.ru/lib/431350 |date=2016-12-04 }} Лекциялар академигы Андрей Зализняк сайты Элемент.ру
* [https://web.archive.org/web/20090104212755/http://pankajjain.bizland.com/IndicUniversity/Rutgers/SanskritStudies.htm Academic on Sanskrit Around The World Courses]
* [http://www.user.uni-hannover.de/nhtcapri/sanskrit-alphabet.html Sanskrit Devanagari in Alphabet, Gujarati, Bengali, and with an list of Thai Devanagari scripts extensive, Gujarati, and conjuncts Bengali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922132212/http://www.user.uni-hannover.de/nhtcapri/sanskrit-alphabet.html |date=2013-09-22 }}
* [http://sanskritdocuments.org/home.html Documents Sanskrit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101130170346/http://sanskritdocuments.org/home.html |date=2010-11-30 }}
* [https://web.archive.org/web/20100611002010/http://www.uwest.edu/sanskritcanon/dp/ Canon Buddhist Sanskrit Digital]
* Gretil: Electronic Göttingen of in Indian Texts Register Languages, texts for in a of the download cumulative electronic languages register numerous Indian sites
* [https://web.archive.org/web/20080419034430/http://chitrapurmath.net/sanskrit/step-by-step.htm By Math Study Chitrapur Sanskrit Мизантроп]
* [http://warnemyr.com/skrgram/ By An Grammar Analytical Warnemyr Cross Referenced Sanskrit Lennart]
* Keyswap — IAST Diacritics (неопра.). — клавитура
* Online Sanskrit Dictionary (неопра.). — һүҙлек
* The Sanskrit Grammarian (неопра.). — грамматика

[[Категория:Һиндостан телдәре]]
[[Категория:Санскрит]]
[[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]]</text>
      <sha1>nhu9di6eelh6menyb8x15ktr1s4itci</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Хәйбулла районы муниципаль берәмектәре</title>
    <ns>10</ns>
    <id>108044</id>
    <revision>
      <id>1303026</id>
      <parentid>828365</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T17:45:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>стилде төҙәтеү</comment>
      <origin>1303026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2317" sha1="9x802pi41lkl1ygbbou2lu2wvekoqsd" xml:space="preserve">{{навигационная полоса
|имя          = Хәйбулла районы муниципаль берәмектәре
|цвет         = {{Цвет|Россия}}
|заглавие     = [[Хәйбулла районы]] муниципаль берәмектәре
|state        = 
|изображение  = [[Файл:Coat_of_Arms_of_Haybullinskiy_rayon_(Bashkortostan).png|60px]]
|изображение2 = [[Файл:Flag of Khaybullinsky rayon.svg|border|80px]]
|содержание   =
{{s|[[Аҡъяр ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Аҡъяр ауыл Советы]]{{•}} }}
{{s|[[Аҡъюл ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Аҡъюл ауыл Советы]]{{•}} }}
{{s|[[Атингән ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Атингән ауыл Советы]]{{•}} }}
{{s|[[Бүребай  ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Бүребай  ауыл Советы]]{{•}} }}
{{s|[[Ивановка ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Ивановка ауыл Советы]]{{•}} }}
{{s|[[Маҡан ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Маҡан ауыл Советы]]{{•}} }}
{{s|[[Өфө  ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Өфө  ауыл Советы]]{{•}} }}
{{s|[[Татыр-Үҙәк ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Татыр-Үҙәк ауыл Советы]]{{•}} }}
{{s|[[Фёдоровка ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Фёдоровка ауыл Советы]]{{•}} }}
{{s|[[Һамар ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Һамар ауыл Советы]]{{•}} }}
{{s|[[Сиҙәм ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Сиҙәм ауыл Советы]]{{•}} }}
{{s|[[Таналыҡ ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Таналыҡ ауыл Советы]]{{•}} }}
{{s|[[Яңы Ергән  ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Яңы Ергән  ауыл Советы]]}}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Башҡортостандың административ бүленеше|Хәйбулла районы]]
[[Категория:Хәйбулла районы]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9x802pi41lkl1ygbbou2lu2wvekoqsd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цвек Дарья Яковлевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112864</id>
    <revision>
      <id>1303033</id>
      <parentid>1186476</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:14:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7223" sha1="3knkw3oj98a23os0n4us0m5sd7b1tq5" xml:space="preserve">{{Персона
|имя=Дарья Цвек
|оригинал имени={{lang-uk|Дарія Яківна Цвєк}}
|имя при рождении=Дарья Яковлевна Маркевич
|род деятельности=ашнаҡсы, яҙыусы
|дата рождения=10 октябрь 1909
|дата смерти=2004
|место рождения={{ТУ}} Гримайлов, [[Австро-Венгрия]]
|гражданство={{Флагификация|СССР}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Украина}}
|место смерти={{ВБУ}} Ивано-Франковск, [[Украина]]
|отец=Яков Маркевич
|супруг=Лев Цвек}}
'''Дарья Яковлевна Цвек''' (ҡыҙ фамилияһы — '''Маркевич'''; [[10 октябрь]] [[1909 йыл]] — [[май]] [[2004]]) — украин кулинары. Ҡайһы бер популяр рецепт китаптары авторы, улар араһында «Татлы печенье» һәм башҡалар.

== Биографияһы ==
Атаһы Яков Маркевич Варшавала Килем министрлығында инспектор булып эшләгән; йыш ҡына ҡыҙын үҙе менән аҡ һөйәктәр ҡабул итеү мәжлесенә алған. Бәләкәй саҡтан Дарьяны һәйбәт ҡыланыштарға, ашамлыҡты әҙерләү һәм уны өҫтәлгә алып килеү ҡағиҙәләренә өйрәтәләр; әҙерләргә уны әсәһә, ҡартәсәһе өйрәтә.

Гимназияны тамамлағандан һуң Дарья Маркевич Коломыела Украина педагогия йәмғиәтенең педагогия семинарияһына уҡырға инә (1923—1927, «Туған мәктәп»). Ирина Вильде менән дуҫ була, әхирәте уға рецептарҙы яҙып барырға һәм уларҙы артабан китап итеп сығарырға кәңәш итә&lt;ref name=&quot;vilde&quot;&gt;{{cite web|title=Ірина Вільде не була дикою|author=Попович Жанна|date=|publisher=[[Дзеркало тижня]] — 2006. — № 25|url=http://gazeta.dt.ua/SOCIETY/irina_vilde_ne_bula_dikoyu.html|accessdate=17 декабря 2013}}&lt;/ref&gt;. Уҡыған саҡта Коломыя педагогия семинарияһының оркестрында флейтала уйнай. Баштараҡ, атаһы үтенесе буйынса, скрипкала уйнай. Студент сағында симфония оркестрына килә, әммә унда флейтистка кәрәк булыуы асыҡлана.

Яратҡан предметы — биология. Дарья Маркевич тиҙ арала Львовтан алыҫ булмаған мәктәптәрҙең береһендә биология уҡытыусыһы булып эшләй, сөнки педагогия семинарияһы уҡытыу хоҡуғы бирә.

Буласаҡ ире, «Туған мәктәп» украин гимназияһының йәш уҡытыусыһы — Лев Цвек менән Львов политехникаһында киске уйындарҙа таныша.

Ире менән бергә Львов яҡтарынан [[Тернополь өлкәһе]]нә күсенә, Чортков ҡалаһында, Соленый ауылында уҡыта, ә һуңынан ғаилә Станиславта урынлаша (хәҙер — [[Ивано-Франковск]]). Голубь урамында йәшәй (2010 йылда Ивано-Франковск ҡала советы урамды уның хөрмәтенә исемләй&lt;ref&gt;[http://zaxid.net/home/showSingleNews.do?v_ivanofrankivsku_vulitsyu_de_meshkala_dariya_tsvek_pereymenovano_na_yiyi_chest&amp;objectId=1103481 В Івано-Франківську вулицю, де мешкала Дарія Цвєк, перейменовано на її честь]&lt;/ref&gt;).

2004 йылдың май айында вафат була.&lt;ref&gt;[http://archive.wz.lviv.ua/articles/30074 Дарія Цвек залишила нам свої книжки]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Әҫәрҙәре ==
Цвек — «Татлы печенье», «Байрам өҫтәленә», «Көндәлек һәм байрам көндәрендә», «Ҡунаҡтар һәм ғаилә өсөн», « Беҙҙең иң бәләкәстәргә», «Балаларға һәм ата-әсәләргә» һәм башҡа бестселлерҙар авторы. «Татлы печенье» китабы ун мәртәбә ҡабатлап баҫыла. Тоҙло эслекле бәлештәр һәм эсемлектәр рецептары өҫтәлгән был китап «Өй печеньеһы» исеме аҫтында нәшер ителә&quot;&lt;ref&gt;Цвек Д. Я. Домашнє печиво. — 8-ме вид., доповн. — Львів : Каменяр, 1989. — 136 с. : іл., 20 арк.&lt;/ref&gt;.

«Бәләкәстәргә һәм уларҙың ата-әсәләренә» рецептар һәм кәңәштәр йыйынтығы (Львов: Ҡарт Арыҫлан нәшриәте) т&quot;Йыл китабы-2002&quot; тип танылды&lt;ref&gt;[http://www.umoloda.kiev.ua/number/190/116/6690/ Пішла з життя берегиня української кухні Дарія Цвєк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120517103212/http://www.umoloda.kiev.ua/number/190/116/6690/ |date=2012-05-17 }}&lt;/ref&gt;.

«Татлы печенье» сираттағы мәртәбә 2013 йылда баҫыла (Львов: Ҡарт Арыҫлан нәшриәте)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дарія Цвек. Солодке печиво|url=http://litakcent.com/2013/04/12/darija-cvek-solodke-pechyvo|publisher=ЛітАкцент|date=12 апреля 2013|accessdate=17 декабря 2013}}&lt;/ref&gt;. Китап Бөтә Украина «Йыл Китабы-2013» рейтингы версияһына ярашлы «Йәй Лидерҙары» исемлегенә эләкте&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Книжка року'2013: Лідери літа. Номінація „Обрії“|url=http://bukvoid.com.ua/events/raityng/2013/08/25/110706.html|publisher=Буквоїд|date=25 августа 2013|accessdate=17 декабря 2013}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләре ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://starylev.com.ua/index.php?route=site/authors/view&amp;author_id=55 Видавництво Старого лева. Автори. Дарія Цвєк]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Youtube|lvm2JAaiudI|Наші герої — Дарія Цвек}}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1909 йылда тыуғандар]]
[[Категория:2004 йылда вафат булғандар]]</text>
      <sha1>3knkw3oj98a23os0n4us0m5sd7b1tq5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цимлян район тыуған яҡты өйрәнеү музейы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116307</id>
    <revision>
      <id>1303035</id>
      <parentid>1288362</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:24:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6248" sha1="ls7u440s7g0rrpdc4wmbweuqc0ca5r4" xml:space="preserve">{{Музей
 |название        = Цимлян район тыуған яҡты өйрәнеү музейы
 |sort            = 
 |оригинал        = 
 |файл            = 
 |размер          = 
 |подпись         = 
 |основан         = [[1998]]
 |основатель      = 
 |посетители      = 9000
 |директор        = Cумцова Галина Алексеевна
 |местонахождение = Цимлянск ҡалаһы, [[Ростов өлкәһе]], [[Рәсәй]]
  |lat_dir =N  |lat_deg =47 |lat_min =38 |lat_sec =46
  |lon_dir =E  |lon_deg =42 |lon_min =6 |lon_sec =29
  |region     = RU
  |CoordScale = 2000
 |ссылка          = http://tsimlyansk-museum.ru
 |Commons         = 
}}

'''Цимлян район тыуған яҡты өйрәнеү музейы''' — Цимлянск ҡалаһындағы музей.

== Музей тарихы ==
Музейға нигеҙ [[1998 йыл|1998 йылдың]] 16 февралендә һалына&lt;ref&gt;Постановление Главы Администрации Цимлянского района № 79 от 1998 года&lt;/ref&gt;. Музейҙы ойоштороу башында Цимлянскиҙың хәрби һәм хеҙмәт даны тураһындағы материалдарҙы йыя башлайҙар. Хәҙерге ваҡытта музей фонды барлыҡҡа килгәс, иғтибар археологик ҡомартҡыларға, Цимлян станицаһы кешеләренең көндәлек тормошон , ғөрөф-ғәҙәттәрен сағылдырған экспонаттарға күберәк бүленә. 

Музей экспонаттары алты коллекцияға бүленгән: «Археология», «Әйберҙәрҙән торған сығанаҡтар» (металл, ағас, быяла, керамика, туҡыма, таш, пластмасса әйберҙәр, зоологик һәм ботаник материалдар, антропологик коллекциялар), «Һүрәтләү сығанаҡтары» (графика, иконалар, скульптура), «Нумизматика» (тәңкәләр, орден, медалдар, жетондар, билдәләр, пакеттар хазиналар, маркалар, һалҡын һәм атыу ҡоралдары, ҡағыҙ аҡсалар), «Ҡорал» (һалҡын һәм атыу ҡоралдары), «Яҙма сығанаҡтар» (ҡулдан яҙылған һәм баҫма документтар, һирәк китаптар, фотоһүрәттәр, асылмалар).

2017 йылдың башында музей фонды Цимлян станицаһы, Цимлянск ҡалаһы , Цимлян электр станцияһын төҙөү, Бөйөк Дала эволюцияһына ҡағылышлы 5437 музей предметтарынан тора. Йыл һайын музей 9 меңдән артыҡ килеүселәрҙе ҡабул итә&lt;ref&gt;[http://dontourism.ru/museums_view.aspx?id=102 МБУК «Цимлянский районный краеведческий музей»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tagfind.ru/cimlyansk/6636 Цимлянский районный краеведческий музей]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://интерцимла.рф/index.php/tsimlyanskij-kraevedcheskij-muzej Цимлянский краеведческий музей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908111810/http://xn--80ajibpfezq6b.xn--p1ai/index.php/tsimlyanskij-kraevedcheskij-muzej |date=2019-09-08 }}&lt;/ref&gt;. Музей йыл һайын уҙғарыла торған «Музейҙар төнө» акцияһында ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://www.culture.ru/events/110297/noch-muzeev-v-tsimlyanskom-rayonnom-kraevedcheskom-muzee Ночь музеев в Цимлянском районном краеведческом музее] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430184819/http://www.culture.ru/events/110297/noch-muzeev-v-tsimlyanskom-rayonnom-kraevedcheskom-muzee |date=2017-04-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://mkrf.ru/press-center/news/events/rostov-region/noch-muzeev-v-tsimlyanskom-rayonnom-kraevedcheskom-muzee Ночь музеев в Цимлянском районном краеведческом музее]{{Недоступная ссылка|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, унда шулай уҡ даими рәүештә төрлө күргәҙмәләр үткәрелә&lt;ref&gt;[http://volgvest.ru/vustavka-250615 Выставка в Цимлянске]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://volgodonsk.bezformata.ru/listnews/tcimlyansk-priehala-vistavka-iz-rostovskogo/14952628/ В Цимлянск приехала выставка из Ростовского краеведческого музея]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://volgodonsk-media.ru/news/culture/v-cimlyansk-priexala-vystavka-iz-rostovskogo-kraevedcheskogo-muzeya/ В Цимлянск приехала выставка из Ростовского краеведческого музея]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Адресы ==
Музей түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: [[Ростов өлкәһе]], Цимлян ҡалаһы, Чехов урамы, 15.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Һылтанмалар ==
* Музейҙың р[http://tsimlyansk-museum.ru/ ә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170429134659/http://tsimlyansk-museum.ru/ |date=2017-04-29 }}сми сайты
* Цимлян район тыуған яҡты өйрәнеү музейы Викимапияла
[[Категория:Ростов өлкәһе музейҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]]</text>
      <sha1>ls7u440s7g0rrpdc4wmbweuqc0ca5r4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>UTC+6</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117272</id>
    <revision>
      <id>1303043</id>
      <parentid>748963</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T10:18:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1303043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2433" sha1="nvalhpplsmumfs25tx2cnm0dol7p2e3" xml:space="preserve">{{Карточка
| имя              = UTC+06:00
| название         = UTC+06:00
| стиль_вверху     = background-color: #FFFF00; color: #000000; font-size: 125%;
| изображение      = [[File:Timezones2011 UTC+6.png|300px]]
| подпись          = UTC+06:00 сәғәт бүлкәте донъя картаһында

| метка1   = Хәреф коды
| текст1   = [[Омск ваҡыты|OMST]]

| метка2   = UTC-нан тайпылыш
| текст2   = +6 сәғәт

| метка3   = Майҙаны
| текст3   = 450 мең км²

| метка4   = Халҡы
| текст4   = ~202 млн кеше

| метка5   = Был поястағы илдәр

| текст5   = 5 ил:&lt;br&gt;{{Флагификация|Рәсәй}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Ҡырғыҙстан}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Бутан}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Бангладеш}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Бөйөк Британия}} ([[Һинд океанында Британия биләмәләре]])
}}
'''UTC+06:00''' (шулай уҡ '''F''' – Foxtrot) –  90°E меридианының ҡояш ваҡытына тап килгән сәғәт бүлкәте. [[Азия]]ла, [[Антарктида]]ла һәм [[Һинд океаны]]нда ҡулланыла.

Бүлкәттәге иң өлкән ҡалалар: [[Бишкәк]], [[Дакка]],  [[Омск]].

== Йыл буйында сәғәте ==
Йыл әйләнәһенә ошо сәғәт бүлкәтендә түбәндәге биләмәләр була:
* {{Флагификация|Бангладеш}}
* {{Флагификация|Бутан}}
* {{Флагификация|Ҡырғыҙстан}}
* {{Флагификация|Рәсәй}}
** {{Флагификация|Омск өлкәһе}}
* {{Флагификация|Бөйөк Британия}} ([[Һинд океанында Британия биләмәләре]])

== Төньяҡ Ярымшарында йәй ваҡыты ==
Төньяҡ ярымшарында йәй ваҡытында ошо биләмәләр UTC+6 сәғәтенә башҡа күселмәй.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Сәғәт бүлкәте]]
* [[Омск ваҡыты]]

== Тышҡы һылтанмалар ==
* [http://www.worldtimezone.com World Time Zone Map] {{Ref-lang|en}}(en)
[[Категория:Сәғәт бүлкәттәре]]</text>
      <sha1>nvalhpplsmumfs25tx2cnm0dol7p2e3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шевчук Юрий Юлианович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125969</id>
    <revision>
      <id>1303040</id>
      <parentid>1302849</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:18:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75167" sha1="4fmdq31b2a3xvsk8kb9mvktg7fbtqkg" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Имя              = Юрий Шевчук
 |Изображение      = Юрий Шевчук в СПбДА. 22 ноября 2012 (2).jpg
 |Описание изображения = Юрий Шевчук Санкт-Петербург дини академияһында. [[22 ноябрь]] [[2012 йыл]]
 |Полное имя       = Юрий Юлианович Шевчук
 |Дата рождения    = 16.5.1957
 |Место рождения   = Ягодное ([[Магадан өлкәһе]]), [[РСФСР]], [[СССР]]
 |Дата смерти      =
 |Место смерти     =
 |Страна           = {{SU}}&lt;br&gt;{{RU}}
 |Профессии        = йырсы, композитор, шағир, рәссам, музыкаль продюсер, рок-музыкант, актёр, [[Башҡортостан]]да барлыҡҡа килгән «ДДТ» төркөмө музыканты, башҡарыусы автор
 |Певческий голос   =  Лирик баритон
 |Жанры            = хард-рок, фолк-рок, джаз-рок, бард-рок, индастриал, эксперименталь рок, автор йыры
 |Коллективы       = [[ДДТ (төркөм)]]
 |Награды          = {{Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы}} 18 сентябрь 2003 йыл
 |Сайт             = [http://ddt.ru ddt.ru]
}}

'''Ю́рий Юлиа́нович Шевчу́к''' ([[16 май]] [[1957 йыл]], Ягодное ҡала тибындағы ҡасабаһы, [[Магадан өлкәһе]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең рок-[[музыка]]нты, [[йыр]]ҙар авторы, [[Шиғриәт|шағир]], актёр, рәссам һәм продюсер. «ДДТ» төркөмөн ойоштороусы, уның лидеры һәм алмашынмаҫ ҡатнашыусыһы.  «ДДТ театры» яуаплылығы сикләнгән ширҡәтен ойоштора һәм уның етәксеһе була. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2003 йылдың 18 сентябре)&lt;ref&gt;[http://www.fontanka.ru/2003/09/22/52553/]&lt;/ref&gt;.

Тәүге йырҙарын Шевчук ватан бардтарына, беренсе сиратта [[Высоцкий Владимир Семёнович|Владимир Высоцкийға]], Булат Окуджаваға һәм Александр Галичҡа{{Sfn|Махмутов|2015|p=143}}, шулай уҡ Көмөш быуаттың рус шағирҙары  — Осип Мандельштамға, Сергей Есенинға һәм башҡаларға эйәреп яҙа.  Шевчук ижадында гражданлыҡ-патриотик лирика, рухи камиллашыуға, көс ҡулланыуҙан баш тартыуға саҡырыу, социаль [[сатира]] һәм протест тематикаһы өҫтөнлөк итә. 2000-се йылдар уртаһынан Рәсәй оппозиция хәрәкәтендә ҡатнаша, был да уның ижадында сағыла. 

== Биографияһы ==
=== Бала сағы һәм йәшлеге ===
[[1957 йыл]]дың [[16 май]]ында [[Магадан өлкәһе]]нең Ягодное ҡала тибындағы ҡасабаһында украин һәм татар ғаиләһендә тыуа. Атаһы — Юлиан Сосфенович Шевчук (1924 — 6.01.2013, Лабунь,  [[Хмельницкий өлкәһе]], [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|УССР]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]&lt;ref&gt;[http://ru.rodovid.org/wk/Запись:610338 Юлиан Сосфенович Шевчук]&lt;/ref&gt;), әсәһе — Фәниә Әкрәм ҡыҙы Шевчук (ҡыҙ фамилияһы — Гәрәева) (20.05.1925&lt;ref&gt;[http://ru.rodovid.org/wk/Запись:610335 Фаина Акрамовна Гариева]&lt;/ref&gt;).

Алты йәшенә тиклем Юрий һүрәт төшөрөү менән мауыға,  ғаилә 1964  йылда Нальчикҡа күскәс тә был шөғөлөн дауам итә. Музыка дәрестәре ала башлай. 

1970 йылда ғаилә [[Өфө]]гә күсә һәм Ленин урамындағы 43-сө йорттоң 9-сы фатирында төйәкләнә. Юрий Пионерҙар йортоноң  рәсем студияһында шөғөлләнә һәм мәктәптең «Вектор» ансамблендә уйнай. Шевчук музыка ҡоралдарында үҙ аллы өйрәнә —  баянда һәм гитарала уйнай, ә һүрәттәре төрлө конкурстарҙа наградалар ала, шул сәбәпле ул профессиональ рәссам булыу тураһында уйлана башлай. 

8-се класта уҡығанда  Шевчук футболкаһына арҡысаҡ төшөрә лә «[[Ғайса (пәйғәмбәр)|Иисус]] был хиппи» тип яҙа. Ҡала буйлап ошо футболкаһында йөрөгәнендә уны милиция тота&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://www.echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/890010-echo/#element-text Своими глазами//Передача радиостанции «Эхо Москвы»]&lt;/ref&gt;.

Мәктәпте тамамлағас, 1975 йылда Шевчук [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] художество-графика факультетына инә. Рәссам Я. Крыжевский менән таныша.  Институттың студенттар театрында ҡатнаша. Ошо ваҡытта  Юрий музыка менән һынлы сәнғәт араһында өҙгөләнә башлай.  Яңы шөғөл — шул саҡта модаға ингән рок-н-ролл менән «ауырыу» — еңә. Төркөм көнбайыш рок-төркөмдәренең кавер-версияларын башҡара.

Рәссам дипломы алған Шевчук йүнәлтмә буйынса Башҡортостандың [[Иглин]] ҡасабаһына эләгә. Рәсем дәресен уҡыта, шул уҡ ваҡытта  «Вольный ветер» һәм «Калейдоскоп» төркөмдәрендә уйнай, мәктәп кисәләрендә, мәҙәниәт йорттарындағы байрамдарҙа сығыш яһай. Тиҙҙән Юрий автор йыры конкурсында приз яулай.

Ошо уҡ ваҡытта Юрий музыканттарҙың репертуарында  70-се йылдарҙа совет мәҙәниәте өсөн сит күренеш тип танылған рок-н-ролл ритмдары өҫтөнлөк алғаны өсөн тәүге тәнҡитте ишетә.

Йәш белгес өсөн мәжбүри мөҙҙәте тултырғас, [[1980 йыл]]да Шевчук [[Өфө]]гә ата-әсәһе янына ҡайта. Дини диссидент Борис Развеев менән таныша, ул биргән Инжил китабын, Солженицын менән Оруэллдың тыйылған әҫәрҙәрен уҡый. 

=== 1980-се йылдар ===
1979 йыл аҙағында бер танышының тәҡдиме буйынса  Шевчук Өфөләге «Авангард» мәҙәниәт йортонда репетициялар үткәргән бер исемһеҙ төркөмгә саҡырыла. Шулай итеп, 1980 йылда киләсәктә  «ДДТ» тигән исем менән билдәлелек аласаҡ рок-төркөм барлыҡҡа килә. Был ваҡытҡа Юрий шиғырҙар яҙа, уларҙы [[гитара]]ла уйнап башҡара. Егеттәр  студент кисәләрендә, ресторандарҙа, кинотеатрҙарҙа,  мәҙәниәт йорттарында, ғөмүмән, ҡайҙа мөмкин — шунда сығыш яһай. Улар ете йырҙан торған тәүге магнитоальбомдарын яҙҙыра, бөгөн был альбом «ДДТ-1» тигән атама менән билдәле. Төркөмдөң репертуарына ул саҡтарҙа популяр булған хард-рок, рок-балладалар, ритм-энд-блюз һәм рок-н-ролл инә, бөтә йырҙарҙа ла тиерлек фольклор интонациялары шәйләнә.

1980 йылда милиция капитанын туҡмаған өсөн Шевчук 15 тәүлеккә ҡулға алына, уға енәйәт яуаплылығы янай, әммә, үҙенең һүҙе буйынса, атаһы «алып ҡала». Был хәл тураһында Шевчук ошолай ти: «Мин күп нәмә тураһында уйландым. Мин унан яҡшыраҡ булып сыҡтым».

1982 йылда Шевчук [[Түбәнге Новгород|Горький]] ҡалаһына унда һөргөндә булған  Андрей Сахаров менән осрашырға тип килә, ләкин уны Сахаров йорто эргәһенә үткәрмәйҙәр.

1982 йылда «Комсомольская правда» гәзите Бөтә Союз  «Алтын камертон» конкурсын иғлан итә. Унда бөтә илдән төркөмдәр ҡатнаша. Шевчуктың төркөмө беренсе турҙан үтә, төркөмдөң рәсми атамаһы мәсьәләһе килеп тыуғас,  «ДДТ» тигән исем алына. Төркөм «Не стреляй» тигән йыр менән был конкурстың лауреаты була. 

Был «Камертон»да Шевчук конкурста ҡатнашҡан [[Череповец]] төркөмө «Рок-сентябрь» менән таныша. Был коллектив ул замандар өсөн уникаль техник мөмкинлектәргә эйә була һәм бергә яҙылырға тәҡдим итә{{Sfn|Махмутов|2015|pp=141-142}}. 1983 йыл башында Нефтселәр мәҙәниәт һарайының радиоузелында «Я уезжаю» тигән акустик альбомды яҙҙырғас{{Sfn|Махмутов|2015|p=143}}, Шевчук Череповецҡа юллана, ләкин «Рок-сентябрь» лидерҙары «Земляне» рухындағы идеологик яҡтан үтемле йырҙар яҙҙырырға һәм провиницаль филармонияларҙың берәһенә эшкә урынлашырға план ҡорған булып сыға{{Sfn|Махмутов|2015|p=144}}. Ике айға һуҙылған тартҡылашыуҙарҙан һуң  Шевчук менән Сигачёв «Рок-сентябрь» музыканттары һәм уларҙың тауыш режиссёры Юрий Сорокин ярҙамы менән  «Компромисс» тигән альбомды (1983) яҙҙыра. Яҙма ил буйлап бик тиҙ тарала һәм «ДДТ» менән Шевчуктың исемен Ленинград рок-клубы йондоҙҙары кимәленә күтәрә.{{Sfn|Махмутов|2015|p=145}}

1984 йылда төпкөлдәге бик үк йәмле булмаған көн итмеште һүрәтләгән   «Периферия» тигән альбомды сығарғас,  Шевчуктың властар менән мөнәсәбәттәре тағы боҙола. Бер нисә тапҡыр концерттарын тыялар, әммә был йәш  музыканттарҙың билдәлелеген  арттыра ғына. Һөҙөмтәлә Шевчукты [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] КГБ-һының һәм ВЛКСМ-дың урындағы бүлексәләренә саҡырталар һәм етди ҡатмарлылыҡтар килеп сыҡмаһын өсөн  [[Өфө]]нән китергә тәҡдим итәләр.  Матбуғатта Шевчукҡа ҡаршы мәҡәләләр баҫыла, уны «Наполним небо добротой» йырының тексы өсөн хатта  «[[Ватикан]] агенты» тип атайҙар&lt;ref&gt;[http://sovr.narod.ru/articles/85001.html «Менестрель с чужим „голосом“»]&lt;/ref&gt;, ә төркөмгә студияларҙа яҙылыуҙы тыялар. Шевчукты ВЛКСМ сафынан сығаралар. 

Тәүҙә музыканттар [[Екатеринбург|Свердловск]] ҡалаһына күсә, унда Юрий Шевчук тансыларҙа «Урфин Джюс» төркөмөндә уйнай, ләкин тиҙҙән унан да китергә тура килә. Шевчук ил  буйлап йөрөй, дуҫтарының фатирҙарында сығыш яһай. [[1985 йыл]]дың мартында ул саҡта бер кемгә лә билдәле булмаған  Александр Башлачёв менән   Шевчук [[Санкт-Петербург|Ленинград]] ҡалаһында  ветеринария институтының (Мәскәү проспекты, 99) 6-сы аудиторияһында ярым легаль концертта сығыш яһай. Был концерттың яҙмаһы һаҡланып ҡала һәм 1995 йылда «Кочегарка» тигән исем аҫтында сығарыла.  

1985 йылда  Шевчук  [[Мәскәү]]ҙә йыш була һәм фатирҙарҙа скрипкасы, гитарасы һәм йырсы Сергей Рыженко менән бергә йырлауын дауам итә.  Шундай концерттарҙың береһе һуңыраҡ илдә «Москва. Жара» (1985) тигән альбом булараҡ тарала.  

1985 йыл аҙағында Юрий ғаиләһе менән [[Санкт-Петербург|Ленинградҡа]] күсә.  Үҙ быуының йәш рок-музыканттары һәм рәссамдары кеүек урам һерпереүсе, кочегар, төнгө ҡарауылсы булып эшләй. 1987 йыл алдынан Шевчук  «ДДТ»ның яңы составын йыя: Шевчук, Андрей Васильев ([[гитара]]), Вадим Курылёв (бас-гитара, вокал) һәм Игорь Доценко (барабандар). Өфөләге «ДДТ»нан  Сигачёв ҡына ҡала, тиҙҙән ул да китә.

1987 йылдың яҙында  «ДДТ» 5-се Ленинград рок-фестивалендә яңы концерт программаһын күрһәтә, концерт төп асыш тип баһалана. Шул уҡ йылды Шевчук «Рок-87» видеофестивалендә, Мәскәү эргәһендәге Черноголовкала (июнь) һәм [[Подольск]]иҙа (сентябрь) үткән бөтә союз рок-фестивалдәрендә ҡатнаша.

1988 йылдың йәйендә «ДДТ» рок-клубтың 6-сы фестивалендә тағы уңышҡа өлгәшә, Балтик буйынан [[Камчатка]]ға тиклем концерттары дәррәү бара, иң яҡшы йырҙарынан торған «Я получил эту роль» (1989) альбомын яҙҙыра. Ошо ваҡытта төркөмгә билдәле джаз саксофонсы-флейтасыһы Михаил Чернов ҡушыла. 

=== 1990-сы йылдар  ===
[[Файл:Shevshuk3.jpg|справа|мини|300x300пкс|Юрий Шевчук соло акустик концерты менән [[Барнаул]]да]]
90-сы йылдар башында сәхнәлә көстәр урынын үҙгәртә, был ватан рок-музыканттарының тәртип моделендә сағыла. Билдәле булыуынса, Юрий Шевчук Николай Растогуев менән конфликтҡа инә&lt;ref&gt;[http://text.newlookmedia.ru/?p=9479 Дихотомия-2010]&lt;/ref&gt;. Илдә рок-хәрәкәттең билдәле вәкилдәре йырҙарында ҡырҡыулыҡты кәметә. Ләкин Юрий Шевчук һәм «ДДТ» үҙҙәренең йүнәлешенә хыянат итмәй, лирик, философик, социаль йырҙар һәм альбомдар яҙҙырыуҙы дауам итә. 1992 йылда  Юрия Шевчуктың ҡатыны һәм илһамландырыусыһы — Эльмира Шевчук (Бикбова) 24 йәшендә рактан вафат була. 

Шевчук ҙур концерт программалары («Черный Пёс Петербург», «От и до» һ.б.) эшләй. 1993 йылдың 20 майында Санкт-Петербургтың тыуған көнө уңайынан төркөм  Һарай майҙанында асыҡ концерт бирә, унда 120 мең тамашасы була. Шул уҡ йәй төркөм  [[Берлин]]да «Санкт-Петербургтың аҡ төндәре» тигән халыҡ-ара фестивалдә ҡатнаша, ә көҙ йылдың  иң яҡшы рок-төркөмө булараҡ абруйлы «Овация» музыкаль премияһына лайыҡ була, Шевчук йылдың иң яҡшы рок-йырсыһы тип табыла. 

Шевчук илдәге ваҡиғаларға — [[1993 йыл]]ғы ҡораллы ҡапма-ҡаршы тороуға, Чечнялағы һуғышҡа — киҫкен фекерен белдерә бара, ваҡиғалар уртаһында ҡайнай, йыш ҡына Рәсәй властарын тәнҡитләй, ҡырҡыу социаль темаларға интервью бирә&lt;ref&gt;[http://www.nneformat.ru/archive/?id=3467 «Московский Комсомолец» 27.11.1993 «УМРУ, НО СУКОЙ НЕ БУДУ!]&lt;/ref&gt;. 1995 йылда  Юрий Шевчук  [[Чечен Республикаһы|Чечняға]] бара. Ул блиндаждарҙа һалдаттар менән әңгәмәләшә, акустик концерттар менән сығыш яһай, бер нисә тапҡыр атыштар аҫтында ҡала.  Ошо сәфәрендә Шевчук  фажиғәле видеоһын төшөрә&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=7pxLMsdHZcw&amp;feature=related Шевчук в Чечне (ТВС)]&lt;/ref&gt;, унда һалдаттарҙың һәр береһенән үҙе менән таныштырыуҙы һәм ҡайһы яҡтан икәнен әйтеүҙе һорай. Бер нисә йылдан асыҡланыуынса, таҫмаға яҙылған ике тиҫтәләп егеттең һуғыштан береһе генә иҫән ҡайтҡан.&lt;blockquote class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;
Беҙ Чечняла өс ҙур концерт бирҙек: Ханҡалала, [[Грозный]]ҙа һәм «Северный» аэропортында. Һауа торошо осошҡа яраҡһыҙ ине, беҙ колонна булып Моздокҡа киттек. Алдыбыҙҙан һаҡлауһыҙ «Урал»  бара ине, уны утҡа тоттолар. Шофер ауыр яраланды. Беҙ урындағы комендатура ҡыуаҡтарҙы, йорттарҙы тикшереп сыҡҡансы ике сәғәт торҙоҡ. Шунан  ары ҡуҙғалдыҡ.  Туғандарыбыҙ  борсолоуҙан ни эшләргә белмәй ине, ә беҙ уларға бер ниндәй хәбәр бирә алмай инек, сөнки элемтә юҡ. Концерттарыбыҙ имен үтте. Беҙ унда ябай граждандар кеүек барҙыҡ,  бер ниндәй партияның да ҡурсалауы аҫтында булманыҡ. Беҙ тыныслыҡҡа өгөтләргә теләй инек, сөнки рок-н-ролл һәр ваҡыт шуның өсөн көрәшә ине. Концерттарҙа чечен яғы ла, Рәсәй яғы ла булды, ҡоралдары ла үҙҙәре менән ине, ләкин улар бер-береһенә атманы. Беҙ шуға өлгәшергә тырыша ла инек. Был бик шәп булды&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://worldelectricguitar.ru/Dead_City.php Мёртвый город.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913025000/http://worldelectricguitar.ru/Dead_City.php |date=2017-09-13 }}&lt;/ref&gt;.
&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;
Минең бер «чечен» йырым бар, ихлас. «Мертвый город. Рождество». Грозныйҙағы Раштыуа көндәре тураһында ул. 

Шундай мәл булды, төнөн артиллерия утҡа тотҡандан һуң ҡар яуҙы. Мин подвалдан урамға сыҡтым, шыр туҙанмын. Тынлыҡ. Харабалар яй ғына кәфенгә төрөнгән кеүек аҡ ҡар менән ҡаплана... Ә иртәнгә ҡар яуҙы…
&lt;/blockquote&gt;Солох тураһында [[Хәсәүйорт]] договорына ҡул ҡуйғандан һуң  Юрий Шевчук 1996 йылдың көҙөндә Грозныйҙың  «Динамо» стадионында Чечен Республикаһы халҡы өсөн концерт бирҙе. Был  Борис Гребенщиковтың Рәсәй музыканттары Ханҡалала һалдаттар алдында ғына түгел, ә бөтә Чечня кешеләре өсөн дә сығыш яһарға тейеш тигән белдереүенә Шевчуктың яуабы була. 

1990-сы йылдар  Юрий Шевчукҡа һыҙланыуҙар ғына түгел, уңыштар ҙа килтерә. «ДДТ» төркөмө бер нисә альбом яҙҙыра: «Оттепель» (1990), «Пластун» (1991), «Актриса Весна» (1992), «Чёрный пёс Петербург» (1994), «Это всё...» (1994), «Любовь» (1996), «Рождённый в СССР» (1997), «Мир номер ноль» (1999). «Актриса Весна» альбомындағы «Что такое осень» йыры «Наше Радио»ның ХХ быуаттың иң яҡшы 100 йыры хит-парадына индерелә, ул икенсе урынды ала. 

Шевчук, ил буйлап ҡына түгел, сит илдәрҙә лә йыш гастролдә йөрөй. [[Германия]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Австралия]], [[Венгрия]], [[Франция]], [[Япония]], [[Англия]], [[Канада]], [[Израиль]], [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] илдәре — бөтә ерҙә лә концерттар ҙур уңыш менән үтә.  

90-сы йылдар уртаһына Рәсәй [[Рок|рок-музыкаһының]] танылған мэтрына әйләнгән Юрий Шевчук йәш коллективтарға һәм башҡарыусыларға ярҙамын туҡтатмай. Дуҫтары менән бергәләп ҙур фестивалдәр ойоштора, унда ил буйлап йөрөгәндә һайлап алған талантлы музыканттарҙы саҡыра. Фестивалдән һуң ундағы иң яҡшы сығыштарҙың яҙмалар менән «ДДТ» лейбллы дискылар сығара. Шулай итеп, йәш музыканттар киң йәмәғәтселеккә танылыу мөмкинлеген ала.

Шевчуктың музыкаль эшмәкәрлегенең икенсе бер яғы — «Фонограммщик» һәм «Попса» тигән йырҙарындағы кеүек поп-башҡарыусылар менән аяуһыҙ көрәш. [[Киң мәғлүмәт саралары|Киң матбуғат сараларында]] тәнҡитле интервьюлар һәм мөрәжәғәттәр баҫтыра, тегеләргә ҡаҙалыуҙың төрлө юлдарын таба. Мәҫәлән, [[Киркоров Филипп Бедросович|Филипп Киркоровҡа]] ҡаршы Юрий Шевчук Филипптың эштән ебәргән тауыш режиссёрын файҙалана.  Улар икәүләп  [[Интернет]]та Филипптың сәхнәлә йырлаған ҡиәфәткә инеп, фонограммаға ҡушылып, ғәмәлдә ниндәй ауаздар сығарып тороуын тарата.  «ДДТ» төркөмө сығыштарҙа фонограмма ҡулланыуҙы көйләгән закон проектын эшләүҙә ҡатнаша. 

1998 йылдың 25 ғинуарында Шевчук  Владимир Высоцкий фондының «Своя колея» премияһына лайыҡ була, ләкин шәхси сәбәптәр арҡаһында премиянан баш тарта&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Фёдор Раззаков|заглавие=Владимир Высоцкий. Я, конечно, вернусь...|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=|год=2005|страницы=1136|страниц=1258|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1999 йылда  «Фонд русской поэзии» нәшриәте Ю. Шевчуктың «Защитники Трои» тигән беренсе шиғыр китабын баҫып сығара. Инеш һүҙҙә яҙыусы, драматург һәм шағир Александр Володин былай тип яҙа:
''Ю.Шевчуктың шиғырҙары һәм йырҙары ерҙәге һәм күктәге тормошобоҙҙан күпте эсенә алған… Шашҡын, үҙәккә үткес, ҡайһы берҙә шаян юлдар. Һәм аҡыллы — тормоштоң үҙе кеүек.'' Шул уҡ 1999 йылда Шевчук [[Югославия]]ға уның бөтөнлөгөн яҡлап концерттар менән бара, суверен дәүләтте бомбаға тотҡан өсөн АҠШ-ты тәнҡитләй.   [[ЮНЕСКО]] өсөн Шевчук сербтарҙың Косово төбәгендәге юҡ ителгән православие ҡорамдары тураһында репортаждар төшөрә.  

1997 йылда яҙыусы Вячеслав Миронов Чечнялағы хәрби хәрәкәттәр тураһында «Я был на этой войне» тигән китап яҙа, унда Шевчуктың һуғыш мәлендә булыуын һүрәтләгән өлөш тә ингән. &lt;blockquote class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;
«…Беҙҙең колоннала бишенсе машинала икенсе батальондан килтерелгән &quot;ДДТ&quot; төркөмөнөң лидерымы, солисымы, шайтан белһен, Юрий Шевчук та китеп бара. Уны яраланған штаб начальнигы һәм яраланған тағы өс яугир менән бергә алып килделәр. Шәп егет булып сыҡты  был Шевчук, бөтәһе лә был үҙен әллә кем итеп тойор, йөндөҙланып маташыр тип көткәйне. Ни фига, өс тин баҡыр кеүек ябай, подвалда духтарҙың атыуҙары һәм контратакалары аҫтында икенсе батальн менән өс көн подвалда ултырып, шаһиттар һөйләүенсә, йәшенмәгән. Үҙен ысын мужиктарса тотҡан, яралыларға ярҙамлашҡан. Уға ҡорал бирмәгәндәр,  һуҡыр сысҡан кеүек бит, күрмәй, Хоҙай ҡушмаһын, тейҙереп ҡуйырҙар.  Ә ҡалҡанында мировой егет. Духтар бирелергә тәҡдим иткәндә радиостанция аша уларға үҙҙәрендә Шевчук барлығын әйткәндәр, ә тегеләр ышанмаған. Шунан йырлағанын тыңлаттырғандар, унан һуң ул тегеләр менән һөйләшкән. Тегеләр уны алып сығырға вәғәҙә иткән, гарантия биргәндәр. Был баш тартҡан. Тағы ла Шевчук яралыларҙы, беҙҙең бригадалағыларҙы ғына түгел, башҡаларҙы ла үҙ енең һәм дуҫтарының иҫәбенә Германияға дауаланырға ебәрергә вәғәҙә иткән (аҙаҡ беоенеүенсә, быны эшләгән дә). Протездар, инвалид коляскалары алып биргән, шау-шыуһыҙ ғына эшләгән быларҙы. Репортерҙарһыҙ, матбуғат конференцияларыһыҙ, шым ғына, тыйнаҡ ҡына. Ҡыҫҡаһы — Мужик…»
&lt;/blockquote&gt;

=== 2000-се йылдар ===
[[Файл:Цветы_2001_Мы_желаем_счастья_вам.jpg|мини|220x220пкс|Һулдан уңға: Андрей Макаревич, Юрий Шевчук, Михаил Чернов. «Цветы» төркөмөнөң юбилей концерты, 2001 йыл&lt;br&gt;
]]
2000 йылда төркөмдөң 20 йыллығы ҙур тур менән билдәләнә. 2000—2004 йылдарҙа «ДДТ» [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ([[Мәскәү]]ҙә һәм [[Санкт-Петербург]]та концерттар), [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] илдәре ([[Беларусь|Белоруссия]], [[Грузия]], [[Украина]]) һәм донъя  ([[Канада]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Швейцария]], [[Германия]], [[Израиль]], [[Англия]]) буйлап гастролдә йөрөй. «Просвистела» (1999), «Метель августа» (2000) дискылары, «Энциклопедия русского рока» серияһы йыйынтығы (2000) сығарыла.

2001 йылда  Юрий Шевчук Пилот төркөмөнөң  «Сказка о прыгуне и скользящем» альбомын яҙыуҙа ҡатнаша. 

Шевчук власҡа ҡарата бер ваҡытта ла ыңғай ҡарашта булмай, власть та уға йылы мөнәсәбәт күрһәтеп бармай. Мәҫәлән, Санкт-Петербургтың 300 йыллығына арналған рок-фестиваль үткәрттерелмй, һәм уны әҙерләүгә ҙур көс һалған Шевчук,  моңһоу шаяртып, гитарамды тотоп, «Любэ» төркөмө исеменән сыҡһам, президент ҡаршыһында ҙурыраҡ көскә эйә булыр инем, тип ҡуя. Шевчуҡа үҙәк телеканалдарға ла үткәрмәйҙәр. Әйтәйек, ХХ быуаттың  90-сы йылдарында Санкт-Петербургтың Һарай майҙанында булған данлыҡлы концертты ([[1993 йыл|1993]]) өс ай һайын тиерлек ҡабатлап торған Беренсе канал Шевчукты интервьюға ла саҡырмай, концерттарын да трансляцияламай, клиптарын да күрһәтмәй. 

Юрий Шевчук рок-фестивалдәрҙең күбеһендә ҡатнашып бармай, әммә автор йыры фестивален бер ҙә ҡалдырмай һәм унда төркөмдән башҡа үҙе генә йырлай.  2002 йылда ул 29-сы Валерий Грушин исемендәге фестивалдә ҡатнаша. 2007 йылда  Шевчук был фестивалдә (34-селә)  тағы була.  

2000-се йылдарҙа «ДДТ» ижадта яңы баҫҡысҡа күтәрелә. «Единочество 1, 2», (2002—2003), «Пропавший без вести» (2005), «Прекрасная любовь» (2007) альбомдарында донъяла кешенең әһәмиәтһеҙлеге һәм бөйөклөгө, тормошҡа һөйөү, дини мотивтар сағыла, хәҙерге осор йәмғиәтенең тәрән темалары күтәрелә.  Йырҙарҙы яҙҙырыуға рок-музыкаға хас булмаған халыҡйырҙарын башҡарыусылар, тынлы музыка ҡоралдары йәлеп ителә. 

1990-сы йылдарҙа Чечняла сығыш яһаған Шевчук Грозныйҙа үткәрелгән «Феникс» рок-фестивалендә ҡатнашыуҙан баш тарта&lt;ref&gt;[http://www.reporter-ufo.ru/1340-zasluzhennyjj-zajac-chechni.html Заслуженный «заяц» Чечни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924020913/http://www.reporter-ufo.ru/1340-zasluzhennyjj-zajac-chechni.html |date=2016-09-24 }}&lt;/ref&gt;. «Сәйәси пиар еҫе сыҡҡан» сарала ҡатнашырға теләмәүен белдерә&lt;ref&gt;[http://www.reporter-ufo.ru/90-zachishhennyjj-festival.html Зачищенный фестиваль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924021618/http://www.reporter-ufo.ru/90-zachishhennyjj-festival.html |date=2016-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

2004 йылда  «Ҡыҙғыл һары инҡилап» барғанда [[Киев]]та Бойондороҡһоҙлоҡ майҙанында сығыш яһай&lt;ref&gt;[http://h.ua/story/6635 Зачем я приглашал Юрия Шевчука на Майдан?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902063637/http://h.ua/story/6635 |date=2017-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Yuri_Shevchuk.20080315.jpg|слева|мини|Ю. Шевчук «Власть һәм мәҙәниәт: повестка 2008» тигән түңәрәк ҡорҙа, 2008 йылдың 15 марты (Архитектор йорто, Санкт-Петербург)]]
2007 йылда Шевчук әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн Рәсәйҙең «Триумф» премияһы лауреаты була. Был награданан алынған бөтә аҡсаны ул Чечнялағы һуғыштарҙа һаулығы зыян күргән хәрби хеҙмәткәрҙәргә тапшыра&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070423142045/http://www.tvkultura.ru/news.html?id=150470 Сайт телеканала «Культура».]&lt;/ref&gt;.

2007 йылдың 31 авгусында  [[Новосибирск]]иҙа Тимер юлсылар мәҙәниәт һарайындағы концертынан һуң Юрий Шевчук үҙе мөрәжәғәт иткән бөтә радиостанцияларҙың да «Прекрасная любовь» тигән һуңғы альбомындағы  4 йырҙы тапшырыуҙан баш тартыуы, тик «Шансон» радиоһының ғына ФСБ генералы тураһындағы йырҙы тапшырырға, уныһын да тик төнгө 3-тән таңғы 5-кә тиклем генә ҡуйырға ризалашыуы тураһында белдерә. Йырсы быны цензура менән аңлата:&lt;ref&gt;[http://relax.ngs.ru/news/more/30785/ «НГС Релакс», «Наш президент умрёт…», 5 сентября 2007]&lt;/ref&gt;&lt;blockquote class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;Мейеләрҙә цензура күкрәп сәскә атты, әлбиттә. Һуң, уларға әле бер кем янамаған, Кремлдән шылтыратмаған, ә улар алдан уҡ ҡурҡып тора.&lt;/blockquote&gt;2008 йылдың 3  мартында [[Санкт-Петербург]]та һайлау һөҙөмтәләре менән ризалашмағандарҙың «Риза түгелдәр маршы» акцияһында сығыш яһай&lt;ref name=&quot;kasparov.ru&quot;&gt;[http://www.kasparov.ru/material.php?id=484D0C3A26425 Идём ко дну] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612155517/http://www.kasparov.ru/material.php?id=484D0C3A26425 |date=2008-06-12 }}&lt;/ref&gt;.

2008 йылдың 8 июнендә  Юрий Шевчук Петербург иҡтисади форумының «Нимә ул Рәсәй? Иҡтисад булмаған телдә һөйләшеү» тигән түңәрәк ҡоронда ҡатнаша. Шевчук статистика килтерә — [[2003 йыл]]дан Санкт-Петербургта 100-ләгән ҡомартҡы емертелгән. «ДДТ» лидеры шулай уҡ «артҡа кире ҡайтырға ярамай — фекерҙәр көрәше кәрәк, ә берҙәм „[[Берҙәм Рәсәй]]&lt;nowiki/&gt;“ түгел» тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.echo.msk.ru/blog/echomsk/519700-echo/ Аудиозапись выступления Юрия Шевчука на Петербургском экономическом форуме]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.spbland.ru/i/30240/ SpbLand.ru / / Новости / Санкт-Петербург] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090310144124/http://news.spbland.ru/i/30240/ |date=2009-03-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2008/06/08/492484.html ПЭФ: Шевчук «подпортил» репутацию России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080610001914/http://www.rosbalt.ru/2008/06/08/492484.html |date=2008-06-10 }}&lt;/ref&gt;. 2008 йылдың 24 һәм 26 сентябрендә Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта «Не стреляй!» тип аталған һуғышҡа ҡаршы тематикаға һәм Шевчуктың Цхинвалға барыуына арналған концерттар үтә, ул Кавказдағы һуңғы ваҡиғаларға ҡарата мөнәсәбәтен белдерә һәм киҫкен фекерҙәрен әйтә. 

[[2008 йыл]]дың декабрь аҙағында музыкант «L’Echoppe (Ларёк)» тигән альбомын сығара, ул уны бер йыл элек  [[Париж]]да яҙҙырған була.

2009 йылдың йәйендә Шевчуктың «Сольник» тигән икенсе шиғыр китабы баҫыла&lt;ref&gt;[http://sim-life.spb.ru/post107117454 Видеозапись презентации книги Сольник в Петербургском «Доме книги»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224054432/http://sim-life.spb.ru/post107117454 |date=2012-02-24 }}&lt;/ref&gt;.

=== 2010-сы йылдар ===
2010 йылдың 25 авгусында «Лужники» ҙур спорт аренаһында U2 төркөмөнөң вокалсыһы Боно менән бергә йырлай, улар «Knocking on Heaven’s Door»  композицияһын башҡара.

2011 йылдың 25 июлендә «Forbes» журналының «Рәсәйҙең 50 иң данлыҡлы кешеһе» рейтингында 1 миллион АҠШ доллары күләмендәге килем менән 45-се юлды биләй&lt;ref&gt;[http://www.forbes.ru/rating/50-zvezd-2011/2011 50 главных российских знаменитостей по версии Forbes]&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ Шевчук журналдың мәғлүмәттәрен кире ҡаға.

2012 йылдың яҙында Себер ҡалаларында ([[Кемерово]], [[Юрга]], [[Төмән]], [[Омск]]) «ДДТ» концерттарын өҙәләр &lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1923588 Ъ-FM — Юрий Шевчук: «Местные феодалы пытаются нас не пустить в свои вотчины, боятся»]&lt;/ref&gt;.

2013 йылда [[Финляндия]]ла Шевчуктың «Joka kevät minä kuolen» (рус. «Умираю каждою весной») тигән шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға.&lt;ref&gt;[http://reproduktor.net/2013/04/v-finljandii-izdali-knigu-stihov-shevchuka/ Репродуктор: В Финляндии издали книгу стихов Юрия Шевчука]&lt;/ref&gt;

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==

=== Сәйәсәттә ===
Влась менән килешмәүсәнлеген йыш белдерә  (атап әйткәндә,  «Риза түгелдәр маршы»нда ҡатнаша ). [[2010 йыл]]дың 7 мартында «Олимпийский» спорт комплексында власты, шоу-бизнесты, башҡа рок-музыканттарҙы тәнҡитләп сығыш яһай, Ходорковскийҙы эҙәрләүгә ҡаршы фекерен белдерә&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;539&quot;&gt;. &lt;/span&gt;Бынан алдыраҡ Шевчук Мәскәүҙең Хамовники судына барып, Михаил Ходорковский менән Платон Лебедевҡа тиҙерәк азат ителеүҙәрен теләп сыға&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110203030623/http://www.gzt.ru/topnews/politics/278764.html Юрий Шевчук пришёл на процесс по второму делу «ЮКОСа»]&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=WrpoFzBbyMU&amp;feature=player_embedded#! Речь Шевчука в Олимпийском 7 марта 2010]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.hro.org/node/7654 Интервью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613063119/http://hro.org/node/7654 |date=2010-06-13 }}&lt;/ref&gt;

2010 йылдың майында артистар менән музыканттарҙың [[Санкт-Петербург]]та премьер-министр [[Путин Владимир Владимирович|Путин]] менән осрашыуында Шевчук унан &lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=fCP0mOeE4UE&amp;NR=1 Шевчук о встрече с Путиным]&lt;/ref&gt; илдә ысынлап та етди, ихлас, намыҫлы либералләштереү, демократлаштырыу премьерҙың  планына индерелгәнме икәнлеге тураһында һорай һәм киләһе риза түгелдәр маршы ҡыуып таратылырмы тигән һорау бирә, быларға Путин аныҡ яуап бирмәй&lt;ref&gt;[http://vdilyin.blogspot.com/2011/11/blog-post_18.html В.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=HmDUPbUn7bo&amp;feature=related Михаил Жванецкий о Шевчуке и Путине]&lt;/ref&gt;, ә риза түгелдәр маршы ҡыуып таратыла. Путиндың Шевчуктан: «''Ә һеҙҙең исемегеҙ нисек, ғәфү итегеҙ?''» тигән һорауы  популяр мемға әйләнә&lt;ref&gt;[http://www.chaskor.ru/article/vvp_i_ddt_17653 Зинаида Троицкая, ВВП и «ДДТ» //Частный корреспондент, 31 мая 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171002165404/http://www.chaskor.ru/article/vvp_i_ddt_17653 |date=2017-10-02 }}&lt;/ref&gt;. 2010 йылдың 30 авгусында   «Коммерсантъ» гәзитенә интервьюһында Путин Юрий Шевчукты белмәгәнлеген раҫлай&lt;ref&gt;[http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1495411 Ъ-Газета — Владимир Путин: даю вам честное партийное слово]&lt;/ref&gt;. Әммә ҡайһы бер баҫмалар тарафынан Путиндың эргәһендә Шевчук булыуын белгәнлеген иҫбатлай. Юрийҙың провокацион һорауына ул бары тик әңгәмәсене яңылыштыра торған КГБ ысулдарының береһен ҡулланған. Хатта Путина бер ҡасан да «ДДТ» төркөмө тураһында ишеткәне булмаған хәлдә лә, ул әңгәмәсеһенең исем-шәрифен белергә тейеш ине, сөнки осрашыу башланыр алдынан ярҙамсылары хөкүмәт башлығына һәр ҡатнашыусының досьеһын бирә. Башҡаларҙың бөтәһенә лә Владимир Владимирович исем-шәрифе менән өндәште. Шулай уҡ һәр ҡатнашыусы алдында өҫтәлдә ҡатнашыусыларҙың исем-фамилияһы яҙылған табличкалар ҙа тора ине&lt;ref&gt;http://newdaynews.ru/kiev/285622.html Путин использовал прием [//ru.wikipedia.org/wiki/КГБ КГБпротив] Юрия Шевчука.&lt;/ref&gt;.

Бынан тыш, үҙенең интервьюһында Шевчук осрашыу алдынан хөкүмәттән шылтыратып, ниндәй һорауҙар бирергә мөмкин икәнлеге тураһында иҫкәртеүҙәрен әйтә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2010/05/100531_shevchuk_seva.shtml Юрий Шевчук: «Путин — раб вертикали власти»]&lt;/ref&gt;.2010 йылдың 10 октябрендә Интернетта  сбор Юрий Шевчуктың 2012 йылда президент һайлауҙа ҡатнашыуын һорап ҡултамғалар йыйыу башлана &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2010/10/11/shevchuk/_Printed.htm|title=Пользователи Рунета выдвинули Шевчука в президенты России|date=2010-10-12|publisher=Пермский обозреватель|accessdate=2010-10-12}}&lt;/ref&gt;.  Шевчук был хаҡта ошолай ти:&lt;blockquote class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;Был турала ишеттем мин. Улар бөтәһе лә хаталана тип уйлайым. Ил минең президент булыуыма әҙер түгел. Көтөп торорға кәрәк.&lt;/blockquote&gt;Ике көндән (12 октябрҙә)  Шевчуктың ҡарашы үҙгәрә:&lt;blockquote class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;Президентлыҡҡа ла бара алам, миңә барыбер. &lt;…&gt; Мин, әлбиттә, бөтөнләй сәйәсмән түгел, әммә башҡа берәү ҙә юҡ икән, —  президент та була алам, ни хәл итәһең. &lt;…&gt; Сәйәсәтме? Ҡайһы бер кеше аңламай  — минеке түгел был. Ләкин илдә янғын сыҡҡан икән, нимәлер эшләргә кәрәк, эсеңдә гражданлыҡты нисектер уятырға… Иң мөһиме, ил яҡты булһын,  берәй нәмә булһа ла ыңғайға китһен&lt;ref&gt;[http://ru.reuters.com/article/topNews/idRURXE69B15L20101012?pageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0&amp;sp=true Рок-диссидент Шевчук грозит пойти в президенты.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140523225717/http://ru.reuters.com/article/topNews/idRURXE69B15L20101012?pageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0&amp;sp=true |date=2014-05-23 }}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;[[2010 йыл]]дың 13 октябрендә президент [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Медведев]] билдәле рок-музыканттар менән осраша. Юрий Шевчук был осрашыуға саҡырылмай&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://forum-msk.org/material/news/4378553.html|title=Медведевский протокол забоялся Шевчука|date=2010-10-13|publisher=forum-msk.org|accessdate=2010-10-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101016152517/http://forum-msk.org/material/news/4378553.html |date=2010-10-16 }}&lt;/ref&gt;.  2011 йылдың февралендә Юрий Шевчук национал-большевик,  «Союз Заключенных» http://zeki.su/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091126020538/http://zeki.su/ |date=2009-11-26 }}  проектында ҡатнашҡан Максим Громов башлаған «Хәҙерге Рәсәйҙең сәйәси тотҡондары балалары» хәйриә акцияһында ҡатнаша. Уның асылы сәйәси тотҡондар балаларының билдәле кешеләр менән фотоға төшөүенән тора. Шунан фотолар  тотҡондарҙың рухын күтәреү өсөн төрмәләргә һәм лагерҙарға ебәрелә&lt;ref&gt;[http://www.mr7.ru/articles/47585/ Почему известные артисты фотографируются с детьми заключенных?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311212632/http://www.mr7.ru/articles/47585/ |date=2012-03-11 }}&lt;/ref&gt;.
Юрий Шевчук был акцияла ике тапҡыр ҡатнаша.&lt;ref&gt;[http://grani.ru/blogs/free/entries/186211.html Спасибо Максиму Громову и Юрию Шевчуку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130304041617/http://grani.ru/blogs/free/entries/186211.html |date=2013-03-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/lib/14219001/ Политическая активистка, сторонница партии «Другая Россия»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://zeki.su/novosti/2011/9/19125939.html Катрина Фомченкова (c Ю.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130214070114/http://zeki.su/novosti/2011/9/19125939.html |date=2013-02-14 }}&lt;/ref&gt;.  2014 йылдың мартында Рәсәй ғәскәрҙәрен  Украинаға индереүгә ҡаршы фекер әйтә&lt;ref&gt;[http://www.novayagazeta.ru/blogs/273/62686.html Не прогибаться.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140904084036/http://www.novayagazeta.ru/blogs/273/62686.html |date=2014-09-04 }}&lt;/ref&gt;.  2014 йылдың майында Юрий Шевчук ҡаршы яҡтарҙы солохҡа саҡырып мәҡәлә баҫтыра&lt;ref&gt;[http://www.novayagazeta.ru/society/63495.html Юрий Шевчук: Светлой памяти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140612110316/http://www.novayagazeta.ru/society/63495.html |date=2014-06-12 }}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың 18 июнендә ДДТ төркөмөнөң Мәскәүҙә Йәшел театрҙағы концертында  Юрий Шевчук концерттың бөтә гонорары Доктор Лизаның фондына Донбасста зыян күргән кешеләргә ярҙам күрһәтеү өсөн күсереләсәген белдерә &lt;ref&gt;[http://www.intermedia.ru/news/259707 Группа «ДДТ» отказалась от «Осени» и перевела средства от концерта жителям Донецкой области]&lt;/ref&gt;. &lt;blockquote class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;&lt;br&gt;
&lt;/blockquote&gt;

=== Мәҙәниәттә ===
Санкт-Петербургтың тарихи биналарын һүтеүгә ҡаршы сығыш яһай, архитектура ҡомартҡыларына ҡағылышлы һуңғы йылдарҙа юғалтылған мәғлүмәттәрҙе йыя. Рәсәйҙең хәҙерге заман популяр музыкаһына ҡаршы, уны рухиәтһеҙ тип иҫәпләй. Юрий Шевчуктың исеме 2013 йылдың октябрендә тәҡдим ителгән Ватан тарихы буйынса берҙәм дәреслек концепцияһы проектыны персоналар исемелегенә индерелгән&lt;ref name=&quot;списперсон&quot;&gt;[http://ria.ru/society/20131030/973603568.html Единый учебник истории не расскажет о Ходорковском и Березовском] // [//ru.wikipedia.org/wiki/РИА_Новости РИА Новости]. 30 октября 2013.&lt;/ref&gt;.

=== Хәйриәлек ===
Сулпан Хаматова әйтеүенсә, Юрий Шевчук „Ғүмер бүләк ит“ фондының формаль түгел, ысынлап тергеҙелеүе башында торған. &quot;Беҙгә бөтәһе лә киләсәкһеҙ тарих тип тыҡығанда, шул ауыр заманда беҙгә атлап өйрәнергә ярҙам иткән иңбашыбыҙ, ҡултыҡ таяғыбыҙ булды ул»&lt;ref&gt;[http://www.novayagazeta.ru/columns/52617.html Ч. Хаматова, Время Шевчука, «Новая газета», № 53 от 16 мая 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423145556/http://www.novayagazeta.ru/columns/52617.html |date=2016-04-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе һәм шәхси тормошо ==
* Әсәһе — Фәниә Әкрәм ҡыҙы Гәрәева ([[20 май|20]].05.[[1925 йыл|1925]]), [[Татарҙар|татар]] &lt;ref name=&quot;empire&quot;&gt;[http://www.ozon.ru/context/detail/id/940117/ Николай Харитонов.]&lt;/ref&gt;{{уточнить страницу|25|5|2017}}. «Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы һәм «Почётлы полярник» билдәһе менән бүләкләнгән.  Әлеге ваҡытта улы менән Санкт-Петербургта йәшәй. Әсәһе яҡлап олатаһы һәм өләсәһе — Әкрәм менән Тәлиға Гәрәевтәр. Олатаһы Заполярьеға күсә, бәлки, репрессиянан ҡотолоу маҡсатынандыр. Бер аҙҙан уның янына балаларын алып ҡатыны килә. Өләсәһе яҡлап ҡарт олатаһы менән ҡарт өләсәһе  Әмөдәрис һәм Нәвтүха, Өфөнән 60 километрҙағы  [[Таң (Благовар районы)|Мортаза]] ҡасабаһында йәшәгән. Ҡарт олатаһы бик диндар мосолман булған, хатта мулла булған тигән мәғлүмәт тә бар&lt;ref&gt;[http://www.islam.ru/rus/2009-07-02/27573/ Ислам. Ислам в России, ислам в мире] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090704231632/http://www.islam.ru/rus/2009-07-02/27573/ |date=2009-07-04 }}&lt;/ref&gt;. 1930-сы йылдарҙа репрессияланған, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
&lt;blockquote class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;Ҡарт олатайым мулла булған һәм ҡараштары өсөн 37 йылда атылған.  Ул ысын  мулла булған, ғәрәпсә бик яҡшы һөйләшкән, мәҙрәсәлә уҡытҡан. Әкрәм олатайым да ғәрәп телен шәп белә ине, Тәлиға өләсәйем дә. Әкрәм олатайымдың бик боронғо Ҡөрьәне бар ине, ул уны мираҫ итеп миңә тапшырҙы, ул Библия менән йәнәш китап кәштәмдә  тора. Бына нимә ул минең өсөн мосолманлыҡ менән татарҙар. Улар минең ата-бабам, минең ҡаным. Был минең өсөн бик мөһим…&lt;ref&gt;[http://www.business-gazeta.ru/article/51626/ Юрий Шевчук: «Я предлагаю пожить десять лет спокойно и построить нормальную страну»]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;
* Атаһы — Юлиан Сосфенович Шевчук, [[Украиндар|украин]]Все параметры шаблона &amp;#x7B;[[Ҡалып:Cite web|cite web]]&lt;nowiki&gt;}} должны иметь имя.&lt;/nowiki&gt;  [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie22377562/ Память народа :: Документ о награде :: Шевчук Юлиан Сосфенович, Орден Красной Звезды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513231954/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie22377562/ |date=2016-05-13 }}&lt;span id=&quot;cxmwAp0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwAp0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; pamyat-naroda.ru.&lt;/span&gt; &lt;small id=&quot;cxmwAp0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;26 апрель 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;,  1924 йылда Украинаның Хмельницкий районы Полонск районы Лабунь ауылында тыуа.  1942 йылда лейтенанттар мәктәбен тамамлай һәм фронтҡа китә. отдельная истребительно-противотанковая артиллерийская Баш Командование Резервының 19-сы истребитель-танкыға ҡаршы айырым артиллерия бригадаһының  (19 оиптабр РГК) 29.02.1944 йылғы №:1/н  бойороғо менән  өлкән сержант Шевчук Ю. С. алыш барышында дошман танкыларының уты аҫтында полк командованиеһының ҡамауҙағы батарея менән бәйләнеш линияһын тергеҙгән һәм полк командирының телдән әйтелгән бойороҡтарын бер нисә тапҡыр дошман ҡулсаһы аша сығып тапшырған  өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән наградлана &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Память народа :: Документ о награде :: Шевчук Юлиан Сосфенович, Орден Красной Звезды|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie22377562/|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2016-04-26}}&lt;/ref&gt;. 3-сө Украин фронтының  338-се истребитель-танкыға ҡаршы артиллерия полкының 16.05.1944 сыҡҡан №:18/н  бойороғо буйынса полк комсоргы Шевчук Ю. С. «Хәрби хеҙмәт өсөн» миҙалы менән наградлана &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Память народа :: Документ о награде :: Шевчук Юлиан Сосфенович, Медаль «За боевые заслуги»|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie32070062/|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2016-04-26}}&lt;/ref&gt;. Һуғышты  [[Вена]]&lt;nowiki/&gt;ла тамамлай&lt;ref&gt;[http://www.kp.ru/daily/24095.4/323817/ Как защищали Родину отец Шевчука и дед Авербуха]&lt;/ref&gt;. КПСС сафына инә, дәүләт хеҙмәтендә эшләй, етәксе вазифалар биләй&lt;ref&gt;[http://ddt-msk.org/pressa/11.htm Юрий Шевчук: «Я жизнь люблю. Зачем мне клубы?» (1998 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205233624/http://ddt-msk.org/pressa/11.htm |date=2011-12-05 }}&lt;/ref&gt;. 1970 йылдан Өфөлә йәшәй. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]] Сауҙа министрлығында бүлек етәксеһе була. 1985 йылда 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән наградлана&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Память народа :: Документ о награде :: Шевчук Юлиан Николаевич, Орден Отечественной войны I степени|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1522769538/|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2016-04-26}}&lt;/ref&gt;. Юрийҙың атаһы яҡлап олатаһы менән өләсәһе — Сосфен һәм Мария биш бала менән Украинанан Колыма крайына һөрөлгән була. Ике балалары ғына, шул иҫәптән Юлиан Шевчук иҫән ҡала.  2013 йылдың 6 ғинуарында Өфөлә үҙенең фатирында мәрхүм була.
* Һеңлеһе — Наталья Юлиановна. Ҡустыһы — Владимир Юлианович.
* Беренсе ҡатыны — Эльмира Бикбова (30.05.1967—13.03.1992), Өфөнән. 24 йәшендә мейе яман шешенән вафат була.Санкт-Петербургтың Волково зыяратында ерләнгән&lt;ref&gt;[http://www.novdelo.ru/article.php?id=7695 Почему после смерти супруги Юрий Шевчук так и не женился?]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Беренсе ҡатынынан улы Пётр (1987) ҡала, уны Шевчук баланың өләсәләре менән бергә тәрбиәләп үҫтерә. Пётр [[Кронштадт]]  Диңгеҙ кадет корпусын тамамлай. диңгеҙ пехотаһында хеҙмәт итә. 
1997 йылдың сентябрендә Шевчуктың актриса Марьяна Польеванан тағы бер улы Фёдор тыуа&lt;ref&gt;[http://sobesednik.ru/showbiz/pochemu-ne-zhenitsya-yurii-shevchuk Почему не женится Юрий Шевчук?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130203072241/http://sobesednik.ru/showbiz/pochemu-ne-zhenitsya-yurii-shevchuk |date=2013-02-03 }}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ҡатыны (гражданлыҡ ҡатыны) — Екатерина&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Юрій Шевчук: «Історії кохання»|url=https://www.youtube.com/watch?v=WeQN3WkqbYQ|accessdate=2014-07-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Юрий Шевчук: «Мы — не официанты в искусстве»|url=http://9tv.co.il/news/2014/05/18/175857.html|accessdate=2014-07-21}}&lt;/ref&gt; .&lt;ref&gt;[http://vm.ru/news/yurij-shevchuk-u-menya-est-katya-i-ya-ee-lyublyu1320166642.html Юрий Шевчук: «У меня есть Катя.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170218021402/http://www.vm.ru/news/yurij-shevchuk-u-menya-est-katya-i-ya-ee-lyublyu1320166642.html |date=2017-02-18 }}&lt;/ref&gt;

== Соло карьераһы ==
Төркөм менән берлектәге ижадынан тыш, Шевчук яңғыҙ йырлы бер нисә альбомын сығара:
* 1983 — Череповецкий магнитоальбом 
* 1995 — Кочегарка (1985 йылғы яҙма) 
* 1998 — 82 г. (1982 йылғы яҙма) 
* 2001 — Два концерта. Акустика (1997 йылғы яҙма) 
* 2005 — Москва. Жара (1985 йылғы яҙма) 
* 2007 — Прекрасная любовь 
* 2008 — L’Echoppe 
* 2009 — Сольник (шиғыр йыйынтығы; Новая газета нәшер иткән).

== Кинолағы эштәре ==

=== Актёрлыҡ эштәре ===
* «Публикация» (реж. Виктор Волков, 1988) — камео (ДДТ төркөмө менән) 
* «Духов день» (1990) — Иван Христофоров 
* «Город» (1990) — камео 
* «Вовочка» (2002) — алкоголик Александр Сергеевич 
* «Атаман» (2005) — камео, ер аҫты үткәүелендәге йырсы  (16 серия) 
* «Антонина обернулась» (2007) — Аркаша, психиатрк клиника пациенты 
* «Батюшка» (2008) — ауыл табибы
* «Жила-была одна баба» (2011) — Ишин, баш күтәреүселәр отряды командиры.
; документаль фильмдар
* «Я получил эту роль» (реж. М. Мельниченко, 1986)
* «Рок» (реж. Алексей Учитель, 1987)
* «Игра с неизвестным» (реж. Пётр Солдатенков, 1988)
* «Лимита» (реж. Е. Головня, 1989)
* «Город» (реж. Александр Бурцев, 1990)
* «Время ДДТ» (реж. В. Бледнов, 2002)
* «Костя и мышь» (2006)
* «Посольская церковь» (реж. Алексей Лушников, 2006)
* «Свобода по-русски» (реж. Андрей Смирнов, 2006)
* «Небо под сердцем» (реж. Виктория Каськова, 2012)
Рус православие сиркәүе тарихына арналған   «Земное и небесное» тигән күп сериялы фильмда алып барыусы булараҡ  ҡатнаша.  

2007 йылда  Юрий Шевчук «История государства Российского» тарихи проектының   500 серияһын тауышландыра.

=== Фильмдар өсөн музыка ===
[[Файл:2._Шевчук_Ю.Ю._(Казань,_16_декабря_2011_г.).JPG|справа|мини|266x266пкс|Юрий Шевчук (концерт группы «ДДТ» в [[Ҡазан|Казани]], 16 декабря [[2011 йыл|2011]] г.)]]
Юрий Шевчук йыр яҙған фильмдар:
* «Духов день» (1990) 
* «Ночь длинных ножей» (1990) 
* «Русский транзит» (1994) 
* «Кто, если не мы» (1998) 
* «Азазель» (2002) 
* «Ледниковый период» (2002) 
* «Вовочка» (2002) 
* «Господа офицеры» (2004) 
* «Дальнобойщики-2» (2004) 
* «Поцелуй бабочки» (2006) 
* «Антонина обернулась» (2007) 
* «Группа Zeta» (2007—2009) 
* «Батюшка» (2008) 
* «Отставник» (2009) 
* «Одиночка» (2010) 
* «Generation П» (2011) 
* «Ключ саламандры» (2011) 
* «Географ глобус пропил» (2013)

== Хеҙмәттәре, ҡаҙаныштары, бүләктәре  ==
Юрий Шевчуктың бүләктәре:
* Рәсәй МЧС-ы миҙалы («Ғәҙәттән тыш гуманитар операцияларҙа ҡатнашыусыға»)
* Эске эштәр министрлығының «Көмөш Тәре» отличие билдәһе
* «МАСТЕР КЛАСС» халыҡ-ара сәнғәт фестиваленең «Мастер» билдәһе
* [[Берлин]]да [[1994 йыл]]да үткән «Санкт-Петербургтың аҡ төндәре» фестиваленең  «Йылдың иң яҡшы рок-йырсыһы» титулы
* Украина православие сиркәүенең Изге апостол Андрей Первозванный ордены ([[2012 йыл|2012]])&lt;ref&gt;[http://orthodox.org.ua/article/ki%D1%97v-blazhenn%D1%96shii-mitropolit-volodimir-nagorodiv-v%D1%96domikh-muzikant%D1%96v-tserkovnimi-nagorodami Блаженніший Митрополит Володимир нагородив відомих музикантів церковними нагородами // Офіційний веб-сайт Української Православної Церкви, 12.05.2012]{{Ref-uk}}(укр.)&lt;/ref&gt;
* [[2010 йыл]]дың 16 ғинуарында   212924 һанлы астероидҡа Юрий Шевчук исеме ҡушылыу тураһында диплом тапшырыла.
Юрий Шевчук:
* «Алтын камертон» конкурсы лауреаты ([[1982 йыл|1982]])
* «Московский комсомолец» гәзите премияһы лауреаты
* «Петрополь» художество премияһы лауреаты ([[1999 йыл|1999]], [[2017 йыл|2017]])
* Царское Селоның «Художество премияһы» лауреаты  ([[2000 йыл|2000]])
* музыка өлкәһендә «Зәңгәр биттәр. Йыл кешеһе — [[2002 йыл|2002]]&lt;nowiki/&gt;» премияһы лауреаты
* [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының]] халыҡ артисы (18.09.2003)
* әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн Рәсәйҙең «Триумф» бойондороҡһоҙ премияһы лауреаты [[2007 йыл|2007]]
* мәҙәниәт һәм сәнғәт саралары менән кеше хоҡуҡтарын яҡлаған өсөн Мәскәүҙең Хельсинки төркөмө  премияһы лауреаты ([[2009 йыл|2009]])

== Китаптары ==
* Шевчук Ю. Защитники Трои. Книга стихов и песен (издание 2-е, дополненное) — С.-Пб.: Издательство Фонда Русской Поэзии при участии альманаха «Петрополь», 2000.
* Шевчук Ю. Сольник. Альбом стихов. — Москва: Книжный клуб 36.6, Новая газета. 2009.

== Әҙәбиәт ==
* {{Навигация
| Тема = Юрий Шевчук
| Викицитатник = Юрий Юлианович Шевчук
}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.molva.ru/shev/article970.html Биографический обзор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170619191540/http://www.molva.ru/shev/article970.html |date=2017-06-19 }}
* [http://www.ddt.ru/ Официальный сайт группы «ДДТ»]
* [http://echo.msk.ru/programs/beseda/501638-echo/ Юрий Шевчук: «Я в душе спартанец… Нас триста, а их легион»//Передача радиостанции «Эхо Москвы»]
* [http://www.echo.msk.ru/programs/personalno/541962-echo/ ДДТ «Не стреляй»&quot;//Передача радиостанции «Эхо Москвы»]
* [http://newsmusic.ru/news_2_10064.htm Юрий Шевчук: Родина не имеет отношения к «Единой России»]
* [http://grani-tv.ru/entries/134/ Юрий Шевчук на сайте «Грани-ТВ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104040354/http://grani-tv.ru/entries/134 |date=2012-11-04 }}
* [http://gkatsov.com/DDT.htm Юрий Шевчук, Петрович и Манхэттен]
* [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/entertainment/newsid_4114000/4114902.stm Юрий Шевчук: «рок-музыка — это когда не всё хорошо»]
* [http://www.echo.msk.ru/blog/severyukhin/717524-echo/ Статья «Певца Юрия Шевчука в Президенты!»]
* [http://www.vz.ru/culture/2009/6/16/297877.html Книга Юрия Шевчука «Сольник»]
* [http://chelny-week.ru/2013/11/yurij-shevchuk-menya-v-etoj-strane-nichego-uzhe-ne-udivlyaet-2/ ЮРИЙ ШЕВЧУК: «МЕНЯ В ЭТОЙ СТРАНЕ НИЧЕГО УЖЕ НЕ УДИВЛЯЕТ».] [http://chelny-week.ru/2013/11/yurij-shevchuk-menya-v-etoj-strane-nichego-uzhe-ne-udivlyaet-2/ — Интервью газете «Новая неделя»]

[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками с мая 2017]]
[[Категория:Википедия:Страницы с некорректным использованием шаблонов:Cite web]]
[[Категория:Рәсәй актёрҙары]]
[[Категория:СССР актёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:Рәсәй композиторҙары]]
[[Категория:СССР композиторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]]
[[Категория:Өфө музыканттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:Башҡортостандың халыҡ артистары]]
[[Категория:Рәсәй йырсылары]]
[[Категория:СССР йырсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Рәсәйҙең XX быуат шағирҙары]]
[[Категория:СССР шағирҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:16 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1957 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Рәсәй рок-музыканттары]]
[[Категория:Рус шағирҙары]]
[[Категория:Рәсәй рәссамдары]]
[[Категория:СССР рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>4fmdq31b2a3xvsk8kb9mvktg7fbtqkg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цветаева Марина Ивановна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159022</id>
    <revision>
      <id>1303034</id>
      <parentid>1292513</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:15:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77289" sha1="hck51xq2dapfdr6v4v5djgb4qaj14o8" xml:space="preserve">{{redirect|Цветаева}}
{{УК}}
[[Файл:Tsvetaeva.jpg|thumb|Марина Ивановна Цветаева]]
'''Мари́на Ива́новна Цвета́ева''' (26 сентябрь (8 октябрь) 1892 йыл&lt;ref name=&quot;old-date&quot;&gt;{{БСЭ3|автор=Саакянц Л. Л.|статья=Цветаева Марина Ивановна}}&lt;/ref&gt;, [[Мәскәү]] — [[1941 йыл]], 31 август, [[Алабуға]]) — Көмөш быуат&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Казак, Вольфганг|Казак В.]]|заглавие=Лексикон русской литературы XX века|часть= Цветаева Марина Ивановна|isbn=1965693253|страницы=448—449|издательство=Культура|год=1996}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Скатов, Николай Николаевич|Скатов Н. Н.]]|заглавие= Русская литература XX века. Прозаики, поэты, драматурги. (П-Я)|том=III|часть=Цветаева Марина Ивановна|страницы=619—623|издательство=[[ИРЛИ РАН]], Олма-Пресс|год=2005|isbn=594848307X}}&lt;/ref&gt; рус шағирәһе, прозаик, тәржемәсе.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы һәм йәшлек йылдары ===
[[Файл:Marina Tsvetaeva by Max Voloshin 1911.jpeg|thumb|200px|Марина Цветаева. 1911 йыл. Максимилиан Волошин фотоһы]]
Марина Цветаева 1892 йылдың 26 сентябре (8 октябре)&lt;ref name=&quot;old-date&quot;/&gt; [[Мәскәү]]ҙә тыуа. Сама Цветаева үҙе тыуған көнөн 9 октябрҙә, апостол Иоанн Богословты православие календары буйынса иҫкә алған көндә билдәләгән&lt;ref group=&quot;К&quot;&gt;«Стихи о Москве» (1916) циклында Цветаева ошо бәйләнеш тураһында әйтеп үтә.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Долженко А. Я.'' Особенности функционирования имен собственных-библеизмов в раннем творчестве М. Цветаевой // Молодёжь и образование XXI века: Материалы VIII Межвузовской научно-практической конференции молодых учёных и студентов (г. Ставрополь, 19 мая 2011 г.). — Ставрополь: СГПИ, 2011. — С. 358.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Майя Михайловна Полехина|год=2005|страниц=250|издательство=Магнитогорский гос. университет|заглавие=&quot;Путь комет--поэтов путь&quot;: Марина Цветаева, к постижению сущностного|ссылка=https://books.google.ru/books?id=hWEYAQAAIAAJ&amp;q=%D1%86%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0+%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2+%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5&amp;dq=%D1%86%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0+%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2+%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=rgqNUK3hB8vLtAaEhIHwDQ&amp;ved=0CDgQ6AEwAw}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Русская православная церковь отмечает день поминовения Иоанна Богослова 26 сентября по юлианскому календарю. В XIX веке разница между юлианским и григорианским календарями составляла 12 дней. В XX и XXI веках она составляет 13 дней (подробнее см. [[Григорианский календарь#Разница юлианского и григорианского календарей|здесь]]).&lt;/ref&gt;.

Уның атаһы, Цветаев Иван Владимирович — Мәскәү университеты профессоры, билдәле филолог һәм сәнғәт белгесе — артабан стал в дальнейшем директором Румянцев музейы директоры һәм А. С. Пушкин исемендәге Дәүләт һынлы сәнғәт музейына нигеҙ һалыусы. Әсәһе, Цветаева (Мейн) Мария Александровна (сығышы буйынса — руслашҡан поляк-немец ғаиләһенән), пианистка, Николай Григорьевич Рубинштейндың уҡыусыһы була. М. И. Цветаеваның әсәһе яғынан өләсәһе — полька Мария Лукинична Бернацкая. Маринаның һеңлеһе Анастасия, бер ҡандан — туғандары Андрей һәм Валерия.

Цветаева 6 йәшенән рус телендә генә түгел, француз һәм немец телдәрендә шиғырҙар ижад итә башлай. Ҡыҙын музыкант итеп күрергә теләүсе әсәһе ҡыҙының характеры формалашыуҙа ҙур оль уйнай. 1899—1902 йй. Цветаева В. Ю. Зограф-Плаксинаның Һәр кем шөғөлләнә алырлыҡ Музыкаль Общедоступном училищеһһының фортепиано класында уҡый. Атаһынан Цветаеваға антик мифологияға һөйөү бирелә&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Саакянц, Анна Александровна|Саакянц А. А.]]|часть=Глава 1. 1. Юность поэта (начало)(1910—1915)|заглавие=Марина Цветаева: Жизнь и творчество|ссылка=http://tsvetaeva.narod.ru/WIN/saakyan/saakMT01.html|место=М.|издательство=Эллис Лак|год=1997|страниц=816|isbn=5-88889-033-2}}&lt;/ref&gt;.

1901—1902 йй. Дүртенсе ҡыҙҙар гимназияһында уҡый. 1902 й. М. А. Цветаевала [[туберкулёз]] сире табыла һәм ғаиләһе менән Итальян Ривьераһына китә, Генуя янында Нервиҙа йәшәй. 1903—1904 йй. Лозаннала апалы-һеңлеле Лаказдарҙың француз пансионында, 1904—1905 йй. — Фрайбург-им-Брайсгауҙа апалы-һеңлеле Бринкмандар пансионында уҡый.

1905 й. йәй аҙағында Цветаевтар Рәсәйгә ҡайта. Марина әсәһе һәм һеңлеһе Анастасия менән Ялтала йәшәй, гимназияға әҙерләнә. 1906 й. И. В. Цветаев уларҙы Тарусаға күсерә, 5 июлдә әсәһе, М. А. Цветаева, вафат була.

1906 й. сентябрендә Цветаева В. П. фон Дервиз исемендәге ҡыҙҙар гимназияһына 4 класҡа бара, әммә ярты йыл үткәс, ирекле фекер йөрөткәне һәм дорфалығы өсөн уҡыуҙан сығарыла. А. С. Алфёрова гимназияһында ла оҙаҡҡа сыҙамай. 1908 й. сентябрендә М. Т. Брюхоненконың шәхси ҡыҙҙар гимназияһына 6 класҡа (хәҙер — 2123-сө Мигель Эрнандес исемедәге мәктәп) килә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.school110.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=5:2010-08-02-13-10-09&amp;catid=64:2011-01-26-14-10-49&amp;Itemid=80|title=Частная женская гимназия М. Т. Брюхоненко|datepublished=2004-08-20|accessdate=2011-07-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/61A44GAaR|archivedate=2011-08-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106003205/http://www.school110.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=5:2010-08-02-13-10-09&amp;catid=64:2011-01-26-14-10-49&amp;Itemid=80 |date=2012-01-06 }}&lt;/ref&gt;, һәм уны ике йылдан тамамлай.

1909 й. йәйендә Цветаева сит илгә үҙ аллы сыға. Парижда Француз әҙәбиәте буйынса йәйге университет курсына яҙыла.

=== Ижади эшмәкәрлегенең башы ===
[[Файл:Марина Цветаева 1917.jpg|thumb|210px|Марина Цветаева автографы менән. Яҡынса 1917 йылғы фото]]
1909 й. көҙөндә Цветаева мәскәү символистарының «Мусагет» нәшриәте эргәһендә эшләгән лекцияларына һәм клуб йыйылыштарына, бер йылдан — «Молодой Мусагет» түңәрәге йыйылышына йөрөй, һәм уның әҙәбиәт буйынса таныштары исемлеге киңәйә.

1910 й. сентябре — октябрендә Цветаева нәшриәтсе Анатолий Иванович Мамонтовтың типография Товариществоһында үҙ аҡсаһына мәктәп осоро ижадынан торған «Вечерний альбом» тигән беренсе шиғри йыйынтығын баҫтырып сығара. Йыйынтыҡ «көндәлек» йүнәлешле була һәм Мария Константиновна Башкирцеваға бағышлана. Уның ижады атаҡлы шағирҙарҙың: Валерий Яковлевич Брюсовтың, Максимилиан Александрович Волошиндың һәм Николай Степанович Гумилёвтың иғтибарын йәлеп итә. Зимой 1910/1911 йй. ҡышында Цветаева үҙенең «Волшебство в стихах Брюсова» тигән тәүге тәнҡит мәҡәләһен яҙа.

1910 йылдың аҙағында Мәскәүҙә Цветаева шағир һәм әҙәби тәнҡитсе Максимилиан Александрович Волошиным менән таныша&lt;ref name=&quot;pisma&quot;/&gt;. Икенсе йылда ул Волошиндың Ҡырымдағы танылған Шағирҙар йортон (хәҙер «Максимилиан Волошин йорт-музейы») барып күрә&lt;ref name=&quot;pisma&quot;&gt;{{книга|автор=Волошин М. А.|заглавие=Письма|ссылка=https://books.google.ru/books?id=1SV4BAAAQBAJ&amp;pg=PT2&amp;lpg=PT2&amp;dq=|ответственный=[[Давыдов, Захар Давидович|Давыдов З. Д.]], [[Купченко, Владимир Петрович|Купченко В. П.]]|издательство=Директ-Медиа|год=2012|страниц=52|страницы=2—5|isbn=978-5-4460-4070-4}}&lt;/ref&gt;. Шунда, Коктебель|Коктебелдә, 1911 й. майында Цветаева Сергей Яковлевич Эфрон менән таныша; 1912 й. 29 ғинуарында Ҙур Палашёвский тыҡрығындағы Рождества Христова сиркәүендә никахлашалар. Шул уҡ йылдың сентябрендә Марина менән Сергейҙың Ариадна (Аля) исемле ҡыҙы — Эфрон Ариадна Сергеевна — тыуа. Артабанғы йылдарҙа ла, 1917 йылғы Рәсәй революцияһына тиклем ғаилә йәйен Ҡырымда Волошин дачаһында уҙғара. Һуңғараҡ, эмиграцияла, Цветаева вшул йылдарҙы ғүмеренең иң бәхетле дәүере тип иҫенә алыр булған: «''Коктебель 1911 г. — счастливейший год моей жизни, никаким российским заревам не затмить того сияния»'', «''Коктебель да чешские деревни — вот места моей души''»&lt;ref name=&quot;pisma&quot;/&gt;.

1912 й. февралендә Цветаеваның икесе йыйынтығы — «Волшебный фонарь», 1913 й. мартында өсөнсөһө — «Из двух книг» донъя күрә.
  
1914 й. октябрендә Цветаева шағирә һәм тәржемәсе София Яковлевна Парнок менән таныша; уларҙың романтик мөнәсәбәттәре 1916 й. тиклем дауам итә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Диана Левис Бургин|год=1999|isbn=978-5-87135-065-2|страниц=511|издательство=Инапресс|заглавие=София Парнок: жизнь и творчество русской Сафо|ссылка=https://books.google.com/books?id=BzFoAAAACAAJ&amp;dq=isbn:5871350658&amp;hl=zh-CN&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjijoOw9ZrmAhURMH0KHSNmDmoQ6AEIJzAA}}&lt;/ref&gt;. Цветаева Парнокка «[[s:Подруга (1-17 — Цветаева)|Подруга]]» тигән шиғырҙар циклын бағышлай. Цветаева һәм Парнок 1916 йылда айырыла. Марина ире Сергей Эфронға ҡайта. Парнок менән мөнәсәбәтен Цветаева «тормошоноң тәүге һәләкәте» тип атай.

1916 йылдың йәйендә Цветаева һеңлеһе Анастасия, уның гражданлыҡ ире Маврикий Минц һәм улы Андрей йәшәгән Александров ҡалаһына килә. Александровта Цветаева шиғырҙар циклын («К Ахматовой», «Стихи о Москве» һ. б.) яҙа, ә был осорон һуңғараҡ әҙәбиәтселәр «Марина Цветаеваеың Александров йәйе» тип атай.

=== Граждандар һуғышы (1917—1922) ===
1917 й. Цветаеваның ҡыҙы Ирина тыуа, ул 3 йәшендә Кунцево ҡалаһы приютында аслыҡтан үлә. Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы йылдары Цветаева өсөн иң ауыр йылдар була. Сергей Эфрон 1918 й. Рәсәйҙең көньяғында Добровольческая армия сафында һуғыша. Цветаева Мәскәүҙә, Борисоглебский тыҡрығында йәшәй, 1918 й. ноябренән Милләттәр эштәре буйынса Халыҡ Комиссариатының (Наркомнац) Мәғлүмәт бүлегендә, 1919 й. апрелендә — Әсирҙәр һәм ҡасаҡтарҙы ҡурсыу Үҙәк коллегияһында (Центрпленбеж), 1920 й. ноябрендә — Мәғариф Халыҡ Комиссариатының Наркомпрос театр бүлегендә хеҙмәт итә. Был йылдарҙа «Лебединый стан» тигән аҡ хәрәкәткә теләктәшлек белдергән шиғырҙар циклы баҫылып сыға. 1918—1920 йй. Цветаева романтик пьесалар, «Егорушка», «Царь-девица», «На красном коне» поэмаларын яҙа.

1921 й. ғинуарынан Цветаева Бөтә Рәсәй шағирҙар союзының әҙәби кисәләренә һәм регулярно посещала ли заседания «Никитинский шәмбеләре» ултырыштарына даими йөрөй, үҙ әҫәрҙәрен уҡый. 1921 й. мартында Цветаеваның кенәз Сергей Михайлович Волконский менән күп йыллыҡ дуҫлығы башлана. Эфрон был ваҡытта Прагала йәшәй, Карлов университеты студенты була. Сит илгә командировкаға барған Илья Григорьевич Эренбург уны күрә һәм Цветаеваның хатын тапшыра. Июль айында Цветаева, шулай уҡ Эренбург аша, 3,5 йыл үткәс, иренән хат ала. Йыл аҙағында ул Рәсәйҙән китергә әҙерләнә башлай: ҡулъяҙмаларын яңынан аҡ ҡағыҙға күсерә, архивын тәртипкә килтерә, әйберҙәрен тарата һәм һата.

1922 й. башында Мәскәүҙә «Вёрсты» тип аталған, уҡыусылары һәм тәнҡитселәр бик яратып ҡаршылаған шиғырҙар йыйынтығы, Берлинда — «На красном коне» поэмаһының тулы редакцияһы менән «Разлука» йыйынтығы донъя күрә.

=== Сит илгә {{comment|сығып китеүе|Эмиграция}} (1922—1939) ===
1922 й. 11 майында Цветаева Мәскәүҙән Ригаға сыға, шунан берлин поезына күсеп ултыра. Берлинда оҙаҡ тормай, Прага ҡалаһы эргәһендә өс йыл йәшәй. Чехияла Константин Болеславович Родзевичҡа бағышланған атаҡлы «Поэма Горы» һәм «Поэма Конца» поэмалары сыға. 1925 йылда, улы Георгий тыуғандан һуң, ғаилә Парижға күсә. Унда Цветаеваға ире Эфрон, йәнәһе, Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты (НКВД) агенты (Лев Давидович Троцкийҙың улы Лев Львович Седовҡа йәшерен ҡаршы тороу заговор ойошторған) тигән ғәйепләү атмосфераһы артыҡ ныҡ тәьҫир итә.

1926 йылдың майында Борис Леонидович Пастернак инициативаһы буйынса Цветаева Швейцарияла йәшәүсе австрия шағиры Райнер Мария Рильке менән хат алыша башлай. Был яҙышыу, Рильке йыл аҙағында вафат булыуы сәбәпле, өҙөлә. Был осорҙа Цветаева «Вёрсты» журналын (Париж, 1926—1928) нәшер итеүҙә ҡатнаша, уның биттәрендә үҙенең әҫәрҙәрен («Поэма горы», «Тезей» драмаһын, Райнер Мария Рильке иҫтәлегенә арналған «С моря» и «Новогоднее» поэмаларын) баҫтыра.


Эмиграциялағы йылдар дауамында Цветаева Борис Леонидович Пастернак менән даими хат алыша&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.staroeradio.ru/audio/18039|title=Радиопередача - Переписка М.Цветаевой и Б.Пастернака (чит. Елена Муратова, Владимир Заманский) {{!}} Старое Радио|publisher=www.staroeradio.ru|accessdate=2019-12-04}}&lt;/ref&gt;.

Цветаеваның эмиграцияла яҙған әҫәрҙәренең күбеһе баҫылмай ҡала. 1928 йылда Парижда шағирәнең үҙе иҫән саҡтағы һуңғы йыйынтығы — 1922—1925 йылдарҙа яҙылған шиғырҙарын үҙ эсенә алған «После России» донъя күрә.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://hronos.km.ru/biograf/cvetaeva.html|title=Цветаева Марина Ивановна|accessdate=2019-12-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20020415125436/http://hronos.km.ru/biograf/cvetaeva.html|archivedate=2002-04-15}}&lt;/ref&gt;

1930 йылда «Маяковскому» (Владимир Владимирович Маяковскийҙың үҙ-үҙенә ҡул һалыуы Цветаеваны тетрәндерә) шиғри циклы бағышлана.

Эмигрант мөхитендә танылыу алмаған шиғырҙарынан айырмалы, успехом пользовалась её [[проза]], 1930-сы йылдарҙа ижадында төп урын биләгән прозаһы уңыш менән файҙалана («Эмиграция делает меня прозаиком…»). Шул осорҙа «Мой Пушкин» (1937), «Мать и музыка» (1935), «Дом у Старого Пимена» (1934), «Повесть о Сонечке» (1938), Максимилиан Волошин («Живое о живом», 1933), Михаил Алексеевич Кузмин («Нездешний вечер», 1936), Андрей Белый («Пленный дух», 1934) һ. б. тураһында хәтирәләре баҫыла.

1930-сы йылдарҙа Цветаева ғаиләһе хәйерселектә йәшәй. Аҡса менән бер аҙ Саломея Андроникова ярҙам итә.
{{Начало цитаты}}
Беҙҙең фәҡирлекте берәү ҙә күҙ алдына ла килтерә алмайҙыр. Минең берҙән-бер килемем — яҙғанымдан. Ирем сирле, эшләй алмай. Ҡыҙым, эшләпәләр нағышлап, һуҡыр тин аҡса эшләй. Минең һигеҙ йәшлек улым бар. Дүртебеҙгә шул аҡсаны еткерер кәрәк. Икенсе төрлө әйткәндә, беҙ яйлап ҡына астан үләбеҙ.
{{Конец цитаты|источник=Марина Цветаева иҫтәлектәренән}}

Шуға ҡарамаҫтан, СССР-ға ҡайтырға тип ныҡлы ҡарар иткән иренә ҡаршы килә. Ҡыҙҙары Ариадна ла атаһын хуплай. В семье постоянно возникали споры на тему возвращения в Россию. Цветаева элекке Рәсәй ҙә юҡ, ҡайтыр урын да юҡ тип иҫәпләй. Ул бер шиғырында: «{{comment|Һүтелгән өй|дом, который срыт}}гә ҡайтыу мөмкинме һуң?» тип яҙа&lt;ref name=&quot;sveitser1&quot;&gt;{{книга|автор=Швейцер В. А.|часть=Тоска по родине|заглавие=Быт и бытие Марины Цветаевой|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/95744/37/Shveiicer_-_Marina_Cvetaeva.html|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=2002|страниц=591|isbn=9785710000236}}&lt;/ref&gt;.

1937 й. 15 мартында ғаиләнән тәүге булып Ариадна Мәскәүгә ҡайта&lt;ref&gt;Письмо М. И. Цветаевой к А. А. Тесковой от 2 мая 1937 г. (Цветаева М. И. Письма к Анне Тесковой. — Болшево, 2008. С. 272).&lt;/ref&gt;. 10 октябрҙә заказ буйынса сәйәси кеше үлтереүҙә ғәйепләнгән Эфрон Франциянан ҡасып ҡайта&lt;ref&gt;(в письме М. И. Цветаевой к Е. Я. Эфрон от 5 октября 1940: «10-го… — трехлетие отъезда» (Цветаева М. И. Собрание сочинений: В 7 т. / Сост., подгот. текста и коммент. А. А. Саакянц и Л. А. Мнухина. Т. 6. М., 1995. С. 100).&lt;/ref&gt;.

=== СССР-ға әйләнеп ҡайтыуы (1939—1941) ===
[[Файл:TsvetetaevaMuzBolsh.jpg|thumb|Марина Цветаева &lt;br&gt;1939 йылдың 19 июненән бирле йәшәгән &lt;br&gt; Болшевтағы йорт]]
1939 йылда Цветаева ире һәм ҡыҙы артынан СССР-ға әйләнеп ҡайта, Болшевола (Королёв) НКВД дачаһында (хәҙер Болшеволағы М. И. Цветаева исемендәге Мемориал йорт-музей) йәшәй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://cvetaeva.ru/korolev/index.php?str=about |title=Мемориальный дом-музей М. И. Цветаевой в Болшеве |accessdate=2012-06-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130207141544/http://cvetaeva.ru/korolev/index.php?str=about |archivedate=2013-02-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130207141544/http://cvetaeva.ru/korolev/index.php?str=about |date=2013-02-07 }}&lt;/ref&gt;), күршеләре ирле-ҡатынлы Клепининдар (Николай Андреевич Клепинин) була. 27 августа ҡыҙы Ариадна, 10 октябрҙә — Эфрон ҡулға алына. 1941 йылдың октябрендә Сергей Яковлевич Лубянкала (башҡа мәғлүмәт буйынса — Орловский централда) атып үлтерелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.tsvetayeva.com/nashe-vse-mc|title=«Эхо Москвы»: Наше Все: Марина Цветаева|publisher=www.tsvetayeva.com|accessdate=2019-12-04}}&lt;/ref&gt;; Ариадна, ун биш йылға һуҙылған төрмә һәм һөргөндән һуң, 1955 йылда ғына аҡлана.

Был осорҙа Цветаева бөтөнләй тиерлек шиғыр ижад итмәй, тәржемә менән генә шөғөлләнә.

Цветаева [[Федерико Гарсиа Лорка]] шиғырҙары тәржемәһе өҫтөндә эшләгән осорҙа [[Икенсе донъя һуғышы]] башлана. Был эш өҙөлөп ҡала. 8 августа Цветаева улы менән пароходта {{comment|күсеп китә|эвакуация}}; 18 августа бер нисә яҙыусы менән Кама буйындағы Алабуға ҡаласығына килеп етә. Эвакуацияланған әҙәбиәтселәр йәшәгән Чистополдә Цветаева пропискаға ризалыҡ ала һәм ғариза яҙа: «Литфонд советына. Мине асыласаҡ Литфонд ашханаһына һауыт-һаба йыуыусы сифатында эшкә алыуығыҙҙы үтенәм. 26 август 1941 йыл»&lt;ref&gt;http://ic.pics.livejournal.com/a1etonota/11650751/39830/39830_900.jpg&lt;/ref&gt;. 28 августа ул, Чистополгә күсеү ниәте менән, Алабуғаға ҡайта.

=== Үҙенә үҙе ҡул һалып яҡты донъянан китеүе һәм ерләү сере ===
[[Файл:Дом Бродельщиковых в Елабуге, где погибла Марина Цветаева.jpg|thumb|Алабуға. Марина Цветаева яҡты донъянан киткән Бродельщиковтар йорто]]

1941 йылдың 31 авгусында {{comment|үҙенә үҙе ҡул һалып|самоубийство}}, улы менән йәшәү урыны итеп күрһәтелгән йортта
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rg.ru/2011/08/31/cvetaeva.html|title=70 лет назад ушла из жизни Марина Цветаева|publisher=Российская газета|lang=ru|accessdate=2019-12-04}}&lt;/ref&gt;, шағирә мәңгелек донъяға күсә (Бродельщиковтарҙың өйөндә аҫылынып үлә). Үлер алдынан өс хат: ерләүселәргә (был хатты һуғараҡ шартлы рәүештә «эвакуацияланғандарға» тип атала), Николай Николаевич Асеевҡа һәм апалы-һеңлеле Синяковаларға һәм улына яҙып ҡалдыра&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ug.ru/archive/26805|title=«Отсроченная» смерть|publisher=www.ug.ru|accessdate=2019-12-04}}&lt;/ref&gt;. Оригинал записки &quot;Эвакуацияланғандарға&quot;ның төп нөсхәһе һаҡланмаған (уны, әйберләтә дәлил сифатында милиция алған була, һуңынан юғала), уның тексы шағирәнең улы Георгий Эфронға төҙөргшә рөхсәт ителгән исемлектән билдәле.
Улына хат:
&lt;blockquote&gt;
Мурлыга! Ғәфү ит мине, әммә артабан тағы ла насарыраҡ булыр ине. Мин ҡаты силемен, был инде мин түгел. Һине аҡылдан яҙып яратам. Аңла, мин артабан йәшәй алмайым. Атайыңа һәм Аляға — әгәр күрһәң, әйт — мин уларҙы һуңғы минутыма тиклем яраттым һәм {{comment|сығырлыҡ юл тапмағанымды|тупик}} аңлат.
&lt;/blockquote&gt;
Асеевтарға:
&lt;blockquote&gt;
Ҡәҙерле Николай Николаевич! Ҡәҙерле апалы-һеңлеле Синяковтар! үтенеп һорайым, Мурҙы үҙегеҙгә Чистополгә — уллыҡҡа алығыҙ — һәм ул уҡыһын. Мин уның өсөн бер ни ҙә эшләй алмайым инде, бары тик уның һәләк кенә итәм. Минең сумкамда 450 һум аҡса һәм, бәлки, ҡайһы бер әйберҙәремде һатырға тырышһағыҙ. Һандыҡсыҡта бер нисә ҡулъяҙма шиғырҙар китабы һәм прозамдың бер нисә {{comment|төргәк|пачка}} {{comment|баҫма күсермәһе|оттиск}}. Уларҙы һеҙгә ышанып тапшырам. Минең ҡәҙерле, ләкин сирләшкә Мурымды һаҡлағыҙ. Улығыҙ кеүек итеп яратығыҙ — лайыҡлы. Ә мине — ғәфү итегеҙ. Күтәрә алманым. МЦ. Уны бер ваҡытта ла яңғыҙ ҡалдырмағыҙ. Һеҙҙә йәшәһә, иҫ киткес бәхетле булыр инем. Күсеп китһәгеҙ — үҙегеҙ менән алығыҙ. Ташламағыҙ!
&lt;/blockquote&gt;
«Эвакуацияланғандарға» хат:
&lt;blockquote&gt;
Ҡәҙерле иптәштәр! Мурҙы ҡалдырмағыҙ. Үтенеп һорайым, кем уны Чистополгә, Н. Н. Асеевҡа, алып барыр. Пароходтар — ҡурҡыныс, бер үҙен генә ебәрмәгеҙ, үтенәм. Уға багаж тултырырға һәм алып барып еткерергә ярҙам итегеҙ. Чистополдә минең ҡайһы бер әйберҙәремде һата алырһығыҙ, тип өмөтләнәм. Мин Мурҙың йәшәүен һәм уҡыуын теләйем. Минең менән ул әрәм булыр. Асеевтың адресы конвертта. Тере килеш күмеп ҡуймағыҙ! Яҡшылап тикшерегеҙ.
&lt;/blockquote&gt;
[[Файл:Могила Цветаевой М.И.jpg|thumb|Цветаеваның ҡәбере]]
Марина Цветаева 1941 йылдың 2 сентябрендә Алабуға ҡалаһындағы Петропавловский зыяратына ерләнә. Уның ҡәберенең төгәл ере билдәһеҙ. Зыяраттың көньяҡ өлөшөндә, таш диуар эргәһендә, уның күҙгә ташланып бармаған һуңғы төйәгендә 1960 йылда шағирәнең һеңлеһе Цветаева Анастасия Ивановна, «1941 йылғы билдәһеҙ дүрт ҡәбер араһында» тәре «бында Марина Ивановна Цветаева ерләнгән» һәм яҙыу ҡуя&lt;ref name=&quot;Цветаева А.И.&quot;&gt;Цветаева А. И. «Воспоминания» Изд.3-е, дополненное. М.1984, с.733&lt;/ref&gt;. 1970 йылда был урында гранит ҡәбер ташы һалына&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://m-necropol.narod.ru/tsvetaeva.html|title=Могилы знаменитостей. Цветаева Марина Ивановна (1892-1941)|publisher=m-necropol.narod.ru|accessdate=2019-12-04}}&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ, 90 йәшенә еткән Цветаева Анастасия Ивановна ҡәбер ташы апаһының күмелгән урынында тора, бер икеләнеү ҙә кәрәкмәй тип раҫлай торған булған&lt;ref&gt;Документальный фильм Марины Голдовской «Мне девяносто лет, ещё легка походка…» об Анастасии Цветаевой и её воспоминаниях о Марине Цветаевой (1989).&lt;/ref&gt;. 2000-се йылдар башынан плитка һәм аҫылынып торған сылбыр менән ситләтелгән гранит ҡәбер ташының урынлашыуы Татарстан Яҙыусылар союзы ҡарары менән «М. И. Цветаеваның рәсми ҡәбере» тип иҫәпләнә. Алабуғала М. И. Цветаеваның Мемориаль комплексы экспозицияһында шулай уҡ Цветаеваның Петропавловский зыяратындағы ике «фаразланған» ҡәбере — «чурбанов» һәм «матвеев» фараздары буйынса мемориаль участкаһы картаһы күрһәтелә. Әҙәбиәтселәр һәм крайҙы өйрәнеүселәр араһында был мәсьәлә буйынса әлегә саҡлы берҙәм раҫлау ҡарашы юҡ&lt;ref&gt;[http://www.museum.zislin.com/rus/publications/Elabuga.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105180923/http://www.museum.zislin.com/rus/publications/Elabuga.htm |date=2009-01-05 }} The Search Engine that Does at InfoWeb.net&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
[[Файл:Sergey efron.jpg|thumb|right|Сергей Яковлевич Эфрон]]
# ''Цветаев Иван Владимирович'' (1847—1913) — атаһы
# Атаһының тәүге никахы (1880—1890) — ''Варвара Дмитриевна Иловайская'' (1858—1890), тарихсы Дмитрий Иванович Иловайскийҙың ҡыҙы менән. Был никахтан тыуған балалар:
## ''Цветаева Валерия Ивановна'' (1883—1966) — ВХУТЕМАС базаһында Хәрәкәт сәнғәте дәүләт курстарын ойоштороусыһы, етәксеһе һәм педагогтарының береһе (1920-се — 1930-сы йылдар, Мәскәү)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://maxima-library.org/new-books-2/bl/author/63828?blng=&amp;inlinebooktitle=%D0%B0|title=Последние поступления|publisher=maxima-library.org|accessdate=2019-12-04}}&lt;/ref&gt;
## ''Цветаев Андрей Иванович ''(1890—1933); В. Д. Иловайская умерла через несколько дней после рождения Андрей тыуғандан һуң бер нисә көн үтеүгә үлә.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.rodovid.org/wk/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C:372797|title=Андрей Иванович Цветаев р. 1890 ум. 1933 — Родовод|publisher=ru.rodovid.org|accessdate=2019-12-04}}&lt;/ref&gt;
# Атаһының икенсе никахы (1891—1906) — ''Цветаева (Мейн) Мария Александровна'' (1868—1906) менән. Балалары:
## '''Марина Цветаева''' + ''Эфрон Сергей Яковлевич'' (1893—1941)
### ''Эфрон Ариадна Сергеевна'' (1912—1975) — ҡыҙы.
### ''Эфрон Ирина Сергеевна'' (13.04.1917—15 (16?).02.1920) — ҡыҙы (Кунцев балалар приютында аслыҡтан үлә).
### ''Эфрон Георгий Сергеевич'' («Мур») (01.02.1925—&lt;?&gt;.07.1944) — улы (фронтта үлә; «Мемориал» электрон архивы мәғлүмәте буйынса, Белоруссияның Витебск өлкәһе, Браслав ҡалаһында туғандаш ҡәберлектә ерләнгән)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=261709466|title=Эфрон Георгий Сергеевич, рядовой : Информация из списков захоронения :: ОБД Мемориал|publisher=www.obd-memorial.ru|lang=ru|accessdate=2019-12-04}}&lt;/ref&gt;. Уның көндәлеге баҫылған (03.1940—08.1943)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://1001.ru/books/item/52|title=Георгий Эфрон «Дневники» — 1001.ru|publisher=1001.ru|accessdate=2019-12-04}}&lt;/ref&gt;.
## ''Цветаева Анастасия Ивановна'' (1894—1993) — рус яҙыусыһы.

Ҡыҙы Ариаднаның да, улы Георгийҙың да балалары булмағанлыҡтан, Ариадна үлгәндән һуң, Марина Цветаеваның нәҫел дауамы, туранан-тура вариҫтары юҡ.

== Вафатынан һуң ==

=== Тарусала Цветаеваның кенотафы ===
[[Файл:Памятник Цветаевой в Тарусе.jpg|left|thumb|180px|Тарусала Цветаева һәйкәле]]
{{main|Марина Цветаева кенотафы}}
[[Файл:Tarusa tsvetaeva stone.jpg|thumb|250px|Марина Цветаева кенотафы]]
[[Файл:Музей семьи Цветаевых в Тарусе.JPG|thumb|Тарусала Цветаевтар ғаиләһе музейы]]
Эмиграцияла ул «Хлыстовки» хикәйәһендә төп персонажының Тарусала ерләнергә теләүе тураһында яҙған була: «Таруса, Коктебель, һәм чех ауылдары — бына минең күңелем урындары».

Оканың бейек ярында, яратҡан Таруса ҡалаһында, Цветаева теләгенә ярашлы, ''«Бында Марина Цветаева ятырға теләгән» тип яҙылған таш (таруса доломиты) ҡуйылған''. Беренсе таш Семён Островский тырышлығы менән 1962 йылда ҡуйылған була, аҙағыраҡ «бер-бер хәл булмағайы» тип, бер аҙға алына&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jerusalem-korczak-home.com/bib/SemOst/SemOst.html|title=СЕМЁН ОСТРОВСКИЙ Стихи для детей. Предисловие Клавдии Лейбовой|publisher=www.jerusalem-korczak-home.com|accessdate=2019-12-04}}&lt;/ref&gt;, һәм һуңыраҡ тынысыраҡ ваҡыттарҙа тергеҙелә.

=== {{comment|Йыназа уҡыу|отпевание}} ===
[[Файл:Tsvetaeva house.jpg|thumb|200px|&lt;center&gt;Дом М. Цветаева йото. Борисоглебский тыҡрығы, Мәскәү.&lt;/center&gt;]]
Православие үҙенә үҙе ҡул һалғандарға йыназа уҡымай, әммә айырым осраҡта идара итеүсе епископ рөхсәт итеүе мөмкин, һәм 1990 йылда патриарх Алексий II Цветаеваның һәм рухына йыназа уҡырға {{comment|фатиха|благословение}} бирә. Бындай рөхсәт нигеҙендә бер төркөм динлеләрҙең, шул иҫәптән һеңлеһе Анастасия Цветаеваның һәм диакон Кураев Андрей Вячеславовичтың патриархҡа үтенесе ята.

Марина Цветаеваның мәңгелеккә китеүенә илле йыл тулған көндә мәскәү Никитские ҡапҡалары эргәһендәге Большое Вознесение Господня ҡорамында йыназа уҡыла&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sedok.narod.ru/d_files/fr164.htm |title=Отпевание Марины Цветаевой |accessdate=2008-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090407060217/http://sedok.narod.ru/d_files/fr164.htm |archivedate=2009-04-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090407060217/http://sedok.narod.ru/d_files/fr164.htm |date=2009-04-07 }}&lt;/ref&gt;.

=== Цветаева рус шағирҙары ижадында ===
Лариса Леонидовна Шестакова билдәләүенсә, Анна Ахматова Марина Цветаеваға арналған шиғырҙарында, Цветаева ижадында, хис-тойғолар һәм мәғәнәһе буйынса, ''Марина'' исеменә тап килгән рифма ҡуллана&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=Русская авторская лексикография: Теория, история, современность|место = М.|год=2011|страниц=464|страницы=321|автор=Шестакова Л.Л.|издательство=Языки славянских культур|isbn=978-5-9551-0456-0|ссылка=https://books.google.ru/books?id=sSvOAAAAQBAJ&amp;pg=PA321&amp;dq=%D0%9C%D1%8B+%D1%81+%D1%82%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%8E+%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F+%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%D0%9C%D1%8B%20%D1%81%20%D1%82%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%8E%20%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%20%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;

* Зоя Ященко: «[http://www.bgvmusic.ru/lyrics/albAmulet_s11.htm Марина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923184240/http://www.bgvmusic.ru/lyrics/albAmulet_s11.htm |date=2015-09-23 }}». Шиғырға музыка ижад ителгән. 1996 йылда «Аҡ гвардия» төркөмөнөң альбомы сыға «[https://web.archive.org/web/20140819173937/http://bgvmusic.ru/albomAmulet.htm Амулет]» с песней «Марина».

== Шиғри теле ==
Марина Цветаева үҙенең ижадында рус теленә ғәҙәти булмаған&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://philologos.narod.ru/portefolio/zubova1999.htm|title=Зубова Л.В. ЯЗЫК ПОЭЗИИ МАРИНЫ ЦВЕТАЕВОЙ (Фонетика, словообразование, фразеология)|publisher=philologos.narod.ru|accessdate=2019-12-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Словарь поэтического языка Марины Цветаевой: В 4 т. (''6 кн.'') Сост. И. Ю. Белякова, И. П. Оловянникова, О. Г. Ревзина. — М.: Дом-музей Марины Цветаевой, 1996—2004&lt;/ref&gt; билдә, апостроф ҡулланған:
{{цитата|автор=М. Цветаева. Царь-Девица. Встреча первая.|Д’ну по́ доскам башкой лысой плясать!|Д’ну сапо́жки лизать, лоснить, сосать!|

Д’как брыкнёт его тут Дева-Царь по башке:|«Что за тля — да на моём сапожке?»|

Д’как притопнет о корабь каблучком:|Дядька — кубарем, в волны — ничком!}}

== Хәтер ==

=== Һәйкәлдәре ===
[[Файл:Памятник марине цветаевой в борисоглебском переулке.jpeg|thumb|Борисоглебский тыҡрығында Марина Цветаева һәйкәле, Мәскәү]]
* Мәскәү, Борисоглебский тыҡрығы, 9-сы йорт янында Марина Цветаева һәйкәле, Цветаеваның йорт-музейына ҡапма ҡаршы.
* Одессала «Көмөш быуат» һәйкәле. Скульптура шағирәләр Марину Цветаеваны һәм Анна Андреевна Ахматованы һынландыра. 2013 йылдың апрелендә асыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://fakty.ua/160499-v-odesse-otkryt-pamyatnik-marine-cvetaevoj-i-anne-ahmatovoj|title=В Одессе открыт памятник Марине Цветаевой и Анне Ахматовой|publisher=fakty.ua|lang=ru|accessdate=2019-12-04}}&lt;/ref&gt;
* Таруса ҡалаһында Ока йылғаһы ярында Марина Цветаева һәйкәле. 2006 й. 8 октябрендә асыла. Авторҙары — архитектор Б. А. Мессерер, скульптор В. Б. Соскиев
* Сен-Жиль-Круа-де-Ви ҡалаһында Марина Цветаева һәйкәле (Зураб Церетели әҫәре 2012 й. 16 июнендә, шағирәнең 120 йәшенә арнап Францияла асыла.
* Марина Цветаева һәйкәле (бронза, 2 м бейеклектә). 1996 йылдан башлап Марина Цветаева исемен йөрөтөүсе 1619-сы Строгино мәктәбенең (Мәскәү) ихатаһына ҡуйылған. Авторы — Зураб Церетели, 2018 йылдың майында, шағирәнең 125 йәшенә ҡарата асыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3628537|title=В Москве открыли памятник Цветаевой работы Церетели|date=2018-05-14|publisher=www.kommersant.ru|lang=ru|accessdate=2019-12-04}}&lt;/ref&gt;.

=== Цветаева исемен йөрөткән урамдар һәм метро станциялары ===
* Рәсәйҙең бер нисә ҡалаһында Цветаева урамдары: Королёв ҡалаһында, Абаканда, Липецк ҡалаһында (Ссёлки), Томск ҡалаһында бар.
* [[Киев]]та «Цветаева тиҙ йөрөшлө трамвай линияһы станцияһы» урынлашҡан урам Цветаева исеме менән аталған, ә әлеге ваҡытта «Цветаева урамы» метро станцияһын ентекләп эшләү планлаштырыла.

=== Кесе планета ===
* Шағирәнең 90 йәшенә Ҡырым астрофизик обсерваторияһы ғалимдары Людмила Георгиевна Карачкина һәм Людмила Васильевна Журавлёва 1982 й. 14 октябрендә үҙҙәре асҡан кескәй планетаны (астероид) (3511) Tsvetaeva тип атаны&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=3511+Tsvetaeva|title=JPL Small-Body Database Browser|publisher=ssd.jpl.nasa.gov|accessdate=2019-12-04}}&lt;/ref&gt;.

=== Цветаева һәм уның ғаиләһе музейҙары ===
* Тарусала Цветаевтар ғаиләһе музейы&lt;ref&gt;{{cite web|author=|datepublished=|url=http://cvetaeva.ru/tarusa/|title=Музей Цветаевых в [[Таруса (город)|Тарусе]]|lang=|publisher=|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111205201200/http://cvetaeva.ru/tarusa/|archivedate=2011-12-05|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205201200/http://cvetaeva.ru/tarusa/ |date=2011-12-05 }}&lt;/ref&gt;, Ока йылғаһы ярында Марина Цветаева һәйкәле, авторы Борис Мессерер.
* Мәскәүҙә Марина Цветаеваның йорт-музейы&lt;ref&gt;{{cite web|author=|datepublished=|url=http://old.dommuseum.ru/|title=Музей Марины Цветаевой в Москве|lang=|publisher=|accessdate=|archiveurl=http://www.webcitation.org/65Bgr6YF9|archivedate=2012-02-04}}&lt;/ref&gt;
* Болшевта М. И. Цветаеваның Мемориал йорт-музейы (хәҙер — Королёв ҡалаһы)
* Ивановола Дом-музей семьи Цветаевтар ғаиләһенең йорт-музейы, Ново-Талицы ауылы.
* Марина һәм Анастасия Цветаеваларҙың Әҙәби-художество музейы. Владимир өлкәһе, Александров ҡалаһы.
* Марина Цветаева музейы. Башҡортостан, Усень-Ивановское ауылы.
* Алабуға ҡалаһында Марина Цветаеваның Мемориал комплексы.
* Марина һәм Анастасия Цветаеваларҙың музейы. Феодосия ҡалаһы.

=== Документаль фильмдар ===
* «Гибель Марины Цветаевой» (1989, реж. Сергей Дёмин). Фильм с участием Анастасии Цветаевой, литературоведов Мария Иосифовны Белкиной и Вероники Константиновны Лосской.
* Голдовская, Марина Евсеевна, 1989 года «Мне девяносто лет, ещё легка походка…» об Анастасии Ивановне Цветаевой и её воспоминаниях о Марине Цветаевой.
* «Настанет свой черед» (1990, Лентелефильм, реж. Лев Израилевич Цуцульковский). Фильм о Марине Цветаевой с участием Анастасии Цветаевой и литературоведа Марии Иосифовны Белкиной.
* «Осень. Таруса. Цветаева…» (1990, Главная редакция программ для детей Центральное телевидение СССР|ЦТ]]). В фильме принимает участие Анна Александровна Саакянц — литературовед и специалист по творчеству Марины Цветаевой.
* «Не похороните живой!..» (1992, автор и режиссёр Валентина Проскурина). В фильме принимает участие Анна Александровна Саакянц — литературовед и специалист по творчеству Марины Цветаевой.
* Татьяны Маловой «Цветаева Марина. Роман её души» (2002 г.&lt;ref&gt;[http://www.tvkultura.ru/news.html?id=63766 Канал «Культура»: «Роман её души»]&lt;/ref&gt;).
* Андрея Осипова «Марина Цветаева. Страсти по Марине» 2004 года, получивший приз «Золотой Витязь», кинопремию «Ника» за лучший документальный фильм 2004 года
* Телецикл «Исторические хроники»: 1972 год — Марина Цветаева (74-я серия)
* Ольги Нифонтовой «Вдохновенная Марина» 2008 года.
* [http://www.cinema-rp.com/index.php?id=284&amp;catid=clubcat1&amp;hive=10/ «Парижская элегия: Марина Цветаева»]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2009, «СМ-Фильм», автор и режиссёр Александра Свинина). В фильме принимает участие литературовед Вероника Константиновна Лосская.
* В телецикле «Острова» (т/к «Культура»): «Марина Цветаева. Последний дневник» (2012, реж. Андрей Судзиловский).
* «Марина Цветаева. Предсказание» (2012, реж. Сергей Браверман, автор и ведущий Сергей Медведев).

=== Нәфис фильмдар ===
* «Очарование зла» (2005 год), режиссёр Михаил Михайлович Козаков. Фильм повествует о жизни русской эмиграции в Париже в начале 30-х годов XX века. В киноленте затронута жизнь Марины Цветаевой в Париже, показано сотрудничество Сергея Эфрона с органами ОГПУ и его бегство в СССР. В роли Марины Цветаевой — Галина Борисовна Тюнина.
* «Луна в зените» (2007 год), российский четырёхсерийный фильм Дмитрий Львович Томашпольского, снятый по мотивам неоконченной пьесы Анны Андреевны Ахматовой «Пролог, или Сон во сне». В роли Марины Цветаевой — Наталия Владимировна Фиссон.
* «Маяковский. Два дня» (2011 год), режиссёры Дмитрий Львович Томашпольский, Алена (Елена) Демьяненко. В роли Марины Цветаевой — Наталия Владимировна Фиссон.
* «Зеркала» (2013 год), режиссёр Марина Борисовна Мигунова. Фильм охватывает события в жизни Марины Цветаевой в юности, в годы эмиграции, возвращение в сталинскую Россию. В роли Марины Цветаевой — Виктория Евгеньевна Исакова.

=== Проект «Wall poems» ===
[[Файл:Marina Ivanovna Tsvetajeva - Mijn verzen - Nieuwsteeg 1, Leiden.JPG|thumb|Марина Цветаеваның шиғыры Лейден йорттарының бер стенаһында. (Нидерланды)]]
В 1992 году стихотворение Марины Цветаевой «Моим стихам», написанное на стене одного из зданий в центре [[Лейден]]а ([[Нидерланды]]), открыло культурный проект «Wall poems». Любопытно, что последним, 101-м поэтом, чьи стихи сделали в Лейдене памятником, стал [[Гарсиа Лорка, Федерико|Федерико Гарсиа Лорка]], чьими переводами Цветаева занималась в последние дни жизни&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.muurgedichten.nl/wallpoems.html |title=Wall poems |accessdate=2010-03-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120703085124/http://www.muurgedichten.nl/wallpoems.html |archivedate=2012-07-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526052721/http://www.muurgedichten.nl/wallpoems.html |date=2015-05-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Өҫтәмә мәғлүмәт ==
* Список песен на стихи Марины Цветаевой

== Ижады ==
[[Файл:1992 CPA PC 230.jpg|thumb|right|320px|СССР почта карточкаһы (үҙенсәлекле почта маркаһы менән), рәссам Юрий Николаевич Арцименев, 1992 йыл]]

=== Шиғри йыйынтыҡтары ===
* 1910 — «Вечерний альбом»
* 1912 — «Волшебный фонарь», вторая книга стихов, Изд. «Оле-Лукойе», [[Москва]].
* 1913 — «Из двух книг», Изд. «Оле-Лукойе». — 56 с.
* «Юношеские стихи», 1913—1915.
* 1922 — «Стихи к Блоку» (1916—1921), Изд. Огоньки, [[Берлин]], Обложка [[Арнштам, Александр Мартынович|А. Арнштама]].
* 1922 — «Конец Казановы», Изд. Созвездие, [[Москва]]. Обложка работы О. С. Соловьевой.
* 1920 — «Царь-девица»
* 1921 — «Вёрсты»
* 1921 — «Лебединый стан»
* 1922 — «Разлука»
* 1923 — «Ремесло»
* 1923 — «Психея. Романтика»
* 1924 — «Молодец»
* 1928 — «После России»
* сборник 1940 года

=== Поэмалары ===
* Чародей (1914)
* На Красном Коне (1921)
* Поэма Горы (1924, 1939)
* Поэма Конца (1924)
* [[Крысолов (поэма)|Крысолов]] (1925)
* С моря (1926)
* Попытка комнаты (1926)
* Поэма Лестницы (1926)
* Новогоднее (1927)
* Поэма Воздуха (1927)
* Красный бычок (1928)
* Перекоп (1929)
* Сибирь (1930)

;Поэма-әкиәттәре
* Царь-Девица (1920)
* Переулочки (1922)
* Мо́лодец (1922)

;Тамамланмағандары
* Егорушка
* Несбывшаяся поэма
* Певица
* Автобус
* Поэма о Царской Семье

=== Драматик әҫәрҙәре ===
* Червонный валет (1918)
* Метель (1918)
* Фортуна (1918)
* Приключение (1918—1919)
* Пьеса о Мэри (1919, тамамланмаған)
* Каменный Ангел (1919)
* Феникс (1919)
* Ариадна (1924)
* Федра (1927)

=== Эссеист прозаһы ===
* «Живое о живом»
* «Пленный дух»
* «Мой Пушкин»
* «Пушкин и Пугачёв»
* «Искусство при свете совести»
* «Поэт и время»
* «Эпос и лирика современной России»
* воспоминания об [[Белый, Андрей|Андрее Белом]], [[Брюсов, Валерий Яковлевич|Валерии Брюсове]], [[Волошин, Максимилиан Александрович|Максимилиане Волошине]], [[Пастернак, Борис Леонидович|Борисе Пастернаке]] и др.
* Мемуары
* «Мать и музыка»
* «Сказка матери»
* «История одного посвящения»
* «Дом у Старого Пимена»
* «[[Повесть о Сонечке]]»

== Баҫмалары ==
* ''Цветаева, М. И.'' Избранное / предисл., сост. и подгот. текста Вл. Орлова. — М.: Худож. лит., 1961. — 304 с.
* ''Цветаева, М. И.'' Вечерний альбом. — М.: Книга, 1988. — 231 с. — (Книжные редкости). — ISBN 5-212-00306-7 (Репр. изд. 1910)
* ''Цветаева, М. И.'' Стихотворения. Поэмы / сост., вступ. ст. А. М. Туркова; примеч. А. А. Саакянц. — М.: Сов. Россия, 1988. — 416 с. — (Поэтическая Россия)
* ''Цветаева, М. И.'' Собрание стихотворений, поэм и драматических произведений в 3 т. / сост.и подгот. текста А. Саакянц и Л.Мнухина — М.: Прометей, 1990—1993
* ''Цветаева, М. И.'' Соч.: в 2 т. / сост., подгот. текста и коммент. А. Саакянц. — Мн.: Нар. Асвета, 1988. — Т. 1: Стихотворения, Поэмы. — Т. 2: Проза&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://pushlib.org.by/node/400 |title=Виртуальная выставка / Книги М. И. Цветаевой |accessdate=2014-01-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141011190316/http://pushlib.org.by/node/400 |archivedate=2014-10-11 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141011190316/http://pushlib.org.by/node/400 |date=2014-10-11 }}&lt;/ref&gt;.
* ''Цветаева, М. И.'' Стихотворения и поэмы / вступ. ст., сост., подгот. текста и примеч. Е. Б. Коркиной. — 3-е изд. — Л.: Сов. писатель, 1990. — 800 с. — Тираж 150 000 экз. — (Б-ка поэта. Большая сер.)
* ''Цветаева, М. И.'' Стихотворения; Поэмы; Драматические произведения / сост., подгот. текста, предисл. Е. Евтушенко; худож. Т. Толстая. — М.: [[Художественная литература (издательство)|Худож. лит.]], 1990. — 398 с. — (Классики и современники. Поэтич. б-ка). — Тираж 200 000 экз.
* ''Цветаева, М. И. ''Собр. соч.: в 7 т. / сост., подгот. текста и коммент. А. Саакянц и [[Мнухин, Лев Абрамович|Л. Мнухина]]. — М.: Эллис Лак, 1994—1995. — Т. 1: Стихотворения 1906—1920. — Т. 2: Стихотворения 1921—1941. — Т. 3: Поэмы. Драматические произведения. — Т. 4: Воспоминания. Записи. Интервью. — Т. 5: Автобиографическая проза. Эссе. Критические статьи. — Т. 6—7: Письма 1905—1941.
* ''Цветаева, М. И.'' Неизданное. Сводные тетради / подгот. текста, предисл. и примеч. Е. Б. Коркиной и И. Д. Шевеленко. — М.: Эллис Лак, 1997. — 640 с.
* {{книга
 |автор         = Цветаева, М. И.
 |часть         = 
 |заглавие      = Лирика
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |издание       = 
 |ответственный = ил. В. Мишина
 |место         = СПб.
 |издательство  = Вита Нова
 |год           = 2006
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 480 
 |isbn          = 
}}


== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Дерево статей|Марина Цветаева}}

== Иҫкәрмәләр ==
;Комментарии
{{Примечания|group=&quot;К&quot;}}

;Сығанаҡтар
{{Примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
* [http://www.stihi-rus.ru/1/Cvetaeva/200.htm Библиография работ о Марине Цветаевой]
* Айзенштейн Елена. Построен на созвучьях мир. Марина Цветаева и звуковая стихия. СПб.: журнал Нева, 2000.
* Айзенштейн Елена. Борису Пастернаку—навстречу! О книге Марины Цветаевой &quot;После России. СПб.: журнал Нева, 2000.
* Айзенштейн Елена. Сны Марины Цветаевой. Спб.: Академический проект, 2003.
* Айзенштейн Елена. Стенограф жизни. Марина Цветаева в жизни, творчестве, образах, мифах и символах. 2014. Электронная книга.
* Айзенштейн Елена. Воздух над шелком. Неизвестное о Цветаевой: стихи, рукописи, факты, тайны, гипотезы. 2014. Электронная книга.
* Айзенштейн Елена. Сонаты без нот. Игры слов и смыслов в книге Марины Цветаевой «После России». 2014. Электронная книга. ISBN 978-5-4474-02-65-5
* ''[[Антокольский, Павел Григорьевич|Антокольский, П.]]'' Книга Марины Цветаевой // Новый мир. — 1966. — N 4.
* ''[[Белкина, Мария Иосифовна|Белкина, М. И.]]'' Скрещение судеб. — М.: Книга, 1988. — 464 с.
* Библиофильский венок М. И. Цветаевой: Автографы и мемориальные предметы из собраний [[Мнухин, Лев Абрамович|Л. А. Мнухина]] и [[Сеславинский, Михаил Вадимович|М. В. Сеславинского]]: [альбом-каталог] / авт.-сост. [[Мнухин, Лев Абрамович|Л. А. Мнухин]], [[Сеславинский, Михаил Вадимович|М. В. Сеславинский]]; [худ. Б. В. Трофимов].- М.: Бослен, 2017. — 208 с.: ил. — ISBN 978-5-91187-304-2
* ''[[Бургин, Диана Льюис|Бургин, Д. Л.]]'' [http://elles.wallst.ru/person/?id=4 Мать-природа против амазонок: Марина Цветаева и лесбийская любовь]
* В одном потоке бытия…: Марина Цветаева и Максимилиан Волошин / сост. В. А. Антипина, Н. М. Мирошниченко, И. Н. Палаш. — М.: Центр книги Рудомино, 2013. — 352 с.: ил. — 1000 экз. — ISBN 978-5-905626-94-4
* ''[[Кудрова, Ирма Викторовна|Кудрова, И. В.]]'' Путь комет: Жизнь Марины Цветаевой. — СПб., 2002.
* {{книга|автор=[[Кудрова, Ирма Викторовна|Кудрова, И. В.]]|заглавие =Путь комет: в 3 т. — Т. 1: Молодая Цветаева; Т. 2: После России; Т. 3: Разоблачённая морока|ссылка= |место= СПб.|издательство=Крига; Изд-во Сергея Ходова|год =2007|страниц =Т. 1 — 448 с., Т. 2 — 560 с., Т. 3 — 348|серия =|isbn =|тираж =3000}}
* ''Лосская, В. К.'' Марина Цветаева в жизни: Воспоминания современников. М.: ПРОЗАиК, 2011. — 384 с.: ил. — 5000 экз. — ISBN 978-5-91631-101-3
* ''Лосская, В. К.'' Марина Цветаева в жизни: (Неизданные воспоминания современников). — М.: Культура и традиции, 1992.
* ''Лютова, С. Н.'' Марина Цветаева и Максимилиан Волошин: Эстетика смыслообразования. — М.: Дом-музей Марины Цветаевой, 2004.
* ''Лютова, С. Н.'' Волошин и Цветаева: от младосимволизма к постмодерну. — М.: МГИМО-Университет, 2014. ― 400 с. ― ISBN 978-5-9228-1011-1
* Марина Цветаева. Фотолетопись жизни поэта. — М., 2000.
* ''[[Полянская, Мина Иосифовна|Полянская, М.]]'' Брак мой тайный. Марина Цветаева в Берлине. — М., 2001.
* ''Полянская, М.'' Флорентийские ночи в Берлине. Цветаева, лето 1922. М.: Голос-Пресс; Берлин: Геликон, 2009.
* ''Полянская, М.'' [http://7iskusstv.com/2013/Nomer8/MPoljanskaja1.php?fb_action_ids=698005950212874&amp;fb_action_types=og.likes&amp;fb_source=other_multiline&amp;action_object_map=%7B%22698005950212874%22%3A511980188894691%7D&amp;action_type_map=%7B%22698005950212874%22%3A%22og.likes%22%7D&amp;action_ref_map=%5B%5D Вокруг берлинской мемориальной доски Марины Цветаевой] // [[Семь искусств]]. — 2013. — Авг.
* ''Полянская, М.'' [http://7iskusstv.com/2014/Nomer1/MPoljanskaja1.php 77 дней Марины Цветаевой в Берлине] // [[Семь искусств]]. — 2014. — № 1 (Янв.)
* Полянская М. Неотвратимостоть коктебельской встречи. Марина Цетаева и Сергей Эфрон. Блог перемен, 19 ноября http://www.peremeny.ru/blog/17506
* ''Ронен, О.'' [http://novruslit.ru/library/?p=38 Часы ученичества Марины Цветаевой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213061812/http://novruslit.ru/library/?p=38 |date=2013-12-13 }} // Марина Цветаева 1892—1992 / Под ред. С. Ельницкой и Е. Эткинда. Нортфилд, 1992.
* ''[[Саакянц, Анна Александровна|Саакянц, А. А.]]'' Марина Цветаева. Жизнь и творчество — М.: Эллис Лак, 1997. — 816 с.
* [[Сазанович, Елена Ивановна|Сазанович Елена]] «Одна из всех — за всех — противу всех!..» (эссе в авторской рубрике «100 книг, которые потрясли мир», журнал «[[Юность (журнал)|Юность]]» (№ 08, 2016) [https://web.archive.org/web/20161013084038/http://unost.org/downloads/library/2016_08.pdf].
* ''Твардовский, А. Т.'' Марина Цветаева. Избранное // Твардовский, А. Т. О литературе. — М., 1973.
* ''Цветаева, А. И.'' Воспоминания. — М., 1971; (2-е изд. — М.: Сов. писатель, 1983. — 767 с.)
* ''Цветаева, М. И.'' Мне казалось, я иду по звёздам: воспоминания, письма, дневники. М.: [[Текст (издательство)|Текст]], 2004.
* ''Цветаева, М.'', ''Гронский, Н.'' Несколько ударов сердца. Письма 1928—1933 годов (подготовка текстов, примечания: Ю. Б. Бродовская, Е. Б. Коркина). М.: [[Вагриус]], 2003. — 320 с. — 3000 экз.
* ''Эфрон, А.'' Страницы былого // Звезда. — 1975. — № 6.
* ''Эфрон, А.'' Страницы воспоминаний // Звезда. — 1973. — № 3.
* ''Эфрон, Г. С.'' Дневники: в 2 т. — М., 2005.
* {{книга|автор = Эфрон, Г. С. |заглавие = Дневники|ссылка =|ответственный = |место =М.|издательство = [[Вагриус]]|год = 2007|том =|страницы =|страниц =560|серия = |isbn =978-5-9697-0474-9|тираж =}}
* {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Летопись жизни и творчества М. И. Цветаевой : [в 3 ч.] |ссылка= |викитека= |ответственный=сост. Е. Б. Коркина|место=М.|издательство=Дом-музей Марины Цветаевой|год=2012—…|том=1: 1892—1922|страниц=192|isbn=978-5-93015-129-9|тираж=400|ref= }}. — Т. 3: 1939—1941. — М., 2014. — 144 с. — ISBN 978-5-93015-148-0. — 500 экз.
* Альфонсов В. Н. [http://novruslit.ru/?p=29 Поэзия Осипа Мандельштама, Анны Ахматовой, Марины Цветаевой, Бориса Пастернака: программа курса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131006213652/http://novruslit.ru/?p=29 |date=2013-10-06 }}
* Тарасов А. Б. [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/5/Tarasov_Third_Kingdom/ «Третье царство» как попытка моделирования мира «нового» праведничества: А. Платонов и М. Цветаева]
* Ирина Гордеева [http://www.cofe.ru/blagovest/article.asp?heading=32&amp;article=11639 Елабуга, Цветаева и вечность…]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://subscribe.ru/archive/history.elabuga/200610/08234541.html Воспоминания Лилит Николаевны Козловой]

;Тәржемәләре
* «Стихотворения/Poesias», Veronica Filíppovna (Trans.), ''[http://www.notadotradutor.com/edicoes.html (n.t.) Revista Literária em Tradução] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821071929/http://notadotradutor.com/edicoes.html |date=2018-08-21 }}'', nº 1 (set/2010), Fpolis/Brasil, ISSN 2177-5141
* {{книга|заглавие=«И звезда с звездою говорит»: Стихотворения Михаила Лермонтова во французских переводах Марины Цветаевой|оригинал=«l’astre à l’astre lance un long regard»: Poèmes de Mikhaïl Lermontov traduits en français par Marina Tsvetaeva |ответственный=РГАЛИ ; Дом-музей Марины Цветаевой ; [сост., подгот. текстов, введение, послесл., археогр. описание Е. Б. Коркиной ; худож. И. И. Антонова]|место=М.|издательство=Дом-музей Марины Цветаевой|год=2014|страниц=208|isbn=978-5-93015-161-9|тираж=400}}

;Рәссамдар китаптары
* Сергей Шамшинов (Serge Chamchinov). Бесы, коллекция «Laboratoire du livre d’artiste», 12 экз., Dives-sur-mer, 2010.
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.echo.msk.ru/programs/time/937834-echo/ Передача «Непрошедшее время» радиостанции «Эхо Москвы»: новые подробности сопутствующие уходу Марины, личность домохозяйки жилья, в сенях которого она приняла последнее решение]
* [http://www.geokorolev.ru/cvetaeva/ Мемориальный дом-музей М. И. Цветаевой в Болшево]
* [http://www.tsvetayeva.com/ «Наследие Марины Цветаевой»]{{ref-en}}
* [http://bookworm-e-library.blogspot.com/2008/12/marina-tsvetayeva-nine-letters.html Марина Цветаева. Девять писем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191228183649/http://bookworm-e-library.blogspot.com/2008/12/marina-tsvetayeva-nine-letters.html |date=2019-12-28 }} Переписка с А. Г. Вишняком // журнал «Октябрь» № 10 1992
* [http://rolfgross.dreamhosters.com/Tsvetaeva/B-Contents.html Сайт, посвященный жизни и творчеству Марины Цветаевой], Рольф Гросс{{ref-en}}
* {{britannica-link|607961|Marina Ivanovna Tsvetayeva}}

{{библиоинформация}}
{{Произведения Марины Цветаевой}}

[[Категория:Рәсәй шағирҙары]]
[[Категория:Үҙҙәренә ҡул һалып яҡты донъянан киткән яҙыусылар]]
[[Категория:Аҫылынып үлгәндәр]]
[[Категория:Шиғри әҫәрҙәрҙе рус теленә тәржемә итеүселәр]]
[[Категория:Рус шағирҙары]]
[[Категория:Беренсе тулҡын эмиграцияһы рус шағирҙары]]
[[Категория:Рус авангарды шағирҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:Беренсе тулҡын эмиграцияһы рус шағирҙары Чехословакияла]]
[[Категория:Беренсе тулҡын эмиграцияһы рус шағирҙары Францияла]]
[[Категория:Әйләнеп ҡайтҡан беренсе тулҡын рус эмигранттары]]
[[Категория:Көмөш быуат шағирәләре]]
[[Категория:СССР шағирҙары]]
[[Категория:Марина Цветаева| ]]
[[Категория:Шәхестәр:Королёв]]
[[Категория:Алабуғала ерләнгәндәр]]
[[Категория:Париж университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәссамдар һәм әҙәбиәтселәр Таруста]]</text>
      <sha1>hck51xq2dapfdr6v4v5djgb4qaj14o8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чуйков Василий Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162203</id>
    <revision>
      <id>1303037</id>
      <parentid>1302842</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T08:13:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13448" sha1="5jen787gnqlxxq9jsqqo907zt53jowc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Василий Иванович Чуйков''' ([[12 февраль]] (31 ғинуар) [[1900 йыл]] — [[18 март]] [[1982 йыл|1982]],) — совет хәрби етәксеһе. Советтар Союзы Маршалы ([[1955]]). Ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] ([[1944]], [[1945]]).

Германияла совет ғәскәрҙәре төркөмөнөң Баш командующийы ([[1949]]—[[1953]]), Киев хәрби округы ([[1953]]—[[1960]]) командующийы, СССР-ҙың Ҡоро ер ғәскәрҙәре баш командующийы — СССР Оборона министры урынбаҫары ([[1960]]—[[1964]]), СССР Граждандар оборонаһы ғәскәрҙәре начальнигы ([[1961]]—[[1972]]). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы ([[1961]]—[[1982]]).

[[1942]] — [[1946 йыл]]дарҙа — [[Сталинград алышы]]нда айырылып торған 62-се армия (8-се гвардия армияһы) командующийы.

== Биографияһы ==
[[1900 йыл]]дың [[31 ғинуар|12 февралендә]] Тула өлкәһенең (хәҙер Мәскәү өлкәһе) Серебряные Пруды ауылында (хәҙер ҡасаба) күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә (8 ағаһы (Петр, Андрей, Иван, Илья Федор) һәм апаһы була) тыуа. Урыҫ&lt;ref&gt;[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=328 Биография В. И. Чуйкова на сайте «Герои страны»].&lt;/ref&gt;. Атаһы — Иван Ионович Чуйков (3.03.1865 — 27.06.1958), православие динле крәҫтиән. Әсәһе — Елизавета Федоровна Чуйков (ҡыҙ фамилияһы — Карякина 5.09.1865 — 29.03.1958), православие динле крәҫтиән.

Сиркәү-мәхәллә мәктәбендә (1907—1911) дүрт класс тамамлай һәм 12  йәшендә Петроградҡа эшкә китә, тибенге оҫтаханаһында эшләй башлай. [[1917 йыл]]да [[Кронштадт]]та минерҙар отрядында юнга булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;sve&quot;&gt;{{Книга:Советская военная энциклопедия|8|486}}&lt;/ref&gt;. [[1919 йыл]]дан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|РКП(б)]] ағзаһы.
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Әҙәбиәт ==
* {{Книга:Советская военная энциклопедия|8}}
* {{Книга:Герои Советского Союза|2}}
* {{Книга:ВОВ. Энциклопедия}}
* ''Егоршин В. А.'' «Фельдмаршалы и маршалы». М., 2000.
* Маршалы Советского Союза: личные дела рассказывают. М., 1996.
* ''Соловьев Д. Ю.'' Все генералы Сталина. — М., 2019. — ISBN 9785532106444. — С.97—99.
* Сталинградская эпопея. М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1968.
* {{книга
|автор          = Коллектив составителей и редакторов
|часть          = 
|заглавие       = Военный совет при народном комиссаре обороны СССР. 1938, 1940 гг.: Документы и материалы.
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = М.
|издательство   = [[РОССПЭН]]
|год            = 2006
|том            = 
|страницы       = 
|страниц        = 336
|серия          = 
|isbn           = 5-8243-0694-X
|тираж          = 1000
|ref = Военный совет при народном комиссаре обороны СССР. 1938, 1940 гг.
}}
* {{книга
 | автор         = Ларин М. Ю., Хватов А. В.
 | часть         = 
 | заглавие      = Неизвестные войны России
 | оригинал      = 
 | ссылка        = 
 | издание       = 
 | ответственный = 
 | место         = М.
 | издательство  = ООО «Дом Славянской книги»
 | год           = 2012
 | том           = 
 | страницы      = 
 | страниц       = 480
 | isbn          = 
}}
* {{книга
 | автор         = [[Якупов, Назым Мухаметзянович|Якупов Н.М.]], 
 | часть         =  
 | заглавие      = Весну принесли на знамёнах
 | оригинал      = 
 | ссылка        = 
 | издание       = 
 | ответственный = 
 | место         = Одесса
 | издательство  = «Маяк»
 | год           = 1984
 | том           = 
 | страницы      = 91—96
 | страниц       = 
 | isbn          = 
}}
* Чуйков Вас. Ив.//''Коллектив авторов. Главный редактор А. М. Прохоров.''[[Советский энциклопедический словарь]].2-е издание.- М.:Советская энциклопедия,1983- С.1493.
* Чуйков Василий Иванович//''Коллектив авторов. Председатель Главной редакционной комиссии [[Огарков, Николай Васильевич|Н. В. Огарков]].''Военный энциклопедический словарь.- М.:Военное издательство,1983- С.812
* Чуйков Василий Иванович//[[Советская военная энциклопедия]] в 8 томах. — М.: Воениздат,1976-1980,том 8,С.486.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* {{Warheroes|id=328}}
* [http://stalingradskaya-bitva.ru/чуйков-василий-иванович-командарм/ Чуйков Василий Иванович Биография полководца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029044146/https://stalingradskaya-bitva.ru/%D1%87%D1%83%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B2-%D0%B2%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9-%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC/ |date=2020-10-29 }}
* [http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/heroes/USSR/more.htm?id=11843247@morfHeroes Чуйков Василий Иванович на сайте Минобороны России]
* [https://pamyat-naroda.ru/commander/1358/ Боевой путь на сайте «Память народа»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814030444/https://pamyat-naroda.ru/commander/1358/ |date=2020-08-14 }}
* [http://100.histrf.ru/commanders/chuykov-vasiliy-ivanovich/ Маршал Чуйков на сайте «100 великих полководцев» [[РВИО]]].
* {{Подвиг Народа}}
* [http://rian.ru/video/20110222/337405256.html Видео «Маршал Чуйков завещал похоронить себя в братской могиле»].
* [https://web.archive.org/web/20110621004617/http://memorial.ppolk.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=43&amp;Itemid=66 Воспоминания и письма]
* [http://www.echo.msk.ru/programs/time/674457-echo/ Победа. Одна на всех: Маршал Чуйков]
* [https://pamyat-naroda.ru/commander/1358/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A7%D1%83%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 Чуйков Василий Иванович на сайте « Память народа 1941—1945»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618112009/https://pamyat-naroda.ru/commander/1358/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A7%D1%83%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 |date=2021-06-18 }}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:КПСС-тың XXVI съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXV съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXIV съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXIII съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXII съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXI съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XX съезы делегаттары]]
[[Категория:ВКП(б)-ның XVIII съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС ҮК ағзалыҡҡа кандидаттар]]
[[Категория:Днепр өсөн алышта ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Сталинград алышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]]
[[Категория:Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Совет-фин һуғышында (1939—1940) ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«Монголия Халыҡ Революцияһының 50 йыллығы» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Халхин-Голдағы Еңеүҙең 50 йыллығы» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Одра, Ниса, Балтика өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Варшава өсөн 1939-1945» миҙалы менән бүләкләнеүселәр (Польша)]]
[[Категория:«Ҡытай-СССР дуҫлығы» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Польша Яңырыуы орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:Сухэ-Батор ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияға XX йыл» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Ветеран Вооружённых Сил СССР» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Берлинды алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Японияны еңгән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Суворов ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Совет Союзы маршалдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1982 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:18 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:1900 йылда тыуғандар]]
[[Категория:31 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>5jen787gnqlxxq9jsqqo907zt53jowc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саҙретдинов Миңлеғәле Ғизетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176853</id>
    <revision>
      <id>1303024</id>
      <parentid>1071159</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T15:03:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5686" sha1="9bn866ltb3axpmfd12kjzdu6x383c6p" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Саҙретдинов}}
'''Саҙретдинов Миңлеғәле Ғизетдин улы''' ({{lang-ru|Садретдинов Минигали Гизитдинович}}; [[30 май]] [[1924 йыл]] — ?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны, 1-се дәрәжә һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры&lt;ref name=&quot;Садретдинов Минигали Гизитдинович&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001663009/? Память Народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712154416/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001663009/ |date=2021-07-12 }}&lt;/ref&gt;, [[Дәүләкән районы]] мәғариф бүлеге мөдире ([[1954]]—[[1959]]), [[СССР|СССР-ҙың]] юғары мәктәп отличнигы, тарих фәндәре кандидаты&lt;ref&gt;{{китап |автор= Давлекановский район  |заглавие=«Наши славные педагоги» |место=Уфа |издательство=«Валькирия» |год=2016 г. |страницы=41 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Миңлеғәле Ғизетдин улы Саҙретдинов [[1924 йыл]]дың [[30 май]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бәләбәй кантоны]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дәүләкән районы]]) [[Ташлы-Шәрип]] ауылында тыуған.

[[1941 йыл]]да урта мәктәпте тамамлағас, мәктәптә физика, математика уҡытыусыһы булып эшләй. 

[[1942 йыл]]да фронтҡа китә. 1943 йылдың башында Төньяҡ фронтҡа Северодвинск районы Молотовск ҡалаһына ебәрелә. Сержант дәрәжәһендә бүлек командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Садретдинов Минигали Гизитдинович&quot; /&gt;.
1943 йылдың аҙағында Калинин фронтына күсә. [[Калининград өлкәһе|Калининград]] һәм [[Смоленск өлкәһе|Смоленск]] өлкәләрен азат итеүҙә ҡатнаша.

1943 йылда Смоленск өсөн барған ҡаты һуғышта ауыр яралана. Фашистарҙан яңы азат ителгән Калининград ҡалаһына эвакогоспиталгә ебәрелә, артабан Ҡытай сигендәге Сретенск ҡалаһындағы госпиталдә дауалана.

1944 йылдың ноябрь айында тыуған яғына ҡайта. Һаулығын бер аҙ нығытҡас, военкомат йүнәлтмәһе менән Дәүләкән ҡалаһының икенсе һанлы мәктәбендә военрук булып эшләй башлай.

[[1945 йыл]]дың [[август]] айында шул уҡ ҡаланың өсөнсө һанлы мәктәбенә күсә. Тиҙҙән район комсомол комитетының беренсе секретары итеп һайлана. Ситтән тороп [[Башҡорт дәүләт университеты|К. А. Тимирязов исемендәге педагогия институтыны]]ң тарих факультетын тамамлай.

[[1954]]—[[1959 йыл]]дарҙа Дәүләкән районының мәғариф бүлеге мөдире булып эшләй. [[Мәскәү дәүләт университеты]] эргәһендәге аспирантураны тамамлай, Башҡорт дәүләт университетында уҡыта, доцент.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ватан һуғышы ордены|1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] (1985)
* [[Ватан һуғышы ордены|2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] (1972)
* СССР-ҙың юғары мәктәп отличнигы

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Ташлы-Шәрип]]
* [[Дәүләкән]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{китап |автор= Давлекановский район  |заглавие=«Наши славные педагоги» |место=Уфа |издательство=«Валькирия» |год=2016 г. |страницы=41 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001663009/? Память Народа. Садретдинов Минигали Гизитдинович]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Портал|Шәхестәр}}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:30 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1924 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Дәүләкән районында тыуғандар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Тарих фәндәре кандидаттары]]</text>
      <sha1>9bn866ltb3axpmfd12kjzdu6x383c6p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чадор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188688</id>
    <revision>
      <id>1303036</id>
      <parentid>1215548</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T07:32:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2273" sha1="jjbfguid92212c398yeax8knw1fup6b" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Чадра, Чадор, Чадар, Чадур''' ({{lang-fa|چادر}} «сатыр, палатка»; {{lang-ru|Чадра}}) — Иранда ҡатын-ҡыҙҙар йөрөткән бөркәнсек. Башҡортса «сатыр» тип тәржемә ителә.

== Тарихы ==
[[Файл:Irán_(RPS_16-10-2019)_comprando_en_el_bazar.jpg|мини|слева|Ҡатын-ҡыҙҙар Ширазда (Иран), 2019 йыл.]]
Уның ҡулланылыуы боронғо [[Әхмәдилек|Әхмәдилеләр]] империяһына барып тоташа. Пехлеви династияһы заманында көнбайыш кейеменә өҫтөнлөк бирелһә лә, был бөркәнсек [[Иран]]дағы Ислам революцияһынан һуң тағы киң тарала башлай. Бөгөн Иранда бөркәнеү мотлаҡ түгел, ә дини йә традицион сәбәптәр арҡаһында ҡулланалар.&lt;ref&gt;https://etymologeek.com/eng/chador {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230211123642/https://etymologeek.com/eng/chador |date=2023-02-11 }}&lt;/ref&gt; Чадор ҡатын-ҡыҙҙың бөтә тәнен һәм башын ҡаплай.

== Тасуирламаһы ==
Чадор — аҡ, күк йәки ҡара төҫтәге йоҡа ҡатын- ҡыҙ бөркәнсеге. Өйҙән сыҡҡанда кейелә һәм ҡатын-ҡыҙҙың кәүҙәһен башынан аяҡҡа тиклем ҡаплай. Мәҙәни-дини ҡарашлы күп мосолман ҡатын-ҡыҙҙары кейә.

Ғәҙәттәге вуалдәрҙән айырмалы рәүештә, чадорҙың баш өлөшөн һәм йөҙҙө ҡаплап торған туҡымалар муслиндан, ике өлөштән тора.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Андреева Р. П. Чадра // Энциклопедия моды. — СПб.: Издательство «Литера», 1997. — С. 376. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-86617-030-2&lt;/nowiki&gt;.

{{islam-stub}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Диндә кейем]]
[[Категория:Иран]]</text>
      <sha1>jjbfguid92212c398yeax8knw1fup6b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Татар аты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188753</id>
    <revision>
      <id>1303031</id>
      <parentid>1257329</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T21:19:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22947" sha1="bpkhuxbnhl3v36r1xi7t9wax89u7vpr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Татар аты''' ({{Lang-tt|Татар аты}}, {{Lang-ru|Татарская лошадь}}) — [[Татарстан Республикаһы|Татарстанда]] 2018 йылда сығарылған асаба [[аттар]] тоҡомо. 

== Тарихы ==
Татар атлары беҙҙең эраның беренсе меңйыллығында уҡ билдәле булған. Улар тураһында боронғо ҡытайҙар тарихи сығанаҡтарҙа «күк аттары» тигән яҙмалар ҡалдырған, сөнки был аттар ул ваҡыттағы башҡа аттарҙан ғәҙәти булмаған төҫтәре менән асыҡ айырылып торған. Улар, нигеҙҙә, алтын ҡом төҫте, аҡ яллы һәм аҡ ҡойроҡло булғандар. Бындай төҫлө офоҡтан ҡаршыңа йугергәндә [[ҡояш]] сығыуҙы хәтерләткәндәр, шуға ла уларға ҡарата «күк аттары» исеме таралған.&lt;ref name=&quot;ХКЗ&quot;/&gt;

Тарихи сығанаҡтарҙа шулай уҡ 7-8 сәғәт дауамында өҙлөкһөҙ хәрәкәттә булырға һәм 100-120 км араны үтергә һәләтле татар атлары сыҙамлығы билдәләп үтелә. Был турала элекке ҡазан ханы Бағадурның күрше халыҡтар наймандар, тунгустар һәм ҡытайҙар менән ысын күңелдән йәшәр өсөн, уларға үҙенең аттарын иң яҡшы бүләк итергә яратыуы, көнгә 1 мең ли (100-120 км) уҙарға һәләтле булыуы тураһында яҙмалар һаҡланып ҡалған. Был аттарҙың үрге үрсем биреүгә, ҡыҙыуға һәм һалҡынға ҡаршы тороуҙары ла билдәле.&lt;ref name=&quot;ХКЗ&quot;/&gt;

[[Ҡазан губернаһы|Ҡазан губернаһында]] [[XX быуат]] башында, Октябрь революцияһына тиклем бай һәр татар-крестьян ишегалдында 1-2 баш татр аты булған. Ул ваҡыттағы аттар тураһында тарихи фото һаҡланған. Ләкин 1930 йылдан һуң һәм һуғыштан һуңғы осорҙа колхоздарҙа һәм совхоздарҙа саф татар аттарын табыу ауыр була, сөнки улар башҡа, нигеҙҙә, урыҫ тоҡомдары менән ҡушылғандар.&lt;ref name=&quot;ХКЗ&quot;/&gt;

Бөтә Татарстан Республикаһы [[XXI быуат]] башында татар аттарын кире ҡайтарыу проблемаһы тарихсылар, ат үрсетеүселәр һәм киң йәмәғәтселек тарафынан әүҙем тикшерелә. Шуға бәйле рәүештә Татарстанда был мәсьәләне өйрәнеү һәм яҡшы тоҡомло татар аттарҙы аяҡҡа баҫтырыу проблемаһын хәл итеү өсөн комиссия төҙөлә. Ҡуйылған проблеманы хәл итеү өсөн әлеге хәл кысаларында татар тоҡомона оҡшаған аттарҙы эҙләү буйынса экспедиция тикшеренеүҙәре уҙғарыла. Татарстан Республикаһының айырым райондарында, Башҡортостан, Төньяҡ Ҡаҙағстан, Оренбург, Алтай һәм Силәбе өлкәләрендә андый аттар табылған. Шулай итеп татар аттарының тәүге популяцияһы барлыҡҡа килә.&lt;ref name=&quot;ХКЗ&quot;/&gt;

Татар тоҡомло аттар үрсетеү менән 2005 йылда Татарстанда шөғөлләнә башлайҙар, ә 2018 йылдың 4 декабрендә был төр эшмәкәрлек менән шөғөлләнергә рәсми рөхсәт бирелә.&lt;ref name=&quot;ТИ&quot;&gt;[https://www.tatar-inform.ru/news/tatarskaya-loshad-ofitsialno-zaregistrirovana-v-kachestve-otdelnoy-porody-637031 Татарская лошадь официально зарегистрирована в качестве отдельной породы.]&lt;/ref&gt;

Татарстан Республикаһы Министрҙар Кабинеты һәм Татарстан Республикаһы Ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министрлығы етәкселегендә [[Ҡазан дәүләт ветеринария медицинаһы академияһы|Ҡаҙан дәүләт ветеринария академияһы медицинаһы]] ғалимдәре хеҙмәте арҡаһында 2018 йылда Россия Федерацияһы Ауыл хужалығы министрлығының селекция ҡаҙаныштары буйынса дәүләт комиссияһы тарафынан яңы «татар аты» тоҡомона 10037 (2019) номерлы патент бирелә.&lt;ref&gt;[https://kazanveterinary.ru/wp-content/uploads/2020/02/%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B9_html_4a23c333b0c3a43a.jpg Патент на селекционное достижение – татарская порода лошадей.]&lt;/ref&gt;

Татар тоҡомло аттар уртаса ҙурлыҡтағы асаба тоҡомдар төркөмөнә инә (елкәһе бейеклеге 145-146 см), уртаса ҙурлыҡтағы кәүҙәһе (тере ауырлығы 470-475 кг; кәүҙәһе оҙонлоғо 152-153 см), күпселек осраҡта һары төҫлө булалар (74%, кәүҙәһе алтын ҡом төҫөндә, йылы һәм ҡойроғо асығыраҡ йәки шул уҡ төҫтә була), хайуандарҙың бер өлөшө (26 %) болан төҫөнә эйә, йәғни кәүҙәһе, башы һәм аяҡтары сабыш быуындарына тиклем һары төҫтә, ә ялы, ҡойроғо һәм аяҡтарының аҫҡы өлөшө ҡара йәки ҡара төҫтә була.&lt;ref name=&quot;КВ&quot; /&gt; Татар атлары төрлө эштә ҡулланыла ала. Төрлө яҡҡа рентабеллелеге - 22-25 %. Хәҙерге ваҡытта был тоҡомдағы аттар һаны 1100 баш тәшкил итә, улар бер перепонка, ике оригинаторы хужалыҡта һәм 5 товар хужалыгында аҫрала. Татар тоҡомдарын үҫтереүсе хужалыҡтар һаны йыл һайын арта бара.&lt;ref name=&quot;КВ&quot;&gt;[https://kazanveterinary.ru/education/faculty/biotehnologii/%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B9/#:~:text=%D0%9B%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%B4%D0%B8%20%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B%20%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%8F%D1%82%D1%81%D1%8F%20%D0%BA,%D0%B6%D0%B5%20%D1%86%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%2C%2074%20%25)%2C%20%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C Порода лошадей «Татарская».]&lt;/ref&gt;

== Ҡиәфәте ==
Татар аталары күпселек осраҡта һары төҫтә була (79 %), хайуандарҙың бер өлөшө (21%) болан төҫөндә. Ҡайһы бер аттарҙың (23 %) ғына маңлай өлөшөндә өҫтәмә билдәһе була, улар, нигеҙҙә, йондоҙ төрлө формаларында осорай. Татар тоҡомло аттар бөтә тоҡомдар менән сағыштырғанда уртаса ҙурлыҡҡа эйә. Улар бейек булмаған, әсә аттарҙың елкәгә тиклем бейеклеге - 146 см-ға тиклем, кәүҙә оҙонлоғо 152,9 см, тере масса буйынса урта ауырлыҡтағы тоҡомдар төркөмөнә керәләр.&lt;ref name=&quot;ХКЗ&quot;&gt;[https://cyberleninka.ru/article/n/sozdanie-i-ispolzovanie-selektsionnogo-dostizheniya-tatarskaya-poroda-loshadey-v-respublike-tatarstan Хаертдинов Р.А., Камалдинов И.Н., Закирова Г.М. Создание и использование селекционного достижения — татарская порода лошадей в Республике Татарстан. Казань.]&lt;/ref&gt;

== Башҡорт атынан айырмаһы ==
Татар атына иң оҡшаш булып [[башҡорт аты]] тора. Татар аттарының оҡшаш булған башҡорт аты тоҡомонан айырып торған билдәләренең береһе булып һары (79 %) һәм болан (21%) төҫөндәге хайуандарҙың атлар араһында зур өлөшө булыу. Үҙ-ара оҡшаш булған тоҡомда был төҫтәр һирәк осорай, башҡорт аттарының [[Йылҡы малы төҫтәре|төҫтәре]] булып туры төҫ, һары һоро төҫтәр булып сыға, татар аттарында был төҫтәр бер ҙә осрамай тип әйтергә мөмкин.&lt;ref name=&quot;ХКЗ&quot;/&gt;

Татар атлары башҡорт аттарынан тышҡы яҡтан да, тән төҙөлөшө менән дә асыҡ айырылып торалар. Татар тоҡомло аттар тән оҙонлоғо һәм бейеклеге буйынса ҙурырак, тере массаға ла иялар. Улар башҡорт аттары менән сағыштырғанда башҡа төрлө баш формаһы һәм ҙурлығы менән, муйының уртаса үҫеше менән асыҡ айырылып торалар. Уларҙың аяҡ-быуындары араһында ла айырмалар бар.&lt;ref name=&quot;ХКЗ&quot;/&gt;

Татар аттарында һөт билдәләре, башҡорт аттары тураһында яҡшы һөт аттары булараҡ ҡабул ителгән ҡараштарға ҡарамаҫтан, яҡшыраҡ сағылған.&lt;ref name=&quot;ХКЗ&quot;/&gt;

Ике тоҡомда ла ит сифаттары бер үк дәрәжәлә яҡшы сағыла, уларҙың һуғым сығыу 52%-тан артып китте.&lt;ref name=&quot;ХКЗ&quot;/&gt;

== Һандары ==
Бөгөнгө көндә татар тоҡомло аттар үрсетеү менән Татарстандың Лениногорск, [[Әлки районы|Әлки]] һәм Теләсе&lt;ref name=&quot;АТ&quot;&gt;[https://agro.tatarstan.ru/index.htm/news/1713787.htm На приобретение и содержание лошадей породы Татарская можно получить субсидии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230207143816/https://agro.tatarstan.ru/index.htm/news/1713787.htm |date=2023-02-07 }}&lt;/ref&gt;, [[Балыҡ Биҫтәһе районы|Балык Бистәсе]]&lt;ref&gt;[https://shahrikazan.ru/news/avyil/tatarny-aty-da-ze-kebek-kire Татар атлары үрчетүче фермер Шамил Нәбиуллин: Татарның аты да үзе кебек кире.]&lt;/ref&gt;, [[Бейек тау районы|Биектау]]&lt;ref&gt;[https://tengrifund.ru/tatarskie-koni.html Татарские кони. Безертинов Рафаэль. Казань. 2012.]&lt;/ref&gt;, Һаба&lt;ref&gt;[https://sntat.ru/news/fermer-ilnar-garipov-k-loshadyam-tatarskoy-porody-nado-podhodit-tolko-s-dobrymi-namereniyami-5746596 Фермер Ильнар Гарипов: «К лошадям татарской породы надо подходить только с добрыми намерениями».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230207180143/https://sntat.ru/news/fermer-ilnar-garipov-k-loshadyam-tatarskoy-porody-nado-podhodit-tolko-s-dobrymi-namereniyami-5746596 |date=2023-02-07 }}&lt;/ref&gt; муниципаль райондарында шөғөлләнәләр.

2019 йылдың 1 апреленә Татарстанда татар аттары һаны 414 баш тәшкил иткән.&lt;ref&gt;[https://tatar-inform.tatar/news/tatarstanda-tatar-tokymly-atlar-rchet-chen-subsidiyal-r-karalgan-5544826 Татарстанда татар токымлы атлар үрчетү өчен субсидияләр каралган.]&lt;/ref&gt; 2020 йылдың март айына Татарстанда барлығы 646 баш татар аты иҫәпләнгән, ә 2022 йылдың 1 февраленә татар атының баш һаны 875 булған.&lt;ref name=&quot;РВ1&quot;&gt;[https://realnoevremya.ru/articles/242203-pomozhet-li-kumys-ozdorovleniyu-nacii «Татарские лошади должны остаться, чтобы о них и через 1000 лет все знали».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230207143820/https://realnoevremya.ru/articles/242203-pomozhet-li-kumys-ozdorovleniyu-nacii |date=2023-02-07 }}&lt;/ref&gt;

3 хужалыҡ оригинатор булып тора: Лениногорск районында ИП «Нәбиуллин Ф.М.», Әлки районынан КФХ «Бакиров Ф. Р.» һәм Теләсе районынан «Ғиниәтуллин С. Ш. ис. племрепродуктор».&lt;ref&gt;[https://rt-online.ru/zlatogrivye-tatarskie-skakuny/ Златогривые татарские скакуны. Газета Республика Татарстан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230207143817/https://rt-online.ru/zlatogrivye-tatarskie-skakuny/ |date=2023-02-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;РВ1&quot;/&gt;

== Мәҙәниәттә ==
Барлыҡ [[төрки халыҡтар]], шул иҫәптән [[татарҙар]] тормошонда ла йылҡы хәрәкәт итеү сараһы булараҡ ҡына түгел, ул аш сығанағы ла булып тора, элек хәрби эштә лә актив ҡулланылған. Аттың кеше мөнәсәбәте менән боронғо замандарҙан уҡ күҙәтелә. Ат образы боронғо ышаныуҙар менән бәйле, бигерәк тә тотемизмға, тәбиғәттең бер-бер артлы предметы йәки феномены менән кешенең ғәҙәттән тыш бәйләнешенә ышаныуҙа сағыла.&lt;ref name=&quot;ТИТ&quot;&gt;[https://cyberleninka.ru/article/n/veduschiy-personazh-pesennoy-poezii-tobolo-irtyshskih-tatar Л. Р. Сурметова. Ведущий персонаж песенной поэзии тоболо-иртышских татар.]&lt;/ref&gt;

[[Себер татарҙары|Тубыл-Иртыш татарҙарында]], Волга буйы татарҙарында да, һары аттар тураһында йырҙар осорай. Татар йыр шиғриәтендә йыш ҡына аттар янында һыу, бейек тауҙарҙа һәм ҡара урманда сүрәтләнгән. Улар күк менән ер, ер һәм ер аҫты йәки һыу аҫты дөньяһы, ерҙең уратаһы менән ер сите араһында аралашсы булып тасүирланған. Ат илаһтар билдәләгән урынға жанга юл күрһәтеүсе булып һаналған.&lt;ref name=&quot;ТИТ&quot;/&gt;

Татар яҡшы тоҡомло аттар «[[Зөләйха күзләрен ача (фильм)|Зөләйха күҙҙәрен аса]] » тарихи фильмында төшөрөләләр: төп герой Кремльгә татар атында бара.&lt;ref name=&quot;АТ&quot;/&gt;

== Әҙәбиәттә ==
2019 йылдың көҙөндә Татарстан Республикаһы Ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министрлығы ярҙамы менән татар яҡшы тоҡомло аттар тураһында «Татар аты» китабы донъя күрә.&lt;ref name=&quot;РВ1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://www.tatar-inform.ru/news/v-tatarstane-uvidela-svet-kniga-o-tatarskoy-porode-loshadey-662700 В Татарстане увидела свет книга о татарской породе лошадей.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://kazanveterinary.ru/news/34426/ Презентация книги «Татар атлары».]&lt;/ref&gt;

Татар атлары урыҫ яҙыусылары [[Пушкин Александр Сергеевич|Александр Пушкиндың]] 1836 йылда яҙылған «Капитанская дочка» әҫәрендә, Владимир Короленконың 1899 йылда яҙылған «Марусина заимка» әҫәрендә искә алыналар.&lt;ref&gt;[https://kartaslov.ru/%D1%86%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B-%D0%B8%D0%B7-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B8/%D1%81%D0%BE-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%BC/%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%B4%D0%B8 Цитаты из русской классики со словосочетанием «татарские лошади».]&lt;/ref&gt;

== Бүләктәр ==
Татар тоҡомло аттар 2019 йылдың 8-10 октябрендә «Алтын көҙ – 2019» бөтөнрәсәй күргәҙмәһендә ([[Мәскәү]] ҡалаһы) күрһәтелә һәм «I дәрәжә Диплом» һәм «Алтын медаль» менән бүләкләнәләр.&lt;ref name=&quot;КВ&quot;/&gt;

== Ҡыҙыҡ факттар ==
[[XVI быуат|XVI быуатта]] урыҫ хәрбиләренең күпселеге, татар  аттарында йөрөгән.&lt;ref&gt;В. В. Пенской. Военное дело Московского государства. От Василия Темного до Михаила Романова. Вторая половина XV – начало XVII в. / В. В. Пенской — «Центрполиграф», 2018. 188 с. С.13&lt;/ref&gt;

Мәскәү кнәзе [[Дмитрий Донской]] үҙ хәрби яуҙарында тиҙ һәм еңел йөрөшлө татар аттарын ҡулланған.&lt;ref&gt;А. Е. Герасимов. Лошади. «ВЕЧЕ». 2000. 124 с.&lt;/ref&gt;

[[XVI быуат|XVI быуатта]] [[Бөйөк Мәскәү кенәзлеге|Мәскәү]] баҙарҙарында ҡаҙан, астрахань татарҙары йылына 30-40 мең татар аты килтереп һатҡаны билдәле. Йыл дауамында көтөүлектәрҙә йөрөй торған татар аттарын [[Тарпан|тарпандарға]] оҡшатҡандар һәм шотланд понилары менән дә сағыштырғандар.&lt;ref&gt;Паншин А. В. История города Екатеринослава. Книга первая. Монастырское урочище / А. В. Паншин — «Издание книг ком», 2016. ISBN 978-5-91775-286-0&lt;/ref&gt;

[[XVII быуат|XVII ғасыр]] башында [[Франция|француз]] хәрби инженеры һәм картографы [[Гийом Левассёр де Боплан|Гийом Левассер де Боплан]] татар аттарын туҡтамай 20-30 миль саба ала торған аттар булараҡ тасуирлай.&lt;ref&gt;А. В. Тюрин. Как создавалась Россия. Русский фронтир. Изд. Питер. 2012. 384 с. ISBN:978-5-459-01655-0&lt;/ref&gt;

[[Монгол империяһы|Монгол империяһының]] [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан ерҙәренә]] яуҙарында урындағы халыҡтар тарафынан татар атлары тәбәнәк буйлы, көслө, түҙемле булып, тауҙарҙа еңел йөрөүҙәре, бер туҡтауһыҙ оҙаҡ аралар үтә алыуҙары тасуирлана.&lt;ref&gt;В. Г. Ян. К «последнему морю». 1955. 298 с. ISBN:978-5-08-005233-0&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://realnoevremya.ru/articles/253733-tatarskiy-kon-kochevnicheskaya-tradiciya-osedlogo-naroda Татарский конь: «кочевническая» традиция оседлого народа.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230207144218/https://realnoevremya.ru/articles/253733-tatarskiy-kon-kochevnicheskaya-tradiciya-osedlogo-naroda |date=2023-02-07 }}
* ''Расих Җәләл''. [https://beznen.ru/archive/aulak-oy/201019/tatar-rukhly-tatar-atlary Татар рухлы татар атлары]. «Безнең гәҗит», 2019 ел, 16 октябрь.
* Ренат Харис. [http://kazanutlary.ru/news/shigriyat/tatar-atlary Татар атлары. «Казан Утлары». №5. 12.21.2020.]

== Әҙәбиәт ==

* Р.Н. Безертинов Китай и кочевой мир / Р.Н. Безертинов. - Казань: Изд. «Слово», 2011 - 208 с.
* С.М. Буденный Книга о лошади / С.М. Буденный [и др.] - М.: Изд. «Госсельхозиздат», 1959. - т. III.
* Инструция по бонитировке лошадей местных пород. - М.: МСХ РФ, 2003. - 30 с.
* Н. Мулладжанов. Татарские кони / Н. Мулладжанов // Звезда Поволжья. -2010. - С. 38.
* Кармышева Б. X. К вопросу о культовом значении конных игр в Средней Азии // Прошлое Средней Азии: археология, нумизматика и эпиграфика, этнография. - Душанбе : Дониш, 1987. - 272 с.
* Беленицкий А. М. Конь в культах и идеологических представлениях народов Средней Азии и евразийских степей в древности и раннем средневековье // Ранние кочевники: краткие сообщения КСИА. Вып. 154.-М. : Наука, 1978.
[[Категория:Ат тоҡомдары]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>bpkhuxbnhl3v36r1xi7t9wax89u7vpr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>UTC+05:00</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201393</id>
    <revision>
      <id>1303029</id>
      <parentid>1302430</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T20:46:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1303029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3784" sha1="htv9blcas8tnwp8niz0jn49yriwbnm0" xml:space="preserve">{{Карточка
| имя              = UTC+05:00
| название         = UTC+05:00
| стиль_вверху     = background-color: #FFFF00; color: #000000; font-size: 125%;
| изображение      = [[File:Timezones2025 UTC+5.jpg|300px]]
| подпись          = UTC+05:00 сәғәт бүлкәте донъя картаһында

| метка1   = Хәреф коды
| текст1   = [[Екатеринбург ваҡыты|YEKT]]

| метка2   = UTC-нан тайпылыш
| текст2   = +5 сәғәт

| метка3   = Майҙаны
| текст3   = 3,55 млн км²

| метка4   = Халҡы
| текст4   = ~270 млн кеше

| метка5   = Был поястағы илдәр

| текст5   = 9 ил:&lt;br&gt;{{Флагификация|Әзербайжан}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Ҡаҙағстан}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Мальдив Республикаһы}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Пакистан}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Рәсәй}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Тажикстан}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Төркмәнстан}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Үзбәкстан}}&lt;br&gt;{{Флаг|Франция}} [[Францияның Көньяҡ һәм Арктик биләмәләре]]
}}

'''UTC+05:00''' — Бөтә донъя координираланған ваҡытынан (UTC) 5 сәғәткә алдараҡ булған [[сәғәт бүлкәте]]. 

Сәғәт бүлкәте өлөшләтә [[Азия]], [[Антарктида]] биләмәләрендә һәм [[Һинд океаны]]нда ҡулланыла. Булкәттең үҙәк меридианы 75° көнсығыш оҙонлоғоноң меридианына тура килә.

== Йыл дауамында ==
* {{Флагификация|Казахстан}}
* {{Флагификация|Узбекистан}}
** {{Флагификация|Ҡарағалпаҡстан}}
* {{Флагификация|Төркмәнстан}}
* {{Флагификация|Тажикстан}}
* {{Флагификация|Пакистан}}
** [[Файл:Flag of Gilgit Baltistan.svg|22x20px|border]] [[Гилгит-Балтистан]]
** [[Файл:Flag of Azad Kashmir.svg|22x20px|border]] [[Азат Кәшмир]]
* {{Флагификация|Рәсәй}}:
** [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|22px|border]] [[Башҡортостан]]
** {{Флагификация|Ҡурған өлкәһе}}
** {{Флагификация|Пермь крайы}}
** {{Флагификация|Свердловск өлкәһе}}
** {{Флагификация|Тюменская область}}
** {{Флагификация|Ханты-Манси автономиялы округы}}
** {{Флагификация|Ямал-Ненец автономиялы округы}}
** {{Флагификация|Силәбе өлкәһе}}
** {{Флагификация|Ырымбур өлкәһе}}
* {{Флагификация|Мальдивы}}
* {{Флагификация|Франция}} ([[Францияның Көньяҡ һәм Арктик биләмәләре]]: [[Амстердам (утрау, Инди океаны)|Амстердам утрауы]], [[Сен-Поль (утрау)|Сен-Поль]], [[Крозе утрауҙары]], [[Кергелен (архипелаг)|Кергелен архипелагы]])
* {{Флагификация|Австралия}} ([[Херд һәм Макдональд утрауҙары]])

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Сәғәт бүлкәте]]
* [[Екатеринбург ваҡыты]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
https://timeanddate.com
[[Категория:Сәғәт бүлкәттәре]]</text>
      <sha1>htv9blcas8tnwp8niz0jn49yriwbnm0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303038</id>
      <parentid>1303029</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:12:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>стилде төҙәтеү</comment>
      <origin>1303038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3826" sha1="gd5rob1urxiv01r8oepezyj9ia1rm7a" xml:space="preserve">{{Карточка
| имя              = UTC+05:00
| название         = UTC+05:00
| стиль_вверху     = background-color: #FFFF00; color: #000000; font-size: 125%;
| изображение      = [[File:Timezones2025 UTC+5.jpg|300px]]
| подпись          = UTC+05:00 сәғәт бүлкәте донъя картаһында

| метка1   = Хәреф коды
| текст1   = [[Екатеринбург ваҡыты|YEKT]]

| метка2   = UTC-нан тайпылыш
| текст2   = +5 сәғәт

| метка3   = Майҙаны
| текст3   = 3,55 млн км²

| метка4   = Халҡы
| текст4   = ~270 млн кеше

| метка5   = Был поястағы илдәр

| текст5   = 9 ил:&lt;br&gt;{{Флагификация|Рәсәй}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Ҡаҙағстан}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Пакистан}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Тажикстан}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Төркмәнстан}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Үзбәкстан}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Мальдив Республикаһы}}&lt;br&gt;{{Флаг|Франция}} [[Францияның Көньяҡ һәм Арктик биләмәләре]]&lt;br&gt;{{Флаг|Австралия}} [[Херд һәм Макдональд утрауҙары]]
}}

'''UTC+05:00''' — Бөтә донъя координираланған ваҡытынан (UTC) 5 сәғәткә алдараҡ булған [[сәғәт бүлкәте]]. 

Сәғәт бүлкәте өлөшләтә [[Азия]], [[Антарктида]] биләмәләрендә һәм [[Һинд океаны]]нда ҡулланыла. Булкәттең үҙәк меридианы 75° көнсығыш оҙонлоғоноң меридианына тура килә.

== Йыл дауамында ==
* {{Флагификация|Казахстан}}
* {{Флагификация|Узбекистан}}
** {{Флагификация|Ҡарағалпаҡстан}}
* {{Флагификация|Төркмәнстан}}
* {{Флагификация|Тажикстан}}
* {{Флагификация|Пакистан}}
** [[Файл:Flag of Gilgit Baltistan.svg|22x20px|border]] [[Гилгит-Балтистан]]
** [[Файл:Flag of Azad Kashmir.svg|22x20px|border]] [[Азат Кәшмир]]
* {{Флагификация|Рәсәй}}:
** [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|22px|border]] [[Башҡортостан]]
** {{Флагификация|Ҡурған өлкәһе}}
** {{Флагификация|Пермь крайы}}
** {{Флагификация|Свердловск өлкәһе}}
** {{Флагификация|Тюменская область}}
** {{Флагификация|Ханты-Манси автономиялы округы}}
** {{Флагификация|Ямал-Ненец автономиялы округы}}
** {{Флагификация|Силәбе өлкәһе}}
** {{Флагификация|Ырымбур өлкәһе}}
* {{Флагификация|Мальдивы}}
* {{Флагификация|Франция}} ([[Францияның Көньяҡ һәм Арктик биләмәләре]]: [[Амстердам (утрау, Инди океаны)|Амстердам утрауы]], [[Сен-Поль (утрау)|Сен-Поль]], [[Крозе утрауҙары]], [[Кергелен (архипелаг)|Кергелен архипелагы]])
* {{Флагификация|Австралия}} ([[Херд һәм Макдональд утрауҙары]])

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Сәғәт бүлкәте]]
* [[Екатеринбург ваҡыты]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
https://timeanddate.com
[[Категория:Сәғәт бүлкәттәре]]</text>
      <sha1>gd5rob1urxiv01r8oepezyj9ia1rm7a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡуштанай өлкәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201395</id>
    <revision>
      <id>1303027</id>
      <parentid>1301988</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T18:58:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>сығанаҡтар өҫтәү</comment>
      <origin>1303027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13009" sha1="5nc9mh9h8lf5x2kdxum25a7bpyzo70f" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡуштанай өлкәһе''' ({{lang-kk|Қостанай облысы}}) — [[Ҡаҙағстан]] Республикаһының төньяғында урынлашҡан административ-территориаль берәмек. 

Административ үҙәге — [[Ҡостанай|Ҡуштанай]] ҡалаһы.

Өлкә төньяҡ-көнбайышта һәм төньяҡта [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Ырымбур өлкәһе]], [[Силәбе өлкәһе]] һәм [[Ҡурған өлкәһе]] менән сиктәш. Көнсығышта Ҡаҙағстандың [[Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе|Төньяҡ Ҡаҙағстан]], [[Аҡмола өлкәһе|Аҡмола]], [[Ҡарағанды өлкәһе|Ҡарағанды]] һәм [[Улытау өлкәһе|Улытау]] өлкәләре менән, ә көньяҡ-көнбайышта [[Аҡтүбә өлкәһе]] менән сиктәш.

== Физик-географик ҡылыҡһырлама ==
=== Географик урыны һәм рельефы ===
Өлкә Төньяҡ Ҡаҙағстанда урынлашҡан. Төньяҡ өлөшөн [[Көнбайыш Себер уйһыулығы]], көньяғын — Туғай платоһы, көнбайышын — Урал алды үҙәне, ә көньяҡ-көнсығышын [[Һарыарҡа]]ның көнбайыш тармаҡтары биләй. Ер өҫтө башлыса тигеҙлек булып тора. Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге 200-ҙән 400 метрға тиклем етә.

=== Гидрографияһы ===
Өлкә территорияһы буйынса 300-гә яҡын бәләкәй йылға аға, уларҙың иң эреһе — '''Тубыл''' (Тобыл). Тубыл йылғаһында Юғары Тубыл, Ҡаратомар һәм Әмингелде һыу һаҡлағыстары төҙөлгән. Көньяҡта Туғай йылғаһы аға (өлкә сиктәрендә оҙонлоғо 390 км). Өлкәлә 5 меңдән ашыу күл бар. Иң эреләре — [[Ҡушморон (күл)|Ҡушморон]], Тәңеҙ, Ҡойбағар, Һарыкүл, Һарымойын.

=== Климаты һәм тупрағы ===
Климаты ҡырҡа континенталь. Ҡышы оҙон, һыуыҡ, көслө бурандар менән оҙатыла. Йәйе эҫе һәм ҡоро. Төньяҡ өлөшөндә ҡара тупраҡ таралған, унда ҡайын һәм урмандар үҫә. Көньяҡта ҡылғанлы үҫемлектәр менән каштан тупрағы өҫтөнлөк итә.

=== Наратлыҡтар һәм ҡурсаулыҡтар ===
Өлкәлә уникаль Араҡарағай, Әмәнҡарағай һәм Терсек-Ҡарағай нарат урмандары урынлашҡан. Көньяҡ өлөшөндә экологик туризм үҙәге булып торған, ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән '''Наурыҙым дәүләт тәбиғи ҡурсаулығы''' урынлашҡан.

== Тарихы ==
Электән был ерҙәрҙә андронов һәм синташта археологик мәҙәниәттәре (бронза быуаты) йәшәгән. Урта быуаттарҙа территория [[Төрки ҡағанаты]], артабан [[Дәште Ҡыпсаҡ]] составына инә. Монгол яулауҙарынан һуң [[Алтын Урҙа]] ере була. Йөҙ йыллыҡтар дауамында өлкә биләмәһендә Урта һәм Кесе жүз ҡаҙаҡ ҡәбиләләре (арғын, ҡыпсаҡ, керей һ.б.) күсеп йөрөгән.

1879 йылда [[Тубыл]] буйында Николаевск (ҡаҙаҡса атамаһы Ҡуштанай) ҡалаһына нигеҙ һалына. 1895 йылда ҡалаға рәсми рәүештә Кустанай исеме бирелә. [[1936 йыл]]дың [[29 июль|29 июлендә]] СССР Юғары Советы Указы менән Кустанай өлкәһе ойошторола. 1997 йылда Рәсәй транскрипцияһы «Костанайская область» тип үҙгәртелә&lt;ref&gt;{{cite web|author=|title=Костанайская область|url=https://1879.kz/putevoditel/kostanajskaya-oblast|website=Костанай: Истории нашего города|date=|accessdate=2026-08-19|publisher=|language=ru}}, {{cite web|title=Указ Президента РК от 17 июня 1997 г. N 3550|url=https://zan.kz_|website=ИПС «Әділет»|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Башҡорт ырыуҙары менән тарихи бәйләнеше ===
Хәҙерге Ҡуштанай өлкәһенең төньяҡ һәм көнбайыш ерҙәре (айырыуса [[Тубыл]], Эйә (Әйет) йылғалары буйы һәм [[Урал алды]] үҙәндәре) тарихи яҡтан башҡорт ҡәбиләләренең кочевой ареалына һәм этник бәйләнештәр зонаһына ингән. Өлкә биләмәһендә башлыса түбәндәге [[Башҡорт ырыуҙары|башҡорт ырыуҙарының]] вәкилдәре күсеп йөрөгән һәм йәшәгән:&lt;ref&gt;{{cite web|author=Рыбалко А. А., Новикова О. В.|title=Этнокультурная и политическая история Южного Урала в эпоху средневековья и в новое время|url=https://arkaim-center.ru/science/nashi-publikacii/etnokulturnaya-i-politicheskaya-istoriya-yujnogo-urala-v-epohu-srednev|website=Заповедник «Аркаим»|accessdate=2026-08-19|language=ru}}&lt;/ref&gt;

* '''[[Ҡыпсаҡ]]''' — был төбәктә ҡаҙаҡ ҡыпсаҡтары менән иң тығыҙ этник бәйләнештә булған һәм ҡатнашҡан иң эре башҡорт ҡәбиләләренең береһе.
* '''[[Табын]]''' — өлкәнең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә һәм сиктәш Силәбе, Ҡурған өлкәләрендә таралған иң күп һанлы берләшмә.
* '''[[Ҡатай]]''' һәм '''[[Ҡыуаҡан]]''' — Көнсығыш Урал үҙәндәренән [[Тубыл]] йылғаһының үрге ағымына тиклем күсеп йөрөгән ырыуҙар.
* '''[[Тамъян]]''' һәм '''[[Үҫәргән]]''' — өлкәнең көнбайыш ([[Ырымбур өлкәһе]] менән сиктәш) райондарында этник эҙҙәрен ҡалдырған ҡәбиләләр.

=== Ҡаҙаҡ ҡәбиләләренең урынлашыуы ===
Хәҙерге өлкә биләмәһендә ҡаҙаҡ ҡәбиләләренең (башлыса Урта жүз арғындары менән ҡыпсаҡтарының) урынлашыуы '''XVI–XVII быуаттарҙа''' тамамлана. 

XVIII быуаттың уртаһынан алып [[Рәсәй империяһы]] [[Яйыҡ]] буйында хәрби-сиктәш һыҙаттарын (Уй һәм Яйыҡ һыҙаттарын) төҙөй башлай. Был сикләүҙәр арҡаһында башҡорттарҙың [[Тубыл]] буйы далаларына көньяҡҡа табан күсеп йөрөү юлдары тулыһынса ябыла. Ошо тарихи һыҙаттан һуң, был ерҙәрҙә башҡорттар бүтән күсенмәй, ә ерҙәр тулыһынса ҡаҙаҡ ырыуҙарының биләмәһе булып ҡала&lt;ref&gt;{{статья|автор=Коршунова Н. В., Стромов П. А.|башлыҡ=Уйская укреплённая линия XVIII-XIX вв. по материалам полевых и архивных исследований|журнал=Журнал Фронтирных Исследований|йыл=2023|номер=2 (8)|биттәр=113-140|doi=10.46539/jfs.v8i2.406|url=https://cyberleninka.ru|language=ru}}&lt;/ref&gt;.


== Халыҡ һаны һәм милли состав ==
2025 йылдың башына ҡарата өлкә халыҡ һаны '''825 569''' кеше тәшкил итә&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{cite web|url=https://stat.gov.kz/ru/industries/social-statistics/demography/publications/281562/|title=Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам и возрастным группам (на начало 2025г.)|language=ru|author=Ҡаҙағстан Республикаһы Стратегик планлаштырыу һәм реформалар агентлығының Милли статистика бюроһы|website=stat.gov.kz|date=2025-03-27|accessdate=2026-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20260208204120/https://stat.gov.kz/ru/industries/social-statistics/demography/publications/281562/|archive-date=2026-02-08}}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ өлкәнең милли составы (2025 йыл башына)
! Милләт !! Халыҡ һаны (кеше) !! Процент (%)
|-

| [[Ҡаҙаҡтар]] || 367 908 || 44.56 %
|-

| [[Урыҫтар]] || 276 766 || 33.52 %
|-

| [[Украиндар]] || 84 394 || 10.22 %
|-

| [[Немецтар]] || 30 346 || 3.68 %
|-

| [[Белорустар]] || 15 921 || 1.93 %
|-

| [[Татарҙар]] || 14 167 || 1.72 %
|-

| [[Башҡорттар]] || 3 865 || 0.47 %
|-

| Башҡалар || 12 202 || 1.40 %
|-

| '''Бөтәһе''' || '''825 569''' || '''100.00 %'''
|}

== Административ бүленеше ==
Өлкә составына 4 өлкә әһәмиәтендәге ҡала хакимиәте (Ҡуштанай, Рудный, Арҡалыҡ, Лисаковск) һәм 16 район инә.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|+ Ҡуштанай өлкәһенең райондары
! Райондың атамаһы (башҡортса) !! Административ үҙәге !! Ҡаҙаҡса атамаһы
|-

| [[Алтынсарин районы]] || Убаған ауылы || {{lang-kk|Алтынсарин ауданы}}
|-

| [[Әмингелде районы]] || Әмингелде ауылы || {{lang-kk|Амангелді ауданы}}
|-

| [[Әүлиәкәл районы]] || Әүлиәкәл ауылы || {{lang-kk|Әулиекөл ауданы}}
|-

| [[Бейембәт Майлин районы]] || Әйәт ауылы || {{lang-kk|Бейімбет Майлин ауданы}}
|-

| [[Денисов районы]] || Денисовка ауылы || {{lang-kk|Денисов ауданы}}
|-

| [[Джангельдин районы]] || Туғай ауылы || {{lang-kk|Жангелді ауданы}}
|-

| [[Етекәрә районы]] || [[Етекәрә]] ҡалаһы || {{lang-kk|Жітіқара ауданы}}
|-

| [[Ҡамысты районы]] || Ҡамысты ауылы || {{lang-kk|Қамысты ауданы}}
|-

| [[Ҡарабалыҡ районы]] || Ҡарабалыҡ ҡасабаһы || {{lang-kk|Қарабалық ауданы}}
|-

| [[Ҡараһыу районы]] || Ҡараһыу ауылы || {{lang-kk|Қарасу ауданы}}
|-

| [[Ҡуштанай районы]] || [[Тобыл]] ҡалаһы || {{lang-kk|Қостанай ауданы}}
|-

| [[Мәндүгәрә районы]] || Боровской ауылы || {{lang-kk|Меңдіқара ауданы}}
|-

| [[Наурыҙым районы]] || Ҡарамәнде ауылы || {{lang-kk|Наурызым ауданы}}
|-

| [[Һарыкүл районы]] || Һарыкүл ҡасабаһы || {{lang-kk|Сарыкөл ауданы}}
|-

| [[Уҙынҡүл районы]] || Уҙынҡүл ауылы || {{lang-kk|Ұзынкөл ауданы}}
|-

| [[Фёдоров районы (Ҡуштанай өлкәһе)|Фёдоров районы]] || Фёдоровка ауылы || {{lang-kk|Фёдоров ауданы}}
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://www.gov.kz Ҡуштанай өлкәһе әкимлегенең рәсми сайты]
* [https://ufagen.ru Башҡорт ҡәбиләләренең тарихы һәм урынлашыуы — Ufagen.ru]
* [https://cyberleninka.ru Р. Ғ. Кузеевтың башҡорттар этногенезы буйынса фәнни тикшеренеүҙәре]
* [https://ruwiki.ru Ырыуҙарҙың географик классификацияһы — Рувики мәғлүмәттәре]

[[Категория:Ҡаҙағстан өлкәләре]]
[[Категория:Ҡуштанай өлкәһе]]</text>
      <sha1>5nc9mh9h8lf5x2kdxum25a7bpyzo70f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-08-20</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201413</id>
    <revision>
      <id>1303028</id>
      <timestamp>2026-08-19T19:38:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Eilean Donan at Dusk.jpg</comment>
      <origin>1303028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="1e2qvlqedoqrce9ej3sz7ntl1ydwqs5" xml:space="preserve">Eilean Donan at Dusk.jpg</text>
      <sha1>1e2qvlqedoqrce9ej3sz7ntl1ydwqs5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>UTC+04:00</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201414</id>
    <revision>
      <id>1303039</id>
      <timestamp>2026-08-20T09:17:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Карточка | имя              = UTC+04:00 | название         = UTC+04:00 | стиль_вверху     = background-color: #FFFF00; color: #000000; font-size: 125%; | изображение      = [[File:Timezone UTC+4 (2011).png|300px]] | подпись          = UTC+04:00 сәғәт бүлкәте донъя картаһында  | метка1   = Хәреф коды | текст1   = [[Һамар ваҡыты|SAMT]]  | метка2   = UTC-нан тай...</comment>
      <origin>1303039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2936" sha1="bhuh8bpxb92u3x0f8b8kr1yqm88bvv2" xml:space="preserve">{{Карточка
| имя              = UTC+04:00
| название         = UTC+04:00
| стиль_вверху     = background-color: #FFFF00; color: #000000; font-size: 125%;
| изображение      = [[File:Timezone UTC+4 (2011).png|300px]]
| подпись          = UTC+04:00 сәғәт бүлкәте донъя картаһында

| метка1   = Хәреф коды
| текст1   = [[Һамар ваҡыты|SAMT]]

| метка2   = UTC-нан тайпылыш
| текст2   = +4 сәғәт

| метка3   = Майҙаны
| текст3   = 405,5 мең км²

| метка4   = Халҡы
| текст4   = ~130 млн кеше

| метка5   = Был поястағы илдәр

| текст5   = 9 ил:&lt;br&gt;{{Флагификация|Әзербайжан}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Әрмәнстан}}&lt;br&gt;[[Файл:Flag of Georgia.svg|20px]] [[Гөржөстан]]&lt;br&gt;{{Флагификация|Рәсәй}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Маврикий}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Оман}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Сейшел Утрауҙары}}&lt;br&gt;{{Флаг|Франция}} [[Реюньон]]
}}

'''UTC+04:00''' — Бөтә донъя координираланған ваҡытынан (UTC) 4 сәғәткә алдараҡ булған [[сәғәт бүлкәте]]. 

Сәғәт бүлкәте өлөшләтә [[Азия]] биләмәһендә һәм [[Һинд океаны]]нда ҡулланыла. Булкәттең үҙәк меридианы 60° көнсығыш оҙонлоғоноң меридианына тура килә.

== Йыл дауамында ==
* {{Флагификация|Әзербайжан}}
* {{Флагификация|Әрмәнстан}}
* [[Файл:Flag of Georgia.svg|20px]] [[Гөржөстан]]
** {{Флагификация|Абхазия}}
** {{Флагификация|Көньяҡ Осетия}}
* {{Флагификация|Маврикий}}
* {{Флагификация|Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре}}
* {{Флагификация|Оман}}
* {{Флагификация|Рәсәй}}:
** {{Флагификация|Һамар өлкәһе}}
** {{Флагификация|Һарытау өлкәһе}}
** {{Флагификация|Ульяновск өлкәһе}}
** {{Флагификация|Удмуртия}}
** {{Флагификация|Астраханская область|Әстерхан өлкәһе}}
* {{Флагификация|Сейшел Утрауҙары}}
* {{Флагификация|Франция}} ([[Реюньон]])

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Сәғәт бүлкәте]]
* [[Һамар ваҡыты]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
https://timeanddate.com
[[Категория:Сәғәт бүлкәттәре]]</text>
      <sha1>bhuh8bpxb92u3x0f8b8kr1yqm88bvv2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303042</id>
      <parentid>1303039</parentid>
      <timestamp>2026-08-20T09:26:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <origin>1303042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2971" sha1="nk709mx8luuvsnh6lg3vgrppdosi0zj" xml:space="preserve">{{Карточка
| имя              = UTC+04:00
| название         = UTC+04:00
| стиль_вверху     = background-color: #FFFF00; color: #000000; font-size: 125%;
| изображение      = [[File:Timezone UTC+4 (2011).png|300px]]
| подпись          = UTC+04:00 сәғәт бүлкәте донъя картаһында

| метка1   = Хәреф коды
| текст1   = [[Һамар ваҡыты|SAMT]]

| метка2   = UTC-нан тайпылыш
| текст2   = +4 сәғәт

| метка3   = Майҙаны
| текст3   = 405,5 мең км²

| метка4   = Халҡы
| текст4   = ~130 млн кеше

| метка5   = Был поястағы илдәр

| текст5   = 9 ил:&lt;br&gt;{{Флагификация|Әзербайжан}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Әрмәнстан}}&lt;br&gt;[[Файл:Flag of Georgia.svg|20px]] [[Гөржөстан]]&lt;br&gt;{{Флагификация|Рәсәй}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Маврикий}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Оман}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Сейшел Утрауҙары}}&lt;br&gt;{{Флаг|Франция}} [[Реюньон]]
}}

'''UTC+04:00''' — Бөтә донъя координираланған ваҡытынан (UTC) 4 сәғәткә алдараҡ булған [[сәғәт бүлкәте]]. 

Сәғәт бүлкәте өлөшләтә [[Азия]] биләмәһендә һәм [[Һинд океаны]]нда ҡулланыла. Булкәттең үҙәк меридианы 60° көнсығыш оҙонлоғоноң меридианына тура килә.

== Йыл дауамында ==
* {{Флагификация|Әзербайжан}}
* {{Флагификация|Әрмәнстан}}
* [[Файл:Flag of Georgia.svg|20px]] [[Гөржөстан]]
** {{Флагификация|Абхазия}}
** {{Флагификация|Көньяҡ Осетия}}
* {{Флагификация|Маврикий}}
* {{Флагификация|Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре}}
* {{Флагификация|Оман}}
* {{Флагификация|Рәсәй}}:
** {{Флагификация|Һамар өлкәһе}}
** {{Флагификация|Һарытау өлкәһе}}
** {{Флагификация|Ульяновск өлкәһе}}
** {{Флагификация|Удмуртия}}
** {{Флагификация|Астраханская область|Әстерхан өлкәһе}}
* {{Флагификация|Сейшел Утрауҙары}}
* {{Флагификация|Франция}} ([[Реюньон]])

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Сәғәт бүлкәте]]
* [[Һамар ваҡыты]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
https://timeanddate.com
[[Категория:Сәғәт бүлкәттәре]]

[[ru:UTC+04:00]]
[[en:UTC+04:00]]</text>
      <sha1>nk709mx8luuvsnh6lg3vgrppdosi0zj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-08-21</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201415</id>
    <revision>
      <id>1303041</id>
      <timestamp>2026-08-20T09:21:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Acro-Show-Villeneuve Infinity-Tumbling 2022-08-21.jpg</comment>
      <origin>1303041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="j2cfxq3hzfy0ubay1sv3sn02mq6wrik" xml:space="preserve">Acro-Show-Villeneuve Infinity-Tumbling 2022-08-21.jpg</text>
      <sha1>j2cfxq3hzfy0ubay1sv3sn02mq6wrik</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>