Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 4753 1303080 1295868 2026-08-21T02:05:55Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303080 wikitext text/x-wiki {{Яҡшы мәҡәлә}} {{Философ |направление = Көнсығыш аристотелизмы |период = |изображение = Avicenna TajikistanP17-20Somoni-1999 (cropped).png |подпись = [[Дүшәмбе (Тажикстан)|Дүшәмбе]] ҡалаһында Әбүғәлисина статуяһы, [[Тажикстан]]. |имя = Әбү Ғәли Хөсәйен ибн Абдаллаһ ибн Сина |оригинал имени = |гражданство = |дата рождения = 16.8.980 |место рождения = Афшана, Сәмәни |дата смерти = 18.6.1037 |место смерти = Хәмәдан, [[Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге]] |интересы = медицина, философия, астрономия, химия, геология, логика, шиғриәт |предшественники = |идеи = |школа = |}} '''Әбүғәлисина''', шулай уҡ '''Ибн Сина''', Көнбайышта '''Авиценна''' ({{lang-fa|ابو علی حسین بن عبدالله بن سینا}}, тулы исеме ''Әбү Али Хөсәйен ибн Абдуллаһ ибн әл-Хәсән ибн Али ибн Сина''<ref>{{cite web|author=[[Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия]]|title=ИБН СИНА|url=http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=633982|accessdate=13 января 2010|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/617VfByTP|archivedate=2011-08-22}}</ref>) — күренекле [[Иран|фарсы]]<ref>* {{cite book|title=A brief history of medicine: from Hippocrates to gene therapy|author=Paul Strathern|publisher=Running Press|year=2005|page=58|url=http://books.google.com/?id=0rGwOkqIqKkC&pg=PA58&dq=Avicenna's+ethnicity#v=onepage&q&f=false|isbn=978-0-7867-1525-1}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book|title=Medieval Philosophy|author=Brian Duignan|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2010|page=89|url=http://books.google.com/?id=p9eh18dRTwAC&pg=PA89&dq=Avicenna+ethnic#v=onepage&q=Avicenna%20ethnic&f=false|isbn=978-1-61530-244-4}} * {{cite book|title=Central Asian republics|author=Michael Kort|publisher=Infobase Publishing|page=24|url=http://books.google.com/?id=EPCcSZ2dzckC&pg=PA24&dq=Avicenna+ethnic#v=onepage&q=Avicenna%20ethnic&f=false|isbn=978-0-8160-5074-1|year=2004}} * Ibn Sina («Avicenna») [[Энциклопедия ислама|Encyclopedia of Islam]]. 2nd edition. Edited by P. Berman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Henrichs. Brill 2009. Accessed through Brill online: www.encislam.brill.nl (2009) Цитата: ''«He was born in 370/980 in Afshana, his mother’s home, near Bukhara. His native language was Persian.»'' * ''A.J. Arberry'', [http://www.google.com/search?tbm=bks&tbo=1&q=greatest+of+all+Persian+thinkers%3B+as+physician+and+metaphysician#sclient=psy&hl=en&tbo=1&tbm=bks&source=hp&q=Avicenna+was+the+greatest+of+all+Persian+thinkers%3B+as+physician+and+metaphysician&aq=&aqi=&aql=&oq=&pbx=1&bav=on.2,or.r_gc.r_pw.&fp=dcce4d829681fc6c&biw=1824&bih=966 «Avicenna on Theology»] — KAZI PUBN INC, 1995. excerpt: ''«Avicenna was the greatest of all Persian thinkers; as physician and metaphysician»'' * ''Henry Corbin'', [http://books.google.com/books?id=A8PzaQZwzZQC&pg=PA74&dq=is+generally+listed+as+chronologically+first+among+noteworthy+Iranian+philosophers&hl=en&ei=lIT3TeS6L6bt0gGJm92iCw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCoQ6AEwAA#v=onepage&q=is%20generally%20listed%20as%20chronologically%20first%20among%20noteworthy%20Iranian%20philosophers&f=false «The Voyage and the messenger: Iran and Philosophy»]. — North Atlantic Books, 1998. — '''P. 74''' Цитата:''«Whereas the name of Avicenna (Ibn sinda, died 1037) is generally listed as chronologically first among noteworthy Iranian philosophers, recent evidence has revealed previous existence of Ismaili philosophical systems with a structure no less complete than of Avicenna»''.</ref> [[Фәлсәфә|философы]] һәм [[Медицина|табибы]], көнсығыш [[Аристотель|аристотелизмы]] вәкиле. [[980]] йылда Урта Азияла [[Бохара]] ҡалаһы янындағы Афшан ҡалаһында тыуа. Солтан һарайының табибы һәм вәзире була. Урта быуаттарҙың һәм [[ислам]] донъяһының иң танылған һәм абруйлы ғалим-философы<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/45755/Avicenna Avicenna]// Britannica.</ref>. == Биографияһы == Әбүғәлисина Бохарала бай ғаиләлә тыуа. Уның атаһы белемле, мәртәбәле зат булып, улын да үҙенең мәсләге йүнәлешендә тәрбиәләргә тырыша. Әбүғәлисина 10 йәшендә үк [[Ҡөрьән]]де яттан белә. 985—96 йылдарҙа Бохарала башланғыс мәктәптә уҡый; һуңыраҡ өйөндә белем ала — [[математика]], [[физика]], [[логика]], [[астрономия]], [[Фәлсәфә|философия]] һәм башҡа [[фән]]дәрҙе өйрәнә. [[Ғәрәп теле|Ғәрәп]] һәм [[Фарсы теле|фарсы]] телдәрен, уларҙың грамматикаһын 15—16 йәштәрендә үҙ аллы уҡый. Был фәндәрҙе Бохараға килгән ғалим Әбү Абдалаһ Натил менән өйрәнә. Һуңынан 16 йәшлек малай үҙ алдына уҡый. [[Аристотель| Аристотелдең]] «Метафизика»һы менән танышҡансы [[геометрия]], астрономия, [[музыка]]ны еңел өйрәнә. Үҙенең автобиографияһында «был китапты бер нисә тапҡыр уҡып сыҡтым, әммә аңламаным» тип билдәләй. Әл-Фарабиҙың «Метафизикаға аңлатмалар»ын уҡығас ҡына төшөнөп китә. 16 йәшлек Ибн Синаны Бохараның әмирен дауаларға саҡыралар. Автобиографияһында: «Медицинаны өйрәнә башланым, ауырыуҙарҙы күҙәтеп, белемемде тулыландырҙым, был мине китаптарҙа булмаған төрлө дауалау алымдарына өйрәтте», — тип яҙа ул. 1002 йылда ҙур ғалимдар даирәһен берләштергән «Мамум академияһы» урынлашҡан Гүргәнч (хәҙерге Үргәнес) ҡалаһына күсеп китә. Солтан Мәхмүт Ғәзнәүигә хеҙмәт итеүҙән баш тартҡандан һуң (1008), йәберләнеүҙәргә дусар була, [[Хөрәсән]]да һәм Табарстанда ил гиҙеп йөрөй. Күп кенә хеҙмәттәрен юлда саҡта эйәр өҫтөндә килеш яҙа. 1015—1024 йылдарҙа [[Хәмәдан]]да йәшәй, фәнни эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, әмирлектең сәйәси һәм дәүләт эштәрендә лә әүҙем ҡатнаша. Әмир Шамс ад-Даулды уңышлы дауалағаны өсөн вәзир вазифаһын бирәләр, әммә хәрби даирәләрҙә дошмандары күбәйә. Әмир хәрбиҙәрҙең Ибн Синаны үлем язаһына тарттырыу талабын кире ҡаға, әммә вазифыһынын бушатып, әмирлектән ҡыуырға тигән ҡарар сығара. 40 көндән әмирҙең ауырыуының сираттағы өйәнәге башлана, ул ғалимды эҙләп табырға бойора һәм ҡабаттан министр итеп тәғәйенләп ҡуя. Әмир вафат булғандан һуң [[Исфаһан]] хакимына хеҙмәткә күсергә теләгәне өсөн дүрт айға төрмәгә ябалар. Һуңғы 14 йыл ғүмерен (1023—1037) әмир Әл ад-Даул һарайында үткәрә. Фәнни эшмәкәрлеге өсөн ҡулай шарттар булдырыла. Ул әмирҙең баш табибы һәм хәрби сәфәрҙәрҙә оҙатып йөрөгән кәңәшсеһе була. Ошо йылдарҙа уның яҙыу стилен тәнҡитләүселәр булғанға, [[әҙәбиәт]]те һәм философияны өйрәнә башлай. Шулай уҡ фәнни эш менән ныҡлап шөғөлләнә. «Табиплыҡ ғилеме ҡанундары» китабын тамамлай. «Ғәҙеллек китабы» («Китаб үл-инсаф») һәм башҡа бик күп хеҙмәттәре Исфаһанға ғәзнәүи ғәскәрҙәре һөжүм иткәндә янып бөтә. Исфаһан хакимының хәрби сәфәрҙәренең береһендә Ибн Синаның ашҡаҙан ауырыуы башлана, был сирҙән ул үҙен дауалай алмай. 1037 йылдың июнендә үлем алдынан васыят яҙып ҡалдыра. Ошо васыятҡа ярашлы үҙенең бөтә милкен [[ҡоллоҡ|ҡолдарына]] һәм ярлыларға таратып бирергә, ҡолдарына ирек бирергә ҡуша. Әбүғәлисина мәрхүмде Хамадон ҡалаһы диуары эргәһенә ерләйҙәр, һигеҙ айҙан һуң мәйетте Исфаһанға әмир кәшәнәһенә күсерәләр. Ибн Сина көслө тикшеренеү һәләттәренә эйә ғалим була, энциклопедик кимәлдә бөтә фән тармаҡтарын солғарға ынтыла. Уға шулай уҡ феноменаль хәтер һәм үткер фекер йөрөтөү һәләте хас була. == Ғилми эшмәкәрлеге == Әбүғәлисина 17—18 йәшендә ғалим булып өлгөрөп етә. Бохарала башҡа ғалимдар менән аралаша башлай. Ләкин был Бохараның мәҙәниәт, фән өлкәһендәге даны һүрелә башлаған осор була. Эш шунда: Самани дәүләтен (Бохара уның мәркәзе була) 90-ы йылдарҙа Ҡарахан (төрки ҡәбилә башлығы) яулап алғас, фарсы мәҙәни үҙәге Хәрәземгә күсә. Әбүғәлисина, киң эрудициялы һәм тәрән аҡыллы ғалим булараҡ, үҙ заманында булған фәндәргә классификация яһай. Ул барлыҡ фәндәрҙе ике төргә бүлә: теоретик фәндәр һәм практик фәндәр. Теоретик фәндәр үҙҙәре үк өс төркөмсәгә айырыла: юғары фәндәр (булыулыҡ тураһында); урталыҡтағы фәндәр (математика, астрономия, музыка); түбәнге фәндәр (тәбиғәт тураһында). Ә ғәмәли фәндәр әхлаҡ, идара итеү, тәрбиә эше һәм башҡаларҙы эсенә ала. Ғөмүмән, Әбүғәлисинаның ижади мираҫы — бөтә донъя мәҙәниәтендә ҙур урын тотҡан рухи байлыҡ. Ул — философ ҡына түгел, ә шағир ҙа, уның музыка буйынса яҙған хеҙмәттәре лә булған. 29 фән буйынса 450 хеҙмәт яҙып ҡалдыра. Беҙҙең көндәргә тиклем 274-е һаҡланған. Күп төрлө фән өлкәһендә: [[медицина]], [[философия]], [[ботаника]], [[геология]] һәм башҡаларҙа бик ҙур әһәмиәткә эйә булған хеҙмәттәр яҙа. Ибн Синаның ғилми хеҙмәттәре бөтә донъяла билдәлелек яулай. Шулай ҙа иң ҙур иғтибарын [[медицина]]ға йүнәлтә. [[Медицина]] [[фән]]ен үҫтереүгә көп көс һала: бик күп ауырыуҙарҙы өйрәнә, хирургик операциялар тәҡдим итә, ауырыуҙарҙы булдырмаҫ өсөн файҙалы кәңәштәр биреп ҡалдыра. === Медицина буйынса хеҙмәттәре === [[Рәсем:Canons of medicine.JPG|thumb|right|250px|Латин телендә «Табиплыҡ ғилеме ҡанундары» китабы]] * Фәнни хеҙмәттәре араһында иң билдәлеһе — 5 томдан торған «Табиплыҡ ғилеме ҡанундары» («Китаб әл-Ҡанун фи-т-тибб»). Был хеҙмәттә ғалим тарихта беренсе булып медицина фәнен системаға килтерә, ошо өлкәләге төрлө мистик уйҙырмаларҙы тәнҡитләй. Был хеҙмәтендә Ибн Сина ауырыуҙарҙың күҙгә күренмәҫ ваҡ йән эйәләре арҡаһында башланыуы тураһындағы фаразын әйтә. Ул беренсе булып сәсәктең йоғошлолоғон асыҡлай, {{comment|ваба|холера}} менән {{comment|тағун|чума}} араһындағы айырманы аңлата, {{comment|махау|проказа}} ауырыуын тасуирлай, башҡа бик күп сирҙәрҙе өйрәнә. Был хеҙмәтендә ул медицинаның теоретик нигеҙҙәрен бәйән итә, төрлө ауырыуҙарҙың теүәл һәм тулы клиник билдәләрен һүрәтләй. XII—XVII быуаттарҙа Европа илдәрендә табиптарҙы әлеге китап буйынса әҙерләйҙәр. «Табиплыҡ ғилеме ҡанундары» латин теленә күп тапҡырҙар тәржемә ителә. Китаптың биш томының икеһе дарыу үләндәрен тасуирлауға, уларҙы әҙерләү һәм ҡулланыу ысулдарын аңлатыуға бағышланған. «Табиплыҡ ғилеме ҡанундары»нда һүрәтләнгән 2600 дарыуҙың 1400-ө үҫемлектәрҙән алынған<ref name="БФС">{{книга|автор=Блинова К. Ф. и др.|часть=|заглавие=Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu|ответственный=Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева|место={{М}}|издательство=Высш. шк.|год=1990|страницы=267|isbn=5-06-000085-0}}</ref><ref>[http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Avicenna.html Абу Али Ибн Сина (Авиценна) — Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806014822/http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Avicenna.html |date=2017-08-06 }}</ref>. * «Дарыу саралары» («Әл-Әдвиәт әл ҡәлбиә») — Хамаданға беренсе сәфәрендә яҙылған. Ул йөрәк ауырыуҙарына арналған. * «Хаталарҙы төҙәтеү һәм иҫкәртеү юлы менән төрлө әмәлиәттәрҙе зарарһыҙландырыу» («Дафъ әл-мазарр әл көллиә ән әл-әбдүн әл инсания би-тадорик әнбүъ хата ән-тәдбир»). * «Шараптың файҙаһы һәм зыяны тураһында» («Сиөсәт әл-бадан вә фазуил әш-шараб вә манүфиғиһ вә мазуриһ») — Ибн Синаның иң ҡыҫҡа трактаты. * «Медицина тураһында поэма» («Урджуса фит-тиб»). * «Пульс тураһында трактат» («Рисаләйи нәбзийә»). * «Сәйәхәтселәр өсөн саралар» («Фи тәдбир әл-мосафирин»). * «Енси көс тураһында трактат» («Рисалә фил-л-бох») — енси ауырыуҙарҙы диагностикалау, иҫкәртеү һәм дауалау тураһында. * «Һеркәле бал тураһында трактат» («Рисалә фи-с-сиканджубин») — төрлө сырхауҙарҙы дауалау өсөн аш һеркәһе менән балды ниндәй нисбәттә ҡушыу һәм ҡулланыу тураһында. * «{{comment|Быуын сәскә|цикорий}} тураһында трактат» («Рисалә фил-һиндаба»). * «Ҡан ағыҙыу өсөн ҡан тамырҙары» («Рисалә фил-урук әл-мәфсүдә»). * «Рисалә-йи жүдиә» — ҡолаҡты, ашҡаҙанды, теште дауалау тураһында. Унда гигиена мәсьәләләре лә ҡарала. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр уның авторы Әбүғәлисина булыуына ҡарата шик белдерә. ==== Һауыҡтырыу күнекмәләре ==== Ибн Сина физик күнекмәләрҙең әһәмиәте тураһында яҙған. Физик күнекмәләргә биргән билдәләмәһе — тигеҙ, тәрән һулыш алыуға килтергән ирекле хәрәкәттәр. Уның раҫлауынса, кеше самаһын белеп һәм даими физик күнегеүҙәр менән шөғөлләнеп торһа, ул дауаланыуға ла, дарыуҙарға ла мохтаж булмай. Хәрәкәт күнекмәләрен туҡтатһа, ул сырхай башлай. Физик күнегеүҙәр мускулдарҙы, тарамыштарҙы, нервыларҙы нығыта. Хәрәкәтләнгәндә йәште лә, сәләмәтлек торошон да иҫәпкә алырға ҡуша. Һылау, һыуыҡ һәм эҫе һыу ярҙамында сынығыу тураһында ла ыңғай фекерҙәр әйтә. === Химия === Химия өлкәһендә Ибн Сина эфир майҙарын ҡыуҙырыу ғәмәлен аса. Тоҙ кислотаһын, көкөрт кислотаһын, азот кислотаһын, калий һәм натрий гидроксидтарын ала белә. === Астрономия === Астрономияла Ибн Сина [[Аристотель|Аристотелдең]] «йондоҙҙар Ҡояш яҡтыһын сағылдыра» тигән фекерен тәнҡитләй һәм йондоҙҙар үҙ яҡтыһы менән яҡтыра тип раҫлай, әммә планеталар ҙа яҡтыра тип уйлай.<ref>{{Cite journal|title=The phases of venus before 1610|url=https://archive.org/details/sim_studies-in-history-and-philosophy-of-science_1987-03_18_1/page/81|first=Roger|last=Ariew|journal=Studies in History and Philosophy of Science Part A|volume=18|issue=1|date=March 1987|pages=81–92|doi=10.1016/0039-3681(87)90012-4}}</ref> 1032 йылдың 24 майында Сулпандың Ҡояш дискыһы буйлап үтеүен күҙәткәнлеге тураһында әйтә. Ләкин хәҙерге ғалимдар уның нәҡ ошо ваҡытта һәм ошо урында был күренеште күҙәткәнлегенә шик белдерә. <ref>{{Cite journal|title=Some Medieval Reports of Venus and Mercury Transits|author=Goldstein, Bernard R.|journal=Centaurus|volume=14|issue=1|year=1969|pages=49–59|publisher=[[John Wiley & Sons]]|postscript=|doi=10.1111/j.1600-0498.1969.tb00135.x|bibcode=1969Cent...14...49G}}</ref> Был күҙәтеүен ул Сулпандың Ергә Ҡояшҡа ҡарағанда ҡайһы берҙә булһа ла яҡыныраҡ булыуын иҫбатлау өсөн файҙалана.<ref>{{Cite book|title=Ibn Sīnā: Abū ʿAlī al‐Ḥusayn ibn ʿAbdallāh ibn Sīnā|author=Sally P. Ragep|editor=Thomas Hockey|encyclopedia=The Biographical Encyclopedia of Astronomers|publisher=[[Springer Science+Business Media]]|year=2007|pages=570–572|postscript=}}</ref> Гурганда булғанда был ҡаланың ҡайһы географик оҙонлоҡта ятыуын асыҡлау тураһында трактат яҙа. «Күҙәтеү ҡорамалын яһаған саҡта башҡа ысулдарға ҡарағанда өҫтөнлөрәк булған бер ысул тураһындағы китап»та Ибн Сина үҙе уйлап тапҡан бер ҡорамалды һүрәтләй, ул ҡорамал астролябияны алмаштырырға тейеш була; был ҡорамалда үлсәүҙәрҙе аныҡлау өсөн беренсе тапҡыр нониус принцибы ҡулланыла. === Философия === [[Файл:Avicenna Mausoleum interior.jpg|мини|250px|Әбүғәлисина маҙары эске яҡтан, Хәмәдан, Иран]] [[Аристотель]] хеҙмәттәрен өйрәнә. Уның метафизикаһына төшөнөү өсөн Әбүғәлисинаға Әл-Фараби хеҙмәттәрен дә ныҡлап өйрәнергә тура килә. Аристотель тәғлимәтенең барлыҡ нескәлектәренә фәҡәт «икенсе уҡытыусының», йәғни Фарабиҙың, аңлатмалары аша ғына ирешә. Боронғо грек философы [[Платон]] һәм ғәрәп ғалимы әл-Фараби хеҙмәттәрендә сағылыш тапҡан неоплатонсылыҡ менән бәйләп, Көнсығыш аристотелизмы принциптарын эшләй. Үҙенең төп хеҙмәттәрендә («Һауыҡтырыу китабы», «Күрһәтмәләр һәм өгөтләүҙәр китабы», «Белемдәр китабы») Ибн Сина донъя ваҡытҡа бәйле рәүештә барлыҡҡа килгән тигән фекерҙе кире ҡаға, донъя — Аллаһтың ваҡытҡа бәйһеҙ эманацияһы ул, был эманациянан иерархик тәртиптә аңдар, йәндәр һәм тәндәр барлыҡҡа килгән, тип аңлата. Политеизм менән килешкән неоплатонсыларҙан айырмалы, ул — ҡәтғи монотеист, әмма шулай ҙа сөнни дин белгестәре уны бидғәтселектә (мәҫәлән, донъяның яратылмауына ышаныу донъяның барлыҡҡа китерелеүе тураһындағы тезисҡа ҡаршы килә) ғәйепләй. Ибн Сина әл-Ғазалиҙың «Философтарҙы инҡар итеү» хеҙмәтендә киҫкен тәнҡитләнә. Әбүғәлисина ғәҙеллек, выждан, тыйнаҡлыҡ, игелек, яманлыҡ, яуызлыҡ категориялары буйынса үҙенең ҡараштарын белдерә. Ибн Синаның ғилми хеҙмәттәре бөтә донъяла билдәлелек яулай. === Психология === Ибн Сина кешенең темпераменты һәм характеры тураһында үҙ тәғлимәтен эшләй. Уға ярашлы, кешенең холҡо дүрт ябай төргә бүленә: ҡыҙыу, һалҡын, еүеш һәм ҡоро (хәҙерге психологиялағы дүрт темпераментҡа тап килә). Был холоҡтар тотороҡло булмай, улар эске һәм тышҡы шарттар йоғонтоһо аҫтында үҙгәртеп торорға мөмкин. Организмда булған шыйыҡлыҡтарҙағы үҙгәрештәр кешенең холҡон төрлөсәгә үҙгәртә ала. Ябай төрҙәрҙән тыш, Ибн Сина дүрт ҡатмарлы холоҡ булыуы тураһында ла белдерә. Быныһы организмдағы дүрт төрлө шыйыҡлыҡтың (ҡан, лайла, һары һәм ҡара үт һуты) ҡайһыһы өҫтөнлөк алыуына бәйле.<ref>''Псядло Э. М.'' Темперамент и характер в истории медицины и психологии: Учебно-справочное пособие. — Одесса: Наука и техника, 2007. — С.19. — ISBN 978-966-8335-56-3</ref> == Әҙәби ижады == Ибн Синаның [[ғәрәп теле|ғәрәп]] һәм [[фарсы теле|фарсы]] телдәрендә яҙылған аҙ һанлы шиғырҙары һаҡланған. Аристотелдең «Поэтика»һын шәрехләп, ул үҙен әҙәбиәт теоретигы итеп тә таныта. Классик фарсы әҙәбиәтен формалаштырыуға ҙур йоғонто яһай. Етди ғилми хеҙмәттәренең күпселеген Ибн Сина дүрт юллыҡтарҙан торған поэма рәүешендә яҙған. Мәҫәлән, «Мөхәббәт тураһында трактат», «Ҡоштар тураһында трактат» һәм башҡалар. Уның шулай уҡ лирик шиғри әҫәрҙәре — дүрт юллыҡтары һәм робағиҙары ла — билдәле. : {{cquote|<big>'''از قعر گل سیاه تا اوج زحل''' </big><br> '''کردم همه مشکلات گیتی را حل '''<br> '''بیرون جستم زقید هر مکر و حیل '''<br> '''هر بند گشاده شد مگر بند اجل '''<br>''''''<br> Ҡара тупраҡтан күк есемдәренә тиклем <br> Аҡыллы һүҙҙәрҙең вә ғәмәлдәрҙең хикмәтен астым.<br> Мәкерҙән ҡастым, бар төйөндәрҙе систем,<br> Тик әжәл төйөнөн генә һүтә алманым.<br>}} Ибн Синаның төп әҙәби әҫәрҙәре — «Хай ибн Якзан» тигән фәлсәфәүи повесть-аллегория, «Ҡош», «Саламан һәм Әбсәл» поэмалары. Был әҫәрҙәр ғәрәп, иран һәм төрки телле әҙәбиәттәргә ҙур йоғонто яһай, мәҫәлән, XII быуат иран шиғриәте классигы [[Ғүмәр Хәйәм]] Ибн Синаны үҙенең остазы тип атай.<ref name="boltaev">Болтаев М. Н. Абу Али ибн Сина — великий мыслитель, учёный энциклопедист средневекового Востока — М.: Сампо, 2002. — 400 с. — ISBN 5-8071-0005-0</ref>. ''Совет осоронда баҫылған китаптары'' * {{книга|автор= Ибн Сина.|заглавие= Даниш-намэ. Книга знания|место= [[Сталинабад]]|год= 1957}} * {{книга|автор= Ибн Сина.|заглавие= Канон врачебной науки : В 5 т|место= Ташкент|год= 1956-1960}} * {{книга|автор= Ибн Сина.|заглавие= Математические главы «Книги знания»|место= Душанбе|год= 1967}} * {{книга|автор= Ибн Сина.|заглавие= Послание о любви|место= Тбилиси|издательство= Мецниереба|год= 1976}} * {{книга|автор= Ибн Сина.|заглавие= Избранное|место= М.|издательство= Книга|год= 1980}} * {{книга|автор= Ибн Сина.|заглавие= Избранные философские произведения|место= М.|издательство= Наука|год= 1980}} * {{книга|автор= Аль-Бируни, Ибн-Сина.|заглавие= Переписка|место= Таш­кент|издательство= Фан|год= 1973}} === Музыка === Ибн Сина музыка теорияһы өлкәһендә лә уңышлы эшләй. Музыка буйынса эштәре энциклопедик хеҙмәттәренең өлөшө булып тора: * «Һауығыу китабы»нда — «Музыка тураһында фән тупланмаһы»; * «Ҡотолоу китабы»нда — «Музыка тураһында ҡыҫҡаса бәйән»; * «Белемдәр китабы»нда — музыка тураһындағы киҫәк. Теория йәһәтенән Ибн Сина, Урта быуаттарҙа ҡабул ителгәнсә, музыканы математик фәндәргә индерә. Ул уны тауыштарҙың бер-береһенә нисбәтен өйрәнә торған һәм композиция төҙөү ҡағиҙәләрен булдырыу маҡсатын ҡуйған фән тип атай<ref name="csu">''Иванова Л.'' Ибн Сина (Авиценна) в зеркале музыки. Некоторые музыкально-теоретические взгляды Ибн Сины. Воззрения Ибн Сины в области музыкальной теории. // Вестник Челябинского государственного университета, 2007 [http://scholar.googleusercontent.com/scholar?q=cache:5xt_IbV3zOkJ:scholar.google.com/+Авиценна&hl=uk&as_sdt=0,5&as_vis=1 link]</ref>. [[Пифагор]] тәғлимәтенән сығып, музыка һандарға буйһона һәм улар менән тығыҙ бәйләнештә тора, тип иҫәпләй<ref name="boltaev" />. Ибн Сина тарихта беренсе булып музыка тарихына етди нигеҙ һала, музыканы [[математика]] ғына түгел, социология, [[психология]], поэтика, [[этика]] һәм физиология күҙлегенән дә тикшерә<ref name="csu" />. Ибн Сина Әл-Фараби менән берлектә музыка ҡоралдары тураһындағы фәнде нигеҙләй, был фән артабан күпкә һуңыраҡ осорҙа [[Европа]]ла үҫеш ала. Ул музыка ҡоралдары типтарының ентекле классификацияһын эшләй, уларҙың төҙөлөшөн аңлата. «Белемдәр китабы»ның алтынсы киҫәгендә бөтә музыка ҡоралдарының да тиерлек атамалары һәм һүрәтләнеше бирелә. Әл-Фараби менән Ибн Синаның музыка ҡоралдарын өйрәнеү буйынса хеҙмәттәре музыка ҡоралдары ғилемен музыка фәненең махсус өлкәһе итеп айырыуға башланғыс һала. Бөйөк ғалим Урта Азияла киң таралған сиртмә музыка ҡоралын — гиджакты уйлап таба. == Хәтер == [[Файл:TajikistanP17-20Somoni-1999(2000)-donatedsb f.jpg|мини|260px|20 Ибн Сина портреты төшөрөлгән тажик аҡсаһы сомони]] * Уның хөрмәтенә [[Карл Линней]] акантлылар ғаиләһенә ҡараған төрҙө авиценния тип атай. * Тажикстанда уның исеме Тажик дәүләт медицина университетына һәм элек Ленин сусағы тигән атама менән билдәле булған сусаҡҡа бирелә. * [[Дүшәмбе|Дүшәмбе ҡалаһындағы]] майҙанға исеме бирелгән һәм һәйкәл ҡуйылған (скульпторы — [[әзербайжан]] скульпторы Омар Эльдаров). * Үзбәкстандағы Афшана ауылында Әбү Али ибн Сина музейы бар. * Бохарала 1990 йылда Әбү Али ибн Сина исемендәге медицина институты асыла. * [[Рига]]ла Гайльэзерс дауахана комплексының паркына 2006 йылда скульптор Жалаледдин Миртаджиев эшләгән һәйкәл ҡуйыла. * Айҙағы кратерға Ибн Сина исеме ҡушыла. * Кардиограммаларҙы һәм һөт биҙҙәренең рентген һүрәттәрен автоматик тикшерә торған [[IBM]] программаһына Авиценна (Avicenna) тигән исем бирелә<ref>[https://www.technologyreview.com/s/600706/ibms-automated-radiologist-can-read-images-and-medical-records/ IBMs automated radiologist can read images and medical records]</ref>. Ибн Сина исемендәге урамдар: * [[Сәмәрҡәнд]]тә * Бохарала * [http://maps.google.com/maps/place?q=улица+Ибн+Сино,+Учкурган,+Наманганская+область,+Узбекистан&hl=ru&ie=UTF8&ftid=0x38bcad4122686647:0xb8a0edecd2016715 Ибн Сино урамы] Өс-Ҡурғанда, Үзбәкстан * [http://maps.google.com/maps/place?ftid=0x40e09995a29a33f7:0x4896dd12ac7b38cb&q=улица+Авиценны,+Донецк,+Донецкая+область,+Украина&hl=ru&ved=0CAwQ-gswAA&sa=X&ei=VuhlT53wNJHOswbK--yKBg Украинаның Донецк ҡалаһында] * Усть-Каменогорскиҙа бар. <center><gallery> İbni Sina Heykeli Ankara.JPG|[[Анкара]]ла Ибн Сина һәйкәле |[[Дүшәмбе]]лә Тажикстан Милли китапханаһы алдында Ибн Сина бюсы |Дүшәмбелә Ибн Сина һәйкәле Памятник Авиценне.JPG|Хамаданда Ибн Сина һәйкәле </gallery></center> === Нәфис әҙәбиәттә === * «Әбүгалисина» — татар телендә Ибн Сина тураһында Ҡәйүм Насыриҙың повесть-әкиәте<ref>[http://www.biblus.ru/Default.aspx?book=38a278a7 Абугалисина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721141753/http://www.biblus.ru/Default.aspx?book=38a278a7 |date=2015-07-21 }}</ref><ref>[http://www.libex.ru/detail/book578550.html Насыйри, Каюм Абугалисина]</ref>. * Ной Гордондың «The Physician» тигән романында (1988) мәшһүр Ибн Синаның үҙенән медицинаға өйрәнергә тырышҡан йәш егет тарихы һөйләнелә. * [[2011 йыл]]да испан яҙыусыһы Эсекьель Теодоро «Әбүғәлисинаның ҡулъяҙмаһы» («El Manuscrito de Avicena») тигән роман баҫтыра. === Кинематографта === * «Авиценна» фильмы (1956), режиссёры Камил Ярматов<ref>{{Imdb title|0312400|Avitsenna}}</ref>. * «Даһиҙың йәшлеге» фильмы (1982), Үзбәкфильм һәм Тажикфильм киностудиялары тарафынан төшөрөлгән, Ибн Синаның балалыҡ һәм йәшлек йылдарына бағышланған. Фильмдың режиссёры Эльёр Ишмөхәмәтов<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=dDZ5S__Bg0s Фильм «Юность гения»] на сайте [[youtube]].</ref>. * 2013 йылда Филипп Штёльцлдең Н. Гордон китабы буйынса төшөрөлгән «Табип: Әбүғәлисинаның шәкерте» («The Physician») тигән фильмы сыҡты. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{статья|автор= Ахадова М. А.|заглавие= Арифметическая часть «Книги знания» Ибн Сины. Геометрическая часть «Книги знания» Ибн Сины|издание= Учёные записки Бухарского госпединститута|номер= 12|год= 1964}} * {{книга|автор= Джибладзе Г. Н.|заглавие= Системы Авицены: Абу Али Ибн-Сина. Экзотерический очерк. (Некоторые обобщения и материалы)|место= Тбилиси|год= 1986}} * {{книга|автор= Диноршоев М.|заглавие= Натурфилософия Ибн Сины|место= Душанбе|год= 1985}} * {{книга|автор= Завадовский Ю. Н.|заглавие= Абу Али Ибн Сина: Жизнь и творчество|место= Душанбе|год= 1980}} * {{статья|автор= Лютер И. О.|заглавие= Метафизика Ибн Сины: угол — отношение, качество, положение или всё-таки количество?|издание= Историко-математические исследования|номер= 8(43)|год= 2003|страницы= 278—302}} * {{книга|автор= [[Петров, Борис Дмитриевич|Петров Б. Д.]]|заглавие= Ибн Сина (Авиценна)|место= М.|издательство= Медицина|год= 1980}} * {{книга|автор= Сагадеев А. В.|заглавие= Ибн Сина (Авиценна)|место= М.|год= 1985}} * {{книга|автор= Шидфар Б. Я.|заглавие= Ибн Сина|место= М.|год= 1981}} * {{книга|автор= Gardet L.|заглавие= La pense religieuse d Avicenne (Ibn Sina)|место= Paris|год= 1951}} * {{книга|автор= Morewedge P.|заглавие= The metaphysica of Avicenna|место= London|год= 1973}} * {{книга|автор= Nasr S.H.|заглавие= Three Muslim Sages. Avicenna. — Suhrawardi — lbn Arabi|место= Cambridge (Mass.)|год= 1964}} * ''Диноршоев М.'' Натурфилософия Ибн-Сины. — Душанбе, 1985; * ''Goodman L. E.'' Avincenna. L.-N.Y., 1992. * {{ВТ-ЭСБЕ|Авиценна}} * {{ВТ-ЕЭБЕ|Сина, Абу-Али ибн-Хусейн ибн-Абдалла ибн-}} * ''Фролова Ε. A.'' [http://iph.ras.ru/elib/1156.html Ибн Сина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140617153334/http://iph.ras.ru/elib/1156.html |date=2014-06-17 }} // [[Новая философская энциклопедия]]: в 4 т. / [[Институт философии РАН|Ин-т философии РАН]]; Нац. обществ.-науч. фонд; Предс. научно-ред. совета [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В. С. Стёпин]]. — М.: «[[Мысль (издательство)|Мысль]]», 2000—2001. — ISBN 5-244-00961-3. 2-е изд., испр. и допол. — М.: «[[Мысль (издательство)|Мысль]]», 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9. * ''[[Шидфар, Бетси Яковлевна|Шидфар Б. Я.]]'' Ибн-Сина. — {{М.}}: «[[Наука (издательство)|Наука]]», 1981. — 184 с. == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.echo.msk.ru/programs/vsetak/50324/ ''Авиценна''. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»] * [http://www.avicenna-sina.narod.ru/ Авиценна — биография, поэзия, труды о медицине] * [http://www.iranica.com/articles/avicenna-index Avicenna (Encyclopædia Iranica)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406231524/https://www.iranica.com/articles/avicenna-index |date=2016-04-06 }} {{Библиоинформация}} [[Категория:Урта быуат Көнсығышы астрономдары]] [[Категория:Урта быуат Көнсығышы математиктары]] [[Категория:Урта быуат Көнсығышы механиктары]] [[Категория:XI быуат механиктары]] [[Категория:Урта быуат көнсығышы физиктары]] [[Категория:XI быуат физиктары]] [[Категория:Урта быуат Көнсығышы философтары]] [[Категория:Шәхестәр:Бохара]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Гыйззәтов К. Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек. — Казан. Мәфариф. 2002. ISBN 5-7761-1122-6 == Һылтанмалар == {{commonscat|Avicenna}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Авиценна}} * {{ВТ-ЕЭБЕ|Сина, Абу-Али ибн-Хусейн ибн-Абдалла ибн-}} * [http://iph.ras.ru/elib/1156.html Статья «Ибн Сина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140617153334/http://iph.ras.ru/elib/1156.html |date=2014-06-17 }} в Новой Философской энциклопедии на сайте ИФРАН * [http://tatarile.org/maglumat/ Татар энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207140810/http://tatarile.org/maglumat |date=2013-12-07 }}{{Ref-tt}} [[Категория:Үзбәкстанда тыуғандар]] [[Категория:Иранда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]] [[Категория:XI быуат астрономдары]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:XI быуат математиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса физиктар]] [[Категория:Ислам философтары]] [[Категория:XI быуат философтары]] [[Категория:Фарсы шағирҙары]] [[Категория:XI быуат шағирҙары]] [[Категория:«Илаһи комедия» персонаждары]] [[Категория:Һаулыҡ]] kkrjx6pa5awnq3bdx49m3vqhvkuzdm6 0 6863 1303061 1302628 2026-08-20T21:55:58Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303061 wikitext text/x-wiki [[Файл:Begin CEST.svg|thumb|right|200px|'''Яҙ көнө:''' ҡышҡы выҡыттан йәйгегә күсеү]] [[Файл:End CEST.svg|thumb|right|200px|'''Көҙ көнө:''' йәйге выҡыттан ҡышҡыға күсеү]] '''Йәйге ваҡыт''' ({{lang-ru|летнее время}}, {{lang-en|daylight saving time}}) — билдәле [[сәғәт бүлкәте]]ндә ҡабул ителгән ваҡыттан 1 [[сәғәт]] алға күсерелгән ваҡыт. Күп илдәрҙә өй-урамдарҙы яҡтыртыуға тотонолған [[электр энергияһы]]н экономиялау өсөн [[йәй]]ен индерелә. Көҙ көнө ваҡыт [[ҡышҡы ваҡыт]]ҡа кире күсерелә. Күпселек илдәрҙә ҡышҡы ваҡыт һәр ваҡыт бүлкәтенең [[астрономик ваҡыт]]ына тап килә; әммә [[Рәсәй]]ҙең күпселек төбәктәрендә ҡышҡы ваҡыт бүлкәт ваҡытынан бер сәғәт алда килә; шуға ярашлы йәйге ваҡыт бүлкәт ваҡытынан 2 сәғәткә алда килә. Мәҫәлән, йәй көнө беҙ иртәнге сәғәт етелә торһаҡ, бүлкәт ваҡыты менән сәғәт биш була. Бының сәбәбе — илебеҙҙең тарихында: [[СССР]]-ҙа һәм Рәсәйҙә йәйге ваҡыт ике тапҡыр индерелде (түбәндә «Рәсәй» секцияһында ҡарағыҙ). Рәсәйҙә 2011 йылғаса ваҡыт йәйгегә марттың һуңғы йәкшәмбеһендә төнгө икелә индерелеп килде: ваҡыт бер сәғәт алға күсерелде. Ҡышҡыға ваҡыт октябрҙең һуңғы йәкшәмбеһендә төнгө сәғәт өстә күсерелә ине. 2011 йылдың февралендә [[Рәсәй Президенты]] [[Медведев Дмитрий Анатолий улы|Дмитрий Медведев]] йәйге ваҡытҡа күсеүҙе туҡтатыу тураһында ҡарар ҡабул итте<ref>[http://www.interfax.ru/society/txt.asp?id=176659 ''Интерфакс'' агентлығы баҫтырып сығарған яңылыҡ]</ref>. == Тарих == [[Файл:Clepsydra-Diagram-Fancy.jpeg|thumb|right|150px|Ошо боронғо [[һыу сәғәте]] йылдың һәр көнө өсөн сәғәт оҙонлоғон күрһәтә.]] Ҡайһы бер боронғо цивилизацияларҙа тәүлектең яҡты ваҡыты, оҙонлоғона ҡарамаҫтан, 12 тигеҙ сәғәткә бүленгән булған. Һөҙөмтәлә, йәй көнө бер үк көндөҙгө сәғәт оҙонораҡ, ә ҡышҡы сәғәт ҡыҫҡараҡ булған<ref>{{cite journal |title= Daylight saving in ancient Rome |url= https://archive.org/details/sim_classical-journal_1918-03_13_6/page/450 |author= [[:en:Berthold Ullman|B.L. Ullman]] |journal= The Classical Journal |volume=13 |issue=6 |pages=450–451 |year=1918}}</ref>. Мәҫәлән, [[Боронғо Рим]]да ҡулланылған һыу сәғәтендә йылдың төрлө айҙары өсөн төрлө шкала булдырылған булған. [[Рим]]дың киңлегендә көн тыуғандан иҫәпләнгән өсөнсө сәғәт ҡышҡы [[ҡояш торошо]]нда хәҙерге ваҡыт менән 09:02-лә башланып 44 минут һуҙылһа, йәйге ҡояш торошонда хәҙерге ваҡыт менән 06:58-ҙә башланып 75 минут һуҙылған<ref>{{cite book |title= Daily Life in Ancient Rome: The People and the City at the Height of the Empire |url= https://archive.org/details/dailylifeinancie00carc_0 |author= [[:en:Jérôme Carcopino|Jérôme Carcopino]] |publisher= Yale University Press |chapter= The days and hours of the Roman calendar |isbn=0-300-00031-6 |year=1968}}</ref>. [[Урта быуаттар|Урта быуат]] дәүерендә тигеҙ оҙонлоҡло сәғәт системаһы өҫтөнлөк алған; бынан һуң ваҡыт һәр миҙгелдә бер төрлө үлсәнгән. [[Рәсем:Franklin-Benjamin-LOC-head.jpeg|thumb|upright=0.7|left|150px| [[Бенджамин Франклин]] таңда пушканан туп атып, [[Париж]]да тороусы бар халыҡты уятырға тәҡдим иткән.]] [[1784]] йылдың [[26 апрель|26 апрелендә]] [[Франция]]ла [[АҠШ]]-ның илсеһе булып хеҙмәт иткән [[Бенджамин Франклин]] аноним хатында, [[Париж]]да тороусы кешеләр май шәмдәрен аҙыраҡ тотонһон өсөн таңда иртәрәк торһондар, тигән тәҡдим индергән. Был хатта ул шулай уҡ ошондай сатирик тәҡдимдәр биргән: тәҙрә ҡапҡастарына һалым һалыу, май шәмдәрен рационлау, һәм таңда ҡалала торған халыҡты пушканан туп атып һәм сиркәү ҡыңғырауҙарын һуғып уятыу. 20-се марттан 20-се сентябргә хәтлем осорҙо бөтөнләй май шәм яндырмай сығып була, тип һанаған Рузвельт; ошолай йылыҡ яндырылған шәмдәрҙең яртыһын экономлап була, тип уйлаған ул. [[Файл:George-Vernon-Hudson-RSNZ.jpeg|thumb|right|150px|[[Хадсон, Джордж Вернон|Дж. В. Хадсон]] 1895 йылда хәҙерге йәйге ваҡыт системаһын тәҡдим итә.]] Хәҙерге йәйге ваҡыт системаһын беренсе булып [[Хадсон, Джордж Вернон|Джордж Вернон Хадсон]], [[Яңы Зеландия]] [[энтомология|энтомологы]] тәҡдим итә. Джодж Хадсондың эше сменалы булған, буш ваҡытында ул бөжәктәр коллекцияһын йыйыу менән мауыҡҡан һәм өҫтәмә көндөҙгө яҡтылыҡты юғары баһалаған<ref name=DNZB-Hudson>{{cite web |author= George Gibbs |title= Hudson, George Vernon 1867–1946 |work= Dictionary of New Zealand Biography |date=2007-06-22 |url=http://www.dnzb.govt.nz/dnzb/default.asp?Find_Quick.asp?PersonEssay=3H42 |accessdate=2009-04-03}}</ref>. [[1895]] йылда Хадсон көндөҙгө яҡтылыҡты бәрәкәт файҙаланыу өсөн ваҡытты 2 сәғәт алға күсерегә тәҡдим иткән. Ғилми берләшмәлә был тәҡдим ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырған, Хадсондың был турала хаты ғилми журналда баҫтырылған<ref>{{cite journal |author= G. V. Hudson |title= On seasonal time |journal=Transactions and Proceedings of the New Zealand Institute |year=1898 |volume=31 |pages=577–588 |url=http://rsnz.natlib.govt.nz/volume/rsnz_31/rsnz_31_00_008570.html}}</ref>. [[Уильям Уиллет]], [[Бөйөк Британия]]ла йәшәгән күренекле төҙөүсе һәм асыҡ һауала йәшәргә яратыусы, шулай уҡ йәйге ваҡыт индерергә тәҡдим итеүселәрҙең береһе булған. Йәйге бер таңда иртә тороп, ҡояш иһә күптән ҡалҡҡанын, ә [[Лондон]] халҡы һаман йоҡлап ятҡанын күргән. Уиллет шулай [[гольф]] уйыны менән мауыҡҡан, әммә киске эңерҙә уйнарға яратмаған. [[1907]]-се йылда Бөйөк Британияның бер гәзитендә уның был турала «Көндөҙгө яҡтылыҡты бушҡа ебәрәбеҙ» тигән мәҡәләһе сыҡҡан. Унда ул ошолай тәҡдим биргән: апрелдең һәр йәкшәмбе көнөндә ваҡытты 20 минут алға күсерегә (барлығы ваҡыт 80 минут алға күсерелә), сентябрҙә иһә сәғәтте кире күсерергә. Үҙенең үлеменә тиклем Уиллет үҙ тәҡдимен Бөйөк Британияла уңышһыҙ алға һөрөп маташҡан. [[Файл:Daylight savings.jpg|thumb|left|200px|[[1918]] йылда ваҡытты беренсе тапҡыр йәйгегә күсереү<ref>[http://www.flickr.com/photos/mr_mayer/2880803397/in/photostream/ The Ohio Clock on Flickr — Photo Sharing]</ref> , [[Капитолий (Вашингтон)]], АҠШ.]] Европала беренсе булып Уиллеттың тәҡдимен [[Германия]] файҙаланған. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда был илдә яндырылған күмерҙе экономлау өсөн, [[1916]] йылдың [[30 fghtkm|30 апрелендә]] Германияла йәйге ваҡыт индерелә башлай; тиҙҙән был илдең союздаштары ла быға ҡушыла. Бер нисә йыл эсендә, был практиканың файҙаһын күреп, Европаның күпселек илдәре лә ваҡытты йәйгегә бер сәғәт алға күсерә башлай. [[Рәсәй]] 1917-се йылда, ә [[АҠШ]] — 1918 ҡушыла. [[Рәсем:Victory-Cigar-Congress-Passes-DST.jpeg|thumb|right|150px| alt=Poster titled «VICTORY! CONGRESS PASSES DAYLIGHT SAVING BILL» showing Uncle Sam turning a clock to daylight saving time as a clock-headed figure throws his hat in the air. The clock face of the figure reads «ONE HOUR OF EXTRA DAYLIGHT». The bottom caption says «Get Your Hoe Ready!»|АҠШ-ла ваҡытты йәйгегә күсерергә өгөтләгән плакат.]] Күп илдәрҙә йәйгегә ваҡытты күсерергә өндәгән плакаттар сыға башлай; улар кешеләрҙең патриотлыҡ хистәренә йоғонто яһай. Беренсе донъя һуғышы 1918 йылда тамамланғас, Германияла йәйгегә ваҡытты күсереүҙән баш тарталар; был илдә йәйге ваҡыт ҡабат 1940 йылда, [[Өсөнсө Рейх]] хакимлығы ваҡытында индерелә. [[1945]] йылда һуғыш бөткәс был практика туҡтатыла, [[1949]] йылда ([[ФРГ]]-ла) һәм [[1950]] йылда ([[ГДР]]-ҙа) ҡайтанан индерелә. [[АҠШ]] йәйге ваҡыттан 1919-сы йылда баш тарта, [[1941]] йылда уны ҡабат индерә, һуғыш бөткәс уны туҡтатып тора, һәм [[1974]] йылда йәнә индерә. [[Япония]]ла йәйге ваҡыт [[1946]] йылда илде баҫып алған АҠШ хакимиәте тарафынан индерелә, [[1952]] йылда бөтөрөлә. == Хәҙерге хәлдәр торошо == Хәҙерге ваҡытта йәйге ваҡытҡа 76 ил (шул иҫәптән 10 илдең ҡайһы бер төбәктәре генә) күсеп тора<ref>Тулы статистиканы [http://www.timeanddate.com/time/dst2008.html ошонда] ҡарағыҙ</ref>. 128 илдә йәйге ваҡыт ҡулланылмай. [[Төньяҡ ярымшар]]ҙа йәйге ваҡыт [[АҠШ]]-ла, [[Канада]]ла, [[Европа]] илдәрендә, [[Рәсәй]]ҙең бар территорияһында ҡулланыла. [[Төньяҡ ярымшар]]ҙа йәйге ваҡыт [[Австралия]]ла, [[Яңы Зеландия]]ла, [[Парагвай]]ҙа, [[Бразилия]]ла, [[Аргентина]]ла, [[Чили]]ҙа ҡулланыла. [[Япония]], [[Ҡытай]], [[Һиндостан]], [[Сингапур]] һәм шулай уҡ [[СССР]]-ҙың элекке ҡайһы бер республикалары ([[Үзбәкстан]], [[Тажикстан]], [[Төрөкмәнстан]], [[Грузия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]]) йәйге ваҡыттан баш тарттылар. Күп илдәрҙә йәйге ваҡытты ғәмәлдә ҡалдырыу-ҡалдырмау тураһында ҡыҙыу бәхәс бара. [[энергетика|Энергетиктар]], спорт кейеме һәм кәрәк-яраҡтары етештереүселәр һәм сауҙа селтәрҙәре уға ыңғай килһә, [[һаулыҡ һаҡлау]], [[транспорт]] эшмәкәрҙәре һәм фермерҙар ҡаршы килә. Европала [[2002]]-се йылға хәтлем (хәҙерге Рәсәйҙә һымаҡ) ваҡыт йәйгегә марттың һуңғы йәкшәмбеһендә төнгө сәғәт 2:00-лә индерелгән — ваҡыт 1 сәғәт алға күсерелгән. Октябрҙең һуңғы йәкшәмбеһендә төнгө сәғәт 3:00-тә ваҡыт ҡышҡыға 1 сәғәт артҡа күсерелгән. 2002-се йылдан башлап, Европала ваҡыт йәйгегә [[Гринвич ваҡыты|Гринвич]] буйынса сәғәт 01:00-ҙә күсерелә. == Рәсәй == Рәсәйҙә йәйге ваҡытты тәүге тапҡыр [[1917]] йылда [[Ваҡытлы хөкүмәт]] декретында индерә. [[1931]] йылда ҡышҡы ваҡытҡа күсеү туҡтатыла, барлыҡ [[СССР]] йәйен-ҡышын «декрет ваҡыты» менән, йәиһә 1 сәғәт алға йәшәй башлай. Йәйге ваҡыт ҡабат [[1981]] йылдың 1 апрелендә Министрҙар Советы ҡарары менән индерелә; шулай итеп, йәйге ваҡыт 2 сәғәткә алда килә. [[2008]] йылда депутат [[:ru:Миронов, Сергей Михайлович|Сергей Миронов]] Дәүләт Думаһына йәйге ваҡытты бөтөрөү тураһында закон проекты тәҡдим итә; уға ғилми тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре лә теркәлгән була. Был тикшеренеүҙәрҙә йәйге ваҡыт халыҡтың һаулығына кире йоғонто яһай, тип иҫбатлана. Әммә-ләкин Дума был проектты беренсе уҡыуында уҡ кире ҡаға. Оҡшаш тәҡдимдәр Думаға бынан элек тә (мәҫ. [[2003]] йылда) бирелгән була, тик улар гел дә кире ҡағылып торған<ref>[http://www.duma.gov.ru/faces/lawsearch/gointer.jsp?c=63422-5 63422-5 номерлы закон проекты]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[2011]] йылдың февралендә Рәсәйҙең президенты [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] йәйге ваҡытҡа күсеүҙе бөтөрөү тураһында ҡарарға ҡул ҡуя<ref>[http://www.interfax.ru/society/txt.asp?id=176659 ''Интерфакс'' агентлығы баҫтырып сығарған яңылыҡ]</ref>. Йәйге ваҡыттан баш тартҡан ҡайһы бер илдәрҙә ябайыраҡ бер практика ҡуллана: предприятиеларҙа ваҡыт айырым килешеү нигеҙендә күсерелә. Йәйен эш иртәрәк, ҡышын һуңыраҡ башлана. Японияла мөһим осраҡтарҙа (мәҫ. имтихан тапшырғанда) эш ваҡыты ҡояш ҡалҡҡас 2 сәғәттән һуң ғына башлана. === 2011 йылда миҙгелле ваҡытты күсереүҙе бөтөрөү === 2011 йылдың 8 февралендә президент Медведев йәш ғалимдар менән осрашыуҙа 2011 йылдың көҙөндә «ҡышҡы» ваҡытҡа ҡайтыу булмаясаҡ тип белдерә һәм артабан сәғәтте күсереүҙе ғәмәлдән сығарыу ҡарары тураһында хәбәр итә. Ошо ҡарар нигеҙендә «Ваҡыт иҫәпләү тураһында» тигән Федераль закон һәм хөкөмәт ҡарары ҡабуо ителде. Даими йәйге ваҡыт ҡалды. == Электр энергияһын экономлау == [[Рәсем:DaylightSaving-World-Subdivisions.png|thumb|400px|right| {{легенда|blue|йәйге ваҡытҡа күскән төбәктәр}} {{легенда|darkred||йәйге ваҡытҡа бер ҡасан да күсмәгән төбәктәр}} {{легенда|darkorange|йәйге ваҡыттан баш тартҡан төбәктәр}}]] === Сараның файҙаһы === Йәйге ваҡытҡа күсеүҙең кәрәклеге тураһында бәхәстәр тиҫтәләрсә йылдар буйына [[Европа Берләшмәһе]] илдәрендә, [[АҠШ]]-та һәм Рәсәйҙә бара. [[:ru:Единая энергетическая система России|РАО ЕЭС]] компанияһы баһалауынса, йәйге ваҡытҡа күсеү йыл һайын 4,4 млрд [[киловатт-сәғәт]] күләмдә электр энергияһын экономиялай. Был күләмде Рәсәйҙең дөйөм халыҡ һанына (141 млн кеше самаһы) бүлһәк, Рәсәйҙең һәр гражданы йылына 31 кВт-сәғ экономлай, йәиһә һәр рәсәйленең башына йылына ни бары алтмышар һум экономия тура килә. Ҡайһы бер ғалимдар әйтеүенсә, ваҡытты күсереүҙән сыҡҡан юғалтыуҙар иҡтисади файҙаһынан өҫтөн сыға. Заманса (люминесцент, светодиод) лампаларға күсеү тамамланғас, уның файҙаһы бынан да түбәнерәк буласаҡ. АҠШ-ла, [[Япония]]ла, [[Бөйөк Британия]]ла үткәрелгән тикшеренеүҙәр йәйге ваҡытҡа күсеүҙең файҙаһының бик аҙ булыуын күрһәтте. Ҡайһы бер осраҡтарҙа уның кире эффектҡа килтереүе лә асыҡланды. [[Япония]], [[Ҡытай]], [[Сингапур]], [[Эстония]], [[Ҡаҙағстан]], [[Үзбәкстан]], [[Тажикстан]] һәм [[Төрөкмәнстан]] кеүек илдәр йәйге ваҡытҡа күсеүҙән баш тартты. == Һаулыҡҡа йоғонтоһо == Рәсәйҙә һәм донъяла үткәрелгән тикшеренеүҙәр йәйге ваҡытҡа күсеүҙең һаулыҡҡа кире йоғонтоһо булғанлығын күрһәтә. Айырыуса йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәре менән ауырыусылар, башҡа ҡаты сирлеләр, инвалидтар һәм балалар унан ғазап күрә. [[Статистика]] күрһәтеүенсә, ваҡыт күскән осорҙа: * [[Инфаркт]] осраҡтары 1,5 тапҡырға арта. * Үҙенә үҙе ҡул һалыусылар һаны 66 %-ҡа арта. * «Ашығыс ярҙам» саҡырыусылар һаны ла һиҙелерлек күбәйә. * Юлдарҙа сыҡҡан бәлә-ҡазалар һаны, производствола имгәнеү хәлдәре лә ҡырҡа арта төшә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.worldtimezone.com/daylight.html Йәйге ваҡытҡа күскән илдәр картаһы һәм ваҡытты күсереү даталары] * [http://www.daylight-savings-time.info/ru/ Ваҡыт бүлкәттәре һәм йәйге ваҡыт һүрәте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100926060644/http://daylight-savings-time.info/ru/ |date=2010-09-26 }} {{Яҡшы мәҡәлә}} [[Категория:Йәйге ваҡыт]] [[Категория:Сәғәт бүлкәттәре]] n4wruw56dyy62uitqpv1cudzuauq7g1 0 7317 1303087 1302607 2026-08-21T02:36:36Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303087 wikitext text/x-wiki {{Планета карточкаһы |название = Юпитер |тип=планета |изображение символа = Jupiter symbol (bold).svg |изображение = Jupiter.jpg |размер изображения = |подпись под изображением = Юпитерҙың 1979 йылда «[[Вояджер-1|Вояджера-1]]» фотолары нигеҙендә эшләнгән яҡшыртылған рәсеме |bg = #E8AB79 |малая планета = |открытие = |открытие-ref = |дата открытия = |первооткрыватель = |место открытия = |способ открытия = |именование = |именование-ref = |экзопланета = |обозначение ЦМП = |альтернативные имена = |категория МП = |орбита = yes |орбита-ref = |эпоха = |афелий = 8,165208{{e|8}} км<br>(5,458104 а.&nbsp;е.)<ref name="jupiter-info">{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html|title=Jupiter Fact Sheet|author=Dr. David R. Williams.|date=2007|publisher=NASA|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=http://www.peeep.us/9725d0ea|archivedate=16 Oct 2010 13:07}}</ref> |перигелий = 7,405736{{e|8}} км<br>(4,950429 а.&nbsp;е.)<ref name="jupiter-info" /> |периапсида = |апоапсида = |большая полуось = 7,785472{{e|8}} км<br>(5,204267 а.&nbsp;е.)<ref name="nasa-jupiter">{{cite web|url=http://www.nasa.gov/worldbook/jupiter_worldbook.html|title=Jupiter — NASA|description=Юпитер на сайте НАСА|lang=en|accessdate=2010-10-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qCbDy7A|archivedate=2011-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050105155019/http://www.nasa.gov/worldbook/jupiter_worldbook.html |date=2005-01-05 }}</ref> |средний радиус орбиты = |эксцентриситет = 0,048775<ref name="jupiter-info" /> |сидерический период = 4332,589 көн (11,8618 года)<ref name="jupiter-info" /> |синодический период = 398,88 көн<ref name="jupiter-info" /> |орбитальная скорость = 13,07 км/с (средн.)<ref name="jupiter-info" /> |средняя аномалия = |наклонение = 1,03° (относительно эклиптики)<br>6,09° (Ҡояш экваторына ҡарата) |угловое перемещение = |долгота восходящего узла = 100,55615°<ref name="jupiter-info" /> |долгота периастра = |время периастра = |аргумент перицентра = 275,066° |половинная амплитуда = |чей спутник = |число спутников = [[Юпитер юлдаштары|67]] |физические характеристики = yes |физические характеристики-ref = |размеры = |сжатие = 0,06487<ref name="jupiter-info" /> |экваториальный радиус = {{formatnum:71492}} ± 4 км<ref name="jupiter-info" /> |полярный радиус = {{formatnum:66854}} ± 10 км<ref name="jupiter-info" /> |средний радиус = {{formatnum:69911}} ± 6 км<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007">{{cite journal | doi = 10.1007/s10569-007-9072-y | author= P. Kenneth Seidelmann et al. | year = 2007 | title = Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 | url = https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2007_98_3/page/155 | journal = Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume = 98 | issue = 3 | pages = 155–180 | pmid = | pmc = | bibcode = 2007CeMDA..98..155S }} </ref> |длина окружности = |площадь поверхности = 6,21796{{e|10}} км² |объём = 1,43128{{e|15}} км³ |масса = 1,8986{{e|27}} кг |плотность = 1,326 г/см³<ref name="jupiter-info" /> |ускорение свободного падения = 24,79 м/с² (2,535 g) |вторая космическая = 59,5 км/с<ref name="jupiter-info" /> |период вращения = 9,925 часа<ref name="jupiter-info" /> |скорость вращения = 12,6 км/с йәки {{formatnum:45300}} км/ч |наклон оси = 3,13° |прямое восхождение = 17 ч 52 мин 14 с<br>268,057° |склонение = 64,496° |полярная небесная широта = |полярная небесная долгота = |альбедо = 0,343 ([[Альбедо Бонда|Бонд]])<ref name="jupiter-info" /><br>0,52 ([[Геометрик альбедо]])<ref name="jupiter-info" /> |температура на поверхности = |температуры = |имя температуры 1 = |темп1мин = |темп1сред = |темп1макс = |имя температуры 2 = |имя температуры 2 = |темп2мин = |темп2сред = |темп2макс = |спектральный тип = |видимая звёздная величина = |абсолютная звёздная величина = |угловой размер = |атмосфера = |атмосфера-ref = |давление на поверхности = 20—220 [[Паскаль (үлсәү берәмеге)|кПа]]<ref>{{статья|автор=National Aeronautics and Space Administration.|заглавие=Probe Nephelometer|ссылка=http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/messenger/oldmess/2Probe.html|язык=en|издание=Журнал Galileo Messenger|тип=характеристики космического аппарата|издательство=NASA/JPL|год=1983|выпуск=6}}</ref> |шкала высоты = 27 км |состав атмосферы = <table class="transparent"> <tr><td> 89,8±2,0 %</td><td>[[Водород]] (H₂) </td></tr><tr><td> 10,2±2,0 %</td><td>[[Гелий]] </td></tr><tr><td> ~0,3 %</td><td>[[Метан]] (CH₄) </td></tr><tr><td> ~0,026 %</td><td>[[Аммоний]] (NH₄⁺) </td></tr><tr><td> ~0,003 %</td><td>[[Дейтерид]] (HD) </td></tr><tr><td> 0,0006 %</td><td>[[Этан]] (CH₃—CH₃) </td></tr><tr><td> 0,0004 %</td><td>[[Һыу]] </td></tr><tr><td> '''Льды''':</td><td> </td></tr><tr><td> </td><td>[[Аммоний]] </td></tr><tr><td> </td><td>[[Һыу]] </td></tr><tr><td> </td><td>аммоний гидросульфиды (NH₄SH) </td></tr></table> }} '''Юпитер''' (символы: [[File:Jupiter symbol (fixed width).svg|16px|♃]]) — [[Ҡояш системаһы]]ндағы иң ҙур [[планета]]. [[Ҡояш]]тан бишенсе урында урынлашҡан. [[Ҡояш системаһы]]ндағы бөтә [[планета]]ларҙың суммар массаһынан Юпитер ике тапҡыр ауырыраҡ. [[Сатурн (планета)|Сатурн]], [[Уран (планета)|Уран]], [[Нептун (планета)|Нептун]] менән бергә Юпитер газ гиганты тип квалификациялана. [[Планета]] кешеләргә бик борондан билдәле, был месопотамия, вавилон, грек һәм башҡа халыҡтарҙың мифологияларында һәм төрлө дини ышаныуҙарында сағылыш таба. Юпитерҙың хәҙерге атамаһы [[древнеримского верховного бога-громовержца|боронғо Римдең йәшен уҡтарын атыусы Аллаһы]] исеменән алынған. Юпитерҙағы ҡайһы бер атмосфера күренештәре: [[шторм]], [[йәшен]], [[полярное сияние|поляр балҡыштар]] үҙҙәренең масштабы буйынса ерҙәге ошондай күренештәрҙән байтаҡҡа көслөрәк. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: уның атмосфераһында барлыҡҡа килгән [[Большое красное пятно|Ҙур ҡыҙыл тап]] — XVII быуаттан алып билдәле булған гигант шторм. Юпитерҙың кәмендә 79 юлдашы бар<ref>[https://nplus1.ru/news/2018/07/17/new-moons-of-jupiter-discovered Астрономы открыли 12 новых спутников Юпитера. Теперь их 79]</ref>, шуларҙың иң эреләре — [[Ио (спутник)|Ио]], [[Европа (спутник)|Европа]], [[Ганимед (юлдаш)|Ганимед]] һәм [[Каллисто (спутник)|Каллисто]] — уларҙы [[Галилео Галилей]] 1610 йылда аса. Юпитер ерҙәге һәм йыһандағы орбиталь [[телескоп]]тар ярҙамында тикшерелә; 1970-се йылдарҙан алып планетаға [[NASA]]-ның «Пионер», «Вояжер», «Галилео» һәм башҡа планета-ара аппараттары (бөтәһе һигеҙ) ебәрелә. Бөйөк ҡапма-ҡаршы тороштар (Марстың Ергә иң яҡын килгән хәле) ваҡытында (уларҙың береһе 2010 йылдың сентябрендә була) ябай күҙ менән ҡарағанда төнгө күктә Юпитер Ай менән Венеранан ҡала иң сағыу есем булараҡ күренә. Юпитер дискы һәм юлдаштары — бер нисә асыш яһаған һәүәҫкәр астрономдар өсөн популяр күҙәтеү объекты. Һәүәҫкәр астрономдар, мәҫәлән, 1994 йылда Юпитерға килеп бәрелгән Шумейкер-Леви кометаһын аса, ә 2010 йылда Юпитерҙың Көньяҡ экваториаль бүлкәтенең юҡҡа сығыуын билдәләй. == Күҙәтеүҙәр һәм уларҙың үҙенсәлектәре == ===== Инфраҡыҙыл диапазон ===== [[Файл:Thermal emission of Jupiter.jpg|мини|слева|Юпитерҙың температура эмиссияһы. Получено с телескопа [[Телескоп IRTF|IRTF]], [[Обсерватория Мауна-Кеа]], [[Гавайи]], 5 апреля 2007 г.]] Спектрҙың инфраҡыҙыл өлкәһендә H.2 һәм He молекулалары, шулай уҡ башҡа бик күп элементтар һыҙаттары бар<ref name="hut">{{статья|автор=Hunt, G. E.|заглавие=The atmospheres of the outer planets|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1983AREPS..11..415H|язык=en|место=London, England|издательство=University College|год=1983}}</ref>. Тәүге икәүһе планетаның барлыҡҡа килеүе тураһындағы мәғлүмәтте еткерһә, ҡалғандарының сифат һәм һан составы уның эске эволюцияһы тураһында һөйләй. Әммә водород һәм гелий молекулалары зарядлы киҫәксәләргә (дипольный момент) эйә түгел, тимәк, был элементтарҙың абсорбцион һыҙаттарының удар ионлаштырыу иҫәбенә йотолоу асыҡтан-асыҡ беленгәс кенә күренә. Был, бер яҡтан, икенсе яҡтан — был һыҙаттар атмосфераның иң өҫкө ҡатламында барлыҡҡа килә һәм бынан да тәрәнерәк ҡатламдар тураһындағы мәғлүмәтте еткерә. Шуға күрә Юпитерҙа гелий менән водородтың ифрат күп булыуы тураһындағы иң ышаныслы мәғлүмәттәр ошо планетаға төшөрөлгән «Галилео» аппаратынан ғына алына. Ҡалған элементтарға килгәндә, уларҙы анализлағанда һәм аңлатма биргәндә лә ауырлыҡтар тыуып тора. Әлегә Юпитер атмосфераһында ниндәй процестарҙың барыуын һәм уларҙың планетаның химик составына (уның эсенә лә һәм тышҡы ҡатламдарына ла) ни тиклем көслө йоғонто яһай алыуын тулы ышаныс менән әйтеү мөмкин түгел. Шуға ла спектрҙы ентекле аңлатыуҙа билдәле бер ҡыйынлыҡтар тыуып тора. Әммә элементтарҙың күп булыуына йоғонто яһарға һәләтле бөтә процестар ҙа локаль һәм ныҡ сикләнгән, шуға ла улар матдәләрҙең таралыуын глобаль рәүештә үҙгәртергә һәләтле. [[Файл:PIA02863 - Jupiter surface motion animation 10fps.ogv|мини|Юпитерҙың өҫкө ҡатламының хәрәкәте]] Юпитер Ҡояштан алған энергия менән сағыштырғанда 60 процентҡа күберәк энергияны тирә-яғына һибә (спектрҙың башлыса инфраҡыҙыл өлкәһендә)<ref name="астрономия-юпитер">{{cite web|url=http://astronom-ntl.narod.ru/astro/soulsys/upiter.htm|title=Астрономия — Юпитер|description=Астрономия и физика на ладони|accessdate=2010-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100924070620/http://astronom-ntl.narod.ru/astro/soulsys/upiter.htm|archivedate=2010-09-24|deadlink=yes}}</ref><ref name="astro-websib">{{cite web|url=http://astro.websib.ru/sun/Jupiter|title=Юпитер на Астро.вебсиб.ру|accessdate=2010-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130126224939/http://www.astro.websib.ru/sun/Jupiter|archivedate=2013-01-26|deadlink=yes}}</ref><ref name="elkins-tanton">{{cite book |first=Linda T.|last=Elkins-Tanton|year=2006 |title=Jupiter and Saturn|url=https://archive.org/details/jupitersaturn0000elki_t3r5|publisher=Chelsea House |location=New York|isbn=0-8160-5196-8}}</ref>. Ошо энергияны эшләп сығарыусы процестар иҫәбенә Юпитер һәр йылда яҡынса 2 сантимерға кәмей<ref name="guillot04">{{cite book |editor=Bagenal, F.; Dowling, T. E.; McKinnon, W. B |author=Guillot, T.; Stevenson, D. J.; Hubbard, W. B.; Saumon, D. |year=2004 |title=Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere |chapterurl= https://authors.library.caltech.edu/39188/1/Stevenson_2004p35.pdf |chapter=Chapter 3: The Interior of Jupiter |publisher=[[Cambridge University]] Press|isbn=0521818087}}</ref>. П. Боденхеймер фекеренсә (1974), планета формалашҡан саҡта ул 2 тапҡырға ҙурыраҡ һәм ундағы температура ла, хәҙергегә ҡарағанда, байтаҡҡа юғарыраҡ булған<ref>{{статья |заглавие=Calculations of the early evolution of Jupiter |страницы=319 |том=23 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1974Icar...23..319B |accessdate=2007-02-01 |doi=10.1016/0019-1035(74)90050-5 |автор=Bodenheimer, P. |год=1974 |язык=en |издательство=[[Elsevier]] |издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}} }}</ref>. . ===== Ҡыҫҡа тулҡынлы диапозрн ===== [[Файл:Jupiter xray ill.jpg|мини|Юпитерҙың гамма-диапазонында нурланышы. «Чандра» мәғлүмәттәре]] Юпитерҙың гамма-диапазонда нурланышы поляр балҡыш, шулай уҡ дискының нурланышы менән бәле<ref name="x-rayobservation">[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007P%26SS...55.1135B X-rays from solar system objects]</ref>. Тәүге тапҡыр 1979 йылда Эйнштейн исемендәге йыһан лабораторияһында теркәлә. Ерҙәге поляр балҡыш рентген һәм ультрафиолетта тап килә тиерлек, әммә Юпитерҙа улай түгел. Рентген поляр балҡышы, ультрафиолет балҡышына ҡарағанда, ҡотопҡа күпкә яҡын урынлашҡан. Элекке күҙәтеүҙәр нурланыштың һәр 40 минут һайын балҡыуын асыҡлаһа, һуңғы күҙәтеүҙәрҙә бындай күренеш һирәк осрай. Юпитерҙағы һаҙағай балҡышының рентген спектры кометаларҙың рентген спектрына оҡшаштыр, тип фаразланғайны, әммә Сhandraлағы күҙәтеүҙәр буйынса, был улай түгел. Шулай уҡ 250 эВ-нтан алып 350-эВ-ҡа тиклем спектраль өлкәлә түбәнерәк энергияларҙа нурланыш һыҙаттары бар, бәлки, улар көкөрт менән углеродтан сығалыр<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRA..11001207E Simultaneous Chandra X ray, Hubble Space Telescope ultraviolet, and Ulysses radi]</ref>. Гамма-нурланыштың поляр балҡыш менән бәйле булмауы беренсе тапҡыр 1997 йылда ROSAT-тағы күҙәтеүҙәр мәлендә табыла. Спектр поляр балҡыш спектрына оҡшаш, әммә тик 0,7—0,8 кэВ тирәһендә генә. XMM-Newton йыһан обсерваторияһы күҙәтеүҙәре күрһәтеүенсә, дискының гамма-спектрҙа нурланышы — Ҡояштың рентген нурланышының сағылышы ғына. === Планетаны радио ярҙамында күҙәтеү === [[Файл:Jupiter.Radio.VLAl.jpg|мини|Радиоизображение Юпитера: яркие области (белые) — радиоизлучение [[Радиационный пояс|радиационных поясов]].]] Юпитер — Ҡояш системаһының оҙон тулҡында дециметрлы-метрлы диапазонда эшләүсе иң көслө радиосығанағы (Ҡояштан һуң). Радионурланыш спорадик характерҙа, һәм максимумда 106 Янскихҡа етә. Әлеге ваҡытта Юпитерҙың эске төҙөлөшөнөң түбәндәге моделе киң танылыу алған: === Орбитаһы һәм әйләнеше === Тәбиғи юлдаштарҙың хәрәкәтен, шулай уҡ йыһан аппараттары траекторияһын анализлағандан һуң Юпитерҙың гравитация яланын тергеҙергә була. Бик тиҙ әйләнеү сәбәпле, был планета башҡа сферик симметриялы есемдәрҙән һиҙелерлек айырыла. Гравитация потенциалы Лежандра полиномдары рәүешендә тасуирлана<ref name="planetreview">{{статья|автор=Tristan Guillot, Daniel Gautier.|заглавие=Giant Planets|ссылка=http://arxiv.org/abs/0912.2019|язык=en|год=10 Dec 2009}}</ref> == Юпитер Ҡояш системаһы планеталары араһында == === Массаһы === <imagemap> Image:МассаПланетСолнечнойСистемы.svg|thumb|left|upright=1.25|Масса Юпитера в 2,47 раза превосходит массу остальных планет Солнечной системы<ref>Исходные данные по массам планет: [[:Файл:МассаПланетСолнечнойСистемы.svg]]</ref>. rect 282 22 610 52 [[Солнечная система]] rect 34 385 148 448 [[Юпитер]] rect 353 63 461 121 [[Сатурн]] rect 459 160 553 221 [[Нептун]] rect 459 293 548 351 [[Уран (планета)]] rect 567 163 737 182 [[Юпитер]] rect 567 187 737 209 [[Сатурн]] rect 567 215 726 238 [[Нептун]] rect 569 243 706 263 [[Уран (планета)|Уран]] rect 567 269 720 292 [[Земля]] rect 568 296 732 320 [[Венера]] rect 567 322 708 346 [[Марс]] rect 566 348 747 372 [[Меркурий]] desc bottom-left </imagemap> Юпитер — Ҡояш системаһының иң ҙур планетаһы, газ гиганты. Экваторының радиусы 71,4 мең км тәшкил итә, был Ер радиусынан 11,2 тапҡырға артығыраҡ<ref name="jupiter-info" /> . Юпитер — Ҡояш менән масса үҙәге яҡынса 7 процент ҡояш радиусына Ҡояштан ситтә урынлашҡан берҙән-бер планета. Юпитерҙың массаһы Ҡояш системаһының башҡа планеталарының берлектәге суммар массаһынан 2,47 тапҡырға<ref>{{cite web|url=http://parsek.com.ua/yupiter/|title=Юпитер|publisher=Parsek.com.ua|lang=ru|accessdate=2011-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110314061025/http://parsek.com.ua/yupiter/|archivedate=2011-03-14|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518014854/http://parsek.com.ua/yupiter/ |date=2011-05-18 }}</ref>, Ер массаһынан 317,8 тапҡырға артығыраҡ, ә Ҡояш массаһынан яҡынса 1000 тапҡырға аҙыраҡ. Тығыҙлығы (1326 кг/м³) яҡынса Ҡояш тығыҙлығы менән бер тип әйтерлек һәм Ер тығыҙлығынан 4,16 (5515 кг/м³) тапҡырға ҡалыша<ref name="jupiter-info" />. Шул уҡ ваҡытта уның өҫтөндәге тартыу көсө ерҙәгенән 2,4 тапҡырға күберәк<ref name="allplanets">{{cite web|url=http://www.allplanets.ru/solar_sistem/jupiter/jupiter_statya.htm|title=Планетные системы. Юпитер|accessdate=2010-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110302030625/http://www.allplanets.ru/solar_sistem/jupiter/jupiter_statya.htm|archivedate=2011-03-02|deadlink=yes}}</ref> ===== Юпитер — «уңышһыҙ эшләнгән йондоҙ» ===== [[Файл:Jupiter-Earth-Spot comparison.jpg|thumb|Юпитер менән Ерҙең сағыштырма үлсәмдәре]] Был планетаның теоретик моделдәре күрһәтеүенсә, әгәр ки Юпитерҙың массаһы уның хәҙерге массаһынан бер аҙ ғына артығыраҡ булыуы планетаның тығыҙланыуына килтерер ине. Әммә әгәр ҙә Юпитерҙың массаһы уның хәҙерге массаһынан дүрт тапҡырға ҙурыраҡ булһа, планетаның тығыҙлығы шул тиклем артыр ине, һөҙөмтәлә ныҡ күтәрелгән гравитацияның йоғонтоһо аҫтында планетаның үлсәме ныҡ кәмер ине. Күрәһең, аномаль төҙөлөшкә һәм тарихҡа эйә булған планета тап ошондай максималь диаметрлы була алалыр. Массаһының артабан артыуы дауам итһә, йондоҙ формалаштырыу барышында Юпитер хәҙерге массаһынан 50 тапҡырға ауырыраҡ көрән карликҡа әүерелер ине<ref name="tristan286">{{статья |заглавие=Interiors of Giant Planets Inside and Outside the Solar System |издание=Science |том=286 |номер=5437 |страницы=72—77 |accessdate=2007-08-28 |ссылка=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/286/5437/72 |doi=10.1126/science.286.5437.72 |pmid=10506563 |язык=en |тип=journal |автор=Guillot, Tristan |год=1999 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://astro-world.narod.ru/solarsystem/jupiter/jupiterall.html |title=Юпитер на Астро-Уорлд |accessdate=2010-10-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120121033850/http://astro-world.narod.ru/solarsystem/jupiter/jupiterall.html |archivedate=2012-01-21 |lang=ru |deadlink=yes }}</ref>. Тап ошо дәлил астрономдарҙың Юпитерҙы «уңышһыҙ эшләнгән йондоҙ» тип һанарға нигеҙ бирә. == Эске төҙөлөшө == ===== Химик составы ===== <div style="float: left; margin: 10px;"> {|class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan=4 |Юпитер менән Ҡояшта элементтарҙың водород менән сағыштырғанда таралыу даирәһе<br> |- |Элемент||Ҡояш||Юпитер/Ҡояш |- | [[Гелий|He]]/[[Водород|H]] || 0,0975 || 0,807 ± 0,02 |- | [[Неон|Ne]]/H || 1,23{{Esp|−4}} || 0,10 ± 0,01 |- | [[Аргон|Ar]]/H || 3,62{{Esp|−6}} || 2,5 ± 0,5 |- | [[Криптон|Kr]]/H || 1,61{{Esp|−9}} || 2,7 ± 0,5 |- | [[Ксенон|Xe]]/H || 1,68{{Esp|−10}} || 2,6 ± 0,5 |- | [[Углерод|C]]/H || 3,62{{Esp|−4}} || 2,9 ± 0,5 |- | [[Азот|N]]/H || 1,12{{Esp|−4}} | 3,6 ± 0,5 (8 бар)<br>3,2 ± 1,4 (9—12 бар) |- | [[Кислород|O]]/H || 8,51{{Esp|−4}} | 0,033 ± 0,015 (12 бар)<br>0,19—0,58 (19 бар) |- | [[Фосфор|P]] /H || 3,73{{Esp|−7}} || 0,82 |- | [[Сера|S]]/H || 1,62{{Esp|−45}} || 2,5 ± 0,15 |} </div> Юпитерҙың эске ҡатламдарының химик составын хәҙерге күҙәтеү ысулдары менән билдәләү мөмкин түгел, әммә атмосфераһының тышҡы ҡатламдарында элементтарҙың күплеген сағыштырмаса юғары теүәллек менән асыҡларға мөмкин, сөнки ул ҡатламдар 1995 йылдың 7 декабрендә планета өҫтөнә төшөрөлгән «Галилео» аппараты тарафынан ентекле тикшерелә.<ref>{{cite web |url = http://www.planet4589.org/space/jsr/back/news.267 |deadlink = yes |title = Jonathan's Space Report, No. 267 |first = Jonathan |last = McDowell |publisher = Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics |date = 1995-12-08 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100513054737/http://www.planet4589.org/space/jsr/back/news.267 |archivedate = 2010-05-13 |accessdate = 2010-10-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810051445/http://www.planet4589.org/space/jsr/back/news.267 |date=2011-08-10 }}</ref>. Юпитер атмосфераһында төп ике төп компонент — молекуляр водород һәм гелий<ref name="Atreya2003"> {{статья |заглавие=Composition and origin of the atmosphere of Jupiter—an update, and implications for the extrasolar giant planets |издание=Planetary and Space Sciences |том=51 |страницы=105—112 |doi=10.1016/S0032-0633(02)00144-7 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003P%26SS...51..105A |язык=en |тип=journal |автор=Atreya, S.K.; Mahaffy, P.R.; Niemann, H.B. et al |год=2003 }}</ref>. Атмосфераһында шулай уҡ һыу (H.2O), метан (CH4), көкөртлө водород (H.2’S), аммиак (NH-ТӨРКӨМДӘРЕ3) һәм фосфин (PH3) кеүек күп кенә ябай берләшмәләр бар. Уларҙың күплеге (10 барҙан түбән) тәрән тропосферала Юпитер атмосфераһы углерод, азот, көкөрт һәм, бәлки, кислородҡа бай булыуы ихтимал. ===== Структураһы ===== Юпитерҙың үҙенсәлеге — тышҡы ҡиәфәтенә хас һыҙаттар. Бер нисә фараз уларҙың килеп сығышын аңлата. Мәҫәлән, бер фараз буйынса, йылытыу иҫәбенә планета-гигантта барлыҡҡа килгән конвекция күренеше һөҙөмтәһендә атмосферала һыҙаттар барлыҡҡа килә. 2010 йылдың яҙында ғалимдар тағы ла бер гипотеза тәҡдим итә, уға ярашлы, һыҙаттар уның юлдаштары йоғонтоһо һөҙөмтәһендә тыуа. Юлдаштарының тартыу көсө йоғонтоһо аҫтында Юпитерҙа матдәләрҙең үҙенсәлекле «бағаналары» пәйҙә була, әйләнә-әйләнә улар һыҙаттарҙы барлыҡҡа килтерә, тигән фараз да бар. # Атмосфера. Ул өс ҡатламға бүленә<ref name="скулс-келдыш"> {{cite web | url = https://web.archive.org/web/20090623035312/http://schools.keldysh.ru/sch1216/materials/sun_sys_do/jupiter.htm | title = Юпитер. ГОУ СОШ № 1216. Официальный сайт | accessdate = 2010-10-05 | archiveurl = https://www.webcitation.org/60qCkwfvc | archivedate = 2011-08-11 }}</ref>: ## тышҡы ҡатлам, водородтан тора; ## урта ҡатлам, водород (90 %) һәм гелийҙан (10 %) тора; ## түбәнге ҡатлам, өс ҡатлам болот барлыҡҡа килтергән водород, гелий һәм аммиак ҡушылмаларынан, аммоний һәм һыуҙың гидросульфидтарынан тора: ### өҫтә — боҙға әйләнгән аммиак (NH3) болоттары. Уның яҡынса температураһы -145&nbsp;°C, баҫым — яҡынса 1атм.; ### түбәндәрәк — аммоний (NH4HS) гидросульфидтары кристалдары болото; ### иң түбәндә — һыу боҙо, бәлки, шыйыҡ һыумоғайын, бар төрө — ваҡ бөртөктәре төрҙәре. Был ҡатламда баҫым 1атм. тирәһе тәшкил итә, яҡынса температура -130&nbsp;°C (143 К). Планетаның был кимәлдән түбән өлөшө үтәнән-үтә күренмәй. # Металл водороды ҡатламы. Был ҡатламдың температураһы 6 300-ҙән 21 000 К тиклем, ә баҫым 200-ҙән 4000 ГП-ға тиклем үҙгәрә. # Таш йәҙрәһе бар. 2000 йылдың аҙағында үткәрелгән «Кассини» зонды үткәргән тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә Оло ҡыҙыл таптың аҫтан килгән спираль формаһындағы ағымға бәйле булыуы асыҡлана (атмосфера массаларының вертикаль әйләнеше); башҡа өлкәләр менән сағыштырғанда был урында болоттар юғарыраҡ урынлашҡан, ә температура түбән. Болоттарҙың төҫө вертикаль ағымдың бейеклегенә бәйле: күк төҫтәгеһе — иң юғары бейеклеккә күтәрелгәне, унан түбәнерәк көрән төҫ, артабан — аҡ. Ҡыҙыл төҫтәгеһе — иң түбән бейеклеккә эйә булған атмосфера ағымы. Ҡыҙыл таптың тиҙлеге — 360 км/сәғ. Унда уртаса температура −163&nbsp;°C, шул уҡ ваҡытта таптың үҙәк өлөшөндәге һәм ситендәге температура бер-береһенән 3-4 градусҡа айырыла. Юпитер гидродинамик тигеҙләнештә тора; Юпитер термодинамик тигеҙләнештә тора. Оло ҡыҙыл тап — көньяҡ тропик зонала урынлашҡан оваль формалағы һәм даими рәүештә үҙгәреп тороусы участка. Уны 1664 йылда Роберт Гук аса. Әлеге мәлдә ул 15х30 км (Ерҙең диаметры ~12,7 мең км) ҙурлығында, ә 100 йыл элек күҙәтеүселәр ҡыҙыл таптың 2 тапҡырға ҙурыраҡ булыуын билдәләгән. Ҡайһы берҙә ул асыҡтан-асыҡ күренмәй. Оло ҡыҙыл тап — уникаль гигант дауыл. == Әҙәбиәт == * Астрономия: Учебник для 11 кл. общеобразовательных учреждений / Левитан Е. П. — 9-е изд. — М.: Просвещение, 2004. — ISBN 5-09-013370-0 * Майлс Л. и Смит А. Астрономия и космос. Энциклопедия. — М.: Росмэн, 2001. — ISBN 5-8451-0296-0, 5-8451-0959-0 * Карпенко С. Новая загадка Юпитера. — Новости космонавтики, 31 июля 2001 == Иҫкәрмәләр == <references/> {{Ҡояш системаһы‎}} [[Категория:Космос]] [[Категория:Астрономия]] [[Категория:Планета]] [[Категория:Ганимед (юлдаш)]] [[Категория:Титан]] btvbop9zssky4qxpsaiohjghgb811ax 0 29202 1303093 1302943 2026-08-21T08:10:05Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Wappen_Kella.svg" рәсеме урынына [[Рәсем:DEU_Kella_COA.svg|DEU_Kella_COA.svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4 1303093 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Келла |төп исеме = Kella |ил = Германия |герб = DEU Kella COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 13|lat_sec 45 |lon_dir= E |lon_deg = 10|lon_min = 4|lon_sec = 45 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Айхсфельд (район) |теҙмәләге район = Айхсфельд (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Зильфио Шнайдер |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 5,05 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 330 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 548 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 37308 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = EIC |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 61 056 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.ershausen-geismar.de/index.php?id=49 |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Келла''' ({{lang-de|Kella}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 548 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 5,05 км². Диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37308 һәм автомобиль коды — EIC. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.ershausen-geismar.de/index.php?id=49 Рәсми сайт]. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} j8nxvxripx6b56evqqihtvlj3c1etvb 0 29593 1303090 680177 2026-08-21T05:15:07Z Gliwi 18660 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Frankenhain.jpg]] → [[File:DEU Frankenhain (Geratal) COA.svg]] JPG → SVG 1303090 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Франкенхайн |төп исеме = Frankenhain |ил = Германия |герб = DEU Frankenhain (Geratal) COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 50|lat_min = 45|lat_sec 25 |lon_dir= E |lon_deg = 10|lon_min = 47|lon_sec = 20 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Ильм (район) |теҙмәләге район = Ильм (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Петер Пабст |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 12,27 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 480 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 775 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 99330 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = IK |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 70 014 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.frankenhain.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Франкенхайн''' ({{lang-de|Frankenhain}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 775 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 12,27 км². Диңгеҙ кимәленән 480 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99330 һәм автомобиль коды — IK. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [http://www.frankenhain.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 7z6elbuw4jgv3omfgo5p8f213ajpqqq 0 59240 1303066 1302526 2026-08-20T22:44:03Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303066 wikitext text/x-wiki '''Пандемия''' ({{lang-el|πανδημία}} — бөтә халыҡ) —  илдең бөтә территорияһында таралыу менән характерланған инфекцион ауырыу.  Күрше ил биләмәләрен,  ҡайһы саҡта донъяның күп илдәрен үҙ эсенә алған   (мәҫәлән, холера, [[грипп]]) эпидемия. Ғәҙәттә,  пандемия  тигәндә  халыҡтың күп өлөшөндә<ref name="Малая медицинская энциклопедия; Энциклопедический словарь медицинских терминов.">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/22263 Пандемия]</ref><ref name="Большой медицинский словарь">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/medic2/33272 пандемия]</ref>, бер ыңғай тиерлек <ref name="Толковый словарь Ожегова">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/ogegova/150826 Пандемия]</ref>   таралып китә алған сирҙе күҙ уңында тоталар. Бындай сирҙәр  тиҙ арала бөтөн илде, Ер шарын да солғап алырға һәләтле <ref name="Краткая Медицинская Энциклопедия">[http://www.golkom.ru/kme/16/2-366-3-3.html Пандемия — Краткая медицинская энциклопедия — Библиотека Природы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224083951/http://www.golkom.ru/kme/16/2-366-3-3.html |date=2013-12-24 }}</ref><ref name="Оксфордский толковый словарь общей медицины">[http://vocabulary.ru/dictionary/480/word/pandemija Пандемия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224102825/http://vocabulary.ru/dictionary/480/word/pandemija |date=2013-12-24 }}</ref><ref name="Энциклопедия Брокгауза и Ефрона. 1890—1907.">{{ВТ-ЭСБЕ|Пандемия}}</ref>.. == Билдәле пандемиялар == [[Файл:FlorentineCodex_BK12_F54_smallpox.jpg|мини|250x250пкс| Сәсәктән һәләк булыусы  [[ацтектар]] ]] [[Файл:Rahima_Banu.jpg|мини|385x385пкс| Натураль, йәғни ҡара  сәсәк менән сирләүсе ике йәшлек ҡыҙ (major Variola вирус, [[Бангладеш]], 1975 йыл)]] === Ҡара сәсәк === Натураль, йәғни, [[ҡара сәсәк]] — ныҡ йоғошло   вируслы инфекция. Был сир менән кешеләр сирләй. Бөтә ер шарында киң таралған була.  Сирлеләрҙең  үлем осраҡтары  40 процентҡа еткән. Көнсығышта  иртә урта быуаттарҙан ([[Һиндостан]]да —   viii быуаттан, [[Ҡытай]]ҙа — X быуаттан ) яҙмалар һаҡланып ҡалған. Унда вариоляция тураһында һүҙ бара. Йәғни, ҡара сәсәкте профилактикалау  өсөн прививка эшләй торған булғандар. Ҡара сәсәк менән сирләгән кешенең яраһынан эрен алып, башҡаларҙың тәнендәге яраға һөрткәндәр.Һөҙөмтәһендә кеше еңел формала сирҙе үткәреп, артабан  ауырыуға бирешмәүсәнлек сифатына ирешкәндәр.  Тупланып килгән фактик материал  ( һыйыр сәсәген  үткәргән һауынсыларҙың  ҡара сәсәк менән сирләмәүе, [[XVIII быуат]]та  инглиз армияһында кавалериялағыларҙың  пехотаға ҡарағанда күпкә әҙерәге  сирләүе,  хайуандар сәсәге (ат йәки һыйыр) менән зарарланыу — ҡара сәсәккә бирешмәүсәнлек тыуҙыра, тигән фекергә   алып килә. Бынан һуң һыйыр сәсәге менән вакцинация эшләү таралып китә. Тик ваҡыт үтеү менән вакцинаның  һөҙөмтәлелеге кәмей икәнлеге асыҡлана, йәғни, нисәлер йылдан һуң   ревакцинация үткәреү  кәрәк булып сыға. Әммә прививка һәм  ревакцинация эшләү зарурлығы эпидемия башланғас ҡына иҫкә төшө торған була. Сираттағы фажиғә  1870-1874 йылдар араһында ҡуба.  Пандемия [[Төньяҡ  Америка]] континентын ғына түгел, ә Рәсәй һәм Европаны ялмап ала:<ref name="aids_vs_smallpox">Супотницкий М. В. [http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat57.htm Эволюционная патология. К вопросу о месте ВИЧ-инфекции и ВИЧ/СПИД-пандемии среди других инфекционных, эпидемических и пандемических процессов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227060233/http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat57.htm |date=2012-02-27 }} — М., 2009. — 400 с.</ref> * 1870 йылда [[Бельгия]]ла  сәсәк ауырыуынан 100 меңдән  81,8 - е вафат була. ; 1871 йылда —  416,8 һәм 1872 йылда — 156,0 ; * Пруссия ҡала — 130 мең самаһы кеше (1870 йылда 100 меңдән  17,52;  1871 йылда — 243,21; 1872 йылда — 262,37  ); * 1870 йылда  [[Бавария]]ла 100 меңдән  61,1-е,  1871 йылда 104,5-е вафат була; * Голландияла  1870-1873 йылдар эсендә 100 меңдән 435,5 кеше  сәсәк ауырыуынан вафат була ; * 1870 йылда Англияла 100 меңдән  11-е, 1871  йылда 102,4-е һәм 1872 йылдарҙа 83,3 -е  (Лондонда, шуға ярашлы — 30,2; 242,2; 53,8,) сәсәк ауырыуынан вафат була; * һуңыраҡ Австрияға сәсәк һуңғараҡ үтеп инә.  — 189,92 1872 йылда ҡара сәсәктән мәрхүм була; 314,72 — йыл 1873; 174,34 — 1874 йыл. Быға тиклем вакцинация үткәрелә пандемияһы булып ҡарамаҫтан үҫешә — ул халыҡтың күпселеге барлыҡҡа килеүе менән бәйле саралар нерегулярный ревакцинация буйынса ғалим.<ref name="aids_vs_smallpox"/> 1928 йылда СССР-ҙа һәм Европа континентында натураль сәсәк тулыһынса контролгә алына. 1980 йылдарға тиклем вакцинация үткәрелгәнгә күрә, натураль сәсәк биологик ҡорал сифатында ҡараламай. Бөгөн натураль сәсәк бөтә донъяла юҡ ите лгән тип һанала. Шуға ҡарамаҫтан, натураль сәсәк вирусы, элекке ССР һәм АҠШ лабораторияларында юҡ ителмәгән. 2014 йылда тиклем һаҡлана. [[XX быуат]]та 300-500 миллион кешенең ғүмерен ҡыйҙы вирус. === Чума (Тағун) === [[Файл:Bubonic_plague_victims-mass_grave_in_Martigues,_France_1720-1721.jpg|мини|250x250пкс|  Бубон чумаһы ( тағун) ҡорбандарының  туғандар ҡәберлеге,   1720-1721 йылдар, Франция, Мартиго.]] [[Файл:1607-35_Pesttafel_Augsburg_anagoria.JPG|мини|338x338пкс| Аугсбургта  1607-35  йылдарҙа тағундан иҫкәртеүсе табличкалар]] Чума (Тағун) киҫкен, тиҙ тарала торған  үтә ҡурҡыныс   ауырыу төрө. Ныҡ йоғошло  ауырыуҙар төркөмөнән.   Көслө карантин талап итә. Сир бик ныҡ ауыр үтә.  Организмдың дөйөм   хәле  бөтә яҡлап та хөртәйә,  биҙгәк  тота. Лимфа төйөндәре, үпкә һәм башҡа эске ағзалар эшлектән сыға.  Йыш ҡына сепсис  үҫешеүе  өҫтәлә. Ауырыу юғары [[Үлем|леталь]] (үлем)  һөҙөмтә һәм ныҡ йоғошлолоҡ менән айырылып тора. Бубон чумаһында ( тағун)  үлем  95 процентҡа етһә, үпкә  формаһында  98-99 %-ҡа барып етә. Хәҙерге ваҡытта дөрөҫ дауалау  һөҙөмтәһендә үлем осраҡтары  5-10 %.-тан артмай. [[1894 йыл]]да,  бер үк ваҡытта ике ғалим: француз   Александр Йерсен  һәм япон Китасато Сибасабуро,  ауырыу тыуҙырыусы булып   бактерия—тағун таяҡсаһы тороуын асыҡлаған. Хәҙерге ваҡытта  ла күп  илдәрҙә ауырыу  сығанағы һаҡланған тәбиғи усаҡтар бар әле. Кимереүселәр аша  кешеләрҙең зарарланыуы һаман да осрап тора<ref>[http://likar.org.ua/content/view/2770/339/lang,ru Медицинский портал: Чума — врачам, студентам, пациентам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110817010048/http://likar.org.ua/content/view/2770/339/lang,ru |date=2011-08-17 }}</ref>. Миллионлаған ғүмерҙе өҙгән, кешелек тарихында тәрән эҙ ҡалдырған  эпидемиялар:   * Юстиниан тағуны (541-700 йыл) — [[Мысыр]] биләмәләрнендә башланған  һәм шул ваҡыттағы бөтә цивилизацияларҙы солғап алған.  100 миллион тирәһе кеше һәләк булған. [[Византия империяһы|Византия]] яҡынса халҡының яртыһын юғалтҡан<ref name="Daniel">Даниэл М. [http://www.sivatherium.narod.ru/library/Daniel/main.htm Тайные тропы носителей смерти]. — М.Прогресс, 1990, с.52 — ISBN 5-01-002041-6</ref>.  * Ҡара үлем — 1347-1351  йылдарҙағы пандемия  Көнсығыш Ҡытайҙан башланып һәм xiv быуат уртаһында бөтә Европа буйлап  уҙа. Пандемия 34 миллионға тиклем кеше ғүмерен алып киткән (Европа халҡының өстән бер өлөшө)<ref name="ReferenceA">{{книга |автор = Супотницкий М. В., Супотницкая Н. С. |часть = |заглавие = Очерки истории чумы: В 2-х кн. — Кн. I: Чума добактериологического периода |место = М. |издательство = Вузовская книга |год = 2006 |страницы = |страниц = 468 |isbn = 5-9502-0093-4 |ref = Супотницкие }}</ref>. * Өсөнсө пандемия — әгәр беренсе һәм икенсе пандемия урман янғынын хәтерләтһә,   (бик ҙур биләмә эсендә  5 йыл ҡоторонған) , өсөнсө пандемияның башланып тороуы халыҡтың аңына тиҙ генә барып етмәй тора. Сөнки, Юньнандағы тау үҙәндәренән йә тегендә,  йә  бында  сирҙең ҡабынып тороуы тураһында хәбәрҙәр 50 йыллап бер-туҡтауһыҙ килеп торған.  <nowiki/> Рәсми рәүештә [[Гуанчжоу|Кантон]]<nowiki/>дағы,  1850 йылдан<ref>{{книга |автор = Супотницкий М. В., Супотницкая Н. С. |часть = |заглавие = Очерки истории чумы: В 2-х кн. — Кн. II: Чума бактериологического периода |место = М. |издательство = Вузовская книга |год = 2006 |страницы = |страниц = 468 |isbn = 5-9502-0093-4 |ref = Супотницкие }}</ref> алып ҡабатланып тик торған  эпидемияларҙы пандемияның башы тип таныйҙар. 10 йыл эсендә пандемия (1894-1904)  Ҡытайҙы һәм  Һиндостанды ( 6 миллион  кешеһе  һәләк булған) иңләп үтә. Унан сауҙа юлдары аша  буйынса бөтә континенттарға ла тарала.  === Холера (ваба сире) === [[Файл:Cholera_Art_1866.JPG|мини|344x344пкс|Холера, 1866 йылдағы картина]] [[Холера]] ауырыуы оҙаҡ ваҡыт урындағы сирҙәрҙән булған<ref>.Kelley Lee (2003) «''Health impacts of globalization: towards global governance''». Palgrave Macmillan. p.131. ISBN 0-333-80254-3</ref>. Әммә 19 быуатта  иң киң таралған һәм  үлемесле сирҙәрҙең береһенә әйләнгән.  Тиҫтә миллионлап ғүмерҙе өҙә башлаған * Тәүге   пандемия   1816-1826 йылдарға ҡарай<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/intro/bio_cholera.htm |title=Cholera- Biological Weapons |publisher=Globalsecurity.org |date= |accessdate=2010-08-26}}</ref>. Пандемия Бенгалда башланып,1820 йылда бөтә  Һиндостан  буйынса таралып китә . 10 000 хәрби хеҙмәткәр һәм  һиндлыларҙың  һанһыҙ һәләк булыуына килтерә. Унан  пандемия [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ға, [[Индонезия]]<nowiki/>ға  күсә (тик  [[ Ява]]  утрауында ғына сир 100 000 тирәһе кешенең ғүмерен ҡыя) һәм К[[Каспий диңгеҙе|аспий диңгеҙенәсә]] барып етә . Һиндостан  ярымутрауында 1817 һәм 1860 йылдар арауығында  15 миллиондан ашыу үлем осрағы  иҫәпләнә. Тағы ла 23 миллион тирәһе 1865 - 1917 йылдар араһында вафат була.  [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]]ҙә  был осорҙа үлгәндәр һаны 2 миллиондан ашҡан<ref>{{cite web|author=By G. William Beardslee |url=http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part1.html |title=The 1832 Cholera Epidemic in New York State |publisher=Earlyamerica.com |date= |accessdate=2010-08-26}}</ref>. * Икенсе  пандемия  1829-1851 йылдарға тура килә. 1831 йылда Рәсәйҙә (ҡара: Холера фетнәһе ), [[Венгрия]]ла (100 000 тирәһе кеше вафат булған) һәм Германияла  тарала. 1832 йылда  [[Лондон]]ға ( Б[[Бөйөк Британия|өйөк Британия]]ла<ref>{{cite web|url=http://www.ph.ucla.edu/EPI/snow/pandemic1826-37.html|title=Asiatic Cholera Pandemic of 1826–37|publisher=Ph.ucla.edu|date=|accessdate=2010-08-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GCwfcXFB|archivedate=2013-04-28}}</ref> 55 000 ашыу кеше вафат булған), [[Франция]]<nowiki/>ға, Канадаға (Онтарио) һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-]]ҡа ([[Нью-Йорк]])  күсә<ref>{{cite web|url=http://www.tngenweb.org/darkside/cholera.html|title=The Cholera Epidemic Years in the United States|publisher=Tngenweb.org|date=|accessdate=2010-08-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GCwg669l|archivedate=2013-04-28}}</ref>. 1834 йылда Төньяҡ Американың тымыҡ океан яр буйҙарына  барып етә . 1848 йылда [[Англия]] һәм [[Уэльс]]та  холера 52 000 кеше ғүмерен өҙгән.  1832 - 1849 йылдар араһында 150 000  ашыу американлы вафат була<ref>[https://web.archive.org/web/20080513221429/http://www.cbc.ca/health/story/2008/05/09/f-cholera-outbreaks.html Cholera’s seven pandemics], cbc.ca, December 2, 2008</ref> Считается, что между 1832 и 1849 годами более 150 000 американцев умерло от холеры.<ref name=Cholera>[http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part2.html The 1832 Cholera Epidemic in New York State — Page 2]. By G. William Beardslee</ref>. * Өсөнсө    пандемия  1852-1860 йылдарҙа үтә. Иң  беренсе сиратта Рәсәйгә ҡағыла һәм миллиондан ашыу кеше ғүмерен өҙә. 1852 йылда эпидемия Индонезияның көнсығышында   килеп сыға.  1854 йылда [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] һәм [[Япония|Японяға]]  үтеп инә. 1858 йылда Филиппинға һәм  1859 йылда Кореяға барып етә. 1859 йылда Бенгалда тоҡанған эпидемия  [[Иран]], [[Ираҡ]], [[Ғәрәбстан ярымутрауы|әрәбстан ярымутрауы]] һәм Рәсәй биләмәләренә тарала.   1854-1855  йылдарҙа  Испанияла 236000 үлем осрағы теркәлгән. [[Мексика]]ла 200 000  кеше ғүмере  өҙөлгән<ref>[http://www.ph.ucla.edu/epi/Snow/pandemic1846-1963.html Asiatic Cholera Pandemic of 1846—1963 ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. UCLA School of Public Health.</ref> 236 000 смертей было зарегистрировано в Испании в 1854—1855 годах.<ref>{{Cite book | first = George C. | last = Kohn | title = Encyclopedia of plague and pestilence: from ancient times to the present | url = https://books.google.com/books?id=tzRwRmb09rgC&pg=PA369&dq#v=onepage&q=&f=false | publisher = Infobase Publishing | year = 2008 | page = 369 | isbn = 0-8160-6935-2}} </ref> Унесла 200 000 жизней в [[Мексика|Мексике]].<ref>{{Cite book | first = Joseph Patrick | last = Byrne | title = Encyclopedia of Pestilence, Pandemics, and Plagues: A-M | url = https://books.google.com/books?id=5Pvi-ksuKFIC&pg=PA101&dq#v=onepage&q=&f=false | publisher = ABC-CLIO | year = 2008 | page = 101 | isbn = 0-313-34102-8 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509082859/http://books.google.com/books?id=5Pvi-ksuKFIC&pg=PA101&dq#v=onepage&q=&f=false |date=2013-05-09 }}</ref>. * Дүртенсе  пандемия 1863-1875 йылдарға ҡарай. Башлыса  [[Африка]] һәм [[Европа]] ҡалаларына ҡағыла. Мәккәгә хаж ҡылыусыларҙың иң кәмендә 90 000 -дән 30000-ңе ҡорбан булған. 1866 йылда Рәсәйҙә 90 000 кеше һәләк була. 1866 йылда Төньяҡ Америкала тоҡанған  эпидемия  50 000 тирәһе кешене һәләк итә<ref>{{cite web|url=http://www.shtetlinks.jewishgen.org/Myadel/pandemics.htm|title=Eastern European Plagues and Epidemics 1300–1918|publisher=Shtetlinks.jewishgen.org|date=|accessdate=2010-08-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GCwgXfZv|archivedate=2013-04-28}}</ref> * Бишенсе   пандемия 1881-1896 йылдарҙа теркәлгән. 1883-1887 йылдар эсендә 250 мең  европалы һәләк булған. Ә Америка континентында   был һан кәмендә 50000-гә етә.1892 йылда  Рәсәй империяһында — 267 890, 120 000 — Испанияла, . 90 000 — [[Иран]]да һәм [[Япония]]ла 60000 үлем осрағы теркәлә. 1892 йылда<ref>{{cite web|url=http://www.1911encyclopedia.org/Cholera|title=Cholera – LoveToKnow 1911|publisher=1911encyclopedia.org|date=2006-10-27|accessdate=2010-08-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GCwh6jb1|archivedate=2013-04-28}}</ref> 120 000 в Испании,<ref>{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E05EED7123BE533A25753C2A9609C94619ED7CF |title=The cholera in Spain | publisher=New York Times |date=1890-06-20 |accessdate=2008-12-08}}</ref>   Гамбургта  холера эсәр һыу сығанағына эләккән һәм   8606 кешенең ғүмерен өҙгән<ref>{{cite book|last=Barry|first=John M.|authorlink=John M. Barry|title=The Great Influenza: The Epic Story of the Greatest Plague in History|url=https://archive.org/details/greatinfluenzaep00barr|publisher=Viking Penguin|year=2004|isbn=0-670-89473-7|series=}}</ref>. *  Алтынсы пандемия 1899-1923 йылдарға тура килә. Европаға үтә ныҡ ҡағылмаһа ла, Рәсәйҙә көслө үтә<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/114078/cholera/253250/Seven-pandemics cholera :: Seven pandemics], Britannica Online Encyclopedia</ref>. 20 быуаттың тәүге сирегендә 500 000  рәсәйленең ғүмере өҙөлә.Һиндостанда ҡорбандар һаны  800 000-гә етә. 1902-1904 йылдарҙағы эпидемия [[Филиппин]]<nowiki/>да  200 000  кешенең ғүмерен өҙгән<ref>[http://www3.wooster.edu/History/jgates/book-ch3.html John M. Gates, Ch. 3, «The U.S. Army and Irregular Warfare»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140629045949/http://www3.wooster.edu/History/jgates/book-ch3.html |date=2014-06-29 }}</ref>.  1900-1930 йылдар эсендә  Мәккәгә хаж ҡылыусылар араһында  27 эпидемия теркәлгән. 1907-1908 йылдарҙа хаж ҡылыусыларҙан 20 000 ашыуы холераның ҡорбаны була. * Етенсе пандемия 1962-1966 йылдарға ҡарай.  [[Индонезия]]ла башланып китә.  Штамм (сирҙе ҡуҙғытыусының бер популяцияһы) исеменән был пандемия тарихҡа Эль-Тор  атамаһы менән инә. 1963 йылда — Бангладешҡа , Һиндостанға  — 1964  йылда, һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ға]] 1966  йылда барып етә<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/114078/cholera/253250/Seven-pandemics#ref=ref886683 Cholera (pathology)]. Britannica Online Encyclopedia.</ref>. === Тиф === Тиф — дөйөмләштерелгән исем. Ул сир психика боҙолоуы фонында аяуһыҙ биҙгәк һәм көслө ағыуланыу менән барған инфекцион ауырыуҙары   берләштерә<ref>{{книга|часть=Тиф|заглавие=Энциклопедический словарь медицинских терминов. В 3-х томах|ссылка=http://medarticle.moslek.ru/articles/41543.htm |ответственный=Гл. редактор [[Петровский, Борис Васильевич|Б. В. Петровский]]|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|год=1982|страниц=1424|тираж=100000}}</ref>.  Иң билдәлеһе  — [[Сабыртмалы тиф|сыбартмалы  тиф]], ҡорһаҡ тифы һәм кире ҡайтмалы  тиф. [[XIX быуат]]тың  беренсе яртыһына тиклем ауырыуҙы төркөмдәргә бүлмәйҙәр.1829 йылда — ҡорһаҡ тифы, [[1843 йыл]]<nowiki/>да ҡайтмалы тиф айырым төркөмгә бүленә<ref>[http://urbanrim.org.uk/diseases.htm INFECTIOUS DISEASES IN HISTORY. A guide to their causes and effects]</ref>. * Б э. т.  430-427 йылдарҙа Пелопонесс һуғышы ваҡытында тиф эпидемияһы тоҡанып, [[афина]] ғәскәрҙәренең  һәм халҡының сиреге һәләк була. Сир Афинаны  көсһөҙләндерә һәм өҫтөнлөгөн юҡҡа сығара. Был ваҡиға  тарихи сығанаҡтарға  " Фукидид чумаһы"  тигән исем менән  инеп китә. 2006 йылға  тиклем эпидемияның  инфекция агенты  теүәл билдәле булмай. Афина акрополендә табылған туғандар ҡәберлеген тикшереп анализ үткәрелә һәм  сәбәпсеһе тиф бактериялары икәнлеге асыҡлана<ref name="ReferenceA"/>. * Б[[Беренсе донъя һуғышы|еренсе бөтә донъя һуғышы]] ваҡытында  киң ҡолас менән   сабыртмалы тиф ( ҡара һарҡау) эпидемияһы таралған . Мәҫәлән, Польша һәм Рәсәйҙә 30 миллион самаһы кеше сабыртмалы  тиф  сирләгән, шуларҙың 3,5 миллион вафат була<ref name=Daniel />. === Киҙеү === [[Файл:1918FluVictimsStLouis.jpg|мини|250x250пкс|1918 — 1919 йылдарҙа миллион кешенең ғүмерен өҙгән испанка пандемияһы<br> ]] Киҫкен (киҙеү) —тын юлының  киҫкен инфекцион ауырыуы булып тора. Сирҙе тыуҙырыусы вирус —    , киҫкен вируслы инфекция төркөменә  (ОРВИ)  ҡарай. Әленән-әле  эпидемия  һәм хатта пандемия  фиғылында киҙеү тоҡанып ғына тора. Әлеге ваҡытта  киҙеү (грипп) вирусының   төрлө антиген спектрлы 2000 -дән  ашыу варианты асыҡланған. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының баһаһы  буйынса<ref>[http://www.nih.gov/news/research_matters/february2007/02262007flu.htm NIH Research Matters has moved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090511101205/http://www.nih.gov/news/research_matters/february2007/02262007flu.htm |date=2009-05-11 }}</ref>,   Ер йөҙөндә йыл һайын  эпидемия ваҡытында киҙеүҙең барлыҡ  штаммдарынан   250-нән 500-гә тиклем мең кеше вафат булып тора. Уларҙың күпселеге өлкән йәштәгеләр ( 65 йәштән олораҡ). Ҡайһы бер йылдарҙа үлем һаны миллионға етә. * Испан киҙеүе(штамп H1N1) — 1918-1919 йылдарҙа 40-50 миллион кешенең ғүмерен өҙгән ауырыу. * Азия киҙеүе (штамп H2N2) — 1957-1958 йылдарҙа 70 мең кеше һәләк була. * Гонконг киҙеүе (штамп H3N2) — 1968-1969 йылдарҙа  34 мең самаһы кеше һәләк булған.  * Ҡош киҙеүе (штамп H5N1) — 2003-2008 йылдарҙа яҡынса 360 кеше һәләк булған (сирләүселәр һаны яҡынса ике тапҡырға күберәк  булған). * Сусҡа киҙеүе (штамп А/H1N1) — 2009-2010 йылдарҙа 2600-ҙән ашыу кеше һәләк була<ref>{{Cite news|title=Число жертв "свиного гриппа" в мире превысило 2,6 тыс. человек|author=|url=http://www.interfax.ru/russia/97710|work=InterFax|date=27.08.2009}}</ref>. === Туберкулез === Ер  халҡының өстән бер өлөшө кох таяҡсалары  йөрөтә. Һәр   секунд һайын  кемдер  уны үҙенә  йоҡтороп тора<ref name="WHO2004data">[[World Health Organization]] (WHO). [http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/index.html Tuberculosis Fact sheet N°104 — Global and regional incidence.] March 2006, Retrieved on 6 October 2006.</ref>. Яҡынса 5-10 процент осраҡта инфекция йәшерен үҫешеп, ваҡыт үтеү менән  әүҙем фазаға күсә. Тейешле дауа булмағанда,  яртыһынан ашыуы үлем менән тамамлана. Бөтә донъяла йыл һайын 8 миллион кеше туберкулез ауырыуы менән сирләп тора һәм 2 миллионы вафат була. [[XIX быуат]]та [[Европа]]ла<ref>[https://www.cdc.gov/TB/pubs/mdrtb/default.htm Multidrug-Resistant Tuberculosis]. ''Centers for Disease Control and Prevention.''</ref> [[Туберкулёз|туберкулез]] өлкән йәштәгеләрҙән сирек тирәһен юҡ итә.  1918 йылда Францияла һәр алтынсы  үлемдең сәбәбе туберкулез була<ref name=Measles>{{cite web|url=http://birdflubook.com/a.php?id=40&t=p|title=Torrey EF and Yolken RH. 2005. Their bugs are worse than their bite. Washington Post, April 3, p. B01|publisher=Birdflubook.com|date=|accessdate=2010-08-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GCwhaHD6|archivedate=2013-04-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626090223/http://birdflubook.com/a.php?id=40&t=p |date=2013-06-26 }}</ref>. [[XX быуат]] дауамында яҡынса 100 миллион кеше туберкулездан вафат була. Алдынғы үҫешкән илдәрҙә лә туберкулез һаман иң төп проблемаларҙың береһе булып ҡала<ref>[http://www.nature.com/nri/journal/v5/n8/abs/nri1666.html Immune responses to tuberculosis in developing countries: implications for new vaccines]. ''Nature Reviews Immunology'' 5, 661—667 (August 2005).</ref> . === Малярия (тапма сире) === [[Тапма|Тапма сире]]  тропик һәм субтропик төбәктәрҙә, шул иҫәптән ике Америка континентында, Азия һәм Африка илдәрендә киң таралған. Йыл һайын яҡынса 350-500 млн кеше был сирҙе йоҡтороп тора, шуларҙың 1,3-3 миллионы үлем менән тамамлана<ref>Campbell, Neil A. et al. «Biology» Seventh edition. Menlo Park, CA: Addison Wesley Longman, Inc. 2005</ref>. Ауырыуҙың  иң таралған өлкәһе булып (85-90 %)<ref name="greenwood2005">{{Статья | автор=Greenwood BM, Bojang K, Whitty CJ, Targett GA | заглавие=Malaria | журнал=Lancet | год=2005 | том=365 | страницы=1487-1498 | id=PMID 15850634}}</ref>    Африкалның  Сахаранан көньяҡтараҡ райондары тора. Барыһынан да күберәк,  5 йәшкә тиклемге балалар зарарлана<ref name="hull2006">[http://www.wgbh.org:81/cgi-bin/nph-algs.cgi/000000A/http://www.wgbh.org/schedules/program-info?program_id=2682027&episode_id=2682029 Hull, Kevin. (2006) «Malaria: Fever Wars». PBS Documentary]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Үлем осраҡтары  киләһе 20 йыл дауамында ике тапҡырға артасаҡ тип көтөлә. Был  тапма плазмодиеның  дарыуға өйрәнеүе, уның  тәьҫиренә  реакцияһы  кәмеүе менән бәйле<ref>{{cite journal |author=White NJ |title=Antimalarial drug resistance |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_2004-04_113_8/page/n17 |journal=J. Clin. Invest. |volume=113 |issue=8 |pages=1084–92 |year=2004 |month=April |pmid=15085184 |pmc=385418 |doi=10.1172/JCI21682}}</ref>. Тапманың, моғайын, [[Рим империяһы]]ның емерлеүенә ҡағылышы барҙыр<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/1180469.stm DNA clues to malaria in ancient Rome]. ''BBC News.'' February 20, 2001.</ref> . Сөнки, ауырыу  Рим биҙгәге тигән исем ала. Тапма плазмодийы (''Plasmodium falciparum) '' Африканан килтерелгән ҡолдар менән бергә Америка континентына барып эләккән. Урындағы халыҡҡа һәм колонистарға  етди  ҡурҡынысың булып килеп баҫҡан. [[АҠШ-тағы граждандар һуғышы]] ваҡытында ике яҡтан да 1, 2 миллион самаһы һалдаттың тапма менән сирләү осрағы теркәлгән<ref>{{cite web|url=http://www.infoplease.com/cig/dangerous-diseases-epidemics/malaria.html|title=A Brief History of Malaria|publisher=Infoplease.com|date=|accessdate=2010-08-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GCwi508w|archivedate=2013-04-28}}</ref>. === Проказа (махау ауырыуы) === Проказа (махау ауырыуы)  '''''Mycobacterium leprae  бациллаһы''' тарафынан  барлыҡҡа килә. '' Был [[Ауырыу|хроник сир]]<nowiki/>гә  бик оҙайлы инкубация осоро хас. Уртаса 3-5 йыл тәшкил итә. Әммә фәнгә инкубация осороның оҙайлығы 40 йыл тәшкил иткән осраҡ та билдәле. 1985 йылдан алып  бөтә донъя буйынса  был ауырыуҙан 15 миллион кешене һауыҡтырыуға өлгәшкәндәр. 2002  йылда   өр-яңынан 763917 сирләү осраҡтары асыҡланған.  Ошо ауырыу сәбәпле генә лә, бөтә донъяла инвалидтар һаны бер-ике миллион тирәһе тип фараз итәләр.  Махау ауырыуы кешелеккә кәм  тигәндә, б.э.т. тиклем 600 йыл элек үк билдәле сир.  Уның менән [[Ҡытай тарихы|боронғо Ҡытай]], [[Боронғо Мысыр|Мысыр]] һәм Һиндостан  цивилизациялары яҡшы таныш булған.   Юғары урта быуат  ваҡытында К[[Көнбайыш Европа|өнбайыш Европа,]]  был  сирҙең  бығаса тиңдәше  булмаған ҡолас алыуы күҙәтелә . Тап ошо  ваҡытта бик күп һанлы лепрозорийҙар (изоляторҙар)  барлыҡҡа килә. === ВИЧ-инфекция === ВИЧ — кешенең иммунодефицит вирусы  оҙайлы  инкубация осорона эйә.  ВИЧ-инфекцияның һуңғы стадияһы иммунодефицит синдромы булараҡ билдәлелек ала (СПИД). [[ВИЧ-инфекция]]нан һәм СПИД-тан иң ныҡ зыян күргән илдәрҙә был пандемия уларҙың иҡтисади үҫешенә ҡамасаулай һәм халыҡтың фәҡирлектән арттыра. * ВИЧ — ВИЧ- инфекция һәм СПИД менән бәйле сирҙәрҙән ( ВИЧ/СПИД (ЮНЭЙДС) -кә ҡарата БМО-ың һәм  Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының (ВОЗ) Берҙәм программаһы   баһаһы буйынса) 1981 - 2006 йылдар араһында     25 миллион кеше үлгән. [[2007 йыл]]  башына  бөтә донъяла 40 миллион самаһы кеше (Ер шары халҡының  0,66 % -ы) ВИЧ йөрөтөүсе булып тора. == Иҫкәрмә == {{Примечания|2}} == Әҙәбиәт == * ''Гезер.'' Береһен дә ҡалдырмай торған ауырыуҙар  тарихы. 2  өлөштән /   Профессор Гезер  хеҙмәте. Немец теленән тәржемә  — СПб.: Эске Эштәр Министрлығы типографияһы  , 1867. VI,IV,c 423. + IV,224,48,21;. * ''А. Ф. Дәүләтшин, С. О. Соловова, Петручук О. Е. '' Донъяла холера пандемияһы  [http://www.rusnauka.com/20_DNII_2012/Medecine/3_113966.doc.htm] һәм  Рәсәй федерацияһында  уны иҫкәртеү. {{Тәбиғәт һәләкәттәре}} [[Категория:Ғәҙәттән тыш хәлдәр]] [[Категория:Эпидемиология]] 4uhe3lwf9f3yac50fndfs0vcfa2ndz6 0 65065 1303045 1302194 2026-08-20T14:52:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303045 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Яңы Каледо́ния''' — [[Тымыҡ океан]]дың көньяҡ өлөшөндә, [[Меланезия]]ла урынлашҡан утрауҙар төркөмө. 1853 йылдан алып [[Франция]] суверенитеты аҫтында, үҙенсәлекле ҡануни статусҡа (''sui generis'') эйә булған махсус административ-территориаль берәмек<ref>{{Lien web|url=https://un.org|titre=Nouvelle-Calédonie, Les Nations Unies et la décolonisation|site=un.org}}</ref>. Төп утрауы — [[Гранд-Тер]] (оҙонлоғо 400 км, киңлеге 64 км) Кораллы диңгеҙендә урынлашҡан. Архипелагтың иң ҙур ҡалаһы һәм берҙән-бер эре агломерацияһы — [[Нумеа]], унда тотош төбәк халҡының өстән ике өлөшөнә тигене халыҡ йәшәй. Яңы Каледония [[Европа]] берләшмәһенең диңгеҙ аръяғындағы иле һәм территорияһы булып тора, әммә [[Шенген зонаһы]]на инмәй. Архипелагта төп ерле халыҡ — канактар (халыҡтың 41 %-ын тәшкил итә) һәм бында күптән төпләнгән европалылар (калдоштар), [[метистар]], шулай уҡ полинезия һәм азиат диаспоралары араһында «уртаҡ яҙмыш» төҙөү процесы бара. [[Файл:Blocage Koutio-Koueta mai 2024.jpg|мини|уңда|250px|Нумеа биҫтәһендәге барикадалар, май 2024 йыл]] 2018, 2020 һәм 2021 йылдарҙа үткән референдумдар һөҙөмтәһендә халыҡтың күпселеге бойондороҡһоҙлоҡҡа ҡаршы сыға. Әммә 2024 йылда һайлау ҡануниәтен үҙгәртеү үҙәгендәге бәхәстәр арҡаһында архипелагта иҡтисадҡа ҙур зыян килтергән оҙайлы сыуалыштар башлана. 2025 йылдың июлендә Буживаль килешеүенә ({{lang-fr|accord de Bougival}}) ҡул ҡуйыла, ул территорияны Франция составында «Яңы Каледония Дәүләте» итеп үҙгәртеүҙе күҙаллай. 2026 йылдың 20 майында Франция Милли ассамблеяһы урындағы һайлау хоҡуҡтарын киңәйтеү реформаһын тулыһынса ҡабул итә. == Тарихы == === Европалыларға тиклемге осор һәм колонизация === [[Файл:Indigenes de nouvelle caledonie 1880.png|мини|һулда|200px|Утрауҙың ерле халҡы, яҡынса 1880 йыл]] Археологик табылдыҡтар иҫбатлауынса, Яңы Каледонияның ерле халҡы — [[канактар]]ҙың боронғо лапита мәҙәниәте вәкилдәре был ерҙәргә яҡынса 3000 йыл элек (б.э.т. 1300 йылдарҙа) [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]]нан күсеп килгән<ref>{{Lien web|url=https://un.org|titre=Nouvelle-Calédonie, Les Nations Unies et la décolonisation|site=un.org}}</ref>. Европалылар килгәнгә тиклем улар таро һәм ямс үҫтереү менән шөғөлләнгән, кландарға һәм тел өлкәләренә бүленеп йәшәгән. 1774 йылдың 4 сентябрендә инглиз диңгеҙсеһе [[Джеймс Кук]] утрауҙы асып, уға [[Шотландия]]ның боронғо латин атамаһы хөрмәтенә «Яңы Каледония» тигән исем бирә. XIX быуат башында утрауға кит аулаусылар, сандал ағасы эҙләүсе сауҙагәрҙәр һәм католик менән протестант миссионерҙары килә башлай. === Француз идаралығы һәм хәҙерге заман === [[Файл:Blocage Koutio-Koueta mai 2024.jpg|мини|уңда|220px|Нумеа биҫтәһендәге сыуалыштар, 2024 йыл]] 1853 йылдың 24 сентябрендә [[Франция]] архипелагты үҙ биләмәһе тип иғлан итә, ә 1854 йылда буласаҡ баш ҡала — [[Нумеа]] ҡалаһына нигеҙ һалына. 1864—1897 йылдарҙа утрау [[Франция]]ның иң эре һөргөн һәм каторға урындарының береһе була. Ерҙәрҙе тартып алыу урындағы канактарҙың оҙайлы ихтилалдарына (айырыуса 1878 йылда Атаи етәкселегендә) алып килә. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында утрауҙа 200 000 меңдек кеше [[АҠШ]] армияһының мөһим хәрби базаһы урынлаша. 1946 йылда колониаль статус бөтөрөлә, һәм канактар [[Франция]] гражданлығын ала. 1960-сы йылдарҙағы «никель бумы» архипелагҡа [[Европа]] һәм [[Полинезия]]нан иммигранттар ағымын йәлеп итә. Был демографик үҙгәрештәр 1980-се йылдарҙа бойондороҡһоҙлоҡ яҡлылар (канактар) һәм лоялистар араһында граждандар һуғышына («Вакиғалар») алып килә. Кризис 1988 йылғы Матиньон һәм 1998 йылғы Нумеа килешеүҙәре менән яйға һалына, улар илгә киң автономия бирә. 2018—2021 йылдарҙа үткән өс [[Референдум]]да халыҡтың күпселеге бойондороҡһоҙлоҡҡа ҡаршы сыға. Шулай ҙа 2024 йылда һайлау цензын үҙгәртеү реформаһы арҡаһында яңы сыуалыштар башлана, улар 2025 йылғы Буживаль килешеүе һәм 2026 йылдың 20 майында [[Француз Милли ассамблеяһы]]ның тауыш биреү хоҡуҡтарын киңәйтеү ҡарары менән хоҡуҡи йәһәттән үҙгәртелә<ref>{{Lien web|url=https://legifrance.gouv.fr|titre=Légifrance - Le service public de la diffusion du droit|site=legifrance.gouv.fr}}</ref>. == Географияһы == === Утрауҙар һәм рельефы === [[Файл:New Caledonia and Vanuatu bathymetric and topographic map-fr.jpg|мини|уңда|240px|Яңы Каледония архипелагының дөйөм географик картаһы]] Яңы Каледония [[Тымыҡ океан]]дың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, [[Кораллы диңгеҙе]]ндә урынлашҡан. Уның ҡоро ер майҙаны 18 575.5 км² тәшкил итә, ә яр буйы һыҙығының оҙонлоғо — 3367 км. Архипелагтың үҙәген иң ҙур утрау — [[Гранд-Тер]] ({{lang-fr|Grande Terre}}) биләй. Ул төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 400 саҡрымға һуҙылған, киңлеге 50-нән 70 саҡрымға тиклем етә. Утрауҙы тотош оҙонлоғона үҙәк тау һырты ярып үтә, уның иң юғары нөктәһе — [[Пание тауы]] ({{lang-fr|Mont Panié}}) диңгеҙ кимәленән 1629 метрға етә. Архипелаг составына шулай уҡ бер нисә ваҡ утрауҙар төркөмө инә: төньяҡ-көнбайышта Белеп утрауҙары (Belep), көньяҡ-көнсығышта Нараттар утрауы (Île des Pins) һәм көнсығышҡа ҡарай 100 саҡрымда урынлашҡан Кораллы диңгеҙенең Уоллис-эт-Футуна төркөмөнә оҡшаш Лифу (Lifou), Маре (Maré), Увеа (Ouvéa) һәм Тига (Tiga) кеүек [[Лояллыҡ утрауҙа]]ры. === Лагуналар һәм рифтар === [[Файл:Récif corallien de Nouvelle-Calédonie.jpg|мини|һулда|240px|Яңы Каледонияның океан дулҡындарын тотҡарлаусы ҙур кораллы рифы]] Яңы Каледония лагунаһының дөйөм майҙаны 24 000 км² тәшкил итә, ул донъялағы иң ҙур лагуналарҙың береһе булып һанала. Уны оҙонлоғо 1600 саҡрымға еткән ҙур кораллы барьер рифы уратып алған. Риф океан ағымдарынан [[Гранд-Тер]] ярын ышаныслы һаҡлай, уның ярҙан алыҫлығы 2 саҡрымдан 50 саҡрымға тиклем тирбәлә. Һыуҙың температураһы йыл дауамында 22 °C һәм 30 °C араһында ҡала. 2008 йылдың 7 июлендә Яңы Каледония лагуналарының уртаҡ майҙаны 15 743 км² тәшкил иткән алты төп өлөшө рифтар төрлөлөгө һәм диңгеҙ экосистемаһы булараҡ [[ЮНЕСКО]]-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә. Был [[Франция]]ның диңгеҙ аръяғы биләмәләрендәге тәүге тәбиғи мираҫ объекты булып тора. === Биотөрлөлөк һәм тәбиғәтте һаҡлау === [[Файл:Rhynochetos jubatus.jpg|мини|уңда|210px|Кагу — Яңы Каледонияның милли символы булып һаналған эндемик ҡош]] Яңы Каледония үҙенең бик бай һәм үҙенсәлекле үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы менән айырылып тора. Бында үҫемлектәрҙең эндемизм кимәле (йәғни донъяның башҡа бер ҡайһында ла осрамаған төрҙәр өлөшө) 80 %-ҡа етә, был күрһәткес буйынса ул донъяла [[Яңы Зеландия]] һәм [[Гавай утрауҙары]]нан ҡалышып, өсөнсө урында тора. Архипелаг халыҡ-ара ойошмалар тарафынан планетаның биотөрлөлөк буйынса иң мөһим ҡыҙу нөктәләренең (''biodiversity hotspots'') береһе тип танылған. Утрауҙа хайуандарҙың да уникаль төрҙәре йәшәй. Улар араһында иң билдәлеһе — төбәктәрҙең милли символы булып һаналған, осорға һәләтһеҙ [[Кагу]] (''Rhynochetos jubatus'') ҡошо. Шулай уҡ бында геккондар һәм сцинктарҙың күп һанлы төрҙәре, диңгеҙ фаунаһының боронғо вәкилдәре (наутилустар) һәм төрлө ҡош колониялары бар. Тәбиғәтте һаҡлау маҡсатында 2013 йылда төбәк хөкүмәте бөтә иҡтисади зонала акулаларҙы аулауҙы тулыһынса тыя. 2014 йылда майҙаны 1,3 миллион квадрат километр булған Кораллы диңгеҙе тәбиғи паркы ({{lang-fr|Parc naturel de la mer de Corail}}) булдырыла, ул донъялағы иң эре диңгеҙ һаҡлау зоналарының береһе булып тора. Шуға ҡарамаҫтан, никель сығарыу сәнәғәте, урман янғындары һәм глобаль йылыныу арҡаһында коралдарҙың ағарыуы урындағы экосистемаға даими ҡурҡыныс тыуҙырып тора. == Халҡы һәм телдәре == === Демография һәм этник төркөмдәр === [[Файл:Répartition ethnique Nouvelle Calédonie.png|мини|уңда|240px|Утрау халҡының этник составы (2014 йылғы иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса)]] 2025 йылғы рәсми иҫәп алыу буйынса Яңы Каледонияла 264 596 кеше йәшәй. Халыҡ ифрат дөрөҫ урынлашмаған: өстән ике өлөшө Көньяҡ провинцияла, [[Нумеа]] агломерацияһында (Оло Нумеа) тупланған. Тау-кен сәнәғәтендәге көрсөк һәм 2024–2025 йылдарҙағы сыуалыштар арҡаһында архипелаг тарихында тәүге тапҡыр халыҡ һанының кәмеүе һәм [[Европа]] сығышлы халыҡтың [[Франция]] материгына күпләп китеүе теркәлә. Утрауҙа рәсми рәүештә этник статистика алып барыла. Халыҡтың төп төркөмдәре түбәндәгесә: * '''Канактар''' (ерле меланезия халҡы) — халыҡтың яҡынса 41,2 %-ын тәшкил итә. * '''Европалылар''' — яҡынса 24,1 %. Улар ике өлөшкә бүленә: бында бер нисә быуат йәшәгән урындағы франко-каледондар (калдоштар) һәм Франциянан килгән кешеләр (метролар йәки зорейҙар). * '''Метистар''' һәм үҙҙәрен ябай ғына «каледондар» тип атаусылар — 18,8 %. * '''Уоллис һәм Футуналылар''' — 8,3 % (бында улар үҙ тарихи ватанына ҡарағанда күберәк йәшәй). * Таитилылар, индонезиялылар, вьетнамдар һәм вануатулылар ҡалған аҙсылыҡты тәшкил итә. === Телдәр һәм дин === [[Файл:Canala village.JPG|мини|һулда|220px|Канала өлкәһендә хараку (xârâcùù) телендәге йылға атамаһы яҙылған юл билдәһе]] Рәсми тел — [[Француз теле]]. Халҡының 98,9 %-ы уны көндәлек тормошта ҡуллана. Урындағы европалылар араһында уның үҙенсәлекле [[Каледон диалекты]] таралған. Шулай уҡ архипелагта 28 австронезия төркөмөнә ҡараған урындағы [[Канак теле]] бар. Уларҙың дүртеһе (дреху, ненгоне, паиси һәм ажиэ) урта мәктәптәрҙә, лицейҙарҙа һәм Яңы Каледония университетында уҡытыла. Канак телдәрен һаҡлау һәм үҫтереү менән 2007 йылда [[Нумеа]] килешеүенә ярашлы ойошторолған [[Канак телдәре академияһы]] ({{lang-fr|Académie des langues kanak}}) шөбөлләнә. Дини йәһәттән халыҡтың күпселеге (яҡынса 52 %-ы) — [[католиктар]]. Протестантлыҡ (Евангелие сиркәүе) канактар араһында киң таралған. Бәләкәй мосолман (индонезиялылар һәм алжир халҡы вариҫтары), буддист (вьетнамдар) һәм йәһүд общиналары бар. == Дәүләт ҡоролошо һәм сәйәсәт == === Административ бүленеш һәм провинциялар === [[Файл:New Caledonia administrative1.png|мини|уңда|260px|Яңы Каледонияның провинцияларға һәм коммуналарға бүленеше картаһы]] Яңы Каледония [[Франция]] Конституцияһының XIII титры менән махсус рәүештә көйләнгән үҙенсәлекле (''sui generis'') диңгеҙ аръяғы административно-территориаль берәмеге булып тора. Ил үҙ сиратында киң вәкәләттәргә эйә булған өс провинцияға бүленә: # '''Көньяҡ провинция''' (баш ҡалаһы — [[Нумеа]]). Был иң күп халыҡ йәшәгән һәм иҡтисади яҡтан иң үҫешкән төбәк, бында бойондороҡһоҙлоҡҡа ҡаршы булған лоялистар өҫтөнлөк итә. # '''Төньяҡ провинция''' (баш ҡалаһы — [[Коне]]). Йән башына ер майҙаны буйынса иң ҙур провинция, бында бойондороҡһоҙлоҡ яҡлы канак партиялары күпселекте тәшкил итә. # '''Лояллыҡ утрауҙары провинцияһы''' (баш ҡалаһы — [[Лифу]]). Был төбәктә тулыһынса ерле халыҡ вәкилдәре идара итә. [[Франция]] дәүләтен ассамблеялар эшен ҡатнашыусы һәм закондарҙың үтәлешен тикшереүсе Юғары комиссар ({{lang-fr|Haut-commissaire de la République}}) кәүҙәләндерә. 2026 йылғы мәғлүмәттәр буйынса был вазифаны Жак Бийан башҡара. === Идара итеү органдары һәм йола институттары === [[Файл:Multinational leaders unite for Anzac Day ceremony (9006119).jpg|мини|һулда|250px|Яңы Каледония институциональ етәкселәре тантаналы сарала, 2025 йыл]] Архипелагтың төп ҡанунилыҡ органы — 54 депутаттан торған '''Яңы Каледония Конгресы''' ({{lang-fr|Congrès de la Nouvelle-Calédonie}}). Ул провинция ассамблеялары вәкилдәренән төҙөлә һәм махсус статуслы урындағы закондар («ил закондары») ҡабул итеү хоҡуғына эйә. Конгресс үҙ сиратында пропорциональ нигеҙҙә коалицион башкарма орган — '''Яңы Каледония Хөкүмәтен''' һайлай. Ул 5-тән 11-гә тиклем ағзанан тора һәм уға Хөкүмәт президенты етәкселек итә. Ерле халыҡтың мәҙәниәтен һәм хоҡуҡтарын һаҡлау өсөн махсус йола институттары эшләй. Йыл һайын ротация нигеҙендә һайлана торған 16 ағзанан торған '''Йола Сенаты''' ({{lang-fr|Sénat coutumier}}) канактарҙың үҙенсәлекле статусына, ер мәсьәләләренә һәм йола хоҡуҡтарына ҡағылышлы бөтә закон проекттары буйынса мотлаҡ кәңәшсе орган булып тора. Ил шулай уҡ 8 тарихи йола өлкәһенә ({{lang-fr|aires coutumières}}) бүленгән, уларҙың һәр береһендә урындағы уртаҡ мәсьәләләрҙе хәл итеүсе Йола советтары эшләй. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [https://gouv.nc Яңы Каледония Хөкүмәтенең рәсми сайты] * [https://nouvellecaledonie.travel Туристик мәғлүмәт порталы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260628200054/https://www.nouvellecaledonie.travel/ |date=2026-06-28 }} {{countries-stub}} [[Категория:Яңы Каледония]] [[Категория:Тымыҡ океан утрауҙары]] [[Категория:Францияның диңгеҙ аръяғы биләмәләре]] msdy33nauj2sgr971uzmcpl50ik3i50 0 66437 1303062 1288460 2026-08-20T22:02:56Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303062 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file=Rotavirus Reconstruction.jpg |image descr=[[Ротавирус]] |regnum=Вирустар |latin=Viruses |author|children name=[[Отряд]]тар |children= * ''[[Caudovirales]]'' (3 ғаилә) * ''[[Herpesvirales]]'' (3 ғаилә) * ''[[Ligamenvirales]]'' (2 ғаилә) * ''[[Mononegavirales]]'' (4 ғаилә) * ''[[Nidovirales]]'' (4 ғаилә) * ''[[Picornavirales]]'' (5 ғаилә) * ''[[Tymovirales]]'' (4 ғаилә) систематикала 70-кә яҡын ғаилә билдәләнмәгән, улар әлегә билдәле отрядҡа ҡарамай <ref name="ICVT">[http://ictvonline.org/virusTaxonomy.asp?version=2012 Таксономия вирусов] на сайте [[Международный комитет по таксономии вирусов|Международного комитета по таксономии вирусов (ICTV)]]</ref> |wikispecies=Virus |commons=Category:Viruses |ncbi=10239 |ictv=0 |eol=5006 }} '''Ви́рус''' ({{lang-la|virus}} — ағыу) —тере [[күҙәнәк]] эсендә генә үрсеү һәләтенә эйә булған, күҙәнәк төҙөлөшлө булмаған инфекция агенты. Вирустар бөтә организмдарҙы, [[хайуандар]]ҙан алып [[бактериялар]] һәм [[архейҙар]]ға тиклем зарарлай (бактерия вирустарын бактериофаг тип атайҙар). Башҡа вирустарҙы зарарлаусы үтә паразит вирустарҙы сателлит-вирустар тип атайҙар. [[1892]] йылда Дмитрий Ивановскийҙың [[Тәмәке (үҫемлек)|тәмәке]]нең бактериаль булмаған патогены тураһында мәҡәләһе сыҡҡас һәм [[1898]] йылда Мартин Бейеринктың тәмәке вирусы мозаикаһын асҡандан һуң{{sfn|Dimmock|2007|p=4}} 5 меңгә тиклем вирус асылған һәм ентекләп яҙылған булһа ла{{sfn|Dimmock|2007|p=49}}, улар миллиондан артыҡ булырға мөмкин<ref name="Breitbart M, Rohwer F 2005 278–84">{{cite journal|author=Breitbart M., Rohwer F.|title=Here a virus, there a virus, everywhere the same virus?|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-microbiology_2005-06_13_6/page/278|journal=Trends Microbiol |volume=13|issue=6|pages=278—284|year=2005|pmid=15936660|doi=10.1016/j.tim.2005.04.003}}</ref>. Вирустар Ерҙә иң таралған биологик форма һәм барлыҡ экосистемала табылған<ref>{{cite journal|author=Edwards R. A., Rohwer F.|title=Viral metagenomics|journal=Nat. Rev. Microbiol |volume=3|issue=6|pages=504—510|year=2005|pmid=15886693|doi=10.1038/nrmicro1163}}</ref>. Вирустарҙы микробиология бүлеге — вирусология фәне өйрәнә. == Вирустарға дөйөм ҡылыҡһырлама == -Улар тереклек төҙөлөшенең иң ябай һәм иң элементар кимәленә генә эйә, йәғни молекулаларҙан (Нулеин кислоталары, аҡһымдар) ғына торған йәшәү формаһы. -Күҙәнәк төҙөлөшенә эйә булмағас, үҙ аллы тереклек үҙсәнлектәренә эйә түгелдәр, йәғни уларҙың матдәләр алмашыныу (метаболизм) аппараттары юҡ. - Вирустар — йәнле һәм йәнһеҙ тәбиғәт сигендәге йәшәү формаһы. -Тереклек үҙенсәнлектәре күрһәтеү өсөн тере күҙәнәккә үтеп инергә һәм уның метаболизм аппаратын үҙенә буйһондорға тейеш (күҙәнәктең нәҫел программаһын бикләп, үҙенекен урынлаштырырға). Шуның өсөн, барлыҡ вирустар — паразиттар . '''Вирустар''' — күҙәнәк эсендә генетик кимәлдә паразитлыҡ ҡылыусы йәшәү формаһы. == Төҙөлөшө == {|class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:250px; margin:5px 0 0 10px;" |+ Вирустарҙың генетик төрлөлөгө ! Үҙсәнлектәре || Параметрҙары |- |Нуклеин кислотаһы|| * ДНК * РНК * ДНК-лы һәм РНК-лы ( йәшәү циклының стадияларында ) |- |Форма|| * Линия формаһында * Ҡулса формаһында * Сегментлы |- |Количество цепей|| * Бер сылбырлы * Ике сылбырлы * Ике сылбырлы ер сылбырлы фрагментары менән |- |Полярлыҡ || * Ыңғай полярлыҡ (+) * Кире полярлыҡ (−) * Икеләтә полярлыҡ (+/−) |} Күп кенә бактериофагтарҙың формаһы эшләпәнән һәм үҫентенән тора, сәсәк ауыруы вирустары – туры мөйөшлө, герпес һәм грипптыҡы – шар һамаҡ, бәрәңге мозаик ауыруы вирустарының формаһы – еп һымаҡ. Вириондарҙың ҙурлығы 15-350 нм (ҡайһы бер еп һымаҡ вирусларҙың оҙонлоғо 2000 нм-ғаа етә); электрон микроскопта күренәләр. Химик составы буйынса вирустарҙы ябай һәм ҡатлаулы төрҙәргә бүләләр. Ябай вирустар нуклеин кислотаһынан һәм аҡһым тышсаһы - капсидтан тора. Ҡатлаулы вирустарҙа капсид аҡһымдары һәм нуклеин кислотаһынан башҡа липидтар һәм аҡһым-ферменттар бар. Нуклеин кислотаһының һәр ваҡыт нәҫеллек мәғлүмәтен таратыусы бер тибы була (ДНК, йәки РНК, шуға күрә барлыҡ вирустарҙы ла ДНК-һы йәки РНК-һы булғандарға бүләләр). Күҙәнәктәрҙә үрсейҙәр. == Тереклек итеү рәүеше == Вирустар 2 формала йәшәй: уянмаған хәлдә йәки күҙәнәктән тыш (вирус киҫәксектәре, йәғни вириондар) һәм репродуктив хәлдә, йәғни күҙәнәк эсендә. Вириондарҙың формаһы төрлө. Тәбиғәттә вирустар һәр ерҙә осорай, йоҡтороусылар ярҙамында йәки механик рәүештә тарала ала. [[Күҙәнәк]] эсе паразиттары булараҡ, вирустар кешеләрҙәге күп кенә ауырыуҙарҙы (сәсәк, [[грипп]], [[ҡыҙылса]], [[полиомиелит]] һ.б.) килтереп сығаралар. Күп кенә [[хайуандар]]ҙы зарарлаусы полипатоген (ҡотороу ауырыуы, Ауески ауырыуы вирустары) һәм монопатоген вирустар ([[сусҡа]]ларҙа тағун (чума), [[тауыҡ]]тарҙа инфекцион ларинготрахеит ауырыуҙарын килтереп сығарыусы вирустар) бар. Үҫемлек вирустары, башлыса, һурыусы [[бөжәктәр]], [[талпандар]], нематодалар һәм ҡайһы бер түбән төҙөлөшлө бәшмәктәр — тамыр паразиттары зооспоралары менән, ҡайһы берҙәре ауырыу үҫемлек орлоҡтарынан тарала. == Фагтар == [[Файл:Bacteriophage structure.png|thumb|right|1 — баш өлөшө, 2 — ҡойроҡ, 3 — [[Нуклеин кислоталары]], 4 — [[капсид]], 5 — «воротничок», 6 — ҡойроҡ өлөшөнең аҡһым тышлығы(чехол), 7 — ҡойроҡтың фибриллаһы , 8 — сәнскеләре (шипы), 9 — базаль пластинка]] Шулай уҡ бактериялар күҙәнәктәрендә тереклек итергә яраҡлашҡан вирустар ҙа күп. Уларҙы бактериофагтар йәки фагтар (гр. «фагос» — ашаусы) тип атайҙар. Бактериофагтар бактерия күҙәнәктәрен тулыһынса тарҡата. Шуның өсөн дә бактериаль ауырыуҙарҙы, мәҫәлән дизентерияны, ҡорһаҡ тифын, ваба ауырыуҙарын, дауалау өсөн файҙаланылыуы мөмкин. Эсәк таяҡсаларының күҙәнәгенә урынлашҡан бактериофаг формаһы буйынса сүмесбашты хәтерләтә. Бактериофагтың кәүҙәһе баштан, ҡойроҡтан һәм бер нисә ҡойроҡ үҫентеләренән тора. Баш һәм ҡойроҡ өлөшө тыш яҡтан аҡһымлы тышса менән ҡапланған. Баш өлөшөнөң эсендә ДНК урынлашҡан, ә ҡойроҡ өлөшөнөң эсенән канал үтә. Бактериофаг эсәк таяҡсаһының күҙәнәгенә үтеп инә. Тәүҙә ул уның өҫтөнә йәбешә һәм бактерия күҙәнәгенең тышсаһын эретеп шул урында тишеи эшләй. Артабан бактериофагтың ДНК-һы бактерия күҙәнәгенә этеп индерелә. Унан бактериофаг менән ағыуланған эсәк таяҡсаһының ДНК-һына блок ҡуйыла. Хәҙер инде бактерия күҙәнәгендә эсәк таяҡсаһының ДНК-һы түгел, бактериофагтың ДНК-һы синтезлана башлай.Аҙаҡ килеп, бактерия һәләк була. == Covid-19 == Ҡытай вирус — ғаилә вәкилдәренә ҙур коронавирус (coronaviridae), күпмөйөштәр шиповидный таж рәүешендә үҙенсәлеге булып тора. Нәҡ улар кеше организмының үҙенсәлекле күҙәнәктәр фрагметтар фиғылындағы булыуын билдәләне механизмы индерелә.<ref>[https://otravilsya.com/pomosh/dejstviya/coronavirus-covid-19/ Коронавирус нисек эшләй?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101141056/https://otravilsya.com/pomosh/dejstviya/coronavirus-covid-19/ |date=2020-11-01 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == <references/> == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Букринская А. Г. |заглавие = Вирусология |издательство = Медицина |год = 1986 |страниц = 336 |место = {{М.}} }} * Общая вирусология: В 2 т. М., 1982. == Һылтанмалар == * [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/3506-virusologiya Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421152638/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/3506-virusologiya |date=2016-04-21 }} *[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4617-virustar Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421141153/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4617-virustar |date=2016-04-21 }} [[Категория:Вирустар]] [[Категория:Дөйөм биология]] [[Категория:Батшалыҡтар (биология)]] sc8y8hexdrikewxix3du9cxk3havtl0 0 66449 1303078 1277332 2026-08-21T01:49:26Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303078 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pythag anim.gif|мини|Пифагор теоремаһын тигеҙ тултырылғанлыҡ аша иҫбатлауҙы аңлатыусы схема{{Переход|#Доказательство через равнодополняемость}}.]] {{Тригонометрия}} '''Пифаго́р теоремаһы''' — [[тура мөйөшлө өсмөйөш]]төң яҡтары араһында бәйләнеш уранлаштырыусы, [[Евклид геометрияһы]]ның төп теоремаларының береһе: [[катет]]тар оҙонлоҡтарының квадраттары суммаһы [[гипотенуза]] оҙонлоғоноң квадратына тигеҙ. Был нисбәт теге йәки был күренештә боронғо мәҙәниәткә беҙҙең эраға тиклем күп йылдар элек билдәле булған тип фараз ителә; беренсе геометрик иҫбатлау [[Пифагор]]ҙыҡы тип иҫәпләнә. Раҫлау [[Евклид]]тың «[[Башланғыстар (Евклид)|Башланғыстарына]]» 47-се Һөйләм булып ингән{{Переход|#История}}. Шулай уҡ, гипотенузала төҙөлгән квадраттың майҙаны катеттарҙа төҙөлгән квадраттарҙың майҙандары суммаһына тигеҙ, тигән геометрик факт булараҡ күрһәтелергә мөмкин. Кире раҫлау ҙа дөрөҫ{{переход|#Обратная теорема Пифагора}}: ике яғының оҙонлоҡтарының квадраттары суммаһы өсөнсө яғының оҙонлоғоноң квадратына тигеҙ булған өсмөйөш тура мөйөшлө була. Был теореманың бер нисә дөйөмләштереүе бар{{Переход|#Вариации и обобщения}} — ирекле өсмөйөштәр өсөн, юғары үлсәмле арауыҡтарҙағы фигуралар өсөн. [[Евклидтыҡы булмаған геометрия]]ларҙа теорема үтәлмәй{{Переход|#Неевклидова геометрия}}. == Тарихы == Математика тарихсыһы [[Кантор, Мориц Бенедикт|Мориц Кантор]] фекеренсә, [[Боронғо Египет]]та батша [[Аменемхет I]] осоронда (б. э. тиклем [[XXIII быуат]]) яҡтары 3, 4, 5-кә тигеҙ булған тура мөйөшлө өсмөйөш тураһында билдәле булған — уны гарпедонаптар — «арҡан тартыусылар» ҡулланғандар<ref>Кантор Берлин музейындағы 6619 папирусына һылтана</ref>. [[Хаммурапи]] осорона ҡараған (б. э. тиклем [[XX быуат]]) [[Боронғо Вавилон батшалығы|Боронғо Вавилон]] тексында гипотенузаны яҡынса иҫәпләү килтерелгән<ref>[http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/PrintHT/Babylonian_Pythagoras.html History topic: Pythagoras’s theorem in Babylonian mathematics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606082111/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/PrintHT/Babylonian_Pythagoras.html |date=2011-06-06 }}</ref>. [[Варден, Бартель Леендерт ван дер|Ван-дер-Варден]] фекеренсә, нисбәт дөйөм күренештә Вавилонда яҡынса б. э. тиклем [[XVIII быуат]]та уҡ билдәле булыуы ихтимал. [[Файл:Chinese pythagoras.jpg|мини|[[Чжоу би суань цзин]] (б. э. тиклем 500—200 йылдар) китабынан һүрәт]] Б. э. тиклемге V—III быуаттар осорона ҡараған [[Боронғо Ҡытай]]ҙың «[[Чжоу би суань цзин]]» китабында яҡтары 3, 4 һәм 5-кә тигеҙ булған өсмөйөш килтерелә, шуның менән бергә һүрәтте теорема нисбәтен график нигеҙләү итеп аңлатып була<ref>{{книга|часть=Наука, техническая и военная мысль, здравоохранение и образование|заглавие=Духовная культура Китая: энциклопедия в 5 томах|ссылка=http://www.synologia.ru/a/Чжоу_би_суань_цзин|ответственный=Титаренко М. Л|место=М.|издательство=Восточная литература РАН|год=2009|том=5|страницы=939—941|страниц=1055|isbn=9785020184299}}</ref>. «[[Математика в девяти книгах]]» Ҡытай мәсьәләләр йыйынтығында (б. э. тиклем X—II быуат) айырым китап теореманың ҡулланыуына бағышланған. Нисбәтте иҫбатлау [[Боронғо Греция|боронғо грек]] философы [[Пифагор]] (б. э. тиклем 570—490) тарафынан бирелгән тип дөйөм ҡабул ителгән. [[Прокл Диадох|Проклды]]ң (412—485 н. э.), Пифагор, өс һандан торған Пифагор төркөмөн табыу өсөн, алгебраик ысулдар ҡулланған тигән раҫлаусы дәлиле бар{{Переход|#Пифагоровы тройки}}{{Sfn|Euclid|1956|p=351}}, ләкин шуның менән бергә, Пифагор үлгәндән һуң биш быуат дауамында, уның авторлығын иҫбатлау тураһында тура телгә алыу табылмай. Әммә [[Плутарх]] һәм [[Цицерон]] кеүек авторҙар Пифагор теоремаһы тураһында яҙалар, йөкмәткеһенән күренеүенсә, Пифагорҙың авторлығы дөйөм билдәле һәм һис шикһеҙ{{Sfn|Heath|1921|loc= vol I, p. 144}}<ref name=Fritz>{{cite journal |title=The Discovery of Incommensurability by Hippasus of Metapontum |author=''[[Фриц, Курт фон|Kurt Von Fritz]]'' |journal=The Annals of Mathematics, Second Series|volume= 46 |date=Apr., 1945|pages= 242—264 |jstor=1969021 |issue= 2 |publisher=Annals of Mathematics}}: ''«Принадлежит ли эта формула лично перу Пифагора…, но мы можем уверенно считать, что она принадлежит древнейшему периоду пифагорейской математики».''</ref>. [[Диоген Лаэртский]] еткергән риүәйәт бар, уның буйынса [[Пифагор]] йәнәһе үҙенең теореманы асыуын ҙур мәжлес яһап байрам иткән<ref>{{Книга|автор=Георг Гегель|заглавие=Лекции по истории философии|ссылка=https://books.google.com/books?id=T6WNCwAAQBAJ&pg=PT282 |место= |издательство=Litres |год=2016-09-08|страницы=282|страниц=1762|isbn=9785457981690}}</ref>. Яҡынса б. э. тиклем 400 йылда, Прокл фекеренсә, [[Платон]] алгебра һәм геометрияны берләштергән, өс һандан торған Пифагор төркөмөн табыу ысулын биргән. Яҡынса б. э. тиклем 300 йылда [[Евклидтың Башланғыстары|Евклидтың "Башланғыстар"ында]] Пифагор теоремаһының бик боронғо [[Аксиома|аксиоматик иҫбатлауы]] күренә<ref name= Aaboe> {{cite book |title=Episodes from the early history of mathematics |author=Asger Aaboe |url=https://books.google.com/books?id=5wGzF0wPFYgC&pg=PA51 |page=51 |quote=…it is not until Euclid that we find a logical sequence of general theorems with proper proofs. |isbn=0883856131 |year=1997 |publisher=[[Mathematical Association of America]]}}</ref>. == Әйтелештәре == [[Файл:Pythagorean.svg|мини|<math>a</math> һәм <math>b</math> катеттарына таянған квадраттарҙың майҙандарының суммаһы, гипотенузала төҙөлгән квадраттың майҙанына тигеҙ <math>c</math>]] Төп формулировкала алгебраик ғәмәлдәр бар — катеттарының оҙонлоғо <math>a</math> һәм <math>b</math>, ә гипотенузаһының оҙонлоғо — <math>c</math> булған тура мөйөшлө өсмөйөштә, түбәндәге нисбәт үтәлә: : <math>a^2 + b^2 = c^2</math>. {{Якорь|Геометрик формулировка}} [[Фигураның майҙаны]] төшөнсәһенә таяныусы, тиң булған геометрик формулировкаһы булырға мөмкин: тура мөйөшлө өсмөйөштә гипотенузала төҙөлгән квадраттың майҙаны, катеттарҙа төҙөлгән квадраттарҙың майҙандарының суммаһына тигеҙ. Евклидтың "Башланғыстар"ында теорема ошондай күренештә әйтеп бирелгән. {{Якорь|Обратная теорема Пифагора}}'''Пифагорҙың кире теоремаһы''' — яҡтарының оҙонлоғо ошо <math>a^2 + b^2 = c^2</math> нисбәте менән бәйләнгән өсмөйөштөң тура мөйөшлө булыуы тураһында раҫлау. Эҙемтә булараҡ, теләһә ниндәй ыңғай өс <math>a</math>, <math>b</math> һәм <math>c</math> шундай һандары өсөн, бында <math>a^2 + b^2 = c^2</math>, катеттары <math>a</math> һәм <math>b</math> һәм гипотенузаһы <math>c</math> булған тура мөйөшлө өсмөйөш бар. == Иҫбатлауҙар == Фәнни әҙәбиәттә Пифагор теоремаһының 400-ҙән кәм булмаған иҫбатланышы теркәлгән<ref>''Elisha Scott Loomis.'' Pythagorean Proposition</ref>, был теореманың геометрия өсөн ҙур әһәмиәте, шулай уҡ һөҙөмтәнең ябайлығы менән аңлатыла. Иҫбатлауҙың төп йүнәлештәре: өсмөйөш элементтарының нисбәтен алгебраик ҡулланыу (шулай, мәҫәлән, популяр булған оҡшашлыҡ ысулы{{Переход|#Через подобные треугольники}}), майҙандар ысулы{{переход|#Доказательства методом площадей}}, шулай уҡ төрлө экзотик иҫбатлауҙар осрай (мәҫәлән, дифференциаль тигеҙләмәләр ярҙамында). === Оҡшаш өсмөйөштәр ярҙамында === [[Файл:Podobnye treugolniki proof.svg|мини]] Дәреслектәрҙә алгебраик формулировканы киң таралған иҫбатлауҙарҙың береһе булып [[өсмөйөштәр оҡшашлығы]] техникаһын ҡулланып иҫбатлау тора, был осраҡта ул туранан-тура тиерлек аксиомаларҙан килеп сыға һәм [[фигураның майҙаны]] төшөнсәһенә ҡағылмай. Унда <math>C</math> түбәһендәге мөйөшө тура мөйөш, яҡтары <math>a, b, c</math>, ҡаршы ятыусы түбәләре ярашлы рәүештә <math>A, B, C</math> булған <math>\triangle ABC</math> өсмөйөшө өсөн, <math>CH</math> [[Өсмөйөштөң бейеклеге|бейеклеге]] үткәрелә, был ваҡытта (ике тигеҙ мөйөшө буйынса [[Өсмөйөштәр оҡшашлығы билдәләре|оҡшашлыҡ билдәһе]]нә ярашлы) оҡшашлыҡ нисбәте барлыҡҡа килә: <math>\triangle ABC \sim \triangle ACH</math> һәм <math>\triangle ABC \sim \triangle CBH</math>, бынан түбәндәге нисбәттәр килеп сыға: : <math> \frac{a}{c}=\frac{|HB|}{a}</math>; <math>\frac{b}{c}=\frac{|AH|}{b}</math>. [[Пропорция (математика)|Пропорцияларҙың]] ситке быуындарын ҡабатлағанда ошондай тигеҙлектәр килеп сыға: : <math>a^2=c\cdot |HB|</math>; <math>b^2=c\cdot |AH|</math>, уларҙы быуын-быуынлап ҡушыу кәрәкле һөҙөмтәне бирә: : <math>a^2+b^2=c\cdot\left(|HB|+|AH|\right)=c^2 \, \Leftrightarrow \, a^2+b^2=c^2</math>. === Майҙандар ысулы менән иҫбатлау === Иҫбатлауҙарҙың күбеһе майҙан төшөнсәһен ҡуллана. Уларҙың күбеһе ҡарар күҙгә ябай булыуға ҡарамаҫтан, бындай иҫбатлауҙар, иҫбатланышы Пифагор теоремаһының үҙен иҫбатлауға ҡарағанда ҡатмарлыраҡ булған фигураларҙың майҙаны үҙсәнлеген ҡулланалар. ==== Тигеҙ тулыландырыу аша иҫбатлау ==== [[Файл:Pythagorean proof2.svg|мини|Тигеҙ тулыландырыу аша иҫбатлау схемаһы.]] Тигеҙ тулыландырыу аша иҫбатлау катеттары <math>a, b</math> һәм гипотенузаһы <math>c</math> булған тура мөйөшлө өсмөйөштөң дүрт күсермәһен ҡуллана, улар яғы <math>a+b</math> булған квадрат һәм яғының оҙонлоғо <math>c</math> булған эске дүртмөйөш барлыҡҡа килерлек итеп урынлаштырыла. Был конфигурацияла эске дүртмөйөш [[квадрат]] була, сөнки тура мөйөшкә ҡаршы ятҡан ике ҡыҫынҡы мөйөштөң суммаһы — 90°, ә [[йәйелмә мөйөш]] — 180°. Тышҡы квадраттың майҙаны <math>(a+b)^2</math>-ға тигеҙ, ул майҙаны <math>c^2</math> булған эске квадраттан һәм һәр береһенең майҙаны <math>\frac{ab}{2}</math>-гә тигеҙ булған дүрт тура мөйөшлө өсмөйөштән тора, һөҙөмтәлә <math>(a+b)^2=4\cdot\frac{ab}{2}+c^2</math> нисбәтенән алгебраик үҙгәртеүҙәр ярҙамында теореманың раҫлауы килеп сыға. ==== Евклид иҫбатлауы ==== [[Файл:Teorema de Pitágoras.Euclides.svg|мини|Евклид иҫбатлауына һыҙма. Иҫбатлауҙың төп йүнәлеше — <math>\triangle ACK \cong \triangle ABD</math> конгруэнтлығын килтереп сығарыу, уларҙың майҙандары ярашлы рәүештә <math>AHJK</math> һәм <math>ACED</math> тура дүртмөйөштәренең майҙандарының яртыһын тәшкил итә.]] Евклидтың классик иҫбатлауы гипотенузала төҙөлгән квадратты тура мөйөш түбәһенән төшөрөлгән бейеклек менән киҫкәндә барлыҡҡа килгән тура дүртмөйөштәрҙең майҙандары катеттарҙа төҙөлгән квадраттарҙың майҙандарына тигеҙ булыуын килтереп сығарыуға йүнәлтелгән. Иҫбатлау өсөн ҡулланылған конструкция шундай: тура мөйөшө <math>C</math> булған <math>\triangle ABC</math> тура мөйөшлө өсмөйөшө, катеттарында төҙөлгән <math>ACED</math> һәм <math>BCFG</math> квадраттары һәм гипотенузала төҙөлгән <math>ABIK</math> квадраты өсөн <math>CH</math> [[Өсмөйөштөң бейеклеге|бейеклеге]] һәм уны дауам итеүсе <math>s</math> нуры үткәрелә, ул гипотенузала төҙөлгән квадратты ике <math>AHJK</math> һәм <math>BHJI</math> тура дүртмөйөштәренә бүлә. Иҫбатлау <math>AHJK</math> тура дүртмөйөшө майҙанының <math>AC</math> катетында төҙөлгән квадрат майҙанына тигеҙ булыуын килтереп сығарыуға йүнәлтелгән; икенсе тура дүртмөйөштөң майҙаны икенсе катетта төҙөлгән квадраттың майҙанына тигеҙ булыуы оҡшаш рәүештә килтереп сығарыла. <math>AHJK</math> һәм <math>ACED</math> тура дүртмөйөштәренең майҙандарының тигеҙлеге <math>\triangle ACK</math> һәм <math>\triangle ABD</math> өсмөйөштәренең [[Конгруэнтлыҡ (геометрия)|конгруэнтлығы]] аша килеп сыға, уларҙың һәр береһенең майҙаны ярашлы рәүештә <math>AHJK</math> һәм <math>ACED</math> тура дүртмөйөштәренең майҙандарының яртыһына тигеҙ, сөнки: әгәр өсмөйөш менән тура дүртмөйөштөң бер яғы уртаҡ, ә өсмөйөштөң уртаҡ яҡҡа төшөрөлгән бейеклеге тура дүртмөйөштөң икенсе яғы булһа, өсмөйөштөң майҙаны тура дүртмөйөштөң майҙанының яртыһына тигеҙ була. Өсмөйөштәрҙең конгруэнтлығы ике яҡтарының (квадраттарҙың яҡтары) һәм улар араһындағы мөйөштәренең (тура мөйөштән һәм <math>A</math> түбәһендәге мөйөштән торған) тигеҙлегенән килеп сыға. Шулай итеп, <math>AHJK</math> һәм <math>BHJI</math> тура дүртмөйөштәренән торған гипотенузала төҙөлгән квадраттың майҙаны катеттарҙа төҙөлгән квадраттарҙың майҙандарының суммаһына тигеҙ булыуы иҫбатлана. ==== Леонардо да Винчи иҫбатлауы ==== [[Файл:Teorema de Pitágoras.Leonardo da Vinci.svg|мини|Леонардо да Винчи иҫбатлауына һыҙма]] [[Леонардо да Винчи]] тарафынан табылған иҫбатлау майҙандар ысулына ҡарай. <math>C</math> мөйөшө тура мөйөш булған <math>\triangle ABC</math> тура мөйөшлө өсмөйөшө һәм <math>ACED</math>, <math>BCFG</math> һәм <math>ABHJ</math> квадраттары бирелһен ти (һүрәтте ҡарағыҙ). Был иҫбатлауҙа һуңғы квадраттың <math>HJ</math> яғында тышҡы яҡҡа <math>\triangle ABC</math> өсмөйөшөнә конгруэнт, шуның менән бергә гипотенузаға ҡарата, шулай уҡ уға төшөрөлгән бейеклеккә ҡарата сағылдырылған өсмөйөш төҙөлә (йәғни <math>JI = BC</math> һәм <math>HI = AC</math>). <math>CI</math> тура һыҙығы гипотенузала төҙөлгән квадратты ике тигеҙ өлөшкә бүлә, сөнки <math>\triangle ABC</math> һәм <math>\triangle JHI</math> өсмөйөштәре төҙөү буйынса тигеҙҙәр. Иҫбатлау <math>CAJI</math> һәм <math>DABG</math> дүртмөйөштәренең конгруэнтлығын асыҡлай, дүртмөйөштәрҙең һәр береһе, бер яҡтан, катеттарҙа төҙөлгә квадраттарҙың яртышар майҙандарының һәм бирелгән өсмөйөш майҙанының суммаһына тигеҙ, икенсе яҡтан, гипотенузала төҙөлгән квадрат майҙанының яртыһы менән бирелгән өсмөйөш майҙанының суммаһына тигеҙ. Һөҙөмтәлә, катеттарҙа төҙөлгә квадраттарҙың яртышар майҙандарының суммаһы гипотенузала төҙөлгән квадрат майҙанының яртыһына тигеҙ, был Пифагор теоремаһының геометрик формулировкаһына тиң. ==== Оҡшаш өсмөйөштәрҙең майҙандары аша ==== Артабанғы иҫбатлау, оҡшаш өсмөйөштәрҙең майҙандары ярашлы яҡтарының квадраттары кеүек сағыштырылалар тигән раҫлауға нигеҙләнгән. [[Файл:Altitude of a right triangle.svg|thumb]] <math>ABC</math> тура мөйөшлө өсмөйөш булһын, ти, <math>AD</math> — тура мөйөшө түбәһенән гипотенузаға төшөрөлгән перпендикуляр. <math>ABC</math>, <math>DBA</math> өсмөйөштәре оҡшаш, сөнки тура мөйөштәре бар һәм <math>B</math> мөйөшө уртаҡ. Тимәк : <math>\frac{\text{майҙан}~DBA}{\text{майҙан}~ABC}= \frac{AB^2}{BC^2}.</math> Шул уҡ юл менән табабыҙ : <math>\frac{\text{майҙан}~DAC}{\text{майҙан}~ABC}= \frac{AC^2}{BC^2}. </math> <math>DBA</math> һәм <math>DAC</math> өсмөйөштәре икеһе бергә <math>\triangle ABC</math> өсмөйөшөн төҙөгәнлектән, <math>\triangle DBA</math> һәм <math>\triangle DAC</math> майҙандарының суммаһы <math>\triangle ABC</math> майҙанына тигеҙ. Ошонан сығып : <math>\frac{AB^2+AC^2}{BC^2}=1</math> йәки <math>AB^2+AC^2=BC^2.</math> === Сикһеҙ бәләкәйҙәр ысулы менән иҫбатлау === [[Файл:PythagoreanDerivation.svg|мини|Сикһеҙ бәләкәйҙәр ысулы менән иҫбатлау]] [[Дифференциаль тигеҙләмә]]ләр техникаһына таяныусы бер нисә иҫбатлауҙар бар. Атап әйткәндә, <math>a</math> һәм <math>b</math> катеттарының һәм <math>c</math> гипотенузаһының сикһеҙ бәләкәй ҡушымтаһын ҡулланыусы иҫбатлау [[Харди, Годфри Харолд|Хардиҙыҡы]] тип иҫәпләнә. Мәҫәлән, <math>b</math> катеты даими булғанда <math>a</math> катетының ҡушымтаһы <math>da</math> <math>dc</math> гипотенузаның ҡушымтаһына килтерә, шулай итеп : <math>\frac {da}{dc} = \frac {c}{a}</math> Үҙгәреүсәндәрҙе айырып алыу ысулы менән уларҙан <math>c\ dc = a\, da </math> дифференциаль тигеҙләмәһе килеп сыға, уны интеграллау <math>c^2 = a^2 + \mathrm{Const}</math> нисбәтен бирә. <math>a = 0 , c = b</math> башланғыс шарттарҙы ҡулланып константа <math> b^2</math> булыуын асыҡлайбыҙ, һөҙөмтәлә теореманың раҫлауы килеп сыға. Ахырғы формулала квадрат бәйләнеш өсмөйөштөң яҡтары һәм ҡушымталар араһында һыҙыҡлы пропорционаллек арҡаһында килеп сыға. == Вариациялар һәм дөйөмләштереүҙәр == === Өс яғында оҡшаш геометрик фигуралар === [[Файл:Pythagoras applied to similar triangles1.svg|мини|Оҡшаш өсмөйөштәр өсөн дөйөмләштереү, йәшел фигураларҙың майҙаны күк фигураларҙың майҙанына тигеҙ.]] [[Файл:Pythagoras by similar triangles.PNG|мини|Пифагор теоремаһы оҡшаш тура мөйөшлө өсмөйөштәрҙе ҡулланып.]] Евклид үҙенең «[[Башланғыстар (Евклид)|Башланғыстарында]]», яҡтарҙа төҙөлгән квадраттарҙың майҙандарынан ирекле [[оҡшашлыҡ|оҡшаш]] геометрик фигураларҙың майҙандарына күсеп, Пифагор теоремаһының мөһим геометрик дөйөмләштерелеүен биргән<ref name=Euclid_VI>Euclid’s ''Elements'': book VI, proposition VI 31: «In right-angled triangles the figure on the side subtending the right angle is equal to the similar and similarly described figures on the sides containing the right angle».</ref>: катеттарҙа төҙөлгән бындай фигураларҙың майҙандарының суммаһы, гипотенузала төҙөлгән уларға оҡшаш фигураның майҙанына тигеҙ. Был дөйөмләштереүҙең төп идеяһы шунда, оҡшаш геометрик фигураның майҙаны үҙенең теләһә ниндәй һыҙыҡлы үлсәменең квадратына пропорциональ, һәм, айырым осраҡта теләһә ниндәй яғының квадратына. Ошонан сығып, ярашлы рәүештә оҙонлоҡтары <math>a</math> һәм <math>b</math> булған катеттарҙа һәм <math>c</math> гипотенузаһында төҙөлгән, майҙандары <math>A</math>, <math>B</math> һәм <math>C</math> булған оҡшаш фигуралар өсөн, ошо нисбәт дөрөҫ: : <math>\frac{A}{a^2} = \frac{B}{b^2} = \frac{C}{c^2}\, \Rightarrow \, A + B = \frac{a^2}{c^2}C + \frac{b^2}{c^2}C</math>. Пифагор теоремаһы буйынса <math>a^2 + b^2 = c^2</math> булғанлыҡтан, <math>A + B = C</math> тигеҙлеге дөрөҫ. Бынан тыш, тура мөйөшлө өсмөйөштөң яҡтарында төҙөлгән өс оҡшаш геометрик фигураларҙың майҙандары өсөн <math>A + B = C</math> нисбәте үтәлә икәнлеген Пифагор теоремаһына таянмай иҫбатлау мөмкин булһа, Евклид дөйөмләштереүен иҫбатлауҙы кире тәртиптә ҡулланып, Пифагор теоремаһын иҫбатлауҙы килтереп сығарып булыр ине. Мәҫәлән, әгәр гипотенузала, майҙаны <math>C</math> булған баштағы өсмөйөшкә конгруэнт тура мөйөшлө өсмөйөш, ә катеттарҙа — майҙандары <math>A</math> һәм <math>B</math> булған уға оҡшаш ике тура мөйөшлө өсмөйөш төҙөгәндә, катеттарҙағы өсмөйөштәр баштағы өсмөйөштө уның бейеклеге менән бүлеүҙән килеп сыға икән, йәғни өсмөйөштөрҙең ике бәләкәй майҙандарының суммаһы өсөнсөһөнөң майҙанына тигеҙ була, шулай итеп <math>A + B = C</math> һәм, оҡшаш фигуралар өсөн нисбәтте ҡулланып, Пифагор теоремаһы килтереп сығарыла. === Косинустар теоремаһы === {{главная|Косинустар теоремаһы}} Пифагор теоремаһы — ирекле өсмөйөштә яҡтарының оҙонлоғон бәйләүсе, дөйөмөрәк булған косинустар теоремаһының айырым осрағы<ref name= Leff1>{{cite book |title=Cited work |author=Lawrence S. Leff |url=https://books.google.com/?id=y_7yrqrHTb4C&pg=PA326 |page=326 |isbn=0764128922 |publisher=Barron's Educational Series |date=2005-05-01}}</ref>: : <math>a^2+b^2-2ab\cos{\theta}=c^2</math>, бында <math>\theta</math> — <math>a</math> һәм <math>b</math> яҡтары араһындағы мөйөш. Әгәр был мөйөш 90° булһа, ул саҡта <math>\cos \theta = 0</math>, һәм формула ғәҙәти Пифагор теоремаһына тиклем ябайлаша. === Ирекле өсмөйөш === [[Файл:Tâbit ibn Qorra.PNG|мини|Сабит ибн Курра асыҡлаған дөйөмләштереү. Аҫтағы һүрәт <math>\triangle DBA</math> өсмөйөшөнөң <math>\triangle ABC</math> өсмөйөшөнә оҡшашлығын күрһәтә.]] Пифагор теоремаһының, тик яҡтарының оҙонлоғо нисбәтенә генә таянып эш итеүсе, ирекле өсмөйөшкә дөйөмләштерелеүе бар. Ул беренсе булып Сабии астрономы [[Сабит ибн Курра]] тарафынан асылған тип иҫәпләнә<ref name=Eves> {{cite book |title=Great moments in mathematics (before 1650) |author=Howard Whitley Eves |url=https://books.google.com/books?id=9_w5jDPTvCQC&pg=PA41 |chapter=§ 4.8: …generalization of Pythagorean theorem |isbn=0883853108 |year=1983 |page=41 |publisher=Mathematical Association of America}}</ref>. Унда яҡтары <math>a, b, c</math> булған ирекле өсмөйөш өсөн, уға нигеҙе <math>c</math> яғында булған, түбәһе бирелгән өсмөйөштөң <math>c</math> яғына ҡаршы ятыусы түбәһе менән тап килгән, нигеҙе эргәһендәге мөйөшө <math>c</math> яғына ҡаршы ятыусы <math>\theta</math> мөйөшөнә тигеҙ булған, [[тигеҙ эргәле өсмөйөш]] ҡамала. Һөҙөмтәлә бирелгән өсмөйөшкә оҡшаш булған ике өсмөйөш барлыҡҡа килә: беренсеһе — яҡтары <math>a</math>, ҡамалған тигеҙ эргәле өсмөйөштөң унан алыҫтағы эргә яғы, һәм <math>r</math> — <math>c</math> яғының өлөшө; икенсеһе — уға <math>b</math> яғынан симметрик һәм <math>c</math> яғының өлөшөнә ярашлы яғы <math>s</math>. Һөҙөмтәлә <math>\theta=\pi/2</math> булғанда Пифагор теоремаһына әүерелеүсе<ref name=Sayii>{{cite journal |doi=10.1086/348837 |jstor=227603 |author=''[[Сайылы, Айдын|Aydin Sayili]]'' |year= 1960 |title= Thâbit ibn Qurra's Generalization of the Pythagorean Theorem |journal= Isis |volume= 51 |issue=1 |pages= 35—37 |month=Mar. |ref=harv}}</ref><ref name=Sally2>{{cite book |title=Cited work |author=Judith D. Sally, Paul Sally |chapter=Exercise 2.10 (II) |page=62 |url=https://books.google.com/books?id=nHxBw-WlECUC&pg=PA62 |isbn=0821844032 |date=2007-12-21 }}</ref>: : <math> a^2 +b^2 =c(r+s) </math>, нисбәте үтәлгән булыуы килеп сыға. Нисбәт барлыҡҡа килгән өсмөйөштәрҙең оҡшашлығы эҙемтәһе булып тора: : <math>\frac{c}{a} = \frac{a}{r}, \, \frac{c}{b} = \frac{b}{s} \, \Rightarrow \, cr +cs = a^2 +b^2</math>. === Майҙандар тураһында Паппа теоремаһы === [[Майҙандар тураһында Паппа теоремаһы]], ирекле өсмөйөш һәм уның ике яғында ирекле [[параллелограмм]]дар өсөн өсөнсө яғында, майҙаны бирелгән ике параллелограмдың майҙандарының суммаһына тигеҙ булырлыҡ итеп параллелограмм төҙөргә мөмкинлек биреүсе теорема, шулай уҡ Пифагор теоремаһының дөйөмләштерелеүе итеп ҡарарға була<ref name=Jennings>{{cite book |title=Modern geometry with applications: with 150 figures |author=George Jennings |chapter=Figure 1.32: The generalized Pythagorean theorem |page=23 |url=https://books.google.com/?id=6OhcE7YQY8QC&pg=PA23 |isbn=038794222X |year=1997 |edition=3rd |publisher=Springer}}</ref>: бирелгән өсмөйөш — тура мөйөшлө, ә катеттарҙа параллелограмдар сифатында квадраттар төҙөлгән осраҡта, гипотенузала төҙөлгән квадрат майҙандар тураһында Паппа теоремаһын ҡәнәғәтләндереүсе булып сыға. === Күп үлсәмле дөйөмләштереүҙәр === Пифагор теоремаһының [[Өс үлсәмле арауыҡ|өс үлсәмле Евклид арауығы]] өсөн дөйөмләштерелеүе булып [[де Гуа теоремаһы]] тора: әгәр [[тетраэдр]]ҙың тура мөйөшө булһа, ул саҡта тура мөйөшкә ҡаршы ятҡан ҡырының майҙанының квадраты, ҡалған өс ҡырының майҙандарының квадраттары суммаһына тигеҙ. Был һығымта юғары үлсәмле Евклид арауыҡтары өсөн «{{mvar|n}}-үлсәмле Пифагор теоремаһы» булараҡ дөйөмләштерелергә мөмкин<ref name=Bhatia> {{cite book |title=Matrix analysis |author=Rajendra Bhatia |url=https://books.google.com/?id=eay3HALl620C&pg=PA21 |page=21 |isbn=0387948465 |year=1997 |publisher=Springer}} </ref> — ортогональ <math>n</math>-үлсәмле [[симплекс]] өсөн майҙандары <math>S_1, \dots, S_n</math> булған ортогональ ҡырҙары һәм майҙаны <math>S_0</math> булған уларға ҡаршы ятыусы ҡыры өсөн түбәндәге нисбәт үтәлә: : <math>S_0^2 = \sum_{i=1}^n S_i^2</math>. Тағы ла бер күп үлсәмле дөйөмләштереү [[тура мөйөшлө параллелепипед]]тың диагонале оҙонлоғоноң квадратын табыу мәсьәләһенән килеп сыға: уны иҫәпләү өсөн ике тапҡыр Пифагор теоремаһын ҡулланырға кәрәк, һөҙөмтәлә ул параллелепипедтың өс эргәләш яҡтарының квадраттарының суммаһын төҙөй. Дөйөм осраҡта, эргәләш яҡтарының оҙонлоҡтары <math>a_1, \dots, a_n</math> булған <math>n</math>-үлсәмле тура мөйөшлө параллелепипедтың диагоналенең оҙонлоғо түбәндәгесә: : <math>d^2 = \sum_{i=1}^n a_i^2</math>, өс үлсәмле осраҡтағы кеүек, һөҙөмтә перпендикуляр яҫылыҡтарҙа тура мөйөшлө өсмөйөштәргә Пифагор теоремаһын эҙмә-эҙ ҡулланыу эҙемтәһе булып тора. [[Парсеваль тигеҙлеге]] Пифагор теоремаһын сикһеҙ үлсәмле арауыҡтарға дөйөмләштереү булып тора<ref>''[[Шилов, Георгий Евгеньевич|Шилов Г. Е.]]'' Математический анализ. Специальный курс. — М.: Физматлит, 1961. — C. 194</ref>. === Евклид булмаған геометрия === Пифагор теоремаһы [[Евклид геометрияһы]] аксиомаларынан килеп сыға һәм Евклид булмаған геометрия өсөн дөрөҫ түгел<ref name = false>{{cite book |title=Cited work |author=Stephen W. Hawking |page=4 |url=https://books.google.com/books?id=3zdFSOS3f4AC&pg=PA4 |isbn=0762419229 |year=2005}}</ref> — Пифагор теоремаһының үтәлеше [[Евклидтың параллеллек аксиомаһы|Евклидтың параллеллек тураһында постулатына]] тиң көслө<ref name = Parallel>{{cite book |title=CRC concise encyclopedia of mathematics |author= Eric W. Weisstein |url=https://books.google.com/books?id=aFDWuZZslUUC&pg=PA2147 |page=2147 |quote=The parallel postulate is equivalent to the ''Equidistance postulate'', ''Playfair axiom'', ''Proclus axiom'', the ''Triangle postulate'' and the ''Pythagorean theorem''. |edition=2nd |isbn=1584883472 |year=2003}}</ref><ref name= Pruss>{{cite book |title=The principle of sufficient reason: a reassessment |author= Alexander R. Pruss |quote=We could include… the parallel postulate and derive the Pythagorean theorem. Or we could instead make the Pythagorean theorem among the other axioms and derive the parallel postulate. |isbn=052185959X |year=2006 |publisher=Cambridge University Press |page=11 |url=https://books.google.com/books?id=8qAxk1rXIjQC&pg=PA11}}</ref>. Евклид булмаған геометрияла тура мөйөшлө өсмөйөштөң яҡтары араһындағы нисбәт, һис шикһеҙ, Пифагор теоремаһынан айырмалы формала була. Мәҫәлән, [[сферик геометрия]]ла тура мөйөшлө өсмөйөштөң, берәмек сфераның [[октант]]ын сикләп торған бөтә өс яғының оҙонлоғо <math>\pi/2</math>, был Пифагор теоремаһына ҡаршы килә. Шуның менән бергә, әгәр өсмөйөштөң тура мөйөшлө булыу шартын өсмөйөштөң ике мөйөшөнөң суммаһы өсөнсө мөйөшөнә тигеҙ булыу шарты менән алмаштырһаң, Пифагор теоремаһы [[Лобачевский геометрияһы|гиперболалы]] һәм [[Риман геометрияһы|эллиптик]] геометрияла дөрөҫ<ref>{{cite journal|author=''Victor Pambuccian''|title=Maria Teresa Calapso’s Hyperbolic Pythagorean Theorem|url=https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_winter-2010_32_4/page/2|journal=The Mathematical Intelligencer|volume=32|number=4|date=December 2010|page =2|doi=10.1007/s00283-010-9169-0}}</ref>. ==== Сферик геометрия ==== {{главная|Сферик Пифагор теоремаһы}} [[Файл:Triangle sphérique.svg|мини|[[Сферик өсмөйөш]]]] Радиусы <math>R</math> булған сферала яҡтары <math>a, b, c</math> булған теләһә ниндәй тура мөйөшлө өсмөйөш өсөн (мәҫәлән, әгәр өсмөйөштә <math>\gamma</math> мөйөшө тура мөйөш булһа) яҡтары араһындағы нисбәт түбәндәге күренештә була<ref name=ONeill>{{cite book |title=Elementary differential geometry |author=Barrett O'Neill |url=https://books.google.com/?id=OtbNXAIve_AC&pg=PA441 |chapter=Exercise 4 |page=441 |isbn=0120887355 |year=2006 |edition=2nd |publisher=Academic Press}}</ref>: : <math> \cos \left(\frac{c}{R}\right)=\cos \left(\frac{a}{R}\right) \cdot \cos \left(\frac{b}{R}\right)</math>. Был тигеҙлек бөтә сферик өсмөйөштәр өсөн дөрөҫ булған [[косинустар теоремаһы (сферик геометрия)|сферик косинустар теоремаһының]] айырым осрағы булараҡ килеп сығырға мөмкин: : <math> \cos \left(\frac{c}{R}\right)=\cos \left(\frac{a}{R}\right) \cdot \cos \left(\frac{b}{R}\right) + \sin\left(\frac{a}{R}\right) \cdot \sin\left(\frac{b}{R}\right) \cdot \cos \gamma</math>. [[Тейлор рәте]]н косинус функцияһына (<math>\cos x \approx 1 - \dfrac{x^2}{2}</math>) ҡулланып, әгәр <math>R</math> радиусы [[сикһеҙлек]]кә ынтылһа, ә <math>\dfrac{a}{R}</math>, <math>\dfrac{b}{R}</math> һәм <math>\dfrac{c}{R}</math> аргументтары нулгә ынтылһа, ул саҡта тура мөйөшлө өсмөйөштөң яҡтары араһындағы сферик нисбәт Пифагор теоремаһына яҡыная икәнен күрһәтеп була. ==== Лобачевский геометрияһы ==== [[Файл:Hyperbolic triangle.svg|мини|[[Гиперболалы өсмөйөш]]]] [[Лобачевский геометрияһы]]нда яҡтары <math>a, b, c</math>, тура мөйөшөнә ҡаршы ятҡан яғы <math>c</math> булған тура мөйөшлө өсмөйөш өсөн, яҡтары араһындағы нисбәт түбәндәгесә була<ref name=Stahl>{{cite book |title=The Poincaré half-plane: a gateway to modern geometry |author=Saul Stahl |page=122 |url=https://books.google.com/?id=TABicHVMQhMC&pg=PA122 |chapter=Theorem 8.3| isbn=086720298X |year=1993 |publisher=Jones & Bartlett Learning}}</ref>: : <math> \operatorname{ch} c=\operatorname{ch} a \cdot \operatorname{ch} b</math>, бында <math> \operatorname{ch}</math> — [[гиперболалы косинус]]<ref>''Микиша А. М., Орлов В. Б.'' Толковый математический словарь. Основные термины. — М. Русский язык, 1989 г.</ref>. Был формула бөтә өсмөйөштәр өсөн дөрөҫ булған гиперболалы косинустар теоремаһының айырым осрағы булып тора<ref name=Gilman>{{cite book |title=Two-generator discrete subgroups of PSL (2, R) |author=Jane Gilman |url=https://books.google.com/?id=YRFz9Zj_vAAC&pg=PA74 |chapter=Hyperbolic triangles |isbn=0821803611 |year=1995 |publisher=American Mathematical Society Bookstore}}</ref>: : <math>\operatorname{ch}c= \operatorname{ch} a \cdot \operatorname{ch} b - \operatorname{sh} a \cdot \operatorname{sh} b \cdot \cos \gamma </math>, бында <math>\gamma</math> — түбәһе <math>c</math> яғына ҡаршы ятҡан мөйөш. [[Тейлор рәте]]н гиперболалы косинус өсөн (<math>\operatorname{ch}x \approx 1 + \dfrac{x^2}{2}</math>) ҡулланып, әгәр гиперболалы өсмөйөш бәләкәсәйһә (йәғни, <math>a</math>, <math>b</math> һәм <math>c</math> нулгә ынтылғанда), ул саҡта тура мөйөшлө өсмөйөштә гиперболалы нисбәт классик Пифагор теоремаһы нисбәтенә яҡыная икәнлеген күрһәтеп була. == Ҡулланыу == === Ике үлсәмле тура мөйөшлө системаларҙа алыҫлыҡ === Пифагор теоремаһының мөһим ҡулланылышы — [[тура мөйөшлө координаталар системаһы]]нда ике нөктә араһындағы алыҫлыҡты табыу: координаталары <math>(a, b)</math> һәм <math>(c, d)</math> булған нөктәләр араһындағы <math>s</math> алыҫлығы тигеҙ: : <math>s = \sqrt{(a-c)^2 + (b-d)^2}</math>. Комплекслы һандар өсөн Пифагор теоремаһы [[комплекслы һандың модуле]]н табыу өсөн тәбиғи формула бирә — <math>z=x+yi</math> өсөн ул комплекслы яҫылыҡта <math>(x, y)</math> нөктәһенә [[радиус-вектор]]ҙың оҙонлоғона тигеҙ: : <math>|z| = \sqrt{x^2 + y^2}</math>. <math>z_1 = x_1+y_1i</math> һәм <math>z_2 = x_2+y_2i</math> комплекслы һандары араһындағы алыҫлыҡ шулай уҡ Пифагор теоремаһы формаһында күрһәтелә<ref name=Gray>{{cite book |title=Modern differential geometry of curves and surfaces with Mathematica |author=[[Грэй, Альфред (математик)|Alfred Gray]], Elsa Abbena, Simon Salamon |page=194 |url=https://books.google.com/?id=TGw98Z6Cv-EC&pg=PA194 |isbn=1584884487 |year=2006 |publisher=CRC Press |edition =3rd}}</ref>: : <math>|z_1 - z_2| = \sqrt{(x_1-x_2)^2 + (y_1-y_2)^2}</math>. === Евклид метрикаһы === [[Евклид метрикаһы]] — [[Евклид арауығы|Евклид арауыҡтарында]] Пифагор теоремаһы буйынса иҫәпләнгән алыҫлыҡ функцияһы, ике үлсәмле осраҡта туранан-тура, һәм күп үлсәмле арауыҡта эҙмә-эҙ ҡулланылышы; <math>n</math>-үлсәмле арауыҡтың <math>p = (p_1, \dots, p_n)</math> һәм <math>q = (q_1, \dots, q_n)</math> нөктәләре өсөн улар араһындағы <math>d(p, q)</math> алыҫлығы түбәндәгесә иҫәпләнә: : <math>d(p, q) = \sqrt{\sum_{i=1}^n{(p_i - q_i)^2}}</math>. === Һандар теорияһы === [[Пифагорҙың өс һаны]] — тура мөйөшлө өсмөйөштөң яҡтары була алған өс <math>(x,\;y,\;z)</math> [[натураль һан]]дары йыйылмаһы, йәғни <math>x^2 + y^2 = z^2</math> [[Диофант тигеҙләмәһе]]н ҡәнәғәтләндереүсе натураль һандар. [[Һандар теорияһы]]нда Пифагорҙың өс һаны мөһим роль уйнай, уларҙы эффектив табыу мәсьәләһе боронғо замандарҙан алып бөгөнгө көнгә тиклем киң эш ҡатламы тыуҙырҙы. [[Ферманың бөйөк теоремаһы]] формулировкаһы 2-нән ҙурыраҡ дәрәжә өсөн [[Пифагорҙың өс һаны]]н табыу мәсьәләһенә оҡшаш. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{Навигация}} * ''Ван-дер-Варден Б. Л.'' Пробуждающаяся наука. Математика Древнего Египта, Вавилона и Греции. — М., 1959 * ''Глейзер Г. И.'' История математики в школе. — М., 1982 * ''Еленьский Щ.'' По следам Пифагора. — М., 1961 * {{книга |автор=Клауди Альсина. |заглавие=Секта чисел. Теорема Пифагора |ref=Клауди Альсина |место=М. |издательство=Де Агостини |год=2014 |страниц=152 |isbn=978-5-9774-0633-8 |серия=Мир математики: в 45 томах, том 5 }} * ''Литцман В.'' [http://www.ega-math.narod.ru/Books/Pythagor.htm#ch1 Теорема Пифагора.] — М., 1960. ** [http://th-pif.narod.ru/ Сайт о теореме Пифагора] с большим числом доказательств, материал взят из книги В. Литцмана, большое число чертежей представлено в виде отдельных графических файлов. * ''Скопец З. А.'' Геометрические миниатюры. — М., 1990 * {{книга |автор=Euclid |заглавие= The Elements (3 vols.) |ответственный=Translated by Johan Ludvig Heiberg with an introduction and commentary by Thomas L. Heath|издательство=Dover |издание=Reprint of 1908 |год= 1956 |volume= 1 (Books I and II)|isbn= 0-486-60088-2|ref=Euclid}} * {{книга |заглавие=A History of Greek Mathematics (2 Vols.)|автор=Heath S.|издательство= Clarendon Press, Oxford |год=1921 |издание= Edition of Dover Publications, Inc. (1981) |isbn= 0-486-24073-8|ref=Heath}} == Һылтанмалар == * [http://www.moypifagor.narod.ru/history.htm История теоремы Пифагора] * ''Г. Глейзер, академик РАО, Москва.'' [http://mat.1september.ru/2001/24/no24_01.htm О теореме Пифагора и способах её доказательства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071217212244/http://mat.1september.ru/2001/24/no24_01.htm |date=2007-12-17 }} * Ролик серии «[[Математические этюды]]», посвящённый теореме Пифагора (для [http://www.etudes.ru/ru/mov/mov044/index.php компьютера], [https://itunes.apple.com/ru/app/id404430950 iPhone], [https://itunes.apple.com/ru/app/pythagoras-hd/id404432708 iPad]) * [http://www.mccme.ru/mmmf-lectures/books/books/books.php?book=3&page=2 Теорема Пифагора и пифагоровы тройки.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303215944/http://www.mccme.ru/mmmf-lectures/books/books/books.php?book=3&page=2 |date=2016-03-03 }} Глава из книги Д. В. Аносова «Взгляд на математику и нечто из неё» * [http://mathworld.wolfram.com/PythagoreanTheorem.html Теорема Пифагора на WolframMathWorld]{{ref-en}} * [http://www.cut-the-knot.org/pythagoras/index.shtml Cut-The-Knot, секция, посвящённая теореме Пифагора, около 70 доказательств и обширная дополнительная информация]{{ref-en}} [[Категория:Планиметрия]] [[Категория:Өсмөйөш геометрияһы]] [[Категория:Евклид геометрияһы теоремалары|Пифагор]] [[Категория:Пифагор]] [[Категория:Исемле закондар һәм ҡағиҙәләр]] gqzsofvbz42kt4dyfjb0tf3lsis5jms 0 67858 1303091 1302363 2026-08-21T06:09:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 7 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303091 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''А́зия''' — Ер йөҙөнөң иң ҙур киҫәге, [[Европа]] менән бергә [[Евразия]] ҡитғаһын хасил итә<ref name="autogenerated1">{{РП}}</ref>. Майҙаны (утрауҙар менән бергә) — 43,4 млн км² самаһы<ref name="autogenerated1">{{РП}}</ref>. Халҡы — 4,2 млрд кеше (2012) (Ер халҡының 60,5 %). Азия донъяның үҫеш кисереүсе иң ҙур төбәге булып тора<ref>[http://russian.china.org.cn/russian/233641.htm Цзэн Цинхун: Ҡытай Азия илдәре менән бергә үҙ-ара хеҙмәттәшлекте нығырытға ниәт тота<span class="notranslate hidefromparserselfclosedtags">FORMAT_PLACEHOLDER_0</span>]</ref>. == Атамаһының килеп сығышы == [[Хеттар]] дәүерендә [[Кесе Азия]]ның төньяҡ-көнбайышында Ассув батшалығы була<ref>История Древнего Востока. Кн.1. Ч.2. С.149, 188</ref>. Хеттарҙың уны еңеүе тураһында Тудхалияс IV анналдарында телгә алынған. Грек эпосында был батшалыҡ троялыларҙың союздашы Асий батша аша кәүҙәләндерелә. Грек мифологияһында Асия исемен Океанида, [[Прометей]]ҙың ҡатыны, йөрөтә, мифологияға ярашлы, донъя киҫәгенең атамаһы шунан килеп сыҡҡан. [[Геродот]] осорона инде гректарҙа был донъя киҫәге Асия (Азия) тип йөрөтөлгән. == Урыны һәм сиктәре == Азияның материк өлөшө нигеҙҙә көнсығыш ([[Чукот ярымутрауы]] ғына иҫкәрмә булып тора) һәм төньяҡ ярымшарҙарҙа урынлашҡан. Азия [[Африка]] менән Суэц муйыны аша тоташҡан, [[Төньяҡ Америка]]нан уны тар ғына [[Беринг боғаҙы]] айыра. Ситке нөктәләрҙең географик координаттарын «Төп мәғлүмәттәр» киҫәгендә ҡара. === Европа менән Азия сиге === {{Төп мәҡәлә|Европа менән Азия араһындағы сик}} [[Файл:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|Европә менән Азияның Халыҡ-ара Географик Йәмғиәте тарафынан танылған сиге (A хәрефе аҫтындағыһы, ә башҡа хәрефтәр менән кире ҡағылған варианттар билдәләнгән)]] Донъяның был киҫәктәре араһында тәү тапҡыр сик билдәләү [[Боронғо Греция]] дәүеренә ҡарай. Фараз ителеүенсә, боронғо грек географы Гекатей Милетский донъяны Европа менән Азияға бүлгән тәүге ғалим булған: үҙенең ''«Ерҙәрҙе һүрәтләү»'' тигән хеҙмәтендә ул Фасис йылғаһы ([[Грузия]]ла Риони йылғаһы) һәм [[Урта диңгеҙ]] аша улар араһында сик үткәрә{{sfn|Чубарьян|2005|p=31}}. Европа менән Азия араһында сик үткәреү мәсьәләһен донъяны өс киҫәккә (Европа, Азия һәм Ливияға){{sfn|Чубарьян|2005|p=31-33}} бүлгән [[Геродот]], Фукидид, Изократ, Полибий (Европа һәм Азия сиген ''«Дөйөм тарих»'' тигән хеҙмәтендә Танаис ([[Дон]]){{sfn|Чубарьян|2005|p=34}} аша үткәргән), [[Страбон]] (''«География»'' тигән хеҙмәтендә шулай уҡ Танаис буйлап сик үткәрә{{sfn|Чубарьян|2005|p=34}}) кеүек боронғо грек ғалимдары күтәрә. Үҙ сиратында, боронғо Рим яҙыусыһы Өлкән Плиний ике донъя киҫәге араһындағы сикте Понт менән [[Каспий диңгеҙе|Каспий]] араһындағы муйын ([[Кавказ тауҙары]]), Киммерия Боспоры (Керчь боғаҙы) һәм Меотида ([[Азов диңгеҙе]]) буйлап үткәрә{{sfn|Чубарьян|2005|p=34}}. [[XVIII быуат]]ҡа тиклем Европа менән Азия араһындағы сиктең Азов диңгеҙе һәм Дон буйлап үткән өлөшө шик аҫтына алынмай һәм Козьма Индикоплов (VI быуат), Мартин Бельский (1550 йыл), Герард Меркатор (XVII быуат), [[Михаил Ломоносов]] (XVIII быуат) хеҙмәттәрендә раҫлау таба. Ләкин шул осорҙа уҡ башҡа фекерҙәр ҙә була. Мәҫәлән, [[Урта быуаттар]]ҙағы ғәрәп сығанаҡтары Европаның көнсығыш сиге тип Итил ([[Иҙел|Волга]]) һәм [[Кама]] йылғаларын һанаған<ref name="rgo">{{cite web|url=http://www.rgo.ru/2011/02/evro-aziatskaya-granica-istoriya-voprosa-i-sovremennye-predstavleniya/|title=Евро-Азиатская граница: история вопроса и современные представления|author=Чибилёв А.А.|publisher=Русское Географическое Общество|accessdate=2012-03-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/66HZtx7n2|archivedate=2012-03-19}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20130417172902/www.rgo.ru/2011/02/evro-aziatskaya-granica-istoriya-voprosa-i-sovremennye-predstavleniya/ |date=2013-04-17 }}</ref>. XVIII быуатҡа башҡа төрлө фекерҙәр күбәйә төшә. Әйтәйек, француз картографы {{нп5|Делиль, Гийом|Гийом Делиль|en|Guillaume Delisle}} Европаның көнсығыш сиген [[Обь]] буйлап, ә урыҫ хеҙмәтендәге немец сәйәхәтсеһе Иоган Георг Гмелин менән француз географы Жан Жак Элизе-Реклю Енисей буйлап үткәрә. 1730 йылда ''«Европа менән Азияның төньяҡ һәм көнсығыш өлөштәре»'' тигән китапта швед ғалимы [[Филипп Иоганн Страленберг]] тарафынан беренсе тапҡыр Азия һәм Европа араһындағы сикте [[Урал тауҙары]]ның һыу бүленеше буйлап, ә [[Көньяҡ Урал]]дан ары — Дөйөм Һырт, Һамар, [[Волга|Волга (Иҙел)]] йылғалары буйлап Камышинға һәм артабан Дон буйлап үткәреү идеяһы тәҡдим ителә. Шул уҡ ваҡытта сикте Урал буйлап үткәреү фекерен белдереүҙә Страленбергтың беренселегенә ҡарата урыҫ ғалимы [[Татищев Василий Никитич|В. Н. Татищев]] дәғүә белдерә, ул үҙе был идеяны 1720 йылда уҡ әйтеүен хәбәр итә<ref name="rgo"></ref>. 1745 йылда ''«Рәсәй лексиконы»'' нда ул былай тип яҙа: {| |{{начало цитаты}}Сикте Вайгач тарлығынан Бөйөк Билғау һәм Яйыҡ буйлап аҫҡа, Каспий диңгеҙе аша Кума йылғаһы йәки Таурис тауҙарына тиклем үткәреү күпкә яҡшыраҡ һәм тәбиғирәк булыр ине. {{конец цитаты|источник=В.Н. Татищев. «Рәсәй лексиконы»}} {{oq|ru|{{начало цитаты}}Весьма приличнее и натуральнее провести границу от узкости Вайгач по Великому Поясу и Яику вниз через море Каспийское до реки Кумы или гор Таурисских. {{конец цитаты|источник=В.Н. Татищев. «Российский лексикон»}} }} |} Артабан Азия менән Европа араһында сикте Урал буйлап үткәреү Ф. А. Полунин (1773), С. И. Плещеев (1793), [[Фальк Иоганн Петер|И. П. Фальк]] (1824), Г. Е. Щуровскийҙың (1841) ғилми хеҙмәттәрендә сағылыш тапты<ref name="rgo"></ref>. Шул уҡ ваҡытта был ике донъя киҫәге араһындағы көнсығыш сиктең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә айырма ҙур була: [[Пётр Симон Паллас|П. С. Паллас]] (1773) уны [[Урал йылғаһы]]ның урта ағымынан [[Дөйөм Һырт]]тың көньяҡ битләүҙәре, [[Волга]], Эргени һәм Маныч йылғаһы буйлап үткәрә, бөтөн Каспий буйы уйһыулығын Азияға беркетә; Г. Ф. Миллер (1750) менән Ф. А. Полунин (1773) — Дон, Волга, Кама, [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] һәм артабан Урал һырты буйлап; С. И. Плещеев (1793) менән И. Ф. Гакман (1787) Эмба йылғаһы буйлап үткәрә<ref name="rgo"></ref>. XIX—XX быуаттарҙа сик мәсьәләһе артабан үҫеш ала. 1850 йылда Германия ғалимы [[Александр Гумбольдт]], Европа — ул Азияның бер өлөшө, сөнки Европа менән Азия араһында сик юҡ, тигән фекерҙе әйтә. Үҙ сиратында, француз географы П. Гуру ''«Азия»'' тигән китабында (1956): «Европа — Азияға ҡараған ярымутрау, ә Азия — яһалма төшөнсә…», — тип белдерә, У. Паркер иһә ''«Европа: как далеко?»''<ref name="rgo"></ref> тигән китабында (1960), Европа һәм Азия тигән ике материк юҡ, Евразия тигән берәү генә бар, тигән ҡарашты сағылдыра<ref name="rgo"></ref>. Совет фәнендә Европа менән Азия сиге мәсьәләһе 1950—1960-сы йылдарҙа СССР География йәмғиәтенең Мәскәү филиалы эшмәкәрлегендә үҫеш ала. Был юҫыҡта Ю. К. Ефремов (1958), В. И. Прокаев (1960) һәм Э. М. Мурзаев (1963) төп хеҙмәттәрҙең авторҙары булып тора. Ю. К. Ефремов 1958 йылда СССР География йәмғиәте Мәскәү филиалының мәктәп һәм физик география бүлексәһе ултырышындағы докладында, Азия менән Европа араһындағы сик мәҙәни-тарихи мәғәнәгә генә эйә, улар араһында тәбиғи сик юҡ, Урал да, Кавказ да донъяның ике киҫәге араһында сик булып хеҙмәт итә алмай, тип раҫлай<ref name="rgo"></ref>. Һөҙөмтәлә ултырышта бөтә совет дәреслектәрендә сағылыш тапҡан тәҡдим ҡабул ителә<ref name="rgo"></ref>: {| |{{начало цитаты}}Европа менән Азия сиген Уралдың һәм Мугалжарҙың көнсығыш итәге, артабан Эмба йылғаһы, Каспийҙың төньяҡ яры, Кума-Маныч уйпаты һәм Керчь боғаҙы аша Азов диңгеҙен Европа биләмәһендә ҡалдырып үткәреү тәҡдим ителә. {{oq|ru|{{начало цитаты}}Рекомендовать проводить границу Европы и Азии по восточной подошве Урала и Мугоджар, затем по реке Эмбе, по северному берегу Каспия, по Кумо-Манычской впадине и Керченскому проливу, оставляя Азовское море в пределах Европы.}} |} Әлеге ҡарарҙы В. И. Прокаев тәнҡитләй (1960), ул был тәҡдимдең физик-географик тулылыҡ принцибын боҙоуын раҫлай. Уның фекеренсә, был принципҡа ярашлы, сик Урал иленең (тулыһынса Европала ята) көнсығыш ситенән һәм Каспий буйы уйһыулығы менән Туран иленең (Азияға ҡарай) төньяҡ-көнбайыш ситенән үткәрелергә тейеш<ref name="rgo"></ref>}. Ошоға ҡарамаҫтан, В. И. Прокаев был тасуирламаны Азия менән Европа араһындағы сик тип һанамай, сөнки ул йәшәп килгән традицияларға, атап әйткәндә, Урал тауҙарының һыу бүленеше, [[Урал (йылға)|Урал йылғаһы]], Ҙур Кавказдың һыу бүленеше һәм Керчь боғаҙы буйлап үткәрелгән сиккә ҡаршы килә<ref name="rgo"></ref>. Азия менән Европа сиге мәсьәләһенә үҙ хеҙмәтендә совет ғалимы Э. М. Мурзаев (1963) ҡағыла. Донъяның был ике киҫәге араһында сикте антропологик, тарихи, лингвистик һәм этнографик нигеҙҙәрҙә үткәреп булмаҫын билдәләп, ул ике вариант тәҡдим итә. * Беренсе вариант — сәйәси-административ рубеждар нигеҙендә. Уға ярашлы, Азия менән Европа араһындағы сик — Грузия һәм [[Әзербайжан|Азербайжан]]дың ([[Каспий диңгеҙе]] тулыһынса Азияға ҡарай) дәүләт сиктәре, артабан Рәсәй менән Ҡаҙағстандың дәүләт сиктәре буйлап [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкәһенә]] тиклем бара. Силәбе, Свердловск, Төмән өлкәләре, Ханты-Манси һәм Ямал-Ненец автономиялы округтары тулыһынса Азияға ҡарай. Кар диңгеҙе, был вариант буйынса, тулыһынса Азияға, Яңы Ер архипелагы Европаға инә. * Икенсе вариант — физик-географик рубеждар нигеҙендә.<ref name="rgo"></ref>Ул «Кавказ — Каспий — Урал йылғаһы — Урал һырты» формулаһына нигеҙләнә<ref name="rgo"></ref>. Хәҙерге осорҙа Азия менән Европа араһындаға сик бәхәсле булып ҡалыуын дауам итә. Рәсәй география сығанаҡтарында Европа менән сикте, ҡағиҙә булараҡ, [[Урал тауҙары]] һыу бүленеше, Мугалжар, Эмба йылғаһы, унан һуң [[Каспий диңгеҙе]], Аракс йылғаһы, [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара]] һәм [[Мәрмәр диңгеҙе|Мәрмәр]] диңгеҙҙәре, [[Босфор]] һәм [[Дарданелдар]] боғаҙҙары буйлап үткәрәләр. Рәсәйҙә статистик-иҡтисади хисаплауҙарҙа Азия менән Европа сиге [[Архангельск өлкәһе]]нең, [[Коми Республикаһы]]ның, [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]] һәм [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкәләре]]нең көнсығыш административ сиктәре һәм артабан Рәсәй менән [[Ҡаҙағстан]]дың дәүләт сиктәре, [[Дағстан]]дың, [[Ставрополь крайы|Ставрополь]] һәм [[Краснодар крайы|Краснодар]] крайҙарының төньяҡ административ сиктәре буйлап үткәрелә{{sfn|Кондрашов|2008|p=210}}. === Азия менән Африка араһындағы сик === [[Файл:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|right|250px|Азия космостан]] Азия менән Африка араһында сикте билдәләүгә тәүге ынтылыштар [[Боронғо Греция]] дәүеренә ҡарай {{sfn|Bhagwat|2009|p=90}}. Ғәҙәттә ул [[Нил]] йылғаһы буйлап үткәрелә, ләкин [[Геродот]] б.э.т. V быуатта [[Мысыр]] территорияһын Азия һәм Африка өлөштәренә бүлеүгә ҡаршы була, шунлыҡтан был сикте Мысырҙың көнбайыш сиге буйлап үткәреп, уны тулыһынса Азияға индерә{{sfn|Bhagwat|2009|p=90}}. Үҙ сиратында [[Страбон]] сикте [[Ҡыҙыл диңгеҙ]] һәм Синай ярымутрауында ятҡан Бардавиль күле тамағы араһындағы [[Урта диңгеҙ]] менән тоташҡан муйын буйлап билдәләй{{sfn|Bhagwat|2009|p=90}}. Боронғо Рим дәүерендә һәм Урта быуаттарҙа ҡайһы бер ғалимдар сикте Суэц муйыны буйлап үткәрә, ләкин күпселек йә Нилды, йә Мысырҙың көнбайыш сиген сик тип һанауҙы дауам итә{{sfn|Bhagwat|2009|p=90}}. Хәҙерге заманда Азия менән Африка араһында сик Суэц муйыны йә [[Суэц каналы]] буйлап үтә. Һөҙөмтәлә, Мысырҙың Синай ярымутрауында урынлашҡан өлөшө — Азияға, ә ҡалған өлөшө Африкаға инә. == География == {| align="center" class="standard" |- | Майҙаны: |43475 мең км² (утрауҙарҙы ла индереп)<ref name="autogenerated1"></ref> |- | Утрауҙарҙың майҙаны: | 2001 мең км² |- | Диңгеҙ кимәленә ҡарата уртаса бейеклек: | 960 метр |- | Диңгеҙ кимәленә ҡарата иң юғары бейеклек: | 8 848 метр ([[Эверест]] тауы) |- | Диңгеҙ кимәленә ҡарата иң тәпәш бейеклек: | −405 метр ([[Үле диңгеҙ]] кимәле) |- | Иң төньяҡ нөктә: | Челюскин мороно<br /> 77° 43' так как<br /> 104° 18' ксш оҙ. |- | Иң көньяҡ нөктә: | Пиай мороно<br />1° 16' так как<br /> 103° 30' ксш оҙ. |- | Иң көнбайыш нөктә: | Баб мороно<br />39° 29' так как<br /> 26° 04' ксш оҙ. |- | Иң көнсығыш нөктә: | Дежнёв мороно<br /> 66° 05' так как <br /> 169° 40' кбш оҙ. |- | Азияның географик үҙәге<br />эргәһендәге ҡалалар: | [[Иркутск]], [[Ҡыҙыл (ҡала)|Ҡыҙыл]] |} Азия [[Төньяҡ Боҙло океан|Төньяҡ Боҙло]], [[Һинд океаны|Һинд]] һәм [[Тымыҡ океан]]дар, шулай уҡ — көнсығышта — [[Атлантик океан]]дың материк эсендәге диңгеҙҙәре ([[Азов диңгеҙе|Азов]], [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара]], [[Мәрмәр диңгеҙе|Мәрмәр]], [[Эгей диңгеҙе|Эгей]], [[Урта диңгеҙ]]ҙәр) менән йыуыла. Шуның менән бергә эске аҡманың киң өлкәләре лә бар — [[Каспий диңгеҙе|Каспий]] һәм [[Арал диңгеҙе|Арал]] диңгеҙҙәренең, [[Балхаш]] күленең һ. б. [[Байкал]] күле эсәр һыу боло буйынса донъялағы бөтә күлдәрҙе үтеп китә; [[Байкал]]да донъя эсәр һыу болоноң 20 % тупланған (боҙлоҡтарҙы һанамайынса). [[Үле диңгеҙ]] донъялағы иң тәрән тектоник сөңгөл булып тора (диңгеҙ кимәленән − 405 метр түбән). Азия ярҙары ярайһы уҡ әҙ бүлгеләнгән, ҙур ярымутрауҙар бар — [[Кесе Азия]], [[Ғәрәбстан ярымутрауы|Ғәрәбстан]], [[Һиндостан субконтиненты|Һиндостан]], [[Корея ярымутрауы|Корей]], [[Камчатка]], [[Чукот ярымутрауы|Чукот]], [[Таймыр]] һ. б. Азия ярҙарына янында ([[Зонд утрауҙары|Оло Зонд]], [[Яңы Себер утрауҙары|Яңы Себер]], [[Сахалин]], [[Төньяҡ Ер]], [[Тайвань (утрау)|Тайвань]], Филиппин, Хайнань, Шри-Ланка, Япон утрауҙары һ. б.) ҙур утрауҙар бар, уларҙың бөтәһенең майҙаны бергә 2 млн км². Азия аҫтында дүрт мөһабәт платформа — Ғәрәстан, Һиндостан, Ҡытай һәм Себер платформалары ята.<ref name="БСЭ">{{Из|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F %28%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C %D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%29/|заглавие=Азия (часть света)}}</ref>Б Был донъя киҫәге территорияһының ¾ өлөшөн тауҙар һәм яйлалар биләй, айырыуса бейектәре Үҙәк һәм Урта Азияла тупланған<ref name="БСЭ">{{Из|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F %28%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C %D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%29/|заглавие=Азия (часть света)}}</ref>. Дөйөм алғанда, Азия — бейеклектәрҙең абсолют нөктәләре буйынса ифрат ҡапма-ҡаршылыҡлы төбәк<ref name="БСЭ"></ref>. Бер яҡтан, бында донъяның иң бейек түбәһе — [[Джомолунгма]] тауы (8848 м) урынлашҡан, икенсе яҡтан, иң тәрән сөңгөлдәр — тәрәнлеге 1620 метрға еткән [[Байкал]] күле һәм диңгеҙ кимәленән 392 метрға түбәнерәк Үле диңгеҙ ошо уҡ донъя киҫәгендә<ref name="БСЭ"></ref>. Көнсығыш Азия — әүҙем [[вулкан|янартауҙар]] төбәге. Азия төрлө ҡаҙылма байлыҡтарға (айырыуса — яғыулыҡ-энергетика сеймалына) бай. Азия территорияһында [[Климат|климатты]]ң бөтә төрҙәре лә тиерлек — алыҫ төньяҡтағы арктиктан көньяҡ-көнсығыштағы экваториаль төргәсә. Көнсығыш, Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияла — муссон климат (Ерҙәге иң дымлы урын — Гималайҙағы Черапунджи төбәге — Азияла урынлашҡан), ә Көнбайыш Себерҙә — континенталь, Көнсығыш Себерҙә һәм Һарыарҡала — ҡырҡа континенталь, ә Үҙәк, Урта һәм Көнбайыш Азияла — уртаса һәм субтропик бүлкәттәрҙең ярымсүл һәм сүл климаты. Азияның Көньяҡ-Көнбайышына тропик сүл климаты хас, ул Азияла иң эҫе урын. ==== Рельефы ==== [[Файл:Европа-Азия.jpg|thumb|Европа менән Азия араһындағы сик]] Азияның алыҫ төньяғын тундралар биләй. Көньяҡтараҡ тайга йәйрәй. Көнбайыш Азияла уңдырышлы ҡара тупраҡлы далалар ята. Үҙәк Азияның Ҡыҙыл диңгеҙҙән алып Монголияға тиклемге ҙур өлөшөн сүлдәр биләй. Уларҙың иң ҙуры — [[Гоби]] сүле. [[Гималай тауҙары]] Үҙәк Азияны Көньяҡ һәм [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] тропиктарынан айырып тора. [[Гималай тауҙары]] — донъяның бик бейек тау системаһы. Бассейндары Гималайҙа урынлашҡан йылғалар көньяҡтағы баҫыуҙарҙы ләм менән туйындыра, уңдырышлы тупраҡ хасил итә. == Физик-географик районлаштырыу һәм субтөбәктәр == Азияны түбәндәге физик-географик райондарға бүлеү ҡабул ителгән: * [[Көнсығыш Азия]] ([[Корея ярымутрауы]], Япон утрауҙары, Ҡытайҙың көнсығыш өлөшө); * [[Көнбайыш Азия]] (Көньяҡ Кавказ һәм Азия алды ҡалҡыулыҡтары); * [[Төньяҡ Азия]] ([[Себер]] һәм Евразияның төньяҡ-көнсығышы); * [[Урта Азия]] ([[Памир]], [[Тянь-Шань]], [[Туран уйһыулығы]]); * [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] ([[Һинд-Ҡытай ярымутрауы]] һәм [[Малай архипелагы]]); * [[Көньяҡ-Көнбайыш Азия]] ([[Ғәрәбстан ярымутрауы]] һәм Левант); * [[Көньяҡ Азия]] ([[Һиндостан ярымутрауы]] һәм Шри-Ланка утрауы (Мальдив архипелагы). БМО-ла ҡабул ителгән классификацияға ярашлы, түбәндәге субтөбәктәр айырыла: * Көнсығыш Азия (ҠХР һәм Ҡытай Республикаһын үҙ эсенә алған Ҡытай, Көньяҡ һәм Төньяҡ Корея, Монголия, Япония) * Көнбайыш Азия (Әзербайжан, Әрмәнстан, Бахрейн, Грузия, Израиль, Иордания, Ираҡ, Йемен, Катар, Кипр, Кувейт, Ливан, БҒӘ, Оман, Фәләстин территориялары, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, Төркиә) * [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] (Бруней, Көнсығыш Тимор, Вьетнам, Индонезия, Камбоджа, Лаос, Малайзия, Мьянма, Сингапур, Таиланд, Филиппин) * Көньяҡ Азия (Афғанстан, Бангладеш, Бутан, Һиндостан, Иран, Мальдив, Непал, Пакистан, Шри-Ланка) * Үҙәк Азия (Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Тажикстан, Төркмәнстан, Үзбәкстан) Шул уҡ ваҡытта был классификация берҙән-бер дөрөҫ тип һаналмай. Башҡа классификациялар ҙа бар, мәҫәлән{{sfn|Duka|2007|p=73-75}}: * Көнсығыш Азия (КХДР, ҠХР, Корея Республикаһы, Тайвань, Япония) * Үҙәк һәм Төньяҡ Азия (Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Монголия, Тажикстан, Төркмәнстан, Үзбәкстан, Рәсәйҙең Азия өлөшө, шулай уҡ ҠХР-ҙың автономиялы өс төбәге — Эске Монголия, Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы һәм Тибет) * Көньяҡ-Көнбайыш Азия (Әзербайжан, Әрмәнстан, Афғанстан, Бахрейн, Грузия (өлөшләтә), Израиль, Иордания, Ираҡ, Иран, Йемен, Катар, Кипр, Кувейт, Ливан, БҒӘ, Оман, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, Төркиәнең Азия өлөшө, Мысырға ҡараған Синай ярымутрауы) * Көньяҡ Азия (Бангладеш, Бутан, Һиндостан, Мальдив, Непал, Шри-Ланка) * Көньяҡ-Көнсығыш Азия (Бруней, Көнсығыш Тимор, Вьетнам, Индонезия, Камбоджа, Лаос, Малайзия, Мьянма, Сингапур, Таиланд, Филиппин). == Азия илдәре == Азия территорияһында әлеге ваҡытта тулыһынса йә өлөшләтә урынлашҡан 54 [[Дәүләт|дәүләт]] иҫәпләнә, уларҙың дүртеһе (Абхазия, Ҡытай Республикаһы, Төньяҡ Кипрҙың Төрөк Республикаһы, Көньяҡ Осетия) өлөшләтә генә танылған. Таулы Карабах Республикаһы — танылмаған дәүләт. Рәсәйҙе Азия илдәре исемлегенә индереү бөтәһенән элек уның ошо донъя киҫәгендә урынлашҡан булыуына бәйле (халҡының ҙур өлөшө — Европала, территорияһының ҙур өлөшө — Азияла). Төркиә менән Ҡаҙағстан территоияһы һәм халҡының аҙ өлөшө Европаға ҡарай, шунлыҡтан улар [[Европа|Европа илдәре]] исемлегенә инә (бөтә версиялар буйынса Европа менән Азия сиге).<ref>{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/me.htm|title=The Middle East|last=worldatlas.|first=The Middle East|author=worldatlas|quote=As a point-of-interest, Armenia and Azerbaijan have long been associated with the Middle East, but in recent years, some sources now consider them to be more closely aligned with Europe based on their modern economic and political trends. We have moved in that direction, and the same applies for the island country of Cyprus, as it does for Georgia, the former Russian republic.|accessdate=2012-09-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BOkqxfAJ|archivedate=2012-10-14}}</ref>}. [[Европа|Европа илдәрен]]ә йыш ҡына Әзербайжан менән Грузия ла (Ҙур Кавказ аша Европа менән Азия араһында сик үткәргәндә уларҙың бәләкәй генә өлөштәре Европа территорияһына инеп ҡала), [[Европа Берләшмәһе]]нә ингән, ләкин географик яҡтан тулыһынса Азияла ятҡан һәм Европа менән тығыҙ сәйәси һәм мәҙәни бәйләнештәргә эйә булған [[Кипр Республикаһы|Кипр]] ҙа индерелә.<ref>{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/me.htm|title=The Middle East|last=worldatlas.|first=The Middle East|author=worldatlas|quote=As a point-of-interest, Armenia and Azerbaijan have long been associated with the Middle East, but in recent years, some sources now consider them to be more closely aligned with Europe based on their modern economic and political trends. We have moved in that direction, and the same applies for the island country of Cyprus, as it does for Georgia, the former Russian republic.|accessdate=2012-09-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BOkqxfAJ|archivedate=2012-10-14}}</ref> {{col-begin}} {{col-3}} * {{Флагификация|Абхазия}} <small>(өлөшләтә танылған республика)</small> * {{Флагификация|Әзербайжан}} (100&nbsp;%<ref name="KumoMan"> Сикте Кум-Маныч уйпаты аша үткәргәндә</ref>-тан 90&nbsp;%-ҡа тиклем территорияһы<ref>Атап әйткәндә, ЦРУ ҡабул иткән илдәр классификацияһына ярашлы ([https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709035525/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html |date=2016-07-09 }}), Әзербайжан Көньяҡ-Көнбайыш Азияға ҡарай. Илдең бик бәләкәй өлөшө генә Төп Кавказ һыртынан, Европа — Азия сигенең ҡабул ителгән варианттарының береһенән, төньяҡтараҡ ята.</ref><ref> Кавказдан төньяҡтараҡ Азербайжандың Шабран (1739 км²), Кусар (1542 км²), Хачмас (1063 км²), Сиазань (759 км²), Куба (2610 км²) райондары һәм Хызын районының төньяҡ өлөшө (тотош район&nbsp;— 1711 км²) ята. Бөтә майҙан: 9424 км² (Хызын районын тулыһынса индергәндә, өлөшләтә — 8600 км² самаһы йәки Азербайжандың бөтә майҙанының (86 600 км², ТКР-ҙы ла индереп)&nbsp;10&nbsp;%.</ref>) * {{Флагификация|Акротири и Декелия}} <small>([[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияның бойондороҡло территорияһы]])</small> * {{Флагификация|Армения}} * {{Флагификация|Афганистан}} * {{Флагификация|Бангладеш}} * {{Флагификация|Бахрейн}} * {{Флагификация|Британская территория в Индийском океане}} <small>([[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияның бойондороҡло территорияһы]])</small> * {{Флагификация|Бруней}} * {{Флагификация|Бутан}} * {{Флагификация|Восточный Тимор}} * {{Флагификация|Вьетнам}} * {{Флагификация|Грузия}} <small>(100&nbsp;%<ref name="KumoMan"></ref>-тан 95&nbsp;%-ҡа тиклем территорияһы<ref>Атап әйткәндә, ЦРУ ҡабул иткән илдәр классификацияһына ярашлы ([https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gg.html#Geo см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016075816/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gg.html#Geo |date=2015-10-16 }}), Грузия Көньяҡ-Көнбайыш Азияға инә. Илдең бер бәләкәй өлөшө генә Европа — Азия сигенең ҡабул ителгән варианттарының береһе булған Төп Кавказ һыртынан төньяҡтараҡ ята.</ref><ref>Ҙур Кавказдан төньяҡтараҡ Грузияның түбәндәге райондары (муниципалитеттары) урынлашҡан: Казбеги (1082 км²), Душети муниципалитетының төньяҡ өлөшө (тотошлайы &nbsp;— 2207 км²), Ахмета муниципалитетның төньяҡ өлөшө (тотошлайы&nbsp;— 2982 км²). Был өс муниципалитеттың дөйөм майҙаны&nbsp;— 6271км², уларҙаың Ҙур Кавказдан төньяҡтараҡ ятҡандары&nbsp;— 3700км² самаһы йәки Грузияның бөтә майҙанының (69700км², Көньяҡ Осетия Республикаһын һәм Абхазия Республикаһын индереп) 5&nbsp;%-ы.</ref>)</small> * {{Флагификация|Египет}} <small>(өлөшләтә)</small> * {{Флагификация|Израиль}} * {{Флагификация|Индия}} * {{Флагификация|Индонезия}} <small>(территорияның ҙур өлөшө)</small> * {{Флагификация|Иордания}} * {{Флагификация|Ирак}} * {{Флагификация|Иран}} * {{Флагификация|Йемен}} <small>(территорияның ҙур өлөшө)</small> {{col-3}} * {{Флагификация|Казахстан}}<ref>Европа һәм Азия араһындағы сикте Эмба аша үткәргәндә Европаға Ҡаҙағстан террриторияһының 14&nbsp;%-ы инә; Урал йылғаһы буйлап сикте 1964 йылдан бирле (Лондонда Халыҡ-ара География Союзының XX Конгресы) үткәрмәйҙәр (ҡара: [https://sites.google.com/a/vspu.ru/egf-kafedra-fiziceskoj-geografii-i-geoekologii/interesnye-fakty-o-geografii Физик география һәм геоэкология кафедраһы. «Волгоград дәүләт социаль-педагогия университеты»&nbsp;ФГБОУ ВПО (ФГБОУ ВПО «ВГСПУ») тәбиғәт-география факультеты. География тураһында ҡыҙыҡлы факттар: Европа менән Азия сиге ҡайҙан үтә?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140423073135/https://sites.google.com/a/vspu.ru/egf-kafedra-fiziceskoj-geografii-i-geoekologii/interesnye-fakty-o-geografii |date=2014-04-23 }})</ref><ref>https://web.archive.org/web/20130912080436/http://www.rgo.ru/2011/02/evro-aziatskaya-granica-istoriya-voprosa-i-sovremennye-predstavleniya/ Урыҫ географик йәмғиәте. А.&nbsp;А.&nbsp;Чибилёв. Европа-Азия сиге: мәсьәләнең тарихы һәм хәҙерге заман ҡараштары. Евразия феномены: бер ҡитғала ике донъя киҫәге]</ref><ref>Европа менән Азия араһындағы сикте (Ҡаҙағстан эсендә) Эмба йылғаһы аша үткәргәндә, унан көнбайыштағы Европа өлөшө түбәндәге территорияларҙы индерер: '''Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе''' (тулыһынса, '''151300 км²''' ашыу); '''Атырау өлкәһе''' (118600 км²; Жылыой районының көньяҡ өлөшөнән тыш&nbsp;— '''103000 км²''' самаһы); '''Аҡтүбә өлкәһенең''' төньяҡ-көнбайыш өлөшө (300600 км²; Шалкар (62200 км²), Ырғыҙ (41500 км²), Айтекебий райондарынан (31300 км²), Байгана районының көньяҡ һәм урта өлөшөнән тыш (61000 км²-нан 40000 км² самаһы )&nbsp;— '''яҡынса 126 000 км²'''). Эмба һәм Орь&nbsp;йылғаларынан көнбайыштараҡ ятҡан территориялар йәмғеһе — '''яҡынса 380 000''' км² йәки илдең тотош территорияһының&nbsp;(2724902 км²) 13,9&nbsp;%-ы </ref>)</small> * {{Флагификация|Камбоджа}} * {{Флагификация|Катар}} * {{Флагификация|Кипр}} * {{Флагификация|Киргизия}} * {{Флагификация|Китай}} ** {{Флагификация|Гонконг}} ** {{Флагификация|Макао}} * {{Флагификация|Тайвань}} <small>(өлөшләтә танылған республика)</small> * {{Флагификация|Кокосовые острова}} <small>([[Австралия|Австралия]]ның бойондороҡло тышҡы территорияһы)</small> * {{Флагификация|Корейская Народно-Демократическая Республика}} * {{Флагификация|Республика Корея}} * {{Флагификация|Кувейт}} * {{Флагификация|Лаос}} * {{Флагификация|Ливан}} * {{Флагификация|Малайзия}} * {{Флагификация|Мальдивы}} * {{Флагификация|Монголия}} * {{Флагификация|Мьянма}} * {{Флаг|Нагорно-Карабахская Республика}} [[Таулы Ҡарабах Республикаһы]] <small>(танылмаған республика)</small> {{col-3}} * {{Флагификация|Непал}} * {{Флагификация|ОАЭ}} * {{Флагификация|Оман}} * {{Флагификация|Остров Рождества}} <small>([[Австралия|Австралия]]ның бойондороҡло тышҡы территорияһы)</small> * {{Флагификация|Пакистан}} * {{Флагификация|Россия}} <small>(территорияның ҙур өлөшө, ләкин халҡының аҙыраҡ өлөшө)</small> * {{Флагификация|Саудовская Аравия}} * {{Флагификация|Сингапур}} * {{Флагификация|Сирия}} * {{Флагификация|Таджикистан}} * {{Флагификация|Таиланд}} * {{Флагификация|Туркменистан}} * {{Флагификация|Турецкая Республика Северного Кипра}} <small>(өлөшләтә танылған республика)</small> * {{Флагификация|Турция}} <small>(территорияның ҙур өлөшө)</small> * {{Флагификация|Узбекистан}} * {{Флагификация|Филиппины}} * {{Флагификация|Шри-Ланка}} * {{Флагификация|Южная Осетия}} <small>(өлөшләтә танылған республика)</small> * {{Флагификация|Япония}} {{col-end}} == Халҡы == Азияға халыҡ һаны үҫешенең бик юғары уртаса йыллыҡ тиҙлеге хас (был күрһәткес буйынса Азия [[Африка]]нан ғына ҡалыша); һуңғы ваҡытта был тиҙлек кәмей төштө һәм 1,3 % тәшкил итә. Азияла донъя халҡының 60 % йәшәй. [[Ҡытай]] менән [[Һиндостан]] халҡының дөйөм һаны донъя халҡының 40 % бирә. 7 дәүләттә 100 миллиондан ашыу кеше йәшәй (үрҙә аталғандарҙан тыш — [[Индонезия]], [[Пакистан]], [[Бангладеш]], [[Япония]] и [[Филиппин]]). Азияла кешелектең төп өс расаһы — монголоид ([[ҡытайҙар]] һ.б.), [[европеоид]] (Көнбайыш Азия халыҡтары) һәм [[негроид]] (Көньяҡ һәм [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]]ның ҡайһы бер халыҡтары) — вәкилдәре  йәшәй. Азияның этник составына төрлөлөк хас. Азияла ҡытай, [[Һиндостан|һинд]], тибет-монгол, урта азиат, вавилон  кеүек боронғо цивилизациялар барлыҡҡа килгән. Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның баҫыусылыҡ өсөн ыңғай шарттары хәҙерге халыҡтарҙың байтағына башланғыс һалған. === 20 миллиондан ашыу халҡы илдәр === <div style="height:450px; overflow:auto; font-size:85%;" > {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; width:100%;" ! Урын ! Дәүләт ! Халыҡ һаны<br>(Автоматик) ! Донъя халҡынан %-ы<br>(Автоматик шутталыу) ! Сығанаҡ |- | 1 | align="left" | {{Флагификация|Ҡытай}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q148}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q148}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [https://worldbank.org БМО баһаһы] |- | 2 | align="left" | {{IND}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q668}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q668}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [https://censusindia.gov.in Иҫәп алыу] |- | 3 | align="left" | {{IDN}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q252}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q252}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [https://bps.go.id Официаль сайт] |- | 4 | align="left" | {{PAK}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q843}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q843}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [https://pbs.gov.pk Статистика бюроһы] |- | 5 | align="left" | {{Флагификация|Бангладеш}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q902}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q902}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://bbs.gov.bd Иҫәп алыу һөҙөмтәһе] |- | 6 | align="left" | {{RUS}} (Европа өлөшө менән) | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q159}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q159}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [https://rosstat.gov.ru Росстат] |- | 7 | align="left" | {{JPN}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q17}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q17}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://stat.go.jp Статистика департаменты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260814063424/https://www.stat.go.jp/ |date=2026-08-14 }} |- | 8 | align="left" | {{Флагификация|Филиппины}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q928}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q928}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://psa.gov.ph Официаль баһа] |- | 9 | align="left" | {{VNM}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q881}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q881}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://gso.gov.vn Статистика офисы] |- | 10 | align="left" | {{IRN}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q794}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q794}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://amar.org.ir Милли статистика] |- | 11 | align="left" | {{TUR}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q43}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q43}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://turkstat.gov.tr Статистика институты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240108093404/https://www.turkstat.gov.tr/ |date=2024-01-08 }} |- | 12 | align="left" | {{THA}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q869}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q869}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://nso.go.th Милли статистика] |- | 13 | align="left" | {{Флагификация|Мьянма}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q837}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q837}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://mmsis.gov.mm Рәсми баһа] |- | 14 | align="left" | {{KOR}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q884}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q884}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://kostat.go.kr Статистика комитеты] |- | 15 | align="left" | {{IRQ}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q796}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q796}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://cosit.gov.iq Статистика министрлығы] |- | 16 | align="left" | {{AFG}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q889}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q889}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://nsia.gov.af Үҙәк статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260727201055/https://nsia.gov.af/ |date=2026-07-27 }} |- | 17 | align="left" | {{NPL}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q833}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q833}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://cbs.gov.np Статистика департаменты] |- | 18 | align="left" | {{Флагификация|Малайзия}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q833}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q833}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://dosm.gov.my Рәсми сайт] |- | 19 | align="left" | {{SAU}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q851}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q851}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://stats.gov.sa Статистика идаралығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260306043708/https://www.stats.gov.sa/ |date=2026-03-06 }} |- | 20 | align="left" | {{UZB}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q265}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q265}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [https://stat.uz Статистика агентлығы] |- | 21 | align="left" | {{YEM}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q230}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q230}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://cso-yemen.org Үҙәк статистика бюроһы] |- | 22 | align="left" | {{PRK}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q423}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q423}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [https://un.org БМО баһаһы] |- | 23 | align="left" | {{Флагификация|Шри-Ланка}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q854}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q854}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://statistics.gov.lk Статистика департаменты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260807185256/https://www.statistics.gov.lk/ |date=2026-08-07 }} |- | 24 | align="left" | {{SYR}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q858}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q858}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://cbssyr.sy Үҙәк статистика бюроһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120213406/http://cbssyr.sy/ |date=2021-01-20 }} |- | 25 | align="left" | {{KAZ}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q232}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q232}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [https://stat.gov.kz Статистика бюроһы] |} </div> === Башҡа Азия дәүләттәре === <div style="height:500px; overflow:auto; font-size:85%;" > {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; width:100%;" ! Урын !! Дәүләт !! Халыҡ һаны<br>(Автоматик) !! Донъя халҡынан %-ы !! Сығанаҡ |- | 26 || {{Флагификация|Камбоджа}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q424}}}} || 0.21 % || [http://nis.gov.kh Милли статистика] |- | 27 || {{AZE}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q227}}}} || 0.12 % || [https://stat.gov.az Дәүләт статистикаһы] |- | 28 || {{Флагификация|ОАЭ}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q878}}}} || 0.12 % || [https://fcsc.gov.ae Федераль статистика үҙәге] |- | 29 || {{ISR}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q801}}}} || 0.12 % || [https://cbs.gov.il Үҙәк статистика бюроһы] |- | 30 || {{HKG}} (ҠХР)<ref>Ҡытай Халыҡ Республикаһы составындағы Автономиялы территория.</ref> || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q8646}}}} || 0.09 % || [https://www.censtatd.gov.hk Статистика департаменты] |- | 31 || {{TJK}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q865}}}} || 0.12 % || [http://stat.tj Статистика агентлығы] |- | 32 || {{JOR}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q810}}}} || 0.14 % || [http://dos.gov.jo Статистика департаменты] |- | 33 || {{LAO}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q819}}}} || 0.09 % || [http://lsb.gov.la Статистика бюроһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | 34 || {{KGZ}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q813}}}} || 0.09 % || [http://stat.kg Милли статистика комитеты] |- | 35 || {{Флагификация|Сингапур}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q334}}}} || 0.07 % || [https://singstat.gov.sg Статистика департаменты] |- | 36 || {{TKM}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q874}}}} || 0.08 % || [https://un.org БМО баһаһы] |- | 37 || {{GEO}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q230}}}} || 0.05 % || [http://geostat.ge Статистика милли хеҙмәте] |- | 38 || {{LBN}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q822}}}} || 0.07 % || [http://cas.gov.lb Үҙәк статистика ширҡәте] |- | 39 || {{Флагификация|Палестина}}<ref>Ғәззә секторын һәм Иордан йылғаһының Көнбайыш ярын үҙ эсенә ала.</ref> || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q219060}}}} || 0.07 % || [https://pcbs.gov.ps Үҙәк статистика бюроһы] |- | 40 || {{ARM}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q399}}}} || 0.04 % || [https://armstat.am Статистика комитеты] |- | 41 || {{OMN}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q842}}}} || 0.06 % || [https://ncsi.gov.om Милли статистика үҙәге] |- | 42 || {{KWT}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q817}}}} || 0.05 % || [http://csb.gov.kw Үҙәк статистика бюроһы] |- | 43 || {{MNG}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q711}}}} || 0.04 % || [https://1212.mn Милли статистика офисы] |- | 44 || {{QAT}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q846}}}} || 0.03 % || [https://psa.gov.qa Планлаштырыу һәм статистика]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | 45 || {{BHR}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q398}}}} || 0.02 % || [https://iga.gov.bh Мәғлүмәт һәм электрон хөкүмәт] |- | 46 || {{TLS}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q574}}}} || 0.02 % || [https://statistics.gov.tl Статистика милли дирекцияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230412052938/https://statistics.gov.tl/ |date=2023-04-12 }} |- | 47 || {{CYP}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q229}}}} || 0.02 % || [http://mof.gov.cy Статистика хеҙмәте] |- | 48 || {{BTN}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q917}}}} || 0.01 % || [http://nsb.gov.bt Милли статистика бюроһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260518211147/https://www.nsb.gov.bt/ |date=2026-05-18 }} |- | 49 || {{MAC}} (ҠХР) || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q14773}}}} || 0.01 % || [https://dsec.gov.mo Статистика һәм халыҡ иҫәбе] |- | 50 || {{Флагификация|Бруней}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q921}}}} || 0.01 % || [http://deps.gov.bn Иҡтисади планлаштырыу]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | 51 || {{Флагификация|Мальдивы}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q826}}}} || 0.01 % || [https://statisticsmaldives.gov.mv Статистика бюроһы] |- | — || '''Барлығы''' || {{formatnum: {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q148}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q668}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q252}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q843}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q902}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q159}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q17}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q928}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q881}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q794}}|%s||plain=false}} + 1200000000 }}}} || '''59 %''' || '''БМО баһаһы''' |} </div> == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Asia}} {{Навигация |Тема = Азия |Портал = |Викитека = }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Азия, материк}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Bhagwat S.B.|заглавие=Foundation of geology|издательство=Global Vision Publishing Ho|год=2009|том=1|страниц=218|isbn=8182202752|ref=Bhagwat}} * {{книга|автор=Duka C.|заглавие=World Geography|издательство=Rex Bookstore, Inc.|год=2007|страниц=218|isbn=971234696X|ref=Duka}} * {{книга|автор=Кондрашов А.П.|заглавие=Новейшая книга фактов: для самых умных и любознательных в вопросах и ответах : в 3-х томах|издательство=RIPOL classic|год=2008|том=1|страниц=494|isbn=538600347X|ref=Кондрашов}} * {{книга|автор=Чубарьян А.О.|заглавие=Российский европеизм|место=М.|издательство=ОЛМА-ПРЕСС|год=2005|страниц=416|isbn=5-224-05369-2|ref=Чубарьян}} * [http://www.csr-nw.ru/upload/file_category_695.pdf Азия интеграцияһында Рәсәйҙең ҡатнашыуы ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Регионы}} {{Азия илдәре}} {{Яҡшы мәҡәлә|География}} [[Категория:Азия]] [[Категория:Донъя ҡитғалары]] i275zkw98vca7t6u3unek4e78y2ynp1 0 68339 1303056 1063449 2026-08-20T21:12:14Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303056 wikitext text/x-wiki {{Группа таксонов |regnum=үҫемлектәр |name=Йыртҡыс үҫемлектәр |type=Полифилетик төркөм |image file=Drosera anglica ne2.jpg |image descr=[[Инглиз ысыҡ үләне]] (''Drosera anglica'') ҡапҡанында[[Enallagma cyathigerum|зәңгәр энәғараҡ]] (''Enallagma cyathigerum'') эләктергән |status= |pater rank=Батшалыҡ |pater name=[[үҫемлектәр]] (''Plantae'') |list=<center></center> |commons=Category:Carnivorous plants }} {{Биофото|Drosera capensis Luc Viatour.jpg||ш=250|текст=''[[Drosera regia]]'', [[Ысыҡ үләне]]нең бер төрө|color=#90ee90}} '''Бөжәк менән туҡланыусы үҫемлектәр''' (шулай уҡ, йыртҡыс үләндәр һәм тереклек менән туҡланыусы үҫемлектәр терминдары ла осрай) — 630 йыйылма атамаһы бар. [[Биологик төр]] [[үҫемлектәр]] 19 [[Ғаилә (биология)|ғаилә]]<ref name=McPherson/>, улар ваҡ хайуандарҙы, күберәк осраҡта бөжәктәрҙе тотоп алып, улар менән туҡланыу өсөн ҡулайлашҡан<ref name=McPherson>McPherson, S.R. 2009. ''Pitcher Plants of the Old World''. Redfern Natural History Productions Ltd., Poole.</ref>. Улар шулай итеп үҙҙәренең [[автотроф]] туҡланыуын тәьмин итә ([[фотосинтез]]).Был уларҙың туҡланыуының бер [[гетеротроф]] формаһы. Улар шулай итеп тупраҡтан органик булмаған азотлы ашлама алыуға мохтажлыҡтарын кисектерә, кәметә. Бөжәк ашаусылар — күп йыллыҡ үлән үҫемлектәр. Элекке СССР биләмәләрендә [[ысыҡ үләндәр]] һәм [[ҡыуыҡ һымаҡтар]] ике ғаиләгә ҡараған 4 ырыуҙа 18 төрө билдәле. Улар сәскәле үҫемлектәр төркөмөнән биш айырым төркөмдә эволюция үткән тип иҫәпләнелә<ref name="Albert 1992">{{cite journal|author=Albert, V.A., Williams, S.E., and Chase, M.W.|title=Carnivorous plants: Phylogeny and structural evolution|url=https://archive.org/details/sim_science_1992-09-11_257_5076/page/1491|journal=[[Science]]|volume=257|year=1992|pages=1491–1495|doi=10.1126/science.1523408|pmid=1523408}}</ref><ref name="Ellison 2009">{{cite journal|author=Ellison, A.M., and Gotelli, N.J.|title=Energetics and the evolution of carnivorous plants — Darwin's 'most wonderful plants in the world'.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-botany_2009_60_1/page/n24|journal=Journal of Experimental Botany|volume=60|year=2009|pages=19–42|doi=10.1093/jxb/ern179|pmid=19213724}}</ref>. == Тарихи сығанаҡтар == Бөжәк ашаусы үҫемлектәр [[XVIII быуат]]тарҙан билдәле <ref name="darvin1947"/>. Беренсе дөрөҫ ботаник яҙма {{bt-ruslat|венерина себен аулаусыһы{{!}}венерина себен аулаусы үләне|Dionaea muscipula}} тураһында инглиз натуралисы Джон Эллистың [[Карл Линней|Карл Линнейға]] 1769 йылда яҙылған хатында телгә алына. Ул унда бөжәктәр тотоусы үҫемлек тураһында бәйән итә <ref name="darvin1947"/>. [[1782 йыл]] немец врачы А. В. Рот ысыҡ үләненең үҙенсәлекле хәрәкәттәре, япраҡтар ярҙамында бөжәктәр аулауы тураһында яҙып ҡалдырған. {{Биофото|Meal worm in venus fly trap.jpg|left|ш=225|color=#90ee90}} [[1791 йыл]]да У. Бартрам Төньяҡ Америка штаттары буйынса сәйәхәте тураһында яҙған китабында ''[[Sarracenia]]'' ырыуы үҫемлеге тураһында яҙған. Ул үҫемлектәрҙең көршәк һымаҡ япраҡтары бөжәктәрҙе тотоу өсөн яраҡлашыуын бәйән итә. Ул беренселәрҙән булып тере йән ашаусы үҫемлек («плотоядные растения») терминын ҡуллана<ref name="darvin1947">{{книга|автор=Чарлз Дарвин.|часть=|заглавие=Насекомоядные растения|оригинал=|ссылка=http://vivovoco.rsl.ru/VV/PAPERS/BIO/DARWIN/DROSERA/DROSERA.HTM|ответственный=Н. Г. Холодный|издание=1-е изд|место=Москва-Ленинград|издательство=АН СССР|год=1948|том=7|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=}}</ref>. == Эволюция == {{Биофото|Archaeamphora longicervia.png|ш=150|текст=Тәүге бөжәк менән туҡланыусы үҙемлек[[Archaeamphora longicervia]] ''[[Sarraceniaceae]]'' ғаиләлегенән(реконструкция по ископаемому отпечатку)|color=#90ee90}} Был үҫемлектәрҙең эволюцияһы тураһында мәғлүмәттәр юҡ тиерлек. Сөнки ташҡа әүерелгән үҫемлектәр тураһында әйткәндә уларҙы тик һеркәләре һәм орлоҡтары ярҙамында өйрәнелә. Ә был төр үҫемлектәр был структураларҙан төшөп ҡалған. Мәҫәлән ҡабығы һәм үҙағасы юҡ. == Ботаник яҙма == Бөжәк менән туҡланыусылар күп йыллыҡ күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Шулай уҡ ярым ҡыуаҡлылары һәм тәпәш ҡыуаҡ формаһында ла осрай. Иң эре [[үҫемлек]] булып дәү [[библис (үҫемлек)|библис]] (''Byblis gigantea'') иҫәпләнә. Ул ярты метрғаса етә. Австралияла таралған. Ул [[бөжәк]]тәрҙе генә түгел, ҡусҡарҙарҙы, [[тәлмәрйендәр]]<nowiki/>ҙе , хатта [[кеҫәртке]]ләрҙе лә “йота”. Улар үрмәләп үҫеп, 4 метрғаса оҙонлоҡҡа етә. Улар башлыса һаҙлыҡтарҙа һәм һаҙамыҡтарҙа, сөсө һыу ятҡылыҡтарында таралған. [[Ысыҡ үләне]]<nowiki/>нең бер төрө булған [[дрозофиллюм]] (''Drosophyllum)'' ярым ҡыуаҡ булып иҫәпләнә. Ул 30 сантиметрғаса етә. Улар Төньяҡ Африкала һәм Пиреней ярым утрауҙарында һаҙлыҡтарҙа, ҡоро ҡомлоҡтарҙа йәшәй. Урындағы халыҡ уларҙың йәбешкәк [[япраҡ]]тарын борон замандарҙан себен тотоу өсөн файҙаланған. == Таралышы == Бөжәтәр менән туҡланыусылар сәскәле үҫемлектәр үҫкән бөтә [[экосистема]]ла ла киң таралған. [[Арктика]]нан алып тропиктарғаса. Шулай уҡ диңгеҙ кимәленән алып Альп тауҙарының тау бүлкәттәренә ҡәҙәр. Бар ҡиғаларҙа ла осрай. Рәсәй биләмәһендә түбәндәге төр бөжәк менән туҡланыусы ҡырағай үҫемлектәр таралған: * Түңәрәк япраҡлы ысыҡ үләне (''Drosera rotundifolia'') һәм инглиз ысыҡ үләне (Drosera anglica). Улар торфлы һәм мүкле һаҙлыҡтарҙа үҫә. * Ҡыуыҡ һымаҡ Альдрованда (''Aldrovanda vesiculosa''). Һыу үҫемлеге. Рәсәйҙең Үҙәк һәм Европа өлөшөндә, Кавказда һәм Алыҫ Көнсығышта үҫә. * Ҡыуыҡҡай (''Utricularia''). Башлыса Рәсәйҙең бар биләмәләрендә лә таралған. Тик төньяҡтың төпкөлдәрендә генә осрамай. Канауҙарҙа, һаҙлыҡтарҙа, һай һыулы быуаларҙа һәм күлдәрҙә үҫә. Рәсәйҙә дүрт төрө билдәле. * Майлыҡай (''Pinguicula''). Йылға ярҙарында, мүкле һаҙлыҡтарҙа, ҡайһы берҙәре эпифит булараҡ, мүктәрҙә һәм ағастарҙа ла осрай. Рәсәйҙа алты төрө таралған. == Ҡапҡан төрҙәре механизмдары == === Аулау механизмы === {{Биофото|Sundew fly.jpg||ш=250|текст=[[Себен]]де үҙләштереүсе [[ысыҡҡай]]ҙың бер төрө |color=#90ee90}} Бөтә бөжәк ашаусы үләндәрҙең ҡорбандарын аулаусы механизмдарын шартлы рәүештә ике төркөмгә бүлергә була <ref name="Williams 2002">Williams, S. E. 2002. [http://carnivorousplants.org/cpn/articles/ICPS2002confp77_81.pdf Comparative physiology of the Droseraceae ''sensu stricto''—How do tentacles bend and traps close?] Proceedings of the 4th International Carnivorous Plant Society Conference. Tokyo, Japan. pp. 77-81.</ref>: * әүҙем аулаусылар – шәп хәрәкәт итеүсе ағзалары менән аулаусылар (ысыҡ үләне, себен йотҡос үләне). * яй аулаусылар; ** япраҡтарында бүленеп сыҡҡан лайлалары һәм йәбештереүсе шыйыҡсалары менән бөжәктәр аулаусылар {{bt-ruslat|росолист|Drosophyllum}}, майлыҡай (''Pinguicula'')); ** кескәй көршәктәре һәм ҡыуыҡтар, уларға оҡшаған күбектәр ярҙамында аулаусылар (ҡыуыҡҡай, непентес, генлисия, саррацения). === Ҡапҡандар төрҙәре === Үҫемлектәр табыш өсөн биш төрҙәге ҡапҡандар ҡуллана <ref name="Williams 2002"/>: * көршәктәргә оҡшаш япраҡтар; * ҡапҡан һымаҡ ике яҡлап ҡыҫыусы япраҡтар ярҙамында; * йәбешкәк ҡапҡандар; * һурыусы, имеүсе ҡапҡандар; * ҡыҫаланың ҡыҫҡысына оҡшаш ҡапҡандар. Ҡапҡан төрҙәре ниндәйҙер бер төргә тәғәйен генә билдәләнмәгән.. == Йыртҡыслыҡтарын юғалтыуҙары == {{Биофото|Nep amp 295.jpg|ш=200|текст='' [[Көршәк һымаҡ непентес]] '' ҡойолған япраҡты тотоуға яраҡлашыуы|color=#90ee90}} {{bt-ruslat|Көл төҫлө ҡыуыҡҡай |Utricularia purpurea}} өлөшләтә йыртҡыслығын юғалтҡан. Шул уҡ ваҡытта ул [[Мутуализм|мутуалистик мөнәсәббәт]] күрһәтеп, үҙенең ҡыуыҡтары менән [[ылымыҡтар]]ға һәм [[зоопланктон]]дарға мөхит әҙерләй <ref>Clarke ''et al.'', 2009</ref><ref>Fountain, 2009</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|2}} == Һылтанмалар == * {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Насекомоядные%20растения/}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Насекомоядные или мясоядные растения}} {{v|15|10|2009}} * [http://macroclub.ru/story/nepenthes Михаил Ругаль — Хищные растения острова Борнео] * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/6898/НАСЕКОМОЯДНЫЕ ''Насекомоядные растения''] в ''Энциклопедии Кольера'' {{v|15|10|2009}} * [http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=492 Популярная статья о хищных растениях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050913141720/http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=492 |date=2005-09-13 }} * [http://www.carnivorousplants.org/ International Carnivorous Plant Society Homepage] * [http://www.youtube.com/watch?v=559aWsRJjqk Видео с записью процесса кормления плотоядного растения Венерина Мухоловка] {{|it}} [[Категория:Полифелит төркөмдәр]] [[Категория:Йыртҡыс үҫемлектәр]] 2fbzowyqc7yn40clw4suj141ug5e8ik 0 77746 1303098 1301739 2026-08-21T11:35:22Z Ramazan15 36846 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288274|1288274]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]]) Вандализм 1303098 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй |статус = ауыл |изображение=Үҙәмбай ауылы мәсете.jpg |башҡортса исеме = Үҙәмбай |описание изображения = Көсөкбай исемендәге мәсет |төп исеме = {{lang-ba|Үҙәмбай}} |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 51|lat_min = 18|lat_sec = 33.68 |lon_deg = 58|lon_min = 10|lon_sec = 40.63 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Ырымбур өлкәһе |теҙмәләге регион = |район төрө = Район |район = Гай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Хәлил поссоветы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = XIX быуат 2‑се яртыһында |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 135<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm/ Всероссийская перепись населения 2010 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602025423/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm |date=2013-06-02 }}</ref> |иҫәп алыу йылы = |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = [[мосолмандар]] |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 462630 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = 56 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 53214840010 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Үҙәмбай''' — [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Гай районы]]ндағы [[башҡорт]] ауылы. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 153 кеше. Почта индексы — 462630, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 53 214 840 009. == Тарихы == Ауылға XIX быуат 2‑се яртыһында башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. [[Аҡъюл]] ауылынан (хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Хәйбулла районы]]) Йомағужа торамаһы барлыҡҡа килә. Артабан Йомағужанан биш ауыл барлыҡҡа килә — Үҙәмбай, [[1-се Йомағужа]], [[2-се Йомағужа]], [[3-сө Йомағужа]] һәм [[Бесәнсе (Ырымбур өлкәһе)|4-се Йомағужа]] ауылдары барлыҡҡа килгән. Үҙәмбай ауылы [[Ырымбур губернаһы]] [[Үҫәргән]] улусы составында була<ref name="Абсалямова Ю. А." >{{книга|автор= Абсалямова Ю. А.| заглавие= Оренбургские башкиры: историко-этнографическое исследование| место= Уфа| издательство = | год= 2016 | страниц=184| страницы= 28, 62| isbn =978-5-9613-0424-4}}</ref>. 1863 йылда Сабаҡлы ауыл йәмғиәтенең Үҙәмбай, [[Әбүбәкер (Ырымбур өлкәһе)|Әбүбәкер]], [[Түбәнге Сабаҡлы|Сабаҡлы]], [[Ишбирҙе (Ырымбур өлкәһе)|Ишбирҙе]] ауылдары башҡорттарының йәйләүҙәре [[Кесе Ҡаялы]] йылғаһы башынан Үлмәҫ-Үлгән йылғаһының тамағына тиклем, Үлмәҫ-Үлгән тамағынан Душа-Клиряк-Тапкан шишмәһенең инешенә ҡарай Саҡман убаһына тиклем, унан һуң [[Оло Ҡаялы]] йылғаһында һәм унан түбәнге ағымында Бөгөл урынына тиклем һуҙылған Әсетулла күленә ҡарай, Бөгөлдән йәнә [[Кесе Ҡаялы]] йылғаһының башына тиклем тип һуҙылыуы тасуирланған<ref>{{начало цитаты}}«Начиная с вершины р. Малой-Каялы до устья речки Улмяс-Ульган, от устья Улмяс-Ульгана на вершину речки Душа-Клиряк-Тапкан до убы (холма) Сакман, оттоль на озеро Асетуллы, находящееся на реке Большом Каялы и ею вниз по течению до местечка Бугуль, с Бугуля опять на вершину речки Малой Каялы… Пространство описанных кочевок занимает в окружности до 30 верст»{{Конец цитаты|источник={{книга|автор= [[Әбсәләмова Юлиә Алик ҡыҙы|Абсалямова Ю. А.]]| заглавие= Оренбургские башкиры: историко-этнографическое исследование| место= Уфа| издательство = | год= 2016 | страниц=184| страницы= 108| isbn =978-5-9613-0424-4}}}}</ref>. 1917 йылдан [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Үҫәргән кантоны]] составында була. 1922 йылдың 5 октябренән [[Йылайыр кантоны]] составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының [[Ейәнсура районы]] составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған [[Ырымбур өлкәһе]]нең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе<ref>1938—1957 йылдарҙа — Чкалов өлкәһе тип атала.</ref> Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең [[Ҡыуандыҡ районы]] составына индерелә<ref>{{cite web|url=http://www.okuvandyk.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=7527:2015-02-22-15-37-19&catid=17:2011-03-23-05-44-44&Itemid=56|title=Кувандыкский район в административно-территориальном устройстве государства|date=22-02-2015|publisher=|accessdate=2015-09-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925214249/http://www.okuvandyk.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=7527:2015-02-22-15-37-19&catid=17:2011-03-23-05-44-44&Itemid=56 |date=2020-09-25 }}</ref> == Ауылдың шәхестәре == == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 169 кеше йәшәй. [[2002]] йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 135 кеше йәшәгән. Күпселек халыҡ — [[башҡорттар]]<ref>[http://www.perepis2002.ru/index.html?id=11./ Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1975 йыл ||260|||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||169|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||135|||||||| |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Үҙәмбай урамдары == * 462630 Үҙәк урамы * 462630 Йәштәр урамы * 462630 Яңы урамы == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Гай (ҡала)|Гай ҡалаһы]]): 35 км * Ауыл советы тиклем ([[Иҫке Хәлил (Гай районы)|Иҫке Хәлил]]): 10 км == Инфраструктура == Ауылда мәктәп бар<ref>http://orenburg.fulledu.ru/school/uzembaevskaya-nachalnaya-obscheobrazovatelnaya-shkola/about/{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Узембаевская Начальная Общеобразовательная Школа, Деревня Узембаево</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://gai-rai.narod.ru/derevni/uzembaevo.html/ Үҙәмбай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150413010355/http://gai-rai.narod.ru/derevni/uzembaevo.html |date=2015-04-13 }} * [http://cyberleninka.ru/article/n/rodoplemennaya-etnonimiya-i-ee-znachenie-v-izuchenii-etnicheskoy-istorii-bashkir-na-primere-vostochnogo-orenburzhya/ РОДОПЛЕМЕННАЯ ЭТНОНИМИЯ И ЕЕ ЗНАЧЕНИЕ В ИЗУЧЕНИИ ЭТНИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ БАШКИР (НА ПРИМЕРЕ ВОСТОЧНОГО ОРЕНБУРЖЬЯ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190415051132/https://cyberleninka.ru/article/n/rodoplemennaya-etnonimiya-i-ee-znachenie-v-izuchenii-etnicheskoy-istorii-bashkir-na-primere-vostochnogo-orenburzhya |date=2019-04-15 }} {{Гай ҡала округы тораҡ пункттары}} [[Категория:Гай ҡала округы тораҡ пункттары]] [[Категория:Ырымбур өлкәһенең башҡорт ауылдары]] 2e3gpzbyio0p5t7tbdhlgyu281ld50p 0 78073 1303082 1296854 2026-08-21T02:14:48Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303082 wikitext text/x-wiki {{Вооружённый конфликт |конфликт = Вьетнам һуғышы |часть = Икенсе Һиндҡытай һуғышы |изображение = [[Файл:VietnamMural.jpg|right|300px]] |заголовок = ''Өҫтән һулға сәғәт теле буйлап'': Тет һөжүм итеү ваҡытында АҠШ диңгеҙ пехотинсылары; ''Wahiawa'' операцияһы ваҡытында америка һалдаттарының вертолётҡа тейәлеүе, май 1966 йыл; Митхо янында вьетконг партизандырының төп лагерын яғыу, 1968 год; Сонгмила америка һалдаттары менән атылған тыныс йәшәүселәр, март 1968 йыл |дата = [[1957 йыл|1957]]<ref name="Vietnam">[http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html The Vietnam War]</ref> — [[30 апрель]] [[1975 йыл|1975]] |место = [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] |причина = |изменения = [[Вьетнам]]дың ҡушылыуы |итог = Төньяҡ Вьетнамдың хәрби һәм сәйәси еңеүе<ref>''«The Republic of Vietnam, whose forces had been soundly defeated in 55 days, ceased to be a sovereign nation and the two Vietnams were reunited under Communist control.»'' James Willbanks. Vietnam War Almanac (Facts On File). Infobase Publishing, 2009, p. viii.</ref><br /> [[АҠШ]]тың хәрби һәм сәйәси еңелеүе |противник1 = [[Файл:Flag of South Vietnam.svg|border|30px]] Вьетнам Республикаһы (Көньяҡ Вьетнам)<br />[[Файл:Flag of the United States.svg|border|30px]] [[АҠШ]]<br />[[Файл:Flag of South Korea.svg|border|30px]] [[Корея Республикаһы|Көньяҡ Корея]]<br />[[Файл:Flag of Thailand.svg|border|30px]] [[Таиланд]]<br />[[Файл:Flag of Australia.svg|border|30px]] [[Австралия]]<br />[[Файл:Flag of New Zealand.svg|border|30px]] [[Яңы Зеландия]]<br />[[Файл:Flag of the Khmer Republic.svg|border|30px]] [[Камбоджа|Кхмер Республикаһы]]<br />[[Файл:Flag of Laos (1952-1975).svg|border|30px]] [[Лаос]]<br />'''При поддержке:'''<br />[[Файл:Flag of the Philippines.svg|border|30px]] [[Филиппин]]<br />[[Файл:Flag of Spain (1945 - 1977).svg|border|30px]] [[Испания]]<ref>Larsen, Stanley R. and Collins, James L. Jr. Vietnam Studies: Allied Participation in Vietnam. Washington, DC: Department of the Army, 1985. p. 167. Spain sent a medical team to Co Gong Province in 1965.</ref><br />{{Тайвань флагы|30px}} [[Тайвань|Тайвань (Ҡытай Республикаһы)]] |противник2 = [[Файл:Flag of Vietnam.svg|border|30px]] [[Вьетнам|Вьетнам Демократик Республикаһы (Төньяҡ Вьетнам)]]<br />[[Файл:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|border|30px]] Көньяҡ Вьетнамды Азат итеү Милли Фронты (Вьетконг)<br /> [[Файл:Flag of the People's Republic of China.svg|border|30px]] [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]<br />[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|border|30px]] [[СССР]]<br />[[Файл:Flag of North Korea.svg|border|30px]] [[Корея Халыҡ Демократик Республикаһы]]<br /> [[Файл:Flag of Laos.svg|border|30px]] [[Лаос]]<br /> '''При поддержке:''' <br />{{Флаг|Чехословакия|размер=30px}} [[Чехословакия]]<ref>http://www.svet.czsk.net/clanky/svet/koreapokusy.html czech</ref><ref>http://www.e-polis.cz/mezinarodni-vztahy/322-bilateralni-vztahy-ceske-republiky-a-vietnamske-socialisticke-republiky.html czech</ref><br />[[Файл:Flag of Cuba.svg|border|30px]] [[Куба]]<ref>The Cuban Military Under Castro, 1989. Page 76</ref><ref>Cuba in the World, 1979. Page 66</ref><br />{{Флаг НРБ|30px}} [[Болгария]]<ref>{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+bg0066)|title=Foreign Affairs in the 1960s and 1970s|volume=Bulgaria [[Library of Congress Country Studies|Country Study]]|publisher=[[Library of Congress]]|year=1992|quote=Throughout the 1960s and 1970s, Bulgaria gave official military support to many national liberation causes, most notably in the Democratic Republic of Vietnam, (North Vietnam)...|archiveurl=http://www.webcitation.org/6C22zLF59|archivedate=2012-11-09}}</ref> |силы2 = ~520 мең (1968) |силы1 = ~1,2 млн (1968) |командир1 = [[Файл:Flag of South Vietnam.svg|border|30px]] Нгуен Ван Тхиеу <br /> [[Файл:Flag of South Vietnam.svg|border|30px]] Нго Динь Зьем <br />[[Файл:Flag of South Vietnam.svg|border|30px]] Нгуен Као Ки <br />[[Файл:Flag of South Vietnam.svg|border|30px]] Зыонг Ван Минь<br /> [[Файл:Flag of South Vietnam.svg|border|30px]] Нгуен Нгок Лоан<br />[[Файл:Flag of the President of the United States of America.svg|border|30px]] Линдон Джонсон<br /> [[Файл:Flag of the United States.svg|border|30px]] Уильям Уэстморленд <br />[[Файл:Flag of the President of the United States of America.svg|border|30px]] Ричард Никсон<br />[[Файл:Flag of the United States.svg|border|30px]] Крейтон Абрамс |командир2 = [[Файл:Flag of Vietnam.svg|border|30px]] Хо Ши Мин <br /> [[Файл:Flag of Vietnam.svg|border|30px]] Ле Зуан <br /> [[Файл:Flag of Vietnam.svg|border|30px]] Нгуен Чи Тхань<br /> [[Файл:Flag of Vietnam.svg|border|30px]] Во Нгуен Зяп <br /> [[Файл:Flag of Vietnam.svg|border|30px]] Ван Тьен Зунг <br /> [[Файл:Flag of Vietnam.svg|border|30px]] Чан Ван Ча <br /> [[Файл:Flag of Vietnam.svg|border|30px]] Тон Дык Тханг <br /> [[Файл:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|border|30px]] Нгуен Ван Линь |потери1 = [[Файл:Flag of South Vietnam.svg|border|30px]] Көньяҡ Вьетнам<br /> һәләк булғандар: 250 мең (баһа) йәки 440 357 (амер. иҫәбе)<br /> яраланғандар: 1 млн.<br />1968—1973 йылдарҙа бирелгәндәр: 840 000<br /> 1975 йылда бирелгәндәр: 1 млн. 100 мең<ref>Wiesner, Louis, Victims and Survivors: Displaced Persons and Other War Victims in Viet-Nam, 1954-1975 (Greenwood Press, 1988), стр. 318—319.</ref><br />[[Файл:Flag of the United States.svg|border|30px]] АҠШ<br /> һәләк булғандар: 58000<br />яраланғандар: 303000<br />[[Файл:Flag of South Korea.svg|border|30px]] Көньяҡ Корея<br /> һәләк булғандар: 5099<br />яраланғандар: 11232<br />пропало без вести: 4<ref name=autogenerated5>[http://www.imhc.mil.kr/imhcroot/upload/resource/V27.pdf KOREA military army official statistics, AUG 28, 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722140810/http://www.imhc.mil.kr/imhcroot/upload/resource/V27.pdf |date=July 22, 2011 }}</ref><br />[[Файл:Flag of Australia.svg|border|30px]] Австралия<br /> һәләк булғандар: 500<br />яраланғандар: 2400<br />[[Файл:Flag of Thailand.svg|border|30px]] Таиланд<br />һәләк булғандар: 350<br />[[Файл:Flag of New Zealand.svg|border|30px]] Яңы Зеландия<br /> һәләк булғандар: 37<br />яраланғандар: 187 |потери2 = [[Файл:Flag of Vietnam.svg|border|30px]] [[Файл:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|border|30px]] Төньяҡ Вьетнам һәм КВАМФ<br /> һәләк булғандар: 1 млн. 100 мең йәки 444 мең(амер.иҫәбе)<br /> яраланғандар: 600 тыс. [[Файл:Flag of the People's Republic of China.svg|border|30px]] Ҡытай<br /> һәләк булғандар: 1 мең<br />[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|border|30px]] СССР<br /> һәләк булғандар: 16 кеше }} '''Вьетнам һуғышы''' ({{lang-vi|Chiến tranh Việt Nam}}, {{lang-en|Vietnam War}}) — XX быуаттың икенсе яртыһындағы иң ҙур һуғыштарҙың береһе, ул [[Вьетнам]], тағы ла [[АҠШ]] һәм [[СССР]], тарихында һәм мәҙәниәтендә мөһим эҙ ҡалдырған. Һуғыш Көньяҡ Вьетнамда граждандар һуғышы рәүешендә башланған. Артабан уға [[Вьетнам|Вьетнам Демократик Республикаһы (Төньяҡ Вьетнам)]] йәлеп ителгән. Һуңыраҡ Көньяҡ Вьетнамға АҠШ һәм уның союздаштары — Көньяҡ-Көнсығыш Азия Килешеү Ойошмаһы хәрби блогы (СЕАТО), ә Төньяҡ Вьетнамға — СССР һәм [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҠХР]] ярҙам иткәндәр. Ваҡиғалар үҫеше барышында был конфликт [[Лаос]]та һәм [[Камбоджа]]ла барған граждандар һуғыштары менән тығыҙ бәйләнә. 1950-се йылдарҙан алып 1975 йылға тиклем Көньяҡ-Көнсығыш Азияла барған бөтә һуғыш хәрәкәттәре Икенсе Һиндҡытай һуғышы исеме аҫтында билдәле. Һуғышты бер нисә осорға бүлергә була: # Көньяҡ Вьетнамда партизандар һуғышы (1957 — март 1965). # АҠШтың тулы масштабтағы хәрби тығылыуы (март 1965—1973). # Һуғыштың һуңғы этабы (1973—1975). == Һуғыш тарихы == === Шарттары === Вьетнам XIX быуаттың икенсе яртыһынан алып [[Франция]]ның колониаль империяһы составына инә. [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң, илдә милли үҙбилдәленешкә ынтылыш үҫә, Вьетнамдың бойондороҡһоҙлығы өсөн көрәшкән йәшерен түңәрәктәр барлыҡҡа килә, бер нисә ҡораллы ихтилалдар була. 1941 йылда [[Ҡытай]]ҙың территорияһында ''Вьетнамдың бойондороҡһоҙлығы өсөн Лига (Вьетминь)'' — хәрби-сәйәси ойошма төҙөлә, уға француз колониаль администрацияһына ҡаршы булған бөтә көстәрҙә инә. Артабан был хәрәкәттә төп рольде [[коммунизм]] ҡараштары яҡлылар башҡарғандар, уларҙың етәксеһе ''Хо Ши Мин'' була. [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында француз администрацияһы [[Япония]] менән килешәләр: уның буйынса Францияның колониаль административ аппараты һаҡлана, ә япондарға Вьетнамдың стратегик ресурстары менән ҡулланырға рөхсәт бирелә. Был килшешеү 1944 йылға тиклем үҙ көсөнә эйә була, шул йылды Япония ҡорал менән француз колонияларын тулыһынса баҫып ала. 1945 йылдың сентяберендә Япония капитуляциялана. Ваҡытлыса хөкүмәтһеҙ осорҙо файҙаланып, ''Во Нгуен Зяп'' башлығындағы ҡораллы көстәр ярҙамында Вьетминь [[Ханой]] һәм башҡа эре ҡалаларҙы баҫып алалар. 1945 йылдың 2 сентяберендә Хо Ши Мин бөтә вьетнам территорияһында бойондороҡһоҙ [[Вьетнам|Вьетнам Демократик Республикаһы]] барлыҡҡа килеүе тураһында иғлан итә. Ләкин Франция үҙенең колонияһын юғалтыуын таныуҙан баш тартҡан. Ул Һиндҡытайға экспедицион корпус ебәрә, һәм уның ярҙамында Вьетнамдың көньяҡ өлөшөндә кире колониаль администрация контролен ҡайтарыуға өлгәшә. Һуңынан Вьетминь һәм Франция араһында һөйләшеүҙәр башлана, әммә уларҙы ике яҡта башлыса үҙенең хәрби көстө артабанда үҫтерер өсөн файҙаланғандар. Вьетнам Демократик Республикаһы барлыҡҡа килеү механизмы тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуға ирешеүгә ҡарамаҫтан, 1946 йылдың декаберендә Франция Вьетнамда колониаль һуғыш (''Беренсе Һиндҡытай һуғышы'') аса. Әммә партизандар хәрәкәтен француз армияһы еңә алмай. 1950 йылдан алып [[АҠШ]] француз ғәскәрҙәренә хәрби ярҙам күрһәтә башлағандар. Артабанғы дүрт йыл дауамында (1950—1954) АҠШтың хәрби ярҙамы 3 миллиард [[АҠШ доллары|долларға]] еткән<ref name="Vietnam"/>. 1950 йылдан алып Вьетминьға [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] ярҙам итә башлай. 1954 йылға ҡарай хәлдәр француз көстәренә ғәмәлдә өмөтһөҙ булған. Вьетнамға ҡаршы һуғыш Францияның үҙендә бик популярһыҙ булған. Был ваҡытҡа ҡарай һуғышҡа киткән сығымдарҙың 80 % АҠШ ҡаплап торған<ref name="Vietnam"/>. Дьенбьенф янындағы ҡаты алышта Франция ауыр еңелеү кисергәндән, 1954 йылдың июлендә [[Женева]]ла уҙған конференцияла һигеҙ йыл буйы дауам иткән һуғыш бөтөүе тураһында килешеү төҙөлә. === Вьетнамды бүлеү һәм һуғыш башланыуы === [[Файл:Vietnam1954.jpg|left|thumb|200px|Вьетнамды бүлеү]] Женева килешеүҙәренә ярашлы, Вьетнамдың территорияһы ваҡытлыса 17-й параллель (демилитариязациялау зонаһы — ДМЗ) менән ике өлөшкә бүленгән. Төньяҡ Вьетнам территорияһы Вьетминь контроле аҫтына бирелә һәм Вьетнам Демократик Республикаһы составына инә. Көньяҡ Вьетнамда француздар менән билдәләнгән төбәк администрацияһы идаралыҡ иткән, сөнки килешеүҙәрҙән алда Франция Вьетнамдың бойондороҡһоҙлығын формаль танып өлгөрә һәм унда власта француздар яҡлы император Бао Дай була. 1956 йылдың уртаһына тиклем үткәрелергә тейеш булған дөйөм һайлауҙарынан һуң илдең ҡушылыуы планлаштырылған. Был осорҙа вьетнам эштәрендә АҠШтың роле бик етеҙ үҫкән. Ҡытайҙа коммунистар еңгәндән һуң, Вьетнамдағы ваҡиғаларҙы АҠШ администрацияһы коммунистик экспанцияның бер өлөшө тип һанаған һәм шуға ла Францияға ҙур хәрби ярҙам күрһәткән. Женева килешеүҙәренән һуң, АҠШ үҙенең ставкаһын Көньяҡ Вьетнамдың премьер-министры ''Нго Динь Зьем''ға ҡуялар. 1955 йылдың 16 июлендә Нго Динь Зьем Женева килешеүҙәрен Көньяҡ Вьетнам үтәмәйәсәген, һәм тағы ла дөйөм һайлауҙар булмауын һәм бында антикоммунистик дәүләт урынлашыуын белдерә<ref>{{cite journal|doi=10.1111/j.1467-7709.2006.00573.x|title=Staging Democracy: South Vietnam's 1955 Referendum to Depose Bao Dai|url=https://archive.org/details/sim_diplomatic-history_2006-09_30_4/page/n108|first=Jessica|last=Chapman|journal=[[Diplomatic History]]|year=2006|volume=30|issue=4|month=September|pages=671–703}}</ref>. Шул уҡ йылдың октяберендә ул референдум үткәрә, унда Көньяҡ Вьетнамға [[монархия]] булып ҡалырғамы әллә [[республика]]ға әүерелгәме тигән һорау ҡуйылған. Зьем рефендум иғәнәләре буйынса монархияның бөтөүе тураһында һәм үҙен «Вьетнам Республикаһының» тәүге президенты тип иғлан итә. [[Файл:Ngo Dinh Diem at Washington - ARC 542189.jpg|left|thumb|200px|АҠШ президенты Дуайт Эйзенхауэр [[Вашингтон]] аэропортында Нго Динь Зьемды ҡаршы ала. Май 1957 йыл]] Нго Динь Зьем күп кенә мөһим дәүләт ҡарарҙарын бер үҙе ҡабул иткән. Дәүләт вазифаларына ул үҙенең туғандарын (мәҫәлән, уның ҡустыһы Нго Динь Ню — йәшерен полицияның башлығы) йәки уға тоғро булған кешеләрҙе ҡуйған. Зьемдың иң тупаҫ хаталарының береһе булып ауылдарҙың үҙидараларын бөтөрөүе була, сөнки был быуаттар буйы дауам ителгән вьетнам йолаларын боҙған. Бындай сәйәсәт төбәк халҡы араһында протест тыуҙырған, һәм Зьемдың хөкүмәте популярлығын юғалтҡан. === Һуғыштың тәүге осоро === Илдең ҡушылыуы буйынса Женева килешеүҙәренең шарттары өҙөлгәс һәм башҡаса тыныс юлдар булмағанлыҡтан, тик 1959 йылдың башында ғына төньяҡ коммунистар Зьемға ҡаршы булған көстәргә ярҙам итеүҙе һайлайҙар. Һәм йылдың уртаһынан алып көньяҡҡа «хәрби кәңәшселәрҙе» ебәрә башлайҙар, улар башлыса ошо яҡта тыуып теләһә ниндәй сәбәп менән төньяҡ өлөшөнә барып эләккәндәр булған. Тәүге осорҙа кешеләрҙе һәм ҡоралды ДМЗ һыҙығыы аша үткәргәндәр, ләкин аҙағыраҡ [[Лаос]]та коммунистарҙың хәрби уныштарынан һуң транзит уның территорияһа аша башҡарылған. Шулай итеп ''«Хо Ши Мин һуҡмағы»'' барлыҡҡа килгән, ул ДМЗ һыҙығын уратып Лаос һәм аҙыраҡ [[Камбоджа]] территорияһы аша Көньяҡҡа Вьетнамға йүнәлгән. 1960 йылдың декаберендә Зьемға ҡаршы булған бөтә төркөмдәр '''Көньяҡ Вьетнамды Азат итеү Милли Фронтына''' (КВАМФ) берләшәләр, ул Көнбайыш дәүләттәрҙә '''Вьетконг''' исеме аҫтында билдәле булған. Төньяҡ Вьетнам ярҙамында партизандар бик уңышлы һөжүм иткәндәр, һәм АҠШ үҙенең хәрби ярҙамын үҫтерергә мәжбүр була. 1961 йылдың декаберендә АҠШ үҙенең тәүге хәрби көстәренең частарын — ике вертолёт ротаһын ебәрә. Туҡтауһыҙ хәрби кәңәшселәр күбәйтелә. Был осорҙа Көньяҡ Вьетнамдағы һуғыш әле йәмғиәт иғтибарын йәлеп итмәй ҡала, әммә америка президенты Джон Кеннеди администрацияһы Көньяҡ-Көнсығыш Азиялағы «коммунистар агрессияһы» менән көрәшендә бөтә ҡыйыулығын һәм АҠШтың үҙенең создаштарына ярҙам итергә әҙер булыуын совет етәксеһе [[Хрущёв Никита Сергеевич|Никита Хрущёвҡа]] күрһәтергә тырышҡан. Ҙурайып барған конфликт [[Һыуыҡ һуғыш]]тың «эҫе нөктәләренең» береһе булып киткән. 1963 йылдың ғинуарында Апбак янындағы алышта партизандар тәүге тапҡыр хөкүмәт көстәрен еңергә өлгшәләр. Буддист кризисынан һуң Зьем режимының урыны тағы ла тотороҡһоҙораҡ булған. Вьетнам халҡының төп өлөшө [[Буддизм|буддистар]], ә Нго Динь Зьем һәм уның янындағы кешеләр — [[католицизм|христиан-католиктар]] булғандар. Күп кенә ҡалала буддист болалары уҙған, бер нисә монах үҙ-үҙҙәрен яҡҡандар, былар бөтәһе лә [[Европа]]ла һәм АҠШта ҙур резонанс тыуҙыра. Америка вәкилдәре дәүләт түңкәрелеше әҙерләгән Көньяҡ Вьетнам генералдары менән бәйләнешкә инәләр. 1963 йылдың 1 нояберендә Зьем үҙенең власын юғалта һәм иртәһенә ҡустыһы менән үлтерелгән. Зьемды алыштырған хәрби хунта сәйәси тотороҡһоҙ була. Артабанғы йыл ярым буйы Көньяҡ Вьетнамдың баш ҡалаһы Сайгонда<ref>Хәҙерге Хошимин ҡалаһы.</ref> бер нисә ай һайын сираттағы түңкәрелеш булып торған. Көньяҡ Вьетнамдың армияһы сәйәси көрәшкә йәлеп ителә, был Көньяҡ Вьетнамды Азат итеү Милли Фронтының партизандарына яңы территорияларҙы баҫып алырға мөмкинлек тыуҙыра. [[Файл:North Vietnamese P-4 under fire from USS Maddox (2 August 1964).jpg|thumb|250px|Төньяҡ Вьетнам катеры «Мэддокса» утынан ҡаса. 2 август 1964 йыл]][[Файл:DaNangMarch61965.jpg|thumb|250px|Диңгеҙ пехотаһының 9-сы полктың 3-сө батальоны Дананг районында ярға сығыуы. 8 март 1965 йыл]] Көньяҡ Вьетнамда АҠШтың ғәскәрҙәрен рәсми индерер алдынан уларҙың һаны<ref>[http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm Vietnam War Allied Troop Levels 1960-73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |date=2016-08-02 }}</ref>: * 1959 йыл — 760 * 1960 йыл — 900 * 1961 йыл — 3205 * 1962 йыл — 11300 * 1963 йыл — 16300 * 1964 йыл — 23300 Көньяҡ Вьетнамға һуғыштың беренсе этабында Төньяҡ Вьетнамдан күсерелгән хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең һаны<ref>William Turley. The Second Indochina War. Rowman & Littlefield Publishers, Inc., 2009. Appendix A. Annual Troop Movement from North to South</ref>: * 1959 йыл — 569 * 1960 йыл — 876 * 1961 йыл — 3400 * 1962 йыл — 4601 * 1963 йыл — 6997 * 1964 йыл — 7970 === АҠШтың тулы масштаблы һуғышҡа әҙерләнеүе (1964—1965) === == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{Hider|title = ''Әҙәбиәт''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * {{книга |автор = Дэвидсон Ф. |подзаголовок = |заглавие = Война во Вьетнаме (1946—1975) |оригинал = Vietnam at War: The History 1946-1975 |ссылка = |место = М. |издательство = Изографус, Эксмо |год = 2002 |страницы = |isbn = }} * {{книга |автор = Гордиенко А. Н. |подзаголовок = |заглавие = Войны второй половины XX века |оригинал = |ссылка = |место = Мн., |издательство = «Современная литература» |год = 1999 |страницы = |isbn = 985-437-507-2 }} * {{книга |автор = Stanley Karnow. |подзаголовок = |заглавие = Vietnam: A History |оригинал = |ссылка = |место = |издательство = Penguin |год = 1997 |страницы = |isbn = 0140265473 }} * {{книга |автор = Andrew Krepinevich Jr. |подзаголовок = |заглавие = The Army and Vietnam |оригинал = |ссылка = |место = |издательство = The Johns Hopkins University Press |год = 1988 |страницы = |isbn = 0801836573 }} * {{книга |автор = Guenter Lewy. |подзаголовок = |заглавие = America in Vietnam |оригинал = |ссылка = |место = |издательство = Oxford University Press |год = 1980 |страницы = |isbn = 0195027329 }} * {{книга |автор = Michael Lind. |подзаголовок = |заглавие = Vietnam: The Necessary War |оригинал = |ссылка = |место = |издательство = Free Press |год = 2002 |страницы = |isbn = 0684870274 }} * {{книга |автор = Lewis Sorley. |подзаголовок = The Unexamined Victories and Final Tragedy of America's Last Years in Vietnam |заглавие = A Better War |оригинал = |ссылка = |место = |издательство = Harvest Books |год = 2007 |страницы = |isbn = 0156013096 }} * {{книга |автор = Shelby L. Stanton. |подзаголовок = U.S. Ground Forces in Vietnam, 1965—1973 |заглавие = The Rise and Fall of an American Army |оригинал = |ссылка = |место = Novato, CA |издательство = Presidio Press |год = 1985 |страницы = |isbn = 0-89141-232-8 }} * {{книга |автор = Harry Summers. |подзаголовок = |заглавие = On Strategy: A Critical Analysis of the Vietnam War |оригинал = |ссылка = |место = |издательство = Presidio Press |год = 1995 |страницы = |isbn = 0891415637 }} * {{книга |автор = Marilyn Young. |подзаголовок = |заглавие = Vietnam Wars 1945-1990 |оригинал = |ссылка = |место = |издательство = Harper Perennial |год = 1991 |страницы = |isbn = 0060921072 }} * {{книга |автор = |подзаголовок = |заглавие = The Measure of Agression |оригинал = A Documentation of the Communist Effort to Subvert South Vietnam |ссылка = |место = Saigon |издательство = |год = 1966 |страницы = |isbn = }} * Mitchell K. Hall: ''The Vietnam War (Seminar Studies in History).'' Longman, 2007, ISBN 978-1-4058-2470-5. * Jonathan Neale: ''Der Amerikanische Krieg. Vietnam 1960–1975.'' Atlantik-Verlag, Bremen 2004, ISBN 3-926529-17-2. * Marilyn B. Young, Robert Buzzanco: ''A Companion to the Vietnam War.'' Blackwell, 2002, ISBN 0-631-21013-X. * George C. Herring: ''America's Longest War: The United States and Vietnam, 1950–1975.'' 4. Auflage. Dushkin/Mcgraw-Hill, 2001, ISBN 0-07-253618-7. * Robert D. Schulzinger: ''A Time for War: The United States and Vietnam, 1941–1975.'' Oxford University Press, Neuauflage 1999, ISBN 0-19-512501-0. * Paul Elliott: ''Vietnam – Conflict & Controversy.'' 1998, ISBN 1-85409-320-7. * [[Stanley Karnow]]: ''Vietnam, a history.'' Penguin Books, New York 1997, ISBN 0-670-74604-5. * Robert S. McNamara, Brian VanDeMark: ''Vietnam. Das Trauma einer Weltmacht.'' Spiegel-Buchverlag, Hamburg 1995, ISBN 3-455-11139-4. * Guenter Lewy: ''America in Vietnam.'' Oxford University Press, 1978, ISBN 0-19-502732-9. * Lien-Hang T. Nguyen: ''Hanoi's War: An International History of the War for Peace in Vietnam.'' University of North Carolina Press, Chapel Hill 2012, ISBN 978-0-8078-3551-7. * Cheng Guan Ang: ''The Vietnam War from the Other Side: The Vietnamese Communists' Perspective.'' Routledge Curzon, 2002, ISBN 0-7007-1615-7. * George J. Veith: ''Black April: The Fall of South Vietnam, 1973–75.'' Encounter Books, New York 2011, ISBN 978-1-59403-572-2. * Shelby L. Stanton, William C. Westmoreland (Hrsg.): ''Vietnam Order of Battle: A Complete Illustrated Reference to US Army Combat and Support Forces in Vietnam, 1961–1973.'' Stackpole, 2003, ISBN 0-8117-0071-2. * Tim Page: ''Ein anderes Vietnam. Bilder des Krieges von der anderen Seite.'' National Geographic, Hamburg 2002, ISBN 3-934385-65-6. * Gabriel Kolko: ''Anatomy of a War. Vietnam, the United States and the Modern Historical Experience.'' (1987) 2001, ISBN 1-84212-286-X. * Walter L. Hixson (Hrsg.): ''The Vietnam War: The Diplomacy of War.'' Routledge Chapman & Hall, 2000, ISBN 0815335342 ([http://books.google.de/books?id=KEEWWcuKQ34C&pg Buchauszug online]) * Fredrik Logevall: ''Choosing War: The Lost Chance for Peace and the Escalation of War in Vietnam.'' University of California Press, Berkeley 1999, ISBN 0-520-21511-7. * John Prados: ''The Blood Road: The Ho Chi Minh Trail and the Vietnam War.'' John Wiley & Sons, New York 1998, ISBN 0-471-25465-7. * Gabriel Kolko: ''Vietnam: Anatomy of a Peace.'' 1997, ISBN 0-415-15990-3. * Ronald Spector: ''After Tet: The Bloodiest Year in Vietnam.'' The Free Press, New York 1993, ISBN 0-02-930380-X. * Ken Wachsberger, Sanford Berman: ''Voices from the Underground: Insider histories of the Vietnam era underground press.'' Mica Press, 1993, ISBN 1-879461-03-X. * Neil Sheehan: ''Die große Lüge. John Paul Vann und Amerika in Vietnam.'' Europaverlag, Wien/Zürich 1992, ISBN 3-203-51149-5. * William Appleman Williams: ''America in Vietnam: A Documentary History.'' 1989, ISBN 0-385-19752-7. * Terrence Maitland: ''Raising the Stakes.'' Boston Publishing Company, Boston 1982, ISBN 0-201-11262-0. * Dan Oberdorfer: ''Tet! The Turning Point in the Vietnam War.'' The Johns Hopkins University Press, Baltimore 1971, ISBN 0-8018-6703-7. * Nick Turse: ''Kill Anything That Moves: The Real American War in Vietnam.'' Metropolitan Books, New York 2013, ISBN 978-0-8050-8691-1. * David Zierler: ''Inventing Ecocide: Agent Orange, Antiwar Protest, and Environmental Destruction in Vietnam.'' Proquest, 2011, ISBN 978-1-243-97298-9. * [[Bernd Greiner]]: ''Krieg ohne Fronten. Die USA in Vietnam.'' Hamburger Edition, Hamburg 2007, ISBN 978-3-936096-80-4. * Peter Jaeggi: ''Als mein Kind geboren wurde, war ich sehr traurig. Spätfolgen des Chemiewaffen-Einsatzes im Vietnamkrieg.'' Lenos-Verlag, Basel 2000, ISBN 3-85787-298-5. * David Fulghum, Terrence Maitland: ''South Vietnam On Trial: Mid-1970 to 1972.'' Boston Publishing Company, Boston 1984, ISBN 0-939526-10-7. * Warren Hinckle, Steven Chain, David Goldstein (Mithrsg.): ''Guerillakrieg in USA.'' Deutsche Verlags-Anstalt, Stuttgart 1971, ISBN 3-421-01592-9. * Bao Ninh: ''Die Leiden des Krieges: Roman.'' Mitteldeutscher Verlag, 2014, ISBN 3954623390 (englisches Original: ''The Sorrow of War'', 2012) * Christian G. Appy: ''Vietnam: The Definitive Oral History, Told from All Sides.'' Neuauflage, Ebury, 2008, ISBN 978-0-09-191012-9. * Michael Zeitlin, Paul Budra: ''Soldier Talk: The Vietnam War in Oral Narrative.'' Indiana University Press, 2004, ISBN 9780253344335 * [[Harold G. Moore]], Joseph L. Galloway: ''We Were Soldiers Once…And Young.'' 2002, ISBN 0-06-050698-9. * Kevin Hillstrom, Laurie Collier Hillstrom: ''Vietnam War: Biographies.'' U.X.L. Vietnam War Reference Library, Cengage Gale, 2000, ISBN 0-7876-4884-1. * [[Philip Caputo]]: ''Stosstrupp durch die grüne Hölle'', Gustav Lübbe Verlag, Bergisch Gladbach 1989, ISBN 3-404-11360-8. * [[Oriana Fallaci]]: ''Wir, Engel und Bestien. Ein Bericht aus dem Vietnamkrieg.'' (1970) dtv, München 1988, ISBN 3-423-10259-4. * Michael Herr: ''An die Hölle verraten ›Dispatches‹'', Rogner & Bernhard, München 1979, ISBN 3-8077-0101-X. * Andreas Margara: ''Der Amerikanische Krieg. Erinnerungskultur in Vietnam.'' Berlin 2012, ISBN 978-3-940132-48-2. * Michael Hunt: ''A Vietnam War Reader: American and Vietnamese Perspectives.'' Penguin, 2010, ISBN 978-0-14-104702-7. * Gary R. Hess: ''Vietnam: Explaining America's lost War.'' John Wiley and Sons, 2008, ISBN 978-1-4051-2527-7. * Philip D. Beidler: ''Late thoughts on an old war: the legacy of Vietnam.'' University of Georgia Press, Athens 2004, ISBN 0-8203-2589-9. * Mark Taylor: ''The Vietnam War in History, Literature and Film.'' Edinburgh University Press, 2003, ISBN 0-7486-1533-4. * Jayne Werner, Luu-Doan Huynh (Hrsg.): ''The Vietnam War: Vietnamese and American Perspectives.'' M. E. Sharpe, 1997, ISBN 1-56324-131-5. * Mark Heberle (Hrsg.): ''Thirty years after: new essays on Vietnam war literature, film, and art.'' Cambridge Scholars, 2009, ISBN 978-1-4438-0123-2. * Lee Andresen: ''Battle Notes: Music of the Vietnam War.'' Savage Press, 2003, ISBN 1-886028-60-5. * Nora M. Alter: ''Vietnam Protest Theatre: The Television War on Stage.'' Indiana University Press, 1996, ISBN 0-253-33032-7. * Linda Michaud, Gene Dittmar: ''From Hanoi to Hollywood. The Vietnam War in American Film.'' Rutgers University Press, 1990, ISBN 0-8135-1587-4. * [[Peter Weiss]]: ''Viet Nam Diskurs.'' Suhrkamp, Berlin 1968 : dazu Hyeong Shik Kim: ''Peter Weiss' "Viet Nam Diskurs": Möglichkeiten und Formen eines Engagements für die Dritte Welt.'' Peter Lang, 1992, ISBN 3-631-44879-1. * Lucy R. Lippard (Hrsg.): ''A different war: Vietnam in art.'' Whatcom Museum of History and Art, 1990, ISBN 0-941104-43-5. }} == Һылтанмалар == {{Викисклад|Vietnam War|Вьетнам һуғышы}} * [http://www.coldwar.ru/conflicts/vietnam/vietnam_war.php История вьетнамской войны] на coldwar.ru * [http://www.vietnamnews.ru/libwar.html Вьетнамская или Вторая Индокитайская война] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331144236/http://www.vietnamnews.ru/libwar.html |date=2014-03-31 }} на сайте «Новости Вьетнама» * [http://www.diletant.ru/articles/12884152/ Война во Вьетнаме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331145504/http://www.diletant.ru/articles/12884152/ |date=2014-03-31 }} // журнал «Дилетант», 07 февраля 2013 * ''Ильинский М. М.'' Индокитай: Пепел четырёх войн (1939—1979 гг.) * [http://www.nhat-nam.ru/vietnamwar/index.html Межрегиональная общественная организация ветеранов войны во Вьетнаме] * [http://fototelegraf.ru/?p=4131 Фотохроника Вьетнамской войны] * [http://artofwar.ru/l/lamtjugow_a_a/chickenhawk.shtml Мейсон Роберт. Цыпленок и ястреб] (воспоминания вертолётчика 1-й кавалерийской дивизии) * [http://www.olive-drab.com/od_history_vietnam_campaigns_ground.php Официальные военные кампании Вооружённых сил США во Вьетнаме]{{ref-en}} * [http://www.history.army.mil/html/bookshelves/resmat/VN.html Подборка электронных книг о различных аспектах действий Армии США во Вьетнаме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121202102740/http://www.history.army.mil/html/bookshelves/resmat/VN.html |date=2012-12-02 }}{{ref-en}} [[Категория:Вьетнам һуғышы|*]] [[Категория:Австралия һуғыштары]] [[Категория:Яңы Зеландия һуғыштары]] [[Категория:Корея һуғыштары]] [[Категория:АҠШ һуғыштары]] [[Категория:Таиланд һуғыштары]] [[Категория:Филиппин һуғыштары]] [[Категория:Граждандар һуғыштары]] bcvc6xmh5wp22mof81mimx5k0wmral3 0 80063 1303058 1201292 2026-08-20T21:13:59Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303058 wikitext text/x-wiki {{Таксон |name=Яңаҡһөйәклеләр |image file=Grey Nurse Shark at Fish Rock Cave, NSW.jpg |image title= Башһөйәклеләр |image descr=Тигр акулаһы |regnum=Хайуандар |ref= |comment= |rang=Инфратип |latin=Gnathostomata |author=[[Циттель, Карл Альфред|Zittel]], [[1879]] |children name=Өҫ класс |children= * [[Балыҡтар]] (''Pisces'') * [[Дүрт аяҡлылар]] (''Tetrapoda'') |Возник=462 |wikispecies=Gnathostomata (Vertebrata) |commons=Category:Gnathostomata }} ''' Яңаҡһөйәклеләр''' ({{lang-la|Gnathostomata}}) — [[Умыртҡалылар|умыртҡалы]] хайуандарҙың бер төркөмө (умыртҡалыларҙың 99 %). Балыҡтар һәм дүрт аяҡлылар өҫ класына бүленә. == Этимология == Яңаҡһөйәклеләр {{lang-grc|γνάθος}} (гнатос, яңаҡ) + {{lang-grc|στόμα}} (стома, ауыҙ) — баш һөлдәһендә ҡапма -ҡаршы ҡуйылған өҫкө һәм аҫҡы яңаҡтары булғанлыҡтан шундай атама алғандар. Латинса атамаһы яңаҡ һәм ауыҙ һүҙҙәренән яһалған. == Төп билдәләре == # Яңаҡһөйәклеләрҙең баш һөлдәһе ике өлөштән: мейе ҡумтаһынан һәм бит өлөшөнән тора. Бит өлөшө өҫлө-аҫлы пар яңаҡтарҙан тора. # Өҫкө һәм аҫҡы яңаҡтары бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған. Яңаҡтарҙа һәр береһе үҙ ҡаҙнаһы менән тештәр урынлашҡан. # Парлы ослоҡтары бар. # Эске ҡолаҡта өсөнсө (горизонталь) ярым түңәрәк канал бар. # Күҙәнәк кимәлендә айырмалары булып, нейрондарында миелен япма (ҡатлам) булыуы тора. Шулай уҡ, антигендарҙы<ref>{{cite journal|author=Cooper MD, Alder MN|title=The evolution of adaptive immune systems|url=https://archive.org/details/cell_2006-02-24_124_4/page/815|journal=Cell|volume=124|issue=4|pages=815–22|date=February 2006|pmid=16497590|doi=10.1016/j.cell.2006.02.001}}</ref> таныу өсөн V(D)J антиесемдәр сылбырын рекомбинациялаусы адаптив иммун системаһы бар. Яңаҡһөйәклеләр һыуҙа, ҡоро ерҙә йәшәй. Уларҙың айырым бер өлөшө һауала осоуға һәм ер аҫтында көн итеүгә яраҡлашҡан. Яңаҡһөйәклеләр инфратибына * [[Кимерсәкле балыҡтар]] * [[Һөйәкле балыҡтар]] * [[Ер-һыу хайуандары]] * [[Һөйрәлеүселәр]] * [[Ҡоштар]] * [[Һөтимәрҙәр]] кластары инә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Кэрролл Р.|заглавие=Палеонтология и эволюция позвоночных: В 3-х т. Т. 3|место=М.|издательство=Мир|год=1993|страниц=312|isbn=5-03-001819-0|ref=Кэрролл, т. 3}} * {{книга|автор=Наумов С. П.&nbsp;|заглавие=Зоология позвоночных|место=М.|издательство=Просвещение|год=1982|страниц=464|ref=Наумов}} * Латюшин В. В. Хайуандар. Дөйөм белем биреү учреждениелары өсөн дәреслек. — Өфө.: Китап. 2011. ISBN 978-5-295-05368-9 == Һылтанмалар == * [http://tolweb.org/tree?group=Gnathostomata&contgroup=Vertebrata Tree of Life discussion of Gnathostomata] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060813153431/http://tolweb.org/tree?group=Gnathostomata&contgroup=Vertebrata |date=2006-08-13 }} * [http://www.palaeos.com/Vertebrates/Bones/Gill_Arches/Meckelian.html The Gill Arches: Meckel’s Cartilage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060221053957/http://www.palaeos.com/Vertebrates/Bones/Gill_Arches/Meckelian.html |date=2006-02-21 }} [[Категория:Умыртҡалылар]] [[Категория:Зоология бүлектәре]] [[Категория:Хордалылар]] [[Төркөм:Хайуандар]] [[Категория:Биология]] [[Категория:Зоология]] 7o376dz5jzut66nwndmhwjkbdv3aogj 0 81104 1303053 1301884 2026-08-20T20:42:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303053 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡуҫа районы''' ({{lang-ru|''Кусинский район''}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең административ-территориаль берәмеге һәм муниципаль округы. Административ үҙәге — [[Ҡуҫа]] ҡалаһы. 2025 йылдың яҙында Ҡуҫа районы рәсми рәүештә '''Ҡуҫа муниципаль округы''' итеп үҙгәртелә. 2019 йылдан Ҡуҫа муниципаль округы башлығы — '''Юрий Алексеевич Лысяков'''. == Географияһы == Муниципаль округ биләмәһе Көньяҡ Уралдың тау-завод зонаһына инә һәм [[Екатеринбург ваҡыты]] (UTC+5)/(MSK+2) сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. Округтың иң ҙур йылғалары — [[Әй]] һәм уның уң ҡушылдығы [[Ҡуҫа (йылға)|Ҡуҫа]]. Шулай уҡ [[Оло Арша]] (56 км) йылғаһы аға. == Тарихы == Округы баштан [[Иҫәт провинцияһы]]ның [[Әйле]] улусы башҡорттары ере булған. [[1754 йыл]]да уны сәнәғәтсе И. П. Мосолов һатып ала, ә һуңыраҡ биләмә Златоуст заводы хужаһы [[Ларион Лугинин]]ға күсә. [[1778 йыл]]да [[Әй]] һәм [[Ҡуҫа (йылға)|Ҡуҫа]] йылғалары ҡушылған ерҙә Ҡуҫа суйын иретеү һәм тимер яһау заводы төҙөлә башлай, унда Златоуст заводынан крепостной крәҫтиәндәр күсерелә. Заводтың тәүге беренсе продукцияһы [[1789 йыл]]да сығарыла<ref name="chelreglib">[https://chelreglib.ru/ru/cid/detail/1588/ Силәбе өлкә ғилми китапханаһы. Ҡуса ҡалаһы нигеҙләнеү тарихы.]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Халҡы == {{ Население | Кусинский район | Оформление=standard}} <br /> {{ Население | Кусинский район | д }} Халыҡ тығыҙлығы — 16,34 кеше/км². Ҡала шарттарында ([[Ҡуҫа]] һәм Магнитка эшселәр ҡасабаһы) район халҡының {{ formatnum: {{ #expr: ( ( {{ Население | Куса | ч }} + {{ Население | Магнитка (Кусинский район) | ч }} ) * 100 / {{ Население | Кусинский район | ч }} round 2 ) }} }} проценты йәшәй. == Ҡоролош == === Тораҡ пункттары === Округ составына 21 тораҡ пункты инә. {{Автонумерация | Оформление = standard sortable collapsible | Название = Округтың тораҡ пункттары исемлеге | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тибы | Заголовок4 = Халҡы | Выравнивание4 = right | Сортировка4 = число | | [[Александровка (Ҡуҫа районы)|Александровка]] | ҡасаба | {{ Население | Александровка (Кусинский район) | тс }} | | [[Арша]] | ауыл | {{ Население | Аршинка | тс }} | | [[Вознесенка (Ҡуҫа районы)|Вознесенка]] | ауыл | {{ Население | Вознесенка (Кусинский район) | тс }} | | [[Глухой Остров]] | ауыл | {{ Население | Глухой Остров | тс }} | | [[Движенец]] | тимер юл разъезы ҡасабаһы | {{ Население | Движенец | тс }} | | [[Злоказово]] | ауыл | {{ Население | Злоказово | тс }} | | [[Ҡасҡын (Силәбе өлкәһе)|Ҡасҡын]] | ауыл| {{ Население | Каскиново (Челябинская область) | тс }} | | [[Ковали (Силәбе өлкәһе)|Ковали]] | ҡасаба | {{ Население | Ковали (Челябинская область) | тс }} | | [[Ҡуҫа]] | ҡала | {{ Население | Куса | тс }} | | [[Ҡуҫа Мейестәре|Ҡуҫа Мейестәре]] | ҡасаба | {{ Население | Кусинские Печи | тс }} | | [[Магнитка (Силәбе өлкәһе)|Магнитка]] | эшселәр ҡасабаһы | {{ Население | Магнитка (Кусинский район) | тс }} | | [[Медведевка (Силәбе өлкәһе)|Медведевка]] | ауыл | {{ Население | Медведевка (Челябинская область) | тс }} | | [[Никольский (Силәбе өлкәһе)|Никольский]] | ҡасаба | {{ Население | Никольский (Челябинская область) | тс }} | | [[Октябрьский (Ҡуҫа районы)|Октябрьский]] | ҡасаба | {{ Население | Октябрьский (Кусинский район) | тс }} | | [[Петропавловка (Ҡуҫа районы)|Петропавловка]] | ауыл | {{ Население | Петропавловка (Кусинский район) | тс }} | | [[Петрушкино (Силәбе өлкәһе)|Петрушкино]] | ауыл | {{ Население | Петрушкино (Челябинская область) | тс }} | | [[Северный (Ҡуҫа районы)|Северный]] | ҡасаба | {{ Население | Северный (Кусинский район) | тс }} | | [[Иҫке Арша|Иҫке Арша]] | ауыл | {{ Население | Старая Арша | тс }} | | [[Тирәк (Силәбе өлкәһе)|Тирәк]] | ауыл | {{ Население | Терехта (Челябинская область) | тс }} | | [[Туҡтар (Силәбе өлкәһе)|Туҡтар]] | ауыл | {{ Население | Туктарово (Челябинская область) | тс }} | | [[Уртюшка]] | ҡасаба | {{ Население | Уртюшка | тс }} }} == Билдәле шәхестәр == * [[Майский Әнүәр Әхкәм улы]] [1.03.1929—13.08.1989), ғалим-инженер‑механик. Техник фәндәр кандидаты (1973). 1960—1989 йылдарҙа Өфөләге Нефтте һәм нефть продукттарын йыйыу, әҙерләү һәм ташыу буйынса Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1973—1987 йылдарҙа — лаборатория мөдире. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983). Бөтөрөшкән ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/8963-majskij-n-r-khk-m-uly Башҡорт энциклопедияһы — Майский Әнүәр Әхкәм улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421083054/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8963-majskij-n-r-khk-m-uly |date=2016-04-21 }}{{V|27|02|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.admkusa.ru Официальный сайт Кусинского муниципального района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210718053328/http://www.admkusa.ru/ |date=2021-07-18 }} * [http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/towns/kusa.htm История герба Кусинского района] {{Chelyab-obl-geo-stub}} {{Силәбе өлкәһе}} [[Категория:Ҡуҫа районы]] n77qxt4mn0v44ti2lc8y3v6llq6ka4s 0 82700 1303074 1299428 2026-08-21T00:39:39Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303074 wikitext text/x-wiki {{Һайланған мәҡәлә}} [[Файл:1997 El Nino TOPEX.jpg|right|thumb|1997 йылғы Эль-Ниньо (TOPEX)]] '''Эль-Ни́ньо''' ({{lang-es|El Niño}} — сабый ир бала, малай) йәки '''Көньяҡ осцилляция''' ({{lang-en|El Niño/La Niña — [[:en:Southern Oscillation#Southern Oscillation|Southern Oscillation, ENSO]]}}) — [[Тымыҡ океан]]дың [[экватор]] өлөшөндә һыуҙың өҫкө ҡатламының климатҡа ярайһы уҡ көслө йоғонто яһай торған [[температура]] тирбәлеше. Тарыраҡ мәғәнәлә '''Эль-Ниньо''' — Көньяҡ осцилляцияның йылынған өҫкө ҡатлам һыуҙарының көнсығышҡа күсеүенән торған фазаһы. Был осорҙа пассаттар көсһөҙләнә йәки бөтөнләй тынып ҡала, Тымыҡ океандың көнсығышында, [[Перу]] ярҙары буйында, апвеллинг әкренәйә. Осцилляцияның ҡапма-ҡаршы фазаһы '''Ла-Нинья''' ({{lang-es|La Niña}} — сабый ҡыҙ бала, ҡыҙсыҡ) тип атала. Осцилляцияның ғәҙәти оҙайлығы — 3—8 йыл, ләкин Эль-Ниньоның көсө һәм дауамлылығы ғәмәлдә төрлө була. Әйтәйек, 1790—1793, 1828, 1876—1878, 1891, 1925—1926, 1982—1983 һәм 1997—1998 йылдарҙа Эль-Ниньоның бик ҡеүәтле фазалары теркәлгән, ә, мәҫәлән, 1991—1992, 1993, 1994 йылдарҙа был күренеш йыш ҡабатлана һәм көсһөҙ була. Эль-Ниньо 1997—1998 йй. айырыуса көслө була һәм донъя йәмәғәтселеге менән матбуғаттың иғтибарын йәлеп итә. Шул осорҙа уҡ Көньяҡ осцилляция менән климаттың глобаль үҙгәрештәре араһындағы бәйләнеш хаҡында теориялар тарала. 1980-се йылдар башынан алып Эль-Ниньо шулай уҡ 1986—1987 һәм 2002—2003 йылдарҙа ла хасил була. == Тасуирламаһы == Перуҙың көнбайыш яры буйындағы шарттар ҡәҙимге ваҡытта һыуҙы көньяҡтан ҡыуып килтергән Перу ағымы менән билдәләнә. Ағым көнбайышҡа боролған ерҙә, экватор буйлап, тәрән сөңгөлдәрҙән планктонға бай һалҡын һыуҙар ҡалҡа, был океанда тормоштоң әүҙем үҫешен тәьмин итә. Һалҡын ағым үҙе Перуҙың был өлөшөндә климаттың ҡоролоғон билдәләй һәм сүлдәр барлыҡҡа килтерә. Пассаттар һыуҙың өҫкө йылы ҡатламын Тымыҡ океандың көнбайыш зонаһына ҡыуалай, ә унда йылы тропик бассейн (ЙТБ) барлыҡҡа килә. Унда һыу 100—200 м<ref name="nature.web.ru">[http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1158162&amp;uri=index.html Научная Сеть. Феномен Эль-Ниньо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130051043/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1158162&uri=index.html |date=2018-11-30 }}</ref> тәрәнлеккә тиклем йылынған. Уолкерҙың атмосфералағы әйләнеше, пассаттар рәүешендә күренеп, Индонезия төбәге өҫтөндәге түбән баҫым менән берлектә Тымыҡ океан кимәленең был урында уның көнсығышына ҡарағанда 60 сантиметрға бейегерәк булыуына килтерә. Ә һыу температураһы бында 29 — 30&nbsp;°C етһә, Перу ярҙарында 22 — 24&nbsp;°C тәшкил итә. Ләкин Эль-Ниньо башланһа, бөтәһе лә үҙгәрә. Пассаттар көсһөҙләнә, ЙТБ йәйелеп китә, һәм Тымыҡ океандың ифрат ҙур майҙанында һыу температураһы күтәрелә. Перу тирәһендә һалҡын ағым көнбайыштан Перу ярҙарына табан хәрәкәт иткән йылы һыу массаһы менән алмашына, апвеллинг йомшара, аҙыҡһыҙлыҡтан балыҡ ҡырыла, ә көнбайыш елдәре сүл яғынан дымлы һауа массалары, хатта ташҡындар яһарлыҡ ҡойма ямғырҙар килтерә. Эль-Ниньоның һөжүме атлантик тропик циклондарҙың әүҙемлеген кәметә. == Асыу тарихы == «Эль-Ниньо» термины тәү башлап 1892 йылда телгә алына, капитан ''Камило Каррило'' [[Лима]]ла Географик йәмғиәт конгресында [[Перу]] моряктары йылы төньяҡ ағымын «Эль-Ниньо» тип атауҙары, сөнки уның католиктар Раштыуаһы алдынан айырыуса һиҙелерлек булыуы тураһында хәбәр итә. 1893 йылда ''Чарльз Тодд'' [[Һиндостан]] менән [[Австралия]]ла ҡоролоҡтоң гел бер ваҡытта булыуы тураһында фараз әйтә. 1904 йылда ''Норман Локьер'' ҙа шуны билдәләй. Перу яр буйындағы йылы төньяҡ ағымы менән был илдәге ташҡындар араһындағы бәйләнеш хаҡында 1895 йылда ''Пезет'' менән ''Эгуигурен'' да хәбәр итә. Тәү башлап Көньяҡ осцилляция күренештәрен 1923 йылда ''Гилберт Томас Уолкер'' тасуирлай. Нәҡ ул «Көньяҡ осцилляция», «Эль-Ниньо» һәм «Ла-Нинья» тигән терминдарҙы индерә, Тымыҡ океандың экватор яны өлөшөндәге атмосферала зональ конвекцион әйләнеште тикшерә, был күренешкә уның исеме ҡушыла. Оҙаҡ ваҡыттар был күренеште төбәктеке генә һанап, уға бер кем дә тейешле иғтибар бирмәй. XX быуат аҙағында ғына Эль-Ниньоның планета климаты менән бәйләнештәре асыҡлана. == Күләм тасуирламаһы == Әлеге ваҡытта күләм тасуирламаһы өсөн Эль-Ниньо һәм Ла-Нинья күренештәре [[Тымыҡ океан]]дың экватор өлөшөндә өҫкө ҡатламдың 5 айҙан да кәм булмаған ваҡыт эсендәге температура аномалиялары тип билдәләнә, был аномалиялар һыу температураһының 0,5&nbsp;°C дәүмәлендә юғарыға (Эль-Ниньо) йәки түбәнгә (Ла-Нинья) тайпылыуында сағыла. Эль-Ниньоның тәүге билдәләре: # [[Һинд океаны]], [[Индонезия]] һәм [[Австралия]] өҫтөндә һауа баҫымының артыуы. # Таити, Тымыҡ океандың үҙәк һәм көнсығыш өлөштәре өҫтөндә баҫымдың кәмеүе. # Тымыҡ океандың көньяҡ өлөшөндә пассаттарҙың йомшарыуы, хатта туҡталыуы һәм ел йүнәлешенең көнбайышҡа боролоуы. # Перуҙа йылы һауа массаһы, Перу сүлдәрендә ямғырҙар. Перу ярҙарында һыу температураһының 0,5&nbsp;°C күтәрелеүе иһә Эль-Ниньо барлыҡҡа килеүҙең шарты ғына тип ҡарала. Ғәҙәттә был аномалия бер нисә аҙна тора ла эҙһеҙ генә юғала. Бары тик биш айлыҡ аномалия ғына Эль-Ниньо күренеше тип билдәләнә һәм, балыҡ тотоу күләменең кәмеүенә килтереп, төбәк иҡтисадына һиҙелерлек зыян яһай. Эль-Ниньоның тасуирламаһы өсөн шулай уҡ Көньяҡ осцилляция индексы файҙаланыла ({{lang-en|Southern Oscillation Index, SOI}}). Ул Таити менән Дарвин (Австралия) өҫтөндәге баҫым айырмаһы булараҡ хисаплап сығарыла. Индекстың кире ҡиммәттәре — Эль-Ниньо, ә ыңғай ҡиммәттәре Ла-Нинья тураһында шаһитлыҡ ҡыла. == Башланғыс осорҙары һәм билдәләре == [[Файл:MJO 5-day running mean through 1 Oct 2006.png|thumb|right|250px|Ховмюллерҙың Мадден-Джулиан осцилляцияһын һүрәтләүсе диаграммаһы. Биш көнлөк үҙгәреүсән уртаса дәүмәл [6]. Вертикаль күсәр — ваҡыт (өҫтән аҫҡа ҡарай арта), горизонталь күсәр — оҙонлоҡ. Юғарғы һул мөйөштән аҫҡы уң мөйөшкә контурҙар көнбайыштан көнсығышҡа хәрәкәтте күрһәтә.]] Сәбәптәре тулыһынса асыҡланып бөтмәһә лә, Эль-Ниньоның уның состав өлөштәре {{не переведено 3|Уолкерҙың атмосфера әйләнеше|Уолкер әйләнеше||Walker circulation}} булып торған пассаттарҙың бер нисә ай буйы көсһөҙләнеүенән башланыуы билдәле. {{не переведено 3| Кельвин тулҡындары|Кельвин тулҡындары||Kelvin wave}} Тымыҡ океандан экватор буйлап хәрәкәт итә һәм Көньяҡ Америка янында йылы һыу массивын барлыҡҡа килтерә, ғәҙәттә бында апвеллинг (океандың тәрәндәге һыуҙарының өҫкә күтәрелеүе) һөҙөмтәһендә океанға түбән температуралар хас. Пассаттарҙың көсһөҙләнеүе, уларға көслө көнбайыш елдәренең ҡаршы тороуын да иҫәпкә алғанда, ишле циклон (экваторҙан көньяҡҡа һәм төньяҡҡа) хасил итергә һәләтле, был да буласаҡ Эль-Ниньо<ref>{{cite web|url=http://airsea-www.jpl.nasa.gov/ENSO/welcome.html|date=2005-09-06|accessdate=2010-05-31|title=El Niño Watch from Space|author=Tim Liu|publisher=[[НАСА]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090731235021/http://airsea-www.jpl.nasa.gov/ENSO/welcome.html |date=2009-07-31 }}</ref> билдәһе булып тора. Тымыҡ океан йылыны һыуытыуҙың мөһабәт системаһы булып тора, һауа массалары системаларының хәрәкәте лә уға бәйләнгән. Тымыҡ океан температураһының үҙгәреүе бөтә донъялағы һауа торошона йоғонто яһай<ref name="Stewart Oceanography El Niño">{{cite web|url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/heatbudgets.htm|title=El Niño and Tropical Heat|last=Stewart|first=Robert|date=2009-01-06|work=Our Ocean Planet: Oceanography in the 21st Century|publisher=Department of Oceanography, Техасский университет A&M|accessdate=2009-07-25|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWVqVDQ|archivedate=2013-05-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090913002823/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/heatbudgets.htm |date=2009-09-13 }}</ref>. Ямғыр фронттары океандың көнбайыш өлөшөнән Америка яғына күсә, шул уҡ ваҡытта Индонезияла һәм Һиндостанда ҡоро көндәр урынлаша<ref>{{cite web|url=http://science.nasa.gov/headlines/y2002/05mar_kelvinwave.htm|title=A Curious Pacific Wave|date=2002-03-05|accessdate=2009-07-24|author=Dr. Tony Phillips|publisher=National Aeronautics and Space Administration|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWWLumZ|archivedate=2013-05-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090726164811/http://science.nasa.gov/headlines/y2002/05mar_kelvinwave.htm |date=2009-07-26 }}</ref>. {{не переведено 3|Джейкоб Бьеркнес|||Jacob Bjerknes}}, норвег-американ метеорологы, 1969 йылда, Тымыҡ океандың көнбайышындағы аномаль йылы зона көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәр араһындағы температура айырмаһын кәметергә һәм шуның менән йылы һыуҙарҙы көнбайышҡа ҡыуыусы пассаттарҙы көсһөҙләндерергә мөмкин, тигән фараз әйтеп, Эль-Ниньоны өйрәнеүгә үҙ өлөшөн индерҙе. Ошоноң һөҙөмтәһендә көнбайыш йүнәлештә йылы һыу массалары арта<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/elnino/reach/1969.html|author=Nova|publisher=Public Broadcasting Service|year=1998|accessdate=2009-07-24|title=1969|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWWxlQy|archivedate=2013-05-11}}</ref>. Йылы массаларҙың, Тымыҡ океандағы экваториаль һыуҙар өҫтөндә йыйылып, һуңынан Эль-Ниньо барышында аҫҡа төшөүен һүрәтләгән бер нисә модель тәҡдим ителде<ref>{{cite book| author = De-Zheng Sun| coauthors = James B. Elsner| title = Nonlinear Dynamics in Geosciences: 29 The Role of El Niño—Southern Oscillation in Regulating its Background State| url = http://www.springerlink.com/content/r48078945n5w086v/| accessdate = 2009-07-24| year = 2007| publisher = Springer| isbn = 978-0-387-34917-6| doi = 10.1007/978-0-387-34918-3}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Эль-Ниньо үтеп киткәс, йылы туплау зонаһы артабан бер нисә йыл буйы «заряд йыйырға» тейеш, шунан һуң ғына сираттағы осцилляция тормошҡа аша ала<ref>{{cite journal|url=http://ams.allenpress.com/perlserv/?request=get-document&doi=10.1175%2F1520-0442(2000)013%3C1987%3AAFIOTR%3E2.0.CO%3B2|title=A Further Investigation of the Recharge Oscillator Paradigm for ENSO Using a Simple Coupled Model with the Zonal Mean and Eddy Separated|author=Soon-Il An and In-Sik Kang|year=2000|accessdate=2009-07-24|journal=Journal of Climate|pages=1987–93|volume=13|issue=11|doi=10.1175/1520-0442(2000)013<1987:AFIOTR>2.0.CO;2|issn=1520-0442|bibcode = 2000JCli...13.1987A }}</ref>. ''Мадден-Джулиан осцилляцияһы'' Эль-Ниньоның тура сәбәпсеһе түгел, ләкин ул кәрәгенән артыҡ мул яуым-төшөм зонаһын 30-60 көн дауамында көнбайыштан көнсығышҡа табан тропик бүлкәт буйлатып ҡыуалай, шунлыҡтан Эль-Ниньо менән Ла-Ниньяның үҫеш тиҙлегенә һәм ҡеүәтенә бер нисә юл менән йоғонто яһауы ихтимал<ref>{{cite web|url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/precip/CWlink/MJO/MJO_1page_factsheet.pdf|title=Madden Julian Oscillation Impacts|author=Jon Gottschalck and Wayne Higgins|date=2008-02-16|accessdate=2009-07-24|publisher=Climate Prediction Center|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWXTja7|archivedate=2013-05-11}}</ref>. Мәҫәлән, көнбайыштан килгән һауа ағымдары, Мадден-Джулиан осцилляцияһы барлыҡҡа килтергән түбән атмосфера баҫымы өлкәләре араһынан үтеп, экваторҙан төньяҡҡа һәм көньяҡҡа циклонлы әйләнештәр барлыҡҡа килтерергә һәләтле. Был циклондар көсәйһә, Тымыҡ океандың экватор өлөшөндәге көнбайыш елдәр ҙә көсәйә һәм көнсығышҡа табан шыла, шулай итеп, улар ҙа Эль-Ниньоны үҫтереүҙә ҡатнаша<ref>{{cite web|url=http://airsea-www.jpl.nasa.gov/ENSO/welcome.html|title=El Niño Watch from Space|author=Air-Sea Interaction & Climate|publisher=Jet Propulsion Laboratory California Institute of Technology|date=2005-09-06|accessdate=2009-07-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090731235021/http://airsea-www.jpl.nasa.gov/ENSO/welcome.html |date=2009-07-31 }}</ref>. Мадден-Джулиан осцилляцияһы шулай уҡ көнсығыш йүнәлештә тарала торған Кельвин тулҡындарының (ингл. Kelvin wave) сығанағы булырға мөмкин {{не переведено 3|Волна Кельвина|волн Кельвина||Kelvin wave}}, үҙ сиратында улар Эль-Ниньо тарафынан көсәйтелә, һөҙөмтәлә бер-береһен көсәйтеү барлыҡҡа килә<ref name="Eisenman2005">{{cite journal |last=Eisenman |first=Ian |coauthors=Yu, Lisan; Tziperman, Eli |year=2005 |title=Westerly Wind Bursts: ENSO's Tail Rather than the Dog? |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-climate_2005-12-15_18_24/page/n25 |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=24 |pages=5224–38 |doi=10.1175/JCLI3588.1 |bibcode = 2005JCli...18.5224E }}</ref> . == Көньяҡ осцилляция == [[Файл:ENSO - normal.svg|thumb|Нормаль Тымыҡ океан һыҙмаһы: экватор елдәре йылы һыу массивтарын көнбайышҡа ҡыуа. Һыуыҡ һыуҙар Көньяҡ Америка ярҙары буйлап күтәрелә. Thermocline — термоклин, equator — экватор, convective loop — конвекцион элмәк (NOAA/PMEL/TAO)]] [[Файл:ENSO - El Niño.svg|thumb|Эль-Ниньо барлыҡҡа килеү шарттары: Йылы һыу массивы Көньяҡ Америка ярҙарына йүнәлә. Сөңгөлдән һыуыҡ һыу күтәрелмәү йылыныуға килтерә.]] [[Файл:ENSO - La Niña.svg|thumb|Ла-Нинья барлыҡҡа килеү шарттары: Йылы һыуҙар ғәҙәттәгенән көнбайышҡараҡ шыла.]] Көньяҡ осцилляция Эль-Ниньоның атмосфералағы компоненты булып тора һәм Тымыҡ океандың көнсығыш һәм көнбайыш өлөшөндәге һыуҙар араһында атмосфераның Ер өҫтөнә яҡын ҡатламдарында һауа баҫымының тирбәлештәренән ғибәрәт. Осцилляцияның дәүмәле Көньяҡ осцилляция индексы ярҙамында иҫәпләнә ({{lang-en|Southern Oscillation Index, SOI}}). Индекс Таити менән Дарвин (Австралия)<ref name="Aus">{{cite web|publisher=Бюро метеорологии|title=Climate glossary - Southern Oscilliation Index (SOI)|url=http://www.bom.gov.au/climate/glossary/soi.shtml|date=2002-04-03|accessdate=2009-12-31|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWXtpUC|archivedate=2013-05-11}}</ref> тапҡырында ер өҫтөндәге һауа баҫымының айырмалары нигеҙендә иҫәпләп сығарыла. Эль-Ниньо кире ҡиммәтле индекс ваҡытында күҙәтелә, был Таитиҙа һәм Дарвинда баҫым айырмаһының минималь булыуын аңлата. Түбән атмосфера баҫымы ғәҙәттә — йылы һыуҙар өҫтөндә, ә юғарыһы һыуыҡ һыуҙар өҫтөндә яһала, йылы һыуҙар өҫтөндә йылдам конвекция барыуы бының өлөшләтә сәбәпсеһе булып тора. Эль-Ниньо Тымыҡ океандың тропик өлөшөнөң үҙәк һәм көнсығыш өлкәләрендә оҙайлы йылы осорҙар тип ҡабул ителә. Был Тымыҡ океан пассаттары көсһөҙләнеүгә һәм көнсығыш һәм төньяҡ Австралия өҫтөндә яуым-төшөм кимәле кәмеүгә сәбәпсе булып тора. === Уолкерҙың атмосфера әйләнеше === Эль-Ниньо барлыҡҡа килтерә торған шарттар булмаған осорҙарҙа Уолкер әйләнеше ер өҫтөнә яҡында ҡояш йылытҡан һыу һәм һауа массивтарын көнбайышҡа ҡыуыусы көнсығыш пассаттар рәүешендә билдәләнә. Был шулай уҡ Перу менән Эквадор ярҙары буйында апвеллинг барлыҡҡа килтерә, һөҙөмтәлә туҡлыҡлы матдәләргә бай һыуҙарҙы өҫкә сығара һәм балыҡты күбәйтә. Тымыҡ океандың көнбайыш өлөшөндә был осорҙарҙа һауа торошо түбән баҫымлы, йылы, дымлы була, артыҡ дым тайфундар һәм йәшендәр барлыҡҡа килтерә. Ошо күсеүҙәр һөҙөмтәһендә был осорҙа көнбайыш өлөштә океан кимәле 60 сантиметрға юғарыраҡ була<ref>{{cite web|last=Pidwirny|first=Michael|title=Chapter 7: Introduction to the Atmosphere|work=Fundamentals of Physical Geography|publisher=physicalgeography.net|date=2006-02-02|url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7z.html|accessdate=2006-12-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWYgXYg|archivedate=2013-05-11}}</ref><ref>{{cite web | title =Envisat watches for La Niña | publisher =BNSC via the Internet Wayback Machine | date =2011-01-09 | url =http://www.bnsc.gov.uk/content.aspx?nid=5989 | accessdate =2007-07-26 | archiveurl =http://web.archive.org/web/20080424113710/http://www.bnsc.gov.uk/content.aspx?nid=5989 | archivedate =2008-04-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424113710/http://www.bnsc.gov.uk/content.aspx?nid=5989 |date=2008-04-24 }}</ref><ref>{{cite web|title=The Tropical Atmosphere Ocean Array: Gathering Data to Predict El Niño|work=Celebrating 200 Years|publisher=NOAA|date=2007-01-08|url=http://celebrating200years.noaa.gov/datasets/tropical/welcome.html|accessdate=2007-07-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWZn1ct|archivedate=2013-05-11}}</ref><ref>{{cite web|title=Ocean Surface Topography|work=Oceanography 101|publisher=JPL|date=2006-07-05|url=http://sealevel.jpl.nasa.gov/gallery/presentations/oceanography-101/ocean101-slide14.html|accessdate=2007-07-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWadVtQ|archivedate=2013-05-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414022153/http://sealevel.jpl.nasa.gov/gallery/presentations/oceanography-101/ocean101-slide14.html |date=2009-04-14 }}{{cite web | title =Annual Sea Level Data Summary Report July 2005 - June 2006 | work =The Australian Baseline Sea Level Monitoring Project | publisher =Bureau of Meteorology | url =http://www.bom.gov.au/fwo/IDO60202/IDO60202.2006.pdf | format =PDF | accessdate =2007-07-26 | archiveurl =http://web.archive.org/web/20070807235141/http://www.bom.gov.au/fwo/IDO60202/IDO60202.2006.pdf | archivedate =2007-08-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070807235141/http://www.bom.gov.au/fwo/IDO60202/IDO60202.2006.pdf |date=2007-08-07 }}</ref>. == Төрлө төбәктәрҙең климатына йоғонтоһо == [[Көньяҡ Америка]]ла Эль-Ниньо йоғонтоһо сағыуыраҡ күренә. Атап әйткәндә, Перуҙың төньяҡ яр буйында һәм Эквадорҙа йылы һәм үтә дымлы йәйге осор (декабрҙән февралгәсә) ошо күренешкә бәйле. Эль-Ниньо ҡеүәтле булғанда көслө ташҡындар яһала. Мәҫәлән, 2011 йылдың ғинуарында шулай булды. Көньяҡ [[Бразилия]] һәм төньяҡ [[Аргентина]] ла ғәҙәттәгенән дымлыраҡ осорҙо кисерә, ләкин ул нигеҙҙә яҙ һәм иртә йәй күҙәтелә. [[Чили]] үҙәгендә мул ямғырлы йылы ҡыш була, ә [[Перу]] менән [[Боливия]]ла ҡайһы берҙә был төбәккә хас булмағанса ҡар яуа. [[Амазонка]] йылғаһы бассейнында, [[Колумбия]]ла һәм Үҙәк Америка илдәрендә һауа торошо ҡорораҡ һәм йылыраҡ була. [[Индонезия]]ла дымлылыҡ кәмей, урман янғындары сығыу ихтималлығы арта. [[Филиппин]] менән төньяҡ [[Австралия]]ға ла ҡағыла был. Июндән авгусҡаса ''Квинсленд''та, ''Виктория''ла, ''Яңы Көньяҡ Уэльс''та һәм көнсығыш ''Тасмания''ла көндәр ҡоро тора. [[Антарктида]]ла ''Антарктика ярымутрауы''ның, ''Росс Ерҙәре''нең, Беллинсгаузен һәм Амундсен диңгеҙҙәренең көнбайышы ҙур күләмле ҡар һәм боҙ менән ҡаплана. Баҫым үҫә һәм һауа йылына. [[Төньяҡ Америка]]ла, ҡағиҙә булараҡ, Урта Көнбайышта һәм [[Канада]]ла ҡыш йылыраҡ килә. Үҙәк һәм көньяҡ ''Калифорния''ла, [[Мексика]]ның төньяҡ-көнбайышында һәм [[АҠШ]]-тың көньяҡ-көнсығышында дымлылыҡ арта, ә АҠШ-тың төньяҡ-көнбайыш штаттарына ҡоролоҡ килә. Ла-Нинья ваҡытында, киреһенсә, Урта Көнбайышта ҡоролоҡ арта. Эль-Ниньо шулай уҡ атлантик ғәрәсәттәрҙең әүҙемлеген кәметә. Көнсығыш [[Африка]]ла, шул иҫәптән [[Кения]], [[Танзания]] һәм ''Аҡ Нил'' бассейнында, марттан майғаса оҙаҡҡа һуҙылған ямғырлы миҙгелдәр бара. Декабрҙән февралгә тиклем Африканың көньяҡ һәм үҙәк төбәктәре, нигеҙҙә [[Замбия]], [[Зимбабве]], [[Мозамбик]] һәм [[Ботсвана]], ҡоролоҡтан интегә. Эль-Ниньоға оҡшаш күренеш ҡайһы берҙә Атлантик океанда күҙәтелә, унда Африканың экваториаль яр буйында һыу йылына, ә [[Бразилия]] яр буйында һыуына. Шул уҡ ваҡытта был әйләнештең Эль-Ниньо менән бәйләнеше лә бар. == Һаулыҡҡа һәм социумға йоғонтоһо == Эль-Ниньо экстремаль һауа торошо шарттарына сәбәпсе була, улар эпидемия төҫөн ала торған ауырыуҙар барлыҡҡа килеү йышлығы циклдары менән бәйләнгән. Эль-Ниньо серәкәйҙәр аша йоға торған ауырыуҙар — малярия, денге биҙгәге һәм Рифт үҙәне биҙгәге таралыу хәүефе артыу менән бәйле. Малярия барлыҡҡа килеү циклдары Һиндостанда, Венесуэлала һәм Колумбияла Эль-Ниньоға бәйле. Австралияның көньяҡ-көнсығышында Ла-Нинья арҡаһында башлана торған көслө ямғырҙарҙан һәм ташҡындарҙан һуң барлыҡҡа килеүсән австралий энцефалиты (Муррей үҙәне энцефалиты — MVE) тоҡаныуҙары менән бәйләнеше күҙәтелә. Эль-Ниньо арҡаһында 1997—1998 йылдарҙағы Кенияның төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә һәм [[Сомали]]ҙың көньяҡ өлөшөндә экстремаль яуым-төшөмдән һуң башланған ''Рифт үҙәне биҙгәге'' сағыу миҫал булып тора<ref>{{cite web|url=http://www.allcountries.org/health/el_nino_and_its_health_impact.html|title=El Niño and its health impact|work=Health Topics A to Z|accessdate=2011-01-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/65PyLjvyP|archivedate=2012-02-13}}.</ref> Шулай уҡ климаты Эль-Ниньо менән бәйле булған илдәрҙә һуғыштар һәм граждандар бәрелештәренә лә Эль-Ниньо сәбәпсе булыуы ихтимал, тип һанала. 1950—2004 йылдар мәғлүмәттәрен өйрәнеү күрһәтеүенсә, был осорҙағы граждандар бәрелештәренең 21 % Эль-Ниньо менән бәйле. [[Граждандар һуғышы]] башланыу ихтималлығы Эль-Ниньо йылдарында Ла-Нинья йылдарына ҡарағанда ике тапҡырға юғарыраҡ. Бәлки, климат менән хәрби хәрәкәттәр араһында бәйләнеш эҫе йылдарға хас уңыш булмау арҡыры ғәмәлләшәлер<ref>{{cite journal |url=http://www.nature.com/nature/journal/v476/n7361/full/nature10311.html | author=Hsiang, S. M. , Meng, K. C. & Cane, M. A. | title=Civil conflicts are associated with the global climate | journal=Nature | year=2011 | volume=476 | pages= 438–441 | doi=10.1038/nature10311 }}</ref><ref>{{cite journal |url=http://www.nature.com/news/2011/110824/full/news.2011.501.html | author=Quirin Schiermeier | title=Climate cycles drive civil war | journal=Nature | year=2011 | volume=476 | pages= 406–407 | doi=10.1038/news.2011.501 }}</ref>. == Һуңғы осраҡтар == Эль-Ниньо 2006 йылдың<ref>{{cite news|first=Rene|last=Pastor|title=El Niño climate pattern forms in Pacific Ocean|url=http://www.usatoday.com/weather/climate/2006-09-13-el-nino_x.htm|work=USA Today|date=2006-09-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120715010106/http://www.usatoday.com/weather/climate/2006-09-13-el-nino_x.htm |date=2012-07-15 }}</ref> сентябренән 2007 йылдың башына тиклем күҙәтелде<ref>{{cite news |first=Seth |last=Borenstein |title=There Goes El Niño, Here Comes La Niña |url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/02/28/tech/main2523483.shtml |work=CBS News |date=2007-02-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502035433/http://www.cbsnews.com/stories/2007/02/28/tech/main2523483.shtml |date=2013-05-02 }}</ref>. Һөҙөмтәлә 2007 йыл ҡоролоғо аҙыҡ-түлектең ҡиммәтләнеүенә килтерҙе һәм шул арҡала [[Мысыр]]ҙа, [[Камерун]]да һәм [[Гаити Республикаһы|Гаити]]ҙа ижтимағи сыуалсыҡтарға сәбәпсе булды.<ref name="autogenerated1">[http://www.agroxxi.ru/zhurnal-agroxxi/fakty-mnenija-kommentarii/azija-gotovitsja-zaschischatsja-ot-ugrozy-yel-nino.html Азия готовится защищаться от угрозы Эль-Ниньо — AgroXXI<span class="notranslate hidefromparserselfclosedtags">FORMAT_PLACEHOLDER_0</span>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180114074049/https://www.agroxxi.ru/zhurnal-agroxxi/fakty-mnenija-kommentarii/azija-gotovitsja-zaschischatsja-ot-ugrozy-yel-nino.html |date=2018-01-14 }}</ref> АҠШ-тың Океан һәм атмосфера тикшеренеүҙәре милли идаралығы мәғлүмәттәренә ярашлы, Эль-Ниньо Тымыҡ океандың экваториаль өлөшөндә 2009 йылдың июнендә башланған, 2010 йылдың ғинуар — февралендә иң бейек нөктәһенә еткән. Һыуҙың үтә юғары температураһы 2010 йылдың майына тиклем һаҡлана, шунан түбән ҡиммәткә күсә (Ла-Нинья) һәм 2012 йылдың апреленә нормаль ҡиммәткә әйләнеп ҡайта. Эль-Ниньо был юлы Һиндостанда һуңғы дүрт тиҫтә йылдағы иң аяуһыҙ ҡоролоҡтоң сәбәпсеһе булды.<ref name="autogenerated1" /> 2014 йылдың июнендә [[Бөйөк Британия]]ның Метеорология хеҙмәте ([[:en: Met Office]]) 2014 йылда Эль-Ниньо үҫеү ихтималлығы юғары булыуы тураһында хәбәр иткәйне. БМО Эль-Ниньоның октябрҙә башланыу ихтималлығы — 80 % һәм августа уҡ башланыу мөмкинлеге 60 % булыуы тураһында белдергәйне. Был Һиндостанда муссон ямғырҙарының әҙәйеүенә һәм, шуның эҙемтәһе булараҡ, уңыштар түбәнлегенә килтерергә тейеш ине. Шулай уҡ Индонезия һәм Австралия ла зыян күрер, ә Төньяҡ һәм Көнбайыш [[Европа]]ла ҡыш һыуыҡ булыр тип көтөлгәйне. Көньяҡ Америка һәм көнсығыш [[Океания]] илдәрендә яуым-төшөм күләме арта, тимәк, ташҡындар һәм ишелмәләр хәүефе лә көсәйә. АҠШ-тың көнбайыш штаттары ғәҙәттә ҡоролоҡтан яфа сикһә, уларға көслө ямғырҙар вәғәҙә ителде.<ref>[http://lenta.ru/news/2014/07/02/elnino/ Lenta.ru: Наука и техника: Наука: Эль-Ниньо приведет к глобальным климатическим катаклизмам<span class="notranslate hidefromparserselfclosedtags">FORMAT_PLACEHOLDER_1</span>]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * César N. Caviedes, 2001. ''El Niño in History : Storming Through the Ages'' ([http://www.upf.com University Press of Florida]) * Brian Fagan , 1999. ''Floods, Famines, and Emperors : El Niño and the Fate of Civilizations'' (Basic Books) * Michael H. Glantz, 2001. ''Currents of change'' , ISBN 0-521-78672-X * Mike Davis, ''Late Victorian Holocausts: El Niño Famines and the Making of the Third World'' (2001), ISBN 1-85984-739-0 * Всеволод Бернштейн, ''Эль-Ниньо'' (2011), ISBN 978-5-91709-009-2 * S. M. Hsiang, K. C. Meng, M. A. Cane. Civil conflicts are associated with the global climate // Nature. 2011. V. 476. P. 438—441. * Quirin Schiermeier (2011). «Climate cycles drive civil war». Nature476: 406—407. doi:10.1038/news.2011.501. == Һылтанмалар == {{навигация|Тема=Эль-Ниньо}} * [http://www.elnino.info El-Niño-Info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150510145510/http://www.elnino.info/ |date=2015-05-10 }} * [http://www.oceanographers.ru/index.php?option=com_content&amp;task=category&amp;sectionid=35&amp;id=142&amp;Itemid=259 El-Niño-Info на русском языке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117175434/http://www.oceanographers.ru/index.php?option=com_content&task=category&sectionid=35&id=142&Itemid=259 |date=2012-01-17 }} * [http://www.oceanolog.ru/modules/smartsection/item.php?itemid=14/ Оceanolog]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Эль-Ниньо граждандар һуғышына этәргес булырға мөмкин * [http://www.realclimate.org/index.php/archives/2006/05/el-nino-global-warming/ RealClimate.org: ''El Niño and Global Warming (engl.)'' ] * [http://www.pmel.noaa.gov/tao/elnino/ The El Nino Theme Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091106112619/http://www.pmel.noaa.gov/tao/elnino/ |date=2009-11-06 }} Explains El Nino and La Nina, provides real time data, forecasts, animations, FAQ, impacts and more. * [http://www.elnino.noaa.gov NOAA El Nino Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150219080451/http://www.elnino.noaa.gov/ |date=2015-02-19 }} * [http://www.pmel.noaa.gov/tao/elnino/el-nino-story.html The El Nino Story] * [http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/ensostuff/ensoyears.shtml ENSO events 1951 — present] * [http://www.noaanews.noaa.gov/stories2004/s2317.htm NOAA announces 2004 El Niño] * [http://www.limaperunet.com/climate/climateall.html The Climate of Peru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304095831/http://www.limaperunet.com/climate/climateall.html |date=2012-03-04 }} * [http://www.bom.gov.au/lam/glossary/soid.htm Southern Oscillation Index (SOI)] * [http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NATURE/05_06/FLOW.HTM Эль-Ниньо-Ла-Нинья: механизмы формирования] * [http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1158162&amp;s=121204000 Феномен Эль-Ниньо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305044037/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1158162&s=121204000 |date=2016-03-05 }} * 3 март, 2006 й. Халыҡ-ара Метеорология Ойошмаһы Ла-Нинья башланыуы тураһында хәбәр итте. [http://news.yahoo.com/s/nm/20060303/sc_nm/weather_un_nina_dc (Reuters/YahooNews)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20090131233134/http://www.zn.ua/3000/3100/29222/ Эль-Ниньо һауа торошон яһай] [[Категория:Климат үҙгәреү]] [[Категория:Тропик метеорология]] [[Категория:Океанология]] [[Категория:Тәбиғәт күренештәре]] [[Категория:Климатология]] 5mcnzh8dr8ddfry7o1k8a69fgtzad4o 0 87336 1303073 1300375 2026-08-21T00:36:53Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303073 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name= Йорт сусҡаһы |image file=Sow and five piglets.jpg |image title=Инә сусҡа бәрәстәре менән |image descr= |regnum=Хайуандар |phylum=[[Хордалылар]] |classis=[[Һөтимәрҙәр]] |ordo=[[Ҡуш тояҡлылар]] |subordo=[[Көйшәмәүселәр]] |familia=[[Сусҡалар]] |genus=[[Ҡабандар]] |species=[[Ҡабан]] |subspecies= '''Йорт сусҡаһы''' |wikispecies= Sus scrofa domesticus |latin={{btname|Sus scrofa domestica|[[Linnaeus]], [[1758]]}} }} '''Йорт сусҡаһы ''' ({{Lang-la|Sus scrofa domesticus}}) — 7000 йылдар элек (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса күпкә алдараҡ) йортлаштырылған эре ҡуш тояҡлы ҡабан төрө. Күпселек [[Көнбайыш]], [[Көнсығыш Азия]] һәм [[Океания]] илдәрендә таралған. Резербек тип аталған ҡырағайланған сусҡалар [[Төньяҡ Америка]]ла, [[Австралия]]ла һәм [[Яңы Зеландия]]ла осрай. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 0,9 метрҙан 1,8 метрға тиклем, эре сусҡа 50 кг-нан 150 кг-ға тиклем тарта. Башҡа үҫемлек менән туҡланыусы ҡуш тояҡлы хайуандарҙан айырмалы булараҡ, сусҡа, үҙенең оло быуындағы вәкиле ҡабан кеүек, бөтә нәмәне ашаусы хайуан. Сусҡаны ит өсөн аҫырайҙар. АҠШ ауыл хужалығы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 2005 йылда сусҡа ите етештереү 97,2 млн тоннаға етте. Һуңғы ваҡытта сусҡаның минипиги тип аталған декоратив карлик тоҡомон өйҙә аҫырау модаға кереп китте. [[Франция]]ла трюфель бәшмәген махсус өйрәтелгән сусҡалар эҙләй. == Ҡулға эйәләштереү тарихы == Археологик ҡаҙылмалар бынан 13 000—12 700 йылдар элек [[Ҡабан|ҡырағай сусҡаларҙы]] Яҡын Көнсығыштың [[Тигр]] йылғаһы бассейнында ҡулға эйәләштерә башлағандарын күрһәтә<ref>Sarah M. Nelson Ancestors for the Pigs. Pigs in prehistory. (1998)</ref>. Хәҙерге ваҡытта [[Яңы Гвинея]]лағы<ref>Rosenberg M, Nesbitt R, Redding RW, Peasnall BL (1998). Hallan Cemi, pig husbandry, and post-Pleistocene adaptations along the Taurus-Zagros Arc (Turkey). Paleorient, 24(1):25-41.</ref> кеүек уларҙы башта ярым ҡырағый хәлдә иректә тотҡандар. 11 400 йыл эле йәшәгән тип билдәләнгән ҡалдыҡтар Кипрҙа табылған. Утрауға сусҡалар [[Ҡулға эйәләштереү|ҡулға эйәләштерелгәс]] кеше менән генә күсеп килә алған[3]. [[Ҡытай]]ҙа сусҡаларҙы ҡулға эйәләштереү 8 000 мең йыл элек башланған<ref name="Giuffra">{{cite journal|last1=Giuffra|first1=E|last2=Kijas|first2=JM|last3=Amarger|first3=V|last4=Carlborg|first4=O|last5=Jeon|first5=JT|last6=Andersson|first6=L|title=The origin of the domestic pig: independent domestication and subsequent introgression|url=https://archive.org/details/sim_genetics_2000-04_154_4/page/1785|journal=Genetics|volume=154|issue=4|pages=1785–91|year=2000|pmid=10747069|pmc=1461048}}</ref><ref>{{cite journal|title=History of domestication|author=Jean-Denis Vigne, Anne Tresset and Jean-Pierre Digard|date=July 3, 2012|url=http://www2.mnhn.fr/archeozoo-archeobota/IMG/pdf/Cucchi_ChinaPig_JAS_Online.pdf}}</ref>. === Продуктлылығы === Тейешле туҡланыу һәм тәрбиә булғанда 6-7 айлыҡ сусҡаларҙың массаһы 100—110 кг һәм унан да күберәк була һәм һуйғанда 73-75 кг ауырлыҡта ит бирә. 2-6 мең инә сусҡаһы булған иң яҡшы сусҡа фермалары уларҙың һәр береһенән йыл һайын уртаса 15-20 центнер һәм унан да күберәк сусҡа ите ала, ә айырым хайуандарҙан — күпкә күберәк. Сусҡаларҙың үрсемле һәм тиҙ өлгөрөүсән булыуы, шулай уҡ бәләкәй йәштән тоҡом биреү һәләте арҡаһында, йыл башында хужалыҡта булған хайуандарҙың йыл һайын 100—150 проценттан ашыуы арҡаһында, уларҙың итен һатыу мөмкинлеге тыуа. Сусҡа үрсетеүҙә сусҡаларҙың шул уҡ биологик үҙенсәлектәре арҡаһында, аҙ етештереүсәнле хайуандарҙы етештереүсәнлеге юғарыраҡ булғандарға, үҙгәргән талаптарға яуап биргән продукция биргәндәргә алмаштырыу (атап әйткәндә, аҙыраҡ майлы сусҡа ите алынған мал үрсетеүгә күсеү) юлы менән, көтөүҙе тиҙ арала камиллаштырыу өсөн киң мөмкинлектәр бар. Һуйыу уңышы хайуандың тоҡомо, йәше, енесе, һимеҙлеге дәрәжәһенә, шулай уҡ түшкәне эшкәрткәндә юғалтыуҙар ҙурлығына бәйле. 90-100 килограммлыҡ сусҡа һуйғанда ул ғәҙәттә 72-75 процент тәшкил итә, 120—140 кг массалы һуйылған хайуандарҙа — яҡынса 75-77 %, ә яҡшы һимертелгән өлкән сусҡаларҙа — 80-85 % сигендә. === Итенең әһәмиәте === [[Файл:Bodleian Libraries, Imaginary Portrait.jpg|мини|150px|Сусҡа тиреһе менән ҡапланған китап тышлығы, 1894]] {{main|Свинина}} Сусҡа ите донъяның күп илдәрендә иттең төп төрҙәренең береһе булып тора. Ҡарамаҡҡа сусҡа ите тоноҡ алһыу төҫтә, һиҙелерлек май ҡатламдары бар. Тәм сифаттары буйынса сусҡа ите һыйыр һәм һарыҡ ите менән сағыштырғанда йомшағыраҡ һәм майлыраҡ. Ашау өсөн инә сусҡа итен, йәки (һирәгерәк) енси яҡтан өлгөргәнгә тиклем көйҙөртөлгән («бестерелгән») сусҡа итен ҡулланалар. Нәҫел ата сусҡаһының ите лә аҙыҡҡа яраҡлы, әммә тәме күпкә насарыраҡ. == Медицинала сусҡаларҙың әһәмиәте == [[Файл:Dissected pig heart.jpg|мини|150px|Сусҡа [[йөрәк|йөрәге]] киҫелештә]] Йорт сусҡалары медицина өсөн дә мөһим. Мәҫәлән, уларҙың ит эшкәртеү заводтарынан алынған күҙҙәренә күҙ микрохирургияһы буйынса буласаҡ белгестәр операция яһарға өйрәнәләр<ref>{{cite web |author = |url = https://russia.tv/video/show/brand_id/3956/episode_id/1007489/ |title = Выпуск программы «Очевидное — невероятное» от 16.10.2010 |lang = |website = russia.tv |date = |accessdate = 2019-01-13 |deadlink = no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181124060717/https://russia.tv/video/show/brand_id/3956/episode_id/1007489/ |date=2018-11-24 }} — беседа с доктором медицинских наук [[Тахчиди, Христо Периклович|Христо Тахчиди]]</ref>. Ҡайһы бер органдарының кешенеке менән анатомик оҡшашлығы арҡаһында сусҡалар [[Ксенотрансплантация|ксенотрансплантологияла]] эксперименталь ҡулланылалар<ref>[https://hightech.fm/2020/10/28/transplant-future Трансплантация органов от животных. Какие есть проблемы и реально ли это?] // Статья от 28.10.2020 г. «Хайтек». А. Никифорова.</ref><ref>[https://i-fakt.ru/pochemu-donorom-cheloveku-stala-svinya-a-ne-obezyana/ Почему донором человеку стала свинья, а не обезьяна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402023547/https://i-fakt.ru/pochemu-donorom-cheloveku-stala-svinya-a-ne-obezyana/ |date=2022-04-02 }} // «Интересные факты».</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/202368 Свиньи-доноры человека] // Статья в № 134 от 25.07.1998 г. газеты «[[Коммерсантъ]]». А. Таневицкий.</ref><ref>[https://ria.ru/20180523/1521181608.html Будущее трансплантологии: почему свиньи станут главными донорами людей] // Статья от 23.05.2018 г. «РИА Новости». В. Спиридонов.</ref>. Был маҡсаттарҙа шулай уҡ сусҡаларҙың генетик модификацияланған вәкилдәре лә ҡулланылырға мөмкин<ref>''Картель Н. А., Макеева Е. Н., Мезенко А. М.'' Генетика: Энциклопедический словарь / [[Институт генетики и цитологии НАН Беларуси|Институт генетики и цитологии]] [[Национальная академия наук Беларуси|НАНБ]] // Минск: Беларуская навука, 2011. — 992 с. ISBN 978-985-08-1311-4 (С. 226—227 «Генетическая инженерия свиней»).</ref><ref>[https://www.dw.com/ru/клонирована-свинья-с-новыми-свойствами/a-616285 Клонирована свинья с новыми свойствами] // Статья от 24.08.2002 г. «[[Deutsche Welle]]». В. Фрадкин.</ref><ref>[https://www.ferra.ru/news/techlife/v-ssha-razreshili-genno-modificirovannykh-svinei-15-12-2020.htm В США разрешили генно-модифицированных свиней] // Статья от 15.12.2020 г. К. Мурашева.</ref>. Шулай,, йөрәк дерматопластикаһында һәм клапандарын протезлауҙа ҡайһы бер уңыштар бар. <ref>[https://rg.ru/2019/10/16/gmo-kozha.html Человеку впервые пересадили кожу генетически модифицированной свиньи] // Статья от 16.10.2019 г. «Российская газета». М. Бровкина.</ref><ref>[https://ria.ru/20200205/1564243373.html Генетически совместимы. Человеку впервые пересадили органы свиньи] // Статья от 05.02.2020 г. «РИА Новости». А. Еникеева.</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/science/2019/08/19_a_12586897.shtml В 2011 году в Научном Центре сердечно-сосудистой хирургии имени Бакулева прошла историческая операция — врачи имплантировали пациентке клапан сердца, сделанный из митрального клапана свиньи] // Статья от 19.08.2019 г. «[[Газета.Ru]]». А. Салькова.</ref>. Шулай уҡ лаборатор (шул иҫәптән модель организмдарҙы ла индереп) хайуандар сифатында ҡулланылалар<ref>''Западнюк И. П., [[Западнюк, Виталий Игнатьевич|Западнюк В. И.]], Захария Е. А., Западнюк Б. В.'' Лабораторные животные. Разведение, содержание, использование в эксперименте / Изд. 3-е, перераб. и доп. // Киев: Вища школа, 1983. — 383 с. (С. 322—333).</ref>. Йорт сусҡалары ҡырағай ата-бабаларына ҡарағанда агрессив түгел, әммә ҡайһы берҙә тере кешеләрҙе тешләп һөжүм иткән һәм мәйет ашаған осраҡтары була.<ref>[https://inosmi.ru/usa/20121007/200488718.html Свиньи поедают людей] // Статья от 02.10.2012 г. «[[Slate]]». Б. Палмер. (в переводе «[[ИноСМИ.ру]]» от 07.10.2012 г.).</ref><ref>[https://regnum.ru/news/2831745.html В Польше свиньи загрызли фермера во время новогодних праздников] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126182808/https://regnum.ru/news/2831745.html |date=2021-11-26 }} // Статья от 16.01.2020 г. «[[Regnum]]».</ref><ref>[https://news-r.ru/news/events/330790/ На Алтае четыре свиньи изорвали зубами 4-летнюю девочку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126181503/https://news-r.ru/news/events/330790/ |date=2021-11-26 }} // Статья от 12.07.2019 г. «Регион онлайн». Е. Микулова.</ref><ref>[https://www.ntv.ru/novosti/344736/ Свиньи съели хозяина, оставив лишь вставную челюсть] // Статья от 02.10.2012 г. «[[НТВ]]» (со ссылкой на «BBC»).</ref><ref>[https://lenta.ru/news/2020/11/05/pig/ Свинья съела откармливавшего ее на убой хозяина] // Статья от 05.11.2020 г. «[[Lenta.ru]]» (со ссылкой на «The Yukatan Times»).</ref><ref>[https://myslo.ru/news/arhiv/article-3801 В Михалкове свиньи съели хозяина] // Статья от 22.01.2008 г. «Моя Слобода». А. Варенков.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Йорт хайуандары]] [[Категория:1758 йылда тасуирланған хайуандар]] [[Категория:Алфавит буйынса хайуандар]] [[Категория:Сусҡалар]] [[Категория:Ауыл хужалығы хайуандары]] qovowwkqz8hmh24rocthbrm209wtnez 0 95916 1303047 1202457 2026-08-20T18:56:36Z Dƶoxar 8297 1303047 wikitext text/x-wiki {{БМ|Днипро}} {{НП |статус=Ҡала |русское название=Днепр |оригинальное название={{lang-uk|Дніпро}} [[Файл:Collage of Dnipro city images.jpg|300px]] |страна=Украина |герб=Coat of arms of Dnipro.svg |ширина герба=100px |флаг=Флаг Днепропетровска 2.png{{!}}border |ширина флага= |описание герба= |описание флага= |lat_deg= 48|lat_min= 28 |lon_deg= 35|lon_min= 01 |CoordAddon= |CoordScale= |размер карты страны=0 |размер карты региона=250 |размер карты района= |вид региона= |регион= |регион в таблице= |вид района= |район= |район в таблице= |вид общины= |община= |община в таблице= |внутреннее деление= |вид главы= ҡала башлығы |глава= Булавка Галина Ивановна (и.о.) |дата основания=1526 (Стара Самар) |первое упоминание= |прежние имена= Днепропетровск |статус с=1778 |площадь=162.42 |вид высоты= |высота центра НП= |климат= |официальный язык=Украин теле |официальный язык-ref= |население= 989 437 |год переписи=2015 |плотность= |агломерация= |национальный состав= |конфессиональный состав= |этнохороним= |часовой пояс=+2 |DST=есть |телефонный код=+380 56(2) |почтовый индекс= |почтовые индексы=49000-49489 |автомобильный код= |вид идентификатора= |цифровой идентификатор= |категория в Commons= |сайт=http://dniprorada.gov.ua/ |язык сайта= }} '''Днепр''' ({{lang-uk|Дніпро}}; 2016 йылға тиклем — '''Днепропетровск''') — [[Украина]]лағы ҡала. [[Днепропетровск өлкәһе]]нең административ үҙәге.<ref>[http://gorod.dp.ua/inf/geo/?pageid=110 Основные и интересные факты о городе Днепропетровск]</ref>. Халыҡ һаны буйынса [[Киев]], [[Харьков]] һәм [[Одесса]]нан ҡала илдә дүртенсе. Советтар Союзында [[Мәскәү]] һәм [[Санкт-Петербург]]тан һуң өсөнсө баш ҡала итеп төҙөлә<ref>Charles Wynn. [https://books.google.de/books?id=6jYABAAAQBAJ&pg=PA25&lpg=PA25&dq=Ekaterinoslav+third+capital+Russia&source=bl&ots=teFQICYq38&sig=jN_OcTk6x9oYbkVEX-UFAsNHXoI&hl=de&sa=X&ei=jJcpVaDzIIPqaKf6gegL&ved=0CDYQ6AEwAg#v=onepage&q=Ekaterinoslav%20third%20capital%20Russia&f=false Workers, Strikes, and Pogroms: The Donbass-Dnepr Bend in Late Imperial Russia, 1870—1905]</ref>. Совет Украинаһының эре сәнәғәт үҙәге, СССР-ҙың ядро, оборона, космос программаларының үҙәге<ref>[http://www.ukrainica.com.ua/rus/projects/cosmos/959 Дніпропетровськ — столиця ракетобудування — Дніпропетровськ — космічна столиця] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101026043939/http://www.ukrainica.com.ua/rus/projects/cosmos/959 |date=2010-10-26 }}</ref> . Хәрби промышленность өҫтөнлөгө булғанға 1990 йылдарға тиклем Днепропетровск ябыҡ ҡала була. Ҡара металлургия, металл эшкәртеү, машиналар төҙөү үҫешкән. == Атамаһы == Ҡала үҙенең ''Екатеринослав'' тигән тәүге исемен ике осорҙа: 1776 йылдан 1796 йылға тиклем һәм 1802 йылдан 1926 йылға тиклем йөрөтә. Беренсе фараз буйынса ҡалаға исем императрица [[Екатерина II]] хөрмәтенә, икенсе фараз буйынса изге Екатерина Александрийская исеме хөрмәтенә бирелгән<ref name="name">{{cite web |author=Максим Кавун |datepublished=2006|url=http://gorod.dp.ua/history/article_ru.php?article=149 |title=Сколько имен у Днепропетровска? |publisher=ЧАО «Сегодня Мультимедиа» |accessdate=2015-7-26}}</ref>. 1796—1802 йылдарҙа ҡалаға ''Новороссийск'' исеме бирелә. Ҡаланың исемен алыштырыу [[Павел I]]-нең әсәһе императрица Екатерины II тураһында хәтерҙе юйырға теләүе менән аңлатыла. Павл I үлгәндән, ҡала халҡы һорауы буйынса, император [[Александр I]] 1802 йылда ҡалаға тәүге исемен ҡайтара. 1926 йылда ҡала исеме ''Днепропетровск'' тип үҙгәртелә. [[Днепр (йылға)|Днепр]] һүҙенән, һәм ҡалала хеҙмәт эшмәкәрлеген башлаған совет партия һәм дәүләт эшлеклеһе [[Петровский Григорий Иванович|Г. И. Петровский]] исемен ҡушыуҙан барлыҡҡа килгән. 2016 йылдың 19 майында Украина Юғары Радаһы декоммунизации сиктәрендә Днепропетровск ҡалаһының атмаһын рәсми рәүештә Днепр тип үҙгәртте<ref>[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb2/webproc4_1?pf3511=58016 Проект Постанови про перейменування міста Дніпропетровська Дніпропетровської області]</ref><ref>[http://112.ua/glavnye-novosti/rada-pereimenovala-dnepropetrovsk-v-dnepr-312443.html Рада переименовала Днепропетровск в Днепр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161028043638/http://112.ua/glavnye-novosti/rada-pereimenovala-dnepropetrovsk-v-dnepr-312443.html |date=2016-10-28 }}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Рудой Борис Петрович]] (1941—10.02.2006), [[фән|ғалим]]-инженер-механик. 1963 йылдан (өҙөклөк менән) [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1982—2006 йылдарҙа эске яныулы двигателдәр кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1983—1987 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1982), профессор (1983). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1987) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/92420/ Башҡорт энциклопедияһы — Рудой Борис Петрович]{{V|2|04|2021}}</ref>. == Эске бүленеше == Ҡала һигеҙ районға бүленгән: * Яңы Кодак районы * Үҙәк районы * Чечеливка районы * Соборы районы * Шевченко районы * Амур-Түбенге Днепр районы * Индустриаль районы * Һамар районы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://dniprorada.gov.ua/ Сайт города Днепр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322140346/http://dniprorada.gov.ua/ |date=2014-03-22 }} {{ref-uk}} [[Категория:Днепр буйындағы ҡалалар]] [[Категория:Днепр (ҡала)|*]] qhrc3rqay1wag79jhwpfyuy52g7b9i9 1303048 1303047 2026-08-20T18:56:56Z Dƶoxar 8297 1303048 wikitext text/x-wiki {{БМ|Днипро}} {{НП |статус=Ҡала |русское название=Днепр |оригинальное название={{lang-uk|Дніпро}} [[Файл:Collage of Dnipro city images.jpg|300px]] |страна=Украина |герб=Coat of arms of Dnipro.svg |ширина герба=100px |флаг=Флаг Днепропетровска 2.png{{!}}border |ширина флага= |описание герба= |описание флага= |lat_deg= 48|lat_min= 28 |lon_deg= 35|lon_min= 01 |CoordAddon= |CoordScale= |размер карты страны=0 |размер карты региона=250 |размер карты района= |вид региона= |регион= |регион в таблице= |вид района= |район= |район в таблице= |вид общины= |община= |община в таблице= |внутреннее деление= |вид главы= ҡала башлығы |глава= Булавка Галина Ивановна (и.о.) |дата основания=1526 |первое упоминание= |прежние имена= Днепропетровск |статус с=1778 |площадь=162.42 |вид высоты= |высота центра НП= |климат= |официальный язык=Украин теле |официальный язык-ref= |население= 989 437 |год переписи=2015 |плотность= |агломерация= |национальный состав= |конфессиональный состав= |этнохороним= |часовой пояс=+2 |DST=есть |телефонный код=+380 56(2) |почтовый индекс= |почтовые индексы=49000-49489 |автомобильный код= |вид идентификатора= |цифровой идентификатор= |категория в Commons= |сайт=http://dniprorada.gov.ua/ |язык сайта= }} '''Днепр''' ({{lang-uk|Дніпро}}; 2016 йылға тиклем — '''Днепропетровск''') — [[Украина]]лағы ҡала. [[Днепропетровск өлкәһе]]нең административ үҙәге.<ref>[http://gorod.dp.ua/inf/geo/?pageid=110 Основные и интересные факты о городе Днепропетровск]</ref>. Халыҡ һаны буйынса [[Киев]], [[Харьков]] һәм [[Одесса]]нан ҡала илдә дүртенсе. Советтар Союзында [[Мәскәү]] һәм [[Санкт-Петербург]]тан һуң өсөнсө баш ҡала итеп төҙөлә<ref>Charles Wynn. [https://books.google.de/books?id=6jYABAAAQBAJ&pg=PA25&lpg=PA25&dq=Ekaterinoslav+third+capital+Russia&source=bl&ots=teFQICYq38&sig=jN_OcTk6x9oYbkVEX-UFAsNHXoI&hl=de&sa=X&ei=jJcpVaDzIIPqaKf6gegL&ved=0CDYQ6AEwAg#v=onepage&q=Ekaterinoslav%20third%20capital%20Russia&f=false Workers, Strikes, and Pogroms: The Donbass-Dnepr Bend in Late Imperial Russia, 1870—1905]</ref>. Совет Украинаһының эре сәнәғәт үҙәге, СССР-ҙың ядро, оборона, космос программаларының үҙәге<ref>[http://www.ukrainica.com.ua/rus/projects/cosmos/959 Дніпропетровськ — столиця ракетобудування — Дніпропетровськ — космічна столиця] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101026043939/http://www.ukrainica.com.ua/rus/projects/cosmos/959 |date=2010-10-26 }}</ref> . Хәрби промышленность өҫтөнлөгө булғанға 1990 йылдарға тиклем Днепропетровск ябыҡ ҡала була. Ҡара металлургия, металл эшкәртеү, машиналар төҙөү үҫешкән. == Атамаһы == Ҡала үҙенең ''Екатеринослав'' тигән тәүге исемен ике осорҙа: 1776 йылдан 1796 йылға тиклем һәм 1802 йылдан 1926 йылға тиклем йөрөтә. Беренсе фараз буйынса ҡалаға исем императрица [[Екатерина II]] хөрмәтенә, икенсе фараз буйынса изге Екатерина Александрийская исеме хөрмәтенә бирелгән<ref name="name">{{cite web |author=Максим Кавун |datepublished=2006|url=http://gorod.dp.ua/history/article_ru.php?article=149 |title=Сколько имен у Днепропетровска? |publisher=ЧАО «Сегодня Мультимедиа» |accessdate=2015-7-26}}</ref>. 1796—1802 йылдарҙа ҡалаға ''Новороссийск'' исеме бирелә. Ҡаланың исемен алыштырыу [[Павел I]]-нең әсәһе императрица Екатерины II тураһында хәтерҙе юйырға теләүе менән аңлатыла. Павл I үлгәндән, ҡала халҡы һорауы буйынса, император [[Александр I]] 1802 йылда ҡалаға тәүге исемен ҡайтара. 1926 йылда ҡала исеме ''Днепропетровск'' тип үҙгәртелә. [[Днепр (йылға)|Днепр]] һүҙенән, һәм ҡалала хеҙмәт эшмәкәрлеген башлаған совет партия һәм дәүләт эшлеклеһе [[Петровский Григорий Иванович|Г. И. Петровский]] исемен ҡушыуҙан барлыҡҡа килгән. 2016 йылдың 19 майында Украина Юғары Радаһы декоммунизации сиктәрендә Днепропетровск ҡалаһының атмаһын рәсми рәүештә Днепр тип үҙгәртте<ref>[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb2/webproc4_1?pf3511=58016 Проект Постанови про перейменування міста Дніпропетровська Дніпропетровської області]</ref><ref>[http://112.ua/glavnye-novosti/rada-pereimenovala-dnepropetrovsk-v-dnepr-312443.html Рада переименовала Днепропетровск в Днепр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161028043638/http://112.ua/glavnye-novosti/rada-pereimenovala-dnepropetrovsk-v-dnepr-312443.html |date=2016-10-28 }}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Рудой Борис Петрович]] (1941—10.02.2006), [[фән|ғалим]]-инженер-механик. 1963 йылдан (өҙөклөк менән) [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1982—2006 йылдарҙа эске яныулы двигателдәр кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1983—1987 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1982), профессор (1983). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1987) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/92420/ Башҡорт энциклопедияһы — Рудой Борис Петрович]{{V|2|04|2021}}</ref>. == Эске бүленеше == Ҡала һигеҙ районға бүленгән: * Яңы Кодак районы * Үҙәк районы * Чечеливка районы * Соборы районы * Шевченко районы * Амур-Түбенге Днепр районы * Индустриаль районы * Һамар районы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://dniprorada.gov.ua/ Сайт города Днепр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322140346/http://dniprorada.gov.ua/ |date=2014-03-22 }} {{ref-uk}} [[Категория:Днепр буйындағы ҡалалар]] [[Категория:Днепр (ҡала)|*]] 36v3mmh5r6ncfobg0gn7kyizjj7ez4x 0 97510 1303089 1302582 2026-08-21T02:43:39Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303089 wikitext text/x-wiki {{Музыкальный жанр | Название = Хип-хоп | Направление = [[популяр музыка]] | Цвет = darkblue | Истоки = фанк, [[диско]], соул, [[регги]], spoken word, [[блюз]] | Возникновение = 1973 йыл, [[Нью-Йорк]] | Расцвет = 1970-се йылдарҙан хәҙергә тиклем | Поджанры = | Производные = [[R&B]], нью-джек-свинг, рэпкор, рэп-метал, ню-метал, кранккор, реггетон, электрохоп, майами-басс, хип-хаус, евродэнс, трип-хоп, тустеп-гэридж, абстракт хип-хоп }} '''Хип-хоп музыкаһы'''<ref>{{cite web| url= http://gramota.ru/slovari/dic/?word=хип-хоп-музыка&all=x|title=Правописание словосочетания «Хип-хоп-музыка» на сайте Грамота.ру| website=gramota.ru |accessdate=2021-02-19}}</ref><ref>{{cite web| url= https://www.intermedia.ru/news/336295|title=Филипп Киркоров победил на «Муз-ТВ 2019» с разными «Цветами настроения» (08.06.19)| website=intermedia.ru |accessdate=2021-02-19}}</ref><ref>{{cite web| url= https://www.kommersant.ru/doc/3249763|title=Рэп под запись. Приложение BattleMe — для любителей хип-хоп-культуры ("Коммерсантъ FM" от 23.08.2017, 00:00)| website=[[Коммерсантъ]] |accessdate=2021-02-19}}</ref> ({{lang-en|hip hop music}}), шулай уҡ рэп музыкаһы ({{lang-en|rap music}})<ref>{{Cite journal |last=Trapp |first=Erin |date=July 1, 2005 |title=The Push and Pull of Hip-Hop: A Social Movement Analysis |url=https://archive.org/details/sim_american-behavioral-scientist_2005-07_48_11/page/n79 |journal=[[American Behavioral Scientist]] |volume=48 |issue=11 |doi=10.1177/0002764205277427 |quote=Much scholarly effort has been devoted to hip-hop (also known as rap) music in the past two decades... |page=1482 |s2cid=146340783}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last=Leach |first=Andrew |date=2008 |url=https://www.jstor.org/stable/30163606 |title="One Day It'll All Make Sense": Hip-Hop and Rap Resources for Music Librarians |journal=Notes |volume=65 |issue=1 |pages=9–37 |doi=10.1353/not.0.0039 |issn=0027-4380 |jstor=30163606 |s2cid=144572911}}</ref> булараҡ билдәле — 1970-се йылдарҙа Нью-Йоркта Бронкстың ярлы райондарында йәшәгән афроамерикандар һәм латиндар тарафынан АҠШ-та барлыҡҡа килгән популяр музыка жанры<ref>{{Cite web |url=https://remezcla.com/culture/npr-recognizes-weve-been-here-since-day-1-in-a-latino-history-of-hip-hop/ |title=NPR Recognizes We've Been Here Since Day 1 in ''A Latino History of Hip Hop'' |website=Remezcla |date=April 2, 2015 |author=Andrew S. Vargas |access-date=25 May 2019}}</ref> . Хип-хоп тамырҙарын фанкта эҙләр кәрәк. Әммә үҫешенә башҡа жанрҙар ҙа — [[ритм-н-блюз]], [[соул]], [[джаз]], [[регги]] — йоғонто яһаған.<div>Хип-хоп термины ике һүҙҙән тора — «hip» (ура) һәм «hop» (һикереш).</div> Хип-хоп, музыкаль жанр һәм мәҙәниәт булараҡ, 1970-се йылдарҙа, [[Нью-Йорк]] ҡалаһында, бигерәк тә Бронкста йәшәгән афроамерикан йәштәре араһында, киске уйындар популярлыҡ яулағандан һуң, формалаша. Район киске уйындарында диджейҙар ике проигрыватель һәм диджей микшеры ярҙамында (һуҡма ҡоралдарҙағы соло) популяр йырҙарҙың «брейктарын» уйнайҙар, быны улар «брейктарҙы» бер үк яҙманың ике күсермәһен уйнатыу өсөн эшләйҙәр, уларҙы сиратлап уйнаталар<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/music/2010/jan/11/hey-whats-that-sound-turntablism |title=Hey, what's that sound: Turntablism |first=David |last=McNamee |website=www.theguardian.com |date=January 11, 2010 |publisher=The Guardian |access-date=March 22, 2017}}</ref>. «Брейктар» менән бер рәттән, скретчинг һәм битматчинг кеүек, тёрнтейблизм ысулдары эшләнә, ә биттарҙың өҫтөнән ямай көйҙәре ҡулланыла. Рэп башҡарыу вокаль стиль булараҡ үҫешә, унда артист инструменталь йәки синтезланған һуғыу ярҙамында һүҙҙәрҙе йырланған ритмик ысул менән һөйләй йәки әйтә. 1979 йылға тиклем рэп рәсми рәүештә радио йәки телевидение өсөн яҙҙырылмай, сөнки жанр барлыҡҡа килгән саҡта хип-хопты башҡарыусылар бик ярлы була һәм гетто район сиктәренән тыш уларҙы бер кем белмәй<ref name="Dyson 2007, p. 6">[[Michael Eric Dyson|Dyson, Michael Eric]], 2007, ''Know What I Mean?: Reflections on Hip-Hop'', Basic Civitas Books, p. 6.</ref>. [[Олдскул хип-хоп]] әлеге жанрҙа — тәүге мейнстрим тулҡыны, ул [[диско]] һәм киске уйын текстары йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килә. 1980-се йылдарҙа хип-хоп жанры диверсификация кисерә, уның стиле ныҡлап үсеш ала һәм бөтә донъяға тарала. [[Ньюскул хип-хоп]] был жанрҙың икенсе тулҡынын тәшкил итә, был этап электр тауышы менән байытыла һәм 1980-се йылдарҙың урталарынан алып 1990-сы йылдарҙың урталарына тиклемге осор хип-хоптың алтын дәүере булып һанала. Ошо ваҡытта [[гангста-рэп]] жанры төрө популярлыҡ яулай, ул афроамерикан йәштәренең ярлы ҡала райондарындағы шарттарҙы кәүҙәләндерә. 1990-сы йылдарҙың башында һәм уртаһында Көнсығыш яры хип-хопында [[джи-фанк]] өҫтөнлөк ала, ошо уҡ ваҡытта Көнсығыш яры хип-хопында [[джаз-рэп]], [[альтернатив хип-хоп]] һәм [[хардкор-рэп]] өҫтөнлөклө булалар. Был осорҙа хип-хоп, көньяҡ рэпы һәм Атланта хип-хопы кеүек, башҡа төбәк стилдәре барлыҡҡа килеү сәбәпле диверсификация кисерә. 1990-сы йылдар уртаһында хип-хоп иң табышлы жанр, 1999 йылға ҡарата хип-хоп иң күп һатылған музыкаль жанр булып китә. Хип-хоп жанры 1990-сы йылдар аҙағына — 2000-се йылдар уртаһына популярлыҡ яулай. Ул башҡа популяр жанрҙарға ([[неосоул]], [[ню-метал]] һәм [[заманса ритм-н-блюз|R&B]]) йоғонто яһай. АҠШ-та шулай уҡ [[кранк]], көньяҡ жанры һәм альтернатив хип-хоп кеүек төбәк стилдәре уңыш ҡаҙана, уның башҡарыусыларының уңышы арҡаһында улар мейнстримда нығына башлайҙар. 2000-се аҙағында һәм 2010-се йылдар башында («блогтар дәүере») рэперҙар үҙ музыкаһын онлайн-ысулдар аша тарата һәм социаль селтәрҙәрҙә һәм блогтарҙа популярлыҡ яулауға өлгәшәләр. Гангст-рэп юҡҡа сыҡҡандан һуң, хип-хоп мейнстримы аһәнле, яғымлы йүнәлеш ала. [[Трэп]] һәм [[мамбл-рэп]] жанр төрҙәре 2010-се йылдар уртаһынан алып 2020 йылдар башына тиклем иң популр хип-хоп формаһы булып ҡала. 2017 йылда АҠШ-та хип-хоп иң популяр жанр тип таныла. == Этимологияһы == [[Файл:Afrika Bambaataa and DJ Yutaka (2004).jpg|thumb|left|Afrika Bambaataa DJ Yutaka менән 2004 йылда]] «Хип» һәм «хоп» һүҙҙәре бергә ҡулланылғанға тиклем үк күп йыллыҡ тарихҡа эйә. 1950-се йылдарҙа оло йәштәгеләр үҫмерҙәрҙең йортта үткәрелгән кис уйындарын «хиппит-хоп» тип атай. ({{lang-en|hippity hops}})<ref name="Chang">{{Cite web |lang=en |url=https://medium.com/cuepoint/how-hip-hop-got-its-name-a3529fa4fbf1 |title=How Hip-Hop Got Its Name |first=Jeff |last=Chang |website=Medium |date=2016-04-10 |access-date=2020-12-01}}</ref>. «Хип-хоп» терминын йыш ҡына Grandmaster Flash and the Furious Five төркөмө рэперы Кейт Ковбой ({{lang-en|Keith Cowboy}}) менән бәйләйҙәр<ref name="furious5">{{Cite web |url=http://www.furious5.net/cowboy.htm |title=Keith Cowboy – The Real Mc Coy |date=March 17, 2006 |access-date=January 12, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060317071002/http://www.furious5.net/cowboy.htm |archive-date=March 17, 2006}}</ref>. Әммә Ловбуг Старски, Кит Ковбой һәм диджей Голливуд был терминды музыка «диско-рэп» булараҡ билдәле булған саҡта ҡуллана<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=rGsfXdMRS4c |title=Afrika Bambaataa talks about the roots of Hip Hop}}</ref>. Ковбой был терминды АҠШ армияһына яңы ғына килгән дуҫын мыҫҡыллап, «хип/хоп/хип/хоп» һүҙҙәрен һалдаттарҙың марш ритмына оҡшатырлыҡ итеп йырлағанда барлыҡҡа килгән тип иҫәпләнә<ref name="furious5" />. Һуңынан Ковбой «хип-хоп» каденцияһын үҙенең сәхнә сығыштарына индерә башлай. Мәҫәлән, ул былай тип әйтә алған: «Мин хип-хоп, хиббит, хибби-дибби, хибби-дибби, хип-хип-хоп тип әйттем, ә һин дә туҡтама» ({{lang-en|I said a hip-hop, a hibbit, hibby-dibby, hip-hip-hop and you don't stop}})<ref name="Chang" />. Быны бик тиҙ арала [[The Sugarhill Gang]] «Rapper’s Delight» йырында ҡуллана башлай<ref name="furious5" />. Universal Zulu Nation-ға нигеҙ һалыусы Afrika Bambaataa әлеге терминды беренсе булып субкультураны тасуирлау өсөн ҡуллана<ref>[https://web.archive.org/web/20130719102946/http://www.zulunation.com/hip_hop_history_2.htm Zulunation.com] (cached)</ref>. Әлеге термин музыканы билдәләү өсөн матбуғатта тәүге тапҡыр Кесе Роберт Флиппинго тарафынан ''The New Pittsburgh Courier'' гәзитендә 1979 йылдың февралендә ҡулланыла<ref>{{Cite news|last=Flipping|first=Robert Jr.|date=February 24, 1979|title=If You Funk Us, We'll Funk You|work=New Pittsburgh Courier}}</ref><ref>«hip-hop, n.» OED Online. Oxford University Press, September 2020. Web. 17 September 2020.</ref>, мәҙәниәтте билдәләү өсөн Майкл Холман тарафынан Afrika Bambaataa менән интервьюла ''East Village Eye'' журналы өсөн 1982 йылдың ғинуарында телгә алына<ref>{{Cite book|last=Lawrence|first=Tim|title=Life and Death on the New York Dance Floor, 1980–1983|url=https://archive.org/details/lifedeathonnewyo0000lawr|publisher=Duke University Press|year=2016|isbn=9780822361862|location=Durham, North Carolina|pages=Chapter 21}}</ref>. Артабан терминды шул уҡ йылдың сентябрендә Bambaataa ''The Village Voice''гәзитендәге башҡа интервьюһында ҡуллана<ref>Hagar, Steven. "Afrika Bambaataa’s Hip-Hop, " ''The Village Voice''</ref>, был интервьюны унан, һуңынан, 1984 йылда, хип-хоп тураһында китап яҙған, Стивен Хагер ала<ref>Hager, Steven. Hip Hop: The Illustrated History of [[Break Dancing]], Rap Music, and [[Graffiti]]. St Martins Press, 1984 (out of print).</ref>. «Хип-хоп» һәм «рэп» терминын синоним рәүештә ҡулланырға мөмкинме тигән бәхәстәр бар. Хатта иң белемле яҙыусылар, башҡарыусылар, тыңлаусылар араһында ла яңылышыуҙар булыуы мөмкин<ref name=":1" />. Хип-хоп — 1970-се йылдарҙа Нью-Йорк ҡалаһының Көньяҡ Бронкс ҡалаһында барлыҡҡа килгән мәҙәни хәрәкәт, шул уҡ ваҡытта рэп башҡарыу — төп дүрт элементтың береһе, тигән ҡараш киң таралған<ref name=":1" />. Граффити сәнғәте, брейк-данс һәм диджеинг хип-хоптың башҡа өс мөһим элементтары булып тора. Башлыса күмәк аудитория өсөн баҙарҙа еңелерәк һатылған өсөн рэп музыкаһы хип-хоп мәҙәниәтенең иң билдәле сағылышы тип иҫәпләнә<ref name=":1" />. == Тарихы == === 1970-се йылдар === [[Файл:Kool_Herc.jpg|right|thumb|224x224px|Кул Херк —хип-хопҡа нигеҙ һалыусыларҙың береһе ]] Хип-хоп мәҙәниәте 1973 йылда Бронкстың афроамерикан һәм Латин Америка кварталдарында барлыҡҡа килә.<ref name="toop">David Toop (1984/1991). </ref> Хип-хоп [[Нью-Йорк]] урамдарында дүрт нигеҙҙән торған — MC, диджей, граффити, [[бейеү]]. «Хип-хоп» жанрының килеп сығыуын 1979 йылда,The Sugarhill Gang төркөмөнөң тарихта тәү тапҡыр «Rapper’s Delight» хип-хоп композицияһы сыҡҡас, билдәләйҙәр. === Хип-хоптың үҫеше === 1986—1993 йылдарҙы «хип-хоптың алтын ваҡыты»<ref>[http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=77:12014 Golden Age на] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140405122159/http://www.allmusic.com/explore/style/d12014 |date=2014-04-05 }} Allmusic</ref> тип атайҙар. Хип-хоптың музыкаль йүнәлеш булараҡ үҫеш, эсендә башҡа жанрҙар килеп сыҡҡан ваҡыт. Йырсылар ижадында афроцентризм, сәйәси әүҙемлек һыҙаттары күренә, төрлө стилдәр ҡушыла<ref>[https://archive.is/20120718210444/www.alternet.org/mediaculture/21943.htm ''Scott Till''.]</ref>. Музыканттар джаз, роктың сэмплдарын ҡуллана. == Рәсәйҙәге хип-хоп == Хип-хоп музыка СССР-ға 1980-се йылдарҙа үтеп инә. Беренсе булып «Мальчишник» төркөмө сығыш яһай. Уларҙан һуң [[Bad Balance]], White Hot Ice, DMJ һ.б. төркөмдәр барлыҡҡа килә. Хип-хоп фестивалдәр ойошторола. Рәсәй хип-хоп башҡарыусылары «[[Каста]]», [[Децл]], [[Лигалайз]] ҙур танылыу яулай. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://rapz.ru/stats/5998-hip-hop-v-rossii.html Хип-хоп в России]{{ref-ru}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=Kermit Ernest Campbell |заглавие=Gettin' Our Groove on: Rhetoric, Language, and Literacy for the Hip Hop Generation |язык=en |ссылка=https://books.google.com/books?id=gjsjb0QGCJIC |место= |издательство=Wayne State University Press |год=2005 |pages= |allpages=195 |серия=African American life series |isbn=081432925X |isbn2=9780814329252 |ref=Campbell }} * {{Cite book|title=Can't Stop Won't Stop: A History of the Hip-Hop Generation|год=2005|ссылка=https://archive.org/details/cantstopwontstop00chan|last=Chang|first=Jeff |ref=Chang}} * {{cite book| title = In Search of Africa| last = Diawara| first = Manthia| publisher = [[Harvard University Press]]| year = 1998| isbn = 978-0-674-44611-3| location = Cambridge, Massachusetts| author-link = Manthia Diawara| url = https://archive.org/details/insearchofafrica00diaw |ref=Diawara}} [[Категория:Музыка жанрҙары]] i4p120ivxkn5c0amv8cna1lx3fys4do 0 102683 1303067 1301588 2026-08-20T23:09:02Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303067 wikitext text/x-wiki '''Органик донъя системаһы''' — хәҙерге ваҡытта һәм элек йәшәгән бөтә организмдарҙы һүрәтләү, төркәмләү нигеҙендә билдәле тәртиптә эшләнгән схемаһы. Тере организмдар бер нисә миллион төрҙө тәшкил итә.Ошо тиклем күп төрлөлөкте биологик систематика өйрәнә. Төп бурысы — төркөмләү (классификация) нигеҙендә органик донъяның<ref>[http://bse.sci-lib.com/article102627.html Статья «Система органического мира» в Большой советской энциклопедии] {{ref-ru}}</ref>системаһын төҙөү. {{TOCright}} '''Йәнле тәбиғәт таксоно́мияһы.''' Фәнни дәирәләрҙә бер үк төркөмдең систематик статусы тураһында уртаҡ фекер булмағанлыҡтан, тәҡдим ителгән систематика дөйөм килешелгән (консенсус) структура булып тора. == Күҙәнәкһеҙҙәр == Күҙәнәк төҙөлөштәре булмаған тереклек эйәләре төркөме. «Күҙәнәкһеҙҙәр» йыш ҡына «вирус» һүҙенә синоним булараҡ ҡулланыла. Термин 2003 йылда, быға тиклем билдәле булған вирустар араһында иң ҡатмарлыһы тип танылған ''мимивирусты'' тапҡандан һуң индерелә. Уның күҙәнәклеләр төҙөлөшлөнән үҫешкән (эволюцияның дегенерация формаһы) тигән фараз бар. Вирустарҙан тыш күҙәнәкһеҙҙәргә вироидтарҙы, вирусоидтарҙы, шулай уҡ, [[ДНК]] йәки [[Рибонуклеин кислотаһы (РНК)|РНК]] (миҫал, приондар) формаһында шифрлы геномы булмаған инфекцион агенттарҙы индерәләр. === Вирустар === {{main|Вирустар}} Күҙәнәкһеҙ инфекцион агент, тере күҙәнәктәрҙең эсендә генә тереклек үҙсәнлектәре күрһәтә һәм үрсей ала. Организмдарҙың бөтә тибын да зарарлай: үҫемлектәр һәм хауйандарҙан башлап бактериялар и архейҙарға тиклем (бактериялар вирусын бактериофагтар тип атайҙар). Шулай уҡ, икенсе вирустарҙы зарарлаусы вирустар (вирус-сателлиттар). ==== Балтимор буйынса классификация ==== Нобель премияһы лауреаты биолог Дейвид Балтимор буйынса вирустарҙы классификациялау нигеҙҙәрен эшләй. Был 7 төп төркөмде эсенә ала<ref name="pmid4348509">{{cite journal|author=Temin H. M., Baltimore D.|title=RNA-directed DNA synthesis and RNA tumor viruses|journal=Adv. Virus Res.|volume=17|issue=|pages=129–86|year=1972|pmid=4348509|doi=}}{{ref-en}}</ref><ref name="pmid4377923">{{cite journal|author=Baltimore D.|title=The strategy of RNA viruses|journal=Harvey Lect.|volume=70 Series|pages=57–74|year=1974|pmid=4377923}}{{ref-en}}</ref>.: * (I) Ике сылбырлы ДНК-һы булған һәм РНК-стадииһы булмаған вирустар (Мәҫәлән, герпесвирустар, поксвирустар, паповавирустар, мимивирус). * (II) Бер сылбырлы ДНК-лы вирустар (мәҫәлән, парвовирустар). Ыңғай поляр ДНК-лы. * (III) Ике сылбырлы РНК -лы вирустар (мәҫәлән, ротавирусы). * (IV) Бер сылбырлы ыңғай поляр РНК-лы вирустар (мәҫәлән, пикорнавирусы, флавивирусы). * (V) Бер сылбырлы негатив йәки икеләтә полярлы РНК-лы негатив йәки икеләтә полярлы * мәҫәлән, ортомиксовирустар, филовирустар) вирустар * (VI) Бер сылбырлы ынғай молекулалы РНК -һы булған һәм йәшәү циклында РНК матрицаһы аша ДНК синтезлау стадияһы булған ретровирустар (мәҫәлән, ВИЧ). * (VII) Ике сылбырлы ДНК-лы һәм йәшәү циклында РНК матрицаһы аша ДНК синтезлау стадияһы булған, ретроид вирустар (мәҫәлән, гепатит B вирусы)<ref>{{cite web|url=http://www.virology.net/Big_Virology/BVFamilyGroup.html|title=The Big Picture Book of Viruses:Family Groups - The Baltimore Method|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GCys7Xa7|archivedate=2013-04-28}}{{ref-en}}</ref>.. === Вироидтар === {{main|Вироидтар}} Үҫемлектәрҙең патогендары юғары комплементарлы, ҡулсалы, бер сылбырлы РНК молекулаларынан ғибәрәт. Бер нисә йөҙ нуклеотидтарҙан торған ҡыҫҡа ғына фрагметтар фиғылындағы йән эйәләре. Вирустарға хас булған тышсалары юҡ. Иң бәләкәй вироид scRNA (кес кенә цитоплазматик РНК)- дөгөне зарарлай торған вирустың(вируса жёлтой крапчатости) паразиты (англ. RYMV, rice yellow mottle sobemovirus), бары 220 нуклеотидтан ғына тора. Сағыштырыу өсөн: әлегә тиклем билдәле вирустарҙан иң иң бәләкәй вирустың геномы 2000 нуклеотидтан тора. Вироидтар Теодор О. Динер<ref>http://www.ars.usda.gov/is/timeline/viroid.htm Tracking the Elusive Viroid {{ref-en}}</ref> тарафынан асылған һәм ошо атамаһы бирелгән. == Күҙәнәклеләр == {{main|Күҙәнәклеләр}} === Прокариоттар === {{main|Прокариоттар}} Бер күҙәнәкле тере организмдар, (эукариотарҙан айырмалы) күҙәнәк ядроһы һәм мембраналы органоидтары (тик, цианобактерияларҙа ғына цистерна фиғылында фотосинтезлаусы, мембраналар була) юҡ. Прокариот күҙәнәктәрҙә [[ДНК]] молекулаһының төргәгендә гистон -аҡһымдар юҡ, йәғни ДНК-гистон береге-хроматин булмай. Шулай уҡ,уны цитоплазманан сикләүсе тышса ла булмай. Туҡланыу тибы- осмос. Берҙән-бер дәү ҡулса фиғылындағы (ҡайҙыларында—буй) ике сылбырлы ДНК молекулаһында (нуклеоид) нәҫел мәғлүмәтен һаҡлаған төп өлөше бер туҡтауһыҙ эшләп тора. Прокариотарға бактериялар, цианобак-териялар (күкле-йәшелле ылымыҡтар) һәм архейҙар керә. Эукариот күҙәнәктәрҙең органоидтары- митохондриялар һәм пластидтарҙы прокариот күҙәнәктәрҙең вариҫтары тип һанайҙар. Прокариотарҙы домен рангаһында (надцарство) ике таксонға : Бактерилар (Bacteria) һәм [[Архейҙар]](Archaea)<ref>{{статья|автор = Woese C.R., Kandler O., Wheelis M.L. |заглавие = Towards a Natural System of Organisms: Proposal for the Domains Archaea, Bacteria, and Eucarya |ссылка = http://www.pnas.org/cgi/content/abstract/87/12/4576 |издание = Proc. Natl. Acad. Sci. USA|год = 1990|том = 87 |страницы = 4576—4579 }} </ref> төркөменә бүләләр. == Архейҙар == {{main|Архейҙар}} '''Архейҙар''' — ядроһыҙ һәм шулай уҡ, бер генә лә мембраналы органоидтары булмаған бер күҙәнәкле микроорганизмдар. Архейҙарҙы 5 типҡа бүлеп йөрөтәләр. Араһында күпмелер дәрәжәлә яҡшыраҡ өйрәнелгәне: кренархеоттар (лат. Crenarchaeota) һәм эвриархеоттар (лат. Euryarchaeota). Архейҙарҙы өйрәнеү бик тә ҡатмарлы, сөнки, күптәре бер ҡасан да шарттарҙа үрсетеп ҡаралмаған. Бары йәшәү урындарынан алынған нуклеин кислотаһы өлгөләренә(алынмаларына) анализ буйынса ғына беләләр. Күпселеге — хемоавтотрофтар. Улар эукариоттарға ҡарағанда күберәк төр энергия сығанаҡтары ҡулланалар: шәкәрҙәнҙән башлап, аммиак, металл иондары һәм водородҡа тиклем. Тоҙға сыҙамлы архейҙар — '''галоархеҙар (лат. Haloarchaea)''' — ҡояш энергияһын файҙалана, икенселәре — углеродты. Енси булмаған юл менән үрсейҙәр: бинар (урталай) бүленеү, фрагменттарҙан һәм бөрөләнеү. Бактерияларҙан һәм эукариоттарҙан айырмалы, архейҙар спора барлыҡҡа килтермәй. * Crenarchaeota * Termoprotei * Euryarchaeota * Methanobacteria * Methanococci * Halobacteria * Thermoplasmata * Thermococci * Archaeoglobi * Methanopyri * Nanoarchaeota * Korarchaeota == Бактериялар == {{main|Бактериялар}} Домен (юғары батшалыҡ). Прокариот (ядероһыҙ) микроорганизмдар, одноклеточных. Ун мең тирәһе төр бактериялар билдәле. Ләкин миллиондан ашы төр булырға тейеш тип фараз ителә.ларға ҡарата төр төшөнсәһен ҡулланыу ҡыйынлыҡтар тыҙыра. Бактерияларҙы микробиологияныү бер тармағы — бактериология өйрәнә. Төркөмләү күҙәнәк диуарынының (стенкаһының) төҙөлөшенә ҡарап, йәни фенотип нигеҙендә эшләнә. (IX нәшер , Определителя бактерий Берги (1984—1987)). Эре таксономик төркөм булып 4 бүлек тора: Gracilicutes (грамм-тиҫкәре), Firmicutes (грамм-ыңғай), Tenericutes (микоплазмалар; берҙән-бер класы Mollicutes) һәм Mendosicutes ([[архейҙар]]). * Aquificae * Thermotogae * Thermodesulfobacteria * Deinococcus-Thermus * Chrysiogenetes * Chloroflexi * Thermomicrobia * Nitrospirae * Deferribacteres * Сине-зелёные водоросли (Cyanobacteria) * Chlorobi * Proteobacteria * Alphaproteobacteria * Betaproteobacteria * Deltaproteobacteria * Epsilionproteobacteria * Firmicutes * Clostridia * Mollicutes * Bacilli * Actinobacteria * Planctomycetes * Chlamydiae * Spirochaetes * Fibrobacteres * Acidobacteria * Bacteroidetes * Bacteroides * Flavobacteria * Sphingobacteria * Fusobacteria * Verrucomicrobia * Dictyoglomi * Gemmatimonadetes == Эукариоттар == {{main|Эукариоттар}} [[Домен (биология)|Домен (юғары батшалыҡ]]). Күҙәнәктәрендә ядроһы булған тере организмдарҙы үҙ эсенә ала. Бактерия һәм архейҙарҙан башҡалары бөтәһе лә ядролы. (Иҫкәрмә:вирустар, вироидтар һәм вирусоидтарҙы тере организмдар тип һанамаусы биологтар бар). [[Хайуандар]], [[үҫемлектәр]], [[бәшмәктәр]], [[протистар]] тип аталған йыйылма төркөм дә — эукариоттар. Улар бер күҙәнәкле һәм күп күҙәнәкле булырға мөмкин, әммә бөтәһенең дә күҙәнәктәре берүк төрлө төҙөлөш планына эйә. Был ядролы төҙөлөшле организмдар юғары рангалағы монофилетик таксон итеп ҡарала. Фараздарҙың күптәре эукариоттар 1,5-2 млрд йыл элек барлыҡҡа килгән тигән фекерҙә тҡтала. Эукариоттар эволюцияһында симбиогенез — эукариот күҙәнәк (ядролы һәм фагоцитозға һәләтле) менән уның тарафынан йотолған бактерия(митохондрия һәм пластидтарҙың башланғысы) күҙәнәге араһында симбиоз ҙур әһәмиәткә эйә булған тип һанала. ====Амёба һымаҡтар==== {{main|Amoebozoa}} * Tubulinea Smirnov et al., 2005 * Flabellinea Smirnov et al., 2005 * Stereomyxida Grell, 1966 * Acanthamoebidae Sawyer and Griffin, 1975 * Entamoebida Cavalier-Smith, 1993 * Mastigamoebidae Goldschmidt, 1907 * Pelomyxa Goldschmidt, 1907 * Eumycetozoa Zopf, 1884, emend. Olive, 1975 [Mycetozoa de Bary, 1873] ====Opisthokonta==== Бәшмәктәрҙе, хайуандарҙы, шулай уҡ, башҡа эукариот микроорганизмдарҙы үҙ эсенә ала. Уларҙы ''Choanozoa'' тибына керетеүселәр бар. Ә ҡайһы бер тикшереүселәр Протистар (Protista)[9] йәки Иң ябайҙар (Protozoa)<ref>{{книга|автор=Shipunov A. B. |часть=''Systema Naturae'' or the Outline of Living World Classification|ссылка часть=http://cyberleninka.ru/article/n/systema-naturae-or-the-outline-of-living-world-classification|заглавие=''Protistology'', 2009, '''6''' (1)}} — P. 3—13. {{ref-en}}</ref><ref>{{книга|автор=Ruggiero M. A., Gordon D. P., Orrell T. M., Bailly N., Bourgoin T., Brusca R. C., [[Кавалир-Смит, Томас|Cavalier-Smith T.]], Guiry M. D., Kirk P. M.&nbsp;|часть=A Higher Level Classification of All Living Organisms|ссылка часть=http://paperity.org/p/61657736/a-higher-level-classification-of-all-living-organisms|заглавие=''[[Public Library of Science|PLoS ONE]]'', 2015, '''10''' (4): e0119248}} — {{DOI|10.1371/journal.pone.0119248}}. {{ref-en}}</ref><ref>{{книга|автор=Ruggiero M. A., Gordon D. P., Orrell T. M., Bailly N., Bourgoin T., Brusca R. C., [[Кавалир-Смит, Томас|Cavalier-Smith T.]], Guiry M. D., Kirk P. M.&nbsp;|часть=Correction: A Higher Level Classification of All Living Organisms|ссылка часть=http://paperity.org/p/73189544/correction-a-higher-level-classification-of-all-living-organisms|заглавие=''[[Public Library of Science|PLoS ONE]]'', 2015, '''10''' (6): e0130114}} — {{DOI|10.1371/journal.pone.0130114}}. {{ref-en}}</ref> батшалығына бүлә (башҡа классификацияларҙа улар таксон сифатында ҡабул ителмәй). Бөтә генетик һәм ультраструктур тикшереүҙәр был ике төркөмдең монофилик икәнлеген дөрөҫләй. ===== Бәшмәктәр ===== {{main|Бәшмәктәр}} Йәнле тәбиғәт батшалығы. Эукариоттар. Үҫемлектәргә лә, хайуандарға ла хас үҙсәнлектәргә эйәләр. Оҙаҡ ваҡыт бәшмәктәрҙе ботаника фәне эсендә бер бүлек итеп өйрәнә инеләр. Хәҙерге систематикала бәшмәктәр айырым батшалыҡ. Бәшмәктәрҙе өйрәнеүсе фән [[микология]] тип атала. * Базидиомицеттар — Basidiomycota de Barry 1866, emend. Schaffer, 1975 * Urediniomycetes Swann and Taylor, 1995 * Ustilaginomycetes Bower, Oberw, and Vanky, 1997 * Аскомицеттар — Ascomycota Berkeley, 1857 * Микроспоридиялар — Microsporidia Balbiani, 1882 * Glomeromycota Schussler et al., 2001 [Glomales Morton and Benny, 1990; Glomomycetes Cavalier-Smith, 1998] * Зигомицеттар — Zygomycota Fischer, 1892, emend. Benny et al., 2001 * Хитридиомицеттар — Chytridiomycetes de Barry, 1863, emend. Cavalier-Smith, 1981 '''Mesomycetozoa''' {{main|Mesomycetozoea}} ===== Choanomonada ===== {{main|Choanomonada }} * Monosigidae Zhukov and Karpov, 1985 [Codonosigidae Kent, 1880] * Salpingoecidae Kent, 1880 * Acanthoecidae Norris, 1965 ===== Хайуандар ===== {{main|Хайуандар}} [[Аристотель]] заманынан уҡ организмдарҙың, айырым төркөме итеп өйрәнелә, хәҙерге көндә биологик батшалыҡ. Хайуандарҙы [[зоология]] фәне өйрәнә. * Пластинкалылар — Placozoa Grell, 1971 * Губкалар — Porifera Grant, 1836 [Parazoa Sollas, 1884] * Эуметазойҙар Animalia Linnaeus, 1758, emend. Adl et al., 2005 [Eumetazoa Butschli, 1910] * ==== Rhizaria ==== {{main|Rhizaria}} ===== Cercozoa ===== {{main|Cercozoa}} * Cercomonadida Poche, 1913, emend. Mylnikov, 1986 * Silicofilosea Adl et al., 2005 [Imbricatea Cavalier-Smith and Chao, 2003] * |Хлорарахниофит ылымыҡтар (''Chlorarachniophyta'' Hibberd and Norris, 1984) * Phytomyxea Engler and Prantl, 1897, emend. Cavalier-Smith, 1993 * Phaeodarea Haeckel, 1879 [Tripylea Hertwig, 1879] * Nucleohelea Cavalier-Smith, 1993 ===== Haplosporidia ===== {{main|Haplosporidia}} ===== Foraminifera ===== {{main|Foraminifera}} ===== Gromia ===== {{main|Gromia}} ===== Радиолярии ===== {{main|Радиолярии}} * Polycystinea Ehrenberg, 1838, emend. Haeckel, 1887 * Sticholonche Hertwig, 1877 [Taxopodida Fol, 1883] * Acantharia Haeckel, 1881, emend. Mikrjukov, 2000 ==== Archaeplastida ==== {{main|Archaeplastida}} Рангаһыҙ таксон, үҫеше нығыраҡ алға киткән ылымыҡтар бүлеге — йәшел, хара, микроскопик глаукофит һәм үлеп бөткән нематофит ылымыҡтар. Архепластидтарға бишенсе бүлек — ҡыҙыл ылымыҡтарҙы ла индерәләр.Әгәр монофилияға нигеҙләнһәң, архепластидтарға юғары төҙөлөшле үҫемлектәрҙе лә индерергә мөмкин. Йәшел ылымыҡтар — архепластидтарҙың иң ҙур бүлеге (13000 — 20000 төр). Хара ылымыҡтар — 440 төр. Нематофит ылымыҡтар —10 төр. Главкофит ылымыҡтар — архепластидтарҙың иң бәләкәй бүлеге, бөтәһе 4 кенә төр. * Glaucophyta Skuja, 1954 [Glaucocystophyta Kies and Kremer, 1986] * Ҡыҙыл ылымыҡтар — Rhodophyceae Thuret, 1855, emend. Adl et al., 2005 [Rhodophyta Wettstein, 1901; Rhodoplantae Saunders and Hommersand, 2004] * Chloroplastida Adl et al., 2005 [Viridiplantae Cavalier-Smith, 1981; Chlorobionta Jeffrey, 1982, emend. Lewis and McCourt, 2004; Chlorobiota Kendrick and Crane, 1997] ::: Йәшел ылымыҡтар — Chlorophyta Pascher, 1914, emend. Lewis and Mc Court, 2004 ::: Chlorodendrales Fritsch, 1917 ::: Prasinophytae Cavalier-Smith, 1998, emend. Lewis and McCourt, 2004 ::: ''Mesostigma'' Lauterborn, 1894, emend. McCourt in Adl et al., 2005 [Mesostigmata Turmel, Otis, and Lemieux, 2002] ::: Charophyta Karol et al., 2001, emend. Lewis and McCourt, 2004 [Charophyceae Smith, 1938, emend. Mattox and Stewart, 1984] :::: Streptophytina Lewis and McCourt, 2004 ::::: Харо ылымыҡтары — Charales Lindley, 1836 [Charophytae Engler, 1887] ::::: '''[[Үҫемлектәр]]''' — Plantae Haeckel, 1866 [Cormophyta Endlicher, 1836; Embryophyta Endlicher, 1836, emend. Lewis and McCourt, 2004] ==== [[Chromalveolata]] Adl et al., 2005 ==== Полифилетик төркөм<ref>{{cite journal | url = http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1713255 | title = Evaluating Support for the Current Classification of Eukaryotic Diversity | author = Laura Wegener Parfrey, Erika Barbero, Elyse Lasser, Micah Dunthorn, Debashish Bhattacharya, David J Patterson, and Laura A Katz | doi = 10.1371/journal.pgen.0020220 | journal = PLoS Genet. | date = 2006 December | volume = 2 | issue = 12 | pages = e220 | pmid = 17194223 | pmc = 1713255 }} {{ref-en}}</ref><ref name="pmid7972066">{{cite journal |author=Cavalier-Smith T, Allsopp MT, Chao EE |title=Chimeric conundra: are nucleomorphs and chromists monophyletic or polyphyletic? |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=91 |issue=24 |pages=11368–72 |year=1994 |month=November |pmid=7972066 |pmc=45232 |doi= 10.1073/pnas.91.24.11368|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1994-11-22_91_24/page/11368}} {{ref-en}}</ref>, Томас Кавалир-Смиттың 1981 йылда<ref>{{cite journal | author = T. Cavalier-Smith | title = Eukaryote kingdoms: seven or nine? | url = https://archive.org/details/bio-systems_1981_14_3-4/page/n234 | journal = Biosystems | year = 1981 | volume = 14 | pages = 461–481 | doi = 10.1016/0303-2647(81)90050-2 | pmid = 7337818 | issue = 3-4 }} {{ref-en}}</ref> тәҡдим иткән системаһында батшалыҡтарҙың береһе. Хромистар протистарҙың ваҡ батшалығы һаналған. Организмдары береһе икенсеһенең эсендә урынлашҡан һәм хлорапласы булған ике эукариот күҙәнәктән тора. Шулай уҡ, ошондай организмдарҙың вариҫтары, тик эске эукарионт симбионттары булмағандары бар. Былар: ҡайһы бер ылымыҡтар(гетероконт), тәлмәрйендәрҙең клоакаһында тереклек иткән опалиналар (дәү, бер күҙәнәкле ҡамсылы йән эйәләре), элек бәшмәк тип һаналған ҡайһы бер организмдар. * Криптофит ылымыҡтар — Cryptophyceae Pascher 1913, emend. Schoenichen, 1925 [Cryptophyta Cavalier-Smith, 1986] * Cryptomonadales Pascher, 1913 * Goniomonadales Novarino and Lucas, 1993 * Гаптофит ылымыҡтар — Haptophyta Hibberd, 1976, emend. Edvardsen and Eikrem, 2000 ::: Pavlovophyceae Cavalier-Smith, 1986, emend. Green and Medlin, 2000 ::: Prymnesiophyceae Hibberd, 1976 * Stramenopiles Patterson, 1989, emend. Adl et al., 2005 ::: Opalinata Wenyon, 1926, emend. Adl et al., 2005 [Slopalinata Patterson, 1986] ::: Labyrinthulomycetes Dick, 2001 ::: Hyphochytriales Sparrow 1960 ::: Оомицеттар — Peronosporomycetes Dick, 2001 [Oomycetes Winter, 1897, emend. Dick, 1976] ::: Actinophryidae Claus, 1874, emend. Hartmann, 1926 ::: ''Bolidomonas'' Guillou and Chretiennot-Dinet, 1999 [Bolidophyceae Guillou et al., 1999] ::: Алтынһыу ылымыҡтар— Chrysophyceae Pascher, 1914 ::: Dictyochophyceae] Silva, 1980 ::: Eustigmatales Hibberd, 1981 ::: Pelagophyceae Andersen and Saunders, 1993 ::: Phaeothamniophyceae Andersen and Bailey in Bailey et al., 1998 ::: Pinguiochrysidales Kawachi, Inouye, Honda, O’Kelly, Bailey, Bidigare, and Andersen, 2003 ::: Raphidophyceae Chadefaud, 1950, emend. Silva, 1980 ::: ''Schizocladia'' Kawai, Maeba, Sasaki, Okuda, and Henry, 2003 ::: Synurales Andersen, 1987 ::: Һарғылт йәшел ылымыҡтар — Xanthophyceae Allorge, 1930, emend. Fritsch, 1935 [Heterokontae Luther 1899; Heteromonadea Leedale, 1983; Xanthophyta Hibberd, 1990] ::: Көрән ылымыҡтар— Phaeophyceae Hansgirg, 1886 ::: Диатом ылымыҡтар — Bacillariophyta Haeckel, 1878 [Diatomea Dumortier, 1821] * Альвеоляттар Alveolata Cavalier-Smith, 1991 ::: Динофлагелляттар — Dinozoa Cavalier-Smith, 1981, emend. Adl et al., 2005 ::: Споровиктар — Apicomplexa Levine, 1980, emend. Adl et al., 2005 ::: Инфузориялар — Ciliophora Doflein, 1901 [Ciliata Perty, 1852; Infusoria Butschli, 1887] ==== [[Excavata]] Cavalier-Smith, 2002, emend. Simpson, 2003 ==== Юғары тип Иң ябайҙар. Был төркөмгә күп төрлө ирекле йәшәүсе, симбиотик һәм паразит, шл иҫәптән кешелә паразит булып йәшәүсе төрҙәр керә. * [[Fornicata]] Simpson, 2003 ::: [[Eopharyngia]] Cavalier-Smith, 1993 :::: [[Дипломонады]] — Diplomonadida Wenyon, 1926, emend. Brugerolle et al., 1975 :::: [[Ретортомонады]] — Retortamonadida Grasse, 1952 ::: ''[[Carpediemonas]]'' Ekebom, Patterson, and Vors, 1996 * ''[[Malawimonas]]'' O’Kelly and Nerad, 1999 * Parabasalia Honigberg, 1973 ::: [[Trichomonadida]] Kirby, 1947, emend. Brugerolle and Patterson, 2001 ::: [[Cristamonadida]] Brugerolle and Patterson, 2001 ::: [[Spirotrichonymphida]] Light, 1927 ::: [[Trichonymphida]] Poche, 1913 * [[Preaxostyla]] Simpson, 2003 ::: [[Оксимонады]] — Oxymonadida Grasse, 1952 ::: ''[[Trimastix]]'' Kent 1880 * [[Якобиды]] — Jakobida Cavalier-Smith, 1993, emend. Adl et al., 2005 * [[Гетеролобозовые]] — Heterolobosea Page and Blanton, 1985 * [[Euglenozoa]] Cavalier-Smith, 1981, emend. Simpson, 1997 ::: [[Эвгленовые водоросли|Euglenida]] Butschli, 1884, emend. Simpson 1997 ::: [[Diplonemea]] Cavalier-Smith, 1993, emend. Simpson, 1997 ::: [[Кинетопластиды]] — Kinetoplastea Honigberg, 1963 == Шулай уҡ, ҡарағыҙ == * [[Биологик систематика]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''[[Пиневич А. В.]]'' Микробиология. Биология прокариотов: Учебник. В 3 т. Том 1., 2-изд., СПб., 2007.{{ref-ru}} * ''[[Козо-Полянский Б. М.]]'' К модернизации системы растительного мира, «Труды Воронежского гос. университета», 1949, т. 15{{ref-ru}} * ''Кусакин О. Г.'', ''Старобогатов Я. И.'' К вопросу о наивысших таксономических категориях органического мира, в сборнике: Проблемы эволюции, в. 3, Новосиб., 1973 {{ref-ru}} * ''Мошковский Ш. Д.'' О природе простейших (Protozoa) и границах протозоологии, «Тр. Ленинградского общества естествоиспытателей», 1957, т. 73, в. 4 {{ref-ru}} * Иванов А. В., Пооисхождение многоклеточных животных, Л., 1968 {{ref-ru}} * ''[[Тахтаджян А. Л.]]'' Четыре царства органического мира, «Природа», 1973, № 2 {{ref-ru}} * Строение ДНК и положение организмов в системе. [Сб. ст.], М., 1972 {{ref-ru}} * Whittaker R. H., New concerts of the kingdoms of organisms, «Science», 1969, v. 163, № 3853 {{ref-en}} * Dodson E. G., The kingdoms of organisms, «Systematic Zoology», 1971, v. 20, № 3 {{ref-en}} * Leedale G. F., How many are the kingdoms of organisms, «Taxon», 1974, v. 23, № 23 {{ref-en}} * Margulis L., The classification and evolution of prokaryotes and eukaryotes, в кн.: Handbook of genetics, v. 1,…, 1974. {{ref-en}} * Cavalier-Smith T, Allsopp MT, Chao EE (November 1994). «Chimeric conundra: are nucleomorphs and chromists monophyletic or polyphyletic?». Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 91 (24): 11368-72. DOI:10.1073/pnas.91.24.11368. PMID 7972066. {{ref-en}} * T. Cavalier-Smith (1981). «Eukaryote kingdoms: seven or nine?». Biosystems 14 (3-4): 461—481. DOI:10.1016/0303-2647(81)90050-2. PMID 7337818. {{ref-en}} == Һылтанмалар == * [http://www.biolib.cz/en/taxon/id15307/ Классификация живых организмов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211205213222/https://www.biolib.cz/en/taxon/id15307/ |date=2021-12-05 }} на ''www.biolib.cz'' {{ref-en}} * [http://www.catalogueoflife.org/ Классификация живых организмов «Каталог жизни»] на ''www.catalogueoflife.org'' {{ref-en}} * [http://www.funet.fi/pub/sci/bio/life/index.html Классификация по видам и подвидам с указанием латинских и английских названий] * [http://bvi.rusf.ru/sista.htm Классификация по русским и латинским названиям] (страничка является любительской и не претендует на какую-либо степень научности) * [http://herba.msu.ru/shipunov/os/os-ru.htm Система живых организмов А. Шипунова] {{Таксономия}} [[Категория:Тере организмдар классификацияһы]] [[Категория:Биологик систематика]] oe97zj7kh3x4c4irzxdru49ooz5psti 0 103385 1303095 1296718 2026-08-21T10:09:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303095 wikitext text/x-wiki {{rq|cleanup}} {{Яҙыусы |Исеме = Анна Ахматова |Рәсеме = Kuzma Petrov-Vodkin. Portrait of Anna Akhmatova. 1922.jpg |Рәсем аңлатмаһы = А. А. Ахматова (1922 й). |Тыуған ваҡыттағы исеме = Анна Андреевна Го́ренко |Тыуыу датаһы = 23.06.1889 |Тыуған урыны = {{МР|Большой Фонтан (Одесса)|Одессала|Одесса}}, <br /> [[Рәсәй империяһы]] |Вафат булыу датаһы = 5.03.1966 |Вафат булған урыны = {{МС|Домодедово|Домодедовола|Домодедово (ҡала)}}, <br /> [[Мәскәү өлкәһе]], [[СССР]] |Эшмәкәрлек төрө = [[шағир]], әҙәбиәт белгесе, тәржемәсе |Әүҙемлек йылдары = [[1911]]—[[1966]] |Йүнәлеше = акмеизм<br />модернизм |Әҫәрҙәренең телдәре = [[рус теле|рус]] |Премиялары = «Этна-Таормина» }} [[Файл:Ахматова_Анна_автограф.JPG|thumb|245x245px|А. Әхмәтованың автографы]] '''Анна Андреевна Ахматова''' (ҡыҙ фамилияһы — '''Горенко''', беренсе ире буйынса {{comment|'''Горенко-Гумилёва'''|1910—1918 йй.}}<ref>http://magazines.russ.ru/novyi_mi/1998/8/march.html ''Марченко А''. С ней уходил я в море… // Новый мир. — 1998. — № 8.</ref>, айырылышҡандан '''һуң Ахматова ''', икенсе ире буйынса {{comment|'''Ахматова-Шилейко'''|1918—1922 йй.}}<ref>http://www.akhmatova.org/bio/razvod_sh.htm Решение суда о расторжении брака. Владимир Шилейко: последняя любовь / Сост. Шилейко А., Шилейко Т. — М.: Вагриус, 2003. — С. 71-72.</ref>, айырылышҡандан һуң '''Ахматова'''<ref>http://ahmatova.niv.ru/ahmatova/dokumenty/kaminskaya-o-zaveschanii-ahmatovoj.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141228183247/http://ahmatova.niv.ru/ahmatova/dokumenty/kaminskaya-o-zaveschanii-ahmatovoj.htm |date=2014-12-28 }} ''Каминская А. Г.'' О завещании А. А. Ахматовой // Звезда. — 2005. — № 5. — С. 190—203</ref>); [[23 июнь]] [[1889 йыл]] — [[5 март]] [[1966 йыл]]) — шағир, тәржемәсе һәм әҙәбиәт белгесе, [[XX быуат]] [[рус әҙәбиәте]]ндә билдәле шәхестәрҙең береһе. [[Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары|Әҙәбиәт буйынса Нобель премия]]һына [[1965]]<ref>[http://www.theguardian.com/books/2016/jan/06/borges-auden-nabokov-neruda-nobel-prize-literature-1965 Nabokov, Neruda and Borges revealed as losers of 1965 Nobel prize]</ref> һәм [[1966]]<ref>{{cite web |url= http://tass.ru/kultura/3921123|title= Анна Ахматова выдвигалась на Нобелевскую премию по литературе в 1966 году|first= Ирина.|last= Дергачева|date= 2017-01-02|work= TASS.Ru|publisher= [[ТАСС]], информационное агентство|accessdate=2017-01-03|archiveurl = https://web.archive.org/web/20170103002456/http://tass.ru/kultura/3921123|archivedate =2017-01-03}}</ref> йылдар номинанты. Уның яҙмышы бик ауыр була. Өс яҡын кешеһе репрессияға эләгә: беренсе ире, ''Николай Гумилёв'', [[1921 йыл]]да атып үлтерелә; өсөнсө ире, ''Николай Пунин'' өс тапҡыр ҡулға алынған һәм [[1953 йыл]]да лагерҙа һәләк була; берҙән-бер улы, Лев Гумилёв, 1930—1940-сы һәм 1940—1950-се йылдарҙа 10 йылдан артыҡ төрмәлә ултырып сыға. «Халыҡ дошмандары» ҡатындарының һәм әсәләренең ҡайғыһы Ахматованың иң күренекле әҫәре булған «Реквием» тигән поэмаһында ҙур сағылыш тапҡан. 1920 йылдарҙа уҡ Ватан шиғриәтенең классигы булып танылыуға ҡарамаҫтан, Ахматованың әҫәрҙәре ҡаты цензура аша үтә. Уның әҫәрҙәре баҫылмай ҡала, үҙе эҙәрлекләнә. ВКП(б) Үҙәк комитетының [[1946 йыл]]ғы ҡарары буйынса шағирәнең бик күп әҫәрҙәре үҙе тере саҡта ғына түгел, хатта ул үлгәс тә Тыуған илендә баҫтырылып сығарылмай. Шулай булһа ла Ахматованың исеме шиғриәт һөйөүселәр араһында шағирә тере саҡта [[СССР]]-ҙа ғына түгел, сит илдәге эмиграцияла ла дан ҡаҙана. == Биографияһы == Анна Горенко [[Одесса]]ның Оло Фонтан районында дворян сығышлы<ref name="krugosvet">[http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/AHMATOVA_ANNA_ANDREEVNA.html Анна Ахматова // Кругосвет.]</ref>, флоттың отставкалағы инженер-механигы, баш ҡалаға күсеп килгәс тә коллежский асессор дәрәжәһенә күскән, Дәүләт контроленең айырым йөкләмәләрен үтәүсе чиновнигы ''А. А. Горенко'' (1848—1915) ғаиләһендә тыуған<ref name="nedoshivin">{{Cite web|author=Вячеслав Недошивин|datepublished=|url=http://www.akhmatova.org/bio/nedoshivin/nedoshivin1.htm|title=Петербург Анны Ахматовой|publisher=www.akhmatova.org|accessdate=2010-08-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/61A3pv4MD|archivedate=2011-08-24}}</ref>. Ул алты бала араһында өсөнсөһө була. Уның әсәһе, ''Инна Эразмовна Стогова'' (1856—1930), ''Анна Бунина''ның алыҫ туғаны: Анна Ахматова үҙенең бер ҡаралама яҙмаларында былай тип яҙып ҡуйған: ''«…Ғаиләлә һәм күҙ менән байҡап сығырлыҡ нәҫелебеҙ эсендә минең ҡартатайым Эразм Иванович Стоговтың инәһе булған рус шағирәһе Анна Бунинанан башҡа, бер кем дә шиғыр яҙмаған…»''. Ҡартатаһының ҡатыны ''Анна Егоровна Мотовилова'' — ''Егор Николаевич Мотовилов''тың ҡыҙы, ә Егор Николаевич — ''Прасковья Федосеевна Ахматова''ның ире<ref name="geni.com">[http://www.geni.com/family-tree/index/6000000012780737030 Генеалогическое древо: Прасковья Федосеевна Мотовилова (Ахматова)]</ref>. Уның Ахматова фамилияһын Анна Горенко, урҙа ханы Әхмәттән<ref name="krugosvet" /> ҡалған «татар оләсәһе» образын тыуҙырып, үҙенә әҙәби псевдоним итеп ала<ref name="geni.com"/>. Был псевдонимды Аннаға ун ете йәшлек ҡыҙының шиғырҙар яҙыуын белеп ҡалған атаһы һайларға тәҡдим иткән<ref name="Хейт">''Аманда Хейт'' [http://www.akhmatova.org/bio/ah4.htm Анна Ахматова. Поэтическое странствие. Дневники, воспоминания, письма.] — 1991</ref>. [[1890 йыл]]да уларҙың ғаиләһе башта Павловск, ә һуңынан Царское Селоға<ref name="Хейт"/> күсенеп килә, унда [[1899 йыл]]да Анна Горенко Мариинский ҡатын-кыҙҙар гимназияһына уҡырға инә. Йәй көндәрен ул [[Севастополь]] янында үткәрә. Бала сағын иҫкә төшөрөп, шағирә [[Лев Толстой]] яҙған әлифба буйынса уҡырға өйрәнеүе тураһында яҙа. Биш йәшендә сағында, үҙенән өлкән балаларҙың уҡытыусы етәкселегендә французса уҡыуҙарын тыңлап, ул французса һөйләшергә өйрәнә<ref name="auto">''Анна Ахматова.''&#x20;[http://www.litera.ru/stixiya/articles/10.html Коротко о себе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030525231655/http://www.litera.ru/stixiya/articles/10.html |date=2003-05-25 }}.&#x20;''Анна Ахматова. Стихотворения и поэмы. — Л.:Советский писатель, 1976. — 560 с. — С. 19—22''.&#x20; www.litera.ru.&#x20;Проверено 13 августа 2010.&#x20;.</ref>. [[Петербург]]та буласаҡ шағирә Пушкин эпохаһының «бер бәләкәй киҫәген эләктереп ҡала», шул уҡ ваҡытта уның иҫендә Петербург трамвайһыҙ, атлы, төрлө иғландар менән биҙәлгән ҡала булып ҡалған. Н. Струве яҙыуы буйынса, «Бөйөк рус дворян мәҙәниәтенең вәкиле, Ахматова, үҙ эсенә бөтә был мәҙәни мираҫты йыйған һәм «музыкаға» әйләндергән»<ref name="krugosvet"/>. [[Файл:Metrika.jpg|right|thumb|275x275px|Метрик китапта Анна Ахматованың тыуыуы тураһында яҙма. Одесса дәүләт архивынан.]] Үҙенең беренсе шиғырҙарын ул [[1911 йыл]]да («Яңы тормош», «Gaudeamus», «Аполлон»<ref>[//ru.wikisource.org/wiki/&#x20;Аполлон/1911/4 Аполлон . — 1911. — № 4]</ref>, «рус фекере») баҫмаларында сығарған. Йәшлек йылдарында ул акмеистар группаһына ингән.(«Вечер», 1912, «Четки», 1914). Шағирәнең ижадына донъяның әхлаҡ нигеҙҙәренә тоғролоҡ, психологик хистәрҙе танып белеү, ХХ быуаттағы бөтә халыҡ трагедияһын аңлау, был трагедияны шәхси ҡайғырыуҙары менән бәйләү, шиғриәт телен классик стилгә яҡын килтереү характерлы була. Автобиографик поэмаһы — «Реквием» (1935—40; беренсе тапҡыр ул [[Мюнхен]]да [[1963 йыл]]да баҫылып сыға, [[СССР|СССР-ҙа]] — 1987 йылда). Был 1930-сы йылдарҙағы репрессия ҡорбандарына бағышланған иң беренсе шиғри әҫәр. «Поэма без героя» (1940—1965), аҙмы-күпме тулы тексы беренсе мәртәбә [[СССР|СССР-ҙа]] [[1976 йыл]]да баҫылып сыға), ул Ахматованың Көмөш быуаттан алып [[Бөйөк Ватан һуғышы]]на тиклемге бөгөнгө заманға ҡарашын сағылдыра. Поэма, хәҙерге заман шиғриәтенең һәм тарихтың уникаль үрнәге булараҡ, ҙур әһәмиәткә эйә. Шиғри әҫәрҙәрҙән тыш Ахматованың ҡәләме менән [[Пушкин Александр Сергеевич|А. С. Пушкин]] һәм [[Лермонтов Михаил Юрьевич|М. Ю. Лермонтов]]тарҙың ижады тураһында иҫ киткес матур мәҡәләләр яҙылған. [[1922 йыл]]дан башлап, Анна Ахматованың китаптары цензура тарафынан ныҡлап тикшерелә. 1925—1939 һәм 1946−1955 йылдарҙа уның «Слава миру!» (1950)<ref>[http://www.akhmatova.org/articles/rubinchik4.htm ''Рубинчик О.'']</ref> тигән шиғырҙар циклынан башҡа бер шиғырын да бөтөнләй баҫтырмайҙар. 1964 йылға тиклем уға сит илгә сығырға рөхсәт итмәйҙәр. Беренсе тулы һәм фәнни комментарийлы үлгәндән һуңғы баҫмаһы: А.Ахматова''. ''Шиғырҙар һәм поэмалар / Под ред. В. М. Жирмунского. — Л., [[1976]]. — (Большая серия Библиотеки поэта). Анна Ахматованың шиғырҙары бик күп телдәргә тәржемә ителгән<ref>Mawar Emas.</ref><ref name="AA">[http://www.akhmatova.org/articles/ivanovsk.htm Анна Ахматова.]</ref>. === Тормош юлы һәм ижады === [[Файл:Ахматова_Н.Гумилев_Л.Гумилев.jpg|right|thumb|250x250px|Анна Ахматова ире Н. С. Гумилев һәм улы Лев менән.]] * [[1900 йыл|1900]]—1905 — Царское Село гимназияһында, унан һуң бер йыл Евпаторияла уҡый<ref>''Ахматова, А.''</ref>. * 1906—1907 — [[Киев]]тағы Фундуклеев гимназияһында уҡый. Уҡытыусылар араһында — популяр буласаҡ фәлсәфәсе Густав Пет<ref>''Беер В. А.'' Листки из далёких воспоминаний // Воспоминания об Анне Ахматовой. — М.: Советский писатель, 1991. — С. 28—32.</ref>, математик Юлий Кистяковский. * 1908—1910 — Киевтағы Юғары ҡатын-кыҙҙар курсында һәм [[Петербург]]та Н. П. Раевтың Юғары ҡатын-ҡыҙҙар тарихи-әҙәбиәт курсында уҡый. Беренсе шиғырын 11 йәшендә яҙа. Атаһы ҡыҙына шиғырҙарын ''Горенко фамилияһы аҫтында яҙҙырырға рөхсәт итмәй'', һәм шағирә әсәһенең оләсәһе, 1837 йылда үлгән Прасковья Федосеевна Ахматованың (ире буйынса фамилияһы — Мотовилова) фамилияһын псевдоним итеп ала. Прасковья Федосеевна атаһы яғынан боронғо Сағаҙаев фамилиялы дворян ғаиләһенән сыҡҡан булған. Был фамилия XVI быуаттан билдәле, уларҙың әсәләре — ХVII быуатта руслашҡан иң боронғо татар Әхмәтовтар ырыуынан. * 1910 — апрель айында Николай Гумилевҡа кейәүгә сыға. * 1910—1912 — ике тапҡыр [[Париж]]да була, [[Италия]]ла сәйәхәттә йөрөй. Сәйәхәттән алған тәьҫораттар һәм Парижда Амедео Модильяни менән танышыу шағирәнең ижадына ҙур йоғонто яһай. * 1911 — «Анна Ахматова» исеме аҫтында беренсе тапҡыр яҙылып сыға (элегерәк, 1907 йылда, «Анна Г.» имзаһы менән Гумилев Парижда уның «На руке его много блестящих колец» тигән шиғырын үҙе сығарған «Сириус» журналында баҫтыра. Оҙаҡламай журнал ябыла. * 1912 ** март айында « Цех поэтов» баҫмаһында, тиражы 300 дана ителеп, уның «Вечер» исемле китабы нәшер ителә. ** октябрь айында улдары Лев Николаевич Гумилев тыуа. * 1914 йылдың яҙында «Гиперборей» нәшриәтендә уның «Четки» тигән китабы ул ваҡыт өсөн бик ҙур 1000 даналыҡ тираж менән баҫылып сыға. 1923 йылға тиклем был китап 8 тапҡыр нәшер ителә. * 1917 — «Гиперборей» нәшриәтендә «Белая стая» тигән китабы 2000 дана булып баҫтырыла. * 1918 ** август айында Гумилевтан айырыла. ** Ассирияны белеүсе ғалим һәм шағир Владимир Шилейкоға иргә сыға. * 1921 ** апрель айында «Петрополис» нәшриәтендә «Подорожник» тигән китабы 1000 дана булып баҫылып сыға. ** йәй — В. Т. Шилейко менән айырылыша. ** 3 августан 4 авгусҡа ҡаршы төндә Николай Гумилев ҡулға алына, ә өс аҙнанан атып үлтерелә. ** октябрь айында бишенсе китабы « Аnno Domini MCMХХI» (лат."В лето господне 1921") «Петрополис» нәшриәтендә донъя күрә. * 1922 — сәнғәт белгесе Николай Пунинға иргә сыға<ref name="Черных">''Черных В. А.'' Летопись жизни и творчества Анны Ахматовой. — М.: Индрик, 2008.</ref>^:166. * 1923 йылдан алып 1934 йылға тиклем бер әҫәр ҙә баҫтырмай. Л. К. Чуковская үҙенең «Анна Ахматова тураһында яҙмалар» китабында «Шағирәнең ул йылдарҙа яҙған күп шиғырҙары бер урындан икенсеһенә күсенгән саҡта һәм эвакуация ваҡытында юғалған», — тип раҫлай. Был турала шағирә үҙе лә 1965 йылғы «Коротко о себе» мәҡәләһендә яҙа. * 1924 — «Фонтан йортонда» йәшәй башлай. * 8 июнь 1926 — В. К. Андреева менән икенсе никахҡа инергә йыйынған Владимир Шилейконан рәсми рәүештә айырыла. Ахматова быға тиклем ирҙәренең фамилияһында йөрөгән булһа, айырылышыу ваҡытында үҙенә рәсми рәүештә Ахматова фамилияһын ҡалдыра<ref name="Черных"/>^:229. * 22 октябрь, 1935 — Николай Пунин һәм Лев Гумилев ҡулға алына һәм бер аҙнанан иреккә сығарыла. * 1938 — Лев Гумилев, ҡулға алынып, 5 йылға хеҙмәт менән төҙәтеү лагерына ебәрелә. ** Николай Пунин менән ташлаша. * 1939 — [[СССР Яҙыусылар союзы|Совет яҙыусылары]] союзына ҡабул ителә. * 1935—1940 — «Реквием» поэмаһын яҙа. * 1940 — «Из шести книг» тигән яңы йыйынтығы сыға. * 1941 — һуғышты [[Ленинград]]та ҡаршылай. Табиптарҙың талабы буйынса тәүҙә [[Мәскәү]]гә, аҙаҡ [[Ҡазан]]дан алыҫ булмаған Чистополгә, һуңынан Ҡазан аша [[Ташкент]]ҡа эвакуациялана. Ташкентта уның шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға. * 1943 — Лев Гумилевтың Норильскиҙәге лагерҙә язаға тарттырыу срогы тамамланғас, уны Заполярьегә һөргөнгә ебәрәләр. 1944 йылдың аҙағында ул үҙе теләп фронтҡа китә һәм Берлингә барып етә. * 1944 — 31 май, Анна Ахматова, беренселәрҙән булып, эвакуациянан Ленинградҡа ҡайта. ** йәй — Владимир Аршин менән мөнәсәбәттәрен өҙә. * 1946 —[//ru.wikisource.org/wiki/Постановление Оргбюро ЦК ВКП(б) от 14.08.1946 № 274 ВКП(б) Үҙәк комитетының Ойоштороу бюроһы «Звезда» һәм «Ленинград» журналдары тураһында 1946<ref name="Wikisource" /> йылдың 14 авгусында ҡабул иткән ҡарарында Анна Ахматова менән Михаил Зощенконың ижады бик ҡаты тәнҡитләнә. Уларҙың икеһе лә Совет яҙыусылары союзынан сығарыла<ref group="~">Исключение из Союза писателей было связано с ограничением не только в творческой жизни, но и в жизни вообще: Ахматова и Зощенко после исключения были лишены продовольственных карточек — Гладков А. К. Встречи с Пастернаком — М. : Арт-Флекс, 2002, 288 с., — с. 182</ref>. [[Файл:Kresty.JPG|right|thumb|250x250px|«Кресты», Неванан ҡарағанда.]] * 1949 — 26 августа Н. Н. Пунин, 6 ноябрҙә Лев Гумилев ҡулға алына. Уларҙы хеҙмәт менән төҙәтеү лагерына 10 йылға ебәрәләр. Улының төрмәлә ултырған йылдарында Анна Ахматова төрлө юлдар менән улын иреккә сығарырға тырыша. Моғайын, шундай уй менән ул 1950 йылда «Слава миру!» тигән шиғырҙар циклын яҙа һәм уларҙа үҙенең Совет власына лояль ҡарашта икәнен күрһәтергә тырыша. Лидия Чуковская «Анна Ахматова тураһындағы яҙма»ларында «Слава миру!»(фактик рәүештә « Слава Сталину») Ахматова тарафынан улын азат итһендәр өсөн иң юғары исемгә һорау мөрәжәғәте булып торҙо, тип яҙа<ref>{{Мәҡәлә|автор=Головникова О., Тархова Н.|заглавие=«И все-таки я буду историком!»: (О новых следственных материалах по делу Льва Гумилева и студентов ЛГУ в 1938 году, найденных в Российском государственном военном архиве)|ссылка=http://magazines.russ.ru/zvezda/2002/8/gumil.html|издание=Звезда|тип=журнал|год=2002|номер=8|страницы=|doi=|issn=}}</ref>. Тик был аптырағандан ғына яҙылған мөрәжәғәт булып ҡала: Лев Николаевич [[1949 йыл]]да яңынан ҡулға алына. * 1951 — 19 ғинуарҙа Александр Фадеев тәҡдиме буйынса Анна Ахматова Совет яҙыусылары союзына яңынан алына. * 1953 — Абезь (Коми АССР) лагерында Николай Пунин үлә. * 1954 — декабрь айында Совет яҙыусылары союзының икенсе съезында ҡатнаша. * 1956 — КПСС-тың XX съезынан һуң, әсәһе уны азат итеү өсөн бер нимә лә эшләмәне, тип уйлаған, реабилитацияланған Лев Гумилев төрмәнән ҡайтарыла. Ә уның әсәһе, улы төрмәлә ваҡытта, [[Сталин]]ға 1950 йылдың 24 апрелендә улын иреккә сығарыуҙарын һорап үтенес хаты яҙа, тик был хат яуапһыҙ ҡала. 1950 йылдың 14 июлендә СССР-ҙың дәүләт именлеге министры В. С. Абакумов Сталинға ебәргән хатында «Шағирә Ахматованы ҡулға алырға кәрәк», — тип яҙған була<ref>Л. Н. Гумилев — А. А. Ахматовой. Письма, не дошедшие до адресата // Знамя. — 2011. — № 6.</ref> Шуға ҡарамаҫтан, ошо ваҡыттан алып әсә менән ул араһындағы мөнәсәбәттәр көсөргәнешлегә әйләнә. * [[Файл:Anna_Ahmatova's_grave.jpg|right|thumb| Анна Ахматованың ҡәбере. ''[[Рәсәй Федерацияһы мәҙәниәт министрлығы|Мәҙәниәт Министрлығы, РФ]]''<span>. </span>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=7810290003 № "810290003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160329183110/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=7810290003 |date=2016-03-29 }}<span> // Сайт «Рәсәй Федерацияһының мәҙәниәт мираҫы объекттары(тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәре».</span><small>Тикшерелгән </small><span></span>]] * 1958 — Шиғырҙар йыйынтығы сыға. * 1964 — Италияның Этна-Таормина премияһы бирелә. * 1965 ** Англияға Оксфорд университетының Почетлы докторы дипломын алырға бара. ** «Бег времени» йыйынтығы баҫылып сыға. * 1966 ** 5 мартта Домодедоволағы (Мәскәү яны) шифаханала табибтар һәм шәфҡәт туташтары, кардиограмма төшөрөргә тип, палатаһына килгән саҡта медиктарҙың күҙ алдында вафат була. ** 7 март — 22:00 Бөтә союз радиоһы буйынса шағирә Анна Ахматованың үлеүе тураһында хәбәр ителә. Ленинград янындағы Комаровск зыяратында ерләнә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Копылов Л., Позднякова Т.|заглавие=Послесловие|ссылка=http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/7716.php|издание=Наше наследие|тип=журнал|год=2006|номер=77|страницы=|doi=|issn=}}</ref>.Властар уның ҡәберенә СССР-ҙағы ғәҙәт буйынса пирамида кеүек һәйкәл ҡуйырға итәләр. Тик Лев Гумилев үҙенең студенттары менән бергә, ҡайҙан таш таба алһалар, шунан килтереп, әсәһенә «Кресты» төрмәһенең аҫтында улына әйбер тапшырыу өсөн торған сағының символы итеп, таш стенанан һәйкәл ҡуя. Башта стенала төрмә тәҙрәһенә оҡшаған уйылған урын була, аҙаҡ ул «амбразураны» шағирәнең портреты эшләнгән барельеф менән көпләйҙәр. Ҡәберенең тәреһе, Анна Ахматова тере ваҡытында васыят итеп әйткәнсә, ағастан була. 1969 йылда һынсы А. М. Игнатьева һәм архитектор В. П. Смирнов проекты буйынса ҡәбергә барельеф менән бергә тәре лә ҡуйыла<ref>{{Китап|автор=Ямщиков С. В.|заглавие=Мой Псков|место=Псков|год=2003|страниц=352}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=Петлянова Н.|заглавие=Подкоп под Ахматову|ссылка=http://novayagazeta.spb.ru/articles/5111/|издание=Новая газета|место=М.|год=2009. — 25 июня}}</ref>. === ВКП(б) Үҙәк комитеты Ойоштороу бюроһының «Звезда» һәм «Ленинград» журналдары тураһындағы ҡарары === ВКП(б) Үҙәк комитеты Ойоштороу бюроһының «Звезда» һәм «Ленинград» журналдары тураһындағы [[1946 йыл]]дың [[14 август|14 авгусы]]нан ҡарары. ВКП(б) Үҙәк комитеты Политбюро ағзаһы Андрей Ждановтың [[1946 йыл]]дың 15—16 авгусындағы докладтарынан (дөйөмләштерелгән стенограмма): КПСС Үҙәк комитеты [[1988 йыл]]дың [[20 октябре]]ндәге Политбюро ултырышында был ҡарарҙы, хаталы һанап, ғәмәлдән сығара.<ref>''Чуковская Л.'' Процесс исключения. — М.: Новое время, 1990. — С. 292.</ref>. == Адрестары == === Одесса === * 1889 — Оло фонтан дачаһы станцияһында ваҡытлыса йәшәгән өйҙә тыуа. Хәҙерге адресы: Фонтанка юлы, 78. === Санкт-Петербург — Петроград — Ленинград === Бөтә ғүмере буйы А. А. Ахматова [[Петербург]] менән бәйле ула. Шиғырҙарын ул Царское Селолағы Мариинский гимназияһында яҙа башлай. Был Леонтьевская урамындағы 17-cе һанлы йорт әлегә тиклем ([[2005 йыл]]) һаҡланған. * 1910—1912 — Царское село, Малая урамы, 64. Был йортта улар ғаиләһе менән Гумилевтың әсәһендә йәшәйҙәр. (Был йорт хәҙерге ваҡытта һаҡланмаған, ул шул уҡ урамдың 57-се йортоноң урынында булған). Ул йорт Николаевский ирҙәр классик гимназияһының ҡаршыһында торған<ref name="путеводитель">''Бунатян Г. Г., Чарная М. Г.'' Литературные места Петербурга. Путеводитель. — СПб., 2005, — С. 319—350.</ref>; * 1912—1914 — Тучков тыҡырығы, 17-се һанлы йорт, 29-сы фатир. Ахматованың шиғырҙарынан был йорттоң адресын танып була: Гумилёв һәм Ахматова үҙҙәренең был ыҡсым ғына, йәшәү өсөн бик тә уңайлы фатирын «Тучка» тип атаған. Улар был өйҙөң 29-cы фатирында йәшәгән. Бер бүлмәле фатирҙың тәҙрәһе Малая Нева тыҡырығына ҡарап торған. Был Гумилевтың, ата-әсәһе йортонан сыҡҡас, иң тәүге үҙаллы йәшәгән фатиры. Бында йәшәй башлаған саҡта Анна Андреевнаның «Вечер» тигән тәүге шиғырҙар китабы баҫылып сыға. Ул, үҙенең шағирлығын донъяға белдергәс, Альтмандың Тучков яр буйы урамындағы оҫтаханаһына сеанстар алырға йөрөй. Анна Андреевна был фатирҙан башта китеп тора. 1913 йылдың көҙөндә, улын Гумилёвтың әсәһе ҡарамағында ҡалдырып, шиғырҙар ижад итергә тип, бында әйләнеп ҡайта. Ошо «Тучкалағы» йорттан ул Николай Степановичты Беренсе донъя һуғышына оҙатып ҡала. Ә ире Николай Степанович, һуғыштан ял итергә ҡайтҡанда, «Тучка»ла түгел, ә Шилейконың Бишенсе линиялағы фатирында туҡтай<ref>''Бузинов В.'' Десять прогулок по Васильевскому. Изд. 3-е, дополн. — СПб., 2006. — С. 146—149.</ref>,<ref name="путеводитель"/>. * 1914—1917 — Тучков яр буйы урамы, 20, кв. 29; * 1915 — Большая Пушкарская урамы, 3. 1915 йыл, апрель — май айҙарында был йортта ваҡытлыса бүлмә алып тороп йәшәй. Был йортто ул «Пагода» тип атай. * 1917—1918 — Вячеслав һәм Валерия Срезневскийҙәрҙең фатиры — Боткинская урамы, 9; * 1918 — Шилейко фатиры — Фонтанка яр буйы урамындағы 34-cе һанлы йорттоң төньяҡ флигеле (ул Шереметьев һарайы йәки «Фонтан йорто» тип тә атала)<ref name="путеводитель"/><ref>{{Китап|автор=Попова Н. И., Рубинчик О. Е.|заглавие=Анна Ахматова и Фонтанный Дом|ссылка=http://www.akhmatova.org/bio/fd_1.htm|место=СПб.|издательство=Невский диалект|год=2009|isbn=979-5-7940-047-4}}</ref>; * 1919—1920 — Халтурин урамы, 5; ике бүлмәле фатир Миллионный урамы һәм Суворов майҙаның ике ҡатлы хеҙмәт корпусында урынлашҡан булған<ref name="путеводитель"/>; * 1921 йылдың яҙы — Н. Нарышкин особнягы — Сергиевская урамы, 7, 12 кв; ә һуңынан Фонтанканың яр буйы урамында дуҫтары О . А. Глебово-Судейкинаның 18-cе фатиры<ref name="путеводитель"/>; * 1921 йыл — санаторий — Детское Село, Колпин урамы, 1; * 1922—1923 йылдарҙа — табыш йорто — Ҡазан урамы, 4; * 1923 йылдың аҙағы — 1924 йылдың башы — Ҡазан урамы, 3; * 1924—1925 йылдарҙың йәйе һәм көҙө — Фонтанка яр буйы урамы, 2; йорт Йәйге баҡсаның ҡаршыһында, Фонтанка йылғаһының Нева йылғаһынан ағып сыҡҡан башында тора<ref name="путеводитель"/>; * 1924 йылдың көҙө — 1952 йылдың феврале — Д. Н. Шереметьев һарайының көньяҡ флигеле (Н. Н. Пуниндың фатиры) — Фонтанка йылғаһы яр буйы , 34, кв. 44 («Фонтан Йорто»). Ахматованың ҡунаҡтары улар фатирына үтеү өсөн Арктика һәм Антарктика институтында пропуск алырға мәжбүр булғандар, ә Ахматова үҙе «Севморпути» мисәт ҡуйған даими пропуск менән файҙаланған. Уның пропускаһына «вазифаһы» тигән урынға «йәшәүсе» тип яҙылған була. * 1944 йылдың йәйе — Кутузов яр буйы урамы, дүртенсе ҡат, 12-се йорт, Рыбаковтар фатиры. Бында ул үҙҙәренең фатиры ремонтта булған саҡта йәшәй<ref name="путеводитель"/>; * 1952 йылдың феврале −1961 — табыш йорто — Ҡыҙыл конница урамы, 4, кв. 3; * Һуңғы йылдарҙа Ленин урамы, 34-се йортта, күп кенә яҙыусыларға, шағирҙәргә , әҙәбиәт белгестәренә, тәнҡитселәренә бирелгән йортта йәшәй<ref name="путеводитель"/>. === Мәскәү === Мәскәүгә килгәс, 1938—1966 йылдарҙа Анна Ахматова, яҙыусы Виктор Ардовтарҙа туҡтала, Ардовтың фатиры — Оло Ордынка, д. 17, 1 стр. Бында ул оҙаҡ йәшәй һәм эшләй, 1941 йылдың июнь айында ул Марина Цветаева менән беренсе һәм һуңғы тапҡыр осраша. === Ташкент === * [[1941 йыл]], ноябрь — Карл Маркс ур., 7. * [[1942 йыл|1942]]—[[1944 йыл]], март — В. И. Жуковский урамы (2000 йылдарҙа Саҙиҡ Азимова урамына әйләндерелгән)<ref>{{Мәҡәлә|автор=Соболев С.|заглавие=Узбекистан: ликвидация прошлого|ссылка=http://www.stoletie.ru/geopolitika/uzbekistan_likvidacija_proshlogo_2011-01-27.htm|издание=Столетие|тип=информационно-аналитическое издание фонда исторической перспективы|год=2011. — 27 янв}}</ref>, 54. 1966 йылда йорт ташкенттағы ер тетрәү ваҡытында юҡҡа сыҡҡан<ref name="Данилов">{{Мәҡәлә|автор=Данилов С.|заглавие=«Мангалочий дворик» Ахматовой|ссылка=http://www.ng.ru/culture/2000-06-23/7_ahmatova.html|издание=Независимая газета|место=М.|год=2000. — 23 июня}}</ref>. === Комарово === [[1955 йыл]]да, Ахматованың шиғырҙары матбуғатта яңынан баҫтырып сығарыла башлай. Литфонд уға Комарово ҡасабаһындағы Осипенко урамында 3-сө һанлы бәләкәй генә өй бирә. Был йортто шағирә үҙе «Будка» тип атап йөрөтә. Был дача ижади интеллигенцияны үҙенә тартып тороусы үҙәккә әйләнә. Бында Дмитрий Лихачев, Лидия Чуковская, Фаина Раневская, Натан Альтман, Александр Прокофьев, Марк Эрмлер һәм башҡалар булып киткән. Шулай уҡ йәш шағирҙәр Анатолий Найман, Евгений Рейн, Дмитрий Бобоев, Иосиф Бродскийҙар ҙа булған<ref>Сестрорецкие берега. — № 5 (184). — 28.02.—6.03.2009. — С. 1.</ref>. «Будка» йәшәр өсөн уңайлаштырылған ваҡытта Анна Андреевна үҙенең дуҫтары Гитовичтәрҙең йортонда, 2-се Дачная урамы, 36 адресы буйынса ваҡытлыса йәшәп тора. 2004 йылда дача яңынан тергеҙелә<ref>Сестрорецкие берега : газета. — 2008. — 2—8 февр. — № 3 (133). — С. 2.</ref>. 2008 йылда йортто талағандар (элек бер ваҡытта ла талау факты теркәлмәгән булған)<ref>[http://www.gazeta.spb.ru/21658-0/ Дачу Ахматовой, ограбленную в Комарово, некому охранять (видео) // Gazeta.spb.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080206001832/http://www.gazeta.spb.ru/21658-0/ |date=2008-02-06 }}</ref>. 2013 йыл, 22 июндә, тыуған көнөнә бағышлап, Осипенко урамында, «Будкала» Анна Андреевна йәшәгән ерҙә, шағирәнең 8-се традицион әҙәби-музыкаль хәтер кисәһе үткәрелә. Ойоштороусылары — прозаик һәм шағир Анатолий Найман менән Комарово ҡасабаһының муниципаль берәмеге хәкимиәте. <!-- <center style="min-height: 1073px;"><gallery /></center> --> == Портреттары == Беренсе (1911 йылда Модильяни яһаған рәсемдәрен иҫәпкә алмағанда) график портретын С. А. Сорин төшөргән (Петербург, 1913, бүтән аныҡлауҙар буйынса: 1914)<ref>{{Мәҡәлә|автор=Шустер Д.|заглавие=Странная судьба портрета Ахматовой|ссылка=|издание=Нева|тип=журнал|год=2000|том=|номер=8|страницы=|doi=|issn=}}; {{Мәҡәлә|автор=Толмачев М. В.|заглавие=Ахматова в изобразительном искусстве|ссылка=http://www.akhmatova.org/articles/tolmachev.htm|издание=Бутылка в море: Страницы литературы и искусства|тип=|место=М.|издательство=Д. Аронов|год=2002|страницы=5—20|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=}}; [http://anna.ahmatova.com/portret.htm Портреты Анны Ахматовой (хронологическое расположение)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140527181005/http://anna.ahmatova.com/portret.htm |date=2014-05-27 }}; {{Мәҡәлә|автор=Василевская О.|заглавие=«…Под звон тюремных ключей»: ''«Реквием» Анны Ахматовой: из истории создания и издания''|ссылка=http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/10214.php|издание=Наше наследие|тип=журнал|место=М.|год=2012|номер=102|issn=0234-1395|ref=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. Анна Ахматованың К. С. Петров-Водкин тарафынан 1922 йылда төшөрөлгән төҫлө портреты булыуы билдәле. Н. И. Альтман 1914 йылда [http://anna.ahmatova.com/images/portreti/002.jpg Анна Андреевна Ахматованың портретын төшөргән.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133231/http://anna.ahmatova.com/images/portreti/002.jpg |date=2016-03-04 }} Рәссам О. Л. Делла-Вос-Шкаровская Альтмандың эше тураһында: «Портрет, минеңсә, артыҡ ҡурҡыныс. Ахматова унда әллә ниндәй бер йәшел төҫтә, ябыҡ, йөҙөндә һәм артында ниндәйҙер кубтар. Шуға ҡарамаҫтан, ул шул тиклем үҙенә оҡшаған. Ҡарарға имәнес булһа ла, шул тиклем үҙе итеп төшөрөлгән»,-тип яҙған. Рәссамдың ҡыҙы, Е. Д. Кардовская иҫәпләүенсә, әсәһенең Ахматованы төшөргән портреты уға художество яғынан ныҡ оҡшаһа ла, Альтмандың портретында Ахматова шул йылдарҙа дуҫтары, шағирҙәр, уны һөйөүселәре күреп белгәнсә асыҡ итеп төшөрөлгән. Ахматованың һүрәтен бик күп рәссамдар яһаған<ref>В ста зеркалах. Анна Ахматова в портретах современников / Предисл. Н. И. Поповой. Вступит. ст. О. Е. Рубинчик. Тексты о создании портретов — Т. С. Поздняковой, текст об автопортретах А. А. Ахматовой — О. Е. Рубинчик, о портретах работы И. А. Бродского — Э. Б. Коробовой. Биографии художников — Г. П. Балог, Е. Л. Курниковой. — М., 2004.</ref>, шул иҫәптән, Амедео Модильяни (1911; был Ахматованың иң яратҡан портеты, ул һәр ваҡыт шағирәнең бүлмәһендә торған)<ref>Любимова А. В. Записи о встречах // Об Анне Ахматовой: Стихи, эссе, воспоминания, письма. — Л.: Лениздат, 1990. — С. 254.</ref>, Н. Я. Данько (һынлы портреттары, 1924, 1926), Т. Н. Глебова (1934), В. Милановский (1921), Ю. Анненков (1921), Л. А. Бруни (1922), "Н. Тырса (1928), Г. Верейский (1929), "Н. Коган (1930), Б. В. Анреп (1952), Г. Неменова (1960—1963), А. Тышлер (1943). Әхмәтова әле тере ваҡытта, 1936 йылда, Воронежда С. Б. Рудаков яһаған силүэттары халыҡҡа аҙыраҡ билдәле.<center></gallery></center> == Хәтер == * Анна Ахматованың хөрмәтенә уның исеме менән аталған урамдар Пушкинола, Калининградта, Одессала, Киевтә, Ташкентта, Мәскәүҙә, Тюмендә бар. Евпаторияла (Ҡырым республикаһы) Ахматова тыҡырығы бар. * Таорминда (Сицилия, Италия) Ахматоваға һәйкәл ҡуйылған. * Һәр йыл һайын шағирәнең тыуған көнө 25 июндә Комарово ҡасабаһында Ахматова кисә-осрашыуҙары үткәреү йолаға индерелгән. Был кисәләр Комароволағы Ахматова йәшәп киткән «Будка» янында билдәле датаға яҡын ял көндәрендә үткәрелә<ref>''Снеговая, И.'' Ахматовский вечер. // Вести Курортного района : газета. — август 2008. — № 33. — С. 5</ref> * 2009 йылдың 11 июнендә Малайя университетында ([[Куала-Лумпур|Куала-Лумпур ҡалаһында]]) Анна Ахматованың тыуыуына 120 йыл тулыуға бағышлап кисә үткәрелә. * [[25 ноябрь]] [[2011 йыл]]. Мәскәү халыҡ-ара музыка йортонда Анна Ахматоваға бағышланған «Память о солнце» музыкаль спектакленең премьераһы үткәрелә. Спектаклде йырсы Нина Шацкая һәм актриса Ольга Кабо ижад иткән . * 2007 йылдың 17 июлендә Коломнаның иҫке особняғының стенаһына мемориаль таҡта ҡуйыла.<ref>{{Cite web|url=http://uz.colomna.ru/rubric/theme/515.html|title=Открытие памятной доски в Коломне|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Ei0r4MXA|archivedate=2013-02-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140426234148/http://uz.colomna.ru/rubric/theme/515.html |date=2014-04-26 }}</ref> Был шағирәнең 1936 йылдың 16 июлендә, Шервинскийҙарҙың Ока йылғаһы янындағы Черкизов ауылынан алыҫ булмаған дачаһында ял иткән саҡта Коломна ҡалаһына килеп йөрөүе менән бәйле. А. Ахматова Шервинскийҙарға үҙенең «Под Коломной» тигән шиғырын бағышлаған булған. * Мәскәү йылғаһы буйлап «Анна Ахматова» теплоходы йөрөй. * Ҡырым астрофизик обсерваторияһында эшләүсе астрономдар Л. Г. Карачкина һәм Л. В. Журавлева 1982 йылдың 14 октябрендә үҙҙәре асҡан бәләкәй планетаны шағирәнең фамилияһы менән атай(3067) Akhmatova<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=3067 База данных MPC по малым телам Солнечной системы (3067)] (англ.</ref>. === Һәйкәлдәр, музейҙар === <gallery widths="180" heights="220"> File:Akhmatova memoir in Odessa.JPG|Мраморный барельеф 11 ½ станцияһы Оло Одесса Фонтаны |Музей Анна Ахматова. Көмөш Быуат. File:Museum Ahmatova.jpg|Таҡта иҫтәлегенә булғандан Коломна А. А. был эшләгәндәр ҙә | </gallery> ==== Одесса ==== Одессалағы шағирәнең тыуған өйөнә табан барған аллея башында [[ХХ быуат]]тың 80-се йылдарында Ахматованың иҫтәлегенә барельеф һәм суйындан ҡойолған эскәмйә урынлаштырыла(1990-сы йылдарҙа, вандалдар суйын эскәмйәне урлағас, ул мәрмәрҙән эшләнгән эскәмйә менән алмаштырыла. «Көмөш быуат» һәйкәле — шағирҙәр Марина Цветаева һәм Анна Ахматованың һынлы портреты. Был һәйкәл 2013 йылдың апрелендә асыла<ref>[http://fakty.ua/160499-v-odesse-otkryt-pamyatnik-marine-cvetaevoj-i-anne-ahmatovoj В Одессе открыт памятник Марине Цветаевой и Анне Ахматовой.]</ref>. ==== Петербург ==== Петербургта Ахматоваға һәйкәл [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|дәүләт университетының]] филология факультетының ишек алдында һәм Восстание урамындағы баҡсала мәктәп алдында ҡуйылған. 2006 йылдың 5 мартында, шағирҙың үлгәненә 40 йыл тулыуға бағышлап, Фонтан йорто янындағы баҡсала Ахматоваға өсөнсө һәйкәл асыла. Уны Петербург һынсыһы Вячеслав Бухаев (Николай Нагорный музейына бүләк итеп биргән) эшләгән һәм, Ахматованың 1946 йылың көҙөндә эҙәрлекләнеүенә бағышлап, унда «Скамейка стукачей» ҡуйған. Был эскәмйәлә цитата яҙылған табличка бар. Унда былай тип яҙылған:<blockquote class="">Миңә берәү килде лә, бер ай буйына өйҙән сыҡмаҫҡа, ләкин тәҙрә янына килеп баҡсалағыларға күренеп торорға ҡушты. Минең тәҙрәм аҫтында, баҡсала, эскәмйә ҡуйҙылар. Унда тәүлек әйләнәһенә агенттар мине һағалап торҙо<ref>{{Китап|заглавие=Записные книжки Анны Ахматовой (1958–1966)|ответственный=РГАЛИ; [сост. и подгот. текста К. Н. Суворовой; вступ. ст. Э. Г. Герштейн; науч. конс., ввод. заметки, указ. В. А. Черных]|место=М.; Torino|издательство=Giulio Einaudi ed.|год=1996|страницы=265}}</ref>.</blockquote>Фонтан йортонда, хәҙер унда Ахматованың әҙәби-мемориаль музейы урынлашҡан, ул бында 30 йыл йәшәгән, өй янындағы баҡсаны «магик баҡса» тип атаған. Уның һүҙҙәре буйынса, ''«бында Петербург тарихының күләгәләре килә»''.<gallery>File:Muzej Akhmatovoj Fontannyj Dom.jpg|Фонтан йортонда Анна Ахматованың музейы File:Muzej Akhmatovoj v Fontannogom Dome.jpg|Фонтан йортонда Анна Ахматованың музейы File:Sad Fontannogo Doma 01.jpg|Фонтан йортоноң баҡсаһы File:Sad Fontannogo Doma 02.jpg|Фонтан йортоноң баҡсаһы File:Dver Punina Fontannyj Dom.jpg|Пунин һәм Ахматованың фатиры </gallery>[[2006 йыл]]дың декабрендә Санкт-Петербургта , Нева ҡаршыһындағы «Кресты» тикшереү изоляторы янында, шағирәнең васыяты буйынса Анна Ахматоваға һәйкәл асыла. [[1997 йыл]]да унда Ахматов скверы асыу планлаштырылған булһа ла, был эш ғәмәлғә ашырылмай ҡала. 2013 йылда Пушкино ҡалаһында Леонтьевская урамындағы 17Б йорто янында, Ахматова исемендәге Царское Село гимназияһының ишеге янында , Анна Ахматоваға һәйкәл асыла. Һәйкәлдең авторы-Петербург һынсыһы- Владимир Горевой<ref>{{Cite web|url=http://pushkin.ru/news/pushkin-news/novie-pamytniki-vpushkine-2177.html|title=В Пушкине появилось два новых памятника}}</ref>. ==== Мәскәү ==== Анна Ахматова Мәскәүгә килгән һайын туҡтаған Виктор Ардовтарҙың фатиры булған йорттоң (улица Большая Ордынка, д. 17, 1 стр., фатир Виктор Ардовҡа), стенаһында мемориаль таҡта бар, йорттоң ишек алдына шағирәнең Амадео Модильяни төшөргән һүрәте буйынса эшләнгән һәйкәле тора. 2011 йылда мәскәүлеләрҙең инициатив төркөмө (башында Алексей Баталов һәм Михаил Ардовтар торған) был йортта Анна Ахматованың фатир-музейын асырға тигән тәҡдим менән сығыш яһаны<ref>{{Cite web|author=Светлана Шилова|datepublished=|url=http://www.rg.ru/2011/06/06/ahmatova-site-anons.html|title=Дом-музей Анны Ахматовой могут открыть на Большой Ордынке в Москве|publisher=|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. ==== Бежецк ==== Бежецк ҡалаһында(бында Анна Андреевна Ахматованың улы Лев Николаевич Гумилев балалыҡ йылдарын үткәргән) А. А. Ахматоваға, Н. С. Гумилевҡа һәм Л. Н. Гумилевка арналған һынлы композиция ҡуйылған. ==== Ташкент ==== [[1999 йыл]]да [[Ташкент]]та Үзбәкстандағы Рус мәҙәни үҙәге ҡатнашлығында «Мангалочий дворик» исемле клуб-музей асылған. Был исемде Ахматованың 1942 йылдың ҡышында Ташкентҡа эвакуацияға килгәс яҙған иң тәүге шиғыры юлдарынан алғандар. Клуб-музей тракторҙар төҙөүселәр Һарайында урынлашҡан<ref name="Данилов"/><ref name="РИА">{{Cite web|url=http://ria.ru/culture/20150119/1043163358.html|title=Музей творчества Ахматовой в Ташкенте отметил пятнадцатилетие|date=2015-01-19|publisher=РИА Новости|accessdate=2015-08-01}}</ref><ref name="НКЦРУ">{{Cite web|url=http://www.icc.uz/rus/news/mangalochiy_dvorik_anni_axmatovoy_v_tashkente.mgr|title=«Мангалочий дворик» Анны Ахматовой в Ташкенте|date=2011-06-08|publisher=Интернациональный культурный центр Республики Узбекистан|accessdate=2015-08-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151024070402/http://www.icc.uz/rus/news/mangalochiy_dvorik_anni_axmatovoy_v_tashkente.mgr |date=2015-10-24 }}</ref>. === Кинематограф === [[1966 йыл]]дың [[10 март]]ында, Анна Ахматова ерләнгәндән һуң, Ленинградта хәкимиәт тарафынан санкцияланмаған гражданлыҡ панихидаһын һәм сиркәүҙә йыназа уҡылғанын киноға төшөргәндәр. Был төшөрөү эштәренең ойоштороусыһы — режиссёр С. Д. Аранович, уға оператор А. Д. Шафран, оператор ассистенты В. А. Петров һәм башҡалар ярҙам иткән<ref name="сжс">[http://www.vozvr.ru/tabid/269/language/ru-RU/Default.aspx ''Петров В. А.'' Страх, или Жизнь в Стране Советов. — Спб.: Юридический центр Пресс. — 2008.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141619/http://www.vozvr.ru/tabid/269/language/ru-RU/Default.aspx |date=2012-01-11 }}</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=_JUR2UnYVhE Похороны Анны Ахматовой]</ref>. 1989 йылда төшөрөлгән был материалдар С. Д. Арановичтың «Личное дело Анны Ахматовой» тигән документаль фильмында ҡулланыла<ref name="сжс"/><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=ARSXPJJqXwg Личное дело Анны Ахматовой]</ref> [[2007 йыл]]да Ахматованың яҙылып бөтөлмәй ҡалған «Луна в зените» тигән пьесаһы мотивтары буйынса «Пролог, или Сон во сне» тигән биографик сериал төшөрөлә. Баш ролдә — Светлана Крючкова. Ахматова ролен Светлана Свирко башҡара. [[2012 йыл]]да экрандарға «Анна Герман. Тайна белого ангела» сериалы сыға. Йырсының ғаиләһе менән Ташкентта йәшәгән тормошон һүрәтләгән серияһында шағирәнең әсәһе менән осрашыу эпизоды ла бар. Анна ролендә — Юлия Рутберг. === Башҡалар === Анна Ахматова исеме ике палубалы пассажирҙәр теплоходына бирелгән. Ул теплоход 305 «Дунай» проекты буйынса [[Венгрия]]ла [[1959 йыл]]да төҙөлгән. (Элекке исеме — «Владимир Мономах»)<ref>[http://www.ria.ru/spravka/20120129/551717853.html Теплоход «Анна Ахматова».]</ref>. == Библиография == === Тере сағындағы баҫмалары === * Анна Ахматова. [http://www.stihi-rus.ru/ahmatova_vecher.htm «Вечер»] 1912. [[Файл:Cvet_vecher_front.jpg|right|thumb|Әхмәтованың «Вечер» исемле беренсе шиғырҙар йыйынтығының беренсе бите. Цех поэтов, 1912]] * Анна Ахматова. [http://imwerden.de/cat/modules.php?name=books&pa=showbook&pid=432 «Четки»] 1914—1923 — 9 баҫма. * Анна Ахматова. [http://www.stihi-rus.ru/ahmatova_belaj_staj.htm «Белая стая»] 1917, 1918, 1922 г. * Анна Ахматова. [http://www.stihi-rus.ru/ahmatova_podorojnik.htm «Подорожник»] 1921. * Анна Ахматова. [http://www.stihi-rus.ru/ahmatova_anno_domini.htm «Anno Domini MCMXXI»] изд. «Петрополис», П., 1922; Берлин, 1923. г. * Анна Ахматова. Алты китаптан. Л. 1940. * Анна Ахматова. Һайлап алынған әҫәрҙәр. Шиғырҙар. Ташкент. 1943. * Анна Ахматова. Шиғырҙар. М. ГИЛ, 1958. * Анна Ахматова. Шиғырҙар. 1909—1960. М., 1961. * Анна Ахматова. Requiem. Тель-Авив. 1963. * Анна Ахматова. Requiem. Мюнхен. 1963. * Анна Ахматова. Йүгереү ваҡыты. М.-Л., 1965. === Үлгәндән һуң сыҡҡан мөһим баҫмалары === [[Файл:1989_CPA_PC_189.jpg|right|thumb|300x300px| СССР-ҙың почта карточкаһы оригиналь маркменән, рәссамы Ю. Армен, [[1989 йыл]]]] * Ахматова А. Избранное / Сост. и вступ. ст. Н. Банникова. — М.: Художественная литература, 1974. Ахматова А. Стихи и проза. / Сост. Б. Г. Друян; вступ. статья Д. Т. Хренкова; подгот. текстов Э. Г. Герштейн и Б. Г. Друяна. — Л.: Лениздат, 1977. — 616 с. Ахматова А. Стихотворения и поэмы. / Сост., подготовка текста и примечания В. М. Жирмунского. — Л.: Сов писатель, 1976. — 558 с. Тираж 40 000 экз. (Библиотека поэта. Большая серия. Второе издание) Ахматова А. Стихотворения / Сост. и вступ. ст. Н. Банникова. — М.: Сов. Россия, 1977. — 528 с. (Поэтическая Россия) Ахматова А. Стихотворения и поэмы / Сост., вступ. ст., примеч. А. С. Крюкова. — Воронеж: Центр.-Чернозём. кн. изд-во, 1990. — 543 с. Ахматова А. Сочинения: В 2 тт. / Сост. и подготовка текста М. М. Кралина. — М.: Правда, 1990. — 448 + 432 с. Ахматова А. Собрание сочинений: В 6 тт. / Сост. и подготовка текста Н. В. Королёвой. — М.: Эллис Лак, 1998—2002. Ахматова А. Записные книжки. 1958—1966. — М. — Torino: Einaudi, 1996. == Музыкаль әҫәрҙәр == [[Файл:AnnaAchmatovaLeiden.JPG|thumb| Лейдендағы ([[Нидерланд]]ы) бер йорт стенаһындағы шиғыры.]] * Опера «Ахматова», премьера в Париже в Опера Бастилии (Opéra Bastille) 28 марта 2011. Музыка Брюно Мантовани, либретто Кристофа Гристи (Christophe Ghristi «Чётки»: вокальный цикл А. Лурье, 1914 «Пять стихотворений А. Ахматовой», вокальный цикл С. С. Прокофьева, соч. 27, 1916 (№ 1 «Солнце комнату наполнило»; № 2 «Настоящую нежность…»; № 3 «Память о солнце…»; № 4 «Здравствуй!»; № 5 «Сероглазый король») «Венеция» — песня из альбома Маскарад группы Caprice, посвящённый поэтам Серебряного века. 2010 «Анна»: балет-моно-опера в двух действиях (музыка и либретто — Елена Поплянова. 2012) «Белый камень» — вокальный цикл М. М. Чистовой. 2003 «Колдунья» («Нет, царевич, я не та…») (музыка — Злата Раздолина), исполнитель — Нина Шацкая (Видео Колдунья — Нина Шацкая) «Смятение» (музыка — Давид Тухманов, исполнитель — Людмила Барыкина, альбом «По волне моей памяти», 1976) «Я улыбаться перестала» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) «Бьётся сердце моё», стихотворение «Вижу, вижу лунный лук» (музыка — Владимир Евзеров, исполнитель — Азиза) «Вместо мудрости — опытность, пресное» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) «Виновник», стихотворение «А в августе зацвёл жасмин» (музыка — Владимир Евзеров, исполнитель — Валерий Леонтьев) «Путник милый», стихотворение «Путник милый, ты далече» (исполнитель — «Сурганова и Оркестр») «Ах, дверь не запирала я» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) «Одиночество» (музыка —?, исполнитель — трио «Меридиан») «Сероглазый король» (музыка и исполнитель — Александр Вертинский) «Лучше б мне частушки задорно выкликать» (музыка и исполнитель — Александр Вертинский) «Смятение» (музыка — Давид Тухманов, исполнитель — Ирина Аллегрова) «Как велит простая учтивость» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) «Я сошла с ума, о мальчик странный» (музыка — Владимир Давыденко, исполнитель — Карина Габриэль, песня из телесериала «Капитанские Балалары») «Сероглазый король» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) «В ту ночь» (музыка — В. Евзеров, исполнитель — Валерий Леонтьев) «Смятение» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) «Пастушок», стихотворение «Над водой» (музыка — Н. Андрианов, исполнитель — российская фолк-металл группа «Калевала») «Я окошка не завесила» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) «Над водой», «Сад» (музыка и исполнитель — Андрей Виноградов) «Ты письмо моё, милый, не комкай» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) «О, жизнь без завтрашнего дня» (музыка — Алексей Рыбников, исполнитель — Диана Полентова) «Любовь покоряет обманно» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) «Не вернуть» (музыка — Давид Тухманов, исполнитель — Людмила Гурченко) «Реквием»(музыка Злата Раздолина, исполнитель Нина Шацкая) Видео Фрагмент «Реквиема» — Нина Шацкая «Реквием» (музыка — Владимир Дашкевич, исполнитель — Елена Камбурова) «Сероглазый король» (музыка и исполнитель — Лола Татлян) Видео «Мадригал» (Сероглазый король) «Дудочка», стихотворение «Над водой» (музыка — В. Малежик, исполнитель — российская этно-поп певица Варвара)пера «Ахматова», премьера в [[Париж]]е в Опера Бастилии (Opéra Bastille) 28 марта 2011. Музыка Брюно Мантовани, либретто Кристофа Гристи (Christophe Ghristi<ref>{{Мәҡәлә|автор=Буцко А.|заглавие=«Ахматова» в Париже|ссылка=http://os.colta.ru/music_classic/events/details/21840/|издание=Open Space.ru|год=2011. — 15 апр}}</ref> * «Чётки»: вокальный цикл А. Лурье, 1914<ref>{{Китап|автор=Ахматова, А., Лурье, А.|заглавие=Чётки: Десять песен из Анны Ахматовой: (Первая тетрадь): [Ноты]|ответственный=[обложка П. В. Митурича]|ссылка=|место=Пг.; М.|издательство=Гос. муз. изд-во|год=1919|том=|страниц=19|isbn=|ref=}}</ref> * «Пять стихотворений А. Ахматовой», вокальный цикл С. С. Прокофьева, соч. 27, 1916 (№ 1 «Солнце комнату наполнило»; № 2 «Настоящую нежность…»; № 3 «Память о солнце…»; № 4 «Здравствуй!»; № 5 «Сероглазый король») * «Венеция» — песня из альбома Маскарад группы Caprice, посвящённый поэтам Серебряного века. 2010 * «Анна»: балет-моно-опера в двух действиях (музыка и либретто — Елена Поплянова. 2012) * «Белый камень» — вокальный цикл М. М. Чистовой. 2003 * «Колдунья» («Нет, царевич, я не та…») (музыка — Злата Раздолина), исполнитель — Нина Шацкая ([http://www.youtube.com/watch?v=kJ5ni_3d06A Видео Колдунья — Нина Шацкая]) * «Смятение» (музыка — Давид Тухманов, исполнитель — Людмила Барыкина, альбом «По волне моей памяти», 1976) * «Я улыбаться перестала» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) * «Бьётся сердце моё», стихотворение «Вижу, вижу лунный лук» (музыка — Владимир Евзеров, исполнитель — Азиза) * «Вместо мудрости — опытность, пресное» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) * «Виновник», стихотворение «А в августе зацвёл жасмин» (музыка — Владимир Евзеров, исполнитель — [[Леонтьев Валерий Яковлевич|Валерий Леонтьев]]) * «Путник милый», стихотворение «Путник милый, ты далече» (исполнитель — «Сурганова и Оркестр») * «Ах, дверь не запирала я» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) * «Одиночество» (музыка —?, исполнитель — трио «Меридиан») * «Сероглазый король» (музыка и исполнитель — Александр Вертинский) * «Лучше б мне частушки задорно выкликать» (музыка и исполнитель — Александр Вертинский) * «Смятение» (музыка — Давид Тухманов, исполнитель — Ирина Аллегрова) * «Как велит простая учтивость» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) * «Я сошла с ума, о мальчик странный» (музыка — Владимир Давыденко, исполнитель — Карина Габриэль, песня из телесериала «Капитанские Балалары») * «Сероглазый король» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) * «В ту ночь» (музыка — В. Евзеров, исполнитель — Валерий Леонтьев) * «Смятение» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) * «Пастушок», стихотворение «Над водой» (музыка — Н. Андрианов, исполнитель — российская фолк-металл группа «Калевала») * «Я окошка не завесила» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) * «Над водой», «Сад» (музыка и исполнитель — Андрей Виноградов) * «Ты письмо моё, милый, не комкай» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) * «О, жизнь без завтрашнего дня» (музыка — Алексей Рыбников, исполнитель — Диана Полентова) * «Любовь покоряет обманно» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) * «Не вернуть» (музыка — Давид Тухманов, исполнитель — Людмила Гурченко) * «Реквием»(музыка Злата Раздолина, исполнитель Нина Шацкая) [http://www.youtube.com/watch?v=ht_Lpmp5KvA Видео Фрагмент «Реквиема» — Нина Шацкая] * «Реквием» (музыка — Владимир Дашкевич, исполнитель — Елена Камбурова) * «Сероглазый король» (музыка и исполнитель — Лола Татлян) [http://www.youtube.com/watch?v=FlLYSnMoRD0 Видео «Мадригал» (Сероглазый король)] * «Дудочка», стихотворение «Над водой» (музыка — В. Малежик, исполнитель — российская этно-поп певица Варвара) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2|refs=<ref name="Wikisource">[[Файл:Wikisource-logo.svg|10px]] [[s:Постановление Оргбюро ЦК ВКП(б) о журналах "Звезда" и "Ленинград"|Постановление Оргбюро ЦК ВКП(б) о журналах «Звезда» и «Ленинград»]]</ref>}}{{Иҫкәрмәләр|2|group=~}} == Әҙәбиәте == * ''Эйхенбаум, Б.'' [http://imwerden.de/cat/modules.php?name=books&pa=showbook&pid=319 Анна Ахматова. Опыт анализа]. Пг., 1923 * ''Виноградов, В. В.'' О поэзии Анны Ахматовой (стилистические наброски). — Л., 1925. * ''Озеров, Л.'' Мелодика. Пластика. Мысль // Литературная Россия. — 1964. — 21 авг. * ''Павловский, А.'' Анна Ахматова. Очерк творчества. — Л., 1966. * ''Тарасенков, А. Н. ''Русские поэты XX в. 1900—1955. Библиография. — М., 1966. * ''Добин, Е. С. ''Поэзия Анны Ахматовой. — Л., 1968. * ''Эйхенбаум, Б.'' Статьи о поэзии. — Л., 1969. * ''Жирмунский, В. М.'' Творчество Анны Ахматовой. — Л., 1973. * ''Чуковская, Л. К.'' Записки об Анне Ахматовой. в 3 т. — Paris: YMCA-Press, 1976. * Об Анне Ахматовой: Стихи, эссе, воспоминания, письма. Л.: Лениздат, 1990. — 576 с., ил. [[:ru:Special:BookSources/5289006184|ISBN 5-289-00618-4]] * Воспоминания об Анне Ахматовой. — М., Сов. писатель, 1991. — 720 с., 100 000 экз. [[:ru:Special:BookSources/5265012273|ISBN 5-265-01227-3]] * {{Мәҡәлә|автор=[[Бабаев, Эдуард Григорьевич|Бабаев Э. Г.]].|заглавие=А. А. Ахматова в письмах к Н. И. Харджиеву (1930-1960-е гг.)|ссылка=http://www.akhmatova.org/readings/vypusk2/babaev6.htm#*a|издание=Тайны ремесла. Ахматовские чтения. Вып. 2|место=М.: Наследие|год=1992|страницы=198-228|isbn=5-201-13180-8}}<span class="citation" contenteditable="false">— [[:ru:Special:BookSources/5201131808|ISBN 5-201-13180-8]].</span> * ''Лосиевский, И. Я.'' Анна Всея Руси: Жизнеописание Анны Ахматовой. — Харьков: Око, 1996. * <span class="citation" id="CITEREF.D0.9A.D0.B0.D0.B7.D0.B0.D0.BA1996">''Казак В.'' </span><span class="citation" id="CITEREF.D0.9A.D0.B0.D0.B7.D0.B0.D0.BA1996">Лексикон русской литературы XX века = Lexikon der russischen Literatur ab 1917 / [пер. с нем.]. — М. : РИК «Культура», 1996. — XVIII, 491, [1] с. — 5000 экз. — [[:ru:Special:BookSources/5833400198|ISBN 5-8334-0019-8]].</span> * ''Жолковский, А. К.'' [http://rcf.usc.edu/~alik/rus/ess/aaa.htm Анна Ахматова — пятьдесят лет спустя]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Звезда. — [[1996 йыл|1996]]. — № 9. — С. 211—227. * ''Кихней, Л. Г.'' Поэзия Анны Ахматовой. Тайны ремесла. — М.: «Диалог МГУ», 1997. — 145 с. [[:ru:Special:BookSources/5892090922|ISBN 5-89209-092-2]] * ''Кац, Б., Тименчик, Р.'' [http://www.akhmatova.org/bio/kats_tim/kats_tim.htm Анна Ахматова и музыка: Исслед. очерки. Л.: Сов. композитор. Ленингр. отд-ние. — 334 с.] * Памятники культуры. Новые открытия. 1979. — Л., 1980 (ежегодник). * ''Гончарова, Н.'' «Фаты либелей» Анны Ахматовой. — М.-Спб.: Летний сад; [[Рәсәй дәүләт китапханаһы|Российская государственная библиотека]], 2000. — 680 с. * ''Троцык, О. А.'' Библия в художественном мире Анны Ахматовой. — Полтава: ПОИППО, 2001. * ''Тименчик, Р. Д.'' Анна Ахматова в 1960-е годы. — М.: Водолей Publishers; Toronto: University of Toronto (Toronto Slavic Library. Volume 2), 2005. — 784 c. * ''Мандельштам, Н.'' Об Ахматовой. — М.: Новое издательство, 2007. * ''Черных, В. А.'' Летопись жизни и творчества Анны Ахматовой — М.: Индрик, 2007. [[:ru:Special:BookSources/9785857594254|ISBN 978-5-85759-425-4]] * ''Далош, Д.'' Гость из будущего. Анна Ахматова и сэр Исайя Берлин. История одной любви. — М., Текст, 2010. * ''Алексеева, Т. С.'' Ахматова и Гумилёв. С любимыми не расставайтесь. М.: Эксмо, 2013. — 342 с. — (Истории, восхитившие мир). — 2500 экз., [[:ru:Special:BookSources/9785699616800|ISBN 978-5-699-61680-0]] * {{Китап|автор=Чуковская, Л. К.|заглавие=Дом поэта|ссылка=http://magazines.russ.ru/druzhba/2001/9/chuk.html|место=М.|издательство=Время|год=2012|страницы=336|isbn=978-5-9691-0789-2}} (Фрагменты книги опубликованы ранее в журнале «Дружба народов» № 9 за 2001 год.) * ''Щеглов, Ю. К.'' [http://novruslit.ru/library/?p=17 Черты поэтического мира Ахматовой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080601120055/http://novruslit.ru/library/?p=17 |date=2008-06-01 }} * ''Гурвич, И.'' [http://www.stihi-rus.ru/ahmatova_lirika.htm «Любовная лирика Ахматовой»] * ''Иванов, Вяч. Вс.'' [http://www.ruthenia.ru/60s/kritika/ivanov_ahmatova.htm Беседы с Анной Ахматовой] * ''Браун, Н. Н.'' [http://www.vppress.ru/stories/Nikolai-Braun-Postradal-za-Rekviem-Akhmatovoi-24263 За «Реквием» я получил шесть суток ШИЗО…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313053413/http://vppress.ru/stories/nikolai-braun-postradal-za-rekviem-akhmatovoi-24263 |date=2016-03-13 }} // Вечерний Петербург. — 2014. — 16 июня * ''Мальков. М. П.'' [http://nataliamalkova61.narod.ru/index/raboty_po_polonistike_i_komparativistike/0-10 Статьи цикла «А.Ахматова и Польша (Я.Ивашкевич, М.Павликовская-Ясножевская, К.Иллаковичувна)».] == Һылтанмалар == * [http://hrono.ru/biograf/bio_a/ahmatova_aa.php Биография на сайте ХРОНОС] * [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/AHMATOVA_ANNA_ANDREEVNA.html Анна Ахматова на сайте Кругосвет] * [http://webkamerton.ru/2014/06/k-125-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-a-axmatovoj/ И.Фунт к 125-летию А.Ахматовой.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140625114032/http://webkamerton.ru/2014/06/k-125-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-a-axmatovoj/ |date=2014-06-25 }} * Топография терроры. [http://topos.memo.ru/node/27 Ордын концлагеры /] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160201144141/http://topos.memo.ru/node/27 |date=2016-02-01 }} Ардовтарҙың фатиры. [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:СССР шағирҙары]] [[Категория:Рәсәй шағирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса тәржемәселәр]] [[Категория:Рәсәй тәржемәселәре]] [[Категория:XX быуат шағирҙары]] [[Категория:Шағирәләр]] [[Категория:Оксфорд университеты почётлы докторҙары]] fty6h0we1nvjkx6a5lcov9e6ff6caph 0 107230 1303069 1252660 2026-08-20T23:17:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303069 wikitext text/x-wiki [[Файл:Первая_Мировая_война._Ингуши_переходят_Днестр.jpg|мини|300x300пкс|Беренсе донъя һуғышы. Ингуштар Днестрҙы кисә]] '''Һуғыш''' — [[дәүләт]]тәр, [[ҡәбилә]]ләр, [[Сәйәси фирҡә|сәйәси төркөмдәр]] һәм башҡа төрлө дини һәм сәйәси берләшмәләр араһында ҡораллы ҡаршы тороу, ҡораллы көстәрҙең хәрби хәрәкәттәре рәүешендә барған бәрелештәр. Һуғыш маҡсаттарының береһе — һаҡланыу йә дошманды юҡ итеү. Ҡағиҙә булараҡ, һуғыш бер яҡтың икенсе яҡҡа үҙ ихтыярын көсләп тағыу сараһы булып тора. Сәйәсәттең бер субъекты икенсеһен үҙгәрергә, иректән, [[идеология]]нан, милеккә хоҡуҡтан баш тартырға, территория, акватория һәм башҡа төрлө ресурстарын бирергә мәжбүр итергә тырыша. Клаузевиц билдәләмәһенә ярашлы, «һуғыш сәйәсәтте көс ҡулланыу ише башҡа төр саралар менән дауам итеү булып тора». Ҡораллы алыш һуғыштың маҡсаттарына өлгәштерә торған төп сара булып хеҙмәт итә, көрәштең йәнә иҡтисади, дипломатик, идеологик, мәғлүмәт һәм башҡа саралары ла ҡулланыла. Йәғни һуғыш ул — сәйәси маҡсаттарға өлгәшеү маҡсатында ойошторолған ҡораллы көс ҡулланыу. Тоталь һуғыш ҙур биләмәлә, ҙур күләмдә, бөтә ысулдарҙы ҡулланып алып барыла. Ҡораллы көстәр (армия, авиация һәм флот) һуғыш алып барыуҙың төп сараһы була. Хәрби йәһәттән көслө илдәрҙең көсһөҙ илдәр менән ҡораллы бәрелештәре тыныслыҡҡа мәжбүр итеү, хәрби экспедиция йәки яңы территориялар үҙләштереү булараҡ ҡарала; ҙур булмаған дәүләттәр менән бәрелештәр — интервенция йәки репрессалия; эске төркөмдәр менән бәрелештәр ихтилал (восстание), фетнә йә эске бәрелештәр ([[граждандар һуғышы]]) тип йөрөтөлә. Көслө ҡаршылыҡ күрһәтелгән йә оҙаҡҡа һуҙылған бәрелеш «һуғыш» тип баһалана<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/635532/war Статья «War» с сайта энциклопедии] Британника</ref>. Һуғышһыҙ ваҡыт [[тыныслыҡ]] тип атала. == Һуғыштар башланыу сәбәптәре һәм уларҙы төркөмләү == Һуғыш башланыуҙың төп сәбәбе — сәйәси көстәрҙең һәр төрлө тышҡы һәм эске маҡсаттарҙа ҡорал файҙаланырға тырышыуы. * Күләме буйынса һуғыштар донъя һәм төбәк (локаль) һуғыштарына бүленә. * Һуғыштарҙың «тышҡы» (external warfare) һәм «эске» (internal warfare) төрҙәре була. Шулай уҡ ҡара: * [[Локаль һуғыштар|Локаль һуғыш]] * Йәҙрә һуғышы * Мәғлүмәт һуғышы * [[Һалҡын һуғыш]] [[Файл:Caron_Allegorie_des_Krieges.png|справа|мини|369x369пкс|Антуан Корондың «Һуғыш аллегорияһы» тигән картинаһы (XVI быуат)]] === Тәртипкә бәйләү теориялары === [[Психология|Психологтар]], мәҫәлән, Э. Дурбан менән Джон Боулби, кешегә агрессивлыҡ (дошмансыллыҡ) тәбиғәттән бирелә тип раҫлай<ref>Durbin, E.F.L. and John Bowlby .</ref>. Кеше үҙенең ҡәнәғәтһеҙлектәрен башҡа расаларға, [[дин]]дәргә, милләттәргә йә [[идеология]]ларға ҡарата кире мөнәсәбәткә һәм нәфрәткә әйләндерә, был дошмансыллыҡты сублимация һәм проекция ише психологик күренештәр һуғарып тора. Был теорияға ярашлы, дәүләт йәмғиәттә билдәле бер тәртип урынлаштыра һәм һаҡлай, шул уҡ ваҡытта һуғыш рәүешен алыусан дошмансыллыҡ өсөн нигеҙ ҙә хасил итә. Төрлө психологик теориялар раҫлауынса, һуғышыу кеше тәбиғәтенең айырып алғыһыҙ бер яғы булғас, уны бер ҡасан да тамырынан юҡ итеп булмаясаҡ. [[Зигмунд Фрейд]] дошмансыллыҡты кешенең психологияһын, йәшәйешенең мәғәнәһен һәм йүнәлешен билдәләүсе төп инстинкттарҙың береһе тип баһалай. Ошо сәбәпле З. Фрейд хатта тыныслыҡ өсөн көрәшеүселәр хәрәкәтендә ҡатнашыуҙан да баш тарта, сөнки һуғыштарҙы кешелә ваҡыты-ваҡыты менән тоҡанып торған дошмансыллыҡтың ҡотолғоһоҙ эҙемтәһе тип һанай. Һуғыштарҙы ҡотолғоһоҙ тип һанаған теориялар ҡайһы бер мәҙәниәттәрҙең һуғыш тигән нәмәне бөтөнләй белмәүен аңлата алмай<ref>Turnbull, Colin (1987), «The Forest People» (Touchstonbe Books)</ref>. Франц Александр кеүек милитаристар тыныс осорҙо киләһе һуғышҡа әҙерлек осоро йә һуғышсан инстинкттың көслөрәк дәүләт тарафынан баҫтырылып тороуы тип кенә күрә<ref>Alexander, Franz.</ref>. Был теориялар халыҡтың күпселек өлөшөнөң ихтыярын нигеҙ итеп ала, ләкин тарихта һуғыштарҙың бик һирәге генә халыҡ ихтыяры һөҙөмтәһендә башланыуын иҫәпкә алмай<ref>Blanning, T.C.W. «The Origin of Great Wars.</ref>. Йышыраҡ осраҡтарҙа халыҡты һуғышҡа ҡушылырға хакимдары мәжбүр итә. Сәйәси һәм хәрби етәкселәрҙең төп урынды биләүенә нигеҙләнгән теорияларҙың береһен Морис Уолш эшләй<ref>Walsh, Maurice N. ''War and the Human Race.'' 1971.</ref>. Уның раҫлауынса, халыҡтың күпселек өлөшө һуғышҡа нейтраль мөнәсәбәттә һәм һуғыштар ғәҙәттә власть башына кеше ғүмерен һанға һуҡмай торған лидерҙар килһә генә тоҡана. Уларҙы холҡонда һуғышырға ынтылыш булған хакимдар — мәҫәлән, [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]], [[Наполеон I|Наполеон]], [[Адольф Гитлер|Гитлер]] кеүектәр башлай. Бындай кешеләр кризис мәлдәрендә халыҡ ҡаты ихтыярлы етәксе көҫәгәндә власҡа килә. Был ҡарашты тәнҡитләп, Э. Фромм XV—XX быуаттарҙағы Европа миҫалында һуғыштарҙың һаны һәм аяуһыҙлығы техник цивилизация үҫешенә һәм хөкүмәт власының көсәйә барыуына бәйле тип иҫбатлай<ref name="Fromm">{{Китап|автор=[[Фромм, Эрих|Эрих Фромм]]|заглавие=Анатомия человеческой деструктивности|место=М.|издательство=Республика|год=1994|страниц=447|isbn=5-250-02472-6|ref=Фромм}}</ref>. === Эволюция психологияһы === Эволюция психологияһын өйрәнеүсе ғалимдар кешеләр алып барған һуғыштарҙы биләмә, аҙыҡ йә ише өсөн көрәшкән хайуандарҙың холоҡ-фиғеленә тиңләй. Хайуандар тәбиғәте менән яуыз, ә әҙәми мөхиттә бындай яуызлыҡ һуғыштарға илтә. Технология алға киткән һайын кеше агрессивлығы кешелеккә ҙурыраҡ хәүеф тыуҙыра бара. Конрад Лоренц был теорияны алға һөрөүселәрҙең береһе була.<ref>Lorenz, Konrad ''On Aggression'' 1966</ref> Бынлай теорияларҙы тәнҡитләгән ғалимдар ҙа бар (мәҫәлән, Джон Г. Кеннеди), улар фекеренсә, ойошҡан, дауамлы һуғыштар хайуандарҙың биләмә өсөн талашыуҙарынан ныҡ айырыла, һәм технология йәһәтенән генә түгел. Эшли Монтегью<ref>Montagu, Ashley (1976), „The Nature of Human Aggression“ (Oxford University Press)</ref> билдәләүенсә, социаль шарттар һәм тәрбиә кешеләр алып барған һуғыштарҙың тәбиғәтенә һәм барышына йоғонто яһай. Ни тиһәң дә, һуғыш тик кеше тарафынан уйлап сығарылған, һуғыштың тарихи һәм социаль тамырҙары була. === Социологик теориялар === Социологтар һуғыштар барлыҡҡа килеү сәбәптәрен оҙаҡ өйрәнә. Күп төрлө теориялар сығарыла, уларҙың бер-береһенә ҡаршы килгәндәре лә байтаҡ. ''Primat der Innenpolitik'' (Эске сәйәсәт өҫтөнлөгө) тигән мәктәп яҡлылар Эккарт Кер (Eckart Kehr) менән Һанс-Ульрих Вэлер (Hans-Ulrich Wehler) хеҙмәттәренә нигеҙләнә. Был тикшеренеүселәр һуғыш башланыуҙы — урындағы шарттарға, ә агрессияның ҡайҙа йүнәлеш алыуын тышҡы факорҙарға бәйләй. Мәҫәлән, Беренсе донъя һуғышы халыҡ-ара ыҙғыштар, йәшерен һуҙ ҡуйышыуҙар йәки көстәр тигеҙлегенең боҙолоуы һөҙөмтәһе түгел, ә был бәрелешкә ылыҡтырылған һәр илдең иҡтисади, социаль һәм сәйәси хәл-торошо һөҙөмтәһе була. Был теория Карл фон Клаузевиц менән Леопольд фон Ранкеның ''Primat der Außenpolitik'' (Тышҡы сәйәсәт өҫтөнлөгө) ҡарашынан айырыла. Улар һуғышты һәм тыныслыҡты дәүләт эшмәкәрҙәренең ҡарарҙары һәм геосәйәси хәл эҙемтәһе тип күрә. === Демографик теориялар === Демографик теориялар Мальтуссы теориялары һәм йәштәрҙең өҫтөнлөк итеүе теориялары тигән ике төркөмгә бүленә. ==== Мальтуссы теориялар ==== Мальтуссы теорияларға ярашлы, һуғыштарҙың сәбәптәре халыҡ һанының үҫеүенә һәм ресурстар етешмәүгә барып тоташа. Әйтәйек, папа Урбан II 1095 йылда Беренсе тәре яуы алдынан былай тип яҙа: „Һеҙ мираҫ итеп алған ер бөтә яҡтан диңгеҙ һәм тауҙар менән уратып алынған, ул һеҙҙең өсөн үтә наҡыҫ; ул кешеләргә йән аҫрарлыҡ ҡына ризыҡ бирә. Бына шуның өсөн дә һеҙ бер-берегеҙҙе үлтерәһегеҙ һәм яфалайһығыҙ, һуғыштар алып бараһығыҙ, бына шунлыҡтан күптәрегеҙ граждан-ара ыҙғыш-бәрелештәрҙә һәләк була. Нәфрәтегеҙҙе йүгәнләгеҙ, дошманлашмағыҙ. Раббы табутына илткән юлға баҫығыҙ; бысраҡ расанан был ерҙе үҙегеҙгә тартып алығыҙ“. Был — һуңыраҡ Мальтуссы теория тип аталған теорияның тәүге тасуирламаларының береһе. Томас Мальтус (1766—1834) яҙғанынса, халыҡ һаны артыуын һуғыш, ауырыу йәки аслыҡ сикләмәһә, ул күбәйә лә күбәйә. Мальтуссы теориялар яҡлылар фекеренсә, һуңғы 50 йылда донъяла, айырыуса үҫештәге илдәрҙә, ҡораллы бәрелештәрҙең кәмеүе ауыл хужалығына индерелгән яңы технологияларҙың күп халыҡты туйҙырыу мөмкинлеген биреүе эҙемтәһе булып тора; шул уҡ ваҡытта контрацептив сараларҙы ҡулланыу даирәһенең киңәйеүе тыуымдың һиҙелерлек кәмеүенә килтерҙе. ==== Йәштәрҙең өҫтөнлөк итеүе теорияһы ==== Йәштәрҙең өҫтөнлөк итеүе теорияһы Мальтуссы теорияларҙан ныҡ ҡына айырыла. Уның яҡлылар фекеренсә, йәш ир-аттың күбәйеүе һәм тыныс тормошта даими эш урындарының етешмәүе һуғыш сығыу ихтималлығын арттыра. Мальтуссы теориялар күбәйә барған халыҡҡа тәбиғәт ресурстары етешмәүгә нигеҙләнһә, йәштәрҙең өҫтөнлөк алыуы теорияһы фәҡирҙәр, мөлкәтһеҙ йәш ирҙәр өсөн эш урындары етешмәүенән сығып ҡорола. Йәштәрҙең өҫтөнлөгө теорияһын үҫтереүгә француз социологы Гастон Бутуа (Gaston Bouthoul),<ref>Bouthoul, Gaston: „L`infanticide différé“ (deferred infanticide), Paris 1970</ref> американ социологы Джек А. Голдстоун,<ref>Goldstone, Jack A.: „Revolution and Rebellion in the Early Modern World“, Berkeley 1991; Goldstone, Jack A.: „Population and Security: How Demographic Change can Lead to Violent Conflict“, [http://jia.sipa.columbia.edu/pdf/demographics_capstone.pdf] (недоступная ссылка с 21-05-2013 (1092 дня) — [//web.archive.org/web/*/http://jia.sipa.columbia.edu/pdf/demographics_capstone.pdf ''история''], [//web.archive.org/web/20090917/http://jia.sipa.columbia.edu/pdf/demographics_capstone.pdf ''копия''])</ref> американ политологы Гэри Фуллер<ref>Fuller, Gary: „The Demographic Backdrop to Ethnic Conflict: A Geographic Overwiew“, in: CIA (Ed.): „The Challenge of Ethnic Conflict to National and International Order in the 1990s“, Washington 1995, 151—154</ref><ref>[http://www.scribd.com/doc/131797/Graham20Fuller20paper?query2=muslim%20population%20bulge%20europe Fuller, Gary (2004): „The Youth Crisis in Middle Eastern Society“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200408050342/https://www.scribd.com/doc/131797/Graham20Fuller20paper?query2=muslim%20population%20bulge%20europe |date=2020-04-08 }}</ref><ref>Fuller, Gary (2003): „The Youth Factor: The New Demographics of the Middle East and the Implications for U.S. Policy“[http://www.brook.edu/fp/projects/islam/fuller2003.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070810015918/http://www.brook.edu/fp/projects/islam/fuller2003.pdf |date=2007-08-10 }}</ref> һәм немец социологы Гуннар Һейнсон (Gunnar Heinsohn) ҙур өлөш индерә.<ref>Gunnar Heinsohn (2003): „Söhne und Weltmacht: Terror im Aufstieg und Fall der Nationen“ („Sons and Imperial Power: Terror and the Rise and Fall of Nations“), Zurich 2003), available online as free download (in German) [http://www.pdf4ebook-verlag.de/ShneundWeltmacht.html#Zweig4]; see also the review of this book by Göran Therborn: „Nato´s Demographer“, New Left Review 56, March/April 2009, 136—144 [http://www.newleftreview.org/?page=article&view=2775]</ref> Самюэль Хантиңтон (Samuel Huntington), йәштәрҙең өҫтөнлөк алыуы теорияһын файҙаланып, Цивилизациялар бәрелешеү теорияһын эшләй. <blockquote> ''Ислам башҡа диндәргә ҡарағанда дошмансылыраҡ диндер тип уйламайым, ләкин бөтә тарих дауамында мосолмандарға ҡарағанда христиандар ҡулынан күберәк кешеләр һәләк булғандыр тигән шигем бар. Шуныһы асыҡ: башҡаларҙы үлтерергә барған кешеләр — 16 йәштән 30 йәшкә тиклемге ирҙәр. '' ''1960-сы, 1970-се һәм 1980-се йылдарҙа мосолман донъяһында тыуым һаны бик юғары булды, был йәштәрҙең күбәйеп китеүенә килтерҙе. Әммә был туҡталасаҡ. Ислам илдәрендә тыуым кәмей; ҡайһы берҙәрендә иҫ киткес шәп кәмей. Башланғыс осоронда ислам ут һәм ҡылыс менән таратылған, ләкин мосолман теологияһына мираҫ итеп агрессивлыҡ һалынғандыр тип уйламайым.»''<ref>‘So, are civilizations at war?’</ref> </blockquote> Йәштәрҙең өҫтөнлөк алыуы теорияһы йәш булһа ла, АҠШ-тың тышҡы сәйәсәтенә лә, хәрби стратегияһына ла ҙур йоғонто яһап өлгөргән. Голдстоун менән Фуллер Америка хөкүмәтенә консультациялар биргән. ЦРУ инспекторы генерал Джон Л. Һелгерсон 2002 йылғы «The National Security Implications of Global Demographic Change» тигән отчетында уға һылтанған.<ref>Helgerson, John L. (2002): «The National Security Implications of Global Demographic Trends»[http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/cia/helgerson2.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010064934/http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/cia/helgerson2.htm |date=2017-10-10 }}</ref> Йәштәрҙең өҫтөнлөк итеүе теорияһын беренсе булып тәҡдим итеүселәрҙең береһе Һейнсон фекеренсә, илдең ирҙәр ҡатламының 30-ҙан 40-ҡа тиклем проценты 15—29 «хәүефле» 15—29 йәш төркөмөнә ҡараһа, һуғыш башланыу өсөн кәрәкле шарт тыуа. Ғәҙәттә бының алдынан бер ҡатынға 4-8 бала тура килгән тыуым үҫеше күҙәтелә. Бер ҡатынға 2,1 бала тура килһә, улы — атаһы урынын, ҡыҙы әсәһе урынын биләй. 2,1 коэффициенты — элгәр быуынды алмаштырыуға, ә түбәнерәк коэффициент халыҡтың бөтә барыуына килтерә. Ғаиләлә 4-8 бала булһа, атай кеше улдарының киләсәген тәьмин итер өсөн уларға бер түгел, ике-дүрт социаль шарт (эш) тыуҙырырға тейеш. Йәмғиәттә абруйлы эш урындары ризыҡ, дәреслектәр йәки вакциналар тиҙлеге менән арта алмағас, «асыулы йәш ирҙәр» күбәйеп, уларҙың йәшлек ярһыуы көс ҡулланыуға килтерә. # Демографик йәһәттән улар үтә күп һанлы. # Улар йә эшһеҙ, йә бәләкәй эш хаҡлы абруйһыҙ вазифалар башҡара. # Эшләгән аҡсаһы ғаилә ҡороуға етмәгәнлектән күп осраҡта енси тормошо ла юҡ. Һейнсон фекеренсә, бындай стреслы шарттарҙың бергә уҡмашыуы<ref>[https://web.archive.org/web/20070614091659/http://www.geocities.com/funnyguy_35/DefenceTraining.PDF Heinsohn, G.(2006): "Demography and War.]</ref> ғәҙәттә түбәндәге һөҙөмтәләрҙең береһенә килтерә: # көс ҡулланып енәйәт ҡылыу # эмиграция («көс ҡулланмай колониялаштырыу») # фетнә # граждандар һуғышы һәм (йәки) инҡилап # геноцид (үлтерелгәндәрҙең урынын биләр өсөн) # баҫып алыу (көс ҡулланылған колониялаштырыу, күп осраҡта тыуған илдән ситтә геноцид менән бергә бара). [[Дин]] һәм [[идеология]] бындай осраҡтарҙа икенсел шарт булып тора һәм көс ҡулланыуға законлы төҫ биреү өсөн генә хеҙмәт итә, ләкин йәмғиәттә йәштәр өҫтөнлөк алып тормаһа, үҙҙәре генә көс ҡулланыу сығанағы була алмай. Ошо сәбәпле был теория яҡлылар Европаса «христиан» колониализмы һәм империализмын да, бөгөнгө «ислам агрессияһын» да, террорсылыҡты ла демографик етешһеҙлектең һөҙөмтәһе тип ҡарай<ref>Heinsohn, G.(2005): "Population, Conquest and Terror in the 21st Century.</ref>. Был күренеште [[Ғәззә секторы]] (Газа секторы) тапҡыр тасуирлай: тормошта урынын тапмаған йәш ирҙәр күплеге халыҡтың юғары агрессиялылығын тәьмин итеп тора. Ә күрше [[Ливан]]да, киреһенсә, хәл сағыштырмаса тыныс<ref>G. Heinsohn: «Why Gaza is Fertile Ground for Angry Young Men.</ref>. 1789 йылғы Француз революцияһында ла йәштәр ифрат ҙур роль уйнай<ref>Goldstone, Jack A.: „Revolution and Rebellion in the Early Modern World“, Berkeley 1991</ref>. Нацизм барлыҡҡа килеүҙә Германиялағы иҡтисади депрессия ҙур әһәмиәткә эйә була<ref>Moller, Herbert (1968): ‘Youth as a Force in the Modern World’, Comparative Studies in Society and History 10: 238—260; 240—244</ref>. Руандалағы 1994 йылғы геноцидты ла йәштәр күбәйеү һөҙөмтәһе тип ҡарарға мөмкин<ref>Diessenbacher, Hartmut (1994): Kriege der Zukunft.</ref>. Йәштәрҙең өҫтөнлөк итеүе теорияһы раса, енес, йәш буйынса дискриминацияға килтергән фекерҙәр әйтелгәнгә күрә тәнҡитләнә.<ref>Hendrixson, Anne: „Angry Young Men, Veiled Young Women: Constructing a New Population Threat“ [http://www.thecornerhouse.org.uk/item.shtml?x=85999]</ref> === Рационализм теориялары === Рационализм теориялары буйынса, конфликтта ҡатнашҡан ике яҡ та аҡыл менән эш итә һәм әҙерәк юғалтыуҙар менән күберәк файҙа алырға тырыша. Раицонализм теорияһы илдәрҙең үҙ-ара һөйләшеп килешә алмайынса һуғыш асыуының өс сәбәбен әйтә: бүлешә алмау; яңылыш мәғлүмәт биреп, алдашыу; ҡаршы яҡтың вәғәҙәһенә ышанмау<ref>Fearon, James D. 1995.</ref>. Рационализм ҡарашының тәнҡитләрлек яҡтары етерлек. Һуғыш алдынан ике яҡтың да юғалтыуҙарҙы һәм файҙаларҙы хисаплап тороуына ышанып булмай. Мәҫәлән, Икенсе донъя һуғышында үткәрелгән геноцид ваҡытында көсһөҙ яҡҡа бер сара ла ҡалмай. Рационализмсылар фекеренсә, дәүләт бер ихтыярға буйһоноп берләшә, ә дәүләт башлыҡтары уңыш ҡаҙаныу йә уңышһыҙлыҡҡа осрау мөмкинлектәрен һәр яҡлап үлсәп эш итә. Үрҙә аталған тәртипкә бәйләү теориялары был раҫлау менән килешмәй. Рационализм теориялары уйындар теорияһы өсөн генә яҡшы, ә һуғыштар нигеҙендә ятҡан ҡарарҙарҙы эшләүҙә ҡулланылырлыҡ түгел. === Иҡтисади теориялар === Һуғышты илдәр араһындағы иҡтисади көнәркәшлектең үҫеүе менән аңлатҡан теориялар бар. Баҙарҙарға, тәбиғәт ресурстарына хужа булыу маҡсатында һуғыштар асыла. Ультра-уң сәйәси даирәләр вәкилдәре, мәҫәлән, көслөләр бөтә нәмәгә хоҡуҡлы тип иҫәпләй. Ҡайһы бер урта ҡарашлы сәйәсмәндәр һуғыштарҙы иҡтисади сәбәптәр менән аңлатыу яҡлы. <blockquote> ''„Хәҙерге заманда һуғыш сәбәптәренең индустриаль һәм коммерция көнәркәшлегенә бәйле булыуын белмәгән бер генә ир йәки бер генә ҡатын-ҡыҙ, хатта бер генә бала бармы икән был донъяла?“'' — Вудро Вильсон, 1919 йылдың 11 сентябре, Сен-Луис.<ref>''The Papers of Woodrow Wilson, Arthur S. Link, ed.''</ref></blockquote> <blockquote> ''„Мин хәрби хеҙмәттә 33 йыл да дүрт айымды үткәрҙем, был ваҡыттың күп өлөшөн мин Ҙур Бизнесҡа, Уолл-стритҡа һәм банкирҙарға хеҙмәт иткән юғары класлы һуғыш суҡмары булып эшләнем. Ҡыҫҡаһы, мин [[капитализм]] рэкетиры, гангстеры“'' — 1935 йылда иң күп наградалар эйәһе, юғары абруйлы диңгеҙ пехотасыһы (ике Почёт миҙалы менән бүләкләнгән) генерал-майор Смэдли Батлер (АҠШ Республикасылар партияһынан Сенатҡа төп дәғүәсе).<ref>1935 issue of „the non-[[Марксизм|Marxist]], [[Социализм|socialist]]“ magazine, ''Common Sense.''</ref></blockquote> [[Ленин Владимир Ильич|В. И.]] [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]] Беренсе донъя һуғышын иҡтисади сәбәптәр менән аңлата:{{начало цитаты}} Беренсе донъя һуғышының сәбәпсеһе тип Э. Фромм һуғышта ҡатнашҡан дәүләттәрҙең барыһының да юғары ҡатламдарының иҡтисади мәнфәғәттәрен билдәләй<ref name="Fromm"/>.{{конец цитаты}} === Сәйәсәт фәнендә һуғыштар барлыҡҡа килеү теорияһы === Беренсе донъя һуғышы буйынса тикшеренеүсе Фрай Ричардсон (Lewis Fry Richardson) беренселәрҙән булып һуғыштарға статистик анализ яһай. Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр буйынса бер нисә мәктәп йәшәп килә. Халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙә реализм яҡлылар раҫлауынса, дәүләт өсөн төп мотив — уның үҙ хәүефһеҙлеге. Икенсе теория халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙә власть мәсьәләһен һәм власть күсеү теорияһын ҡарай, был теорияға ярашлы, донъя билдәле бер иерархия буйынса теҙелә һәм ғәмәлдәге гегемонға буйһонмаған Бөйөк державаның тәртибе һуғыш башланыуға сәбәпсе була. === Объективизм ҡарашы === Объективизмды хасил иткән һәм рациональ индивидуализм һәм капитализмға ҡыҫылмау яҡлы булған Айн Рэнд раҫлауынса, кеше һуғышҡа ҡаршы торорға теләһә, ул бөтәһенән элек дәүләт контролендәге иҡтисадҡа ҡаршы булырға тейеш. Өйөр инстинктынан ҡотола алмаған һәм коллектив өсөн индивидуумдарҙы ҡорбан иткән кешеләр булғанда ерҙә тыныслыҡ урынлашыуы мөмкин түгел.<ref>Rand, Ayn (1966), chapter 2, [http://freedomkeys.com/ar-rootsofwar.htm ''The Roots of War,''] Ayn Rand — Capitalism: The Unknown Ideal.</ref> == Һуғышта яҡтарҙың маҡсаттары == Һуғыштың төп маҡсаты ҡаршы яҡҡа үҙ ихтыярыңды тағыуҙан ғибәрәт. Сәйәсәттең бер субъекты икенсеһенең тәртибен үҙгәртергә, уны иркенән, идеологияһынан, ниндәйҙер хоҡуҡтарҙан ваз кистерергә, милли байлыҡтарынан, ер-һыуҙарынан баш тарттырырға тырыша. Был ынтылышты һуғышһыҙ тормошҡа ашырыуҙың, мәҫәлән, көс ҡулланыу менән янап, бер дәүләтте икенсеһенә „үҙ ихтыяры менән ҡушылырға“ мәжбүр итеү юлы бар. Американың психологик һуғыш буйынса белгесе П. Лайнбарджер фекеренсә, һуғыш — ул ҡиммәтле, ҡанлы, хәүефле, ләкин башҡа юлдар маҡсатҡа өлгәштерә алмаған осраҡта һөҙөмтә бирә торған сара.<ref name="autogenerated1">[http://armyrus.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=738&Itemid=2152 А. Г. Караяни. Психология и война. -М.: Военный университет. 2003.]</ref> Ләкин һуғыш башлаусылар йыш ҡына ниндәй ҙә булһа йәшерен маҡсаттарҙы ла ҡуя, йәғни эске сәйәси хәл-торошон нығытырға, төбәктә тотороҡлолоҡто ҡаҡшатырға йә дошманды албырғатып, көсһөҙләндерергә тырыша. Һуғышты башлаусы яҡ үҙе өсөн һуғышҡа тиклемгенән яҡшыраҡ шарттар тыуҙырыу маҡсатын ҡуя. Һуғышҡа ылыҡтырылған яҡ алдында тыуған маҡсаттар: * Үҙ ихтыярын тағырға маташҡан дошманға ҡаршы тороу. * Агрессияның ҡабатланыуын булдырмау. Үрҙә әйтелгәндәрҙән сығып, шундай һығымтаға килергә була: һуғышта * ҡаршы торған яҡтарҙың береһе тулы еңеүгә өлгәшергә мөмкин — йә агрессор еңә, йә оборона тотоусы яҡ агрессорҙы уңышлы йүгәнләй. * Ике яҡ та маҡсаттарына тулыһынса өлгәшмәй — агрессорҙың ихтыяры өлөшләтә генә үтәлә. === Һуғыш ғәнимәте === ==== Атауальпа өсөн түләү ==== [[Инка империяһы]] хакимы [[Атауальпа]]ны ҡотҡарыу өсөн түләү (1533 йылдың 18 июне) донъя тарихында иң ҙур һуғыш ғәнимәте булып тора. Түләү итеп 5993 кг алтын бирелә, был Испанияға Африканан килеп торған алтындың бер йыллыҡ күләменән 14 тапҡырға күберәк була. == Һуғышҡа философик һәм мораль баһалар == Ғәҙел һуғыш концепцияһына ярашлы, һуғыштарҙың ҡайһы берҙәре генә ғәҙел һәм мораль яҡтан аҡланған була. Ғәҙел һуғыш теорияһы нигеҙҙәре [[Аристотель|Аристотелд]]ә һәм Цицеронда бар. Ҡайһы бер философтар һуғышта юғары мәғәнә таба. Мәҫәлән, [[Георг Вильһельм Фридрих Гегель|Гегель]] һуғышты халыҡтарҙың әхләҡи сәләмәтлеген һаҡлау сараһы тип күрә. В. С. Соловьев „һуғыш ул изге нәмә“ ти. И. А. Ильин һуғыштың „рухи мәғәнәһен“ һыҙыҡ өҫтөнә ала. Пацифистик ҡарашта торған философтар, мәҫәлән, Эразм Роттердамский, һуғышты бәләләр һәм бәхетһеҙлектәр сығанағы итеп һанай. [[Иммануил Кант|И.]] [[Иммануил Кант|Кант]] һуғышты ҡырағайлыҡ билдәһе тип баһалай.<ref>[http://nkozlov.ru/print/library/s45/d4168/?resultpage=13 Философские и моральные оценки войны]</ref><sup>[''неавторитетный источник?''</sup><sup>]</sup> == Кешелек тарихындағы һуғыштар == [[Файл:Apotheosis.jpg|справа|мини|350x350пкс|В. В. Верещагин. „Һуғыш апофеозы“ (1878)]] [[XIX быуат]]ҡа тиклем һуғыштарҙың иҡтисади базаһы сағыштырмаса бәләкәй була, ҡағиҙә булараҡ, һуғыштарҙы әҙ һанлы профессиональ ғәскәрҙәр алып бара. XIX быуаттың икенсе яртыһынан, бигерәк тә [[XX быуат]]тан һуғыштар иҡтисадҡа ифрат ҙур көсөргәнеш һала һәм күп миллионлы халыҡ массаларын оҙайлы көрәш эсенән ылыҡтыра. Хәрби бәрелештә бер нисә ил ҡатнаша, шулай итеп, ул донъя һуғышына әүерелә. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда — 70 миллиондан ашыу, Икенсе донъя һуғышында 110 миллион самаһы кеше ҡатнаша. Кешелек йәмғиәтендә '''һуғыштың әһәмиәте''' төрлөсә баһалана. * Һуғыштарҙың кире эҙемтәләренә, кешеләрҙең һәләк булыуынан тыш, гуманитар һәләкәт тигән комплекс та ҡарай, уға аслыҡ, эпидемиялар инә. Хәҙерге замандың глобаль һуғыштары кешеләрҙе һәм матди байлыҡтарҙы күпләп юғалтыуға, бер ҡасан күрелмәгәнсә ҙур емереклектәргә, бәлә-ҡазаларға килтерә. Мәҫәлән, Европа илдәрендә һуғыштар һөҙөмтәһендә күрелгән юғалтыуҙар (үлтерелгәндәр, яраларҙан һәм ауырыуҙарҙан вафат булғандар) түбәндәгесә була: [[XVII быуат]]та — 3,3 миллион кеше, [[XVIII быуат]]та — 5,4, XIX быуатта һәм XX быуат башында (Беренсе донъя һуғышына тиклем) — 5,7, Беренсе донъя һуғышында — 9 миллиондан ашыу, Икенсе донъя һуғышында (нацистик концлагерҙарҙа һәләк булғандарҙы ла индереп) — 50 миллиондан ашыу кеше. * Һуғыштарҙың ыңғай эҙемтәләренә мәғлүмәт алмашыу (Талас яуынан һуң [[ғәрәптәр]] [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҡытайҙар]]ҙың [[ҡағыҙ]] эшләү серен белә), фәнни-техник асыштарҙың ҡапыл күбәйеүе, шулай уҡ ҡапма-ҡаршылыҡтарҙың бөтөрөлөүе инә. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр һуғыштың тотош кешелек өсөн (айырым кеше өсөн түгел) ыңғай яҡтары тип түбәндәгеләрҙе лә билдәләй: # Кешелек йәмғиәтенә биологик һайлап алыу ҡайта, сөнки ғәҙәти шарттарҙа иш һайлаған саҡта биология закондарының йоғонтоһо ныҡ көсһөҙләнһә, һуғыш ваҡытында йәшәүгә яраҡлашыу көсө булған тоҡом барлыҡҡа килә. # Һуғыш осоронда кешегә тыныс тормошта һалынған бөтә тыйыуҙар юҡҡа сыға. Шулай итеп, һуғышты тотош социум эсендә психологик көсөргәнеште сисеү сараһы итеп ҡарарға була. # Сит ихтыярға буйһоноп ҡалыуҙан ҡурҡыу, хәүефтән ҡурҡыу техник прогресты дәррәү үҫтереп ебәрә. Уйлап табыуҙарҙың күпселеге хәрби ихтыяжға тәғәйенләнә, һуңынан тыныс тормошта ҡулланыуға индерелә. # Иң юғары кимәлдәрҙә халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һауыға һәм донъя берләшмәһе кеше ғүмере, тыныслыҡ кеүек ҡиммәттәрҙе баһалай башлай. == Һуғыштарҙың тарихи төрҙәре == Үҫештең түбәнге баҫҡысында торған кеше төркөмдәре өсөн һуғыш ихтыяжы юҡ тигән фекер бар (Танзаниялағы хадзалар һәм Тиви утрауындағы австралий аборигендары), башланғыс үҫеш баҫҡысында торған кешеләргә һуғыш хас түгел. Фин тикшеренеүселәре фекеренсә, һунарсылыҡ, үҫемлектәр менән туҡланыусы ҡәбиләләр аҙыҡ-түлек тупламдары йыймағанлыҡтан уларҙың һуғышыр өсөн сәбәптәре лә юҡ<ref>[http://www.infox.ru/science/human/2013/07/19/Pyervobyytnyyye_lyud.phtml Первобытные люди не знали войн, доказали антропологи — Человек : Наука / infox.ru]</ref>. === Боронғо донъя һуғыштары === [[Файл:Slaget_ved_Zama_-_Cornelis_Cort,_1567.jpg|справа|мини|300x300пкс|„Зама эргәһендәге алыш“ картинаһы» б. э. т. 202 йыл ваҡиғаһын һүрәтләй, Корнелис Корт (1567)]] * Боронғо дәүләттәрҙең ижтимағи үҫештең түбәнгерәк баҫҡысында торған ҡәбиләләрҙе буйһондороп, яһаҡ түләтеү һәм ҡолдар алыу маҡсатындағы баҫып алыу һуғыштары (мәҫәлән, Галлия һуғышы, Маркоман һуғышы һ. б.) * Территориялар яулап алыу һәм еңелгән илдәрҙе буйһондороу маҡсатында алып барылған дәүләт-ара һуғыштар (мәҫәлән, Пун һуғыштары, Грек-фарсы һуғыштары); * аҡһөйәктәрҙең төркөмдәре араһындағы һуғыштар (мәҫәлән, б. э. т. 321—276 йылдарҙағы [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]] империяһын бүлешеү өсөн диадохтар араһындағы һуғыштар); * ҡолдарҙың ихтилалдары (мәҫәлән, [[Боронғо Рим|Рим]]да ҡолдарҙың Спартак етәкселегендәге ихтилалы); * крәҫтиәндәр һәм һөнәрселәрҙең ихтилалдары (Ҡытайҙа ҡыҙыл ҡашлыларҙың ихтилалдары). === Урта быуаттар һуғыштары === * Дини һуғыштар: Тәре яуҙары, Жиһат; * Династиялар һуғыштары (мәҫәлән, [[Англия]]ла Ал рауза һәм Аҡ рауза һуғышы); * Ҡыҫымдарға ҡаршы крәҫтиән һуғыш-ихтилалдары (мәҫәлән, Францияла Жакерия, Германияла Крәҫтиәндәр һуғышы (Bauernkrieg)) === Яңы һәм Иң яңы дәүер һуғыштары === * Капиталистик илдәрҙең Азия, Африка, Америка, Океания халыҡтарын үҙҙәренә буйһондороу өсөн колониаль һуғыштары (мәҫәлән, Беренсе әфиүн һуғышы һәм Икенсе әфиүн һуғышы); * Дәүләттәрҙең һәм дәүләттәр коалицияларының гегемонлыҡ өсөн һуғышыуы (мәҫәлән, [[Төньяҡ һуғыш]]ы, Америка-Мексика һуғышы, Корея һуғышы, Эфиопия-Эритрея һуғышы), донъяла хакимлыҡ итеү өсөн һуғыштар (Ете йыллыҡ һуғыш, Наполеон һуғыштары, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе]] һәм [[Икенсе донъя һуғышы]]); * Социалистик һәм буржуаз-демократик инҡилаптар менән бергә барған граждандар һуғыштары. Йыш ҡына граждандар һуғыштары тышҡы интервенцияға ҡаршы көрәшкә ҡушылып китә (Ҡытайҙа граждандар һуғышы); * Бойондороҡло һәм колониаль илдәрҙең колониясыларға ҡаршы, дәүләт бойондороҡһоҙлоғон урынлаштырыу йә уны һаҡлап ҡалыу өсөн милли-азатлыҡ һуғыштары (мәҫәлән, Алжир һуғышы, Португалияның колониаль һуғышы һ. б.). === Постиндустриаль һуғыштар === Постиндустриаль һуғыштар — ул барыһынан элек дипломатик һәм шпионлыҡ итеп ҡара-ҡаршы тороу. * Ҡала герильяһы * Гуманитар һуғыш (мәҫәлән, Косово һуғышы) * Террорға ҡаршы операция * Этнос-ара ыҙғыш (мәҫәлән,Босния һуғышы, Карабах һуғышы) === Линд буйынса һуғыш быуындары === 1989 йылда Америка эксперты Уильям Линд һуғыштарҙы дүрт быуынға бүлә. Беренсе быуын һуғыштарын шыма көбәкле атыу ҡоралы менән тигеҙ сафҡа теҙелеп алып барыла тип һүрәтләй; икенсе быуын артиллерия ҡулланып, пулемёттарҙан атып, окоптар һәм башҡа ялан фортификацияһы ҡулланып, позицияларҙан алып барыла; өсөнсө быуын — блицкриг: армия дошманды йәһәт ҡоралһыҙландырып, ҡамауға алырға һәм уның коммуникацияларын өҙөргә тырыша, ҡоралдарҙың төп төрҙәре — танкылар һәм авиация; дүртенсе быуын һуғышы, Линд буйынса, техниканың иң һуңғы ҡаҙаныштарын ҡулланып ҡоралланған һалдаттарҙан торған ваҡ төркөмдәрҙең айырым операциялары рәүешендә алып барыла. Әҙәбиәттә бишенсе һәм алтынсы быуын һуғыштары ла һүрәтләнә, ләкин ул терминдарҙың йөкмәткеһе төрлө авторҙа төрлөсә. === Халыҡ-ара һәм халыҡ-ара булмаған ҡораллы бәрелеш === Халыҡ-ара гуманитар хоҡуҡиәттә ҡораллы бәрелештәрҙең ике төрөн айырып йөрөтәләр<ref>[http://www.icrc.org/eng/resources/documents/article/other/armed-conflict-article-170308.htm How is the term «Armed Conflict» defined in international humanitarian law?]</ref>: * Халыҡ-ара ҡораллы бәрелеш. Был осраҡта һуғыш дәүләттәр араһында бара. * Халыҡ-ара булмаған ҡораллы бәрелеш. Был осраҡта һуғыш баш күтәреүселәр менән дәүләт араһында бара. == Һуғыштарҙың оҙайлығы == Иң ҡыҫҡа һуғыш 1896 йылда Англия менән Занзибар араһында була. Уның оҙайлығы — 38 минут. Иң оҙайлыһы тип «[[Йөҙ йыллыҡ һуғыш|йөҙ йыллыҡ һуғыш»]] иҫәпләнә, ғәмәлдә ул бер-бер артлы булған дүрт бәрелештән тора. Голландия менән Силли араһындағы 335 йыллыҡ һуғышты ла иң оҙайлыларға индерәләр. Юридик күҙлектән Өсөнсө Пун һуғышы иң оҙайлыһы тип табыла. Ул 2134 йыл бара (б. э. т. 149 — б. э. [[1985 йыл]]дар). Рим Карфагенды ҡыйратҡандан һуң солох төҙөлмәй, һуғыш хәле формаль һаҡланып ҡала, 1985 йылда ғына [[Рим]] менән Тунистың (Карфаген харабалары урынында төҙөлгән ҡала) мэрҙары формаль солох килешеүенә ҡул ҡуя. Ғәмәлдә Реконкиста иң оҙон һуғыш булып тора. Пиреней ярымутрауын ғәрәптәрҙән азат итеү һуғыштары 718 йылда Ковандонг эргәһендәге алыштан башлана һәм 1492 йылда Гранада әмирлегенең ҡолауы менән тамамлана. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Граждандар һуғышы]] * [[Һалҡын һуғыш]] * Йәҙрә һуғышы * Донъя һуғышы * [[Тыныслыҡ]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=[[Сунь-цзы]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=[[Искусство войны]]|оригинал=孫子兵法 |ссылка= |викитека= |ответственный=перевод [[Конрад, Николай Иосифович|Конрад Н.И.]] |издание= |место=Москва |издательство=АСТ|год=2011|том= |страницы=|страниц=606|серия= |isbn=978-5-17-066178-7|тираж=}} * ''Война и мир в земледельческих предклассовых и ранних классовых обществах'' // Перщиц А. И., [[Семёнов, Юрий Иванович|Семенов Ю. И.]], [[Шнирельман, Виктор Александрович|Шнирельман В. А.]] Война и мир в ранней истории человечества. Т. 2. М., Институт этнологии и антропологии РАН. 1994. С.7-127. * [[Коротаев, Андрей Витальевич|Коротаев А. В.]], Комарова Л. Н., [[Халтурина, Дарья Андреевна|Халтурина Д. А.]] ''[http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=75&Itemid=37 Законы истории. Вековые циклы и тысячелетние тренды. Демография, экономика, войны.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220154012/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=75&Itemid=37 |date=2009-02-20 }}'' 2-е изд. М.: УРСС, 2007. * {{книга |автор = [[Кревельд, Мартин ван|Мартин ван Кревельд]] |часть = |заглавие = Трансформация войны |оригинал = The Transformation of war |ссылка = |место = Москва |издательство = ИРИСЭН |год = 2005 |страниц = 343 |isbn = 5-9614-0280-0}} * Стрэчен Х. Карл фон Клаузевиц «О войне». — М.: АСТ: АСТ МОСКВА: Полиграфиздат, 2010. — 330 с. * ''[[Филипп Куинси Райт|Куинси Райт]] — [http://grachev62.narod.ru/tmo/chapt38.html Некоторые размышления о войне и мире // Теория Международных отношений: Хрестоматия / Сост. П. А. Цыганков. — М.: Гардарики, 2003.- 400 С.] == Һылтанмалар == * Томас Харботл: ''[http://bibliotekar.ru/bitvy.htm «Битвы мировой истории»]'' * В. Н. Михайлов, С. Т. Брезкун ''[http://www.iss-atom.ru/dobro/index.htm «Добро или зло? Философия стабильного мира»]{{Недоступная ссылка|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' * Борис Урланис: ''[http://scepsis.ru/library/id_1996.html «Войны и народонаселение Европы»]'' [[Категория:Хәрби тарих]] [[Категория:Һуғыш]] [[Категория:Һуғыштар]] [[Категория:Ғәҙәттән тыш хәл]] qsown8u1ns975yw3ua3ks3wz9uv5byb 0 108455 1303086 1284885 2026-08-21T02:36:32Z Stephan1000000 27278 сезонов = 19 | число = 364 1303086 wikitext text/x-wiki {{Телесериал | РусНаз = Енәйәтсесә уйлау-фекерләү | ОригНаз = Criminal Minds | изображение = [[Файл:Criminal-Minds.svg|250px]] | подпись = | жанр = [[Процедурная драма]] | длина = 42 минуты | композитор = Марк Фантини <br>Стефан Фантини | автор = [[Джефф Дэвис]] | продюсер = Эрика Мессер <br>Дебора Спера <br>Джиджи Коэлло-Бэннон<br>[[Гордон, Марк|Марк Гордон]]<br>[[Шерман Барруа, Джанин|Джанин Шерман Барруа]] | режиссёр = | сценарист = [[Джефф Дэвис]] | в ролях = [[Пэджит Брюстер]]<br>[[Гибсон, Томас|Томас Гибсон]]<br>[[Мэнди Патинкин]]<br>[[Мэтью Грей Габлер]]<br> [[Шемар Мур]]<br>[[Эй Джей Кук]]<br>[[Джо Мантенья]]<br>[[Вангснесс, Кирстен|Кирстен Вангснесс]]<br>[[Глодини, Лола|Лола Глаудини]]<br>[[Брюстер, Пэйджет|Пэйджит Брюстер]]<br>[[Трипплхорн, Джинн|Джинн Трипплхорн]]<br>[[Хьюитт, Дженнифер Лав|Дженнифер Лав Хьюитт]] | страна = {{USA}} | телеканал = [[CBS]] | первый_показ = 22 сентября 2005 | последний_показ = настоящее время | сезонов = 19 | число = 364 | сайт = [http://www.cbs.com/primetime/criminal_minds/ Официальный сайт] | imdb = 0452046 }} '''«Енәйәтсесә уйлау-фекерләү»''' ({{lang-en|Criminal Minds}}) — иң хәйләкәр енәйәтселәрҙең дә уй-фекерҙәрен аңлай һәм анализлай, уларҙың артабан ни эшләрен алдан күрә белгән һәм шул рәүешле ауыр енәйәттәргә юл ҡуймаусы ФБР-ҙың иң оҫта тәфтишселәре командаһының эше тураһындағы Америка телесериалы. Ябай криминалистар берәй енәйәт эшен аса алмағанда кешенең тәртибен анализлау буйынса белгестәр ярҙамға килә. Енәйәтсе ҡалдырған эҙҙәрҙе ентекле тикшереү урынына улар, енәйәтсенең һәр аҙымын һәм уй-фекерен аңларға тырышып, енәйәтсенең енәйәт ҡылыу сәбәбен табырға һәм уға төшөнөргә тырыша. Енәйәт урынында эш алып барып, профессионалдар, енәйәт ҡылған кешенең уй-фекерен аңларға тырышып, уны, уйҙары ни тиклем генә ҡара булмаһын, әйтерһең дә, эс яҡтан тикшерә. Сериал премьераһы CBS телеканалында 2005 йылдың 22 сентябрендә була. Сериалдың өсөнсө миҙгелендә сценаристарҙың баш күтәреүе арҡаһында бер аҙ өҙөклөк килеп сыға. Әммә 2008 йылдың апрелендә ҡалған сериялар күрһәтелә. 2015 йылдың 11 майында канал сериалды ун беренсе миҙгелгә оҙайта, ә 2016 йылдың 6 майында<ref>{{Cite web|url=http://deadline.com/2015/05/csi-cyber-odd-couple-poi-hawaii-good-wife-ncis-renewed-cbs-1201424574/|title=CBS Renews ‘CSI: Cyber’, ‘Odd Couple, ‘POI’, ‘Hawaii’, ‘Good Wife’, ‘NCIS’s, More|author=Nellie Andreeva|date=11 мая 2015|work=[[Deadline.com]]|accessdate=2015-05-11}}</ref> CBS ун икенсе миҙгелгә контракт төҙөй.<ref>[http://www.tv.com/shows/criminal-minds/community/post/criminal-minds-renewed-season-12-cbs-146255444210/ Criminal Minds renewed season 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816092335/http://www.tv.com/shows/criminal-minds/community/post/criminal-minds-renewed-season-12-cbs-146255444210/ |date=2016-08-16 }}</ref> == Дөйөм мәғлүмәт == Башта сериалдың сюжеты агент '''Джейсон Гидеон''' (Мэнди Паткин) һәм '''Аарне Остер''' (Томас Гибсон) тирәләй генә ҡоролған була.. Уларҙан тыш, беренсе миҙгелдә кешенең уй-ғәмәлдәрен анализлау командаһына агенттар '''Элл Гринуэй''' (Лола Тауҙин), '''Дерек Морган''' (Шымар Мур), '''Дженифер «Джей-Джей» Джеро''' (Әй Джей Кук), шулай уҡ доктор '''Спенсер Рид''' (Мэтью Грей Габер) һәм программалаусы '''Пенелопа Гарсия''' (Кирстен Ванесса) инә. Сериал башында Кирстен Ванесса даими иэшләүсе актерҙар составында булмай, ул тик саҡырылған йондоҙ сифатында ғына күренеп ҡала. Икенсе миҙгелдә Лола Глаудини алтынсы эпизодтан һуң проекттан китә һәм туғыҙынсы эпизодта актриса Эдит Брюстер агент '''Эмили Пресс ролендә уйнай'''. Өсөнсө миҙгел башында Мэнди Патинкин китә. Уның урынына Джо Мантенья агент '''Дэвид Росси ролендә килә'''. Алтынсы миҙгелдә Эй Джей Кук икенсе эпизодтан һуң проекттан китә. Ошо уҡ миҙгелдә яңы персонаж '''Эшли Сивер''' (Рэйчел Николс) барлыҡҡа килә. Бынан тыш, алтынсы миҙгелдә Пэджит Брюстер шоуҙан китә, ә Эй Джей Кук, һуңғы эпизодта махсус ҡунаҡ рәүешендә ҡатнашыу өсөн, кире ҡайта. Куктың ике йылға контракт төҙөүе һәм етенсе миҙгел башында даими эшләүсе актерҙар составына кире ҡайтыуы тураһында иғлан ителә. Шулай уҡ Брюстерҙың да етенсе миҙгелдә кире ҡайтасағы хаҡында билдәле була.<ref name="Paget Return">[http://www.tvline.com/2011/05/its-official-criminal-minds-welcomes-back-paget-brewster-bids-farewell-to-rachel-nichols/ It’s Official: Criminal Minds Welcomes Back Paget Brewster, Bids Farewell to Rachel Nichols] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104053931/http://www.tvline.com/2011/05/its-official-criminal-minds-welcomes-back-paget-brewster-bids-farewell-to-rachel-nichols/ |date=2012-01-04 }}</ref> 2011 йылдың майында Николс менән контрактты оҙайтмаҫҡа ҡарар ителә. Мур һәм Гибсон һигеҙенсе миҙгелгә контракттарын оҙайта. 2012 йылдың 15 февралендә Deadline.com Пэджит Брюстерҙың етенсе миҙгел аҙағында шоуҙан китәсәге тураһында белдерә<ref>{{Cite web|url=http://www.deadline.com/2012/02/paget-brewster-criminal-minds-leaving-cbs-drama/|title=Paget Brewster To Leave 'Criminal Minds'|publisher=[[Deadline.com]]|last=Andreeva|first=Nellie|date=February 15, 2012|accessdate=February 15, 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/68kU78P9g|archivedate=2012-06-28}}</ref>. Сериалда «UNSUB» термины йыш ҡулланыла. Был һүҙ «unknown subject» һңҙенән килеп сыҡҡан һәм «билдәһеҙ кеше, субъект» тигәнде аңлата. == Ролдәрҙә == {| class="wikitable" ! rowspan="2"|Актёр !! rowspan="2"|Персонаж !! rowspan="2" | Звание !! colspan="13" | Сезоны |- ! style="width:10%;"|1 !! style="width:10%;"|2 !! style="width:10%;"|3 !! style="width:10%;"|4 !! style="width:10%;"|5 !! style="width:10%;"|6 !! style="width:10%;"|7 !! style="width:10%;"|8!! style="width:10%;"|9 !! style="width:10%;"|10 !! style="width:10%;" |11 !! style="width:10%;" |12 !! style="width:10%;" |13 |- | [[Гибсон, Томас|Томас Гибсон]] || Аарон «Хотч» Хотчнер || align="center"| Старший специальный агент || colspan="12" style="background: #ddffdd" align="center" | '''Постоянный'''|| colspan="2" | |- | [[Патинкин, Мэнди|Мэнди Патинкин]] || Джейсон Гидеон || align="center"| Специальный агент || style="background: #ddffdd" colspan="3" align="center" | '''Постоянный''' || colspan="10" | |- | [[Шемар Мур]] || Дерек Морган || align="center"| Специальный агент/тактический тренер || colspan="11" style="background: #ddffdd" align="center" | '''Постоянный'''||style="background: lightblue" align="center"| '''Гость'''|| colspan="1" | |- | [[Мэтью Грей Габлер]] || Спенсер Рид || align="center"| Специальный агент/доктор || colspan="13" style="background: #ddffdd" align="center" | '''Постоянный''' |- | [[Глодини, Лола|Лола Глаудини]]|| Элл Гринуэй || align="center"| Специальный агент|| style="background: #ddffdd" colspan="2" align="center"| '''Постоянный''' || colspan="11" | |- | [[Эй Джей Кук]] || Дженифер «Джей-Джей» Джеро || align="center"| Специальный агент/агент по связям с общественностью || style="background: #ddffdd" colspan="5" align="center" | '''Постоянный''' || style="background: lightblue" align="center"| '''Гость''' || colspan="7" style="background: #ddffdd" align="center" | '''Постоянный''' |- | [[Вангснесс, Кирстен|Кирстен Вангснесс]] || Пенелопа Гарсия || align="center"| Штатный программист || style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Периодически''' || colspan="12" style="background: #ddffdd" align="center" | '''Постоянный''' |- | [[Мантенья, Джо|Джо Мантенья]] || Дэвид Росси || align="center"| Специальный агент || colspan="2" | || style="background: #ddffdd" align="center" colspan="12" | '''Постоянный''' |- | [[Брюстер, Пэйджет|Пэйджит Брюстер]] || Эмили Прентис || align="center"| Специальный агент || colspan="1" | || style="background: #ddffdd" colspan="6" align="center" | '''Постоянный''' || colspan="1" align="center" | || style="background: lightblue" align="center"| '''Гость''' ||colspan="1" align="center" | || style="background: lightblue" align="center"| '''Гость''' || style="background: #ddffdd" colspan="2" align="center" | '''Постоянный''' |- | [[Николс, Рэйчел|Рэйчел Николс]] || Эшли Сивер || align="center"| Агент || colspan="5" | || style="background: #ddffdd" colspan="1" align="center" | '''Постоянный''' || colspan="7" align="center" | |- | [[Трипплхорн, Джинн|Джинн Трипплхорн]] || Алекс Блейк || align="center"| Доктор/эксперт лингвистики в ФБР || colspan="7" | || style="background: #ddffdd" colspan="2" align="center" | '''Постоянный''' || colspan="4" align="center" | |- | [[Хьюитт, Дженнифер Лав|Дженнифер Лав Хьюитт]] || Кейт Каллэхэн || align="center"| Специальный агент || colspan="9" | || style="background: #ddffdd" align="center" | '''Постоянный''' || colspan="3" align="center" | |} == Персонаждар == === Төп === * '''Аарон «Хотч» Хотчнер''' (Томас Гибсон) — ФБР-ҙың кешенең уй-ғәмәлдәрен анализлау бүлеге начальнигы. Ҡаты булыуы менән айырылып тора. Йыш ҡына бойороҡтарҙы һәм эште теүәл үтәүгә өҫтөнлөк бирә. Һулаҡай. Хотчтың ҡустыһы — Шон бар. Өсөнсө миҙгелдә ҡатыны Хейли улы Джек менән, Аарон эше менән шәхси тормошон айырмағаны өсөн, унан китә. Дүртенсе миҙгелдә Хотчтың шәхси дошманы — Бостон Тармарсыһы/Джордж Фойет хасил була. Хотч уның тәҡдиме менән риза булмай һәм енәйәтсе ҡаса. Дүртенсе миҙгел аҙағында Джордж Фойет Хотчты ҡаты йәрәхәтләй. Бишенсе миҙгелдә ул Хотчтың элекке ҡатыны Хейли менән улы Джекты эҙләп таба, Хотч күпме генә уларҙы һаҡларға һәм яҡларға тырышмаһын, Фойет Хейлиҙы үлтерә. Әммә ул Джекты үлтереп өлгөрмәй — Хотч енәйәтсенең үҙен юҡ итә. Аарон улын үҙ ҡанаты аҫтына ала. Һигеҙенсе миҙгелдә Хотч менән Бетт Клемонс араһында романтик мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килә. Һигеҙенсе миҙгелдә ҡатынды Нью-Йоркка эшкә саҡыралар. Әммә улар араһындағы мөнәсәбәт өҙөлмәй. * '''Джейсон Гидеон''' (Мэнди Патинкин), 1-3-сө миҙгелдәр. Бүлектең иң яҡшы профайлеры һәм төркөмдөң элекке начальнигы (Хотчнерға тиклем). Бүлеккә кире ҡайтҡанынса уның депрессия кисереүе хаҡында (Бостондағы складҡа алты агентты ебәрергә ҡарар итеүе арҡаһында улар шартлап һәләк була) хәбәр ителә. Гидеондың тәнҡите уны төркөм етәксеһе вазифаһынан алып ташлауҙарының төп сәбәбенә әйләнә булһа кәрәк. Ул ЦРУ-ға енәйәтселәрҙең эш-ғәмәле-холҡон анализлау буйынса үҙ хеҙмәтен тәҡдим итә. Бер нисә ваҡиғанан, өйөндә күптәнге танышы Сараның үлеменән һәм Хотчты ике аҙнаға вазифаһынан ситләтеүҙәренән һуң Гидеондың күңеле ҡатып ҡалған кеүек тойола. Урмандағы коттеджында ул Ридҡа «мин был тормошто аүламай башланым» тигән һүҙҙәр менән хушлашыу хатын, танытмаһын, пистолетын ҡалдырып, удостоверение, пистолет и уехал в неизвестном направлении «бәхет эҙләү ышанысы менән» билдәһеҙ йүнәлештә сығып китә. Унынсы миҙгелдә уны үлтерәләр. * '''Дерек Морган''' (Шемар Мур) — үҙ-үҙенә ныҡ ышанған, ныҡышмал, тиҙ ҡыҙып китеүсән, университетҡа футбол стипендияһына уҡырға инә, дзюдо буйынса ҡара билбауға эйә. ФБР-ҙа үҙ-үҙеңде яҡлау күнекмәләрен алып бара. Элек саперҙар подразделениеһында хеҙмәт иткән. Чикаго полицияһы офицеры булған. Бала сағында уны футбол буйынса тренеры көсләгән. Үҙе әйтеүенсә, ул енәйәтселәргә ҡаршы көрәшергә ҡарар иткән. Бишенсе миҙгелдә ваҡытлыса Хотчнерҙы бүлек етәксеһе урынында алыштыра.<ref>«What Fresh Hell».</ref> ун йәшендә атайһыҙ ҡалған — атаһын талаусы улының күҙ алдында үлтерә. Әсәһе менән ике һеңлеһе Чикагола йәшәй. Пенелопа Гарсиа менән эмоциональ бәйләнештә — бер-береһе менән шаярышһа ла, осрашмайҙар. Ун беренсе миҙгел аҙағында ул өйләнә һәм, улы тыуғандан һуң, эшенән китә. * '''Элл Гринуэй''' (Лола Глаудини), 1-2-се миҙгелдәр. Енси характерҙағы енәйәттәр буйынса белгес. Уның атаһын, полиция офицерын, эш урынында үлтерәләр. Ярым кубинка, [[Испанский|испан телен белә. Ул эҙләгән енәйәтсе уны өйөндә ата һәм ҡорбанының ҡаны менән өй стенаһында яҙыу ҡалдыра.]] Элл эшенә тиҙ арала эшенә кире ҡайта, тик аҙағыраҡ, үҙ-үҙен тота алмайынса, сериялап көсләүсене атып үлтерә. Ғәйебен танымайынса (йәнәһе, ул үҙ-үҙен яҡлаған), эшенән китә. * '''Дженнифер Джеро «Джей-Джей»''' (Эй Джей Кук) — команданың матбуғат һәм ерлектәге полиция менән бәйләнеше өсөн яуаплы, йәғни коммуникация бүлеге координаторы. Подразделение шөғөлләнергә тейешле эштәрҙе һайлай. Кеше менән аралашҡанда мөләйем. Алтынсы миҙгелдә Пентагондағы юғары етәксе баҫымы аҫтында Эрин Штраусс директоры итеп күсерелә. Етенсе миҙгелдә командаға кире ҡайта. Яңы Орлеан полицияһы офицеры Уильям ЛаМонтейн менән осраша. Уртаҡ улдары Генри бар. Етенсе миҙгел аҙағында Уилл, яурыны йәрәхәтләнеүҙән, саҡ үлмәй ҡала. Дауаханала ул Джей-Джейға тәҡдим яһай, һәм улар бер нисә көндән өйләнешә. Туғыҙынсы миҙгелдә уны һәм Мэта Крузды урлайҙар. Баҡһаң, Пентагонда эшләгән сағында ул һәм Круз Эрин Штраусс менән Афғанстанда йәшерен операция өҫтөндә бергә эшләгән булалар. Һәм шул саҡта Джейҙың ауыры төшә. Унынсы миҙгел аҙағында ҡатын ауырға ҡалыуын аңлай. * '''Спенсер Рид''' (Мэтью Грей Габлер) — с IQ 187 бүлегенең йәш генийы, минутына 20000 һүҙ уҡый. Эйдетик хәтергә эйә. ФБР-ҙа эшләүсе иү йәш белгес. 12 йәшендә генә Лас-Вегаста мәктәп тамамлаған, 24 йәше тулыуға өс докторлыҡ дәрәжәһенә — математика, химия, инжерения буйынса — эйә булған. Психология, социология, философия буйынса бакалавр дәрәжәһенә эйә.<ref name="«Extreme Aggressor»">«Extreme Aggressor».</ref> Рид ФБР-ға 2004 йылда килгән. Уны, башҡа агенттарҙан айырмалы булараҡ, һәр саҡ доктор тип таныштыралар. Быны Хотч йәш булыуы арҡаһында етди ҡабул итһендәр өсөн Рид тураһында кешелә баштан уҡ яҡшы фекер уятырға кәрәк тип аңлата.<ref name="«Extreme Aggressor»"/> Команда ағзаларының күпселеге егеттең һәр яҡлап тәрән һәм күп яҡлы белемле булыуынан шөрләй. Рид бик йомоҡ кеше. Был бүлектә эшләгән саҡта уны урлап, ныҡ туҡмайҙар. Наркотиктан бойондороҡлолоҡто ла кисергән. Яман себер шешенән саҡ үлмәй ҡалған. Яра ла алған. Әсәһе шизофрения менән сирләй Рид әсәһен Лас-Вегастағы психиатрик клиникаға үҙе урынлаштырған һәм көн дә уға хат яҙа. Джей-Джейҙың улы Генриҙың ҡиәмәтлек атаһы. Бүлектә уға балаға ҡарата булған мөнәсәбәт. Һигеҙенсе миҙгелдә егет Мейв исемле ҡыҙға ғашиҡ була. Ҡыҙ — генетик. Урланғанға тиклем егет менән ҡыҙ бер тапҡыр ҙа осрашмағандар. Ҡыҙҙы урлаусы ҡатын уны үлтерә. Шунлыҡтан Рид ике аҙна тирәһе үҙ-үҙенә бикләнә. Хеҙмәттәштәренең шылтыратыуына ла яуап бирмәй, өйөнән дә сыҡмай. . * '''Пенелопа Гарсиа''' (Кирстен Вангснесс) техник анализ өсөн яуаплы, штаттағы программист. Һылыу, һәйбәт ҡыҙ. 1977 йылда тыуған. Яҡындарын юғалтҡандарға ярҙам итеүсе төркөм ағзаһы. Ҡыҙҙың ата-әсәһе уға 18 йәшендә генә сағында авиаһәләкәттә һәләк була. Дүрт ҡустыһы бар. ФБР-ҙа проблемалар тыуҙырыусы хакерҙар исемлегендә торған. ФБР-ҙың базаһын боҙоп ингәс, уны үҙҙәренә алалар һәм хәҙер ул ФБР аналитигы Кевин Линч менән осрашып йөрөй, тик, кейәүгә сыҡҡыһы килмәгәнлектән, уның менән араларын өҙә. Джей-Джей-ҙың улы Генриҙың ҡиәмәтлек әсәһе. Алтынсы миҙгелдә командала Джей-Джейҙың ролен ваҡытлыса башҡара. Дерек Морган менән мөнәсәбәттә.. * '''Дэвид Росси''' (Джо Мантенья) командала өсөнсө миҙгелдә барлыҡҡа килә. Кешенең холоҡ-тәбиғәтен анализлау бүлегенә нигеҙ һалыусы, тәжрибәле профайлер, китап яҙыу һәм лекция уҡыу өсөн хаҡлы ялға алдан китә, әммә 2007 йылда үҙенең тәүге эше буйынса үткән үлтереүсене тотор өсөн бүлеккә кире ҡайта. Команда менән эшләү яҡлы булмаһа ла, аралашҡанда йомшаҡ. Диүгеҙ пехотаһында хеҙмәт иткән. Өс тапҡыр өйләнгән. Етенсе миҙгелдә уның тәүге ҡатыны Кэролайн уға үҙенең сирле булыуы һәм йыл ярымлыҡ ҡына ғүмере ҡалыуы тураһында һөйләп бирә. Ҡатын Россиҙан уға үлергә ярҙам итеһен үтенә, әммә Росси был аҙымдан баш тарта, тик тиҙҙән дарыуҙарҙын ҡалған буш һауытты табып ала. Кэролайн Россиҙан 911-ҙе саҡырмауын һорай, ир уның менән ризалаша һәм ҡатыны иренең ҡулында үлә. Росси бер йыл буйы Эрин Штраусс менән осрашып йөрөй. Тик ҡатынды Подражатель үлтерә. Икенсе ҡатынынан уның ҡыҙы бар. * '''Эмили Прентисс''' (Пэджит Брюстер), 2-се миҙгелдән эшләй башлай. Бүлектә эштән киткән Элл урынына килә. АҠШ вәкиленең ҡыҙы, [[Интерпол|Интерполдың элекке агенты]], ғәрәп, [[Испанский|испан]], [[Французский|француз]] һәм итальян телен белә, әҙерәк урыҫса ла һупалай. Тәүәккәл һәм тыныс холоҡло. Прентисс үҙен бүлектең яңы хеҙмәткәре тип таныштырғас, Хотчнер ҡыҙға бында урынлашырға ғаиләһе ярҙам иткәндер тип уйлай. Тик аҙағыраҡ, команданың эшен белеп тороу һәм Хотчнерға «соҡор ҡаҙыу» өсөн ҡыҙҙы эшкә ФБР-ҙың бүлек етәксеһеЭрин Штраусс урынлаштырғаны асыҡлана. Прентисс Штраусҡа ярҙам итеүҙән баш тарта һәм эштән китергә ҡарар итә. Алтынсы миҙгелдә уны, Йен Дойл ҡаты йәрәхәтләүенә ҡарамаҫтан, тере ҡала. Шулай ҙа Хотч уның тере ҡалыуын йәшерә һәм был хәл команда өсөн етенсе миҙгелгә тиклем сер булып ҡала. Етенсе миҙгелдә ҡыҙ командаға кире ҡайта. Миҙгел аҙағында уға Интерполға күсергә тәҡдим итәләр һәм ул, ризалығын биреп, Лондонға оса. Туғыҙынсы миҙгелдә ҡунаҡҡа килә һәм урланған Джей-Джей менән Крузды табырға ярҙам итә. * '''Доктор Алекс Блейк''' (Джинн Трипплхорн) һигеҙенсе миҙгелдең беренсе эпизодында килеп сыға. ФБР-ҙа лингвистика эксперты һәм Джорджтаун университеты профессоры. Ире «сикләүҙе белмәгән табиптар» ойшомаһында эшләй. 9 йәшлек улы билдәһеҙ сирҙән вафат булған. Эмили Прентиссты [[Интерпол|Интерполға күсергәс барлыҡҡа килә]]. Эрин Штраусс менән мөнәсәбәттәре насар, сөнки себер вабаһы осоронда ошо эш буйынса эш алып барғандарға Штраусс аяҡ салған. Блейк ФБР-ҙа үҙ статусын тергеҙеүгә күп көс һала. Туғыҙынсы миҙгел аҙағында Ридтың яраланыуында үҙен ғәйепле тип һанай. Рид менән хушлашҡанда уға үҙенең жетонын һәм танытмаһын ҡалдыра. * '''Кейт Каллэхэн''' (Дженнифер Лав Хьюитт) 10-сы миҙгелдә, Алекс киткәс, барлыҡҡа килә. Ире Крисс һәм ҡыҙы бар — 11 сентябрҙә ата-әсәһе һәләк булған Мегты ҡыҙлыҡҡа алған. Миҙгел уртаһында үҙенеү йөклө булыуын белә. Миҙгел аҙағында Мегты урлайҙар, тик команда тырышлығы менән ҡыҙҙы ҡотҡаралар. === Ярҙамсы ролдәрҙә === * '''Джордан Тодд''' (Мета Голдинг), 4-се миҙгел — 2008 йыл аҙағынан 2009 йыл башына тиклем декрет ялындағы Джей-Джейҙы алмаштырыу өсөн һайлап алына. Ул элек ФБР-ҙың террорлыҡҡа ҡаршы көрәш бүлегендә эшләгән. Баштараҡ Джордан команда менән уртаҡ тел тапҡан һәм хатта Морган менән яҡшы мөнәсәбәттә кеһек тойола.. Хотчнер менән бер нисә тапҡыр сәкмәкләшеп ала. Иң тәүге бәрелеше Джордан үҙенә кәрәкле мәғлүмәттәрҙе ҡорбандың әсәһен алдап алғас килеп сыға. Һуңыраҡ, ҡорбандарҙың береһенең үлемендә үҙ ғәйебен танығас, журналистар алдында үҙен тота алмағас, Хотчнер унан артабан эшен дауам итә алырлыҡмы-түгелме икәнлеген һорарға мәжбүр була. Декрет ялынан сыҡҡас, Джей-Джей элекке эш урынына ҙур теләк менән сыға. * '''Эшли Сивер''' (Рэйчел Николс), 6-сы миҙгел. Джей-Джей эшкә сыҡҡандан һуң килә. ФБР академияһы студенты. Уның серен күптәр белә. Атаһы 25-ләп ҡатын-ҡыҙҙы үлтергән була. Хотч тәүҙә уны бер эш буйынса консультатн итеп саҡыра, һәм Росси уға бында ҡалырға рәхсәт итә. Академияны тамамлағандан һуң ҡыҙ һынау срогы менән командаға агент сифатында алына. Етенсе миҙгел аҙағында Сиверҙың башҡа подразделениеға эшкә алыныуы тураһында билдәле була. * '''Диана Рид''' (Джейн Линч), 1-се-4-се миҙгелдәр. Спенсер Ридтың әсәһе. Улы кеүек үк, Шул тиклем һәм уның улы, ул хужа, юғары IQ эйә, ҡасандыр әҙәбиәт университеты профессоры булып торған. Шизофрения арҡаһында Спенсер 18 йәшендә уны Лас-Вегас дауаханаһына урынлаштыра. Ире Уильям ҡатынының сирле булыуын белгәс, ҡаса. Диана улы Спенсерға бик күп китаптар уҡыған. Рид уға көн һайын хаттар яҙа. Диана улы менән ғорурлана, әммә уның ФБР-ҙа эшләгәнен хупламай, сөнки хөкүмәт ойошмаһы икәнен һәм уның хеҙмәттәштәренә «фашистарға» ҡараған кеүек ҡарағанын аңлай. * '''Эрин Штраусс''' (Джейн Аткинсон) кешенең холоҡ-фиғелен анализлау төркөмө начальнигы булып тора. Уның ФБР-ҙағы эш тәжрибәһе административ яҡтан ғына. Ул бюролағы үҙ статусы менән файҙалана һәм Хотчты урынынан алып ташлау ниәтендә Эмилиҙан уға компромат табырға ҡуша. Ул Джей-Джейҙы ла [[Пентагон|Пентагонға күсергә мәжбүр иткән. Алкоголь бойондороҡлолоғонан бер нисә тапҡыр дауаланған. Һигеҙенсе миҙгелдә уны бөтә команда Подражатель тип йөрөткән енәйәтсе үлтерә.]] * '''Кевин Линч''' (Николас Брендон) командала өсөнсө миҙгелдән эшләй. 9-сы серияла ул Гарсияның компьютерына инеп, үҙенә кем атыуын белергә тейеш була. Пенелопаның компьютерҙы яҡшы белеүенә хайран була. Улар осраша башлай. 7-се миҙгелдә ул ҡыҙға тәҡдим яһай, тик ҡыҙ баш тарта. Миҙгел аҙағына йәштәрҙең мөнәсәбәте яҡшыра. * '''Метт Круз''' (Эсай Моралес) — кешенең холоҡ-фиғелен анализлау төркөмө етәксеһе. Джей-Джей менән Афғанстанда бергә хеҙмәт иткән. Һуңыраҡ уларҙың икеһен дә урлайҙар. [[Файл:Criminal Minds at Paley.jpg|230px|thumb|right|Актёрҙар һәм сериал эшләүселәр матбуғат конференцияһында]] == Спин-офф == Сериалдың ике спин-оффы — [[:en:Criminal Minds: Suspect Behavior|Criminal Minds: Suspect Behavior]] (2011) һәм Енәйәтсесә фекер йөрөтөү: Сит илдә (2016)<ref name="bbgirls">{{Cite web|url=http://deadline.com/2015/07/alana-de-la-garza-annie-funke-cast-criminal-minds-beyond-borders-1201479787/|title=Alana De La Garza & Annie Funke Join ‘Criminal Minds: Beyond Borders’|work=Deadline|date=July 17, 2015|accessdate=July 22, 2015}}</ref>. 2011 йылдың февралендә CBS каналында «Енәйәтсесә фекер йөрөтөү: шик аҫтындағы кешенең холоҡ-фиғеле» спин-оффы экранға сыға. {{Тәржемәһеҙ 3|Мыслить как преступник: Поведение подозреваемого|«Мыслить как преступник: Поведение подозреваемого»|en|Criminal Minds: Suspect Behavior}} <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(инг.)</span>русск.<ref>{{Cite web|url=http://www.deadline.com/2010/05/cbs-picks-up-criminal-minds-spinoff-to-series/?utm_source=twitterfeed&utm_medium=twitter|title=CBS Picks Up 'Criminal Minds' Spinoff To Series|author=Nellie Andreeva|date=17 May 2010|publisher=[[Deadline.com]]|accessdate=17 May 2010|archiveurl=http://www.webcitation.org/66Sdpqpjl|archivedate=2012-03-27}}</ref> Ун өсөнсө сериянан 1-се миҙгел төшөрөлә. Иде сара уңайынан сезон 1 серия 13 эшләгән. «Оскар»ға эйә булған Форест Уитакер сериалдың йондоҙона әүерелә. Сериал ябыла<ref>Команда о которой рассказывают в сериале появляется и в основном «Мыслить как преступник»: 5 сезон 18 серия{{Cite web|last=Andreeva|first=Nellie|url=http://www.deadline.com/2011/05/cbs-renews-csi-ny-cancels-criminal-minds-suspect-behavior/|title=CBS renews 'CSI:NY', cancels 'Criminal Minds: Suspect Behavior'|work=Deadline Hollywood|date=May 17, 2011|accessdate=May 17, 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/66SdrOP7O|archivedate=2012-03-27}}</ref>. 2015 йылдың башында сериал авторҙарының береһе Енәйәтсесә фекер йөрөтөү спин-оффының яңы сығарылышы тураһында хәбәр итә. Тик был юлы сит илдә. Унда төп ролде Америка актеры Гэри Синиз уйнаясаҡ<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/LLPOS/status/543620524119560192|title=What's New? Bring It On!|work=Deadline Hollywood|date=May 17, 2011}}</ref>. Сюжет был юлы ФБР-ҙың Америка граждандарының сит илдәге проблемалары менән шөғөлләнгән яңы подразделениеһы тирәләй ҡороласаҡ. Һуңыраҡ сериалдың ике бүлектең хеҙмәттәшлеген күрһәткән яңы эпизодтары апрелдә көн күрәсәге турһында белдерелә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} [[Категория:Алфавит буйынса телесериалдар]] jxmcfi7reefozhr0t5kr3k3k5hrm49f 0 108460 1303075 1180427 2026-08-21T00:41:58Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303075 wikitext text/x-wiki '''Математик константа''' йәки '''математик даими һан ''' — ҡиммәте үҙгәрмәй торған дәүмәл; шуның менән ул [[Переменная величина|үҙгәреүсәнгә]] ҡапма-ҡаршы. [[Фундаментальные физические постоянные|Физик константанан]] айырмалы рәүештә, математик константа ниндәй ҙә булһа физик үлсәмдәргә бәйһеҙ рәүештә билдәләнә. == Ҡайһы бер һайланма константалар == Ҡулланылған ҡыҫҡартыуҙар: ''И'' — [[иррациональ һан]], ''А'' — [[алгебраик һан]], ''Т'' — [[трансцендент һан]], ? — билдәһеҙ; ''мат'' — [[Математика|ғәҙәти математика]], ''ТЧ'' — [[һандар теорияһы]], ''ТХ'' — [[хаос теорияһы]], ''комб'' — [[комбинаторика]], ''АИТ'' — [[мәғлүмәттең алгоритмик теорияһы]]. {| class="standard" |- ! Символ ! Яҡынса ҡиммәте ! Исеме ! Өлкәһе ! Ҡиммәте ! Тәүге тапҡыр һүрәтләнгән ! Билдәле тамғалары һаны |- | align="center" | <math>\pi</math> | {{nobr|≈ 3,141 592 653 589 793 238 462 643 383 279 502 88}} | [[Число пи|пи]], [[архимед]] константаһы | align="center" | [[математика|мат]] | align="center" | [[трансцендент һан|Т]] | align="center" | ? | align="right" | {{nobr|10 000 000 000 000}}<ref>[http://iscience.ru/2011/10/20/opredeleno-10-trillionov-cifr-desyatichnogo-razlozheniya-dlya-%cf%80/ π өсөн унарлы тарҡатманың 10 триллион цифры ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180725122041/http://iscience.ru/2011/10/20/opredeleno-10-trillionov-cifr-desyatichnogo-razlozheniya-dlya-%CF%80/ |date=2018-07-25 }}</ref> |- | align="center" | <math>\tau</math> | {{nobr|≈ 6,283185}} | [[тау (2π)]] | align="center" | [[математика|мат]] | align="center" | [[трансцендент һан|Т]] | align="center" | | align="right" | |- | align="center" | '''''e''''' | {{nobr|≈ 2,718 281 828 459 045 235 360 287 471 352 662 50}} | [[e (число)|Непер константаһы]], [[Эйлер, Леонард|Эйлер]] һаны, [[логарифм|натураль логарифм]] нигеҙе | align="center" | [[математика|мат]] | align="center" | [[трансцендент число|Т]] | align="center" | | align="right" | {{nobr|12 884 901 000}} |- | align="center" | <math>\sqrt{2}</math> | {{nobr|≈ 1,414 213 562 373 095 048 801 688 724 209 698 08}} | [[Пифагор]] константаһы , 2-нән [[квадрат тамыр]] | align="center" | [[математика|мат]] | align="center" | [[алгебраическое число|А]], [[иррациональное число|И]] | align="center" | | align="right" | {{nobr|137 438 953 444}} |- | align="center" | <math>\sqrt{3}</math> | {{nobr|≈ 1,732 050 807 568 877 293 527 446 341 505 872 37}} | [[Феодор Киренский|Феодор]] константаһы, 3-тән [[квадрат тамыр]] | align="center" | [[математика|мат]] | align="center" | [[алгебраическое число|А]], [[иррациональное число|И]] | align="center" | | align="right" | |- | align="center" | '''''γ''''' | {{nobr|≈ 0,577 215 664 901 532 860 606 512 090 082 402 43}} | [[Эйлер — Маскерони константаһы]] | align="center" | [[математика|мат]], [[теория чисел|ТЧ]] | align="center" | ? | align="center" | | align="right" | {{nobr|108 000 000}} |- | align="center" | '''''φ''''' | {{nobr|≈ 1,618 033 988 749 894 848 204 586 834 365 638 12}} | [[алтын киҫелеш]] | align="center" | [[математика|мат]] | align="center" | [[алгебраическое число|А]], [[иррациональное число|И]] | align="center" | | align="right" | {{nobr|3 141 000 000}} |- | align="center" | '''''β<sup>*</sup>''''' | {{nobr|≈ 0,702 58}} | [[Эмбри — Трефтен константаһы]] | align="center" | [[теория чисел|ТЧ]] | align="center" | | align="center" | | align="right" | |- | align="center" | '''''δ''''' | {{nobr|≈ 4,669 201 609 102 990 671 853 203 820 466 201 61}} | [[Фейгенбаума|Фейгенбаум константаһы]] | align="center" | [[теория хаоса|ТХ]] | align="center" | | align="center" | | align="right" | |- | align="center" | '''''α''''' | {{nobr|≈ 2,502 907 875 095 892 822 283 902 873 218 215 78}} | [[Фейгенбаум константаһы]] | align="center" | [[теория хаоса|ТХ]] | align="center" | | align="center" | | align="right" | |- | align="center" | '''''C<sub>2</sub>''''' | {{nobr|≈ 0,643 410 546 29}} | [[Каэн константаһы]] | align="center" | [[теория чисел|ТЧ]] | align="center" | [[трансцендентное число|Т]] | align="center" | | align="right" | |- | align="center" | '''''C<sub>2</sub>''''' | {{nobr|≈ 0,660 161 815 846 869 573 927 812 110 014 555 77}} | [[простые числа-близнецы|ябай игеҙәктәр константаһы]] | align="center" | [[теория чисел|ТЧ]] | align="center" | | align="center" | | align="right" | {{nobr|5 020}} |- | align="center" | '''''M<sub>1</sub>''''' | {{nobr|≈ 0,261 497 212 847 642 783 755 426 838 608 695 85}} | [[Мейссель — Мертенс константаһы]] | align="center" | [[теория чисел|ТЧ]] | align="center" | | align="center" | [[1866]]; [[1874]] | align="right" | 8010 |- | align="center" | '''''B<sub>2</sub>''''' | {{nobr|≈ 1,902 160 583 104}}<ref>{{OEIS|A065421}}</ref> | [[простые числа-близнецы|ябай игеҙәктәр]] өсөн [[Бруно константаһы]] | align="center" | [[теория чисел|ТЧ]] | align="center" | | align="center" | [[1919]] | align="right" | 10 |- | align="center" | '''''B<sub>4</sub>''''' | {{nobr|≈ 0,870 588 380 0}} | [[простые четвёрки|ябай дүртәү]] өсөн [[Бруно константаһы]] | align="center" | [[теория чисел|ТЧ]] | align="center" | | align="center" | | align="right" | |- | align="center" | | {{nobr|≈ 0,662 743 419 349 181 580 974 742 097 109 252 90}} | [[Лаплас сиге]] | align="center" | [[математика|мат]] | align="center" | | align="center" | | align="right" | |- | align="center" | '''''G''''' | {{nobr|≈ 0,915 965 594 177 219 015 054 603 514 932 384 11}} | [[Каталан константаһы]] | align="center" | [[комбинаторика|комб]] | align="center" | | align="center" | | align="right" | {{nts|31 026 000 000}} |- | align="center" | '''''Λ''''' | -1,1 · 10<sup>−11</sup> < ''Λ'' < 0.5<ref>{{cite journal | last1 = Saouter | first1 = Yannick | last2 = Gourdon | first2 = Xavier | last3 = Demichel | first3 = Patrick | doi = 10.1090/S0025-5718-2011-02472-5 | issue = 276 | journal = Mathematics of Computation | mr = 2813360 | pages = 2281–2287 | title = An improved lower bound for the de Bruijn-Newman constant | url = https://archive.org/details/mathematics-of-computation_2011-10_80_276/page/2281 | volume = 80 | year = 2011}}</ref> | {{translation|:en:De Bruijn–Newman constant|де Брюйн — Ньюман константаһы}} | align="center" | [[теория чисел|ТЧ]] | align="center" | | align="center" | [[1950]], [[1976]] | align="right" | 0 |- | align="center" | '''''K''''' | {{nobr|≈ 0,764 223 653 589 220 66}} | [[Ландау—Рамануджан константаһы]] | align="center" | [[теория чисел|ТЧ]] | align="center" | [[иррациональное число|И]] (?) | align="center" | | align="right" | {{nobr|30 010}} |- | align="center" | '''''K''''' | {{nobr|≈ 1,131 988 24}} | [[Висванат константаһы]] | align="center" | [[теория чисел|ТЧ]] | align="center" | | align="center" | | align="right" | 8 |- | align="center" | '''''K<sub>0</sub>''''' | {{nobr|≈ 2,685 452 001 065}} | [[Хинчин константаһы]] | align="center" | [[теория чисел|ТЧ]] | align="center" | | align="center" | [[1934]] | align="right" | |- | align="center" | '''''J''''' | {{nobr|≈ 3,058 198 247 456 354 132 564 564 787 888 767...}} | [[константа Поля-Гаусса|Поль — Гаусс константаһы]] | align="center" | [[теория чисел|ТЧ]] | align="center" | | align="center" | | align="right" | 10343 |- | align="center" | '''''B´<sub>L</sub>''''' | {{nobr| 1 (первоначальная гипотеза 1,08366<ref>{{MathWorld|LegendresConstant|Legendre's Constant}}</ref>}}) | {{translation|:en:Legendre's constant|Лежандр константаһы}} | align="center" | [[теория чисел|ТЧ]] | align="center" | [[целое число|Ц]] | align="center" | [[1808]] | align="right" | точное значение |- | align="center" | '''''λ''''' | {{nobr|≈ 0,624 329 988 543 550 870 992 936}} | [[Голомб — Дикман константаһы]] | align="center" | [[теория чисел|ТЧ]] | align="center" | | align="center" | | align="right" | |- | align="center" | '''''μ''''' | {{nobr|≈ 1,451 369 234 883 381 050 283 968 485 892 027}} | [[Рамануджан — Солднер константаһы]] | align="center" | [[теория чисел|ТЧ]] | align="center" | | align="center" | | align="right" | {{nobr|75 500}} |- | align="center" | '''''E'<sub>B</sub>''''' | {{nobr|≈ 1,606 695 152 415 291 763}} | [[Эрдёш — Борвейн константаһы]] | align="center" | [[теория чисел|ТЧ]] | align="center" | [[иррациональное число|И]] | align="center" | | align="right" | |- | align="center" | '''''Ω''''' | {{nobr|≈ 0,007 874 996 997 812 384 4}} | [[Хайтин константаһы]] | align="center" | [[Алгоритмическая теория информации|АИТ]] | align="center" | [[трансцендентное число|Т]] | align="center" | | align="right" | |- | align="center" | '''''ζ(3)''''' | {{nobr|≈ 1,202 056 903 159 594 285 399 738 161 511 449 99}} | [[Апери константаһы]] | align="center" | [[теория чисел|ТЧ]] | align="center" | [[иррациональное число|И]] | align="center" | [[1735]] | align="right" | {{nts|100,000,001,000}} |- | align="center" | '''''ɯ''''' | {{nobr|≈ 0,739 085 133 215 160 641 655 312 087 673 873 40}} | Дотти һаны<ref>{{OEIS|A003957}}</ref>, cos(''x'') функцияһының тартыусы [[хәрәкәтһеҙ нөктәһе]] | align="center" | [[теория хаоса|ТХ]] | align="center" | | align="center" | | align="right" | |- | align="center" | '''''A''''' | {{nobr|≈ 1,282 427 129 100 622 636 875 342 568 869 791 73}} | [[Глейшер — Кинкелин константаһы]] | align="center" | [[теория чисел|ТЧ]] | align="center" | | align="center" | [[1860]] | align="right" | |- | align="center" | '''''θ, A''''' | {{nobr|≈ 1,306 377 883 863 080 690 468 614 492 6}} | [[Миллс константаһы]] | align="center" | [[теория чисел|ТЧ]] | align="center" | | align="center" | [[1947]] | align="right" | 6850 |- | align="center" | '''''θ, A''''' | {{nobr|≈ 1,324 717 957 244 746 025 960 908 854 478}} | [[Пластик һан]] | align="center" | [[теория чисел|ТЧ]] | align="center" | [[алгебраическое число|А]] | align="center" | [[1928]] | align="right" | |} == Әҙәбиәт == * Steven R. Finch, Mathematical Constants. Cambridge, 2003 (ISBN 0-521-81805-2) == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Постоянная]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://pauillac.inria.fr/algo/bsolve/constant/constant.html Mathematical Constants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031204213209/http://pauillac.inria.fr/algo/bsolve/constant/constant.html |date=2003-12-04 }} — страница Стивена Финча [[Категория:Математик константалар|*]] [[Категория:Исемлектәр:Математика|Константалар]] tvxppvae2vaxpe5j7u8xei9bfiz7ep3 0 109731 1303084 1285518 2026-08-21T02:17:35Z InternetArchiveBot 31336 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303084 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Күгәрсендәр | regnum = Хайуандар | image file = Bronze wing444.jpg | image title = | image descr = [[Ҡула ҡанатлы ҡыуаҡ күгәрсене]] (''Phaps elegans'') | parent = Columbiformes | rang = Семейство | latin = Columbidae | author = ([[Illiger]], [[1811]]) | syn = | typus = | children name = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = Columbidae | commons = Columbidae }} '''Күгәрсендәр''' ({{lang-lat|Columbidae}}) — күгәрсен һымаҡтар отрядының берҙән бер хәҙерге ғаиләлеге; күберәк күкшел, күк йәки аҡ төҫтәге, ҙур бөрләтәүле гөрләй торған ҡоштар<ref>Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)</ref>. Яҡынса 41 ырыуға бүлгеләнгән 300 төрҙән тора. Ғаиләгә [[Евразия]]ла һәм [[Америка]]ла таралған [[күгәрсен]]дәр һәм [[әберсен]]дәр инә. Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияла, һәм [[Австралия]]ла төрҙәрҙең күп төрлөлөгө күҙәтелә. Төрҙәрҙең күбеһе урманлы урындарҙы үҙ итә, йышыраҡ дымлы тропик урмандарҙы һайлайҙар. Ҡайһы бер төрҙәр, әйтәйек, күкһел күгәрсен ҡала шарттарына бик ныҡ ҡулайлашҡан, һәм донъяның бар ҡалаларында ла таралған. == Эволюция == Ғаилә ҡәнәғәтләнерлек берҙәм төркөмдө сағылдыра. Дөйөм биологик морфология һыҙаттары буйынса ғаилә ырыуҙаш башҡа ҡоштар менән асыҡ бәйләнештәр булдырмай. Яҡын ҡәрҙәшлеге булған ҡоштарҙан тик [[Raphinae|дронттар]] ғына булған (улар [[XVII]] — [[XVIII быуат]]тарҙа кешенең һаҡһыҙ эш итеүе һөҙөмтәһендә юҡҡа сыҡҡан). Ҡаҙыу эштәре тикшеренеүҙәре ваҡытында күгәрсендәргә оҡшаған байтаҡ ҡына ҡоштарҙың ҡалдыҡтары табылған, уларҙың күгәрсендәр менән дөйөм мөнәсәбәте бар, шулай ҙа уларҙың башҡа ҡоштар менән бер ниндәй ҙә уртаҡ билдәләре юҡ түгел. Күгәрсендәр менән тутыйғоштарҙың һәм селдәрҙең ырыуҙаштар икәненә күҙаллауҙар килтерелгән, уларҙы тышҡы ҡиәфәттәре буйынса оҡшашлыҡтарын [[конвергентн эволюция]] менән бәйләйҙәр. Тағы ла уларҙың туҡланыуҙары яғынан оҡшашлығы ла дөйөм эволюция оҡшашлығына ҡарағанда нығыраҡ һиҙелә икән<ref>{{cite journal|jstor=4082983|title=Drinking Behavior of Sandgrouse in the Namib and Kalahari Deserts, Africa|journal=The Auk|volume=83|issue=1|year=1966 |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/auk/v083n01/p0124-p0126.pdf|author1=Cade, Tom J. |author2=Willoughby, Ernest J. |author3=MacLean, Gordon L. |pages=124–126|doi=10.2307/4082983}}</ref><ref name=Jarvis2014>{{cite journal|pmid=25504713|pmc=4405904|year=2014|author1=Jarvis|first1=E. D.|title=Whole-genome analyses resolve early branches in the tree of life of modern birds|url=https://archive.org/details/sim_science_2014-12-12_346_6215/page/1320|journal=Science|volume=346|issue=6215|pages=1320–31|last2=Mirarab|first2=S|last3=Aberer|first3=A. J.|last4=Li|first4=B|last5=Houde|first5=P|last6=Li|first6=C|last7=Ho|first7=S. Y.|last8=Faircloth|first8=B. C.|last9=Nabholz|first9=B|last10=Howard|first10=J. T.|last11=Suh|first11=A|last12=Weber|first12=C. C.|last13=Da Fonseca|first13=R. R.|last14=Li|first14=J|last15=Zhang|first15=F|last16=Li|first16=H|last17=Zhou|first17=L|last18=Narula|first18=N|last19=Liu|first19=L|last20=Ganapathy|first20=G|last21=Boussau|first21=B|last22=Bayzid|first22=M. S.|last23=Zavidovych|first23=V|last24=Subramanian|first24=S|last25=Gabaldón|first25=T|last26=Capella-Gutiérrez|first26=S|last27=Huerta-Cepas|first27=J|last28=Rekepalli|first28=B|last29=Munch|first29=K|last30=Schierup|first30=M|display-authors=29|doi=10.1126/science.1253451}}</ref>. == Дөйөм характеристика == === Тасуирлама === Ҡоштарҙың оҙонлоҡтары 15 см-ҙан 75 см-ғаса, ә ауырлыҡтары 30 грамдан 3 кг-ғаса. Ғаиләлектең иң эре вәкиле тип [[беҙ моронло тажлы күгәрсен]] ''Goura victoria'' иҫәпләнә. Ул төр Папуа-Яңы Гвинеяла йәшәй. Иң бәләкәй күгәрсен — Австралияла таралыусы гәүһәр һыҙатлы әберсен(''Geopelia cuneata''). Ауырлығы ни бары 30 грамм ғына<ref name="Goodwin1983">Goodwin, D. Pigeons and Doves of the World. 3rd ed. Ithaca, NY: British Museum (Natural History) and Cornell University Press, 1983</ref>. Ҡыҫҡа ғына муйынлы, бәләкәй башлы, тән төҙөлөшө тығыҙ . Ҡанаттары киң, оҙон, остары түңәрәк. Елпеү ҡауырһындары 11, икенсел ҡауырһындар һаны 10-15 бөртөк. Ҡойроғо оҙон, остары осланған, киң, шулай уҡ түңәрәкләнгәндәре лә бар, ғәҙәттә 12-14 ҡаурыйҙан тора (ҡайһы бер төрҙәрҙә 18-гәсә). Суҡышы, ғәҙәттә, ҡыҫҡа (һирәк кенә уртаса оҙонлоҡтағылары ла осрай), йоҡаҡ ҡына төпкә табан киңәйеүсән. Төптә йомшаҡ тиресәләр менән ҡапланған (балауҙ). Күҙҙәре янында уратылып тиреһе яланғас . Күп төрҙәр ҡиәфәте менән ата һәм инә ҡоштар бер береһенән айырылмай. Шуныһы бар — ата ҡоштар бер аҙ эрерәк була. Мамыҡтары ҡуйы, тығыҙ, башлыса һоро, көрән йәки һарғылт-аҡ. Тропиктарҙағы төрҙәр асыҡ төҫтә булалар<ref name="HBW">Baptista, L. F.; Trail, P. W. & Horblit, H. M. (1997): Family Columbidae (Doves and Pigeons). ''In:'' del Hoyo, J.; Elliott, A. & Sargatal, J. (editors): ''Handbook of birds of the world, Volume 4: Sandgrouse to Cuckoos''. Lynx Edicions, Barcelona. ISBN 84-87334-22-9</ref>. Аяҡтары ҡыҫҡа, дүрт бармаҡлы (ҡсәүһе ал яҡта, береһе арт яҡҡа ҡарай), ерҙә йөрөү өсөн уңайлы яраҡлашҡан. Ҡайһы бер төрҙәр башҡа ғаиләләргә бик оҡшаған. Мәҫәлән: Күркәләргә, тутыйғоштарға һәм ҡырғауылдарға. Башҡа ҡайһы бер ҡоштарҙағы кеүек күгәрсендәрҙең үт ҡыуығы юҡ.<ref name="Hagey">{{cite journal|title=Biliary bile acids of fruit pigeons and doves (Columbiformes)|pmid=7868982|journal=Journal of Lipid Research|url=http://www.jlr.org/cgi/reprint/35/11/2041.pdf|year=1994|last1=Hagey|first1=LR|last2=Schteingart|first2=CD|last3=Ton-Nu|first3=HT|last4=Hofmann|first4=AF|volume=35|issue=11|pages=2041–8}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Урта быуаттың ҡайһы бер натуралистары күгәрсендәрҙә үт юҡ тип яңғылыш һығымталар яһағандар. Был һығымта ''организмдағы 4 шыйыҡса теорияһы''на бәйләп ебәрелгән<ref name="Isidore">The Medieval Bestiary, ''[http://bestiary.ca/beasts/beast253.htm Doves]'', last checked 2010-01-31</ref>.Ысынында күгәрсендәрҙең үте бар, был турала [[Аристотель]] дә әллә ҡасан уҡ яҙып ҡалдырған. Күгәрсендәрҙә үт ашҡайнатыу трактында уҡ бүленә башлай икәне раҫланған<ref name="Browne">[[Thomas Browne]], 1646; ''[[Pseudodoxia Epidemica]]'' III.iii; 1672 edition [http://penelope.uchicago.edu/pseudodoxia/pseudo33.html available online], last checked 2010-01-31</ref>. === Таралыуы === Күгәрсен һымаҡтар Антарктиканан башҡа бар ҡитғаларҙа ла киң таралған. Таралыуы киң диапазонда — биотоптарҙа, ҡуйы урмандарҙан алып, сүллектәргәсә, диңгеҙ кимәленән 5000 метр юғарылыҡтарға тиклем. Биологик күп төрлөлөгө буйынса Көньяҡ Америкала һәм Австралазияла таралған. Башлыса был һыҙаттың дымлы тропик урмандарында йәшәйҙәр. 60 % -ҡа яҡыны материктарҙа осрамай, улар тик утрауҙарҙа ғына осрай. Ҡайһы бер төрҙәре, мәҫәлән, күк күгәрсен, ер шарының һәр төбәгенә лә яраҡлашҡан. Ул ябай ҡала күгәрсене булараҡ танылған. Рәсәй Федерацияһы биләмәһендә күгәсендәрҙең 9 төрө йәшәй. Шул иҫәптән, [[күк күгәрсен]], [[ҡая күгәрсене]], [[урман күгәрсене]], [[алатуба]], [[япон йәшел күгәрсене]], [[ябай әберсен]], [[ҙур әберсен]], с[[ыңғалы әберсен]] һәм дә [[бәләкәй әберсен]], ике төр осоп үтәләр: ҡыҫҡа ҡойроҡло әберсен һәм ҡуңыр күгәрсен<ref>''Коблик Е. А., Редькин Я. А., Архипов В. Ю.'' 2006. Список птиц Российской Федерации. М. КМК. С. 128—129.</ref>. === Үрсеүе === Күгәрсендәр моногамдар; иштәрен бер нисә йыл рәттән һаҡлап ҡалалар. Туй (ҡыуаныу осоро) мәле бер нисә тапҡыр ҡабатлана, ул ерҙә лә һауала ла үтә. Ата ҡош сүгәләп ҡуҡыһына һауа тултыра, башын һуҙа, ҡойроҡтарын ҡабарта. Ҡанаттарын ергә хәтле төшөрә, аяҡтары менән ерҙе тырнай. Ҡайһы бер төрҙәр һауала осоп бер-береһен ашата. Үрсеү ваҡыты аҙыҡ булыу булмауға бәйле. Аҙыҡ күп булған осорҙа йыл буйы дауам итһә, аҙыҡҡа ҡыҫырыҡ ваҡыттарҙа ваҡытлы ғына була. Йышыраҡ йылына ике тапҡыр йомортҡа һалып баҫалар (һирәк осраҡта 4-5 тапҡыр). Оялары бер нисә арҡыс-торҡос һалынған сыбыҡ-сабыҡтан, йәки ҡаурыйҙарҙан тора. Ағастарҙа, ҡаяларҙа, текә ярҙарҙағы өңдәрҙә, һирәк осраҡта ерҙәге тәрән булмаған соҡорҙарҙа оялайҙар. Башлыса 1-2, һирәк осраҡта 4-кә хәтле ап-аҡ йомортҡа һалалар. Ҡайһы бер төрҙәҙәрҙең һарғылт аҡ, йәки асыҡ- көрән була. Баҫып сығарыу осоро 14 көндән алып бер айғаса бара (төрөнә ҡарап). Себештәре йөнһөҙ, яланғас килеш сыға. Күгәрсен һымаҡтарҙың балаларын ашатыуы башҡа ҡоштарҙан бик ныҡ айырыла, һәм ул бик үҙенсәлекле. Ҡоштарҙың бөрләтәүҙәрендә туҡлыҡлы матдә- күгәрсен һөтө бүленеп сыға. Ошо шыйыҡса менән себештәрен туҡландыралар, ошо ризыҡ менән себештәр бик тиҙ турығалар. Был башҡа ҡоштарҙа күҙәтелмәй. Тик ҡайһы бер тутыйғоштарҙа ғына бар, тик улар себештәрен тәүге сәғәттәрҙә генә шыйыҡса менән туҡландыралар. Себештәрҙең беренсе осошҡа хәтле ваҡыты дүрт аҙнаға хәтле һуҙыла. === Туҡланыуы === Күгәрсен һымаҡтарҙың төп рацион аҙығы булып үҫемлектәр тора. Башлыса япраҡтары, орлоҡтары, емештәре менән туҡланалар. Емештәр бөтәүләй килеш йотола, һәм аҙаҡ эсендәге һөйәге кире сығарыла. Ҡоштарҙың күбеһе емештәрҙе ағастарҙан йәки ерҙә үҫкән үҫемлектәрҙән йыя. Төрҙәр араһында [[галапагосс әберсене]]нең (''Zenaida galapagoensis'') үҙенсәлекле ғәҙәте бар, улар суҡыштары менән ерҙе соҡоп эҙләйҙәр.Үҫемлек аҙыҡтан башҡа, умыртҡаһыҙ хайуандарҙы ла аулайҙар, тик уларҙың миҡдары рационда бик аҙ. Шулай ҙа ''[[Ptilinopus coralensis]]'' төрөн айырып үтергә мөмкин, улар башлыса бөжәктәр һәм башҡа тере ризыҡ менән туҡлана. Һыуҙы, башҡа ҡоштарҙан айырмалы булараҡ, эскә һурып алып эсәләр. Һыу эҙләп бик алыҫтарға осорға ла мөмкиндәр. == Төркөмләү == [[Файл:Patagioenas fasciata2.jpg|thumb|left|Һыҙатлы ҡойроҡло күгәрсен (''Patagioenas fasciata'')]] '''Ярым ғаилә''' Хәҙерге күгәрсендәр (''Columbinae'') — был төр ҡоштар [[Арктика]] һәм [[Антарктида]]нан башҡа донъяның бөтә өлөштәрендә лә көн күрә тип һанала. Уларҙың иң күп төрө [[Көньяҡ]] [[Азия]]ла һәм [[Австралия]]ла теркәлгән. Үҙәк [[Европа]] дәүләттәре биләмәләрендә был ярым ғаилә вәкилдәренең биш төрө бар тип иҫәпләнә. Ғалимдәр билдәләүенсә, «хәҙерге күгәрсендәр» ярым ғаиләһе төрҙәре тарихҡаса осорҙан йәшәп килә һәм улар [[кеше]]ләр менән бергә эволюцион үҫеш кисергән. Быны тикшереп-дөрөҫләү, әлбиттә, бик ҡыйын, сөнки боронғо замандарҙа кешеләрҙең билдәле бер урында йәшәү тығыҙлығы түбән булған кеүек, күгәрсендәр һаны ла хәҙерге менән сағыштырғанда күпкә аҙыраҡ булған. Шулай ҙа [[Төньяҡ Америка]] күгәрсененең Европа күгәрсендәренә ике туғанлығы билдәле, сөнки [[XVIII быуат]]ҡа тиклем уларҙың Төньяҡ Америкаға күпләп күсеп китеүе күҙәтелгән — унда уларға ерле халыҡтан башҡа бер ниндәй ҙә ҡурҡыныс янамаған. Ул заман йылъяҙмасыларының беҙгә килеп еткән [[мәғлүмәт]]тәре буйынса, күктә осоп барған күгәрсен туптары хатта [[Ҡояш]]ты тулыһынса ҡаплаған. Үҙҙәрен ҡырыу көсәйгәнгә күрә күгәрсендәр тора-бара кешеләрҙән ҡурҡа башлаған, һәм [[XIX быуат]] аҙағына улар эре ҡалаларҙан көтмәгәндә юҡ була. Был төр күгәрсендәр урта һәм эре ҙурлыҡта була. Кәүҙә төҙөлөшө менән был ярым ғаиләлә Соломон утрауҙары архипелагында көн иткән бүрекле (хохлатый) күгәрсендәр айырылып тора: улар оҙонса башлы һәм муйындарында (үңәстәрендә) йөндәре бар. Был йөндәр кикреккә оҡшаш, һәм нәҡ ошо үҙенсәлек был төргә исем бирә лә инде. Уларҙың суҡыштары ныҡ ҡалын һәм аҫҡы өлөшөндә ырғаҡ һымаҡ бөгөлөп тора. * [[Күгәрсендәр]] (''Columba'') (35 төр, ике-өсө күптән түгел юҡҡа сыҡҡан), шул иҫәптән ''Aplopelia'' * [[Әберсен]]дәр (''Streptopelia'') (16 хәҙерге төр), шул иҫәптән ''Stigmatopelia'' һәм ''Nesoenas'' * {{Юҡҡа сыҡҡан}} Сәйәхәт итеүсе күгәрсендәр (''Ectopistes'') * ''Patagioenas'' (17 төр) * Кәкүк һымаҡ әберсендәр (''Macropygia'') * Оҙон ҡойроҡло күгәрсендәр (''Reinwardtoena'') (3 төр) * Тоноҡ төҫтәге күгәрсендәр (''Turacoena'') (2 төр) [[Файл:Streptopelia_decaocto_-balcony_-two-8.jpg|thumb|left|Ҡулсалы әберсендәр (''Streptopelia decaocto'')]] '''Ярым ғаилә''' [[Әберсен]]дәр, алатубалар ({{lang-la|Streptopelia}}, от {{lang-grc|στρεπτο- +πέλεια}} «голубь с ожерельем» — «муйынсаҡлы күгәрсен»)<ref>в XIX веке род носил латинское имя ''Turtur'', которое сейчас закреплено за лесными горлицами из Африки</ref>. Бәләкәй һәм урта ҙурлыҡтағы күгәрсендәр, кәүҙәләренең оҙонлоғо 30 сантиметрға тиклем етә, ауырлыҡтары 100—150 грамм була. Ағастарҙа асыҡ һәм яҫы (ялпаҡ) оялар ҡора, ә ауыл һәм ҡалаларҙа оялары — йорт-ҡураларҙың кәрниздәре аҫтында була<ref name="galushin1991">{{книга |автор = Галушин В.М, Дроздов Н.Н., Ильичёв В.Д., Константинов В.М, Курочкин Е.Н., Полозов С.А., Потапов Р.Л, Флинт В.Е., Фомин В.Е. |заглавие = Фауна Мира: Птицы: Справочник |место = М |издательство = Агропромиздат |год = 1991 |страницы = 154 |страниц = 311 |isbn = 5-10-001229-3 }}</ref>. Был төр [[Евразия]] һәм [[Африка]] ҡитғаларында осрай. Уларҙың күптәре ҡалаларҙа, ауылдарҙа, парк һәм баҡсаларҙа бик теләп көн күрә. Мәҫәлән, бәләкәй әберсендәр тораҡ пункттары ғәмәлдә берҙән-бер йәшәү урыны һанала. 1930-сы йылдарҙан башлап ҡулсалы әберсендәр Көньяҡ-Көнбайыш Азиянан һәм [[Балҡан ярым утрауы]]нан бөтөн [[Европа]] һәм [[Үҙәк Азия]] буйлап таралған һәм был әле лә дауам итә. * Урман әберсене (''Turtur'') (5 төр) * Кап әберсене (''Oena'') * Ер күгәрсендәре (''Chalcophaps'') (2 төр) * Ҡула ҡанатлы күгәрсендәр (''Henicophaps'') (2 төр) * Ҡула ҡанатлы күгәрсендәр-фапс (''Phaps'') (3 төр) * Ялбыр ҡула ҡанатлы күгәрсен (''Ocyphaps'') * ''Geophaps'' (3 төр) * Таш күгәрсендәре (''Petrophassa'') (2 төр) * Һыҙатлы әберсендәр (''Geopelia'') (3-5 төр) '''Ярым ғаилә''' (''Leptotilinae'') * Әберсен-зенайдтар (''Zenaida'') (7 төр) * Лептотилдар (''Leptotila'') * Ер күгәрсене (''Geotrygon'') * Күк күҙле ер күгәрсене (''Starnoenas'') '''Ярым ғаилә''' Иргәйел әберсендәр (''Columbininae'') * Ер әберсене (Claravis) (''Claravis'') * Ер әберсене (''Columbina''), ''Scardafella''ны керетеп * Ер әберсене-метропелиа (''Metriopelia'') * Оҙон ҡойроҡло әберсен (''Uropelia'') '''Ярым ғаилә''' Гөрләүселәр * Тауыҡ һымаҡ күгәрсендәр (''Gallicolumba'') (16-17 хәҙерге төр, 3-4 күптән түгел юҡҡа сыҡҡаны) * Ҡалын суҡышлы күгәрсен (''Trugon'') '''Ярым ғаилә''' Ҡырғауыл һымаҡ күгәрсендәр (''Otidiphabinae'') * Ҡырғауыл һымаҡ күгәрсендәр (''Otidiphaps'') '''Ярым ғаилә''' Тешсуҡышлы күгәрсендәр (''Didunculinae'') * Теш суҡышлы күгәрсендәр (''Didunculus'') '''Ярым ғаилә''' Тажлы күгәрсендәр (''Gourinae'') * Тажлы күгәрсендәр (''Goura'') '''Ярым ғаилә''' Емеш менән туҡланыусы, йәки йәшел күгәрсендәр (''Treroninae'') * Емеш менән туҡланыусы күгәрсендәр (''Ducula'') * Йәшел күгәрсендәр (''Treron'') * Бүрекле емеш менән туҡланыусы күгәрсен (''Lopholaimus'') * Яңы Зеландия емеш менән туҡланыусы күгәрсене (''Hemiphaga'') * Сулавес ҡуңыр күгәрсене (''Cryptophaps'') * Тау күгәрсендәре (''Gymnophaps'') * Сыбар күгәрсендәр (''Ptilinopus'') (около 50 современных видов, 1-2 недавно вымершие) * {{Юҡҡа сыҡҡан}} Natunaornis gigoura|''Natunaornis'' * Яңы каледон сыбар күгәрсене (''Drepanoptila'') * Күк күгәрсендәр (''Alectroenas'') * Емеш күгәрсендәре (''Phapitreron'') (4 төр) '''Ярым ғаилә''' Яллы күгәрсендәр (''Caloenadinae'') * Яллы күгәрсен (''Caloenas'') (1 хәҙерге төр, 2 юҡҡа сыҡҡан) '''Ярым ғаилә''' билдәләнмәгән * Сыбар ҡабырғалы әберсен (''Leucosarcia'') * {{Юҡҡа сыҡҡан}} Бүрекле ҡалын суҡышлы күгәрсен (''Microgoura'') * {{Юҡҡа сыҡҡан}} Dysmoropelia dekarchiskos|''Dysmoropelia''<ref>{{IUCN|150584|Dysmoropelia dekarchiskos}}</ref> Ҡайһы саҡта дронддар ғаиләһе ''Raphinae'' күгәрсендәр ғаиләһе булараҡ ҡарала<ref>{{cite journal|author=Janoo, Anwar |year=2005|title=Discovery of isolated dodo bones [''Raphus cucullatus'' (L.), Aves, Columbiformes] from Mauritius cave shelters highlights human predation, with a comment on the status of the family Raphidae Wetmore, 1930|doi=10.1016/j.annpal.2004.12.002|journal=Annales de Paléontologie|volume=91|issue=2|pages=167}}</ref><ref>{{cite journal|author=Shapiro, Beth; Sibthorpe, Dean; Rambaut, Andrew; Austin, Jeremy; Wragg, Graham M.; Bininda-Emonds, Olaf R. P.; Lee, Patricia L. M. & Cooper, Alan |doi=10.1126/science.295.5560.1683|title=Flight of the Dodo|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-03-01_295_5560/page/1683 |year=2002|journal=Science|volume=295|issue=5560|pages=1683|pmid=11872833}} [http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/295/5560/1683/DC1 Supplementary information]</ref>. == Һаҡлау статусы == [[Файл:Zenaida graysoni 1.jpg|thumb|right|[[Zenaida graysoni]] —Ҡырағай тәбиғәттә юҡҡа сыҡҡан күгәрсен һымаҡтарға өлгө]]<ref>{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=2555|title=Socorro Dove ''Zenaida graysoni''|last=[[BirdLife International]]|year=2009|work=Data Zone|publisher=BirdLife International|accessdate=29 April 2013|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GFdwvKON|archivedate=2013-04-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130621191816/http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=2555 |date=2013-06-21 }}</ref> [[Файл:White dodo.jpg|thumb|left| Аҡ додо. Питер Холстейн һүрәте]] Күгәрсен һымаҡтарҙың йәшәү арауығы кешенеке менән сағыштырғанда бик күпкә киңерәк, әммә ғаиләлектең ҡайһы бер төрҙәренең популяцияһы бик ныҡ кәмегән, ҡайһы бер төрҙәр бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан. 1600 йылдан алып, яҡынса 10 төр юҡҡа сыҡҡан. Ә инде [[Маврикий дронты|додо]]һы яңыраҡ юҡҡа сыҡҡан төрҙәрҙең иң билдәле осрағы булып тора.<ref>{{cite book| last = Fuller| first = Errol| authorlink = Errol Fuller| year = 2001| title = Extinct Birds| edition = revised| publisher = Comstock| location = New York| isbn = 978-0-8014-3954-4| ref =}}</ref>, шулай уҡ ҡапыл ғына юҡҡа сығыусы сәйәхәтсе күгәрсенде лә миҫал итеп килтерергә мөмкин<ref>[[Игорь Иванович Акимушкин]]. [http://www.4ygeca.com/str_golub.html Трагедия странствующего голубя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501002134/http://4ygeca.com/str_golub.html |date=2013-05-01 }} // «Следы невиданных зверей», М.: Географгиз, 1961</ref>. 2007 йылдың мәғлүмәттәре буйынса күгәрсен һымаҡтарҙың 59 төрө юҡҡа сығыу ҡурҡынысы аҫтында булған. Был ғаилә төрҙәренең 19 % тәшкил итә.<ref name="Walker">{{cite journal|author=Walker, J. |year=2007|title=Geographical patterns of threat among pigeons and doves (Columbidae)|doi=10.1017/S0030605307001016|journal=Oryx|volume=41|issue=3}}</ref>.Айырыуса был ҡурҡыныс утрауҙарҙа тропиктарҙа йәшәүсе төрҙәргә ҡағыла. Юҡҡа сығыуҙың төп сәбәптәре булып, йыртҡыс янаурҙар керетеү, йәшәү мөхитен юҡҡа сығарыу һәм аусылыҡ тора. Күгәрсен һымаҡтарҙы һаҡлаусы саралар булып, аусылыҡты тыйыуҙы ҡабул ителгән закондар, үрсеү өсөн резервация зонаһы булдырыу өсөн артабан тәғәйен мөхит булдырыу, популяцияларҙы махсус үрсетеү, шулай уҡ яңы төр популяциялар барлыҡҡа китереү өсөн махсус мөхит булдырыу тора. == Кеше менән йоғонтоһо == === Ҡулға эйәләштереү === [[Файл:Great Barrier Island Pigeon-Gram stamp 1899.jpg|thumb|right|150px| Күгәрсен һүрәте менән сығарылған марка]] Төрлө баһаламаларға ҡарағанда, күгәрсен 5 −10 мең йылдар элек ҡулға эйәләштерелгән.<ref name="JohnstonJaniga">{{книга|автор=Richard F. Johnston, Marian Janiga.|заглавие=Feral Pigeons|ссылка=http://books.google.com/books?id=whScRZEmRl4C&pg=PA7&lpg=PA7&dq=pigeon+fertility+symbol&source=web&ots=eSuDyBNW8H&sig=MpoZudjnfONj2MwgfHwfTcYkyBc&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result|издательство=Oxford University Press|год=1995|allpages=336|isbn=978-0195084092}}</ref>. Шул осорҙан алып бик күп йорт күгәрсене тоҡомдары үрсетелгән. Иң танылған төрө почта күгәрсене. Ҡайһы бер төрҙәр матурлыҡ өсөн үрсетелгән.Ҡайһы бер төрҙәр почта, ярыштар өсөн махсус үрсетелгән. Күп кенә тантаналарҙа, әлеге ваҡытта ла күгәрсендәр осороу ғәҙәте бар. Был тыныслыҡ символы булараҡ ҡулланыла. Бының өсөн махсус ап-аҡ төр күгәрседәр үрсетелә. === Күгәрсен итенән ризыҡтар === [[Файл:Nasi Timbel Dara Goreng.JPG|thumb|left| Ҡыҙҙырылған күгәрсен, сундан кухняһы, [[Индонезия]]]] Күгәрсен һымаҡтарҙың күп төрҙәре кулинарияла ҡулланылыш тапҡан. Ит аҙығы булараҡ, күкрәк ите алына. Күгәрсен ите аҙыҡ булараҡ, боронғо Көнсығышта, боронғо Римдә, урта быуат европаһында ҡулланыла. Шулай уҡ йәһүд, ғәрәп һәм француз кухняларында ла ҡулланыла. Йәһүд дине буйынса күгәрсен ите хәләл(кашрут), ашарға яраҡлы тип күрһәтелгән. Шулай уҡ йәһүдтәрҙә күгәрсен һымаҡтар төрө ҡорбан итеп салырға рөхсәт ителгән бер нисә ҡош исемлегенә керә. Күгәрсен бәлеше викториан Англияһында арзан булараҡ таралыш тапҡан.<ref>[http://www.mrsbeeton.com/40-chapter40.html CHAPTER 40 — DINNERS AND DINING | Mrs Beeton’s Book of Household Management] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429154041/http://mrsbeeton.com/40-chapter40.html |date=2013-04-29 }}. Mrsbeeton.com. Retrieved on 2013-03-05.</ref>. == Әҙәбиәттә == Күгәрсен почтаһы һәм кешеләр мөнәсәбәте, почта күгәрсендәре тураһында күп кенә әҙәби әҫәрҙәрҙә осратырға мөмкин. Әйтәйек, Шалев Меирҙың "Күгәрсен һәм малай " романында төп сюжет һыҙаты булып тора.<ref>{{книга |автор = Меир Шалев, с иврита на русский Рафаила Нудельмана и Аллы Фурман|часть = |заглавие = Голубь и мальчик|оригинал = יונה ונער|ссылка = http://booknik.ru/publications/?id=26950|издание = |ответственный = |место = place |издательство = {{lang-he|Am Oved}}, русский: [[Текст (издательство)|«Текст»]] и «Еврейское слово»|год = 2006, 2008 (русский перевод)|том = |страницы = |страниц = 544|isbn = 978-5-7516-0716-6}}</ref><ref>[http://www.newsru.co.il/arch/rest/15mar2006/shalevmeir.html Новая книга Меира Шалева «Голубь и мальчик» стала «золотым» произведением писателя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140408215019/http://www.newsru.co.il/arch/rest/15mar2006/shalevmeir.html |date=2014-04-08 }}. Рецензия на news.ru.</ref> Шулай уҡ шыҡһыҙ почта күгәрсене тураһында [[Сетон-Томпсон Эрнест]]тың «Арно» хикәйәһендә шул исемдәге күгәрсен төрлө мажараларға, яҡшыһына ла, насарына ла, тарый. == Диндә == Күгәрсен образы бик күп диндәрҙә сағылыш тапҡан: * Танахта күгәрсен тураһындағы беренсе телгә алыуҙы осратырға мөмкин. Унда Бөтә Донъя һыу баҫыуы яҙмаларында яҙылған. Нух(Ной) Ҡоро ер барлығын белер өсөн, кәмәнән иң беренсе ҡоҙғондо осороп ебәрә, аҙаҡ күгәрсен ебәрелә. Күгәрсен суҡышында зәйтүн ағасы ботағын алып килә. Был һыу кәмеп, ер ҡорой башлағанды белдерә.<ref>Быт (8:11)</ref>. Зәйтүн ботағы ҡапҡан күгәрсен һыны халыҡ ара тыныслыҡ символы булып ҡала. * Шумерҙарҙың эпосы Гилгәмештә лә шулай уҡ Бөтә Донъяны һыу баҫҡан ваҡыт тураһында яҙмала ҡоҙғон менән күгәрсен тасуирланған. Унда ҡоҙған ерҙең ҡорой башлауын белдереүе тураһында яҙылған. Ул [[Зиусудра|Утнапиштиму]] әйләнеп ҡайтмай, һәм шуның менән яҡшы хәбәр алып килә.<ref>{{cite book|author=Kovacs, Maureen Gallery|title=The epic of Gilgamesh|publisher=Stanford University Press|year=1989|isbn=978-0-8047-1711-3|page=102|url=http://books.google.com/books?id=YYxEd9c0EUYC&pg=PA102}}</ref>. * Ә христиан динендә күгәрсен изге рухҡа бәйле<ref>Матвей (3:16)</ref>. == Ҡыҙыҡлы факттар == Йомортҡаһын юғалтҡан күгәрсен ҡара һауытын да баҫып ултырырға мөмкин<ref name=m70-75>Морозов В. П. ''Занимательная биоакустика''. Изд. 2-е, доп., перераб. — М.: Знание, 1987. — 208 с. + 32 с. вкл. — С. 70-75</ref>. == Күгәрсендәр геральдикала == * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] гербында күгәрсен һүрәте төшөрөлгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Голубиные|[[Книпович, Николай Михайлович|Книпович Н. М.]]}} * Gibbs, D., E. Barnes, and J. Cox. Pigeons and Doves. New Haven, CT: Yale University Press, 2000 * Blechman, Andrew, ''Pigeons: The Fascinating Saga of the World’s Most Revered and Reviled Bird'' (Grove Press 2007) ISBN 978-0-8021-4328-0 * {{статья |заглавие=Nuclear and Mitochondrial Genes Contain Similar Phylogenetic. Signal for Pigeons and Doves (Aves: Columbiformes) |издание=[[Molecular Phylogenetics and Evolution]] |том=14 |номер=1 |страницы=141—151 |ссылка=http://www.inhs.uiuc.edu/~kjohnson/kpj_pdfs/MPE.Johnson.Clayton.2000.pdf |doi=10.1006/mpev.1999.0682 |pmid=10631048 |язык=en |тип=journal |автор=Johnson, Kevin P. & Clayton, Dale H. |год=2000 |издательство=[[Academic Press]] }} * {{статья |заглавие=A molecular phylogeny of the dove genera ''Streptopelia'' and ''Columba'' |издание=[[Американский орнитологический союз|American Ornithological Society]] |том=118 |номер=4 |страницы=874—887 |ссылка=http://www.inhs.uiuc.edu/~kjohnson/kpj_pdfs/Auk.2001.pdf |язык=en |тип=journal |автор=Johnson, Kevin P.; de Kort, Selvino; Dinwoodey, Karen, Mateman, A. C.; ten Cate, Carel; Lessells, C. M. & Clayton, Dale H. |год=2001 }} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|заглавие=Голуби}} * [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Columbidae.html Голубиные на сайте Animal Diversity]{{ref-en}} {{Внешние ссылки|Животные}} [[Категория:Күгәрсендәр ғаиләһе]] [[Категория:Башҡортостан ҡоштары]] [[Категория:Ҡоштар ғаиләләре]] [[Категория:Бала сығарыусы ҡоштар]] kt44q00uxqjgi0x98orxojc79jym7ug 0 111062 1303050 1299821 2026-08-20T20:27:53Z InternetArchiveBot 31336 Add 7 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303050 wikitext text/x-wiki {{болезнь | Name = Миокард инфаркты | Image = AMI scheme.png | Caption = Алғы тышса өлкәһендә (апикаль инфаркт) артерияның һул коронар тамыры тығылғандан барлыҡҡа килгән '''миокард инфаркты''' (2) диаграммаһы | DiseasesDB = 8664 | ICD10 = {{ICD10|I|21}}-{{ICD10|I|22}} | ICD9 = {{ICD9|410}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 000195 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 1567 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|327}} {{eMedicine2|ped|2520}} | MeshID = | }} '''Миока́рд инфаркты''' — [[йөрәк]] ишемияһы ауырыуының клиник формаларының береһе. Абсолют йәки сағыштырмаса [[ҡан әйләнеше]] етешмәгән миокардтың (йөрәк туҡымаһы) бер өлөшөндә ишемик некроз (йөрәк туҡымаһына тейешле күләмдә ҡан килмәү сәбәпле, уның бер өлөшөнөң үлеүе) башланыуын аңлата. 2012 йылдың 17 декабрендә Америка кардиология коллегияһы һәм Америка йөрәк ассоциацияһы ЭКГ-лағы ST сегментының тотороҡло күтәрелеүе һәм уның иртә барлыҡҡа килеүенән барлыҡҡа килгән миокард инфаркты эҙемтәләрен күҙәтеп, заманға ярашлы клиник тәҡдимдәрен ташҡа баҫтырып сығара<ref name=ACC_STEMI_2013>{{Cite journal | author = O'Gara PT, Kushner FG, Ascheim DD, ''et al.'' | title = 2013 ACCF/AHA Guideline for the Management of ST-Elevation Myocardial Infarction: A Report of the American College of Cardiology Foundation/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines. | journal = Circulation | month = Dec | year = 2012 | doi = 10.1161/CIR.0b013e3182742cf6 | pmid = 23247304 | url = http://content.onlinejacc.org/data/Journals/JAC/0/11019.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402140222/http://content.onlinejacc.org/data/Journals/JAC/0/11019.pdf |date=2015-04-02 }}</ref>. Бынан саҡ ҡына алдараҡ, 2012 йылдың октябрендә ошо төр сир буйынса Европа кардиология ойошмаһы үҙенең тәҡдимдәрен яңырта<ref name=ESC_STEMI_2012>{{Cite journal | author = Task Force on the management of ST-segment elevation acute myocardial infarction of the European Society of Cardiology (ESC), Steg PG, James SK, ''et al.'' | title = ESC Guidelines for the management of acute myocardial infarction in patients presenting with ST-segment elevation. | journal = Eur Heart J | volume = 33 | issue = 20 | pages = 2569-619 | month = Oct | year = 2012 | doi = 10.1093/eurheartj/ehs215 | PMID = 22922416 |url=http://circ.ahajournals.org/content/early/2012/12/17/CIR.0b013e3182742cf6 }}</ref>. ЭКГ-лағы ST сегменты тотороҡло күтәрелмәйенсә барлыҡҡа килгән киҫкен коронар синдромды күҙәтеү буйынса һуңғы яңы тәҡдимдәрен был ойошмалар шул тәртиптә 2011 йылдың май<ref name=ACC_nonST_ACS_2011>{{Cite journal | author = Wright RS, Anderson JL, Adams CD, ''et al.'' | title = 2011 ACCF/AHA focused update incorporated into the ACC/AHA 2007 Guidelines for the Management of Patients with Unstable Angina/Non-ST-Elevation Myocardial Infarction: a report of the American College of Cardiology Foundation/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines developed in collaboration with the American Academy of Family Physicians, Society for Cardiovascular Angiography and Interventions, and the Society of Thoracic Surgeons. | journal = J Am Coll Cardiol | volume = 57 | issue = 19 | pages = e215-367 | month = May | year = 2011 | doi = 10.1016/j.jacc.2011.02.011 | pmid = 21545940 |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0735109711006115}}</ref> һәм декабрендә<ref name=ESC2011>{{Cite journal | author = Hamm CW, Bassand JP, Agewall S, ''et al.'' | title = ESC Guidelines for the management of acute coronary syndromes in patients presenting without persistent ST-segment elevation: The Task Force for the management of acute coronary syndromes (ACS) in patients presenting without persistent ST-segment elevation of the European Society of Cardiology (ESC). | journal = Eur Heart J | volume = 32 | issue = 23 | pages = 2999-3054 | month = Dec | year = 2011 | doi = 10.1093/eurheartj/ehr236 | pmid = 21873419 | url = http://www.escardio.org/guidelines-surveys/esc-guidelines/Pages/ACS-non-ST-segment-elevation.aspx }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116162310/http://www.escardio.org/guidelines-surveys/esc-guidelines/Pages/ACS-non-ST-segment-elevation.aspx |date=2013-01-16 }}</ref> яңыртып баҫтыралар. == Классификация == Үҫеш стадияһы буйынса: # '''Үтә киҫкен''' осор (МИ башланғандан 2 сәғәткә тиклем) # '''Киҫкен''' осор (МИ башланғандан 5-7 көн үткәс) # '''Киҫкендән һуңғы''' осор (7 -нән алып 28 көнгә тиклем) # '''Бөтәшеү''' осоро (28-се көндән) Зыян күреү анатомияһы буйынса: # Трансмураль # Интрамураль # Субэндокардиаль # Субэпикардиаль Зыян күреү күләме буйынса: # Ҙур күләмле (трансмуральный), Q-инфаркт # Бәләкәй күләмле, Q-инфаркт түгел * Некроздың барлыҡҡа килеү урындары: *# Һул ҡаҙансыҡтың миокард инфаркты (алғы, ҡабырға яғы, аҫҡы, артҡы өлөштәрҙә). *# Йөрәктең өҫкө өлөшөндәге айырымланған миокард инфаркты. *# Ҡаҙансыҡтар араһындағы шаршау (перегородка) миокарды инфаркты (септальный). *# Уң ҡаҙансыҡ миокарды инфаркты. *# Бер-нисә урында бергә: артҡы-аҫҡы, алғы-ҡабырға өлөштәрҙә һәм башҡалар. Сирҙең ағышына ҡарап: # Бер циклда # Оҙайлы # Яңынан барлыҡҡа килеп торған МИ (1-се коронар артерияға һибелгән булһа 72 сәғәттән 8 көнгә тиклем арауыҡта яңы некроз урыны барлыҡҡа килә) # Ҡабатланған МИ (башҡа коронар артерияларҙа, ғәҙәттә яңы некроз урыны тәүгеһенән 28 көн үткәс барлыҡҡа килеүсән) Клиник классификацияһы. Уны Европа кардиологтар йәмғиәте, Америка кардиология колледжы, Америка йөрәк ассоциацияһы һәм Бөтөндонъя кардиология федерацияһының берлектәге эшсе төркөмө әҙерләгән (2007)<ref>[http://circ.ahajournals.org/content/116/22/2634 Universal Definition of Myocardial Infarction. Circulation.2007; 116: 2634—2653 Published online before print October 19, 2007,doi: 10.1161/CIRCULATIONAHA.107.187397]</ref>: * Яйлап барлыҡҡа килгән МИ (1-се төр). Тәүге коронар ваҡиға, мәҫәлән, ҡан тамыры тышсаһындағы төйөрҙөң (бляшканың) ашалыуы һәм/йәки емерелеүе, ярсыҡланыуы йәки ҡаттарға айырылыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән ишемияға бәйле. * Икенсел МИ (2-се төр), мәҫәлән, коронар тамырҙың ҡыҫылыуы, коронар эмболия, анемия, аритмия, гипер-йәки гипотензия арҡаһында кислород менән туҡланыуҙың ҡырҡа кәмеүе йәки бөтөнләй туҡтауына бәйле ишемия арҡаһында тыуа. * Ҡапыл коронар үлем (3-сө төр). Был юлы йыш ҡына миокард ишемияһы билдәләре менән йөрәк эшмәкәрлегенең туҡтауы күҙәтелә. ST -ның яңы элевацияһын һәм Гис бәйләменең һул аяғында яңы блокада көтөү, ангиография һәм/йәки аутопсияла коронар артерияла әле генә барлыҡҡа килгән тромбты табыу, ҡан өлгөләрен анализға алғанға тиклем үлеүҙе йәки маркерҙарҙың концентрацияһы артыуын үҙ эсенә ала. * ТКБ (тире аша коронар булышлыҡ итеү) — ассоциациялы МИ (4а төрө). (ЧКВ-ассоциированный) * Стент тромбына бәйле МИ (4б төрө), ангиография йәки аутопсия менән раҫланғас. * АКШ-ассоцияцияланған МИ (5-се төр). (АКШ — Аорта-коронар шунтлау). Шуны иҫтә тоторға кәрәк, ҡайһы бер осраҡта пациентта бер юлы йәки сиратлап МИ-ның бер-нисә төрө барлыҡҡа килә. «Миокард инфаркты» термины «кардиомиоциттар некрозы» төшөнсәһе эсенә инмәй. Улары АКШ (ҡаҙансыҡтағы тишек, йөрәк менән манипуляциялар) үткәреү арҡаһында һәм түбәндәге факторҙарҙың тәъҫире арҡаһында була: бөйөр һәм йөрәк эшмәкәрлеге етешмәүе, кардиостимуляция, электрофизиологик абляция, сепсис, миокардит, кардиотроп ағыу эҙемтәһе, инфильтратив сирҙәр. == Барлыҡҡа килеүе == Миокард инфаркты миокардты ҡан менән тәьмин итеүсе ҡан тамыры (коронар артерия) ҡыуышлығының обтурацияһы (төйөрҙәр арҡаһында ҡыҫылыуы) арҡаһында барлыҡҡа килә. Ул түбәндәге сәбәптәр арҡаһында була (осрау йышлығына ҡарап): # коронар артерияларҙың атеросклерозы (тромбоз, бляшка менән тығылыуы-обтурация) 93-98 % # Хирургик обтурация (артерияны бәйләү йәки ангиопластикалағы диссекция (бер өлөшөн айырып бәйләү)) # Коронар артерияның эмболизацияһы (коагулопатия тромбозы, майлы эмболия һ. б.) # Коронар артерияның спазмы (ҡыҫылыуы) ''Йөрәк етлекмәгәндә (порок сердца) тыуған инфарктты айырым билдәләйҙәр (коронар артерияларҙың аортанан ғәҙәти булмағанса айырылыуы).'' == Хәүеф факторҙары == * Тәмәке тартыу йәки пассив тәмәкесе<ref>U.S. Department of Health and Human Services. [http://profiles.nlm.nih.gov/NN/B/B/X/S/ Reducing the Health Consequences of Smoking: 25 Years of Progress. A Report of the Surgeon General]. Rockville (MD): U.S. Department of Health and Human Services, Public Health Service, Centers for Disease Control, National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion, Office on Smoking and Health, 1989 [accessed 2009 May 5].</ref> * Артериаль гипертензия (ҡан баҫымының юғары булыуы) * Ревмокардит * Элек ауырып алған стафилококк һәм стрептококк инфекциялары * Ҡан составында ЛПНП холестеринының («насар» холестерин) юғары концентрацияһы * Ҡан составында ЛПВП холестеринының («яҡшы» холестерин) түбән концентрацияһы * Ҡандағы триглицеридтарҙың юғары кимәле * Физик әүҙемлектең түбән кимәле * Оло йәштә булыу * Атмосфераның бысраныуы<ref>Peters A, von Klot S, Heier M, Trentinaglia I, Hormann A, Wichmann HE, et al. 2004. ''Exposure to traffic and the onset of myocardial infarction.'' N Engl J Med 351:1721-1730</ref> * Енес (Ир-аттар ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарағанда миокард инфаркты менән йышыраҡ яфаланалар) * Һимеҙлек<ref name="Yusuf-2005">{{cite journal | author=Yusuf S, Hawken S, Ounpuu S, Bautista L, Franzosi MG, Commerford P, Lang CC, Rumboldt Z, Onen CL, Lisheng L, Tanomsup S, Wangai P Jr, Razak F, Sharma AM, Anand SS; INTERHEART Study Investigators. | title=Obesity and the risk of myocardial infarction in 27,000 participants from 52 countries: a case-control study | url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_november-5-11-2005_366_9497/page/n75 | journal=Lancet | year=2005 | volume=366 | issue=9497 | pages=1640–9 | pmid=16271645 | doi = 10.1016/S0140-6736 (05)67663-5}}</ref> * Алкоголизм * Шәкәр диабеты * Элек булған миокард инфаркты һәм атеросклероздың һәр төрлө күренештәренең артыуы == Патогенез == Түбәндәге стадиялар билдәле: # Ишемиялар # Зарарланған урындар (некробиоз) # Некроз # Яра бөтәшеүе Ишемия сире инфарктты тыуҙырыуы һәм ул оҙайлы ваҡытҡа һуҙылыуы ихтимал. Был процесс арҡаһында миокардтың гемодинамикаһы боҙола. Миокардты (йөрәк тамырын) ҡан менән тәъмин итеүсе артерияның ҡан үткәрмәҫлек булып ҡыҫылыуы клиник йәһәттән ҙур әһәмиәткә эйә. Йыш ҡына был хәл тамыр киҫеме майҙанының 70 % ҡа ҡәҙәр тарайыуынан тыуа. Компенсация механизмдарының сиге тип миокардтың метаболизмы һәм функцияларының боҙолоуын әйтәләр. Был боҙолоуҙы кисектереү ҙә мөмкин (ишемия булғанда). Боҙолоу стадияһы 4-тән 7 сәғәткә тиклем һуҙыла. Ә некроз иһә зарарланыуҙы кисектереү мөмкин булмауын аңлата. Инфаркттан һуң 1-2 аҙна үткәс некроздан барлыҡҡа килгән яра бөтәшә башлай. Яра 1-2 айҙан һуң тулыһынса йөй (рубец) менән ҡаплана. == Клиник картинаһы == Төп клиник билдәһе — күкрәк һөйәге артындағы ныҡ һәм тотороҡло ауыртыу (ангиоз ауыртыныу). Әммә ауыртыуҙың бер көсәйеп, бер кәмеп тороуы ла ихтимал. Пациент күкрәктәге ҡыҫыу, эс, тамаҡ, ҡул, ҡалаҡ һөйәге тәңгәлендәге ауыртыуҙарға зарланыуы ихтимал<ref name="Mallinson 2010 15">{{cite journal | last=Mallinson | first=T | title=Myocardial Infarction | journal=Focus on First Aid | volume= | issue=15 | pages=15 | year=2010 | pmid= | url=http://www.focusonfirstaid.co.uk/Magazine/issue15/index.aspx | accessdate=2010-06-08 | doi= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100521050422/http://www.focusonfirstaid.co.uk/Magazine/issue15/index.aspx |date=2010-05-21 }}</ref>. Ҡайһы берҙә сир ауыртыныуһыҙ ҙа була. Бигерәк тә бындай хәл шәкәр диабеты менән сирләүселәргә хас. Ауыртыныу синдромы 15 минут (1 сәғәткә тиклем) һаҡлана һәм бер-нисә сәғәттән йәки наркотик анальгетиктар ҡабул иткәндән һуң кәмей. Нитраттар файҙаһыҙ. Ҡайһы берҙә тиренән профуз (йәбешкәк, һалҡын) тир бәреп сыға. 20-40 % осраҡта, әгәр зарарланыу урыны ҙур булһа, йөрәк эшмәкәрлегенең етешмәй эшләүе билдәләре беленә башлай. Пациенттар һауа етешмәүенә зарлана, сәбәпһеҙ йүткереү барлыҡҡа килә. Йыш ҡына аритмия осрай. Ҡағиҙә булараҡ, экстрасистолияның төрлө формалары йәки йөрәк алды ҡарынсығының фибрилляцияһы. Ҡайһы берҙә миокард инфарктының берҙән-бер симптомы булып йөрәк туҡтауы тора. Ғәҙәттә был хәлгә юлығыр алдынан ауыр физик эшмәкәрлек, ныҡ итеп арыу, гипертоник криз (ҡан баҫымының кинәт юғары күтәрлеүе йәки түбәнәйеүе) була. == Миокард инфарктының ғәҙәти булмаған формалары == Ҡайһы берҙә миокард инфаркты симптомдары ғәҙәттәгенән айырыла. Бындай клиник билдәләр миокард инфарктын диагнозлауҙы ҡатмарлаштыра. Миокард инфарктының тәбәндәге атипик (ғәҙәти булмаған) төрҙәре осрай: * Абдоминаль төр — инфаркттың симптомдары: эстең өҫкө өлөшөндәге ауыртыу, тамаҡ саҡырыуы, эс күбеүе, ҡоҫоу. Был осраҡта инфаркт симптомдары киҫкен панкреатитты хәтерләтеүе ихтимал. * Астматик төр — инфаркт симптомдары һаман арта барған һайын тын ҡыҫылыуы көсәйә. Инфаркт симптомдары бронх астмаһын хәтерләтә. * Атипик ауыртыу синдромдары инфарктта күкрәктә түгел, ә ҡулда, яурында, аҫҡы яңаҡтар, ҡултыҡ аҫты соҡоронда беленергә мөмкин. * Ауыртыныуһыҙ миокард ишемияһы бик һирәк осрай. Бындай инфаркт шәкәр диабеты менән сирләүселәрҙә генә булыуы ихтимал. * Церебраль форма — инфаркт симптомдары: баш әйләнә, аң томалана, неврологик симптомдар беленә. * Арҡа буйы һөйәгенең күкрәк остеохондрозы менән сирләүселәрҙә миокард инфарктының төп ауыртыныу синдромдарына ҡабырға араһы невралгияһына хас булған күкрәк урата ауыртыныу ҙа өҫтәлә. Был ауыртыныу арҡаны артҡа, алға, ян-яҡҡа бөккән ваҡытта көсәйеүсән. == Диагностика == [[Файл:AMI pain front.png|right|thumb|150px| Миокард инфарктындағы ауыртыныу урындары: ҡуйы-ҡыҙыл = типик өлкә, аҡһыл-ҡыҙыл = мөмкин булған башҡа өлкәләр.]] [[Файл:AMI pain back.png|right|thumb|150px| Арҡанан ҡарағанда.]] # Иртә: ## Электрокардиография ## Эхокардиография ## Кардиотроп аҡһымға ҡан анализы # Кисектерелгән: ## Коронарография == Миокард инфарктында ЭКГ яҙмаһы == Миокард инфарктының аҙа барған стадияһы (0-6 сәғәт) [[File:Stage of developing myocardial infarction.jpg|thumb|Миокард инфарктының аҙа барған стадияһы]] * ST-ның көмбәҙ һымаҡ сегменты изолиниянан юғары * ST cегменты T тешсәһе менән береккән * R тешсәһе бейек * Q тешсәһе бейек түгел Миокард инфарктының киҫкен осоро (6-7 тәүлек) [[File:Acute stage of myocardial infarction.jpg|thumb|Миокард инфарктының киҫкен осоро]] * Т тешсәһенең кирегә китеүе * R тешсәһе амплитудаһының (тулҡын бейеклеге) кәмеүе * Q тешсәһенең тәрәнәйеүе Яраһы төҙәлә башлаған миокард инфаркты (7-28 тәүлек) [[File:Healing myocardial infarction.jpg|thumb|Яраһы төҙәлә башлаған миокард инфаркты]] * Т тешсәһенең кирегә китеүе * ST сегментының изолинияға яҡынайыуы Бөтәшкән миокард инфаркты ( 29-сы тәүлектән – бер-нисә йылға тиклем) [[File:Healed myocardial infarction.jpg|thumb|Бөтәшкән миокард инфаркты]] * Тотороҡло Q тешсәһе * R тешсәһенең тәпәшәйгән амплитудаһы * Ыңғай Т тешсәһе * ST комплексының изолинияла булыуы<ref>{{Книга|автор = Федюкович Н.И.|заглавие = Внутренние болезни. Учебник|место = Ростов-на-Дону|издательство = Феникс|год = 2012|страницы = 230}}</ref> == Ҡатмарланыуҙар == Иртә осорҙа : * киҫкен йөрәк етешһеҙлеге (үпкәнең шешеүе, шок)<ref name="Lancet2005">{{cite journal |author=McMurray JJ, Pfeffer MA |title=Heart failure |journal=Lancet |volume=365 |issue=9474 |pages=1877–89 |year=2005 |pmid=15924986 |doi=10.1016/S0140-6736 (05)66621-4 }}</ref> * кардиоген шок * Аритмия йәки ритм һәм үткәреүҙең боҙолоуы. Ҡарынсыҡтарҙың фибрилляцияһына тиклем; Ярайһы йыш осраған ҡатмарланыу<ref>{{cite book |title=Cardiac Arrhythmia: Mechanisms, Diagnosis, and Management |last=Podrid |first=Philip J. |coauthors=Peter R. Kowey |year=2001 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |isbn=0781724864 }}</ref>. * тромбоэмболик ҡармарланыуҙар. * миокардтың өҙөлөүе арҡаһында перикард (йөрәк тышсаһы) йыртылыуы (йөрәк тампонадаһы). Хәҙерге дауалауҙар һөҙөмтәһендә был ҡатмарланыу ихтималлағы 1 процент ҡына осрай<ref name="Yip-2003">{{cite journal | author=Yip HK, Wu CJ, Chang HW, Wang CP, Cheng CI, Chua S, Chen MC. | title=Cardiac rupture complicating acute myocardial infarction in the direct percutaneous coronary intervention reperfusion era | journal=Chest | year=2003 | volume=124 | issue=2 | pages=565–71 | format=[[PDF]] | url=http://www.chestjournal.org/cgi/reprint/124/2/565.pdf | pmid=12907544 | doi=10.1378/chest.124.2.565 }} {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20070615025741/http://www.chestjournal.org/cgi/reprint/124/2/565.pdf |date=2007-06-15 }}</ref>. * перикардит * ангиноз ауыртыуҙың яңынан башланыуы * артериаль гипотензия (ҡан баҫымының түбәнәйеүе), шулай уҡ медикаменттар арҡаһында ла булыуы ихтимал; * артериаль гипотензия, стрептокиназа индергәндәге аллергик, аритмик, геморрагик ҡатмарланыуҙар * наркотик анальгетиктар индергәндә тын алыуҙың боҙолоуы; Һуңғараҡ: * инфаркт аҙағы синдромы (Дресслер синдромы) * тромбоэмболик ҡатмарланыуы * хроник йөрәк етлекмәүе * йөрәк аневризмаһы == Дауалау == === Тәүге ярҙам === * Миокард инфарктына шик тыуһа, ауырыуҙы тәүҙә ултырталар һәм тынысландыралар. Ултырырға (арҡалы ҡәнәфи (ултырғыс) булһа яҡшыраҡ) йәки тубыҡтарҙы бөгөп ҡырынлап ятырға кәңәш ителә. Ҡыҫып торған кейемде сисәләр, галстукты бушаталар.<ref name="bbc">[https://web.archive.org/web/20130304225156/http://www.bbc.co.uk/health/treatments/first_aid/procedures/heartattack.shtml First Aid procedures: heart attack]</ref>. * Әгәр ауырыуға элек күкрәк ҡыҫҡанда нитроглицерин эсергә кәңәш ителгән һәм ошо дарыу ҡул осонда булһа, ауырыуға шуны бирәләр.<ref name="nlm">[http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000063.htm Heart attack first aid]</ref>. * Әгәр 3 минут тынысланып ултырғас та, йәки нитроглицерин биргәс тә ауыртыу кәмемәһә, кисекмәҫтән тиҙ ярҙам машинаһын саҡыртырға кәрәк. Тәүге ярҙам күрһәтеүселәр ауырый башлаған кешенең, хәҙер үтә ул, тигән тынысландырыу һүҙҙәренә ҡолаҡ һалмаҫҡа тейеш<ref name="nlm" />. Әгәр тиҙ ярҙам машинаһы оҙаҡлар булһа, ауырыуҙы юлайҡан машинала дауаханаға оҙаталар. Был осраҡта машинала ике һау кешенең булыуы шарт: береһе — машина йөрөтә, икенсеһе — ауырыуҙың хәлен күҙәтә<ref name="mayo">[http://www.mayoclinic.com/health/first-aid-heart-attack/FA00050 Heart attack: First aid]</ref>. * Әгәр ҙә ҡул осонда аспирин булһа, ауырыуҙың аспиринға аллергик реакцияһы булмаһа, уға 300 мг аспиринды сәйнәргә ҡушалар. Әгәр ауырыу көн һайын аспирин эскән булһа, көндөҙ ҡабул иткән дозаны 300 мг-ға еткерерлек дозала бирәләр. Иң мөһиме — аспиринды сәйнәп ашарға кәрәк, юғиһә ул тиҙ файҙа бирмәҫ.<ref name="bbc"/><ref name="mayo"/>. * Йөрәк туҡтаған хәлдә (аң юғалыу, тыш алыуы булмауы йәки өҙөк-өҙөк тын алыуы) тиҙ арала йөрәк-үпкә реанимацияһын башлайҙар. Был сара ауырыуҙың терелеүенә килтерәсәк. Бигерәк тә портатив дефибрилляторҙарҙы ҡулланыу отошло: йәмғиәт урындарында булғанда (кафе, аэропорт, һ.б.), тәүге ярҙам күрһәтеүселәргә хеҙмәткәрҙәрҙән яҡын тирәлә дефибриллятор бармы-юҡмы икәнен белешергә кәрәк. Бөгөнгө осорҙа пульс юғалғас ҡына реанимация башлау — төп шарт тип һаналмай. Аң юғалһа һәм тын алыу ритмы боҙолһа, шунда уҡ реанимация башларға кәңәш ителә.<ref name="about">[http://firstaid.about.com/od/heartattacks/qt/10_Cardiac_Arrest_Symptoms.htm Cardiac Arrest Symptoms Cardiac Arrest Symptoms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130329042222/http://firstaid.about.com/od/heartattacks/qt/10_Cardiac_Arrest_Symptoms.htm |date=2013-03-29 }}</ref>. === Врачтар ярҙамы === Тәүге этапта ауыртыныуҙы бөтөрөү, коронар ҡан әйләнешен тергеҙеү (тромболитик терапия, коронар артерияларға ангиопластика, АКШ) шарт. Йөрәк етлекмәүе билдәләре аныҡ һиҙелгәндә, клиника шарттарында, аорта эсенә баллонлы контрпульсация ҡуйыу ихтималлығы бар. ==== Ауыртыныуҙы, тын ҡыҫылыуын һәм борсолоуҙарҙы бөтөрөү ==== Әгәр ҙә тиҙ ярҙам бригадаһы килгән мәлдә лә ауыртыныу булһа, табип морфин ҡуллана. Тәүҙә 10 мг морфин гидрохлоридын 10 мл 0,9 % натрий хлориды иҙелмәһендә йәки дистиллирләнгән һыуҙа шыйыҡлайҙар. Тәүге дозаны, йәғни 2-5 мг (2-5 мл иҙелмәне) венаға ағым менән индерәләр (внутривенно струйно). Һуңынан өҫтәп һәр 5-15 минут һайын 2-5 мг индерә баралар. Шулай ауыртыныу туҡтағанға тиклем дауам итәләр. ST сегменты күтәрелмәйенсә морфин индереү үлеү осраҡтарын арттыра<ref name="pmid15976786">{{cite journal |author=Meine TJ, Roe MT, Chen AY, ''et al.'' |title=Association of intravenous morphine use and outcomes in acute coronary syndromes: results from the CRUSADE Quality Improvement Initiative |journal=Am Heart J |volume=149 |issue=6 |pages=1043–9 |year=2005 |pmid=15976786 |doi=10.1016/j.ahj.2005.02.010 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0002870305001493}}</ref>. Шулай уҡ ауыртыуҙы баҫыу маҡсатында нейролептанальгезияны — фентанил наркотик анальгетигы (0,05-0,1 мг) һәм дроперидол нейролептигын (2,5-10 мг, артериаль ҡан баҫымы кимәлен ҡарап) ҡулланырға мөмкин. Кәрәк булһа, нейролептанальгезияны аҙыраҡ дозала ҡабатлайҙар. Ауырыған кешелә артериаль гипоксемия (артериаль ҡанда кислород әҙәйеүе < 90 %), тын ҡыҫылыуы йәки йөрәк етлекмәүенең башҡа билдәләре булғанда 2-5 л/мин тиҙлегендә дымланған кислород (битлек йәки танау катетеры аша) бирәләр. Артериаль гипоксемияны пульсоксиметрия приборы менән билдәләйҙәр. Шулай ҙа, 2009 һәм 2010 йылдарҙағы тикшеренеүҙәрҙә миокард инфаркты ваҡытында кислород ҡулланыу үлеү хәүефен һәм некроз зонаһын арттырған. Шуға күрә кислородотерапияны бик ҡулланмаҫҡа кәңәш ителә<ref name="heart.bmj.com">{{cite web |url=http://heart.bmj.com/cgi/content/full/95/3/198 |title=Routine use of oxygen in the treatment of myocardial infarction: systematic review -- Wijesinghe et al. 95 (3): 198 -- Heart |format= |work= |accessdate=|archiveurl=http://www.webcitation.org/67yuLKMTK|archivedate=2012-05-28}}</ref><ref>{{cite journal |author=Cabello JB, Burls A, Emparanza JI, Bayliss S, Quinn T |editor1-last=Cabello |editor1-first=Juan B |title=Oxygen therapy for acute myocardial infarction |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume=6 |issue= 6|pages=CD007160 |year=2010 |pmid=20556775 |doi=10.1002/14651858.CD007160.pub2 |url=}}</ref>. Ныҡ ярһыған, ҡурҡҡан ауырыуҙарға (әгәр был билдәләр наркотик анальгетик биргәс тә юғалмаһа) транквилизатор (мәҫәлән, диазепам — венаға 2,5-10 мг) бирергә мөмкин. Шулай уҡ пациентты ла, уның яҡындарын да тынысландырырға кәрәк. ==== Антитромбоцитар терапия ==== Киҫкен коронар синдром (миокард инфаркты йәки тәүге тотороҡһоҙ стенокардия) билдәләре беленгән һәр кемгә, был дарыуҙы әлегә ҡулланмаған һәм уға кире реакциялары булмағандарға, тәүге дозаһын 162—325 мг итеп ацетилсалицил кислотаһын (аспирин) бирергә кәрәк<ref name=ACC_STEMI_2013 /><ref name=ACC_nonST_ACS_2011 /><ref name=AHA2007 /><ref name=Antman-2004>{{cite journal | author=Antman EM, Anbe DT, Armstrong PW, Bates ER, Green LA, Hand M, Hochman JS, Krumholz HM, Kushner FG, Lamas GA, Mullany CJ, Ornato JP, Pearle DL, Sloan MA, Smith SC Jr | year=2004 | title=ACC/AHA guidelines for the management of patients with ST-elevation myocardial infarction: a report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines (Committee to Revise the 1999 Guidelines for the Management of Patients With Acute Myocardial Infarction) | journal=J Am Coll Cardiol | volume=44 | pages=671–719 | pmid=15358045 | url=http://www.acc.org/qualityandscience/clinical/guidelines/stemi/Guideline1/index.htm | issue=3 | doi=10.1016/j.jacc.2004.07.002 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100509012940/http://www.acc.org/qualityandscience/clinical/guidelines/stemi/guideline1/index.htm |date=2010-05-09 }}</ref> (йәки европалылар тәҡдим иткәнсә,150-300 мг<ref name=ESC_STEMI_2012 /><ref name=ESC2011 />). Был маҡсатта аспириндың эсәктәрҙә генә тарҡала торған формаһы бармай, сөнки ул тиҙ генә файҙа бирмәй. Әгәр ҙә ҡоҫҡо килһә, ауырыу ҡоҫһа, унда ашҡаҙан сирҙәре булһа ацетилсалицил кислотаһын 250—500 мг күләмендә вена аша ла индерергә мөмкин. Был ауырыуҙарға артабан да ғүмере буйына ацетилсалицил кислотаһын тәүлегенә 75-162 мг эсеп торорға кәңәш ителә<ref name=AHA_SecPrev_2011>{{Cite journal | author = Smith SC Jr, Benjamin EJ, Bonow RO, ''et al.'' | title = AHA/ACCF Secondary Prevention and Risk Reduction Therapy for Patients with Coronary and other Atherosclerotic Vascular Disease: 2011 update: a guideline from the American Heart Association and American College of Cardiology Foundation. | journal = Circulation | volume = 124 | issue = 22 | pages = 2458-73 | month = Nov | year = 2011 | doi = 10.1161/CIR.0b013e318235eb4d | pmid = 22052934 |url=http://circ.ahajournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=22052934 }}</ref>. Ацетилсалицил кислотаһына ҡаршы күрһәтмәләр булған осраҡта тәүҙә 300 мг һәм артабан 75 мг/тәүлек әйләнәһенә клопидогрел ҡулланалар<ref name="Lancet1988-ISIS2">{{cite journal | author=ISIS-2 Collaborative group | title=Randomized trial of intravenous streptokinase, oral aspirin, both, or neither among 17,187 cases of suspected acute myocardial infarction: ISIS-2 | journal=Lancet |volume=2 |issue=8607 |pages=349–60 | year=1988 | pmid=2899772}}</ref><ref name="Brown-2000">{{cite journal | author=Brown AL, Mann NC, Daya M, Goldberg R, Meischke H, Taylor J, Smith K, Osganian S, Cooper L. | title=Demographic, belief, and situational factors influencing the decision to utilize emergency medical services among chest pain patients. Rapid Early Action for Coronary Treatment (REACT) study | url=https://archive.org/details/sim_circulation_2000-07-11_102_2/page/n68 | journal=Circulation | year=2000 | volume=102 | issue=2 | pages=173–8 | pmid=10889127}}</ref>. Клопидогрел менән аспиринды ҡушыу STсегменты күтәрелмәгән миокард инфарктында аспирин менән генә монотерапия үткәреүгә ҡарағанда отошлораҡ һәм экономик йәһәттән яҡшыраҡ. Сөнки был осраҡта бер кешенең һәр сәләмәт үткән йылы өсөн һаулыҡ һаҡлау ведомстволары 6078 фунт стерлинг ҡына сарыф итә (quality-adjusted life year (QALY))<ref>[http://www.hta.ac.uk/fullmono/mon840.pdf Main C, Palmer S, Griffin S, Jones L, Orton V, Sculpher M, et al. Clopidogrel used in combination with aspirin compared with aspirin alone in the treatment of non-STsegment-elevation acute coronary syndromes: a systematic review and economic evaluation. Health Technol Assess 2004;8(40).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120506152906/http://www.hta.ac.uk/fullmono/mon840.pdf |date=2012-05-06 }}</ref>. ST сегменты күтәрелмәгән миокард инфарктын консерватив дауалағанда, шулай уҡ металл стент (цитостатик ҡулланмайынса) һәм цитостатиклы стент ҡуйғанда аспиринға клопидогрел ҡушыу 2007 йылда Америка кардиологтары коллегияһында тәҡдим ителә<ref name=AHA2007 />. ==== Антикоагулянттар ==== Тамырҙарҙағы ҡуйы ҡанды шыйыҡлау өсөн 48 сәғәт буйы гепарин бирәләр. Тәүҙә 60 МЕ/кг (4000 МЕ -нан да арттырмай) венаға шприц аша индерәләр, һуңынан бер өҙлөкһөҙ тәүҙә 13 МЕ/кг/сәғ тиҙлегендә башлап (100 МЕ/сәғ. арттырмай) венаға система аша тамыҙалар. Шулай уҡ түбәнмолекуляр гепарин-эноксапаринды ла ҡулланалар. Уны эс тиреһе аҫтына 1 мг/кг дозаһында тәүлегенә 2 тапҡыр 5-7 көн буйы һалалар. Тәүге инъекцияға 15 минут ҡалғас венаға шприц аша был препаратты 30 мг индереү кәрәк. Тәүге ике инъекцияның дозалары 100 мг-дан артмаһын. Был ысулдың өҫтөнлөгө: индереү ябайлығы һәм әлдән-әле ҡан ҡуйылығын тикшереп тороу хәжәте юҡлығы. Ҡайһы берҙә 2,5 мг дозаһында эс тиреһе аҫтына 1 тапҡыр фондапаринукс бирәләр. Был ысулдың аҙаҡ ҡатмарлашыу осраҡтары һирәк. ==== Тромболитик терапия ==== ЭКГ-ла ST сегменты юғары күтәрелеүе күҙәтелгәндә тромболитик терапия ҡаралған. Уның һөҙөмтәлелеге иҫбатланған. Был сара коронар ҡан әйләнешен тергеҙә һәм инфаркт дәүмәлен кәметеп үлем осраҡтарын һирәгәйтә. Тромболизисты мөмкин тиклем иртәрәк һәм ауырыу башланғандан алып 12 сәғәткә тиклем атҡарыу хәйерле. Бының өсөн вена аша 1,5 млн МЕ дозаһында 100 мл 0,9 процентлы натрий хлориды иҙелмәһендә 30-60 минут буйы ағыҙалар. Шулай уҡ 100—200 мл изотоник иҙелмәлә альтеплазаны схема буйынса ҡулланалар: 15 мг венаға шприц аша, аҙаҡтан 0,75 мг/кг 30 мин буйына (50 мг-дан артыҡ түгел) һәм артабан 0.5 мг/кг 60 минут буйына (35 мг-дан артыҡ түгел) система аша ағыҙалар. ==== Бета-адреноблокаторҙар ==== Кире ҡағыуҙары булмаһа метапролол, пропранолол йәки атенолол ҡулланалар. Әммә тәүге этаптарҙа адреноблокаторҙарҙы вена аша индереү һөҙөмтәлелеге ныҡлап иҫбатланмаған һәм был ысул кардиоген шок хәүефен арттыра. Шулай ҙа ауырыуҙы дауаханаға илткән ваҡытта метапролол ҡулланыу миокард инфаркты осорондағы йөрәк зарарланыуын кәметкәне бар<ref>B. Ibanez, C. Macaya, V. Sanchez-Brunete, G et al. (2013) Effect of Early Metoprolol on Infarct Size in ST-Segment-Elevation Myocardial Infarction Patients Undergoing Primary Percutaneous Coronary Intervention: The Effect of Metoprolol in Cardioprotection During an Acute Myocardial Infarction (METOCARD-CNIC) Tri. Circulation, 128 (14): 1495 OI:10.1161/%u200BCIRCULATIONAHA.113.003653</ref> == Психик үҙгәрештәр һәм психоздар == Миокард инфаркты ваҡытында невротик һәм неврозға оҡшаған психик үҙгәрештәр булыуы ихтимал. Был үҙгәрештәр шәхестең ауыр һәм ғүмергә ҡурҡыныс янаған сиргә ҡарашы нигеҙендә барлыҡҡа килә. Шәхес үҙенсәлектәренән тыш МИ менән ауырыусыға тирә-яҡ мөхиттең (медиктарҙың, туған-тумасаның, эргәләге сирлеләрҙең һ.б.) тәъҫире көслө була. Адекват (нормаль) һәм патологик (невротик) реакцияларҙы нисек айырырға? Мәҫәлән, түбәндәге билдәләр күҙәтелгәндә ауырыуҙың сиргә реакцияһын адекват тип атарға була: а) сирленең ҡылыҡтары, хис-тойғолары һәм ауырыу тураһында уйланыуҙары табиптан МИ һәм уның эҙемтәләре хаҡында алған мәғлүмәткә ярашлы була; б) сирле режимды үтәй, табип ҡушҡандарҙы эшләй һәм в) сирле үҙенең хис-тойғоларын үҙе контролдә тота ала. Патологик реакциялар араһында 40 проценттан артығы — кардиофобик реакция тора. Был осраҡта сирлеләр яңынан МИ булып ҡуйыуҙан һәм кинәт кенә йөрәк өйәнәгенән үлеп ҡуйыуҙан ҡурҡа. Бындай сирлеләр үтә лә һаҡ ҡыланалар. Хатта физик әүҙемлекте арттырыу мөмкинлеге тыуғас та. Был ҡурҡыу артҡанда тән ҡалтырай, хәлһеҙлек көсәйә, тир бәреп сыға, йөрәк йышыраҡ тибә башлай, һауа етмәгән кеүек тойола. Шулай уҡ МИ ваҡытында депрессив (хәүефле-депрессив) реакция булыуы ихтимал. Кәеф төшөүе күҙәтелә. Сирлеләр ауырыуҙы еңеп сығырына ышанмай, эстән күңелен нимәлер өйкәй башлай, ниндәйҙер оло хәүеф етеп килеүен, ғаилә именлеге емерелеүен алдан күҙаллау тынғы бирмәй. Йоҡо боҙола, тирләү, йөрәктең ярһып тибеүе күҙәтелә. Һирәкләп, бигерәк тә оло йәштәге кешеләрҙә, ипохондрик (депрессив-ипохондрик) реакция күҙәтелә. Был осраҡта даими һәм күрәләтә үҙенең хәленең ауырлығын арттырып ҡабул итеү, зарланыуҙарҙың объектив билдәләргә тап килмәүе, үҙенең һаулығына үтә ныҡ иғтибар итеүе күҙәтелә. Анозогнозик реакциялар ҙа (ауырыуҙы кире ҡағыу һәм табип ҡушҡандарҙы инҡар итеү, режимды үтәмәү) ҡатмарланыуҙарға килтереүе ихтимал. Ҡайһы берҙә истерик реакция күҙәтелә. Бындай сирлеләргә эгоцентризм, дмонстративлыҡ, тирә-яҡтағыларҙың иғтибарын йәлеп итергә тырышыуы, эмоциональ үҙгәрештәр хас. Үрҙәге психик үҙгәрештәр психик астения фонында (дөйөм хәлһеҙлек, аҙ ғына физик хәрәкәттәр йәки уй уйлауҙан да тиҙ генә арыу, үпкәләү, үтә ярһыулыҡ, йоҡо боҙолоуы) үтә. Психик астения бигерәк тә постель режимдә оҙаҡ ятыусылар һәм оло йәштәгеләрҙә сағыу беленә. Махсус рәүештә дауаламағанда, психиканың үҙгәреүе тәрәнәйә, нығына һәм киләсәктә реабилитацияға ҡамасаулауы һәм хатта психик йәһәттән инвалидлыҡҡа тиклем алып барып еткереүе ихтимал. Ауырыуҙың киҫкен мәлендәге иң ҡурҡыныс ҡатмарланыуы — психоздар. Улар 6-7 % осраҡта күҙәтелә. Тәртибенең ҡырҡа боҙолоуы, киҫкен вегетатив үҙгәрештәр соматик хәл-тороштоң насарайыуына килтерә. Психоз мәлендә йыш ҡына үлеү осраҡтары күҙәтелә. Күпселек психоздар ауырыуҙың тәүге аҙнаһында була. Уларҙың оҙайлығы 2-5 көндән артмай. МИ ваҡытындағы психоздарҙың төп сәбәбе — организмдың миокардтағы некротик (үлгән) урындарҙа барлыҡҡа килгән токсиндар менән ағыуланыуы, йөрәк эшмәкәрлеге насарайыуы арҡаһында церебраль (нервы системаһы) гемодинамика боҙолоуы һәм гипоксемия (кислород етешмәүе). Шуға ла психоздар күберәк миокардтың киң майҙанда боҙолоуы (обширный инфаркт миокарда) һәм ҡан әйләнешенең киҫкен етешмәүе (кардиогенный шок, үпкә шешеүе) күҙәтелгән сирлеләрҙә осрай. МИ мәлендә психоздың барлыҡҡа килеүенә алдан ниндәйҙер бер төрлө баш мейеһенә бәйле ауырыу (баш һөйәге зарарланыуы эҙемтәләре, хроник алкоголизм, церебраль атеросклероз, гипертоник ауырыу һәм б.) кисереү йәки оло йәштә булыу ҙа ярҙам итә. Психоздар йыш ҡына кискеһен һәм төнгө сәғәттәрҙә башлана. Ҡағиҙә булараҡ ул делирия формаһында үтә. Ауырыу тирә-яҡ мөхит һәм әлеге мәлдәге ваҡытты аңламай бутала башлай. Күҙҙәренә төрлө шәүләләр күренә, сирле кеше ҡурҡа, тынысһыҙлана, хәрәкәт итеү теләге уяна (ул карауатына бер ултыра, бер тора, йәки коридорға йүгереп сыға, тәҙрәнән сығырға теләй һәм б.). Дилерия башланыр алдынан сирле кеше йыш ҡына эйфория кисерә, йәғни күңеле күтәрелеп китә, ул ауырыу булыуын ҡырҡа инҡар итә башлай, үҙенең мөмкинлектәрен арттырып тоя. Оло йәштәге ауырыуҙар ҡайһы берҙә уяулы-йоҡоло хәлдә була: төн уртаһында уяна, ҡәтғи постель режимға ҡарамай, тора, һәм үҙенең сирле икәнен онотоп, дауахана коридоры буйлап йөрөй башлай. == Профилактика == * Аспирин һәм/йәки клопидогрел менән алдан дауаланыу миокард инфарктының яңынан ҡабатланыуын иҫкәртә. Клопидогрел һәм аспирин ҡулланыу йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарын булдырыуҙы киҫәтә, әммә ҡан ағыу осраҡтарын булдырыуы ла ихтимал<ref name="Peters-2003">{{cite journal | author=Peters RJ, Mehta SR, Fox KA, Zhao F, Lewis BS, Kopecky SL, Diaz R, Commerford PJ, Valentin V, Yusuf S; Clopidogrel in Unstable angina to prevent Recurrent Events (CURE) Trial Investigators. | title=Effects of aspirin dose when used alone or in combination with clopidogrel in patients with acute coronary syndromes: observations from the Clopidogrel in Unstable angina to prevent Recurrent Events (CURE) study | url=https://archive.org/details/sim_circulation_2003-10-07_108_14/page/n65 | journal=Circulation | year=2003 | volume= 108 | issue=14 | pages=1682–7 | pmid=14504182 | doi = 10.1161/01.CIR.0000091201.39590.CB}}</ref>. * Бета-блокаторҙар элек миокард инфаркты кисергән кешеләрҙә яңынан МИ булыуын иҫкәртә<ref name=Yusuf>{{cite journal |author=Yusuf S, Peto R, Lewis J, Collins R, Sleight P |title=Beta blockade during and after myocardial infarction: an overview of the randomized trials |journal=Prog Cardiovasc Dis |volume=27 |issue=5 |pages=335–71 |year=1985 |pmid=2858114 |doi= 10.1016/S0033-0620 (85)80003-7|url=}}</ref>. Барлыҡ бета-блокаторҙар араһында бисопролол, метопролола сукцинат һәм карведилол йөрәктең һул ҡаҙансығының ҡан үткәреүе 40 проценттан кәм булған кешеләргә яҡшы тәъҫир итә<ref name="Dargie-2001">{{cite journal | author=Dargie HJ. | title=Effect of carvedilol on outcome after myocardial infarction in patients with left-ventricular dysfunction: the CAPRICORN randomised trial | url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_2001-05-05_357_9266/page/1385 | journal=Lancet | year=2001 | volume=357 | issue=9266 | pages=1385–90 | pmid=11356434 | doi=10.1016/S0140-6736 (00)04560-8}}</ref>. Бета-блокаторҙар булып үткән МИ-нан һуң ауырыу һәм үлеүҙәрҙе киҫәтә. * Статиндар менән дауаланыу МИ-нан һуң үлеү осраҡтарын кәметә<ref name="Sacks-1996">{{cite journal | author=Sacks FM, Pfeffer MA, Moye LA, Rouleau JL, Rutherford JD, Cole TG, Brown L, Warnica JW, Arnold JM, Wun CC, Davis BR, Braunwald E. | title=The effect of pravastatin on coronary events after myocardial infarction in patients with average cholesterol levels. Cholesterol and Recurrent Events Trial investigators | url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1996-10-03_335_14/page/1001 | journal=N Engl J Med | year=1996 | volume=335 | issue=14 | pages=1001–9 | pmid=8801446 | doi = 10.1056/NEJM199610033351401}}</ref><ref name="Sacks-1998">{{cite journal | author=Sacks FM, Moye LA, Davis BR, Cole TG, Rouleau JL, Nash DT, Pfeffer MA, Braunwald E. | title=Relationship between plasma LDL concentrations during treatment with pravastatin and recurrent coronary events in the Cholesterol and Recurrent Events trial | url=https://archive.org/details/sim_circulation_1998-04-21_97_15/page/1446 | journal=Circulation | year=1998 | volume=97 | issue=15 | pages=1446–52 | pmid=9576424}}</ref>. * Омега-3- тулыландырылмаған май кислоталарын ҙур күләмдә ҡулланыу ҙа кисерелгән МИ-нан һуң бик ныҡ файҙа итә<ref>{{cite journal |author=Mozaffarian D, Micha R, Wallace S |title=Effects on Coronary Heart Disease of Increasing Polyunsaturated Fat in Place of Saturated Fat: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials |journal=PLoS Med. |volume=7 |issue=3 |pages=e1000252 |year=2010 |pmid=20351774 |pmc=2843598 |doi=10.1371/journal.pmed.1000252 |url= |editor1-last=Katan |editor1-first=Martijn B.}}</ref><ref name="GISSI-Prevenzione-2001">{{cite journal | title=Dietary supplementation with n-3 polyunsaturated fatty acids and vitamin E after myocardial infarction: results of the [[GISSI]]-Prevenzione trial. Gruppo Italiano per lo Studio della Sopravvivenza nell'Infarto miocardico | journal=Lancet | year=2001 | volume=354 | issue=9177 | pages=447–55 | pmid=10465168 | doi=10.1016/S0140-6736 (99)07072-5}}</ref><ref name="Leaf-2005">{{cite journal | author = Leaf A, Albert C, Josephson M, Steinhaus D, Kluger J, Kang J, Cox B, Zhang H, Schoenfeld D | title = Prevention of fatal arrhythmias in high-risk subjects by fish oil n-3 fatty acid intake | journal = Circulation | volume = 112 | issue = 18 | pages = 2762–8 | year = 2005 | pmid = 16267249 | url = http://circ.ahajournals.org/cgi/content/full/112/18/2762 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.105.549527}}</ref>. * фракцияланмаған гепаринды вена аша йәки түбән молекулалы гепаринды тире аҫтына һалыу ҙа беренсел тотороҡһоҙ стенокардияһы булған кешеләрҙә миокард инфарктын кисектерә<ref>{{cite journal |author=Magee KD, Campbell SG, Moher D, Rowe BH |title=Heparin versus placebo for acute coronary syndromes |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=2 |pages=CD003462 |year=2008 |pmid=18425889 |doi=10.1002/14651858.CD003462.pub2 |url=http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD003462/frame.html |editor1-last=Magee |editor1-first=Kirk}}</ref>. * АПФ ингибиторҙары һул ҡаҙансыҡ ырғытҡан ҡан фракцияһы 40 проценттан кәм булған осраҡта МИ-на профилактика булып тора<ref name="Pfeffer-1992">{{cite journal | doi=10.1056/NEJM199209033271001 | author=Pfeffer MA, Braunwald E, Moye LA, Basta L, Brown EJ Jr, Cuddy TE, Davis BR, Geltman EM, Goldman S, Flaker GC, et al. | title=Effect of captopril on mortality and morbidity in patients with left ventricular dysfunction after myocardial infarction. Results of the survival and ventricular enlargement trial. The SAVE Investigators | url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1992-09-03_327_10/page/n48 | journal=N Engl J Med. | year= 1992 | volume= 327 | issue= 10 | pages= 669–77 | pmid=1386652}}</ref>. == Прогноз == Был ауырыуҙың прогнозы шартлыса яҡшы түгел. Сөнки инфаркт барлыҡҡа килгәс миокардта кире ҡайтарып булмаҫтай үҙгәрештәр, тамырҙарҙың үткәреү һәләте юғалыуы (ишемия) барлыҡҡа килә. Ә был иһә үҙ сиратында төрлө кимәлдәге ауыр ҡатмарланыуҙарға килтерә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * [http://xn--80aaadngudabmt8azad2b7d1i.xn--p1ai/wp-content/uploads/2015/04/Kardiovaskulyarnaya-profilaktika-rekomendatsii-VNOK.pdf Кардиоваскулярная профилактика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160508065707/http://xn--80aaadngudabmt8azad2b7d1i.xn--p1ai/wp-content/uploads/2015/04/Kardiovaskulyarnaya-profilaktika-rekomendatsii-VNOK.pdf |date=2016-05-08 }} Национальные рекомендации, Москва 2011 * [http://xn--80aaadngudabmt8azad2b7d1i.xn--p1ai/wp-content/uploads/2015/04/Reabilitatsiya-i-vtorichnaya-profilaktika-u-bolnyih-perenesshih-ostryiy-infarkt-miokarda-s-pod'emom-segmenta-ST-proekt-rekomendatsiy-2014.pdf Реабилитация и вторичная профилактика у больных, перенёсших острый ИМ с подъёмом сегмента ST] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304105749/http://xn--80aaadngudabmt8azad2b7d1i.xn--p1ai/wp-content/uploads/2015/04/Reabilitatsiya-i-vtorichnaya-profilaktika-u-bolnyih-perenesshih-ostryiy-infarkt-miokarda-s-pod%27emom-segmenta-ST-proekt-rekomendatsiy-2014.pdf |date=2016-03-04 }}, Российские клинические рекомендации, 2014 == Һылтанмалар == * [http://whqlibdoc.who.int/publications/2005/9244546728_rus.pdf Предупреждение инфарктов и инсультов. Не будьте жертвой Предохраните себя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120709214518/http://whqlibdoc.who.int/publications/2005/9244546728_rus.pdf |date=2012-07-09 }} / ВОЗ, 2005, ISBN 978 92 4 254672 7 * [http://zdorovomne.ru/неотложный-состояния/неотложные-кардиологические-состоян/310-2/ Острый инфаркт миокарда — неотложные состояния] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170504165700/http://www.zdorovomne.ru/%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD/310-2 |date=2017-05-04 }} / сайт Здоровье во мне {{Һайланған мәҡәлә|Медицина}} [[Категория:Инфаркт]] [[Категория:Кардиология]] [[Категория:Йөрәк ауырыуҙары]] qr5gt17pokg66tnikcaivcjlrk4thx3 0 120313 1303072 1302556 2026-08-21T00:08:39Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303072 wikitext text/x-wiki {{Анатомическая карточка | название = Йыуан эсәк | изображение = Gray1223.png | ширина = | подпись = Кешенең ҡорһағы: ҡыҙыл төҫтә — [[бауыр]],<br/>зәңгәр — ашҡаҙан һәм йыуан эсәк | изображение2 = Dickdarm-Schema.jpg | ширина2 = | подпись2 = 1 — селәү һымаҡ үҫентеһе менән һуҡыр эсәк һәм үрләүсе туҡ эсәк; 2 — арҡыры туҡ эсәк; 3 — түбәнләүсе туҡ эсәк; 4 — сигма һымаҡ эсәк; 5 — тура эсәк | латынь = intestinum crassum | система = | кровоснабжение = үрге һәм түбәнге бығым артериялары | венозный отток = | иннервация = ҡарын үрелмәһе | лимфа = түбәнге мезентериаль лимфа төйөндәре | MeshName = | MeshNumber = | Dorlands = four/000054354 | Gray = 249 | GrayPage = 1177 }} '''Йыуан эсәк''' ({{lang-la|intestinum crassum}}) — аш һеңдереү юлының аҫҡы өлөшө, эсәклектең түбәнге яғы; эшкәртелгән аҙыҡтан хасил булған бутҡа һымаҡ массаның (химустың) [[Һыу|һыуы]] ошонда һурыға һәм формалы тиҙәк барлыҡҡа килә. Артҡы эсәккә инә <ref name="prives1985">{{книга|автор=М. Г. Привес, Н. К. Лысенков, В. И. Бушкович.|часть=|заглавие=Анатомия человека|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=9-е изд|место=М.|издательство=Медицина|год=1985|том=|страницы=275-282|страниц=|серия=|isbn=|тираж=110000}}</ref>. Йыуан эсәк — һөтимәрҙәрҙең, шул иҫәптән кешенең дә, эсәклегендәге иң киң өлөшө, ул ҡорһаҡ ҡыуышлығында һәм кесе янбаш ҡыуышлығында урынлашҡан, һуҡыр эсәктән (coecum), туҡ эсәктән һәм тура эсәктән тора. Кешенең туҡ эсәге түбәндәгеләрҙән тора: һуҡыр эсәк дауамы булған үрләүсе өлөш; арҡыры ятҡан өлөш; S хәрефенә оҡшаш бөгөл — flexura sigmoidea seu S romanum — ярҙамында тура эсәк менән тоташҡан түбәнләүсе өлөш. Colon ascendens үргә вертикаль күтәрелә, crista ossi s ilei өҫтөнә ята һәм бөйөрҙөң аҫҡы өстән бер өлөшөн ҡаплай. Бында ул киҫкен борола ла colon transversum'ға күсә, быныһы һул ҡабырға аҫтында ғәҙәттә S һымаҡ бөгөл яһай, шунан киҫкен аҫҡа боролоп, colon descendens'ҡа күсә. Flexura sigmoidea төрлө оҙонлоҡтағы һәм рәүештәге элмәк хасил итә һәм йыш ҡына кесе янбашҡа тәрән төшә, ҡайһы берҙә өҫкә үрләп, ашҡаҙанға һәм [[Бауыр|бауырға]] тиклем барып етә. Был өлөштөң һәм colon transversura'ның үҙҙәренең ҡаты шекәрәләре бар, ә үрләүсе һәм түбәнләүсе тармаҡтар ҡорһаҡ япмаһы менән генә өлөшләтә ҡапланған. Урыны-урыны менән был япма япраҡҡа оҡшашлы, ҡайһы берҙә ҡалаҡтарға киҫкесләнгән, май менән тулған өҫтәмәләр барлыҡҡа килтерә (appendices epiploicae). Йыуан эсәк оҙонлоғо 120-нән 227-гә тиклем сантиметр була (уртаса 158,4 см). Тик тура эсәктең генә эске яғы шыма, ҡалған өлөштәрҙең эске яҡтан бөтә оҙонлоғонда мускул менән ҡалынайған өс яҫы ҡатламы (taeniae coli) була, улар араһында стена ҡабарынҡы булып тора, ләкин арҡыры мускулдарҙың тигеҙһеҙ үҫеше арҡаһында был ҡабарынҡылыҡтар арҡыры тартылыштар (plicae sigmoideae) эргәһендә күп һанлы йомро сығынтыларға (haustra coli) бүленә. Йыуан эсәктең стенаһы сероз ҡатламдан (тулыһынса түгел); мускул ҡатламынан (уның буй епсәләре йомро сығынтыларҙы, йәғни taeniae coli'ҙы, хасил итә лә инде); цилиндрик эпителий менән ҡапланған төксәһеҙ лайлалы көптән тора. Йыуан эсәктең стенаһында күп һанлы крипталар һәм лимфа төйөндәре бар. Башҡа умыртҡалыларҙа физиологик яҡтан тура эсәккә тап килгән сығарыу осона ғына йыуан эсәк билдәләре хас, ә башҡа өлөштәр нәҙек эсәк кеүек була. == Йыуан эсәктең бүлектәре == [[Файл:Dickdarm-Schema.svg|справа|мини|278x278пкс|Һөтимәрҙәрҙең (кешенең) йыуан эсәге:<br> 1 — үрләүсе туҡ эсәк<br> 2 — арҡыры туҡ эсәк<br> 3 — түбәнләүсе туҡ эсәк<br> 4 — сигма һымаҡ эсәк<br> 5 — тура эсәк.]] Һөтимәрҙәрҙә йыуан эсәк бер нисә бүлектән тора: 1 һуҡыр эсәк ({{lang-la|caecum}}) менән уның селәү һымаҡ үҫентеһе ({{lang-la|appendix vermiformis}}); 2 туҡ эсәк ({{lang-la|colon}}) һәм уның өлөштәре: 3 үрләүсе туҡ эсәк ({{lang-la|colon ascendens}}); 4 арҡыры туҡ эсәк ({{lang-la|colon transversum}}); 5 түбәнләүсе туҡ эсәк ({{lang-la|colon descendens}}; 6 сигма һымаҡ эсәк ({{lang-la|colon sigmoideum}}) йәки ''сигма һымаҡ туҡ эсәк''; 7тура эсәк ({{lang-la|rectum}}), ул тура эсәк ампулаһы ({{lang-la|ampulla recti}}) тигән киң өлөштән һәм арт юл каналы ({{lang-la|canalis analis}}) тип аталған һәм анус ({{lang-la|anus}}) менән барып бөткән тар остан тора. === Һуҡыр эсәк === '''Һуҡыр эсәк''', сесит ({{lang-lat|Caecum}} — {{lang-el|typhlon}} тигәндән; шунлыҡтан һуҡыр эсәк елһенеүе тифлит тип атала) — [[Умыртҡалылар|умыртҡалыларҙа]] нәҙек эсәктең йыуан эсәккә күскән ерендәге өҫтәмә. [[Кеҫәрткеләр|Кеҫәрткеләрҙә]] һәм крокодилдарҙа һуҡыр эсәк бәләкәс кенә сығынты рәүешендә, ә [[Һөтимәрҙәр|һөтимәрҙәрҙә]] ул ярайһы уҡ ҙур. [[Ҡоштар|Ҡоштарҙың]] ике оҙон һуҡыр эсәге бар. Етлекмәгән тешлеләрҙең ({{lang-lat|Cycloturus sive Myrmedon}}) ҡайһы берҙәре шулай уҡ ике һуҡыр эсәкле була (дамандыҡы — өсәү<ref>{{книга|автор=Romer A. S., Parsons T. S.|заглавие=The Vertebrate Body. 5th ed|место=Philadelphia|издательство=W. B. Saunders|год=1977|allpages=viii + 624|isbn=0-03-910284-X}}</ref>). [[Кит һымаҡтар|Кит һымаҡтарҙың]], йытҡыстарҙың, күпселек [[Ярғанаттар|ярғанаттарҙың]] бәләкәй генә һуҡыр эсәге бар, ә бөжәк ашаусыларҙың һәм афросорицидаларҙың һуҡыр эсәге бөтөнләй юҡ. Үлән ашаусыларҙың һуҡыр эсәгенең оҙонлоғо йыш ҡына хайуандың кәүҙә оҙонлоғонан да артығыраҡ була. ==== Селәү һымаҡ үҫенте ==== '''Аппендикс''' ({{lang-la|appendix vermiformis}} синоним: ''селәү һымаҡ үҫенте'', өҫтәмә) — һуҡыр эсәктең өҫтәмәһе. [[Һөтимәрҙәр|Һөтимәрҙәрҙең]] ҡайһы берҙәрендә генә (атап әйткәндә, кроликтарҙа, маймылдарҙа, [[Кеше|кешелә]]) була<ref name="sapin">{{cite web|url=http://medbookaide.ru/books/fold9001/book2015/p43.php|title=Сапин М. Р., под ред - Анатомия человека. В двух томах. Том 1. Раздел «Краткий сравнительно-анатомический очерк развития пищеварительной системы»|format=|work=|accessdate=2009-04-01}}</ref>. Уң бығым өлкәһендә ([[Бауыр|бауырҙан]] аҫтараҡ) урынлаша һәм ғәҙәттә кесе янбаш яғына табан түбәнләй. Ҡайһы берҙә һуҡыр эсәк артында була һәм, өҫкә үрләп, бауырға етә. Тар ғына ҡыуышлығы бар, ул лайлалы тиресә йыйырсығы рәүешендәге ҡапҡас менән ябыла торған тишек аша һуҡыр эсәккә асыла. Өлкәнәйә килә аппендикс тишеге өлөшләтә йә тулыһынса ҡапланыуы ихтимал. Бесәйҙең аппендиксы булмай<ref name="nebolei.ru">[http://www.nebolei.ru/s.php/2071.htm НУЖЕН ЛИ НАМ АППЕНДИКС?]</ref>. Кеше аппендиксының елһенеүе аппендицит тип атала. === Туҡ эсәк === '''Туҡ эсәк''' ({{lang-la|colon}}) — йыуан эсәктең төп өлөшө, һуҡыр эсәкте дауам итеп, тура эсәккә күсә. Туҡ эсәк аш һеңдереүҙә туранан-тура ҡатнашмай. Ләкин һыуҙың һәм электролиттарҙың күп өлөшө шунда һеңдерелә. Нәҙек эсәктән һуҡыр эсәк аша туҡ эсәккә килеп ингән сағыштырмаса шыйыҡ химус ҡата төшә һәм тиҙәккә әйләнә. '''Үрләүсе туҡ эсәк''' ({{lang-la|colon ascendens}}) — йыуан эсәктең бер өлөшө булып торған туҡ эсәктең башланғыс бүлеге, һуҡыр эсәктең дауамы. Үрләүсе туҡ эсәктең дауамы — арҡыры туҡ эсәк. Үрләүсе туҡ эсәк тә аш һеңдереүҙә туранан-тура ҡатнашмай. Йыуан эсәктең башҡа бүлектәре кеүек үк, уның да вазифаһы, һыу менән электролиттарҙы һеңдереп, нәҙек эсәктән йыуан эсәккә төшкән сағыштырмаса шыйыҡ химусты ҡатыраҡ тиҙәккә әйләндерешеүҙән тора. '''Арҡыры туҡ эсәк '''({{lang-la|colon transversum}}) — туҡ эсәктең икенсе бүлеге, үрләүсе туҡ эсәктең дауамы. Арҡыры туҡ эсәк артабан түбәнләүсе туҡ эсәккә тоташа. Аш һеңдереүҙә ҡатнашмай, уның да бурысы, нәҙек эсәктән йыуан эсәккә төшкән шыйыҡ химус ҡаты тиҙәккә әйләнһен өсөн, йыуан эсәктең башҡа бүлектәре кеүек, һыу менән электролиттарҙы һеңдереүҙән тора. '''Түбәнләүсе туҡ эсәк ''' ({{lang-la|colon descendens}}) — йыуан эсәк бүлеге булып торған туҡ эсәктең өсөнсө бүлеге, арҡыры туҡ эсәктең дауамы. Түбәнләүсе туҡ эсәктең дауамы — сигма һымаҡ туҡ эсәк. '''Сигма һымаҡ эсәк''' ({{lang-la|colon sigmoideum}}), сигма һымаҡ туҡ эсәк — туҡ эсәктең аҫҡы өлөшө, тура эсәккә күсә. Сигма һымаҡ эсәк кесе янбаштың үрге апертураһы өлкәһендә башлана һәм [[һигеҙгүҙ һөйәк]] алдынан арҡырылап уңға йүнәлә. Сигма һымаҡ эсәк артабан һулға борола, шунан урта тирәлә аҫҡа йүнәлә һәм S3 кимәлендә тура эсәккә күсә. «Сигма һымаҡ» тигән атаманы был эсәк S-ҡа оҡшашлыҡтан алған. === Тура эсәк === '''Тура эсәк''' ({{lang-la|rectum}}) — йыуан эсәктең ос өлөшө, аш һеңдереү юлының аҙағы, кесе янбаш ҡыуышлығында урынлашҡан. Шунда тиҙәк йыйыла. Атамаһы бөгөлдәр яһап тормайынса аҫҡа йүнәлгәнлектән барлыҡҡа килгән. Йыуан эсәктең сигма һымаҡ эсәктән анусҡа ({{lang-la|anus}}), йәғни күтән тишегенә, тиклемге өлөшө тура эсәк тип атала. Тура эсәктең сат аша үткән һәм күтән тишегенә яҡын урынлашҡан түбәнге тар өлөшө арт юл ({{lang-la|canalis analis}}) тип атала, һигеҙгүҙ һөйәк тирәһенән үткән киңерәк өҫкө өлөшө тура эсәк ампулаһы ({{lang-la|ampulla recti}}, ампула менән сигма һымаҡ эсәктең дисталь өлөшө араһындағы эсәк өлөшө — ампула өҫтө бүлеге) тип атала. == Хайуандарҙың йыуан эсәге == Йыуан эсәк тик дүрт аяҡлыларҙа ({{lang-la|Tetrapoda}}, йәғни ер өҫтө умыртҡалылары) — [[баш һөйәклеләр]] (''Gnathostomata'') төркөмөнөң умыртҡалылар өҫкласына ингән хайуандарҙа ғына — була. Дүрт аяҡлылар биш класҡа бүленә: * [[ер-һыу хайуандары]] (''Amphibia'') * [[һөйрәлеүселәр]] (''Reptilia'') * [[ҡоштар]] (''Aves'') * † синапсидалар (''Synapsida'') — юҡҡа сыҡҡандар * [[һөтимәрҙәр]] (''Mammalia''). Был өҫкласс вәкилдәренең бөтәһендә лә тиерлек йыуан эсәк нәҙек эсәктән илеоцекаль клапан менән айырылған. Күп төрҙәрҙең йыуан эсәге тура анусҡа барған ҡыҫҡа бүлектән ғибәрәт, ул нәҙек эсәккә ҡарағанда киңерәк. Амниоттарҙың ({{lang-la|Amniota}}, юғарғы умыртҡалылар) бөтәһендә лә һуҡыр эсәк булыуына ҡарамаҫтан, тик һөтимәрҙәрҙә генә йыуан эсәк тулы ҡиммәтле эсәк булып формалашҡан<ref name="VB">{{Cite book|year=1977|author=Romer, Alfred Sherwood|title=The Vertebrate Body|url=https://archive.org/details/vertebratebody0000rome_a5a9|location=Philadelphia, PA|publisher=Holt-Saunders International|pages=[https://archive.org/details/vertebratebody0000rome_a5a9/page/351 351]–354|isbn=0-03-910284-X}}</ref>. Ҡайһы бер ваҡ һөтимәрҙәрҙең йыуан эсәклеге төҙөлөшө буйынса, башҡа дүрт аяҡлыларҙыҡы кеүек, тура, әммә һөтимәрҙәрҙәр төрҙәренең күпселегендә ул үрләүсе һәм түбәнләүсе бүлектәргә бүленгән. Арҡыры туҡ эсәк тик [[Приматтар|приматтарҙа]] ғына асыҡ формалашҡан. Шул уҡ ваҡытта туҡ эсәк таҫмалары {{не переведено 2|Ленты ободочной кишки|лент ободочной кишки||Taenia coli}} һәм гаустрҙары {{не переведено 2|Гаустры|гаустр||Haustrum (anatomy)|Haustrum}} йыртҡыстарҙа ла, [[Көйшәүселәр|көйшәүселәрҙә]] лә юҡ. Һөтимәрҙәрҙең тура эсәге (бер арт юллыларҙан айырмалы) башҡа [[Умыртҡалылар|умыртҡалыларҙың]] клоакаһынан барлыҡҡа килгән, шулай итеп, был төрҙәрҙең «тура эсәгенә» гомологиялы, йәғни оҡшаш, түгел. Балыҡтарҙың йыуан эсәге юҡ, бары тик ҡыҫҡа тура эсәктәре генә бар, ул аш һеңдереү бүлегенең түбәнге осон клоака менән тоташтыра. Акулаларҙың быға өҫтәп ректаль биҙе бар, ул диңгеҙ һыуы менән осмотик тигеҙлекте тәьмин итер өсөн тоҙ бүлеп сығара. Был биҙ төҙөлөшө буйынса һуҡыр эсәкте хәтерләтһә лә, уға гомологиялы түгел. == Микрофлораһы == Эсәклектең микрофлораһы хайуандарҙың ашҡаҙан-эсәк юлында йәшәгән төрлө микроорганизмдар йыйылмаһынан тора. Микроорганизмдар үҙләштерелмәгән углеводтар ферментлашҡанда бүленеп сыҡҡан энергияны йыя һәм артабан ҡыҫҡа сылбырлы майлы кислоталарҙы йота. Эсәклек [[Бактериялар|бактериялары]] шулай уҡ В төркөмө витаминдары менән К витаминын синтезлауҙа һәм үт кислоталары, стериндар, ксенобиотиктар метаболизацияһында ҙур әһәмиәткә эйә<ref>{{Cite journal|year=1997|title=Role of intestinal bacteria in nutrient metabolism|url=https://archive.org/details/sim_clinical-nutrition_1997-02_16_1/page/3|journal=Clinical Nutrition|volume=16|pages=3–9|DOI=10.1016/S0261-5614(97)80252-X|doi=10.1016/S0261-5614(97)80252-X|pmid=16844615}}</ref>. Бактериялар туҡ эсәк микрофлораһының ҙур өлөшөн һәм тиҙәктең ҡоро массаһының 60 процентҡа тиклем өлөшөн етештерә<ref name="Stephen and Cummings">{{Cite journal|author=Stephen AM, Cummings JH|year=1980|month=February|url=http://jmm.sgmjournals.org/content/13/1/45.long|title=The microbial contribution to human faecal mass|journal=J Med Microbiol|volume=13|issue=1|pages=45–56|DOI=10.1099/00222615-13-1-45|doi=10.1099/00222615-13-1-45|pmid=7359576}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150328231655/http://jmm.sgmjournals.org/content/13/1/45.long |date=2015-03-28 }}</ref>. Яҡынса 300-ҙән<ref name="Guarner and Malagelada 2003b">{{Cite journal|author=Guarner F, Malagelada JR|year=2003|month=February|url=http://www.dms.ufsc.br/mip7013/arquivos/2550_Gut%20flora%20in%20health%20and%20disease.pdf|title=Gut flora in health and disease|journal=Lancet|volume=361|issue=9356|pages=512–9|DOI=10.1016/S0140-6736(03)12489-0|doi=10.1016/S0140-6736(03)12489-0|pmid=12583961}}</ref> 1000-гә тиклем [[Төр (биология)|төрө]] эсәклектә йәшәй<ref name="Sears">{{Cite journal|author=Sears CL|year=2005|month=October|title=A dynamic partnership: celebrating our gut flora|journal=Anaerobe|volume=11|issue=5|pages=247–51|DOI=10.1016/j.anaerobe.2005.05.001|doi=10.1016/j.anaerobe.2005.05.001|pmid=16701579}}</ref>, уларҙың һаны күп осраҡта биш йөҙ самаһы була тип баһалана<ref name="Steinhoff">{{Cite journal|author=Steinhoff U|year=2005|month=June|title=Who controls the crowd? New findings and old questions about the intestinal microflora|journal=Immunol Lett|volume=99|issue=1|pages=12–6|DOI=10.1016/j.imlet.2004.12.013|doi=10.1016/j.imlet.2004.12.013|pmid=15894105}}</ref><ref name="OHara06">{{Cite journal|author=O'Hara AM, Shanahan F|year=2006|month=July|title=The gut flora as a forgotten organ|journal=EMBO Rep.|volume=7|issue=7|pages=688–93|DOI=10.1038/sj.embor.7400731|doi=10.1038/sj.embor.7400731|pmid=16819463}}</ref><ref name="gibson">{{Cite journal|author=Gibson RG|year=2004|title=Fibre and effects on probiotics (the prebiotic concept)|journal=Clinical Nutrition Supplements|volume=1|issue=2|pages=25–31|DOI=10.1016/j.clnu.2004.09.005|doi=10.1016/j.clnu.2004.09.005}}</ref>. Әммә бактерияларҙың 99 процентының ни бары 30-40 төргә ҡарауы ихтимал<ref name="Beaugerie L and Petit JC">{{Cite journal|author=Beaugerie L, Petit JC|year=2004|month=April|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1521691803001276|title=Microbial-gut interactions in health and disease. Antibiotic-associated diarrhoea|journal=Best Pract Res Clin Gastroenterol|volume=18|issue=2|pages=337–52|DOI=10.1016/j.bpg.2003.10.002|doi=10.1016/j.bpg.2003.10.002|pmid=15123074}}</ref>. Эсәклек микрофлораһында шулай уҡ [[Бәшмәктәр|бәшмәктәрҙең]] һәм иң ябайҙарҙың ҡайһы бер төрҙәре лә бар, әммә уларҙың эшмәкәрлеге тураһында аҙ билдәле. Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, микрофлора менән кеше араһындағы мөнәсәбәттәргә комменсализм (бер-береһенә зарарһыҙ) ғына түгел, хатта мутуализм (икеһе өсөн дә кәрәкле) хас. Кешеләр эсәклек микрофлораһынан башҡа йәшәй алһа ла, микроорганизмдарҙың үҙҙәренең эйәһе өсөн бик күп файҙалы ғәмәлдәр башҡарыуы бәхәсһеҙ, мәҫәлән, улар тотонолмаған энергетик субстраттарҙы ферментлаштыра, иммун системаға ярҙам итә, зарарлы, патоген бактериялар үҫешенә кәртә ҡуя, эсәклек эшен көйләй һ. б. Ләкин ҡайһы бер шарттарҙа теге йәки был төрҙәр инфекция аша ауырыуҙарға сәбәпсе була, [[яман шеш]] барлыҡҡа килеү хәүефен арттыра. Эсәклек бактерияларының 100 проценты тиерлек [[Анаэробтар|анаэроб организмдар]] булып тора<ref name="Vedantam">{{Cite journal|author=Vedantam G, Hecht DW|year=2003|month=October|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1369527403001176|title=Antibiotics and anaerobes of gut origin|journal=Curr. Opin. Microbiol.|volume=6|issue=5|pages=457–61|DOI=10.1016/j.mib.2003.09.006|doi=10.1016/j.mib.2003.09.006|pmid=14572537}}</ref>, анаэроб бактериялар айырыуса һуҡыр эсәктә тығыҙ урынлашҡан. === Микрофлора составы === [[Файл:Candida_albicans.jpg|мини|Candida albicans — диплоид бәшмәк (эсәклектә йәшәгән сүпрәгә оҡшаш бәшмәктәр формаһы)<br /> ]] Әлегә эсәклек микрофлораһын тәшкил иткән бөтә төрҙәр ҙә танылып бөтмәгән, сөнки күбеһен тикшереү маҡсатында үрсетеү мөмкинлеге юҡ<ref name="Shanahan">{{Cite journal|author=Shanahan F|year=2002|month=December|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1521691802903422|title=The host-microbe interface within the gut|journal=Best Pract Res Clin Gastroenterol|volume=16|issue=6|pages=915–31|DOI=10.1053/bega.2002.0342|doi=10.1053/bega.2002.0342|pmid=12473298}}</ref>. Кешеләрҙә төрҙәр популяцияһы төрлө була, ләкин һәр кешенең бөтә ғүмере дауамында башлыса тотороҡло көйө ҡала, йәшәү рәүешен үҙгәртеүгә, диеталарға, өлкәнәйеүгә бәйле үҙгәрештәр арҡаһында ғына бер аҙ үҙгәрә төшөүе ихтимал. Эсәклек микрофлораһының составы буйынса кешеләр 3 энтеротипҡа бүленә {{не переведено 2|Энтеротип|энтеротип||Enterotype}}<ref>{{Cite news|title=Bacteria Divide People Into 3 Types, Scientists Say|first=Carl|last=Zimmer|url=http://www.nytimes.com/2011/04/21/science/21gut.html|date=April 20, 2011|accessdate=April 21, 2011|quote=a group of scientists now report just three distinct ecosystems in the guts of people they have studied.}}</ref><ref name="Nature">{{Cite journal|last=Arumugam|first=Manimozhiyan|coauthors=et al|year=2010|month=March|url=http://www.nature.com/nature/journal/vaop/ncurrent/full/nature09944.html|title=Enterotypes of the human gut microbiome|journal=Nature|volume=473|issue=7346|pages=174–80|DOI=10.1038/nature09944|doi=10.1038/nature09944|pmid=21508958}}</ref><ref>[http://www.abc-gid.ru/news/show/1889/ Кишечная флора делит людей на три энтеротипа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906164807/http://www.abc-gid.ru/news/show/1889 |date=2011-09-06 }}</ref>. Беренсе типта — ''Bacteroides'', икенселә — ''Prevotella'', өсөнсө типта ''Ruminococcus ''төркөмөндәге бактериялар өҫтөнлөк алып тора. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.proctosite.ru/ Отделение колопроктологии и хирургии тазового дна РНЦ хирургии академика Б.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170507174954/http://www.proctosite.ru/ |date=2017-05-07 }} [http://www.proctosite.ru/ В. Петровского РАМН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170507174954/http://www.proctosite.ru/ |date=2017-05-07 }}{{ЭСБЕ}} [[Категория:Ҡорһаҡ]] [[Категория:Йыуан эсәк]] hb5vxhsuokyz4hy1q7wtwmw7rymyygy 0 125284 1303060 1053275 2026-08-20T21:30:32Z InternetArchiveBot 31336 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303060 wikitext text/x-wiki [[Файл:SEM Lymphocyte.jpg|thumb|right|250px|[[Лимфоциты|Лимфоцит]] — кешенең иммунлыҡ системаһы компоненты. Сканерлаусы электрон микроскоп аша төшөрөлгән]] '''Имму́нлыҡ систе́маһы''' — умыртҡалы хайуандарҙа булған органдар системаһы, организмды төрлө сирҙәрҙән ҡурсалай торған органдар һәм туҡымаларҙан тора, шеш күҙәнәктәрен һәм [[патоген]]дарҙы (сир ҡуҙғытыусы микроорганизмдарҙы) таный һәм юҡҡа сығара. Иммунлыҡ системаһы күп төрлө сир ҡуҙғытыусыны таный — [[вирус]]тарҙан алып [[гельминт|паразит ҡорттарға]] хәтле — уларҙы үҙ [[күҙәнәк]]тәренең [[биополимерҙар|биомолекуларынан]] айыра ала. Сир ҡуҙғытыусыларҙы таныуҙы уларҙың яраҡлашыуы һәм хужа организмды [[Инфекция|инфекциялау]]ҙың яңы ысулдарын тәбиғи ([[эволюция|эволюцион]])үҫтереүе ауырлаштара. Иммунлыҡ системаһының төп маҡсаты — сит агентты — сир тыуҙырыусы микроорганизм, сит есем, ағыулы матдә йәки организмдың сифаты үҙгәргән күҙәнәген юҡ итеү тора. Шулай итеп, кешенең биологик үҙенсәлеге булдырыла. Ныҡ үҫешкән организмдар системаһында сит агенттарҙы таныу һәм юҡ итеүҙең күп ысулы бар: был процесс иммунитет яуабы тип атала. Иммунитет яуабы формаларын тыумыштан булған һәм йәшәү дәүерендә туплаған реакцияларға бүләләр. Улар араһындағы айырма шунда- йәшәү дәүерендә булдырылған иммунитет билдәле бер төр [[антиген]]дарҙы тиҙ айырып ала (высокоспецифичный) һәм яңынан осрашҡанда уларҙы тиҙерәк бөтөнләйгә юҡҡа сығара. Антигендар тип организмда сит агенттар кеүек булған һәм организмдың үҙенсәлекле реакцияһын тыуҙырған [[молекула]]ларҙы йөрөтәләр. Мәҫәлән, һыу сәсәге ([[ветрянка]]{{ref-ru}}), ҡыҙылса ([[корь]]{{ref-ru}}), [[дифтерия]] менән ауырыған кешеләрҙә шул сирҙәргә ғүмерлек иммунитет барлыҡҡа килә. Аутоиммун реакциялар осрағында антиген булып организмдың үҙе эшләп сығарған молекулаһы тора. == Иммунитет механизмдарының эволюцияһы == Сирҙе ҡуҙғытыусыны таныу һәм зыянһыҙлауға йүнәлтелгән ҡурсалау механизмдары, прокариоттарҙа ла бар: мәҫәлән, ҡай бер бактерияларҙа уларҙы [[бактериофаг|вирус]] йоғоуҙан һаҡлай торған [[фермент]] системаһы була. Ҡайһы бер төп иммунитет механизмдары эволюция процессында боронғо эукариоттарҙа үҫешкән һәм уларҙың бөгөнгө нәҫелдәрендә, шул иҫәптән үҫемлектәрҙә һәм хайуандарҙа һаҡланып ҡалған. Шундай механизмдарға микробтарға ҡаршы пептидтар, дефензиндар, үҙенсәлекле эҙмә-эҙлелектәрҙе таныу рецепторҙары һәм комплемент системаһы инә. [[РНК]]-ның айырым рәүештә тик енси органдарҙың күҙәнәктәрендә эшләп сығарылыусы ҡыҫҡа фрагменттары ([[2000]]-се йылдарҙа асылған), транспозондарҙың әүҙемлеген баҫтыра ала ([[геном]] буйлап күсеп йөрөгәндә, мутацияларҙы булдырыуы мөмкин)һәм әсә яғынан тоҡомона тапшырыла. Дрозофилдарҙың тоҡомо [[ДНК]] менән бер комплектта молекуляр күсергес (молекулярный переключатель) ала — ул зыянлы генетик элементтарҙың әүҙемлеген баҫа<ref name="tut.by">[http://news.tut.by/health/122864.html Биологи изменили классические представления о наследственности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903171714/http://news.tut.by/health/122864.html |date=2017-09-03 }}</ref>. Ҡатмарлыраҡ механизмдар яңыраҡ, умыртҡалыларҙың эволюцияһы һөҙөмтәһендә үҫешкәндәр<ref name="Beck">{{cite journal | last = Beck | first = Gregory | coauthors = Gail S. Habicht | title = Immunity and the Invertebrates | journal =Scientific American | pages = 60-66 | date =November 1996 | url = http://www.scs.carleton.ca/~soma/biosec/readings/sharkimmu-sciam-Nov1996.pdf | format = [[PDF]] | accessdate = 2007-01-01}}</ref>. Умыртҡалыларҙың иммунитет системаһы (мәҫәлән, [[кеше]]неке) күп төрлө [[аҡһымдар]]ҙан, күҙәнәктәрҙән, органдарҙан һәм туҡымаларҙан тора, уларҙың бер береһенә йоғонтоһо ҡатмарлы һәм үҙгәреүсән. Шундай яҡшыртылған иммунитет реакцияһы булғанға, умыртҡалыларҙың системаһы яраҡлаша, һәм сит матдәләрҙе, йәиһә күҙәнәктәрҙе таныу һөҙөмтәлерәк була бара. Яраҡлашыу процессында иммунологик хәтер булдырыла, ул ошо ҡуҙғытыусы менән яңынан осрашҡанда организмды тағы ла һөҙөмтәлерәк итеп ҡурсаларға мөмкинлек бирә. Шундай төр ғүмер барышында булдырылған иммунитет [[вакцинация]] ысулы нигеҙендә ята. Йылы тәнлеләрҙә [[гомеостаз]]ды һаҡлау ике төр иммунитет механизмы аша бара(төрлө ваҡытта эволюцион рәүештә килеп сыҡҡандар): температура (дөйөм тәьҫир) һәм антиматдәләр (айрым тәьҫир) — (избирательное воздействие). == Иммунитет ҡурсалауы этаптары күп төрлө == Иммунлыҡ системаһы организмды инфекциянан бер нисә этапта ҡурсалай, һәр этап һайын ҡурсалауҙың айырым үҙенсәлеге арта бара. Иң ябай ҡурсалау һыҙығы булып физик барьерҙар тора, улар организмды инфекциянан (бактерия һәм вирустарҙан) һаҡлай. Әгәр ҙә сир ҡуҙғытыусы ошо барьерҙар аша үтеп инһә, уға ҡаршы ике арала үҙенсәлекһеҙ реакцияны тыумыштан булған иммунитет системаһы булдыра. Тыумыштан булған иммунлыҡ системаһы барлыҡ [[үҫемлектәр]]ҙә һәм [[хайуандар]]ҙа<ref name="Litman2005">{{cite journal | author = Litman G, Cannon J, Dishaw L | title = Reconstructing immune phylogeny: new perspectives. | journal = [[Nat Rev Immunol]] | volume = 5 | issue = 11 | pages = 866-79 | year = 2005 | id = PMID 16261174}}</ref>бар. Әгәр ҙә сир ҡуҙғытҡыс тыумыштан бирелгән иммунитет механизмының тәьҫиренә бирешмәй икән, умыртҡалылыларҙа ҡурсыуҙың өсөнсө кимәле бар — ғүмер барышында булдырылған иммунитет ҡурсыуы. Иммунитет системаһының был төрө үҙ яуабын (реакцияһын) инфекция барышында сит биологик материалды яҡшыраҡ таныу өсөн яраҡлаштыра. Ошондай яуап сир ҡуҙғытыусыны юҡ иткәндән һуң иммунологик хәтер булараҡ һаҡланып ҡала. Ул ғүмер барышында булдырылған иммунлыҡ механизмдарына ошондай уҡ сир ҡуҙғытыусы яңынан килеп сыҡһа, тағы ла тиҙерәк һәм көслөрәк яуап бирергә мөмкинлек бирә<ref name="Mayer2006a">{{cite web|last=Mayer|first=Gene|title=Immunology - Chapter One: Innate (non-specific) Immunity|work=Microbiology and Immunology On-Line Textbook|publisher=USC School of Medicine|date=2006|url=http://pathmicro.med.sc.edu/ghaffar/innate.htm|accessdate=2007-01-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/619aTNQpW|archivedate=2011-08-23}}</ref>. <div align="center"> {| class="wikitable" |+ ''' Иммунлыҡ системаһының ике яғы''' ! style="background:#ccccff;" |Тыумыштан булған иммунитет||style="background:#ccccff;" |Ғүмер барышында булдырылған иммунитет |- | Үҙенсәлекһеҙ яуап (реакция) || Сит антигенға бәйле үҙенсәлекле яуап(реакция) |- | Инфекция менән осрашыу бик тиҙ һәм көслө яуапҡа килтерә|| Инфекция менән осрашыу һәм иң көслө яуап араһында латент осор була |- | Күҙәнәкле һәм гумораль бүлкәттәр || Күҙәнәкле һәм гумораль бүлкәттәр |- | Иммунологик хәтере юҡ || Сит агент менән осрашыу иммунологик хәтерҙе булдыра |- | Бөтә төр йәшәү формаларында ла осрай || Тик ҡайһы бер организмдарҙа ғына осрай |} </div> Тыумыштан булған иммунитет та, ғүмер барышында булдырылғаны ла иммунитет системаһының үҙ молекулаларын сит молекулаларҙан айыра белеүенә бәйле. Иммунологияла ''үҙ'' молекулалары тип иммунлыҡ системаһының организмдағы сит компоненттарҙан айыра алғандарын атайҙар<ref name="Smith1997">Smith A.D. (Ed) ''Oxford dictionary of biochemistry and molecular biology.'' (1997) Oxford University Press. ISBN 0-19-854768-4</ref>. Киреһенсә, ''сит'' тип ситтән ингән молекулалар атала. «Сит» молекулаларҙың бер класы антигендар тип йөрөтөлә (термин ҡыҫҡартылған {{lang-en|}} ''anti''body ''gen''erators — «вызывающие антитела» һүҙенән сыҡҡан) һәм үҙенсәлекле иммун рецепторҙары менән бәйле, иммунлыҡ яуабын ҡуҙғытыусы матдәләр<ref name="Roitt2000">Ройт, Иммунология. 2000. ISBN 5-03-003305-X</ref>тип билдәләнә. {{Навигация}} == Өҫтәге барьерҙар == Организмдарҙы инфекцияларҙан механик, химик һәм биологик барьерҙар һаҡлай. Инфекциянан һаҡлаусы механик барьерҙарҙың беренсе өлөшө (этап) булып, күп кенә үҫемлектәрҙең [[япраҡ]]тарының балауыҙ япмаһы, быуынтыҡ аяҡлылар экзоскелеты, йомортҡаның ҡабығы һәм [[тире]] тора<ref name="Alberts2002">{{cite book | last = Alberts| first = Bruce| coauthors = Alexander Johnson, Julian Lewis, Martin Raff, Keith Roberts, and Peter Walters | title = Molecular Biology of the Cell; Fourth Edition | publisher = Garland Science| date = 2002 | location = New York and London | url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View..ShowTOC&rid=mboc4.TOC&depth=2 | id = ISBN 0-8153-3218-1}}</ref>. Тик организм тирә-яҡ мөхиттән бөтөнләй айырылып тора алмай, шуның өсөн организмдың тышҡы мөхит менән аралашыуын ҡурсалаусы башҡа системалар бар — [[Һулыш алыу системаһы|һулыш алыу]], [[Кешенең аш һеңдереү системаһы|аш һеңдереү системаһы]] һәм бәүел сығарыу менән енси система. Был системаларҙы даими эшләүсе һәм ситтән берәй нимә ингәндә ҡүҙғып китә торғандарына бүләләр . Даими эшләүсе система булып, [[трахея]]ның эске яғындағы [[төксәләр]] тип аталған ваҡ ҡына төктәр тора, ваҡ ҡына туҙан бөртөктәре, үҫемлектәрҙең һеркәһе, йә иһә башҡа сит әйберҙәр үпкәгә инмәһен өсөн улар тиҙ генә юғарыға табан хәрәкәттәр яһай. Микроорганизмдар шулай уҡ [[күҙ йәше]] һәм [[бәүел]] менән йыуҙырып сығарыла. Тын юлына һәм аш һеңдереү системаһына бүленеп сығарылған лайла микроорганизмдарҙы ҡамаштырыу һәм уларҙың хәрәкәтен туҡтатыу өсөн хеҙмәт итә<ref name="Boyton">{{cite journal | author = Boyton R, Openshaw P | title = Pulmonary defences to acute respiratory infection. | journal = Br Med Bull | volume = 61 | issue = | pages = 1-12 | year = | id = PMID 11997295}}</ref>. Әгәр ҙә даими эшләүсе механизмдар етелек түгел икән, организмды «авария» тәртибендә таҙартыусы механизмдар эшкә ҡушыла ([[йүткереү]], [[сүскереү]], [[ҡоҫоу]] һәм эс китеү ([[диарея]]). Бынан тыш химик ҡурсыу барьерҙары бар. Тире һәм тын юлдары микробтарға ҡаршы пептидтар, мәҫәлән, бета-[[дефензин]]дарҙы<ref name="Agerberth">{{cite journal | author = Agerberth B, Gudmundsson G | title = Host antimicrobial defence peptides in human disease. | journal = Curr Top Microbiol Immunol | volume = 306 | issue = | pages = 67-90 | year = | id = PMID 16909918}}</ref>бүлеп сығара. [[Лизоцим]] һәм [[фосфолипаза A]] кеүек ферменттар, төкөрөктә, күҙ йәштәрендә һәм [[грудное молоко|күкрәк һөтөндә бар]] һәм уларҙың шулай уҡ микробтарға ҡаршы тәьҫире бар<ref name="Moreau">{{cite journal | author = Moreau J, Girgis D, Hume E, Dajcs J, Austin M, O'Callaghan R | title = Phospholipase A(2) in rabbit tears: a host defense against Staphylococcus aureus. | url=http://www.iovs.org/cgi/content/full/42/10/2347 | journal = Invest Ophthalmol Vis Sci | volume = 42 | issue = 10 | pages = 2347-54 | year = 2001 | id = PMID 11527949}}</ref><ref name="Hankiewicz">{{cite journal | author = Hankiewicz J, Swierczek E | title = Lysozyme in human body fluids. | journal = Clin Chim Acta | volume = 57 | issue = 3 | pages = 205-9 | year = 1974 | id = PMID 4434640}}</ref>. [[влагалище|Инәлек еңсәһен]]ән сыҡҡан бүленделәр [[менархе| күрем башланғандан һуң]] химик барьер булып торалар, аҙ әселегә (кислоталыға) әйләнәләр. [[Сперма]]ла ҡуҙғырыусыларҙы юҡ итә торған дефензиндар һәм [[цинк]] бар<ref name="Fair">{{cite journal | author = Fair W, Couch J, Wehner N | title = Prostatic antibacterial factor. Identity and significance. | url = https://archive.org/details/sim_urology_1976-02_7_2/page/169 | journal = Urology | volume = 7 | issue = 2 | pages = 169-77 | year = 1976 | id = PMID 54972}}</ref><ref name="Yenugu">{{cite journal | author = Yenugu S, Hamil K, Birse C, Ruben S, French F, Hall S | title = Antibacterial properties of the sperm-binding proteins and peptides of human epididymis 2 (HE2) family; salt sensitivity, structural dependence and their interaction with outer and cytoplasmic membranes of Escherichia coli. | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/picrender.fcgi?artid=1223422&blobtype=pdf | journal = Biochem J | volume = 372 | issue = Pt 2 | pages = 473-83 | year = 2003 | id = PMID 12628001}}</ref>. [[желудок|Ашҡаҙанда]] [[тоҙ кислотаһы]] һәм [[протеолитик фермент]]тар аҙыҡ менән килеп эләккән микроорганизмдарға ҡаршы көслө химик ҡурсыусы факторҙар булып торалар. Бәүел сығарыу — енси трактта һәм ашҡаҙан-эсәк трактында биологик барьерҙар бар, улар дуҫ микроорганизмдарҙан ([[комменсал]]дарҙан) тора. Ошо шарттарға яраҡлашҡан, сир тыуҙырмаусы [[микрофлора]] сир тыуҙырыусы (патоген) бактериялар менән, ҡай саҡта йәшәү шарттарын — [[Водородный показатель|pH]] күрһәткесен, йә иһә тимер миҡдарын<ref name="Gorbach">{{cite journal | author = Gorbach S | title = Lactic acid bacteria and human health | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-medicine_1990-02_22_1/page/37 | journal = Ann Med | volume = 22 | issue = 1 | pages = 37–41 | year = 1990 | id = PMID 2109988}}</ref> үҙгәртеп, аҙыҡ һәм йәшәү даирәһе өсөн көрәшә. Был сир ҡуҙғытыусы микробтарға сирҙе булдырыу өсөн кәрәк булған хәтле миҡдарға етергә бирмәй. [[Антибиотик]]тарҙың күбеһе бактерияларға айырып тәьҫир итмәгәнлектән (мәҫәлән, [[бәшмәк]]тәргә зыян итмәй), бактерияларға ҡаршы терапия бәшмәкле микроорганизмдарҙың «артыҡ үҫеп» китеүенә , [[Кандидоз|кандидоз сирен]]ә (лайлалы тире боҙолоуына) килтереүе бар<ref name="Hill1986">{{cite journal | author = Hill L, Embil J | title = Vaginitis: current microbiologic and clinical concepts. | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/picrender.fcgi?artid=1490817&blobtype=pdf | journal = CMAJ | volume = 134 | issue = 4 | pages = 321-31 | year = 1986 | id = PMID 3510698}}</ref>. [[пробиотики|Пробиотик флораны]], мәҫәлән, [[йогурт]] кеүек әсе һөт ризыҡтарындағы [[лактобациллы|лактобациллалар]] кеүек таҙа культураларҙы ҡабул итеү , балаларҙа эсәк инфекциялары ваҡытында кәрәкле микроб популяциялары балансын тергеҙергә ярҙам итә. Шулай уҡ тикшеренеүҙәр бактериаль [[гастроэнтерит]], [[эсәктәр]] ялҡынһыныуы, [[Мочевыводящие пути|бәүел юлы]] инфекциялары һәм операциянан һуңғы инфекциялар ваҡытында пробиотиктарҙы ҡулланыуҙың өмөтлө икәнен күрһәтә<ref name="Reid2003a">{{cite journal |author=Reid G, Bruce A |title=Urogenital infections in women: can probiotics help? |url=http://pmj.bmj.com/cgi/content/full/79/934/428 |journal=Postgrad Med J |volume=79 |issue=934 |pages=428-32 |year=2003 |pmid=12954951}}</ref><ref name="Salminen2005">{{cite journal | author = Salminen S, Gueimonde M, Isolauri E | title = Probiotics that modify disease risk | url=http://jn.nutrition.org/cgi/content/full/135/5/1294 | journal = J Nutr | volume = 135 | issue = 5 | pages = 1294–8 | year = 2005 | id = PMID 15867327}}</ref><ref name="Reid2003b">{{cite journal |author=Reid G, Jass J, Sebulsky M, McCormick J |title=Potential uses of probiotics in clinical practice |url=https://archive.org/details/sim_clinical-microbiology-reviews_2003-10_16_4/page/658 |journal=Clin Microbiol Rev |volume=16 |issue=4 |pages=658-72 |year=2003 |pmid=14557292}}</ref>. = Иммунологик хәтер = Иммунологик хәтер — иммунлыҡ системаһының организм элек осрашҡаны булған антигенға (патогенға) тиҙ һәм көслө яуап бирә алыуы. Бындай хәтер алдараҡ булған, үҙенсәлекле антиген клондары (В-күҙәнәктәре, Т-күҙәнәктәре кеүек) тарафынан һаҡлана, улар тәғәйен бер антигенға беренсел яраҡлашыуҙы үткәнлектән, функцияларын әүҙем үтәй . Әлегә хәтер айырым эшмәкәрлеге булған, оҙаҡ йәшәгән күҙәнәктәр формалашыуы нәтижәһендә булдырыламы, йә булмаһа хәтерҙең организмға тәү тапҡыр иммунлашыу үткәндә организмға килеп эләккән даими антиген тарафынан лимфоциттарҙы яңынан стимуллауымы икәне асыҡланмаған . === Иммунодефициттар === [[Иммунодефицит]]тар (ИДС) — иммунологик реактивлыҡтың (организмдың иммунлы ҡурсыу функцияһы) боҙолоуы, иммуннлыҡ аппаратының бер, йә бер нисә компоненты, йә уның менән тәьҫир итешеүсе үҙенсәлекһеҙ факторҙарҙың төшөп ҡалыуы. === Аутоиммунлы процестар === Аутоиммунлы процестар — күп осраҡта оҙайлы ваҡыт булған, туҡымаларға оҙаҡ ваҡыт зыян итеүсе хәл. Был тәү сиратта аутоиммунлы яуапты (реакцияны) туҡымаларҙың антигендары туҡтарға бирмәй, дауам иттереп тороуы менән бәйле. === Артыҡ һиҙеүсәнлек === Артыҡ һиҙеүсәнлек (гиперчувствительность) — аггравация (арттырыу) һәм адекват булмаған формаларҙа үтә торған иммунлыҡ яуабы, бының һөҙөмтәһендә туҡымалар боҙола . == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ағзалар системаһы}} [[Категория:Иммун системаһы]] [[Категория:Иммунология]] ses3jyj9gng7pqkbffy7nnka9y99hmp 0 125935 1303049 1194513 2026-08-20T20:20:39Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303049 wikitext text/x-wiki {{Ауырыу|Name=Полиомиелит|Image=Polio EM PHIL 1875 lores.PNG|Caption=[[Электронная микроскопия|Электронная микрофотография]] вируса полиомиелита|ICD10={{ICD10|A|80}}, {{ICD10|B|91}}|ICD9={{ICD9|045}}, {{ICD9|138}}|DiseasesDB=10209|MedlinePlus=001402|eMedicineSubj=ped|eMedicineTopic=1843|eMedicine_mult={{eMedicine2|pmr|6}}|MeshName=Poliomyelitis|MeshNumber=C02.182.600.700}}'''Полиомиели́т''' ({{Lang-grc|πολιός}} — һоро,  <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">µυελός</span>{{lang-grc2|µυελός}} — арҡа мейеһе) — [[бала]]лар арҡа мейеһе фалижы, ныҡ йоғошло киҫкен инфекцион ауырыу, арҡа мейеһенең һоро матдәһенең полиовирус менән зарарланыуына бәйле, уға башлыса [[нервы системаһы]] патологияһы хас; арҡа мейеһе параличы, үҙәк нервы системаһының, иң элек арҡа һәм баш мейеһе ҡатламының, арҡа мейеһендәге һоро матдә тупланмаларының ошо исемдәге вирус арҡаһында зарарланыуы, ауырыу айырыуса 5 йәшкә тиклем йыш осрай<ref>Русско-башкирский дефектологический словарь (Р.Г.Аслаева, 2001)</ref>; арҡа мейеһенең (йөлөндөң) һоро матдәһе шешеү<ref>Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М.Т.Азнабаев, 2007)</ref>. Күп осраҡта бер ниндәй билдәһеҙ йә һиҙелер-һиҙелмәҫ билдәләр менән үтә. Ҡайһы берҙә полиовирус үҙәк нервы системаһына үтеп инә, мотонейрондарҙа үрсей, һөҙөмтәлә был мотонейрондар һәләк була, улар тарафынан иннервацияланған мускулдар парезға йә фалижға  дусар була. == Тарихы == Полиомиелит буйынса фәнни тикшеренеүҙәр немец ортопеды Я. Гейне ([[1840 йыл|1840]]), рус невропатологы А Я. Кожевников ([[1883 йыл|1883]]) һәм швед педиатры О. Медина  ([[1890 йыл|1890]]) хеҙмәттәренән башлана, улар был ауырыуҙың үҙ аллы булыуын һәм йоғошлолоғон дәлилләй.  [[XX быуат]] уртаһында полиомиелит менән ауырыу осраҡтарының артыуы уны [[Европа]]ның һәм [[Төньяҡ Америка]]ның күп илдәрендә милли ҡазаға әйләндерә. Полиомиелитты иҫкәртә торған вакциналар ҡулланыу һөҙөмтәһендә ауырыу осраҡтары  йылдам кәмей, күп территорияларҙа бөтөнләй юҡҡа сыға (мәҫәлән,  [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа [[1961 йыл|1961 йылдан]] башлап)<ref>{{статья|автор=В.Б. Сейбиль, Л.П. Малышкина|заглавие=Всемирная организация здравоохранения и проблема ликвидации инфекционных заболеваний в мире|оригинал=|ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/NATURE/POLIO2.HTM|автор издания=|издание=Вопросы вирусологии|тип=журнал|место=Москва|издательство=«Медицина», Институт полиомиелита и вирусных энцефалитов им. М.П. Чумакова РАМН|год=2005|месяц=|число=|том=50|выпуск=|номер=3|страницы=|isbn=|issn=0507-4088|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=|ref=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. Полиомиелит вакцинаһын Америка ғалимдары Джонас Солк, Хилари Копровский һәм Альберт Сабин таба.  [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|CCCР]]-ҙа вакцина эшләү, етештереү һәм киң файҙаланыу   М. П. Чумаков, А. А. Смородинцев, А. А. Николаева һ. б. тарафынан башҡарыла. Нәҡ [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|CCCР]]-ҙа полиомиелит киң таралыусан ауырыу булараҡ донъяла беренсе тапҡыр юҡҡа сығарыла. Чумаков исемендәге ғилми-тикшеренеү институтының вакцинаһы шулай уҡ Японияла һәм бөтә социалистик илдәрҙә лә киң ҡулланыла.  [[2002 йыл|2002 йылда]] Нью-Йорк университетында беренсе тапҡыр полиомиелиттың синтетик вирусы алына<ref>{{cite pmid|12114528|noedit}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/sci/tech/newsid_2123000/2123668.stm|title=Синтезирован вирус полиомиелита|subtitle=|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=2002-07-11|format=|work=|publisher=[[Русская служба Би-Би-Си]]|accessdate=2015-09-05|lang=ru|description=|deadlink=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. == Полиомиелит менән көрәш == [[Файл:Poliomyelitis_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|мини|Полиомиелит буйынса эшкә яраҡһыҙ үткән ғүмер йылдары, 100,000 кешегә. {{Multicol}} {{legend|#b3b3b3|нет данных}} {{legend|#ffff65|<0.3}} {{legend|#fff200|0.3-0.75}} {{legend|#ffdc00|0.75-1.2}} {{legend|#ffc600|1.2-1.65}} {{legend|#ffb000|1.65-2.1}} {{legend|#ff9a00|2.1-2.55}} {{Multicol-break}} {{legend|#ff8400|2.55-3}} {{legend|#ff6e00|3-4}} {{legend|#ff5800|4-5}} {{legend|#ff4200|5-7.5}} {{legend|#ff2c00|7.5-10}} {{legend|#cb0000|>10}} {{Multicol-end}}]] XXI быуатта көнбайыш илдәрендә полиомиелит менән ауырыу осраҡтары бик һирәк булһа ла, Көньяҡ Азия менән Нигерияла ул эндемик булып тора. 1950-се йылдар уртаһында полиомиелит вакцинаһын киң ҡулланыу иҡтисади алға киткән илдәрҙә  полиомиелитты ҡырҡа кәметә. Ә 1988 йылда  [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы|Бөтә донъя Һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]], ЮНИСЕФ һәм Ротари Интернешнл етәкселеге аҫтында полиомиелиттан бөтөнләйгә ҡотолоу өсөн глобаль саралар күрелә.<ref name="Watch">{{cite web|last=Mastny|first=Lisa|title=Eradicating Polio: A Model for International Cooperation|publisher=Worldwatch Institute|date=January 25, 1999|url=http://www.worldwatch.org/node/1644|accessdate=2008-08-23|deadlink=403|archiveurl=http://web.archive.org/20060608165205/www.worldwatch.org/node/1644|archivedate=2006-06-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061203222228/https://www.worldwatch.org/node/1644 |date=2006-12-03 }}</ref> Был саралар йыл һайын диагнозланған осраҡтар күрһәткесен  99 процентҡа тиклем ҡыҫҡарта. Мәғлүмәттәрҙә күренеүенсә, ауырыу осраҡтары 1988 йылғы 350 000-дән 2001 йылда 483-кә ҡалған, шунан бирле ул йылына яҡынса 1000 осраҡ кимәлендә һаҡлана (2009 йылда — 1604)<ref name="eradication">{{cite pmid|17035927|noedit}}</ref><ref name="morbidity">{{cite pmid|18463607|noedit}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.polioeradication.org/content/general/casecount.pdf|title=Wild Poliovirus 2000 - 2010|subtitle=|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=|format=pdf|work=|publisher=The Global Polio Eradication Initiative|accessdate=|lang=en|description=|deadlink=+|archiveurl=http://web.archive.org/web/20100821043629/http://www.polioeradication.org/content/general/casecount.pdf|archivedate=2010-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060925135113/http://www.polioeradication.org/content/general/casecount.pdf |date=2006-09-25 }}</ref>. Әлеге ваҡытта полиомиелит глобаль юҡ итеү программаһына индерелгән ике ауырыуҙың береһе булып тора (икенсеһе —  ришта).  Кешелек тарихында бөтөнләй юҡ ителгән ауырыуҙар булып сәсәк  (1979 йылда)<ref name="WHO_smallpox">{{cite web|title=Smallpox|work=WHO Factsheet|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/smallpox/en/|accessdate=2008-08-23|archiveurl=http://www.webcitation.org/684ePNq7u|archivedate=2012-05-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070921235036/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/smallpox/en/ |date=2007-09-21 }}</ref> һәм эре мал тағуны (2010 йылда) иҫәпләнә.<ref name="bbc">{{cite news|title=UN 'confident' disease has been wiped out|url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-11542653|work=BBC|date=14 October 2010|accessdate=14 October 2010}}</ref> Полиомиелитты юҡ итеүҙең дә бер нисә баҫҡысы үтелгән. Көньяҡ һәм Төньяҡ Америка 1994 йылда полиомиелиттан азат тип  иғлан ителде.<ref name="MMWR_1994">{{cite journal|title=International Notes Certification of Poliomyelitis Eradication—the Americas, 1994|journal=MMWR Morb Mortal Wkly Rep|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|volume=43|issue=39|pages=720–2|year=1994|url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00032760.htm|pmid=7522302|author1=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)}}</ref> 2000 йылға полиомиелит Тымыҡ океан төбәгенең, Ҡытай һәм Австралияны ла индереп, 36 көнбайыш илендә рәсми бөтөрөлдө.<ref name="Pacific">{{cite journal|author=,|title=General News. Major Milestone reached in Global Polio Eradication: Western Pacific Region is certified Polio-Free|journal=Health Educ Res|year=2001|volume=16|issue=1|page=109|url=http://her.oxfordjournals.org/cgi/reprint/16/1/109.pdf|format=PDF|doi=10.1093/her/16.1.109}}</ref><ref name="D'Souza_2002">{{cite journal|author=D'Souza R, Kennett M, Watson C|title=Australia declared polio free|journal=Commun Dis Intell|volume=26|issue=2|pages=253–60|year=2002|pmid=12206379}}</ref> Европа полиомиелиттан 2002 йылда бөтөнләйгә ҡотолдо.<ref name="WHO_Europe_2002">{{cite press release|title=Europe achieves historic milestone as Region is declared polio-free|publisher=European Region of the World Health Organization|date=2002-06-21|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/releaseeuro02/en/index.html|accessdate=2008-08-23}}</ref>  2012 йылға ҡарата, полиомиелит өс илдә — [[Нигерия]], [[Пакистан]] һәм [[Афғанстан]]да ғына —  эндемик ауырыу булып ҡала,<ref name="eradication" /><ref>{{cite journal|author=Fine PEM|title=Polio: Measuring the protection that matters most|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2009-09-01_200_5/page/n24|journal=J Infect Dis|year=2009|volume=200|issue=5|pmid=19624277|pages=673–675|doi=10.1086/605331}}</ref> әммә  күрше илдәргә лә инеп киткеләй.<ref>Wild Poliovirus case list 2000—2010; data in WHO/HQ as of 09 Nov 2010 http://www.polioeradication.org/tabid/167/iid/80/Default.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222075237/http://www.polioeradication.org/tabid/167/iid/80/Default.aspx |date=2010-12-22 }}</ref> Мәҫәлән, ун йыл элек юҡ ителеүенә ҡарамаҫтан, 2011 йылдың сентябрендә Ҡытайҙа күрше Пакистанда таралған штамм ҡатнашлығында полиомиелит менән ауырыусылар була.<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2011/09/21/health/china-polio-outbreak/index.html|work=CNN|title=New polio outbreak hits China - CNN.com|date=2011-09-21}}</ref>  2011 йылдың ғинуарынан Һиндостанда ауырыуҙың бер осрағы ла булмағанға 2012 йылдың февралендә ил Бөтә донъя Һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы тарафынан полиомиелит буйынса эндемик илдәр исемлегенән һыҙыла. Ойошма хәбәр итеүенсә, әгәр илдә полиомиелит тағы ике йыл булмаһа, Һиндостан унан азат ил тип иғлан ителәсәк.<ref>{{cite news|last=Ray|first=Kalyan|title=India wins battle against dreaded polio|accessdate=26 February 2012|newspaper=Deccan Herald|date=26 February 2012}}</ref><ref>{{cite news|title=India polio-free for a year: ‘First time in history we’re able to put up such a map’|url=http://www.telegraphindia.com/1120226/jsp/frontpage/story_15181357.jsp|accessdate=26 February 2012|newspaper=The Telegraph|date=26 February 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227220101/http://www.telegraphindia.com/1120226/jsp/frontpage/story_15181357.jsp |date=27 February 2012 }}</ref> 2014 йылда Бөтә донъя Һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының Ғәҙәттән тыш  комитеты таратҡан документта былай тиелә: «…2014 йылдың бөгөнгө көнөнә [полиомиелит] экстраординар ваҡиға һәм башҡа дәүләттәрҙәге халыҡтарҙың һаулығына янаған хәүеф сығанағы булып тора …»<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/news/statements/2014/polio-20140505/en/|title=WHO statement on the meeting of the International Health Regulations Emergency Committee concerning the international spread of wild poliovirus|subtitle=|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=2014-05-05|format=|work=|publisher=[[ВОЗ|WHO]]|accessdate=2015-09-05|lang=en|description=|deadlink=|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140602225538/http://www.who.int/mediacentre/news/statements/2014/polio-20140505/en/ |date=2014-06-02 }}</ref>. 2015 йылдың сентябрендә Украинала полиомиелиттың ике осрағы теркәлә (Европала 2010 йылдан бирле тәүге тапҡыр). Белгестәр фекеренсә, полиомиелиттың Украинала  таралыу хәүефе ҙур, сөнки илдә балаларҙың яртыһына ғына был ауырыуға ҡаршы вакцина эшләнгән<ref>{{cite web|url=http://dw.com/p/1GQEr|title=ВОЗ: Случаи полиомиелита на Украине стали первыми в Европе с 2010 года|subtitle=|author=Карашаш Ногаева|authorlink=|coauthors=|quote=|date=2015-09-02|format=|work=|publisher=[[Deutsche Welle]]|accessdate=2015-09-05|lang=ru|description=|deadlink=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. == Классификацияһы == [[Файл:Polio_lores134.jpg|справа|мини|Полиомиелит арҡаһында уң аяғы ғәрипләнгән кеше]] {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" |'''1. Тибы буйынса''' * Типик (үҙәк нервы системаһының зарарланыуы менән) :* Фалижһыҙ (менингеаль) :* Фалижлы (спиналь, бульбар, понтин һәм ҡатнаш) * Атипик (үҙәк нервы системаһының зарарланмауы) :* Инаппарант форма (вирус йөрөтөүселек) :* Абортив форма (көсһөҙ ауырыу) |'''2. Ауырлығы буйынса''' * Еңел төр * Урта ауырлыҡтағы төр * Ауыр төр <u>Ауырлыҡ критерийҙары</u>: * Интоксикацияланыу синдромының сағыулығы * Хәрәкәт боҙолоуының сағыулығы  |'''3. Ағышы (характеры) буйынса''' * Шыма * Шыма түгел :* Ҡатмарлашыуҙар менән :* Икенсел инфекция өҫтәләүе менән :* Хроник ауырыуҙарҙың киҫкенләшеүе менән |} Абортив форма үҙенсәлекһеҙ дөйөм симптомдар менән үтә (катараль күренештәр, ашҡаҙан-эсәк эшмәкәрлегенең боҙолоуы, дөйөм хәлһеҙлек, тән температураһының күтәрелеүе һәм башҡалар); эпидемия таралыу йәһәтенән бындай осраҡтар айырыуса хәүефле. Менингеаль форма сероз менингит рәүешендә була.  Полиомиелиттың фалижлы осраҡтарының йыш осрай торған  спиналь төрөндә дөйөм инфекцияланыу симптомдарынан һуң мускул төркөмдәренең фалижы башлана. Айырыуса күкрәк шаршауы/диафрагма фалижы һулыш алыуҙы боҙоуы менән хәүефле.  Бульбар формаға — оҙонса мейенең төрлө өлөштәре боҙолоу, ә понтин формаға бит нервыһының йәҙрәһе эштән сығыу хас.  Фалижһыҙ формаларҙа ауырыу ғәҙәттә тулыһынса һауығыу менән тамамлана. Фалижлы осраҡтарҙа зарарланған мускулдарҙың функциялары тулыһынса ҡайтмай, дефект оҙаҡ, ҡайһы берҙә ғүмергә һаҡлана. Иң ауыр осраҡтар, айырыуса оҙонса мейенең һулыш алыу үҙәктәре зыянланһа, сир үлем менән тамамлана. Полиомиелитҡа диагнозды  клиник, эпидемиологик һәм лаборатор мәғлүмәттәргә ҡарап ҡуялар. == Этиологияһы == Ауырыуҙы тыуҙырыусы (poliovirus hominis) пикорнавирустар ғаиләһенә, энтеровирустар (эсәк вирустары) төркөмөнә ҡарай  (был төркөмгә шулай уҡ Коксаки- һәм ЕСНО-вирустар ҙа инә),  3 типта була (I, II һәм III). I тип айырыуса йыш осрай. Вирустың ҙурлығы — 27-30 нм, ыңғай полюслы бер сынйырлы РНК-ға эйә (ss(+)RNA). Вирус тышҡы мөхиттә тотороҡло (һыуҙа — 100, тиҙәктә 6 айға тиклем һаҡлана), туңдырыуға сыҙам. Аш эшкәртеү һуттарына бирешмәй. Цельсий буйынса 50 градусҡа тиклем 30 минут буйы йылытҡанда тарҡала.  Ҡайнатҡанда, ультрафиолет менән нурландырғанда һәм киптергәндә тиҙ һәләк була.  [[Хлор]]ҙың ҙур булмаған концентрацияһы ла вирустың әүҙемлеген юғалттыра. [[Антибиотиктар]]ға битараф<ref name="Нисевич">{{книга|автор=Нисевич Н. И., Учайкин В. Ф.|часть=|заглавие=Инфекционные болезни у детей|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=1-е изд|место=М.|издательство=Медицина|год=1990|том=|страницы=114-125|страниц=624|серия=Учебная литература для студентов медицинских институтов|isbn=5-225-01635-9|тираж=30000}}</ref>. Күҙәнәк культураларында үрсетелә,  цитопатоген тәьҫирле. Инфекция сығанағы — кеше (ауырыу йәки зарарланыуын симптомһыҙ үткәреүсе); ауырыу тыуҙырыусы тәүҙә ауыҙ аша  (бер нисә тәүлек), һуңынан тиҙәк менән сыға (бер нисә аҙна, ҡайһы берҙә бер нисә ай). Һауа-тамсы юлы менән, әммә йышыраҡ ауыҙға әүҙем [[Вирустар|вирус]] эләккәндә (бысраҡ ҡул, аҙыҡ аша) йоға. Себендәрҙең дә вирусты ташыусы булыуы ихтимал.  Полиомиелит менән ауырыу башлыса йәй-көҙ йыш осрай. 6 айлыҡтан 5 йәшкә тиклемге балалар йышыраҡ сирләй. Ауырыу осраҡтарының күбеһе I тип вирус менән бәйле. Организмға эләккән вирус лимфаның йотоу ҡулсаһында (баҙалда), эсәклектә, регионар лимфа төйөндәрендә үрсей, [[ҡан]]ға, ҡайһы берҙә үҙәк нервы системаһына эләгә. Күп осраҡта полиомиелит симптомһыҙ үтә һәм инфекцияны лаборатор тикшереүҙәр аша ғына табып була. Башҡа осраҡтарҙа инкубация осоронан һуң (3-35, йышыраҡ 9-11 тәүлек) ауырыу билдәләре күренә. == Эпидемиологияһы == Полиомиелит [[Вирустар|вирусы]] бөтә ерҙә лә тиерлек осрай — ер шарының бөтә төбәктәрендә спорадик осраҡтар булып тора. Полиомиелитҡа ҡаршы иҫкәртеү  прививкалары эшләй башлағанға (халыҡты әүҙем иммунлаштырыуға) тиклем ауырыу осраҡтары эпидемия төҫөн ала. ХХ быуаттың 50-се йылдары аҙағынан киң вакциналаштырыу ауырыуҙың ныҡлы кәмеүенә килтерә <ref name="Нисевич" />. '''Инфекция сығанағы''' булып ауырыу кеше йә вирус йөрөтөүсе тора. Инфекция фекаль-ауыҙ (бысраҡ ҡул, бысраҡ уйынсыҡтар, инфекция эләккән [[Аҙыҡ|аҙыҡ-түлек]]) һәм һауа-тамсы юлы менән йоға. Полиомиелит вирусына бөтәһе лә бирешеп бара, әммә 7 йәшкә тиклемге балалар — айырыуса. Фалижлы формаһы бөтә осраҡтарҙың 1 процентынан да артмай. Тыуғандан һуң  2—3 айға тиклем балалар әсәһенән күскән иммунитет арҡаһында полиомиелит менән ауырымай. Ҡабатлап ауырыу ҙа булғаны юҡ, сөнки бер тапҡыр сирләгәндән һуң уға ҡаршы ныҡлы иммунитет барлыҡҡа килә<ref name="Нисевич" />. == Патогенезы == Инфекция, эләгеү механизмына бәйле, ауыҙҙың йә эсәклектең лайлалы тиресәһе аша йоға. Вирустың тәүге үрсеме ауыҙ ҡыуышлығының, йотҡолоҡтоң йә [[нәҙек эсәк]]тең лайлалы тиресәһендә, шулай уҡ лимфа төйөндәрендә һәм пейер  төйөрсөктәрендә хасил була. Лимфа төйөндәренән полиомиелит вирусы ҡанға һәм гематоген юл менән үҙәк нервы системаһына эләгә. Артабан үҙәктән ситтәге нервыларҙың аксондары һәм хәрәкәт епсәләре  буйлап арҡа мейеһенең алғы мөгөҙҙәренә йә баш һөйәге нервыларының йәҙрәләренә тарала, был йәҙрәләр боҙолоу фалиждарға сәбәпсе була. Үҙәк нервы системаһынан тыш ҡайһы берҙә миокардит барлыҡҡа килә. Вирустың нервы системаһына үтеп инеүе бөтә осраҡтарҙың 1 процентын алып тора, башҡа осраҡтарҙа ауырыуҙың фалижһыҙ формалары бара йә  вирус йөрөтөүсәнлек барлыҡҡа килә.  == Клиник картинаһы һәм патогенезы == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 106px;" |+ Полиомиелит ваҡытында төп клиник симптомдарҙың һәм синдромдарҙың патогенезы<ref name="Ж.И. Возианова">{{книга|автор=Ж. И. Возианова.|заглавие=Инфекционные и паразитарные болезни|место=Киев|издательство=Здоров'я|год=2000|том=1|страницы=729—747|страниц=904|isbn=5-311-01169-6|тираж=3000}}</ref>. ! Симптомдар ! Патогенез |- !Лихорадка | Вирусемия |- !Катар кеүек күренештәр | Эпителий күҙәнәктәренең һәм тын алыу юлдарының лимфатик аппараты боҙолоу  |- !Эс китеү |Вирустың нәҙек эсәк күҙәнәктәрендә үрсеүе |- !Тирләүсәнлек |Вегетатив нервы системаһы, тамыр йөрөткөс үҙәк зыянланыу |- !Сабыртма |Тамырҙар һәм периваскуляр арауыҡтар зыянланыу |- !Бәүел итеүҙең боҙолоуы |Арҡа мейеһенең бил өлөшө зыянланыуы һәм бәүел ҡыуығы сфинктерының һығылмалылығын юғалтыуы |- !Мускулдар һыҙлау, парестезия |Арҡа мейеһенең һиҙгер тамырсаларының зыянланыуы П |- !Гемодинамик боҙолоуҙар, аяҡ-ҡул һыуыныуы, цианоз |Тамырҙарҙың хәрәкәт үҙәге зыянланыуы һәм артабан тамырҙар парезы, вегетатив иннервацияның боҙолоуы |- !Артерия баҫымының тирбәлеүе  |Тамырҙарҙың хәрәкәт үҙәге зыянланыуы, миокардит |- !Тын ҡыҫылыу, тын бөтөү |Тын алыу мускулдарының зыянланыуы, йөрәк-ҡан тамырҙарының зыянланыуы, баш һөйәге нервыларының IX—XII парҙарының боҙолоуы һәм йотоу һәләте зыянланыу, секрет бүленеү, уның инспирацияланыуы |- !Парездар, фалиждар |Хәрәкәт итеү мускулдары һәм үҙәктәренең зыянланыуы, һөҙөмтәлә мускулдар атрофияһы |- !Парездарҙың, фалиждарҙың тәртипһеҙ барышы | Нервы структураларында вирустарҙың тигеҙһеҙ үрсеүе һәм тигеҙһеҙ таралыуы |- !Йотоуҙың боҙолоуы һәм тауыш бөтөү | Баш һөйәге нервыларының IX и X парҙарының хәрәкәтләнеү йәҙрәләре зыянланыу |- !Бит мускулдары фалижы |Бит нервыһы йәҙрәләренең зыянланыуы |- !Фалиждарҙың тотороҡлолоғо |Мотонейрондарҙың күпләп һәләк булыуы, үҙәк цилиндрҙарҙың үҙгәреүе, мускулдар атрофияһы |- !Менингеаль синдром |Шешенеү, мейе ҡабыҡсаһының инфильтрацияланыуы |} == Диагностика == Полиомиелит тыуҙырыусыны  таныу бик мөһим, сөнки бик күп энтеровирустар һәм герпесвирустар уныҡына оҡшаш билдәләр менән үтә.  Тикшереү өсөн материалдар — ҡан, арҡа мейеһе шыйыҡсаһы,  тиҙәк, йотҡолоҡ өҫтөнән алынған материал. Полиомиелит тыуҙырыусыны туҡыманың беренсел культураларында (эмбриондар) йәки HeLa, Нер-2, СОЦ күҙәнәктәренең культураларында һәм башҡаларҙа сығаралар. Полиовирустарҙы таныуҙы цитопатик эффект буйынса һәм типовой антисывороткалы РН-та ғәмәлгә ашыралар.    Полиомиелитҡа ҡарата вирусспецифик антиесемдәр аша сывороткала һәм арҡа мейеһе шыйыҡлығында барлығын билдәләйҙәр; юғары титрлы IgM булыуы инфекцияланыуҙы дәлилләй. == Дауалау == Түшәк режимы, ауыртыуҙы баҫа торған һәм тынысландырғыс препараттар, йылытыу процедуралары. Ауырыуҙы мотлаҡ дауаханаға һалырға кәрәк. Фалижлы төрҙәрендә, фалиждар үҫеше тамамланғас (ауырыуҙың 4-6-сы аҙнаһы), комплекслы (дарыуҙар менән, физиотерапевтик һәм ортопедик) дауалау үткәрәләр, артабан  — даими санаторий-курорт дауаланыуы. Һулыш алыу боҙолғанда — һулышты яйға һалыу алымдары, шул иҫәптән реанимация ҡулланыла. Ауырыу булған урында дезинфекция үткәрелә.  == Иҫкәртеү == Полиомиелитты иҫкәртеүҙең иң төп сараһы — вакцинация. Бынан тыш, [[Бөтә донъя Һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]]  [[1988 йыл]]да түбәндәге профилактика сараларын тәҡдим итә<ref name="Д. Марри" />: * мөмкин тиклем күберәк сабыйҙарға полиомиелитҡа ҡаршы вакцина яһарға; * 5 йәштән бәләкәйерәк балаларҙы иммунлаштырыу маҡсатында ике дөйөм дәүләт көнө иғлан итергә; * йорттарға барып иммунлаштырыуҙы ойошторорға; * төрлө илдәрҙә полиомиелит эпидемиологияһына күҙәтеү ойошторорға.  == Прогнозлау == Фалижһыҙ полиомиелит эҙһеҙ үтә. Фалижлы полиомиелит күп осраҡта төрлө кимәлдәше дефекттар ҡалдыра. Әммә ауыр осраҡ булмаһа, дөрөҫ һәм оҙайлы дауалау юлы менән мускулдарҙың хәрәкәт функцияларын ниндәйҙер кимәлдә тергеҙергә була. Тын алыу үҙәге һәм тын алыу мускулдары зыянланһа, прогноз насарыраҡ була. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Чумаков М. П., Присман И. М., Зацепив Т. О.'' Полиомиелит — детский спинномозговой паралич — М<span id="cxmwA64" tabindex="0">.</span>, 1953. * Эпидемический полиомиелит — М<span id="cxmwA7A" tabindex="0">.</span>, 1957. * ''Дроздов С. Г.'' Полиомиелит и его профилактика в различных странах мира — М<span id="cxmwA7M" tabindex="0">.</span>, 1967. == Һылтанмалар == * {{Cite web|title=Полиомиелит|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs114/ru/|lang=ru|publisher=[[ВОЗ]]|date=Октябрь 2014г.|accessdate=2015-09-05}}(урыҫ.)<span id="cxmwA7c" tabindex="0">.</span> <span id="cxmwA7c" tabindex="0"> </span>[[ВОЗ]] <span id="cxmwA7c" tabindex="0">(Октябрь 2014г.).</span> <small id="cxmwA7c" tabindex="0">5 сентябрь 2015 тикшерелгән.</small> * {{Cite web|title=Стратегический план ликвидации полиомиелита и осуществления завершающего этапа в 2013-2018 гг|url=http://www.who.int/publications/list/polio-strategy-2013/ru/|lang=ru|publisher=[[ВОЗ]]|date=2013г.|accessdate=2015-09-05}}(урыҫ.)<span id="cxmwA7k" tabindex="0">.</span> <span id="cxmwA7k" tabindex="0"> </span>[[ВОЗ]] <span id="cxmwA7k" tabindex="0">(2013г.).</span> <small id="cxmwA7k" tabindex="0">5 сентябрь 2015 тикшерелгән.</small> [[Категория:Алфавит буйынса ауырыуҙар]] [[Категория:Вирусология]] 4lv0s0dsx5001ofkbgqc57hczhohzlq 0 126619 1303071 1302645 2026-08-20T23:55:34Z InternetArchiveBot 31336 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303071 wikitext text/x-wiki [[Файл:MenstrualCycle2 en.svg|thumb|350px|right|Күрем циклы]] '''Менструация''' ({{lang-la|mensis}} — ай, menstruus — ай һайын килеүсе), '''айлыҡ''', '''хәйез''' ''(ғәр.)'' йәки '''регулдар''' — [[ҡатын-ҡыҙ]] һәм ҡайһы бер плацентар һөтимәрҙәр орғасылары организмының ([[приматтар]], [[ярғанаттар]] һәм һикерәндәктәр ) {{comment|күрем күреү|менструация}} циклының бер өлөшө<ref name="strassmann">{{Cite journal|author=Strassmann BI|title=The evolution of endometrial cycles and menstruation|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1996-06_71_2/page/n4|journal=Q Rev Biol|volume=71|issue=2|pages=181–220|year=1996|pmid=8693059|doi=10.1086/419369}}</ref><ref name="Profet">{{cite journal|pmid=8210311|doi=10.1086/418170|volume=68|issue=3|title=Menstruation as a defense against pathogens transported by sperm|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1993-09_68_3/page/n2|year=1993|month=September|journal=Q Rev Biol|pages=335–86|author=Profet M}}</ref><ref name="Martin">{{cite journal|doi=10.1002/ajpa.20734|pmid=18046752|volume=Suppl 45|title=The evolution of human reproduction: a primatological perspective|year=2007|journal=Am. J. Phys. Anthropol.|pages=59–84|author=Martin RD}}</ref><ref name="Coutinho">{{cite book|url=http://www.uwyo.edu/wjm/repro/menstrua.htm|title=Is menstruation obsolete?|year=1999|author=Elsimar M. Coutinho and Sheldon J. Segal|publisher=Oxford University Press}}</ref><ref name="Bischof">{{cite web|url=http://www.eshre.eu/binarydata.aspx?type=doc&sessionId=d3g32gezrjsijs554mxn33fb/syllabus_course4[1].pdf|title=Course 4:Implantation|author=Paul Bischof and Marie Cohen|publisher=European Society of Human Reproduction and Embryology|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HLzSOtwU|archivedate=2013-06-14}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6HLzSOtwU?url=http://www.eshre.eu/binarydata.aspx?type=doc&sessionId=d3g32gezrjsijs554mxn33fb%2Fsyllabus_course4%5B1%5D.pdf |date=2013-06-13 }}</ref>; Балаятҡылыҡтан ай һайын килгән ҡан һәм шул ҡандың килеү мәле<ref>Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)</ref>. Күрем барышында эндометрий (аналыҡтың {{comment|Яр|Обрыв}} лайлалы слизистый тиресәһе) функциональ ҡатлауының, ҡанап, айырылып сығыуы. Тәүге күрем башланған көндән уның айлыҡ циклы һанала. Күрем [[ҡан]]ы ойошмай һәм ҡан тамырҙарында аҡҡан ҡанға ҡарағанда ҡара ҡыҙылыраҡ төҫкә эйә. Быны күрем ҡанында фермент йыйылмаһы булыуы менән аңлатып була<ref>[http://www.doctorurolog.ru/zhenskoezdorovie/45.html Гигиена менструального периода]</ref>. {{comment|Күрем|менструация}} (ғөмүмән, айлыҡ циклдар) ғәҙәттә йөклөлөк һәм {{comment|имеҙеү|лактация}} осоронда туҡтап тора; көтөлгән көндә күрем килмәй торһа, был ғәҙәттә ауырға ҡалыу мөмкинлеген фаразларлыҡ билдә симптом булып тора. == Күрем циклдары == Ғәҙәттә, ҡатын-ҡыҙ ай һайын күрем күрә, әммә күремдең ҡалыплашмаған, стандарт булмаған ваҡыты ла була. Енси өлгөрөү осорона саҡлы, кешенең {{comment|йөклөлөк|беременность}} дәүере һәм бала тапҡандан һуң, {{comment|күрем туҡтаған йәштә|менопауза}} күрем күрелмәй. Бала тапҡандан һуң ағып сыҡҡан бүленделәр лохиялар тип атала һәм бер нисә аҙна дауам итә. Ҡайһы берҙә имсәк имеҙгән дәүерҙә күрем күпмелер ваҡыт булмай тороуы мөмкин, был балаға уҙыуҙан һаҡланыуҙың имеҙеү осорондағы йәки лактация аменореяһы тигән бер ысулы<ref name="likar">[http://www.likar.info/health/articles/1157.html Метод лактационной аменореи (МЛА)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090108153110/http://www.likar.info/health/articles/1157.html |date=2009-01-08 }}</ref>. === Тәүге күрем башланыуы (менархе) === Ҡатын-ҡыҙҙарға уртаса 12-14 йәш тулғас, тәүге тапҡыр күрем (менархе) (9-11 йәштәгеләрҙән алып 19-21 йәштәгеләргә саҡлы булыуы мөмкин) башлана. Эҫе климатлы ерҙәрҙә күрем 11-ҙән алып 15 йәштәрҙәге ҡыҙҙарҙа күренә; уртаса климатта — 12 һәм 18 йәштәр араһында һәм һыуыҡ климатта — 13 һәм 21 йәшлек ҡыҙҙарҙа. Раса айырмалыҡтары менархе йәшен билдәләй: шулай, ҡайһы бер тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, бер үк ижтимағи-иҡтисади шарттарҙа йәшәүсе европеоидтарға ҡарағанда негроидтарҙа менархе иртәрәк башлана<ref name="U.S. menarche">{{cite journal|author=Anderson SE, Dallal GE, Must A|title=Relative weight and race influence average age at menarche: results from two nationally representative surveys of US girls studied 25 years apart|url=https://archive.org/details/sim_pediatrics_2003-04_111_4/page/844|journal=Pediatrics|volume=111|issue=4 Pt 1|pages=844–50|year=2003|month=April|pmid=12671122|doi=10.1542/peds.111.4.844}}</ref><ref name="Canadian menarche">{{cite journal|title=Age at menarche in Canada: results from the National Longitudinal Survey of Children & Youth|publisher=BMC Public Health|year=2010|pmid=21110899|doi=10.1186/1471-2458-10-736|pmc=3001737|volume=10|author=Al-Sahab B, Ardern CI, Hamadeh MJ, Tamim H|journal=BMC Public Health|pages=736}}</ref><ref name="UK menarche">{{cite journal|url=http://vstudentworld.yolasite.com/resources/final_yr/gynae_obs/Hamilton%20Fairley%20Obstetrics%20and%20Gynaecology%20Lecture%20Notes%202%20Ed.pdf|title=Obstetrics and Gynaecology|first=Diana|last=Hamilton-Fairley|edition=Second|publisher=Blackwell Publishing}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181009065351/http://vstudentworld.yolasite.com/resources/final_yr/gynae_obs/Hamilton%20Fairley%20Obstetrics%20and%20Gynaecology%20Lecture%20Notes%202%20Ed.pdf |date=2018-10-09 }}</ref>. Тәүге күрем килгәндән һуң артабанғыһы 2 йәки 3 айҙан һуң булыуы мөмкин. Ваҡыт үтеү менән 28 көнлөк күрем циклы барлыҡҡа килә һәм шулай дауам итә, ләкин цикл оҙонлоғо 21 көндән 35 көнгә саҡлы булыуы нормаға тап килә. Барлыҡ ҡатын-ҡыҙҙарҙың 13%-ның күрем циклы теүәл 28 көн тәшкил итә. Күрем яҡынса 2-8 көн дауам итә. Бөтөн бүлендектәр ҙә аналыҡ еңсәһенән тәбиғи юлдан ағып сыға. === Күрем башланыу синдромы === Ҡайһы бер ҡатын-ҡыҙҙар күрем күреү менән бәйле хис-тойғолар тайпылышы кисерә. Тоҡаныусанлыҡ, ҡайһы берҙә ярһыусанлыҡ, арығанлыҡ тойғоһо, илаҡлыҡ, депрессия күҙәтелә. Шуға оҡшаған эмоциональ эффект диапазоны һәм кәйеф тайпылышы шулай уҡ йөклөлөккә бәйле һәм эндорфиндар етешмәүе менән аңлатыла.<ref>{{Cite journal|author=Giannini AJ, Price WA, Loiselle RH|year=1984|month=June|title=beta-Endorphin withdrawal: a possible cause of premenstrual tension syndrome|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-psychophysiology_1984-06_1_4/page/341|journal=Int J Psychophysiol|volume=1|issue=4|pages=341–3|DOI=10.1016/0167-8760(84)90028-X|doi=10.1016/0167-8760(84)90028-X|pmid=6094401}}</ref> Күрем алды синдромы осрау йышлығын баһалау 3 %<ref>[http://www.nih.gov/news/pr/jan98/nimh-21.htm Hormones Trigger PMS Symptoms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001173031/http://www.nih.gov/news/pr/jan98/nimh-21.htm |date=2008-10-01 }}. — NIH Press Release. — 21 January 1998.</ref> 30 %-ҡа тиклем<ref>Dean BB, Borenstein JE, Knight K, Yonkers K. (2006) «Evaluating the criteria used for identification of PMS». J Womens Health (Larchmt) 15 (5): 546-55. {{DOI|10.1089/jwh.2006.15.546}}. PMID 16796482</ref> тирбәлә. Айырым һирәк осраҡтарҙа психотик боҙомдарға тартым кешеләрҙә күрем менструаль психозға (инг.) алып килә. === {{comment|Күрем күреүҙең туҡтауы|менопауза}} === {{comment|Күрем күреү туҡтауы|менопауза}} йәше (күрем туҡтауы, ырыуҙан ҡалыу): норма — 40-57 йәш, ихтимал булған йәш — 50-52 йәш. Уртаса климатта күрем йыш ҡына 50 йәшкә саҡлы дауам итә, һәм бынан һуң күрем килмәй, менопауза башлана; башта бер нисә айға регулдар юғала, шунан тағы ла ҡабатлана һ. б. юҡҡа сыға. Хәйер, 70 йәшенә саҡлы күреме һаҡланған ҡатын-ҡыҙҙар ҙа бар. Медицина күҙлегенән ҡарағанда, күрем йыл дауамында бөтөнләй килмәһә, күрем туҡтау, менопауза башлана тип һанала. === Күрем килеү синхронлашыуы === 1971 йылдан башлап ҡайһы бер тикшеренеүҙәрҙә бергә йәшәгән ҡатын-ҡыҙҙарҙың күрем циклы яйлап синхронлаша тигән күрһәтмәләр табылған. Ҡайһы бер антропологтар был айырым эволюцион мәғәнәгә эйә тигән фараздар сығарған: боронғо һунарсылар һәм ризыҡ йыйыусылар берләшмәләрендәге ир-аттар һунар итергә киткәндә, ҡәбиләнең өлкән ҡатын-ҡыҙҙарының бер үк ваҡытта күреме килә башланған (күрем күргәндә ҡатын-ҡыҙ енси мөнәсәбәткә яраҡлы объект булараҡ фаразланмай)<ref>{{Cite journal|author=Desmond Morris|year=1997|title=The Human Sexes|publisher=Cambridge University Press}}</ref><ref>{{Cite book|year=1991|author=Chris Knight|title=Blood relations: menstruation and the origins of culture|url=https://archive.org/details/bloodrelationsme0000knig|location=New Haven, Conn|publisher=Yale University Press|isbn=0-300-06308-3}}</ref>. Әммә әлеге ваҡытта менструаль синхронлашыу эффекты{{Ref-en}}(инг.) бәхәсле булып ҡала.<ref>{{Cite web|title=Does menstrual synchrony really exist?|url=http://www.straightdope.com/columns/021220.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HLzTrvV8|archivedate=2013-06-14|last=Adams|authorlink=Cecil Adams|first=Cecil|work=The Straight Dope|publisher=The Chicago Reader|date=2002-12-20|accessdate=2013-07-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720115936/http://www.straightdope.com/columns/021220.html |date=2008-07-20 }}</ref> == Күрем ҡаны == Күрем ҡаны тип күрем ваҡытында аналыҡ еңсәһенән килгән шыйыҡ бүлендек атала. Дөрөҫөн әйткәндә, уның составына, ысын ҡандан башҡа, балаятҡы муйынтығы биҙҙәренең лайлалы секреты, еңсә биҙҙәре секреты һәм эндометрий туҡымаһы ингәнлектән, күрем шыйыҡсаһы тигән термин урынлы корректный була. Күрем шыйыҡсаһының бер күрем циклында бүленгән уртаса күләме, Ҙур медицина энциклопедияһын ярашлы, яҡынса 50-100 [[Литр|миллилитр]]. Әммә индивидуаль тарҡатҡанда, 10 миллилитрҙан 150-гә саҡлы һәм хатта 250 миллилитр сиктәрендә ята. Был диапазон нормаль тип һанала, артыҡ мул (йәки, киреһенсә, аҙ ғына) бүлендектәр ниндәйҙер сир билдәләре симптом булыуы мөмкин. Күрем шыйыҡсаһы ҡыҙғылт-көрән төҫтә, вена ҡанына ҡарағанда бер аҙ ғына ҡарараҡ.<ref name="isbn_0674013433">{{Cite book|last=Ziporyn|year=2004|first=Karen J. Carlson, Stephanie A. Eisenstat, Terra|title=The new Harvard guide to women's health|url=https://archive.org/details/newharvardguidet00carl|location=Cambridge, Mass.|publisher=Harvard University Press|isbn=0-674-01343-3}}</ref>{{rp|p.381}} Күрем менән юғалған тимер күләме күпселек ҡатын-ҡыҙҙа сағыштырмаса ҙур булмай һәм үҙенән-үҙе [[анемия]] билдәләренә симптомына килтермәй.<ref>{{Cite web|title=Iron-deficiency is not something you get just for being a lady|url=http://blogs.scientificamerican.com/context-and-variation/2011/07/27/iron-deficiency-anemia/|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HLzUu7ev|archivedate=2013-06-14|author=[http://www.anthro.illinois.edu/people/kclancy Clancy, Kate]|publisher=SciAm|date=2011-07-27}}</ref> Бер тикшеренеүҙәр барышында анемия билдәләре булған ҡатын-ҡыҙҙар төркөмөн эндоскоп ярҙамында ҡарағандар. Баҡһаң, уларҙың 86 % ысынбарлыҡта төрлө ашҡаҙан-эсәк ауырыуҙарынан (ашҡаҙан-эсәк трактының ҡанауына килтергән гастрит йәки бөйән-эсәк сей яраһы кеүек)яфаланған булған; әгәр ашҡаҙан-эсәк тракты тикшерелмәһә, күрем күргәндә ҡан юғалтыу сәбәбенән организмда тимер етешмәүе мөмкин тигән хаталы диагноз ҡуйылыр ине.<ref>{{Cite journal|author=Kepczyk T, Cremins JE, Long BD, Bachinski MB, Smith LR, McNally PR|year=1999|month=January|url=http://www.nature.com/ajg/journal/v94/n1/full/ajg199914a.html|title=A prospective, multidisciplinary evaluation of premenopausal women with iron-deficiency anemia|journal=Am. J. Gastroenterol.|volume=94|issue=1|pages=109–15|DOI=10.1111/j.1572-0241.1999.00780.x|doi=10.1111/j.1572-0241.1999.00780.x|pmid=9934740}}</ref> Әммә ҡайһы бер осраҡта даими регуляр күрем ҡаны түгелгәнлектән, был ҡайһы бер осраҡта аҙ ҡанлылыҡҡа анемияға килтереүе мөмкин. == Күрем ваҡытында кәрәкле тәртип ҡағиҙәләре һәм шәхси гигиена == === Күрем ваҡытында дөйөм гигиена ҡағиҙәләре === [[Файл:Coupe-menstruelle.jpg|справа|мини|181x181пкс|Күрем бүлендеһен йыйғыс һауыт ]] [[Файл:Clothpad.jpg|справа|мини|150x150пкс|Күп тапҡыр ҡулланыла торған гигиеник {{comment|ҡатлау|прокладка}}]] [[Файл:Sanitary_towel_1.jpg|справа|мини|150x150пкс|Бер тапҡыр ҡулланыла торған гигиеник {{comment|ҡатлау|прокладка}}]] [[Файл:Tampon.JPG|справа|мини|187x187пкс|Интравагиналь тампон]] Үҫмер ҡыҙҙар һәм ҡатын-ҡыҙҙар, шәхси таҙалыҡ гигиена һаҡлау маҡсатында, эске кейемгә беркетелгән прокладкалар, һәм/йәки еңсәгә индерелеп ҡуйылған тампондар ҡулланалар. Ике осраҡта ла прокладка йәки тампон туҡымаһы күрем булендектәрен үҙенә һеңдерә. Европа илдәрендә, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] һәм [[Канада]]ла индивидуаль гигиена һаҡлау сараһы булараҡ күрем бүленделәрен йыйғыс һауыттар ҙур популярлыҡ яулай бара. Күрем ваҡытында, ҡан ҡатыш күрем бүлендектәре бактериялар, бигерәк тә {{comment|зарарлы|патоген}}]] бактериялар үҫешенә килтергәнлектән, таҙалыҡ гигиена ҡағиҙәләренә айырыуса иғтибар итергә кәрәк (көн һайын душ ҡойоноу, көнөнә 2—3 тапҡыр {{comment|йыуынып алыу|подмывание}}). Шулай уҡ физик эшкә тотонмау һәм психик тынлыҡ кәрәк. Медицина тулыһынса һыуға инеүҙе һәм ванналарҙы хупламай (сөсө һыуҙа ла, тоҙло һыуҙа ла), душта ҡойонорға кәңәш итә. Ҡорһаҡ ҡыуышлығы органдарына ҡан күп йүгереү сәбәпле, аналыҡтың ҡанауына килтереү мөмкинлеге булғанлыҡтан, алкоголь һәм әсе ризыҡ ҡулланыу кәңәш ителмәй. === Күрем осорондағы енси акт === Күрем ваҡытында ҡатын-ҡыҙ физик дискомфорт кисерә. Ҡайһы бер осраҡта күтәренке гормональ фон хис-тойғолар көсөргәнешенә һәм ярһыуға алып килә. Балаятҡы был саҡта төрлө инфекцияға бирешеүсән була.{{Sfn|Макаров|2001|страницы=15|с=15}} Ҡайһы бер белгестәр күрем ваҡытында енси мөнәсәбәттәрҙе туҡтатып торорға кәңәш итә.{{Sfn|Степанов|1959}} == Күрем күреүҙәге тайпылыштар == Күрем күреү боҙолоуы йыш осрай һәм түбәндәгенән ғибәрәт: * күрем күреүҙең туҡтауы (аменорея), * тотолоп ҡалған йәки урынынан ҡуҙғалған ҡанау (menstruatio ''vicaria''), * күрем көсәйеүе (меноррагия), * ауыртыныу менән оҙатылған күрем күреү (дисменорея, иҫкер. альгоменорея). Күрем туҡтау төрлө шарттарға бәйләнгән. {{comment|Буйға ҡалған|зачатие}}да ҡандың ғәҙәти ағып сығыуы туҡтай һәм физиологик сәбәп булып тора. Әгәр тәндең башҡа урынынан байтаҡ ҡан юғала икән, күрем туҡтауы мөмкин. Күрем туҡтағанда был етешһеҙлеккә килтергән сәбәпте белеү кәрәк. {{comment|Һыуыҡ тейҙереп сирләгәндән|простуда}} һуң һәм ауыр күңел кисерештәренән һуң күрем оҙаҡ күренмәһә, табипҡа мөрәжәғәт итеү кәрәк. Механик тәьҫир арҡаһында күрем килмәүен айырым әйтеп китер кәрәктер; был осраҡта төп сәбәп булып еңсәгә инеү юлының, еңсәнең үҙенең һәм балаятҡы муйынтығының тарайыуы тора. Ҡайһы берҙә ҡанау балаятҡынан йыраҡта ятҡан тән өлөшөндә барлыҡҡа килә, һәм аналыҡтан ҡан ағыу йә кәмеүе йә бөтөнләй туҡтап ҡалыуы мөмкин, бындай күренеш өҫтәлмә күрем күреү йә тотолоп ҡалған күрем күреү тип атала (викарлы менструация)<ref>М.: Советская энциклопедия. — 1982—1984 гг.</ref>. Был осраҡта ғәҙәттә ҡанау [[тире]] булмаған урындарҙа күҙәтелә, мәҫәлән, яраларҙа, {{comment|сей йәрәхәт|язва}}тә; шулай уҡ {{comment|лайлалы тиресәләр|слизистая оболочка}}ҙә, мәҫәлән, ауыҙҙа, [[Танау|танауҙа]]. Ғөмүмән әйткәндә, тәндең өҫтәлмә күрем күрмәгән бер генә нөктәһе лә юҡ. Шул уҡ ваҡытта {{comment|түллек биҙендә|яичники}} лә ғәҙәттәге күрем күреүгә оҡшаған күренеш күҙәтелә. ''Меноррагия'' күренешендә ҡанау арта. Был балаятҡы сирҙәре йәки күрше органдар сирләгәндә: аналыҡ елһенгәндә, балаятҡы муйынтығы эрозияһы менән бәйле, киң бәйләүес тарамыштарының ҡан менән тулышҡанында һ. б. күҙәтелә; ҡайһы ваҡыт балаятҡының ниндәй ҙә булһа сире булмай, ә ҡан ағыу артыуы һаулыҡтың дөйөм насарайыуына бәйле. ''Дисменорея'' тип күрем күреү барышындағы ауыртыныу атала. Был ваҡытта йыш ҡына ҡан төйөндәре ағып сыға. Дауалағанда күрем күреүҙәге боҙолоуҙың сәбәбенә иғтибар итәләр һәм уны бөтөрөү өҫтөндә эшләйҙәр. == Диндә һәм инаныстарҙа күрем == Майя мифологияһы күрем күреүҙең килеп сығыуын никах союзының ижтимағи ҡағиҙәһен боҙған өсөн ҡатын-ҡыҙҙарға яза итеп бирелгән тип аңлата. Майяларҙың ышаныуҙары буйынса, күрем ҡаны ҡара тылсымда магия ҡулланылған йыландарға һәм [[бөжәктәр]]гә әйләнә, һәм был ай алиһәһе яңынан тыуғанға саҡлы дауам итә<ref>Braakhuis, H.E.M.(2005), Xbalanque’s Canoe. The Origin of Poison in Q’eqchi'-Mayan Hummingbird Myth, ''Anthropos'' 100: 175—185</ref>. [[Ибраһими диндәр]] күрем ҡанын ритуал яҡтан таҙа түгел ти, күрем күргән саҡта секс һәм дини йолалар атҡарыу тыйыла (Левит китабының 15-се бүлеге). [[Непал|Непалдың]] традицион культында ун өсөнсө быуатҡа тиклемге ваҡыттарға барып тоташҡан алиһә Теледжуҙың кәүҙәләнеше тип һаналған һайлап алынған бәләкәй ҡыҙҙар хөрмәт итеү тәжрибәһе йәшәй. Легенда буйынса, алиһә, тегенеһе шәһүәтле аҙғын нәфселе ҡараштар ташлап уны хурлаған мәлгә саҡлы, Непал хакимы менән һөйәк уйыны уйнай. Кәмһетелгән Теледжу шул саҡтан алып илгә йәш ҡыҙ Кумари ҡиәфәтендә ҡайтырға ант итә. Был ваҡыттан башлап, тәүге күрем күргәнгә тиклем, Теледжуҙың тере кәүҙәләнеше тип һаналған Кумари ҡыҙҙарҙы хөрмәтләү культы йәшәп килә, йәнәһе, күрем килгәндән һуң, алиһә тәнен ташлап китә. Ауыр сир, яраланыу һөҙөмтәһендә етди ҡан юғалтыу һәм хатта көлөү ҙә алиһәнең китеүен аңлата һәм ҡыҙ өсөн ғәҙәти тормошҡа кире ҡайтыу өсөн сәбәп булып тора ҡан<ref>Kooij, K. R. ''Religion in Nepal''. Brill Academic Publishers, 1978. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9004058273 ISBN 9004058273]</ref>. Көньяҡ-көнсығыш Азияла күрем ҡаны ҡатын-ҡыҙ башланғысы һаналған инь менән бәйле тип һанала һәм традицион медицина тәжрибәһендә ҡулланыла. 1592—1598 йылдарҙағы япон-корея һуғышы ваҡытында корея генералы [[wikipedia:Gwak Jaeu|Чеу Гвак]] (инг.) ғиффәтле ҡыҙҙарҙың күрем ҡанына буялған ҡыҙыл кейем кейеп йөрөгән<ref name="Н271">Hawley, Samuel. ''The Imjin War: Japan’s sixteenth-century invasion of Korea and attempt to conquer China''. — Seoul: Royal Asiatic Society, Korea Branch, 2005. — р.271.</ref>. Генерал, ҡара ҡатын-ҡыҙ энергияһы инь уның кейемен ҡалҡанға әйләндерә, ир-ат энергияһы кәүҙәләнеше булған ян — япондарҙың атыу ҡоралы ла уны ала алмай, тип ышанған. === Исламда === [[Ҡөрьән]]гә һәм сөннәткә ярашлы, хәйез (күрем) ваҡытында ире ҡатынын иркәләй ала, әммә енси яҡынлыҡ тыйыла, ул [[харам]] һанала. Хәйезе ваҡытында ҡатын-ҡыҙ [[намаҙ]] уҡый ҙа, тороп ҡалғандарын ҡаза ҡыла ла алмай.Уға шулай уҡ бындай көндәрендә [[ураҙа]] тоторға рөхсәт ителмәй. Тороп ҡалған көндәрен ул аҙаҡ, таҙарынғас, ҡаза ҡылып ҡуя. Шулай уҡ бындай осоронда ҡатын-ҡыҙ [[Ҡәғбә]]тулла тирәләй [[тауаф]] ҡыла алмай. Был ҡотолғоһоҙ осраҡтарҙа ғына мөмкин. Әгәр айлыҡ енси яҡынлыҡтан һуң башланһа, тулы ғөсөл алып ҡуйырға кәрәк. Намаҙ уҡырға ярамаһа ла, был мәлендә намаҙ ваҡыты ингән саҡта зекер әйтеү һәм доғалар уҡыу ғөләмәләр тарафынан хуплана. ==== [[Хәҙис]] шәриф ==== [[Ғәйшә бинт Әбү Бәкер|Ғәйшә (раҙыйаллаһу ғәнһә)]] хәҙисе: {{Цитата |«Беҙ ([[Мәҙинә]]нән) хаж сәфәренә сыҡтыҡ. Сариф тигән ергә еткәс, хәйезем башланды. [[Хаж]]ды тулыһынса үтәй алмам тип уйлап, иланым. Яныма [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Рәсүлуллаһ (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм)]] килде лә: - Ни булды? Хәйезең башландымы? - тип һораны. Мин «эйе», тигәс, ул: - Хәйез – [[Аллаһ]]ы тәғәләнең ҡушҡаны, Ул [[Әҙәм]] балаларына шулай ҡушҡан. (Шуға илау кәрәкмәй.) Һиңә бары [[Ҡәғбә]]тулла тирәләй [[тауаф]] үтергә генә ярамай, ә ҡалған ғибәҙәттәрҙе башҡа хаж ҡылыусылар кеүек тулыһынса үтә, тине. }} [https://islam-today.ru/zhenshhina_v_islame/menstruaciya__osoboe_sostoyanie_ustanovlennoe_vsevyshnim_dlya_zhenshhin/] == Хайуандарҙа күрем күреү == Кешенән башҡа, күрем шулай уҡ ҡайһы бер плацентар һөтимәр орғасыларында ла күҙәтелә. Бында, беренсе сиратта, күп кенә [[приматтар]] ҡарай. Маймылға оҡшаған, бында кеше лә ҡарай, инфраотряд вәкилдәре булған күп төрҙәрҙә күрем күреү ғәҙәти күренеш, кеше һымаҡ маймылдарҙа, Иҫке Донъя маймылдары (йәки мартышкаға ҡараған төрҙәр) һәм Яңы Донъя маймылдары һәм (йәки яҫы танаулы маймылдар) күрем күреү ғәҙәти күренеш. Ярым маймыл примитив ярым отрядына ҡараған вәкилдәрҙә күрем күреү һирәк күҙәтелә: был күренеш еүеш танаулы маймылдар ярым отрядында (уларға лемурҙар һәм лори ҡарай) юҡ, ләкин оҙон үксәлеләрҙең лемур һәм маймылдар араһындағы ҡайһы бер төрҙәрендә күҙәтелә. Приматтарҙан тыш, күрем күргән башҡа хайуандарға ҡулғанатлылар (ярғанат) һәм ({{comment|һикерәндәктәр|прыгунчиковый}} ({{comment|фил һуҡыр сысҡаны|землеройка}} булараҡ билдәле'') ҡарай. Шуныһы ҡыҙыҡ, уларҙың ҡанында малярия плазмодийҙары табыла, һәм был уларҙың түбән приматтарға эволюцион яҡынлығын иҫбатлай ([[Тапма|малярия]] менән тик приматтар, шул иҫәптән кеше, һәм кескәй маймылдар (тупайялар) ғына ауырый). Плацентар һөтимәрҙәрҙең башҡа төрҙәре орғасыларында күрем урынына ҡарығыу циклы (эструс) күҙәтелә, уның барышында эндометрий бүленеп сыҡмай, ә организм тарафынан тулыһынса йотола. Әйтер кәрәк, кешеләрҙең дә күрем ҡаны менән эндометрия күләменең тик өстән бер өлөшө генә бүленеп сыға, ә ҡалған өстән ике өлөшөн организм тарафынан һеңдерелә. Орангутанг орғасыларының, кешенеке кеүек, күрем циклы оҙонлоғо, уртаса 28 көн тәшкил итә, оҙайлығы ай айының дауамлығына яҡын, 29,53 тәүлек, ә, мәҫәлән, [[шимпанзе]] орғасыһының күрем циклы оҙонлоғо яҡынса 35 көн тәшкил итә.<ref name="chimp">{{Cite journal|author=Lacreuse A, Chennareddi L, Gould KG, ''et al.''|year=2008|month=September|title=Menstrual cycles continue into advanced old age in the common chimpanzee (Pan troglodytes)|journal=Biology of Reproduction|volume=79|issue=3|pages=407–12|DOI=10.1095/biolreprod.108.068494|doi=10.1095/biolreprod.108.068494|pmid=18495682}}</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Менархе * Предменструальный синдром * Менопауза * Аменорея * Опсоменорея * Альгоменорея * Маточное кровотечение == Әҙәбиәт == * {{книга|заглавие=Гинекологические нарушения|ответственный=Под ред. Дж. Пауэрстейна|место=М.|год=1985}} * {{книга |заглавие=Инфекции в акушерстве и гинекологии |ответственный=Ред. кол.: Макаров О.В., Алешкина В.А., Савченко Т.Н. |место=М. |издательство=МЕДпресс-информ |год=2001 |страниц=461|isbn=5-98332-263-5 |ref=Макаров}} * {{книга|автор=В. И. Кулаков, В. Н. Серов|заглавие=Рациональная фармакотерапия в акушерстве и гинекологии|место=М.|издательство=Литтерра|год=2005|isbn=5-98216-025-3}} * {{книга |заглавие=Курс лекций для беременных женщин |ответственный=Ред. кол.: Л. Г. Степанов |ссылка=http://sohmet.ru/books/item/f00/s00/z0000023/st011.shtml|издание=3-е |место=М. |издательство=Медгиз |год=1959 |ref=Степанов}} * {{книга|заглавие=Руководство по эндокринной гинекологии|ответственный=Под ред. E.M. Вихляевой|издание=3-е изд.|место=М.|год=2006}} * {{книга|автор=В. Н. Серов, В. Н. Прилепская, Т. В. Овсянникова|заглавие=Гинекологическая эндокринология|издание=3-е изд.|место=М.|год=2008|издательство=МЕДпресс-информ|isbn=5-98322-449-2}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Менструация}} * [http://ec-dejavu.ru/m/Menstruation.html Т. А. Агапкина. Месячные в представлениях славянской народной культуры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170930193702/http://ec-dejavu.ru/m/Menstruation.html |date=2017-09-30 }} [[Категория:Һаулыҡ]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ]] [[Категория:Ислам]] [[Категория:Намаҙ]] g5wotm80xvac1p8c9ygws0sgxl5pfuo 0 128256 1303077 1302580 2026-08-21T01:26:05Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303077 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Kompas_Sofia.JPG|мини|Ябай компас]] [[Файл:Smartphone_Compass.jpg|мини|left|Был смартфон эсендә магнитометр, шуға уны компас итеп файҙаланып була.]] '''Ко́мпас''' ({{lang-it|compassio}}; {{lang-it2|compassare}} — аҙымлап үлсәйем<ref>{{Братишка|Фомин А.|Всегда по курсу|2013|4|22-25|http://www.bratishka.ru/archiv/2013/04/2013_4_4.php}}</ref>) — Ерҙең магнит полюсына һәм [[донъя тарафтары]]на йүнәлеште күрһәтеп ориентацияға булышлыҡ итә торған прибор. Компастың бер нисә төрлө төрө бар: магнитлы компас, гирокомпас, тау компастары, астрономик компас, шулай уҡ яһалма объекттар торошона иғтибарҙы йүнәлтеүсе компастар: радиокомпас, спутник компасы. Компастың ел йүнәлештәре йәки елдәр розаһы тип аталған түңәрәк диаграммаһында баш хәрефтәр менән [[төньяҡ]], [[көнсығыш]], [[көньяҡ]], [[көнбайыш]] күрһәтелгән. Компас менән файҙаланған ваҡытта диаграммалағы «N» хәрефен төньяҡты күрһәткән уҡ аҫтына ҡуйырға кәрәк. Компас диаграммаһы градустарға бүленгән. 0° төньяҡ була, сәғәт йүнәлеше буйынса 90° — көнсығыш, 180° — көньяҡ, 270° — көнбайыш. Был һандар ''азимут'' һәм ''навигацияла'' булышлыҡ итә. Дүрт Бөйөк асыш араһында компас та бар, магнитлы компас Ҡытайҙа [[Хань (династия)|Хан династияһында]] күрәҙәлек итеү өсөн ҡулланылған (Б. Э.Т. 206 йылдан)<ref name="Li Shu-hua, p. 176">Li Shu-hua, p. 176</ref>, артабан 11 быуатта Сун династияһында навигация өсөн файҙаланылған<ref name="Barbara M. Kreutz 367">Kreutz, p. 367</ref><ref name="needham volume 4 part 1 252">Needham, p. 252</ref><ref name="Li Shu-hua, p. 182f">Li Shu-hua, p. 182f.</ref>. [[Көнбайыш Европа]]ла һәм Ислам донъяһында компас ҡулланыу тураһында тәүге яҙмалар [[XIII быуат|13 быуаттан]] һаҡлана<ref name="Barbara M. Kreutz 370">Kreutz, p. 370</ref><ref name="OEPST">{{Cite encyclopedia|last=Schmidl|first=Petra G.|date=2014-05-08|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Philosophy, Science, and Technology in Islam|title=Compass|pages=144–6|publisher=Oxford University Press|editor=Ibrahim Kalin|isbn=978-0-19-981257-8|ISBN=978-0-19-981257-8}}</ref>. == {{Якорь|The magnetic compass}}Магнитлы компас == [[Файл:Military_Compass_of_J._Lindsay_Brough.jpg|мини|[[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында ҡулланылған хәрби компас]] Магнитлы компас — иң билдәле компас төрө. Компастың магнитлы уғы Ерҙең магнит көсө тәьҫирендә магнетик меридиан йүнәлешендә боролоп тигәҙләшә. Ерҙең магнит ҡыры энә өҫтөндәге уҡҡа тәьҫир итә. Бороусы момент (крутящий момент) уҡты донъя яҡтарына ярашлы бороп ҡуя, бер яғын ''төньяҡ магнит полюсына'', икенсе яғын ''көньяҡ магнит полюсы''<ref>The magnetic lines of force in the Earth’s field do not accurately follow great circles around the planet, passing exactly over the magnetic poles. Therefore the needle of a compass only approximately points to the magnetic poles.</ref>. йүнәлешендә. Компастың уғы түбән ышҡылыу көсө булған подшипниклы күсәргә беркетелгән, шуға ул еңел борола. Компасты горизонталь өҫлөккә ҡуйғас, бер нисә секундтан уҡ тирбәлеүе туҡтала. Навигация карталарында, ғәҙәттә географик полюс йәки Ерҙең әйләнеү күсәрен билдәләгән ысын полюс күрһәтелә. Компас ер өҫлөгөндә ҡайһы урында урынлашыуына ҡарап, ''географик полюс'' һәм ''магнит полюс'' араһындағы мөйөш төрлөсә була. Күпселек карталарҙа, картаны дөрөҫ ориентациялау өсөн урындағы магнит ауышлығы мөйөшө күрһәтелә. Ерҙең магнит полюстары ваҡыт үтеү менән әкренләп үҙгәрә һәм ''быуатлыҡ магнит вариацияһы'' тип атала. Был навигация өсөн һуңғы модификацияны ҡулланыу мотлаҡ тигәнде аңлата<ref>{{Cite web|title=Declination Adjustment on a Compass – REI Expert Advice|url=http://www.rei.com/learn/expert-advice/compass-declination.html|accessdate=2015-06-06}}</ref>. Ҡайһы бер компастарҙа географик полюс ауышлығын ҡулдан көйләп була, бындай компастар ''ысын географик полюсты'' күрһәтә. Компас [[Ҡытай]]ҙа [[Сун империяһы]] осоронда уйлап сығарылған һәм сүллек буйлап хәрәкәт йүнәлешен күрһәтеү өсөн ҡулланылған (тулыраҡ мәғлүмәт өсөн [[Дүрт бөйөк уйлап табыу]]ҙы ҡарағыҙ). [[Донъя тарафтары]]н билдәләү өсөн магнит ҡоролмаһы тәүге тапҡыр Цзэн Гонгляндың 1044 йылда яҙылған «Иң мөһим хәрби ҡанундар йыйынтығы» китабында телгә алына. Унда һәм ғалим Шэнь Куо ижадында компастың ике төрө тәҡдим ителә: «көньяҡт күрһәтеүсе балыҡ» (айырым бер ысул менән йылытылған һәм һыуға батырылған балыҡ рәүешендәге йоҡа тимер пластина) һәм «төньяҡты күрһәтеүсе энә» (магнитҡа һөртөү юлы менән магнитланған энә).{{sfn|Коллектив авторов|2016|с=576—577}} Шэнь Ку трактатында шулай уҡ ҡатмарлыраҡ компас (механик), көньяҡты күрһәтеүсе арба телгә алына, унда магнит үҙенсәлектәре ҡулланылмаған.{{sfn|Коллектив авторов|2016|с=576—577}} Компас әҙерләүҙең тағы ике варианты Чэнь Юаньцзиндың «Эш урманы тураһында киң иҫкәрмәләр» трактатынан билдәле (1325 йылда баҫылып сыға). Был ҡулайламаларҙың тәүгеһе ағас балыҡ була, уның аҫҡы өлөшөндә магнит ҡуйыла. Балыҡ һыу өҫтөндә горизонталь торошта булырлыҡ итеп эшләнгән, әммә шул уҡ ваҡытта уға бер аҙ сумған. Баш яғынан, һыу өҫтөндә күтәрелеп торорлоҡ итеп, магнит сым менән тоташтырылған. Ағас балыҡты һыуға һалғанда уның башы көньяҡҡа йүнәлгән.{{sfn|Коллектив авторов|2016|с=576—577}} Юаньцзин башҡа компастың ҡулайламаһын күрһәтә, легенда буйынса [[Даосизм|доас]] үлемһеҙҙәре («тылсымсылар») уйлап сығарған. Ағас ташбаҡаға ташбаҡа ҡойроғо кеүек энәгә тоташтырылған магнит урынлаштырылды. Уның «ҡарынында» тишек булған, уның аша бамбуктан эшләнгән вертикаль тәгәрмәскә беркетелгән. Был ҡоролма ирекле әйләнә алырлыҡ итеп эшләнгән. Ташбаҡаның магнитлы «ҡойроғо» көньяҡҡа боролған, шулай донъя тарафтарын билдәләгәндәр. Бындай ҡулайлама хәҙерге магнит компастарының прототибы итеп ҡарала{{sfn|Коллектив авторов|2016|с=577}}. Европала компас XII—XIII быуаттарҙа уйлап табылған, әммә уның ҡулайламаһы бик ябай булған — һыуҙа йөҙөп йөрөгән бөкөгә магнит энә беркетелгән. Һыуҙа бөкө дөрөҫ йүнәлештә ориентирланған. Европа әҙәбиәтендә компастың тәүге тасуирламаһын [[XII быуат]] инглиз гуманисты, яҙыусы-энциклопедиясы Александр Никкам биргән тип иҫәпләнә. Европа әҙәбиәтендә компастың тәүге тасуирламаһын [[XII быуат]]та инглиз гуманисты, яҙыусы-энциклопедиясы Александр Никкам биргән тип иҫәпләнә. Был уйлап табыуҙы ул үҙенең ике трактатында телгә ала, De Naturis rerum трактатында былай тип билдәләй: «Диңгеҙҙәге матростар, көн болотло булғанда йәки төнгө ҡараңғылыҡта ниндәй йүнәлешкә хәркәт иткәндәрен аңламаһалар, энәгә магнит менән тейгәндәр, энә өйрөлөп туҡтағас, осо төньяҡты күрһәткән»{{sfn|Браун|2006|с=198}}. == Тарихы == Боронғо [[Хань (династия)|Хан династияһында]] компас магнитлы тәбиғи тимер рудыһынан эшләнгән<ref name="cambridge1">{{Cite book|last=Lowrie|year=2007|first=William|title=Fundamentals of Geophysics|location=London|publisher=Cambridge University Press|pages=281|isbn=978-0-521-67596-3}}</ref><ref name="guarnieri 7-1">{{Cite journal|ref=harv|last=Guarnieri|first=M.|year=2014|title=Once Upon a Time, the Compass|journal=IEEE Industrial Electronics Magazine|volume=8|issue=2|pages=60–63|DOI=10.1109/MIE.2014.2316044|doi=10.1109/MIE.2014.2316044}}</ref>. Навигация өсөн компасты 11 быуатта Сун династияһы ваҡтытында ҡулланы башлайҙар<ref name="merrill">{{Cite book|last=Merrill|year=1983|first=Ronald T.|title=The Earth's magnetic field: Its history, origin and planetary perspective|url=https://archive.org/details/earthsmagneticfi00merr|edition=2nd printing|location=San Francisco|publisher=Academic press|page=[https://archive.org/details/earthsmagneticfi00merr/page/1 1]|isbn=0-12-491242-7}}</ref>. Һуңынан компастарҙа магнит рудаһына ышҡып магнитланған энә ҡулланалар. Ҡоро компастар [[урта быуаттар]] Европаһында һәм Ислам донъяһында 1300 йылдарҙан ҡулланыла.<ref name="Lane, p. 615">Lane, p. 615</ref> 20 быуат башында, тирбәлеүҙе кәметеү өсөн, эсенә шыйыҡлыҡ тултырылған компастар эшләй башлайҙар<ref name="W. H. Creak 238-239">W. H. Creak: «The History of the Liquid Compass», ''The Geographical Journal'', Vol. 56, No. 3 (1920), pp. 238—239</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|30em}} == Һылтанмалар == * Admiralty, Great Britain (1915) ''Admiralty manual of navigation, 1914'', Chapter XXV: «The Magnetic Compass (continued): the analysis and correction of the deviation», London : HMSO, 525 p. * Aczel, Amir D. (2001) ''The Riddle of the Compass: The Invention that Changed the World'', 1st Ed., New York : Harcourt, {{ISBN|0-15-600753-3}}0-15-600753-3 * {{Cite journal|last=Carlson|first=John B|year=1975|title=Multidisciplinary analysis of an Olmec hematite artifact from San Lorenzo, Veracruz, Mexico|url=https://archive.org/details/sim_science_1975-09-05_189_4205/page/n12|journal=Science|volume=189|issue=4205|pages=753–760|DOI=10.1126/science.189.4205.753|doi=10.1126/science.189.4205.753|pmid=17777565|bibcode=1975Sci...189..753C}} * Gies, Frances and Gies, Joseph (1994) ''Cathedral, Forge, and Waterwheel: Technology and Invention in the Middle Age'', New York : HarperCollins, {{ISBN|0-06-016590-1}}0-06-016590-1 * Gubbins, David, ''Encyclopedia of Geomagnetism and Paleomagnetism'', Springer Press (2007), {{ISBN|1-4020-3992-1}}1-4020-3992-1, {{ISBN|978-1-4020-3992-8}}978-1-4020-3992-8 * Gurney, Alan (2004) ''Compass: A Story of Exploration and Innovation'', London : Norton, {{ISBN|0-393-32713-2}}0-393-32713-2 * Johnson, G. Mark, ''The Ultimate Desert Handbook'', 1st Ed., Camden, Maine: McGraw-Hill (2003), {{ISBN|0-07-139303-X}}0-07-139303-X * {{Cite journal|ref=harv|last=King|first=David A.|year=1983|title=The Astronomy of the Mamluks|journal=[[Isis (journal)|Isis]]|volume=74|issue=4|pages=531–555|DOI=10.1086/353360|doi=10.1086/353360}} * Kreutz, Barbara M. (1973) «Mediterranean Contributions to the Medieval Mariner’s Compass», ''Technology and Culture'', '''14''' (3: July), p. 367—383 JSTOR{{jstor|3102323}} * Lane, Frederic C. (1963) «The Economic Meaning of the Invention of the Compass», ''The American Historical Review'', '''68''' (3: April), p. 605—617 JSTOR{{jstor|1847032}} * Li Shu-hua (1954) «Origine de la Boussole 11. Aimant et Boussole», ''Isis'', '''45''' (2: July), p. 175—196 * Ludwig, Karl-Heinz and Schmidtchen, Volker (1997) ''Metalle und Macht: 1000 bis 1600'', Propyläen Technikgeschichte, Berlin: Propyläen Verlag, {{ISBN|3-549-05633-8}}3-549-05633-8 * Ma, Huan (1997) ''Ying-yai sheng-lan'' [The overall survey of the ocean’s shores (1433)], Feng, Ch’eng-chün (ed.) and Mills, J.V.G. (transl.), Bangkok : White Lotus Press, {{ISBN|974-8496-78-3}}974-8496-78-3 * Needham, Joseph (1986) ''Science and civilisation in China'', Vol. 4: «Physics and physical technology», Pt. 1: «Physics», Taipei: Caves Books, originally publ. by Cambridge University Press (1962), {{ISBN|0-521-05802-3}}0-521-05802-3 * Needham, Joseph and Ronan, Colin A. (1986) ''The shorter Science and civilisation in China : an abridgement of Joseph Needham’s original text'', Vol. 3, Chapter 1: «Magnetism and Electricity», Cambridge University Press, {{ISBN|0-521-25272-5}}0-521-25272-5 * Seidman, David, and Cleveland, Paul, ''The Essential Wilderness Navigator'', Ragged Mountain Press (2001), {{ISBN|0-07-136110-3}}0-07-136110-3 * {{Cite journal|last=Taylor|first=E.G.R.|year=1951|title=The South-Pointing Needle|journal=Imago Mundi|volume=8|pages=1–7|DOI=10.1080/03085695108591973|doi=10.1080/03085695108591973}} * Williams, J.E.D. (1992) ''From Sails to Satellites: the origin and development of navigational science'', Oxford University Press, {{ISBN|0-19-856387-6}}0-19-856387-6 * Wright, Monte Duane (1972) ''Most Probable Position: A History of Aerial Navigation to 1941'', The University Press of Kansas, LCCN{{LCCN|72079318}} * Zhou, Daguan (2007) ''The customs of Cambodia'', translated into English from the French version by Paul Pelliot of Zhou’s Chinese original by J. Gilman d’Arcy Paul, Phnom Penh : Indochina Books, prev publ. by Bangkok : Siam Society (1993), {{ISBN|974-8298-25-6}}974-8298-25-6 [[Категория:Навигация приборҙары һәм ориентация саралары]][[Категория:Ориентация]][[Категория:Диңгеҙ навигацияһы]][[Категория:Турист кәрәк-яраҡтары]] [[Категория:Ҡытайҙа уйлап табылған әйберҙәр]] [[Категория:Компастар]] 445qxscymfcq66zn1auj7u6zqutu27j 0 130133 1303085 1055869 2026-08-21T02:29:56Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303085 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Нуклеин кислоталары''' ({{lang-la|nucleus}} — ядро) — юғары молекуляр төҙөлөшлө органик матдә, биополимер (полинуклеотид). Нәҫел билдәләрен һаҡлауҙы һәм быуындан быуынға тапшырыуҙы тәьмин итә. Шул нигеҙҙә үҙенсәлекле төрҙәге аҡһымдарҙы синтезлаусы тәбиғи органик макромолекулалар класы<ref>Русско-башкирский словарь терминов по экологии (Хадыева Р.Н., 2006)</ref>. нуклеотидтарҙан төҙөлгән ҡатмарлы биологик полимерҙар<ref>Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М.Т.Азнабаев, 2007)</ref>. Нуклеин кислоталары — дезоксирибонуклеин кислотаһы (ДНК) һәм рибонуклеин кислотаһы (РНК) тере [[организм]]дарҙың барлыҡ [[күҙәнәк]]тәренең дә составында лә була торған бик мөһим матдәләр. Организмдың, һәр күҙәнәктең нәҫел мәғлүмәтен һаҡлау, тапшырыу, тормошҡа ашырыу функцияһын үтәйҙәр. == Нуклеин кислоталарының биологик роле == «Нуклеин кислоталары» тигән атама латинса «нуклеус», йәғни ядро һүҙенән килеп сыҡҡан. Улар тәүтапҡыр күҙәнәк ядроларында табылған. Нуклеин кислоталарының биологик әһәмиәте ифрат ҙур. Улар күҙәнәктә нәҫел билдәләренең һаҡланыу һәм тапшырылыуында үҙәк ролде уйнай. Шуға күрә уларҙы йыш ҡына нәҫел матдәләре тип атайҙар. Билдәле булыуынса, һәр күҙәнәк инә күҙәнәктең бүленеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Бала күҙәнәк инә күҙәнәктең үҙсәнлегем ала. Күҙәнәктең үҙсәнлектәре башлыса уның [[Аҡһымдар|аҡһым]]дары менән билдәләнелә. Нуклеин кислоталары күҙәнәктә аҡһымдарҙы тап инә күҙәнәктәгесә итеп синтезлауҙы тәьмин итә. Нуклеин кислоталарының ике төрө бар: [[дезоксирибонуклеин кислотаһы]] (ДНК) һәм рибонуклеин кислотаһы (РНК). == Тарихы == * 1847 йылда үҙеҙҙең итенең экстрактынан айырып алына<ref>{{cite journal | title = ??? | author = J. Liebig | journal = Annalen | volume = 62 | year = 1847 | pages = 257 }}</ref> Матдәне «инозин кислотаһы» тип атайҙар. Был тикшеренеүгә эләккән тәүге нуклеотид була. һөҙөмтәһендә инозин кислотаһының рибозид-5'-фосфат булыуы һәм N-гликозид бәйләнешкә эйә булыуын асыҡлайҙар. * 1868 йылда швейцар химигы Фридрих Мишер эрен эсендәге лейкоциттарҙың ядроларынан әлегәсә билдәле булмаған матдәне айырып ала. Уның составында фосфор барлығын һәм матдәнең протеолитик ферменттар тәьҫиренә бирешмәй икәнлеген асыҡлай. Шулай уҡ, кислота тәбиғәтле матдә булыуын аса. Ядро эсенән табылыуына күрә «нуклеин» тип атама бирә. Матдәнең брутто-формулаһын билдәләй C<sub>29</sub>H<sub>49</sub>N<sub>9</sub>O<sub>22</sub>P<sub>3</sub>. * Уилсон «хроматин» менән "нуклеин"дың химик составы бер үк төрлө булыуын асыҡлай<ref>{{книга |автор = Edmund B. Wilson. |заглавие = An Atlas of the Fertilization and Karyokinesis of the Ovum |ссылка = http://www.alibris.com/booksearch.detail?invid=9529478657&browse=1&qwork=485866&qsort=&page=1 |место = N. Y. |издательство = Macmillan |год = 1895 |pages = 4 }}</ref>. Было выдвинуто предположение об особой роли «нуклеина» в передаче наследственной информации. * 1889 йылда Рихард Альтман фәнгә «нуклеиновая кислотаһы» тигән термин тәҡдим итә. Нуклеин кислоталарының бер ҡатнашмаһыҙ таҙа фракцияларын алыу ысулын таба. * Левин менән Жакоб нуклеин кислоталарының һелтеле мөхиттә гидролизлау продукттарын өйрәнәләр. Уларҙың төп төҙөлөш материалдары — нуклеотидтар менән нуклеозидтарҙы айырып алып, төҙөлөштәрен һәм үҙсәнлектәрен өйрәнәләр. * 1935 йылда Клейн менән Танхаузер фосфатаза ферменты ярҙамында ДНК молекуларын тарҡаталар. Һөҙөмтәлә кристаллик хәлдәге 4 төрлө нуклеотидты айырып алалар<ref>{{cite journal | title = ??? | author = W. Klein, S. J. Thannhauser | journal = Z. physiol. Chem. | volume = 231 | year = 1935 | pages = 96 }}</ref>. * 1940-сы йылдарҙа Кембриджда Александер Тодд етәкселегендәге ғилми төркөм нуклеотидтар һәм нуклеозидтарҙың төҙөлөшөн асыҡлай, үҙсәлектәрен өйрәнә. Был өлкәләге эштәре өсөн 1957 йылда Александер Тодд Нобель премияһына лайыҡ була. * 1951 йылда Чаргафф тарафынан нуклеин кислоталарында пурин һәм пиримидин нуклеотидтарының тигеҙ булыуы асыҡлана (Чаргафф ҡағиҙәһе). * 1953 году Уотсон менән Крик тарафынан ДНК-ың икенсел структураһы — икеләтелгән спиралдән тороуы асыҡлана<ref>{{cite journal | title = Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1953-04-25_171_4356/page/737 | author = J. D. Watson, F. H. C. Crick | journal = [[Nature]] | volume = 171 | year = 1953 | pages = 737—738 | doi = 10.1038/171737a0 }}</ref>. == Дөйөм мәғлүмәттәр == [[Файл:DNAn+1 T.svg|thumb|ДНК сылбырынан фрагмент]] '''Нуклеин кислоталары''' — тере организмдарҙа генетик мəғлүмəтте һаҡлау һəм тапшырыуҙы тəьмин иткəн биополимерҙар. Ҡабатланыусы блоктарҙан — нуклеотидтарҙан — торған оҙон регуляр булмаған полимер молекулалар, полинуклеотид сынйыр. Нуклеин кислоталары составына ниндəй углевод — дезоксирибоза йəки рибоза инеүенə ҡарап, дезоксирибонуклеин (ДНК) йəки рибонуклеин (РНК) кислоталарын айырып йөрөтəлəр. ДНК молекулаһы береһе икенсеһен уратып алған 2 полинуклеотид сылбырҙан тора. Һәр сылбыр 4 типтағы күп һанлы мономерҙарҙан — нуклеотидтарҙан төҙөлгән (аденин, гуанин, цитозин, тимин). РНК составына аденин, гуанин, цитозин һəм урацил ингəн нуклеотидтарҙан барлыҡҡа килгəн. Нуклеин кислоталарындағы нуклеотидтарҙың эҙмə‑эҙлелеге уларҙың беренсел структураһын билдəлəй. Полинуклеотид сынйырҙа нуклеотидтар бер-береһе менән бик ныҡ ковалент бәйләнеш менән тоташҡан. Был бәйләнеште бер нуклеотидтағы пентоза менән күршеләге нуклеотидтың фосфор кислотаһы ҡалдығы төҙөй. Күпселек организмдарҙа нəҫеллектең төп матдəһе — ике сылбырлы ДНК молекулалары. Ҡайһы бер вирустарҙа ғына ДНК бер сылбырлы булған осраҡтары бар. Әммә үрсеү алдынан улар ҙа ике сылбырлы формаға күсə. Вирустарҙың айырым төркөмдəрендə гендар бергəлеге (геном) РНК молекулалары менән бирелгəн һəм бөтə йəшəү циклы РНК менән генə бəйлəнгəн. Ҡайһы бер вирустарҙың геномдары (РНК)үрсеү өсөн ДНК‑сылбырҙарға əүерелеп кире транскрипция стадияһын үтə. Функцияларына һəм структур үҙенсəлектəренə ҡарап рибосомаль (рРНК), транспорт (тРНК), информацион (иРНК), йəки матрицалы (мРНК), һəм түбəн молекуляр (нмРНК) РНК‑лар айырыла. Нуклеин кислоталары — генетиканың һəм молекуляр биологияның өйрəнеү объекты. Башҡортостанда нуклеин кислоталарын тикшереү егерменсе быуаттың 50‑се йылдары уртаһында башлана. Биология институты тарафынан алып барылған тикшеренең эштәренә В. Г. Конарев етəкселегек итә. 90‑сы йылдарҙан алып прокариоттарҙа циклик диген системалар (Р. Н. Чураев) өйрәнелә. Микроорганизмдарҙан бер төркөм ксенобиотиктар өсөн деструктор‑штамдар булып тороусылар тикшерелә. Уларҙың төрлө штамдарының генетик материалының төҙөлөшө (Т. В. Маркушева) өйрəнелə. Биохимия һəм генетика институтында вирустарҙан алып кешегə тиклем бөтə организмдарҙың нуклеин кислоталары тикшерелə (В. А.Вəхитов, Э. К.Хөснөтдинова, А. В. Чемерис һәм башҡалар). == Һылтанмалар == * [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10571-nuklein-kislotalary Башҡорт энциклопедияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/3270/%D0%9D%D0%A3%D0%9A%D0%9B%D0%95%D0%98%D0%9D%D0%9E%D0%92%D0%AB%D0%95 Энциклопедия Кольера] == Иҫкәрмәләр == [[Категория:Кислородлы органик ҡушылмалар]] [[Категория:Туҡлыҡлы матдәләр]] [[Категория:Биохимия]] [[Категория:Биомолекулалар]] h9uf4sx9rv14wrkihf1cwzqmhx6sa5i 0 134152 1303094 1286384 2026-08-21T09:05:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303094 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Арта Доброши '''({{lang-en|Arta Dobroshi}}; [[2 октябрь]] [[1980 йыл]]) — [[Косово Республикаһы]]ның кино актёры. == Биографияһы == Арта Доброши 1980 йылдың 2 октябрендә Приштинала тыуған. Башланғыс мәктәптә уҡыу менән бер рәттән ул драма курстарында шөғөлләнә. 15 йәшендә студенттар менән алмашыу программаһы буйынса [[АҠШ]]-ҡа бара. 17 йәшендә тыуған иленә ҡайта, унда 4 йыл дауамында Художество академияһында актёрлыҡ оҫталығына өйрәнә. Даими рәүештә театрҙа уйнай<ref>[http://izvestia.ru/news/347171 Актриса Арта Доброши: «Я наложила мораторий на посещение вечеринок»]</ref>. Косовола хәрби хәрәкәттәр ваҡытында, Арта Македония Республикаһында йәшәй, унда Халыҡ-ара медицина корпусына ҡасаҡтар лагеры ойоштороу эшендә ярҙам итә. 2000 йылда [[НАТО]]-ла тәржемәсе булып эшләй. 2005 йылда кинола тәүге тапҡыр уйнай. «Лорнаның тынлығы» («Молчание Лорны») фильмындағы роле аша 2008 йылдан билдәлелек ала<ref>[http://www.spiegel.de/kultur/kino/grenzgaengerin-die-grenzenlose-a-581204.html Grenzgängerin: Die Grenzenlose]</ref><ref>[http://www.huffingtonpost.com/2012/05/29/arta-dobroshi-wardrobe-malfunction_n_1552806.html Arta Dobroshi Wardrobe Malfunction Reveals A Major Rear View At Cannes]</ref><ref>[http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,1881652,00.html The Silence of Lorna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306204827/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,1881652,00.html |date=2016-03-06 }}</ref><ref>[http://variety.com/2008/scene/markets-festivals/arta-dobroshi-1117991289/ Arta Dobroshi]</ref>. == Фильмографияһы == {{ВФильмеВерх}} {{ВФильме|2005|Магический глаз|Syri magjik|Виола}} {{ВФильме|2008|Горе пани Шнайдровой|Smutek paní Snajdrové|Эмма}} {{ВФильме|2008|Молчание Лорны|Le silence de Lorna|Лорна}} {{ВкФильме|2010|Дитя|Baby|Сара}} {{ВФильме|2011|Поздние цветы|Late Bloomers|Майя}} {{ВФильме|2012|Три мира|Trois mondes|Вера}} {{ВкФильме|2014|Осторожно, осторожно|Gently, Gently|Анна}} {{ВкФильме|2015||Atis|мать}} {{ВкФильме|2016||Massive Attack: Come Near Me|женщина}} {{ВФильме|2017||Stray|Грейс}} {{ВФильмеНиз}} == Наградалары һәм номинациялары == {| class="wikitable sortable" |- ! style="background:#B0C4DE;" | Год ! style="background:#B0C4DE;" | Награда ! style="background:#B0C4DE;" | Категория ! style="background:#B0C4DE;" | Работа ! style="background:#B0C4DE;" | Результат |- | 2008 | Премия Европейской киноакадемии-2008 | Лучшая женская роль<ref>[http://www.europeanfilmacademy.org/2008.106.0.html 2008 The Nominations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111201559/http://www.europeanfilmacademy.org/2008.106.0.html |date=2012-11-11 }}</ref> | Молчание Лорны | {{Nom}} |- | 2010 | Toronto Film Critics Association Awards | Лучшая женская роль | Молчание Лорны | {{Nom}} |- | 2011 | 24fps International Short Film Festival | Лучшая актриса | Дитя | {{Won}} |- | 2013 | Берлинский кинофестиваль | EFP Shooting Star<ref>[http://www.shooting-stars.eu/en/shooting/22245/arta-dobroshi.htm Arta Dobroshi, Republic of Kosovo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121215113543/http://www.shooting-stars.eu/en/shooting/22245/arta-dobroshi.htm |date=2012-12-15 }}</ref><ref>[http://variety.com/2013/film/news/dobroshi-overwhelms-in-worlds-perf-1118065035/ Dobroshi overwhelms in ‘Worlds’ perf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112061756/http://variety.com/2013/film/news/dobroshi-overwhelms-in-worlds-perf-1118065035/ |date=2015-01-12 }}</ref> | | {{Won}} |} == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * {{IMDb name|1671184|Арта Доброши}} {{Внешние ссылки}} [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Косово шәхестәре]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1980 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1980 йылда тыуғандар]] b94sm5lgohuxewqqratdcqosjjzyafx 0 136345 1303076 1302610 2026-08-21T00:54:09Z InternetArchiveBot 31336 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303076 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Альберт Сент-Дьёрдьи | Оригинал имени = {{lang-hu|Szent-Györgyi Albert }} | Изображение = Albert Szent-Györgyi.jpg | Ширина = 200px | Описание изображения = | Дата рождения = 16.9.1893 | Место рождения = {{МР|Будапешт}} | Дата смерти = 22.10.1986 | Место смерти = {{МС|Вудс-Хол}} | Гражданство = {{Флагификация|Венгрия|1893}} {{Флагификация|США|1986}} | Научная сфера = [[биохимия]] | Место работы = | Альма-матер = | Научный руководитель = {{нп5|Hartog Jacob Hamburger}} | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{Нобелевская медаль}} [[Нобелевская премия по физиологии или медицине]] ([[1937 год в науке|1937]]) <br> [[Премия Альберта Ласкера за фундаментальные медицинские исследования]] (1954) | Сайт = }} '''Альберт Сент-Дьёрдьи''' ({{lang-hu|Szent-Györgyi Albert}}, [[16 сентябрь]] [[1893 йыл]], [[Будапешт]] — [[22 октябрь]] [[1986 йыл]], [[Вудс-Хол]]) — [[Венгрия]]ла тыуған [[биохимия|биохимик]], [[С]] витаминын беренсе булып таба һәм биологик окисләнеү һәм мышцалар эшмәкәрлеге өлкәһендә тикшеренеүҙәр үткәрә, АҠШ ғалимы. [[1937 йыл]]да Сент-Дьёрдьиға биологик окисләнеү (яныу) буйынса эштәре өсөн Нобель премияһы бирелә, [[1954]] — йөрәк һәм ҡан тамыры сирҙәрен тикшеренеүгә индергән ҙур өлөшө өсөн «фундаменталь медицина тикшеренеүҙәре өсөн Альберт Ласкер премияһы» бирелә. == Биографияһы == === Бала сағы === Альберт Сент-Дьёрдьи [[Будапешт]]та 1893 йылдың 16 сентябрендә тыуған . Атаһы- эшҡыуар Миклош Сент-Дьёрдьи, әсәһе- талантлы музыкант Йозефина Сент-Дьёрдьи. Әсәһенең ағаһы, физиолог, Будапешт университеты профессоры Михай Ленхошшек (Lenhossék) йоғонтоһонда малай фән менән ҡыҙыҡһына башлай. Альберттың фән менән ҡыҙыҡһыныуын башта Михай Ленхошшек хупламай, сөнки ул бик насар уҡый. Альберт Сент-Дьёрдьи ун алты йәштә генә уҡыу менән ысынлап мауығып китә, һәм ул мәктәпте тик яҡшы билдәләр менән генә тамамлағас ҡына, Михай Ленхошшек ризалығын бирә. === Уҡыу һәм [[Беренсе донъя һуғышы]] === 1911 йылда Сент-Дьёрдьи Будапешттағы медицина мәктәбенә (юғары мәктәп) уҡырға инә. Оҙаҡламай ул был курстарҙы ташлап, бабаһының анатомия лабораторияһына күсә. [[Беренсе донъя һуғышы]] башланғас, 1914 йылда ул табип булараҡ хәрби хеҙмәткә саҡырыла. Сент-Дьёрдьи һуғышта яраланғас, Будапештҡа ҡайтарыла, медицина мәктәбен тамамлап, 1917 йылда [[магистр]] исемен ала. Шул уҡ йылда Венгрияның почтаһы министры ҡыҙы Корнелия («Нелли») Демениға өйләнә. Ҡатыны Сент-Дьёрдьи менән бергә Төньяҡ Италияға, яңы хеҙмәт итеү урынына китә. Уларҙың ҡыҙҙары Корнелия 1918 йылда тыуа. === Фәнни эшмәкәрлегенең башы === Һуғыштан һуңғы Венгриялағы хаостан ҡотолор өсөн Сент-Дьёрдьи Пожонь ҡалаһында фармакология менән шөғөлләнә башлай. 1919 йылдың сентябрендә Пожонь яңынан булдырылған [[Чехословакия]] дәүләтенә бирелә, венгрҙарға ҡаланы ҡалдырып китергә ҡушыла. Бер нисә ай Будапештта, һуңыраҡ [[Берлин]]да, Гамбургта һәм Лейденда йә [[биохимия]], йә медицина менән шөғөлләнә. 1922 йылда уны Нидерландтағы Гронинген университетына саҡыралар. Дүрт йыл Сент-Дьёрдьи көндөҙ физиология лабораторияһында, кисен биохимия буйынса тикшеренеүҙәр үткәрә. Егермеләп мәҡәлә баҫтыра. Сент-Дьёрдьи бигерәк тә [[күҙәнәктең тын алыуы]] менән ҡыҙыҡһына, күҙәнәктең аҙыҡты нисек энергияға әйләндереүен өйрәнә<ref name="test">[http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/WGBBGP Zellatmung IV. Mitteilung: Uber den Oxydationsmechanismus der Kartoffeln &#91;Cell respiration IV: On the oxidation mechanism of potatoes&#93;]</ref>. Сент-Дьёрдьи үҫемлектәрҙең тын алыуын тикшерә, уны бигерәк тә йәрәхәтләнгән үҫемлектәр ҡыҙыҡһындыра. Ул [[пероксидаза]]лы үҫемлектәрҙең (мәҫәлән, кәбеҫтә йәки цитрустар) ҡараймағанын билдәләй, улар менән тәжрибәләр үткәрә<ref name="pfl"> [http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/WGBBGQ Zellatmung V. Mitteilung: Uber den Oxydationsmechanismus einiger Pflanzen &#91;Cell respiration V: On the oxidation mechanism of some plants&#93;]</ref>. 1924 йыл аҙағында уны инглиз физиологы Генри Дейл үҙ лабраторияһында эшләп алырға саҡыра. Бында А. Сент-Дьёрдьи файҙалы кешеләр менән таныша. Гронингенда уның кураторы Гамбургер вафат була, 1926 йыл урталарында А. Сент-Дьёрдьи инде фәндән баш тартырға уйлай. Ләкин ошо ваҡтта Стоккгольмға Халыҡ -ара физиологтар йәмғиәтенең конференцияһына бара. Билдәле инглиз биохимигы сэр Фредерик Голанд Хопкинс үҙ сығышында Сент-Дьёрдьи эштәрен бер нисә тапҡыр маҡтап иҫкә ала. Конференциянан һуң Сент-Дьёрдьи Хопкинс менән таныша, һәм Хопкинс уны Кембридж университетына эшкә саҡыра. === Кембридж университетында === [[Кембридж]]да Сент-Дьёрдьи бөйөр өҫтө биҙенән, кәбеҫтәнән һәм цитрустарҙан бер аҙ күҙәнәкте яңынан тергеҙеүсе матдәне айырып алыға ирешә. Ул был матдә шәкәр кислотаһы булырға тейеш тип уйлай (химик соcтавы С<sub>6</sub>Н<sub>8</sub>О<sub>6</sub><ref name="a"> [http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/WGBBGK Observations on the Function of Peroxidase Systems and the Chemistry of the Adrenal Cortex: Description of a New Carbohydrate Derivative]</ref>). Уны ғалим гексурон кислотаһы тип атай. Гексурон кислотаһын алған өсөн Сент-Дьёрдьиға 1927 йыл аҙағында биохимия фәндәре кандидаты дәрәжәһе бирелә. Кембридж осоро Сент-Дьёрдьи өсөн иң бәхетле һәм уңышлы осор була. Был осорҙа ул донъя кимәлендә билдәле ғалим булып китә. 1929 йылда ул тәүге тапҡыр АҠШ-та була, Бостон ҡалаһында Халыҡ-ара физиологтар конгрессында ҡатнаша. Америкала Рочестер ҡалаһының Майо клиникаһында гексурон кислотаһы менән тәжрибәләрен ары дауам итергә тәҡдим ала. Ул лабораторияла айырып алған матдәне Хоуорс тигән ғалимгә тикшерергә ебәрә, ләкин Хоуорс, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уның составын билдәләй алмай. === Сегед университеты, С витаминын асыу === Сент-Дьёрдьи 1928 йылда Венгрияның Сегед университетына медицина факультетының деканы вазифаһына саҡырыла, һәм ғалим 1931 йылда Венгрияға ҡайта. Ул бында уҡытыу һәм административ эштәр менән шөғөлләнә. 1931 йылда Сент-Дьёрдьи төркөмөнә Американан ғалим Джозеф Свирбел (Питтсбург университетынан) килә. Сент-Дьёрдьи уға Майо клиникаһында тәжрибәләр аша алған «гексурон кислотһын» бирә, зәңге (цинга) йоҡторолған диңгеҙ сусҡаһы менән эксперименттар үткәрергә ҡуша. Бер нисә эксперимент был матдәнең С витамины икәнен дәлилләй<ref name="b">[http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/WGBBGW The Chemical Nature of Vitamin C]</ref> (Сент-Дьёрдьи был турала алдан белеп, уйлап йөрөй, тик хайуандар менән тәжрибә ҡиммәткә төшкәнгә был тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнмәй тора). Свирбели был эштәр тураһында үҙенең етәксеһе Кингҡа яҙа, 1932 йылдың 1 апрелендә [[Science]] журналында Кингтың С витаминын асыуы тураһында мәҡәлә баҫылып сыға. Сент-Дьёрдьи менән Свирбели үҙҙәренең докладын [[Nature]] журналына ебәрә, шулай итеп С витаминын Кинг асмауын фашлайҙар<ref name="c2">[http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/WGBBGX The Chemical Nature of Vitamin C]</ref>. Ғалимдар араһында ауыр көрәш башлана. Был көрәштән тыш Сент-Дьёрдьи алдында тағы бер ауыр мәсьәлә тора — «гексурон кислотһын» нисек итеп табырға? 1932 йылдың көҙөндә ул бороста С витамины бик күп икәнен асыҡлай<ref name="c">[http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/WGBBGY The Large Scale Preparation of Ascorbic Acid from Hungarian Pepper (Capsicum annuum)]</ref>. Сегед— Венгрияның борос үҫтереү үҙәге, Сент-Дьёрдьи хеҙмәткәрҙәренә паприканан С витамины алырға ҡуша, өс фунттан артыҡ (бер килограмм ярым тирәһе) таҙа кристалл матдә алына. Патент алыу урынына Сент-Дьёрдьи был матдәне ғалимдарға ебәрә, шул иҫәптән Норман Хоуорсҡа ла, ул был матдәнең структураһын асыҡлай, шунан Сент-Дьёрдьи менән берлектә уны аскорбин кислотаһы тип атай, сөнки ул зәңге (scorbutus) аурыуынан ҡотҡара. Бер нисә йыл Сент-Дьёрдьи Европа буйлап «С витамины культын таратып» (үҙе әйткәнсә) йөрөй. Ләкин С витамины бөтә сирҙәрҙән дә дауа була алмай, ә Сент-Дьёрдьи башҡа фәнни эштәренә кире ҡайта. === Нобель премияһы, 1937 йыл === 1930 йыл башында Сент-Дьёрдьи үҙенең элекке үҫемлектәрҙең тын алыу биохимияһы буйынса тикшеренеүҙәренә кире әйләнеп ҡайта<ref name="pfl" />, мускул күҙәнәктәрендә барған окисләнеүҙе өйрәнә. Фумар, алма һәм гәрәбә кислотаһының үҫемлектәр тын алыуында мөһим роль уйнағаны билдәле була. Сент-Дьёрдьи ваҡланған мускулдарға ошо кислоталарҙы бер аҙ өҫтәһәң, окисләнеүгә кәрәк булғандан артығыраҡ кислород йотолғанын асыҡлай<ref name="mu"> [http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/WGBBGZ Zellatmung V. Mitteilung: Uber den Mechanismus der Hauptatmung des Taubenbrustmuskels &#91;On the mechanism of primary respiration in pigeon breast muscle&#93;]</ref>. Ғалим кислоталар был осраҡта энергия сығанағы итеп түгел, ә катализатор булараҡ, яныу реакцияһына һис бер үҙгәрешһеҙ тотонола икәнен аңлай. Һәр бер кислота күҙәнәктә булған углеводтың окисләнеүенә булышлыҡ итә. Был бөтөнләй яңы идея була.<ref name="t">[http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/WGBBGR Uber die Bedeutung der Fumarsaure fur die Tierische Gewebsatmung: Einleitung, Ubersicht, Methoden &#91;On the significance of fumaric acid for animal tissue respiration: Introduction, summary, methods&#93;]</ref><ref name="tr">[http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/WGBBGS Uber die Bedeutung der Fumarsaure fur die Tierische Gewebsatmung. III. Mitteilung: Einleitung, Ubersicht, Methoden &#91;On the significance of fumaric acid for animal tissue respiration, Part III: Introduction, summary, methods&#93;]</ref>. 1937 йылда Сент-Дьёрдьиға физиология һәм медицина өлкәһендәге "биологик окисләнеүҙе, айырыуса С витаминын һәм фумар кислотаһын асҡан өсөн" Нобель премияһы биреләсәген хәбәр итәләр. Нобель премияһын алыу Сент-Дьёрдьиҙы милли геройға әйләндерә: ул был премия лауреаты исеме бирелгән дүртенсе венгр ғалимы була. == Бүләктәре, йәмғиәт тарафынан танылыуы == * 1916 — {{нп5|Медаль за храбрость (Австро-Венгрия)|Серебряная медаль за храбрость||Medal for Bravery (Austria-Hungary)}} * 1937 — {{нп5|Корона Корвина||hu|Corvin-koszorú}} * 1937 — {{нп5|Magyar Corvin-lánc||hu|}} * 1937 — [[Нобелевская премия по физиологии или медицине]], ''{{cm|«За открытия в области процессов биологического окисления, связанные в особенности с изучением [[Витамин С|витамина С]] и [[Катализ|катализа]] [[Фумаровая кислота|фумаровой кислоты]].»|«For his discoveries in connection with the biological combustion processes, with special reference to vitamin C and the catalysis of fumaric acid.»}}'' * 1939 — [[Орден Святого Саввы]] * 1939 — Командор [[Орден Леопольда I|Ордена Леопольда I]] * 1941 — {{нп5|Magyar Érdemrend középkeresztje||hu|}} * 1946 — [[Орден Венгерской свободы]] * 1948 — [[Премия имени Кошута]] * 1954 — [[Премия Альберта Ласкера за фундаментальные медицинские исследования]], ''«For the discovery of actomyosin, the essential contractible element of muscle.»'' * 1983 — [[Орден Знамени (ВНР)|Орден знамени Венгерской Народной Республики]] II степени В его честь названа {{нп5|Премия Сент-Дьёрдьи за прогресс в исследовании рака|||Szent-Györgyi Prize for Progress in Cancer Research}} вручаемая с 2006 года. {{Закончить перевод|en}}{{Закончить перевод|hu}} {{викицитатник}} == Әҙәбиәт == {{refbegin}} * [http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/Narrative/WG/p-nid/147 The Albert Szent-Gyorgyi Papers, Profiles in science, National Library of Medicine] * Вюрмер Р. Альберт Сент-Дьёрдьи и современная биохимия. — В кн.: Горизонты биохимии. М., 1964 * US National Library of Medicine. The Albert Szent-Györgyi Papers.[http://profiles.nlm.nih.gov/WG/ NIH Profiles in Science] * {{cite book | author = Ralph Moss | title = Free Radical Albert Szent-Györgyi and the Battle over Vitamin C | url = https://archive.org/details/freeradicalalber0000moss | edition = | publisher = Paragon House Publishers | year = 1988 | isbn = 0-913729-78-7 }} * {{cite journal |last=Szolcsányi |first=János |authorlink= |year=2007 |month=October |title=[Memories of Albert Szent-Györgyi in 1943 about the beginning of his research and about his mentor, Géza Mansfeld] |journal=Orvosi hetilap |volume=148 |issue=42 |pages=2007–11 | publisher = | location = | pmid = 17932008 |doi = 10.1556/OH.2007.H2142 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Juhász-Nagy |first=Sándor |authorlink= |year=2002 |month=March |title=[Albert Szent-Györgyi—biography of a free genius] |journal=Orvosi hetilap |volume=143 |issue=12 |pages=611–4 | publisher = | location = | issn = | pmid = 11963399 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Vértes |first=L |authorlink= |year=2000 |month=December |title=[László Németh and Albert Szent-Györgyi. Honoring anniversaries] |journal=Orvosi hetilap |volume=141 |issue=52 |pages=2831–3 | publisher = | location = | issn = | pmid = 11202120 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Manchester |first=K L |authorlink= |year=1998 |month=January |title=Albert Szent-Györgyi and the unravelling of biological oxidation |journal=Trends Biochem. Sci. |volume=23 |issue=1 |pages=37–40 | publisher = | location = | pmid = 9478135 | bibcode = | oclc =| id = | url =https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_1998-01_23_1/page/37| language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = |doi=10.1016/S0968-0004(97)01167-5 }} * {{cite journal |last=Gábor |first=M |authorlink= |year=1996 |month=January |title=[Albert Szent-Györgyi and flavonoid research] |journal=Orvosi hetilap |volume=137 |issue=2 |pages=83–4 | publisher = | location = | issn = | pmid = 8721874 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Nagy |first=I Z |authorlink= |year=1995 |month= |title=Semiconduction of proteins as an attribute of the living state: the ideas of Albert Szent-Györgyi revisited in light of the recent knowledge regarding oxygen free radicals |journal=Exp. Gerontol. |volume=30 |issue=3–4 |pages=327–35 | publisher = | location = | pmid = 7556511 | bibcode = | oclc =| id = | url =https://archive.org/details/sim_experimental-gerontology_may-august-1995_30_3-4/page/n146| language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = |doi=10.1016/0531-5565(94)00043-3 }} * {{cite journal |last=Zallár |first=A |authorlink= |coauthors=Szabó T |year=1989 |month=April |title=Habent sua fata libelli: the adventurous story of Albert Szent-Györgyi's book entitled Studies on Muscle (1945) |journal=Acta Physiol. Scand. |volume=135 |issue=4 |pages=423–4 | publisher = | location = | pmid = 2660487 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = | doi = 10.1111/j.1748-1716.1989.tb08599.x }} * {{cite journal |last=Szilárd |first=J |authorlink= |year=1988 |month=May |title=[The Nobel prize. (Pro memoria Albert Szent-Györgyi). The University of Szeged Medical School named after Albert Szent-Györgyi] |journal=Orvosi hetilap |volume=129 |issue=18 |pages=949–50 | publisher = | location = | issn = | pmid = 3290769 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Szabó |first=T |authorlink= |coauthors=Zallár A, Zallár I |year=1988 |month= |title=Albert Szent-Györgyi in Szeged |journal=Geographia medica |volume=18 |issue= |pages=153–6 | publisher = | location = | issn = | pmid = 3049243 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Banga |first=I |authorlink= |year=1987 |month=January |title=[In memory of Albert Szent-Györgyi] |journal=Orvosi hetilap |volume=128 |issue=2 |pages=97–8 | publisher = | location = | issn = | pmid = 3547244 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Cohen |first=S S |authorlink= |year=1987 |month= |title=Thoughts on the later career of Albert Szent-Gyorgyi |journal=Acta Biochim. Biophys. Hung. |volume=22 |issue=2–3 |pages=141–8 | publisher = | location = | issn = | pmid = 3118622 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Straub |first=F B |authorlink= |year=1987 |month= |title=The charismatic teacher at Szeged: Albert Szent-Györgyi |journal=Acta Biochim. Biophys. Hung. |volume=22 |issue=2–3 |pages=135–9 | publisher = | location = | issn = | pmid = 3118621 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |year=1983 |month=October |title=[Salute to the 90-year old Albert Szent-Györgyi] |journal=Orvosi hetilap |volume=124 |issue=40 |pages=2435–6 | publisher = | location = | issn = | pmid = 6369221 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Bendiner |first=E |authorlink= |year=1982 |month=May |title=Albert Szent-Györgyi: the art in being wrong |journal=Hospital practice (Hospital ed.) |volume=17 |issue=5 |pages=179–84, 185–6, 192 | publisher = | location = | issn = | pmid = 7044943 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Szállási |first=A |authorlink= |year=1980 |month=February |title=[Albert Szent-Györgyi in the journal Nyugat] |journal=Orvosi hetilap |volume=121 |issue=8 |page=468 | publisher = | location = | issn = | pmid = 6992048 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Holden |first=C |authorlink= |year=1979 |month=February |title=Albert-Szent-Györgyi, electrons, and cancer |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=203 |issue=4380 |pages=522–4 | publisher = | location = | pmid = 366748 | bibcode = | oclc =| id = | url =https://archive.org/details/sim_science_1979-02-09_203_4380/page/522| language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = |doi=10.1126/science.366748 }} * {{cite journal |last=Süle |first=T |authorlink= |year=1977 |month=December |title=[Albert Szent-Györgyi in Hungarian numismatics] |journal=Orvosi hetilap |volume=118 |issue=52 |pages=3170–1 | publisher = | location = | issn = | pmid = 341025 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Szállási |first=A |authorlink= |year=1977 |month=November |title=[Albert Szent-Györgyi was awarded the Nobel Prize 40 years ago] |journal=Orvosi hetilap |volume=118 |issue=46 |pages=2782–3 | publisher = | location = | issn = | pmid = 335333 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Kardos |first=I |authorlink= |year=1975 |month= |title=A talk with Albert Szent-Györgyi |journal=The New Hungarian quarterly |volume=16 |issue=57 |pages=136–50 | publisher = | location = | issn = | pmid = 11635455 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Szállási |first=A |authorlink= |year=1974 |month=December |title=[2 interesting early articles by Albert Szent-Györgyi] |journal=Orvosi hetilap |volume=115 |issue=52 |pages=3118–9 | publisher = | location = | issn = | pmid = 4612454 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Kenéz |first=J |authorlink= |year=1973 |month=December |title=[Eventful life of a scientist. 80th birthday of Nobel prize winner Albert Szent-Györgyi] |journal=Münchener medizinische Wochenschrift (1950) |volume=115 |issue=51 |pages=2324–6 | publisher = | location = | issn = | pmid = 4589872 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Miura |first=Y |authorlink= |year=1969 |month=December |title=[Doctor Albert von Szent-Gyoergyi] |journal=Nippon Ishikai zasshi. Journal of the Japan Medical Association |volume=62 |issue=11 |pages=1164–8 | publisher = | location = | issn = | pmid = 4903813 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Kenéz |first=J |authorlink= |year=1968 |month=December |title=[Albert Szent-Györgyi is 75 years old] |journal=Orvosi hetilap |volume=109 |issue=50 |pages=2777–81 | publisher = | location = | issn = | pmid = 4887815 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} * {{cite journal |last=Sulek |first=K |authorlink= |year=1968 |month=May |title=[Nobel prize for Albert Szant-Györgyi in 1937 for studies on the metabolic processes, particularly of vitamin C and catalysis of fumaric acid] |journal=Wiad. Lek. |volume=21 |issue=10 |page=911 | publisher = | location = | issn = | pmid = 4875831 | bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} {{refend}} [[Категория:Венгрияла фән]] s075tgaz3aj4bleu3exazxqbvns1623 0 136425 1303068 1208952 2026-08-20T23:12:48Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303068 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:20210620 Islamisches Zentrum Wien 01.jpg|мини|Венала мәсет һәм ислам үҙәге.]] '''[[Ислам]]''' дине Автрияла христиан диненән ҡала дингә ышаныусыларҙың һаны буйынса икенсе урында тора. [[2010 йыл]]дың баһаларына ярашлы, [[Австрия халҡы]]ның дөйөм һанынан яҡынса 7,0 % ислам динен тота<ref>[http://www.euro-islam.info/2010/02/09/how-many-muslims-live-in-austria/ How many Muslims live in Austria]</ref>. Күпселек мосолмандар Австрияла сунниттар<ref name="Islam in Österreich">[http://www.integrationsfonds.at/fileadmin/Integrationsfond/5_wissen/Islam_Reader/20100216_Islambuch_final.pdf Islam in Österreich] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140304001332/http://www.integrationsfonds.at/fileadmin/Integrationsfond/5_wissen/Islam_Reader/20100216_Islambuch_final.pdf|date=2014-03-04}}</ref>. Австрияға күпселек мосолмандар [[1960 йыл]]да [[Төркиә]]нән, [[Босния һәм Герцеговина]]нан килә. Шулай уҡ пакистан һәм ғәрәп сығышлы общиналар ҙа бар. Мосолмандарҙың иң күп өлөшө сәнәғәт үҫешкән көнбайыш Форарльберг ерендә (8,36 %) йәшәй. Унан ҡала илдең баш ҡалаһы [[Вена]]ла 7,82 процент тәшкил итә. Зальцбург, Үрге Австрия, Тироль һәм Түбәнге Австрияла мосолман халҡы уртаса кимәлдә. Көньяҡ-көнсығыш ерҙәре Штирия, Каринтия, шулай уҡ Бургенландта мосолмандар ил буйынса иң түбән процентты күрһәтә. [[Австрия]]ның 300 әхмәдиттәренең яҡынса өстән бер өлөшө Венала йәшәй. Австрия көнбайыш Европа илдәре араһында уникаль булып тора, сөнки ул мосолмандарға танылған дини община статусы бирә. Был 1878 йылғы [[Австро-Венгрия|Босния һәм Герцеговинаны]] австро-венгрия оккупацияһы ваҡыттарына барып тоташа. Австрия мосолман общинаһының дини азатлығын 1912 йылда («Anerkennungsgesetz») «таныу акты менән» көйләй, һәм ошоно эшләгән беренсе көнбайыш Европа иле була. 1918 йылда Австро-Венгрия монархияһы тарҡалғандан һуң, был закон әһәмиәтен юғалта, тик 1979 йылда ғына Австрияла Ислам дини ойошмаһына нигеҙ һалына. Был ойошма дәүләт белем биреү мәктәптәрендә дин дәрестәрен биреү хоҡуғына эйә. Шулай уҡ ул [[Австро-Венгрия|зәҡәт]] йыйыу хоҡуғына эйә, тик әлегә община Австрияла мәсеттәрҙе төҙөү, финанслау һәм мәсеттәр менән етәкселек итеү өсөн был өҫтөнлөктәр менән файҙаланмай. [[2013 йыл]]да Австрияның алевит общинаһы танылған дини берләшмә статусын ала<ref>{{cite web|url=http://www.ris.bka.gv.at/Dokument.wxe?Abfrage=BgblAuth&Dokumentnummer=BGBLA_2013_II_133|title=Anerkennung der Anhänger der Islamischen Alevitischen Glaubensgemeinschaft als Religionsgesellschaft|publisher=Legal Information System of the Republic of Austria|language=German|date=2013-05-22|accessdate=2013-05-24}}</ref>. Ислам дини төркөмөндә параллель структуралар бар. Дини тормош төрөк, босния һәм ғәрәп мосолмандарының ойошмаларына ҡараған мәсеттәрҙә үтә. Төрөк ойошмалары иҫәбендә, «Төрөк-ислам берләшмәһенең федерацияһы» дин эштәре буйынса идаралыҡ тарафынан көйләнә, шул уҡ ваҡытта «Сулеймания» һәм «Милли Фекер» кеүек башҡа ойошмалар, [[Германия]]лағы үҙәге менән дөйөм европа ойошмаһының тармаҡтары булып һанала. [[Файл:Telfs-Moschee.jpg|справа|мини|Тельфселәге мәсет.]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Cite journal|last=Abid|first=Lise Jamila|date=August 2006|title=Muslims in Austria: Integration through Participation in Austrian Society|journal=Journal of Muslim Minority Affairs|volume=26|issue=2|pages=263–278|DOI=10.1080/13602000600937770|doi=10.1080/13602000600937770}} * {{Cite journal|last=Kroissenbrunner|first=Sabine|date=July 2003|title=Islam and Muslim Immigrants in Austria: Socio-Political Networks and Muslim Leadership of Turkish Immigrants|url=https://archive.org/details/sim_immigrants-minorities_july-november-2003_22_2-3/page/188|journal=[[Immigrants and Minorities]]|volume=22|issue=2-3|pages=188–207|DOI=10.1080/0261928042000244826|doi=10.1080/0261928042000244826}} * Study for Bundesministerium des Innern: [http://images.derstandard.at/20060519/StudieProkop.pdf Perspektiven und Herausforderungen in der Integration muslimischer MitbürgerInnen in Österreich], Mathias Rohe, Universität Erlangen. May 2006 (summary by MilitantIslamMonitor.Org: [http://www.militantislammonitor.org/article/id/1929 Radical Islam in Europe: Austrian government study concludes 45&nbsp;% of Muslims unwilling to integrate]) * Anna Strobel: [http://www.con-spiration.de/texte/english/2006/einzig-e.html Unique Legal Status - Muslims in Austria] From: Herder Korrespondenz, 2006/4, P. 200-2004 * [ftp://www.statistik.at/pub/neuerscheinungen/vzaustriaweb.pdf Census 2001: Population 2001 according to religious affiliation, languages, origin and nationality] {{Европа по темам 2|ислам|[[Ислам]]}} [[Категория:Илдәр буйынса ислам]] [[Категория:Австрия халҡы]] [[Категория:Европала ислам]] 4dtha26mrappv2dy0rwgvetjuyii2n1 0 137185 1303079 1053312 2026-08-21T01:53:23Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303079 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Информа́тика''' ({{lang-fr|Informatique}}; {{lang-en|Computer science}}) — ҡарар ҡабул итеүҙе тәьмин итергә мөмкинлек биреүсе компьютер технологияларын ҡулланып, мәғлүмәт йыйыу, һаҡлау, эшкәртеү, тапшырыу, анализ һәм баһалау ысулдары һәм процестары тураһында [[фән]]{{sfn|Большая российская энциклопедия|2008}}. Информатика эсенә хисаплаусы машиналарҙа һәм хисаплаусы селтәрҙә эшкәртеүгә ҡараған: [[Абстракция|абстракт]], [[алгоритм]]дарҙы анализлау, йәки конкрет, мәҫәлән, программалау телен эшләү һәм мәғлүмәтте тапшырыу протоколы кеүек фәндәр инә. ''Информатикала тикшеренеүҙәр темаларына ҡараған мәсьәләләр'': *компьютер программаларында һәм мәғлүмәттәр базаһында (база данных) нәмәне булдырып була, ә нәмәне булдырып булмай ([[теория вычислимости]] һәм [[искусственный интеллект]]), *нисек итеп максималь эффект менән айырым хисаплауға һәм информацияға бәйле мәсьәләләрҙе ([[теория сложности вычислений]]) сисеп була, *айырым төр информацияны ниндәй ысул менән һаҡлап һәм кире алып була([[Структура данных|структуры]] һәм [[База данных|базы данных]]), *кеше һәм программалар нисек бер— береһе менән тәьҫир итешергә тейеш ([[Интерфейс пользователя|пользовательский интерфейс]] һәм программалау телдәре һәм [[представление знаний]]) һәм башҡалар. {| style="border:1px solid #ccc;" |- | [[Файл:Lambda lc.svg|144px|alt=large capital lambda|Теория языка программирования|link= Теория языка программирования]] | [[Файл:Sorting quicksort anim frame.png|144px|alt=Plot of a quicksort algorithm|Теория сложности вычислений|link= Вычислительная сложность]] |- | [[Файл:Utah teapot simple 2.png|144px|alt=Utah teapot representing computer graphics|Компьютерная графика|link= Компьютерная графика]] | [[Файл:3-Tasten-Maus Microsoft.jpg|144px|alt=Microsoft Tastenmaus mouse representing human-computer interaction| Человеко-компьютерное взаимодействие (HCI)|link= Человеко-компьютерное взаимодействие]] |} [[File:Babbage40.png|upright|thumb|[[Charles Babbage]] sometimes referred as "father of computing".<ref>{{cite web|url=http://www.cbi.umn.edu/about/babbage.html|title=Charles Babbage Institute: Who Was Charles Babbage?|website=cbi.umn.edu|access-date=28 December 2016}}</ref> ]] [[File:Ada lovelace.jpg|upright|thumb|[[Ada Lovelace]] is credited with writing the first [[algorithm]] intended for processing on a computer.<ref>{{cite web|url=http://www.computerhistory.org/babbage/adalovelace/|title=Ada Lovelace {{!}} Babbage Engine {{!}} Computer History Museum|website=www.computerhistory.org|access-date=28 December 2016}}</ref> ]] == Терминдың этимологияһы == '''Информатика''' ({{lang-de|Informatik}}) терминын иң беренсе булып, немец белгесе Карл Штейнбух Informatik мәҡәләһендә ҡуллана: Automatische Informationsverarbeitung (Информатика: Автоматическая обработка информации) 1957 года{{sfn|Steinbuch K.,Informatik: Automatische Informationsverarbeitung}}. Француз термины «informatique» 1962 йылда Филипп Дрейфус тарафынан тәҡдим ителә, ул терминдың башҡа Европа халыҡтары телдәренә тәржемәләрен дә эшләй. «Информология» һәм «информатика» терминдарын 1962 йылда СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты Александр Харкевич да тәҡдим итә. Фән булараҡ информатика нигеҙҙәре «Основы научной информации» (1965) китабында яҙылған, был китап 1968 йылда «Основы информатики» исемендә яңынан нәшер ителә{{sfn|Основы информатики|1968}}. == Төп терминдар == * ''Информация ресурсы'' — Кадрҙар әҙерләүҙә, фәнни тикшеренеүҙәрҙә һәм матди производствола ҡулланылған, ваҡыт арауығында үҙгәреүсән йәмғиәттең ысын торошон сағылдырған факттарҙы, документтарҙы, мәғлүмәт (данные) һәм белемде концентрациялау (йыйыу){{sfn|Информационные технологии: Учеб. для вузов|2003}}. * ''Информация мөхите'' — уны компьютерҙа һаҡланған, ләкин информация системаһы итеп теркәлмәгән, ниндәй ҙә булһа материаль ысынбарлыҡтағы өлкәгә ҡараған һәм бер, йәки бер нисә ҡулланыусы тарафынан ҡулланылған белем, факттар һәм мәғлүмәттәр барыһы бергә тәшкил итә{{sfn|Толковый словарь современной компьютерной лексики|2004}}. * ''Информация технологияһы'' — кешеләр мәғлүмәтте йыйыу, һаҡлау, эшкәртеү һәм таратыу өсөн ҡулланған ысулдар, ҡоролмалар һәм производство процестары барыһы бергә{{sfn|Толковый словарь современной компьютерной лексики|2004}}. == Иҫкәрмә == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Вайсбанд Игорь |заглавие = 5000 лет информатики |место = М. |издательство = «Черная белка» |год = 2010 |страниц = 352 |тираж = 2000 |isbn = 978-5-91827-005-9 |ref = Вайсбанд И., 5000 лет информатики }} * ''Волкова В. Н., Чёрный Ю. Ю.'' [http://www.inion.ru/files/File/Volkova_V_Chernyy_Yu_K_50-letiju_pojavlenija_termina_informatika___.pdf К 50-летию появления термина «информатика» в отечественной научной литературе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151006210545/http://www.inion.ru/files/File/Volkova_V_Chernyy_Yu_K_50-letiju_pojavlenija_termina_informatika___.pdf |date=2015-10-06 }} // Прикладная информатика, № 4 (46), 2013 * Глушков В. М. Безбумажная информатика. — М.: Наука, 1978. * {{книга |заглавие = Информатика. Учебник для вузов |автор = Грошев А. С. |ссылка = http://www.narfu.ru/univercity/library/books/Groshev_Informatika.pdf |isbn = 978-5-261-00480-6 |страниц = 470 |год = 2010 |место = Архангельск |издательство = Арханг. гос. техн. ун-т }} * {{книга | автор = Дорот В.Л., Новиков Ф.А. | заглавие = Толковый словарь современной компьютерной лексики | ссылка = | место = СПб | издательство = БХВ-Петербург | год = 2004 | isbn = 5-94157-491-6 | ref = Толковый словарь современной компьютерной лексики }} * {{книга | автор = Ершов А. П., Монахов В. М., Бешенков С. А. | заглавие = Основы информатики и вычислительной техники. | год = 1985 | url = http://www.nehudlit.ru/books/detail737459.html | ref = Ершов А. П. }} * {{книга |часть = Информатика |заглавие = Большая российская энциклопедия |ответственный = Кравец С. Л. |место = М. |издательство = ОАО «Научное издательство «Большая Российская Энциклопедия» |год = 2008 |том = 11. Изучение плазмы - Исламский фронт спасения |страницы = 481-484 |страниц = 767 |isbn = 978-5-85270-342-2 |тираж = 65 000 |ref = Большая российская энциклопедия }} * {{статья |автор = Колин К. К. |заглавие = Становление информатики как фундаментальной науки и комплексной научной проблемы |ссылка = http://refdb.ru/look/2831686-pall.html |страницы = 1 |год = 2006 |ref = Колин }} * {{книга |автор = Михайлов А. И., Черный А. И., Гиляревский Р. С. |часть = Информатика |заглавие = Научные коммуникации и информатика |место = М. |издательство = Наука |год = 1976 |страницы = 392-416 |страниц = 433 |тираж = 10 400 |ref = Научные коммуникации и информатика }} * {{книга |автор = Михайлов А. И., Черный А. И., Гиляревский Р. С. |заглавие = Основы информатики |издание = 2-е изд., перераб. и доп |место = М. |издательство = Наука |год = 1968 |ref = Основы информатики }} * {{статья|автор=Разборов А.А.|заглавие=Theoretical Computer Science: взгляд математика|издание=[[Компьютерра]]|номер=2|год=2001 |ссылка=http://old.computerra.ru/print/offline/2001/379/6782/}} ([http://www.mi.ras.ru/~razborov/computerra.ps альтернативная ссылка]) * {{книга | автор = Советов Б.Я., Цехановский В.В. | заглавие = Информационные технологии: Учеб. для вузов | место = М. | издательство = Высш. шк. | год = 2003 | страниц = 263 | ref = Информационные технологии: Учеб. для вузов }} * {{статья |автор = Черный Ю. Ю. |заглавие = Полисемия в науке: когда она вредна?(на примере информатики) |ссылка = http://www.iis.nsk.su/files/chernyi_%20uu_polisemiya_v_nauke_kogda_on_%20vredna_na_primere_informatiki.pdf |издание = Открытое образование |тип = журнал |место = |издательство = |год = 2010 |том = |номер = 6 |страницы = 97-107 |ref = Черный }} * {{книга | автор = {{nobr|Abelson H.}}, {{nobr|G.J. Sussman with J. Sussman}} | заглавие = Structure and Interpretation of Computer Programs | издание = 2nd | издательство = MIT Press | год = 1996 | isbn = 0-262-01153-0 | ref = Abelson H., Structure and Interpretation of Computer Programs }} * {{книга |заглавие = Введение в компьютерные науки |оригинал = Computer Science: An Overview |автор = Brookshear, J. Glenn |isbn = 5-8459-0179-0 |страниц = 688 |год = 2001 |издание = 6-е изд |место = М. |издательство = [[Вильямс (издательство)|Вильямс]] }} * {{книга |автор = Cohen, Bernard |заглавие = Howard Aiken: Portrait of a Computer Pioneer (History of Computing) |год = 1999 |страница = 44 |isbn = 0-262-03262-7 |ref = Bernard Cohen }} * {{cite book |last = Collier |first = Bruce |title = The little engine that could've: The calculating machines of Charles Babbage |year = 1970 |publisher = Garland Publishing Inc |isbn = 0-8240-0043-9 |url = http://robroy.dyndns.info/collier/index.html |ref = Bruce Collier }} * {{cite book |author = Committee on the Fundamentals of Computer Science: Challenges and Opportunities, National Research Council |title = Computer Science: Reflections on the Field, Reflections from the Field |url = http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=11106#toc |publisher = National Academies Press |isbn = 978-0-309-09301-9 |year = 2004 |ref = Committee on the Fundamentals of Computer Science }} * {{статья |автор = D. E. Comer, David Gries, Michael C. Mulder, Allen Tucker, A. Joe Turner, Paul R. Young |заглавие = Computing as a discipline |язык = en |издание = Communications of the ACM |год = 1989 |том = 32 |номер = 1 |страницы = 9-23 |doi = 10.1145/63238.63239 |ref = Comer et al. }} * {{статья |автор = Constable, R.L. |заглавие = Computer Science: Achievements and Challenges circa 2000 |ссылка = http://setcom.ee/tanno/info/is/teave/ained/it/ite_com_alu_cornelluni_constable_computer_science_challenges_2000.pdf |язык = en |год = 2000 |ref = Computer Science: Achievements and Challenges circa 2000 }} * {{статья |автор = Dennis P. Groth, Jeffrey K. MacKie-Mason |заглавие = Why an informatics degree? Isn’t computer science enough? |ссылка = http://www.soic.indiana.edu/prospective/_doc/why-info-groth.pdf |язык = en |издание = [[Communications of the ACM]] |тип = Magazine |место = New York, USA |год = 2010 |том = 53 |страницы = 26-28 |doi = 10.1145/1646353.1646364 |ref = Why an informatics degree? Isn’t computer science enough? }} * {{cite journal | author = Eden, A. H. | date = July 2007 | title = Three Paradigms of Computer Science | journal = Minds and Machines | volume = 17 | issue = 2 | pages = 16-17 | doi = 10.1007/s11023-007-9060-8 | url = https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11023-007-9060-8 | language = en | ref = Eden, A. H. }} * {{cite journal |author = Fein, Louis |year = 1959 |title = The Role of the University in Computers, Data Processing, and Related Fields |journal = Communications of the ACM |volume = 2 |issue = 9 |pages = 7–14 |doi = 10.1145/368424.368427 |ref = Fein }} * {{статья |автор= Fourman, Michael |заглавие="informatics" |ссылка=http://www.inf.ed.ac.uk/publications/online/0139.pdf |язык=en |издание=[https://books.google.ru/books?hl=ru&id=aUtLZceyrqkC&q=informatics#v=snippet&q=informatics&f=false International Encyclopedia of Information and Library Science] |год=2002 |страницы=237-244}} * {{статья |автор = Hofkirchner, Wolfgang |заглавие = "Information Science": An Idea Whose Time Has Come |язык = en |издание = Informatik Forum |год = 1995 |номер = 3 |страницы = 99-106 |ref = Hofkirchner W., "Information Science": An Idea Whose Time Has Come }} * {{книга | автор = Hyman, Anthony | заглавие = Charles Babbage, pioneer of the computer | издательство = Oxford University Press | год = 1982 | страниц = 287 | isbn = 9780691083032 | ref = Anthony Hyman }} * {{книга | автор = {{nobr|[[Кан,_Дэвид|Kahn, David]]}} | заглавие = [[Взломщики_кодов|The Codebreakers]] | год = 1967 | isbn = 0-684-83130-9 | ref = David Kahn, The Codebreakers }} * {{статья |автор = Knuth, Donald |заглавие = George Forsythe and the Development of Computer Science |ссылка = http://coweb.cc.gatech.edu/guzdial/uploads/46/knuth-on-Forsythe-1972-CACM.pdf |язык = en |год = 1972 |ref = Donald Knuth, George Forsythe and the Development of Computer Science }} * {{cite book |authorlink = Levy, Steven |last = Levy |first = Steven |title = [[Хакеры: Герои компьютерной революции|Hackers: Heroes of the Computer Revolution]] |year = 1984 |isbn = 0-385-19195-2 |publisher = Doubleday |ref = Levy }} * {{книга |автор = Lhermitte P. |заглавие = Le pari informatique |место = Paris |издательство = |год = 1968 |страницы = 20 |ref = Lhermitte P., Le pari informatique }} * {{книга |автор = Mounier-Kuhn, P. |заглавие = L’Informatique en France, de la seconde guerre mondiale au Plan Calcul. L’émergence d’une science |место = Paris |год = 2010 |часть = гл. 3 и 4 |ref = P. Mounier-Kuhn, "L’Informatique en France, de la seconde guerre mondiale au Plan Calcul. L’émergence d’une science" }} * {{cite journal |author = Naur, Peter |year = 1966 |title = The science of datalogy |url = https://archive.org/details/sim_association-for-computing-machinery-communications_1966-07_9_7/page/485 |journal = Communications of the ACM |volume = 9 |issue = 7 |page = 485 |doi = 10.1145/365719.366510 |ref = Naur }} * {{книга | автор = Randell, Brian | заглавие = The Origins of Digital Computers: Selected Papers. | год = 1973 | страница = 187 | isbn = 0-387-11319-3 | ref = Brian Randell }} * {{Cite journal |last = Steinbuch |first = K. |title = Informatik: Automatische Informationsverarbeitung |journal = SEG-Nachrichten (Technische Mitteilungen der Standard Elektrik Gruppe) – Firmenzeitschrift |date = 1957 |ref = Steinbuch K.,Informatik: Automatische Informationsverarbeitung }}*{{статья |автор = Streubel, Jennifer |заглавие = Department of Computer Science |ссылка = http://www.cs.bu.edu/AboutCS/WhatIsCS.pdf |язык = en |год = 2003 |ref = Streubel J., Department of Computer Science }} * {{книга |автор = Tedre, Matti |заглавие = The Development of Computer Science: A Sociocultural Perspective |ссылка = http://epublications.uef.fi/pub/urn_isbn_952-458-867-6/urn_isbn_952-458-867-6.pdf |место = Joensuu |год = 2006 |страницы = 260 |ref = Matti Tedre, The Development of Computer Science: A Sociocultural Perspective }} * {{cite book |last = Wescott |first = Bob |title = The Every Computer Performance Book, Chapter 3: Useful laws |url = https://www.amazon.com/Every-Computer-Performance-Book-Computers/dp/1482657759/ |publisher = [[CreateSpace]] |date = 2013 |isbn = 1482657759 |ref = Wescott, Bob (2013). The Every Computer Performance Book, Chapter 3: Useful laws. CreateSpace }} * {{книга |автор = Wiener, Norbert |заглавие = Cybernetics or Control and Communication in the Animal and the Machine |место = New York |издательство = MIT Press |год = 1948 |страниц = 212 |ref = Wiener N., Cybernetics or Control and Communication in the Animal and the Machine }} * {{статья |автор = Zink, Brian |заглавие = Computer science pioneer Samuel D. Conte dies at 85 |издание = Purdue University |ссылка = http://www.cs.purdue.edu/about/conte.html |язык = en |год = 2002 |ref = Brian Zink }} [[Категория:Информатика]] [[Категория:Фән]] [[Категория:Техник фәндәр]] nhhmq7xds0kxv7m0du6gyfpogbqjldv 0 138740 1303064 1302503 2026-08-20T22:31:50Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303064 wikitext text/x-wiki [[Файл:Polar graph paper.svg|thumb|right|300px|Градустарҙа билдәләнгән бер нисә мөйөш һалынған поляр сетка.]] '''Поляр координаталар системаһы''' — яҫылыҡтағы һәр нөктә ике һан — поляр мөйөш һәм поляр радиус менән бер төрлө билдәләнгән ике үлсәмле координаталар системаһы. Поляр координаталар системаһы бигерәк тә нөктәләр араһындағы бәйләнеште радиустар һәм мөйөштәр рәүешендә һүрәтләү ябайыраҡ булған осраҡта файҙалы; киңерәк таралған [[Тура мөйөшлө координаталар системаһы|Декарт]], йәки тура мөйөшлө, координаталар системаһында ундай бәйләнештәрҙе тик [[тригонометрия|тригонометрик]] тигеҙләмәләр ҡулланыу юлы менән генә булдырырға мөмкин. Поляр координаталар системаһы нулле нур, йәки поляр күсәр тип аталған нур менән бирелә. Был нур сыҡҡан нөктә координаталар башы, йәки полюс тип атала. Яҫылыҡтағы теләһә ниндәй нөктә радиаль һәм мөйөшлө ике поляр координата менән бирелә. Радиаль координата (ғәҙәттә <math>r</math> тип тамғалана)нөктәнән координаталар башына тиклемге алыҫлыҡҡа ярашлы. Мөйөшлө координата шулай уҡ поляр мөйөш йәки [[азимут]] тип атала һәм <math>\varphi</math> тип тамғалана, ул был нөктәгә барыу өсөн поляр күсәрҙе сәғәт уғы йүнәлешенә ҡаршы борорға кәрәк булған мөйөшкә тигеҙ.<ref name="brown">{{cite book | last = Brown | first = Richard G. | editor = Andrew M. Gleason | year = 1997 | title = Advanced Mathematics: Precalculus with Discrete Mathematics and Data Analysis | url = https://archive.org/details/advancedmathemat00rich_0 | publisher = McDougal Littell | location = Evanston, Illinois | isbn = 0-395-77114-5 }}</ref> Ошолай итеп билдәләнгән радиаль координата [[0 (һан)|нулдән]] [[сикһеҙлек]]кә тиклемге ҡиммәттәр ҡабул итә ала, ә мөйөшлө координата 0°-дән 360°-ҡа тиклем ҡиммәттәр ҡабул итә. Әммә, уңайлылыҡ өсөн поляр координатаның ҡиммәттәре өлкәһен тулы мөйөштән ситкә киңәйтергә, шулай уҡ уға поляр күсәрҙе сәғәт уғы йүнәлешендә бороуға тап килгән тиҫкәре ҡиммәттәр ҡабул итергә рөхсәт итергә лә мөмкин. == Тарихы == Мөйөш һәм радиус төшөнсәләре б. э. т. беренсе мең йыллыҡта уҡ билдәле булған. Грек астрономы [[Гиппарх]] (б. э. т. 190—120 йй.) төрлө мөйөштәр өсөн хордалар оҙонлоғо килтерелгән таблица төҙөй. Уның тарафынан күк есемдәренең урынын билдәләү өсөн поляр координаталар ҡулланылыуы тураһында мәғлүмәттәр бар.<ref name="milestones">{{cite web | last = Friendly | first = Michael | title = Milestones in the History of Thematic Cartography, Statistical Graphics, and Data Visualization | url = http://www.math.yorku.ca/SCS/Gallery/milestone/sec4.html | accessdate = 2006-09-10 | deadlink = 404 | archiveurl = https://web.archive.org/20010426083726/www.math.yorku.ca/SCS/Gallery/milestone/sec4.html | archivedate= 2001-04-26 }}</ref> [[Архимед]] үҙенең «Спиралдәр» китабында Архимед спирален, радиусы мөйөшкә бәйле функцияны һүрәтләй. Әммә грек ғалимдарының хеҙмәттәре координаталар системаһын тулы билдәләүгә тиклем үҫешеп етмәй. IX быуатта фарсы математигы Хаббаш әл-Хасиб (әл-Мәрүәзи́) поляр координаталарҙы үҙәге сфералағы ниндәйҙер нөктәлә булған икенсе координаталар системаһына үҙгәртеү өсөн картографик проекция һәм сфера тригонометрияһы ысулдарын ҡуллана, был осраҡта, [[Ҡибла|Ҡибланы]] — [[Мәккә]]гә йүнәлеште билдәләү өсөн<ref>{{citation|title=Mathematics and the Divine |last=T. Koetsier|first=L. Bergmans|publisher=[[Elsevier]] |year=2005 |isbn=0444503285|page=169}}</ref>. Фарсы астрономы [[Әл-Бируни|Әбү Райхан Бируни]] (973—1048) поляр координаталар системаһын һүрәтләүгә оҡшаған идеялар тәҡдим итә. Ул яҡынса 1025 йылда [[күк йөҙө|күк йөҙөнөң]] поляр экви-азимуталь тигеҙ аралыҡлы проекцияһын һүрәтләүсе беренсе кеше була<ref>''David A. King'' (1996), «Astronomy and Islamic society: Qibla, gnomics and timekeeping», in Roshdi Rashed (ed.), ''[[Encyclopedia of the History of Arabic Science]]'', Vol. 1, pp. 128—184 [153], Routledge, London and New York</ref>. Поляр координаталарҙы формаль координаталар системаһы сифатында индереү тураһында төрлө фекерҙәр бар. Поляр координаталар системаһының барлыҡҡа килеү тарихы һәм тикшеренеүҙәр Гарвард профессоры Джулиан Лоувел Кулидждың «Происхождение полярных координат» хеҙмәтендә һүрәтләнгән<ref name="coolidge">{{cite journal | last = Coolidge | first = Julian | authorlink = Julian Lowell Coolidge | title = The Origin of Polar Coordinates | journal = American Mathematical Monthly | volume = 59 | pages = 78–85 | year = 1952 | url = http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Extras/Coolidge_Polars.html | doi = 10.2307/2307104 }} </ref>. Грегуар де Сен-Венсан һәм Бонавентура Кавальери бер-береһенә бәйһеҙ рәүештә, [[XVII быуат]] уртаһында шундай уҡ концепцияға киләләр. Сен-Венсан поляр системаны шәхси яҙмаларында 1625 йылда һүрәтләй, үҙенең хеҙмәттәрен 1647 йылда баҫтыра; ә Кавальери үҙенең хеҙмәттәрен 1635 йылда, ә төҙәтелгән версияны 1653 йылда баҫтыра. Кавальери поляр координаталарҙы Архимед спирале менән сикләнгән майҙанды иҫәпләү өсөн ҡуллана. Блез Паскаль аҙағыраҡ поляр координаталарҙы [[парабола дуғаһы]] оҙонлоғон иҫәпләү өсөн ҡуллана. «Метод флюксий» китабында ([[Инглиз теле|инглизсә]] ''Method of Fluxions,'' 1671 йылда яҙылған, 1736 йылда баҫтырылған) сэр Исаак Ньютон поляр координаталар араһында үҙгәртеүҙе тикшерә, ул уларҙы «Етенсе ысул; Спиралдәр өсөн» («{{lang-en|Seventh Manner; For Spirals}}»), һәм туғыҙ башҡа координаталар системалары тип аңлата<ref>{{cite journal | last = Boyer | first = C. B. | title = Newton as an Originator of Polar Coordinates | journal = American Mathematical Monthly | volume = 56 | pages = 73—78 | year = 1949 | url =https://archive.org/details/sim_american-mathematical-monthly_1949-12_56_10/page/73 | doi = 10.2307/2306162 }} </ref>. [[1691 йыл]]да ''[[Acta eruditorum]]'' журналында баҫылып сыҡҡан мәҡәләлә, Якоб Бернулли тура һыҙыҡта нөктә билдәләнгән система ҡуллана, уларҙы ул ярашлы рәүештә поляр күсәр һәм полюс тип атай. Координаталар полюстан алыҫлыҡ һәм поляр күсәрҙән мөйөш итеп бирелә. Бернулли хеҙмәте был координаталар системаһында бирелгән кәкре һыҙыҡтарҙың кәкрелек радиусын табыу проблемаһына арналған була. «Поляр координаталар» терминын Грегорио Фонтана индергән тип иҫәпләйҙәр. [[XVIII быуат]]та ул итальян авторҙарының лексиконына инә. Инглиз теленә термин Сильвестр Лакруаның «Дифференциальное и интегральное исчисление» трактатының [[1816 йыл]]да Джордж Пикок эшләгән тәржемәһе аша инә<ref>{{cite web | last = Miller | first = Jeff | title = Earliest Known Uses of Some of the Words of Mathematics | url = http://members.aol.com/jeff570/p.html | accessdate = 2006-09-10 | archiveurl = https://www.webcitation.org/65TkzsbuI | archivedate = 2012-02-15 }}</ref><ref>{{cite book | last = Smith | first = David Eugene | title = History of Mathematics, Vol II | url = https://archive.org/details/historyofmathema031897mbp | publisher = Ginn and Co. | year = 1925 | location = Boston | pages = [https://archive.org/details/historyofmathema031897mbp/page/324 324] }} </ref> Өс үлсәмле арауыҡ өсөн поляр координаталарҙы беренсе тапҡыр Алекси Клеро тәҡдим итә, ә Леонард Эйлер ярашлы системаны беренсе булып ентекләп эшләй<ref name="coolidge"/>. == График күҙаллау == [[Файл:Polar coordinates.svg|thumb|250px|Поляр координаталар системаһында нөктә.]] Поляр координаталар системаһында һәр нөктә ике поляр координата менән бирелә, ғәҙәттә <math>r</math> радиаль координата (тамғалауҙың <math>\rho</math> тигән варианттары осрай) һәм <math>\varphi</math> мөйөшлө координата, поляр мөйөш, фаза мөйөшө, азимут, [[позицион мөйөш]] (ҡайһы берҙә <math>\theta</math> йәки <math>t</math> тип яҙыла) тип атала. <math>r</math> координатаһы нөктәнән үҙәккә, йәғни координаталар системаһының полюсына тиклемге алыҫлыҡты күрһәтә, ә <math>\varphi</math> координатаһы 0°-лы нурҙан (ҡайһы берҙә координаталар системаһының поляр күсәре тип атала) сәғәт уғына ҡаршы йүнәлештә иҫәпләнгән мөйөшкә тигеҙ<ref name="brown"/>. Поляр радиус яҫылыҡтың теләһә ниндәй нөктәһе өсөн билдәле һәм һәр ваҡыт тиҫкәре булмаған ҡиммәттәр ҡабул итә <math>r\geqslant 0</math>. Поляр мөйөш <math>\varphi</math> <math>O</math> полюсынан башҡа яҫылыҡтың теләһә ниндәй нөктәһе өсөн билдәле һәм <math>-\pi<\varphi\leqslant\pi</math> ҡиммәттәрен ҡабул итә. Поляр мөйөш [[радиан]]дарҙа үлсәнә һәм поляр күсәрҙән башлап иҫәпләнә: * ыңғай йүнәлештә (сәғәт уғына ҡаршы йүнәлештә), әгәр мөйөштөң ҡиммәте ыңғай булһа; * тиҫкәре йүнәлештә (сәғәт уғы йүнәлешендә), әгәр мөйөштөң ҡиммәте тиҫкәре булһа. Мәҫәлән, координаталары <math>(3,\;60^\circ)</math> булған нөктә графикта поляр күсәр менән 60°-лы мөйөш төҙөгән нурҙа, полюстан 3 берәмек алыҫлыҡта ятҡан нөктә булып һүрәтләнә. Координаталары <math>(3,\;-300^\circ)</math> булған нөктә шул уҡ урында була. Поляр координаталар системаһының мөһим үҙсәнлектәренең береһе булып, бер үк нөктәнең сикһеҙ күп ысулдар менән күрһәтелә алыуы тора. Был шунлыҡтан килеп сыға, азимутты билдәләү өсөн поляр күсәрҙе ул нөктәгә күрһәтерлек итеп борорға кәрәк. Ләкин нөктәгә йүнәлеш, ирекле һанда өҫтәлмә тулы әйләнеш яһауҙан үҙгәрмәй. Дөйөм осраҡта <math>(r,\;\varphi)</math> нөктәһе <math>(r,\;\varphi\pm n\times 360^\circ)</math> йәки <math>(-r,\;\varphi\pm(2n+1)\times 180^\circ)</math> күренешендә күрһәтелергә мөмкин, бында <math>n</math> — ирекле [[бөтөн һан]]<ref>{{cite web |url = http://www.fortbendisd.com/campuses/documents/Teacher/2006%5Cteacher_20060413_0948.pdf |title = Polar Coordinates and Graphing |accessdate = 2006-09-22 |date = [[2006-04-13]] |format = PDF |archiveurl = https://www.webcitation.org/65Tl0XlQe |archivedate = 2012-02-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209033004/http://campuses.fortbendisd.com/campuses/documents/Teacher/2006/teacher_20060413_0948.pdf |date=2012-02-09 }}</ref>. Полюс <math>(0,\;\varphi)</math> координаталары менән бирелә. <math>\varphi</math> координатаһына бәйһеҙ рәүештә, полюстан нуль алыҫлығындағы нөктә һәр ваҡыт шунда ята<ref>{{cite book|title=Precalculus: With Unit-Circle Trigonometry |last=Lee |first=Theodore |coauthors=David Cohen, David Sklar |year=2005|publisher=Thomson Brooks/Cole |edition=Fourth Edition |isbn=0534402305}}</ref>. Нөктәнең бер төрлө координаталарын алыу өсөн, ғәҙәттә алыҫлыҡ ҡиммәтен тиҫкәре булмаған ҡиммәттәргә тиклем <math>r\geqslant 0</math>, ә <math>\varphi</math> мөйөшөн <math>[0,\;360^\circ)</math> йәки <math>(-180^\circ,\;180^\circ]</math> (радиандарҙа <math>[0,\;2\pi)</math> или <math>(-\pi,\;\pi]</math>) интервалы менән сикләргә кәрәк <ref>{{cite book|title=Complex Analysis (the Hitchhiker's Guide to the Plane) |url=https://archive.org/details/complexanalysish0000stew |first=Ian |last=Stewart |coauthors=David Tall |year=1983 |publisher=Cambridge University Press| isbn=0521287634}}</ref>. Поляр координаталарҙа мөйөштәр йәки градустарҙа, йәки радиандарҙа бирелә, шуның менән бергә <math>2\pi\;\mathrm{RAD}=360^\circ</math>. Һайлау, ҡағиҙә булараҡ, ҡулланыу өлкәһенә бәйле. [[Навигация|Навигация]]ла традиция буйынса градустар ҡулланыла, физиканың ҡайһы бер бүлектәрендә һәм математиканың бөтә бүлектәрендә тиерлек [[радиан]]дар ҡулланыла<ref>{{cite book | last = Serway | first = Raymond A. | coauthors = Jewett, Jr., John W. | title = Principles of Physics | url = https://archive.org/details/principlesofphys0000serw_a9t1 | publisher = Brooks/Cole—Thomson Learning | year = 2005 | isbn = 0-534-49143-X }}</ref>. === Декарт һәм поляр координаталар араһында бәйләнеш === <math>r</math> һәм <math>\varphi</math> поляр координаталар парын <math>x</math> һәм <math>y</math> [[Тура мөйөшлө координаталар системаһы|Декарт координаталарына]] [[синус]] һәм [[косинус]] тригонометрик функцияларын ҡулланып күсерергә була (шуның менән бергә, поляр координаталар системаһының нулле нуры Декарт системаһының <math>x</math> күсәре менән тап килә тип күҙаллана): : <math>x=r\cos\varphi,</math> : <math>y=r\sin\varphi,</math> Ә ике <math>x</math> һәм <math>y</math> Декарт координаталарын <math>r</math> поляр координатаһына күсерергә мөмкин: : <math>r^2=y^2+x^2</math> ([[Пифагор теоремаһы]] буйынса). <math>\varphi</math> мөйөш координатаһын табыу өсөн түбәндәге ике фекерҙе иғтибарға алырға кәрәк: * <math>{r\equiv0}</math> өсөн, <math>\varphi</math> теләһә ниндәй ысын һан булырға мөмкин. * <math>r\ne0</math> өсөн, <math>\varphi</math>-ның уникаль ҡиммәтен табыу маҡсатында, <math>2\pi</math> интервалы менән сикләнергә кәрәк. Ғәҙәттә <math>[0,\;2\pi)</math> йәки <math>(-\pi,\;\pi]</math> интервалын һайлайҙар. <math>\varphi</math>-ның ҡиммәтен <math>[0,\;2\pi)</math> интервалында иҫәпләү өсөн, түбәндәге тигеҙләмәләрҙе файҙаланырға була (<math>\mathrm{arctg}</math> тангенсҡа кире функцияны аңлата): : <math>\theta = \begin{cases} \operatorname{arctg}(\frac{y}{x}), & x > 0, y \ge 0\\ \operatorname{arctg}(\frac{y}{x}) + 2\pi, & x > 0, y < 0 \\ \operatorname{arctg}(\frac{y}{x}) + \pi, & x < 0\\ \frac{\pi}{2}, & x = 0, y > 0\\ \frac{3\pi}{2}, & x = 0, y < 0\\ - & x = 0, y = 0 \end{cases}</math> <math>\varphi</math>-ның ҡиммәтен <math>(-\pi,\;\pi]</math> интервалында иҫәпләү өсөн, түбәндәге тигеҙләмәләрҙе файҙаланырға була:<ref>{{cite book|first=Bruce Follett |last=Torrence |coauthors=Eve Torrence |title=The Student's Introduction to Mathematica® |url=https://archive.org/details/studentsintroduc0000torr |year=1999 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0521594618}}</ref> : <math>\theta = \begin{cases} \operatorname{arctg}(\frac{y}{x}), & x > 0\\ \operatorname{arctg}(\frac{y}{x}) + \pi, & x < 0 , y \ge 0\\ \operatorname{arctg}(\frac{y}{x}) - \pi, & x < 0, y < 0\\ \frac{\pi}{2}, & x = 0, y > 0\\ -\frac{\pi}{2}, & x = 0, y < 0\\ - & x = 0, y = 0 \end{cases}</math> Поляр мөйөштө иҫәпләү өсөн <math>y</math>-тең <math>x</math>-ҡа сағыштырмаһын белеү генә етмәй, ә тағы ла был һандарҙың тамғаһын белергә кәрәк икәнен иҫәпкә алып, хәҙерге программалау телдәренең күптәренең, һандың [[арктангенс]]ын билдәләүсе <code>atan</code> функцияһынан тыш, үҙенең функциялары араһында тағы ла өҫтәлмә <code>atan2</code> функцияһы бар, уларҙың числитель һәм знаменатель өсөн айырым аргументтары бар. Мотлаҡ белергә кәрәк булмаған аргументтарға булышлыҡ итеүсе программалау телдәрендә (мәҫәлән, [[Common Lisp]]та), <code>atan</code> функцияһы <math>x</math> координатаһының ҡиммәтен алырға мөмкин. == Кәкре һыҙыҡтарҙың поляр координаталарҙа тигеҙләмәһе == Поляр координаталар системаһының радиаль тәбиғәте арҡаһында, ҡайһы бер кәкре һыҙыҡтар ябай поляр тигеҙләмә менән бирелергә мөмкин, ә тура мөйөшлө координаталар системаһында тигеҙләмә күпкә ҡатмарлыраҡ булыр ине. Иң билдәле кәкре һыҙыҡтар араһында: [[поляр роза]], [[Архимед спирале]], [[Лемниската]], [[Паскаль ҡусҡары]] һәм [[кардиоида]]. === Әйләнә === [[Файл:circle r=1.svg|thumb|right|<math>\scriptstyle{r(\varphi)=1}</math> тигеҙләмәһе менән бирелгән түңәрәк.|180px]] Үҙәге (<math>r_0,\;\theta</math>) нөктәһендә һәм радиусы <math>a</math> булған әйләнәнең дөйөм тигеҙләмәһе түбәндәге күренештә: : <math>r^2-2rr_0\cos(\varphi-\theta)+r_0^2=a^2.</math> Был тигеҙәләмәне айырым осраҡтар өсөн ябайлаштырып була, мәҫәлән : <math>r(\varphi)=a</math> үҙәге полюста һәм радиусы <math>a</math> булған әйләнә тигеҙләмәһе.<ref name="ping">{{cite web |first = Johan |last = Claeys |url = http://www.ping.be/~ping1339/polar.htm |title = Polar coordinates |accessdate = 2006-05-25 |archiveurl = https://www.webcitation.org/65Tl13GSP |archivedate = 2012-02-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000302151535/http://www.ping.be/~ping1339/polar.htm |date=2000-03-02 }}</ref> === Тура һыҙыҡ === Радиаль [[Тура һыҙыҡ|тура һыҙыҡтар]] (полюс аша үткәндәре) түбәндәге тигеҙләмә менән бирелә : <math>\varphi=\theta,</math> бында <math>\theta</math> — тура һыҙыҡтың поляр күсәрҙән тайпылыу мөйөшө, йәғни, <math>\theta=\mathrm{arctg}\,m</math> бында <math>m</math> — тура һыҙыҡтың тура мөйөшлө координаталар системаһында ауышлыҡ мөйөшө. Радиаль тура һыҙыҡты <math>\varphi=\theta</math> <math>(r_0,\;\theta)</math> нөктәһендә перпендикуляр киҫеп үткән радиаль булмаған тура һыҙыҡ ошондай тигеҙләмә менән бирелә : <math>r(\varphi)=r_0\sec(\varphi-\theta).</math> === Поляр роза === [[Файл:Rose 2sin(4theta).svg|thumb|right|Поляр роза <math>\scriptstyle{r(\varphi)=2\sin 4\varphi}</math> тигеҙләмәһе менән бирелгән.|180px]] [[Роза (яҫы кәкре һыҙыҡ)|Поляр роза]] — сәскә таждарына оҡшаған билдәле математик [[кәкре һыҙыҡ]]. Ул поляр координаталарҙа, ирекле <math>\theta_0</math> даими өсөн (0-де лә индереп), ябай тигеҙләмә менән бирелергә мөмкин: : <math>r(\varphi)=a\cos(k\varphi+\theta_0)</math>. Әгәр <math>k</math> — бөтөн һан булһа, тигеҙләмә таҡ <math>k</math> өсөн <math>k</math> таж япраҡлы розаны, йәки йоп <math>k</math> өсөн <math>2k</math> таж япраҡлы розаны билдәләй. Әгәр <math>k</math> — рациональ, ләкин бөтөн түгел икән, тигеҙләмә менән бирелгән график розаға оҡшаш фигураны барлыҡҡа килтерә, ләкин таждары ябыласаҡ. Әгәр <math>k</math> — иррациональ һан булһа, роза өлөшләтә бер береһенең өҫтөнә һалынған сикһеҙ күп таждарҙан тора. 2, 6, 10, 14 һ. б. таждары булған розаларҙы был тигеҙләмә менән биреп булмай. <math>a</math> үҙгәреүсәне таждарҙың оҙонлоғон билдәләй. Әгәр радиус тиҫкәре була алмай тип иҫәпләһәк, натураль <math>k</math> өсөн беҙ <math>k</math>-тажлы роза алырбыҙ. Шулай итеп, <math>r(\varphi)=\cos(2\varphi)</math> тигеҙләмәһе ике тажлы розаны бирә. Геометрик күҙлектән сығып ҡарағанда радиус — полюстан нөктәгә тиклемге алыҫлыҡ һәм ул тиҫкәре була алмай. {{-}} === Архимед спирале === [[Файл:Spiral of Archimedes.svg|thumb|right|<math>\scriptstyle{0<\theta<6\pi}</math> өсөн <math>\scriptstyle{r(\varphi)=\varphi}</math> тигеҙләмәһе менән бирелгән Архимед спираленең бер тармағы.|180px]] [[Архимед спирале]] уны уйлап табыусы, боронғо грек математигы [[Архимед]] хөрмәтенә аталған. Был спиралде ябай поляр тигеҙләмә ярҙамында бирергә мөмкин: : <math>r(\varphi)= a+b\varphi.</math> <math>a</math> параметрының үҙгәреүе спиралде бороуға, ә <math>b</math> параметрының үҙгәреүе — конкрет спираль өсөн [[Даими|константа]] булған урамдар араһындағы алыҫлыҡтың үҙгәреүенә килтерә. Архимед спираленең ике тармағы бар, береһе <math>\varphi>0</math> өсөн, ә икенсеһе <math>\varphi<0</math> өсөн. Ике тармағы талғын ғына полюста тоташа. Бер тармағын 90°/270° мөйөш аша үткән тура һыҙыҡҡа ҡарата көҙгөләгесә сағылдырыу икенсе тармағын бирә. Был кәкре һыҙыҡ шуныһы менән ҡыҙыҡлы, математик әҙәбиәттә ул [[конус киҫелеше]]нән ҡала беренсе булып тасуирланған һәм тап поляр тигеҙләмә менән башҡаларға ҡарағанда яҡшыраҡ билдәләнә. {{-}} === Конус киҫелештәре === [[Файл:Elps-slr.svg|thumb|right|250px|Эллипс.]] Фокустарының береһе полюста, ә икенсеһе поляр күсәрҙә ҡайҙалыр (бәләкәй ярымкүсәр поляр күсәр буйлап ятырлыҡ итеп) урынлашҡан конус киҫелеше түбәндәге тигеҙләмә менән бирелә: : <math>r=\frac{\ell}{1-e\cos\varphi},</math> бында <math>e</math> — [[эксцентриситет]], ә <math>\ell</math> — фокаль параметр. Әгәр <math>e>1</math> булһа, был тигеҙләмә гиперболаны бирә; әгәр <math>e=1</math> булһа, ул саҡта параболаны; әгәр <math>e<1</math> булһа, ул саҡта эллипсты билдәләй. <math>e=0</math> радиусы <math>\ell</math> булған әйләнәне билдәләүсе айырым осраҡ булып тора. == Комплекслы һандар == [[Файл:Imaginarynumber2.svg|thumb|right|265px|Комплекслы яҫылыҡта билдәләнгән комплекслы һан <math>\scriptstyle{z}</math> миҫалы.]] [[Файл:Euler's formula.svg|thumb|right|265px|[[Эйлер формулаһы]]н ҡулланып графикта билдәләнгән комплекслы һан миҫалы.]] Һәр [[комплекслы һан]] комплекслы яҫылыҡта нөктә менән күрһәтелергә мөмкин, һәм, ярашлы рәүештә, был нөктә Декарт координаталарында (тура мөйөшлө йәки Декарт формаһында), йәки поляр координаталарҙа (поляр форма) бирелергә мөмкин. <math>z</math> комплекслы һаны тура мөйөшлө формала ошолай яҙылырға мөмкин: : <math>z=x+iy,</math> бында <math>i</math> — [[уйланма берәмек]], йәки поляр формала (юғарыла ҡарағыҙ: координаталар системалары араһында үҙгәртеү формулалары): : <math>z=r\cdot(\cos\varphi+i\sin\varphi)</math> һәм ошонан сығып: : <math>z=re^{i\varphi},</math> бында <math>e</math> — [[e (һан)|Эйлер һаны]]. [[Эйлера формулаһы]] арҡаһында, ике күренеш тә эквивалентлы<ref> {{cite book | last = Smith | first = Julius O. | title = Mathematics of the Discrete Fourier Transform (DFT) | accessdate = 2006-09-22 | year = 2003 | publisher = W3K Publishing | isbn = 0-9745607-0-7 | chapter = Euler's Identity | chapterurl = http://ccrma-www.stanford.edu/~jos/mdft/Euler_s_Identity.html }} </ref> (Был формулала, мөйөштәрҙе дәрәжәгә күтәреү ингән ҡалған формулаларға оҡшаш рәүештә, <math>\varphi</math> мөйөшө радиандарҙа бирелгән) Комплекслы һандарҙың тура мөйөшлө һәм поляр формала күренештәре араһында күсеү өсөн, юғарыла килтерелгән координаталар системалары араһында үҙгәртеү формулаларын ҡулланырға мөмкин. Комплекслы һандар менән ҡабатлау, бүлеү һәм дәрәжәгә күтәреү ғәмәлдәрен поляр формала башҡарыу ябайыраҡ. Дәрәжәгә күтәреү ҡағиҙәләренә ярашлы: * Ҡабатлау: :: <math>r_0e^{i\varphi_0}\cdot r_1e^{i\varphi_1}=r_0r_1e^{i(\varphi_0+\varphi_1)}.</math> * Бүлеү: :: <math>\frac{r_0e^{i\varphi_0}}{r_1e^{i\varphi_1}}=\frac{r_0}{r_1}e^{i(\varphi_0-\varphi_1)}.</math> * Дәрәжәгә күтәреү ([[Муавр формулаһы]]): :: <math>(re^{i\varphi})^n=r^ne^{in\varphi}.</math> == Математик анализда == [[Математик анализ]] операцияларын шулай уҡ поляр координаталарҙы файҙаланып әйтеп бирергә мөмкин<ref>{{cite web |url=http://archives.math.utk.edu/visual.calculus/5/polar.1/index.html |title=Areas Bounded by Polar Curves |author=Husch, Lawrence S. |accessdate=2006-11-25 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65Tl1oOio |archivedate=2012-02-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000301151724/http://archives.math.utk.edu/visual.calculus/5/polar.1/index.html |date=2000-03-01 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://archives.math.utk.edu/visual.calculus/3/polar.1/index.html |title=Tangent Lines to Polar Graphs |author=Lawrence S. Husch |accessdate=2006-11-25 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65Tl2Egqc |archivedate=2012-02-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191121222301/http://archives.math.utk.edu/visual.calculus/3/polar.1/index.html |date=2019-11-21 }}</ref>. === Дифференциаль иҫәпләү === Түбәндәге формулалар дөрөҫ: : <math>r\frac{\partial}{\partial r}=x\frac{\partial}{\partial x}+y\frac{\partial}{\partial y},</math> : <math>\frac{\partial}{\partial\varphi}=-y\frac{\partial}{\partial x}+x\frac{\partial}{\partial y}.</math> Поляр кәкре һыҙыҡтың теләһә ниндәй бирелгән нөктәһендә үткәрелгән [[тейеүсе]]нең <math>r(\varphi)</math> ауышлыҡ мөйөшө [[тангенс]]ын Декарт координаталарында табыу өсөн, уларҙы параметрлы күренештә тигеҙләмәләр системаһы аша күрһәтәбеҙ: : <math>x=r(\varphi)\cos\varphi,</math> : <math>y=r(\varphi)\sin\varphi.</math> Ике тигеҙләмәне лә <math>\varphi</math> буйынса [[Айырым сығарылма|дифференциаллап]] табабыҙ: : <math>\frac{dx}{d\varphi}=r'(\varphi)\cos\varphi-r(\varphi)\sin\varphi,</math> : <math>\frac{dy}{d\varphi}=r'(\varphi)\sin\varphi+r(\varphi)\cos\varphi.</math> Был тигеҙләмәләрҙе бүлеп (икенсеһен беренсеһенә), Декарт координаталар системаһында <math>(r,\;r(\varphi))</math> нөктәһендә тейеүсенең эҙләнгән ауышлыҡ мөйөшө тангенсын табабыҙ: : <math>\frac{dy}{dx}=\frac{r'(\varphi)\sin\varphi+r(\varphi)\cos\varphi}{r'(\varphi)\cos\varphi-r(\varphi)\sin\varphi}.</math> === Интеграль иҫәпләү === [[Файл:Polar coordinates integration region.svg|thumb|<math>\scriptstyle{r(\varphi)}</math> поляр кәкреһе һәм <math>\scriptstyle{\varphi=a}</math> һәм <math>\scriptstyle{\varphi=b}</math> нурҙары менән яһалған <math>\scriptstyle{R}</math> өлкәһе.]] <math>R</math> — <math>r(\varphi)</math> поляр кәкреһе һәм <math>\varphi=a</math> һәм <math>\varphi=b</math> нурҙары төҙөгән өлкә булһын, ти, бында <math>0<b-a<2\pi</math>. Ул саҡта был өлкәнең майҙаны [[аныҡ интеграл]] аша табыла: : <math>\frac{1}{2}\int\limits_a^b[r(\varphi)]^2\,d\varphi.</math> [[Файл:Polar coordinates integration Riemann sum.svg|thumb|<math>\scriptstyle{R}</math> өлкәһе <math>n</math> секторҙан төҙөлгән (бында <math>\scriptstyle{n=5}</math>).]] Бындай һөҙөмтәне шулайтып табып була. Тәүҙә <math>[a,\;b]</math> интервалын ирекле <math>n</math> һандағы аҫинтервалдарға бүләбеҙ. Шулай итеп, шундай һәр <math>\Delta\varphi</math> аҫинтервалдың оҙонлоғо <math>b-a</math> (интервалдың тулы оҙонлоғо), бүленгән <math>n</math>-гә (аҫинтервалдар һаны) тигеҙ. Һәр аҫинтервал <math>i=1,\;2,\;\ldots,\;n</math> өсөн <math>\varphi_i</math> — урталағы нөктә булһын ти. Үҙәге полюста, радиустары <math>r(\varphi_i)</math>, үҙәк мөйөштәре <math>\Delta\varphi</math> һәм дуға оҙонлоғо <math>r(\varphi_i)\Delta\varphi</math> булған секторҙар төҙөйөк. Шундай һәр секторҙың майҙаны <math>\frac{1}{2}r(\varphi_i)^2\Delta\varphi</math> була. Ошонан сығып, бөтә секторҙарҙың тулы майҙаны: : <math>\sum_{i=1}^n\frac{1}{2}r(\varphi_i)^2\,\Delta\varphi.</math> Әгәр аҫинтервалдарҙың <math>n</math> һанын арттырһаҡ, ул саҡта был яҡынса аңлатманың [[хата]]һы кәмейәсәк. <math>n\to\infty</math> булғанда, килеп сыҡҡан [[Сумма (математика)|сумма]] интеграль сумма була. Был сумманың <math>\Delta\varphi\to 0</math> булғандағы сикләмә юғарыла әйтелгән интегралды бирә: : <math>\lim_{\Delta\varphi\to 0}\sum_{i=1}^\infty\frac{1}{2}r(\varphi_i)^2\,\Delta\varphi=\frac{1}{2}\int\limits_a^b[r(\varphi)]^2\,d\varphi.</math> ==== Дөйөмләштереү ==== Декарт координаталарын ҡулланып, сикһеҙ бәләкәй элементтың майҙаны <math>dA=dx\,dy</math> тип иҫәпләнергә мөмкин. Икенсе координаталар системаһына күскәндә, күп тапҡырлы интегралдарҙа [[Якоби билдәләүсеһе]]н ҡулланырға кәрәк: : <math>J=\det\frac{\partial(x,\;y)}{\partial(r,\;\varphi)}=\begin{vmatrix} \dfrac{\partial x}{\partial r} & \dfrac{\partial x}{\partial \varphi} \\ \dfrac{\partial y}{\partial r} & \dfrac{\partial y}{\partial \varphi}\end{vmatrix}.</math> Поляр координаталар системаһында, Якоби матрицаһы билдәләүсеһе <math>r</math>-гә тигеҙ: : <math>J=\begin{vmatrix} \cos\varphi & -r\sin\varphi \\ \sin\varphi & r\cos\varphi\end{vmatrix}=r\cos^2\varphi+r\sin^2\varphi=r.</math> Ошонан сығып, элементтың майҙанын поляр координаталарҙа ошолай яҙырға мөмкин: : <math>dA=J\,dr\,d\varphi=r\,dr\,d\varphi.</math> Хәҙер, поляр координаталарҙа яҙылған функция түбәндәгесә интегралланырға мөмкин: : <math>\iint\limits_R f(r,\;\varphi)\,dA=\int\limits_a^b\int\limits_0^{r(\varphi)}f(r,\;\varphi)\,r\,dr\,d\varphi.</math> Бында <math>R</math> өлкәһен, бынан алдағы бүлектәге кеүек, <math>r(\varphi)</math> поляр кәкреһе һәм <math>\varphi=a</math> һәм <math>\varphi=b</math> нурҙары төҙөй. Бынан алдағы бүлектә тасуирланған майҙанды табыу өсөн формула <math>f=1</math> осраҡ өсөн табылған. Күп тапҡырлы интегралдар өсөн формуланы ҡулланыуҙың ҡыҙыҡлы һөҙөмтәһе булып [[Эйлер — Пуассон интегралы]] тора: : <math>\int\limits_{-\infty}^\infty e^{-x^2}\,dx=\sqrt\pi.</math> === [[Векторлы анализ]] === Поляр координаталар өсөн [[Векторлы анализ|векторлы анализ]] элементтарын ҡулланырға мөмкин. Теләһә ниндәй <math>\mathbf{F}</math> [[векторлы ялан]]ды, [[берәмек вектор]]ҙарҙы ҡулланып поляр координаталар системаһында яҙырға мөмкин: : <math>\mathbf{e}_r=(\cos\varphi,\;\sin\varphi)</math> <math>\mathbf{r}</math> йүнәлешендә, һәм : <math>\mathbf{e}_\varphi=(-\sin\varphi,\;\cos\varphi);</math> : <math>\mathbf{F}=F_r\mathbf{e}_r+F_\varphi\mathbf{e}_\varphi.</math> <math>F_x</math> һәм <math>F_y</math> яланының Декарт компоненттары һәм уның поляр координаталар системаһындағы компоненттары араһында бәйләнеш түбәндәге тигеҙләмәләр менән бирелә: : <math>F_x=F_r\cos\varphi-F_\varphi\sin\varphi;</math> : <math>F_y=F_r\sin\varphi+F_\varphi\cos\varphi.</math> Ярашлы рәүештә поляр координаталар системаһында векторлы анализ операторҙары бирелә. Мәҫәлән, скаляр яландың [[градиент]]ы <math>\Phi(r,\;\varphi)</math> ошолай яҙыла: : <math>\mathrm{grad}\,\Phi=\frac{\partial\Phi}{\partial r}\mathbf{e}_r+\frac{1}{r}\frac{\partial\Phi}{\partial\varphi}\mathbf{e}_\varphi.</math> == Өс үлсәмле киңәйтеү == Поляр координаталар системаһы өсөнсө үлсәмгә ике система менән киңәйтелә: цилиндрик һәм сфералы, икеһе өсөн дә ике үлсәмле поляр координаталар системаһы аҫкүмәклек. Асылда, цилиндрик система расширяет поляр координаталар системаһын тағы бер алыҫлыҡ координатаһын өҫтәп киңәйтә, ә сфералы — тағыла бер мөйөш координатаһын. === Цилиндрик координаталар === [[Файл:Cylindrical Coordinates.svg|thumb|right|250px|<math>\scriptstyle{P}</math> нөктәһе цилиндрик координаталар системаһында билдәләнгән.]] {{main|Цилиндрик координаталар системаһы}} Цилиндрик координаталар системаһы, тураһын әйткәндә, яҫы поляр системаны, Декарт системаһы өс үлсәм осрағында киңәйгән кеүек, «бейеклек» тип аталған һәм нөктәнең нуль яҫылығынан бейеклегенә тигеҙ булған өсөнсө һыҙыҡлы координата өҫтәп киңәйтә. Өсөнсө координата ғәҙәттә <math>z</math> тип тамғалана, өс координата <math>(\rho,\;\varphi,\;z)</math> барлыҡҡа килтерә. Өс цилиндрик координатаны Декарт системаһына түбәндәге үҙгәртеүҙәр менән күсереп була: : <math>\begin{cases} x=\rho\cos\varphi; \\ y=\rho\sin\varphi; \\ z=z.\end{cases}</math> === Сферик координаталар === [[Файл:Spherical with grid.svg|thumb|right|250px|Нөктә сферик координаталар системаһында билдәләнгән.]] {{main|Сферик координаталар системаһы}} Шулай уҡ поляр координаталарҙы өс үлсәм осрағына, <math>z</math> вертикаль күсәрҙән боролоу мөйөшөнә тигеҙ булған <math>\theta</math> мөйөш координатаһын өҫтәп киңәйтергә мөмкин (зенит йәки киңлек тип атала, ҡиммәттәре 0-дән 180°үҡа тиклемге интервалда була). Йәғни, сферик координаталар, ул өс <math>(r,\;\varphi,\;\theta)</math> координа, бында <math>r</math> — координаталар үҙәгенән алыҫлыҡ, <math>\varphi</math> — <math>x</math> күсәренән мөйөш (яҫы поляр координаталарҙағы кеүек), <math>\theta</math> — киңлек. Сферик координаталар системаһы Ер өҫтөндә урынды билдәләү өсөн булған географик координаталар системаһына оҡшаған, унда координаталар башы Ерҙең үҙәге менән тап килә, киңлек <math>\delta</math> — <math>\theta</math>-ның өҫтәмәһе була һәм <math>\delta=90^\circ-\theta</math>-ға тигеҙ, ә оҙонлоҡ <math>l</math> ошо формула буйынса иҫәпләнә <math>l=\varphi-180^\circ</math><ref>{{cite web|url=http://www.math.montana.edu/frankw/ccp/multiworld/multipleIVP/spherical/body.htm|title=Spherical Coordinates|first=Frank|last=Wattenberg|year=1997|accessdate=2006-09-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Tl2ecLu|archivedate=2012-02-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516101411/http://www.math.montana.edu/frankw/ccp/multiworld/multipleIVP/spherical/body.htm |date=2013-05-16 }}</ref>. Өс сферик координатаны Декарт системаһына түбәндәге үҙгәртеүҙәр менән күсереп була: : <math>\begin{cases} x=r\sin\theta\cos\varphi; \\ y=r\sin\theta\sin\varphi; \\ z=r\cos\theta.\end{cases}</math> === n үлсәм осрағына дөйөмләштереү === Поляр координаталар системаһын <math>n</math>-үлсәмле арауыҡ өсөн киңәйтеп була. <math>x_i\in\mathbb{R}</math>, <math>i=1,\;\ldots,\;n</math> — <math>n</math>-үлсәмле тура мөйөшлө координаталар системаһының координаталар векторҙары булһын ти. <math>n</math>-үлсәмле поляр системала кәрәкле координаталарҙы <math>x\in\mathbb{R}^n</math> векторының <math>x_{i+2}</math> координаталар күсәренән тайпылыу мөйөшө итеп индерергә мөмкин. Дөйөмләштерелгән <math>n</math>-үлсәмле поляр координаталарҙы Декарт координаталарына күсереү өсөн түбәндәге формулалар менән файҙаланырға мөмкин: : <math>\begin{array}{lcr} x_1 & = & r\cos\varphi\sin\vartheta_1\sin\vartheta_2\ldots\sin\vartheta_{n-3}\sin\vartheta_{n-2}; \\ x_2 & = & r\sin\varphi\sin\vartheta_1\sin\vartheta_2\ldots\sin\vartheta_{n-3}\sin\vartheta_{n-2}; \\ x_3 & = & r\cos\vartheta_1\sin\vartheta_2\ldots\sin\vartheta_{n-3}\sin\vartheta_{n-2}; \\ x_4 & = & r\cos\vartheta_2\ldots\sin\vartheta_{n-3}\sin\vartheta_{n-2}; \\ \ldots & \ldots & \ldots\qquad\qquad\qquad \\ x_{n-1} & = & r\cos\vartheta_{n-3}\sin\vartheta_{n-2}; \\ x_n & = & r\cos\vartheta_{n-2}.\end{array}</math> <math>n=2</math> осрағы яҫылыҡтағы ғәҙәттәге поляр координаталар системаһына, ә <math>n=3</math> — ғәҙәттәге сферик координаталар системаһына тап килә икәнен күрһәтергә мөмкин. Поляр координаталарҙы Декарт координаталарына үҙгәртеү [[якобиан]]ы түбәндәге формула менән бирелә: : <math>\det\frac{\partial(x_1,\;\ldots,\;x_n)}{\partial(r,\;\varphi,\;\vartheta_1,\;\ldots,\;\vartheta_{n-2})}=r^{n-1}\sin\vartheta_1(\sin\vartheta_2)^2\ldots(\sin\vartheta_{n-2})^{n-2},</math> бында күләмдең <math>n</math>-үлсәмле элементы ошондай күренештә: : <math>dV=r^{n-1}\sin\vartheta_1(\sin\vartheta_2)^2\ldots(\sin\vartheta_{n-2})^{n-2}\,dr\,d\varphi\,d\vartheta_1\ldots d\vartheta_ {n-2}=</math> :: <math>=r^{n-1}\,dr\,d\varphi\prod\limits_{j=1}^{n-2}(\sin\vartheta_j)^j\,d\vartheta_j.</math> == Ҡулланылышы == Поляр координаталар системаһы ике үлсәмле һәм шуға күрә ул яҫылыҡта нөктәнең урынын асыҡлағанда ғына, йәки өсөнсө үлсәмдә система үҙсәнлектәренең бер төрлөлөгө осрағы өсөн ҡулланыла ала, мәҫәлән, түңәрәк торбала ағымды ҡарағанда. Поляр координаталарҙы ҡулланыуҙың иң яҡшы контексы булып, йүнәлеш һәм ниндәйҙер үҙәктән алыҫлыҡ менән тығыҙ бәйләнгән осраҡтар тора. Мәҫәлән, юғарыла килтерелгән миҫалдарҙан күренеүенсә, Архимед спирале кеүек кәкреләрҙе поляр координаталарҙа биреү өсөн ябай тигеҙләмәләр етә, уларҙың тура мөйөшлө координаталар системаһынды тигеҙләмәләре күпкә ҡатмарлыраҡ. Бынан тыш, үҙәк тирәләй әйләнеүсе есемдәре булған күп физик системаларҙың, йәки ниндәйҙер үҙәктән таралған күренештәрҙең моделен поляр координаталарҙа эшләү күпкә еңелерәк. Поляр координаталар системаһын булдырыуҙың сәбәбе орбиталь һәм түңәрәк буйлап хәрәкәтте тикшереү була. === [[Позиционирование]] һәм [[навигация]] === Поляр координаталар системаһын йыш ҡына [[навигация]]ла ҡулланалар, сөнки тәғәйенләнгән пунктты башланғыс нөктәнән алыҫлыҡ һәм хәрәкәт йүнәлеше менән бирергә мөмкин. Мәҫәлән, авиацияла, навигация өсөн поляр координаталарҙың бер аҙ үҙгәргән версияһын ҡулланалар. Ғәҙәттә навигация өсөн ҡулланылған был системала 0° нурын йүнәлеш 360 тип атайҙар, ә мөйөштәр сәғәт уғы йүнәлешендә иҫәпләнәләр. Йүнәлеш 360 магнитлы төньяҡҡа, ә 90, 180, һәм 270 йүнәлештәре магнитлы көнсығыш, көньяҡ һәм көнбайышҡа тап килә<ref>{{cite web|url=http://www.thaitechnics.com/nav/adf.html |title=Aircraft Navigation System |accessdate=2006-11-26 |first=Sumrit |last=Santhi |archiveurl=https://www.webcitation.org/65Tl3UH91 |archivedate=2012-02-15}}</ref>. Шулай, көнсығышҡа 5 диңгеҙ миле осҡан [[самолёт]]ты 90 йүнәлешендә (осош менән идара итеү үҙәге уны найн-зиро тип атай) 5 берәмек осҡан [[самолёт]] итеп һүрәтләргә мөмкин<ref>{{cite web|url=http://www.faa.gov/library/manuals/aircraft/airplane_handbook/media/faa-h-8083-3a-7of7.pdf |format=PDF |title=Emergency Procedures |type=pdf |accessdate=2007-01-15 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65Tl55K3e |archivedate=2012-02-15}}</ref>. === [[Моделләштереү]] === [[Файл:Bosch 36W column loudspeaker polar pattern.png|thumb|Сәнәғәт тауыш көсәйткесенең тауыш тулҡыны ҡеүәте фронты сферик поляр координаталарҙа алты йышлыҡта күрһәтелгән.]] Координаталар системаһының полюсы симметрия үҙәге менән тап килгән радиаль симметриялы системалар, радиаль координаталарҙа һүрәтләү өсөн бик яҡшы тура киләләр. Миҫал итеп радиаль симметрик ҡоҙоҡ осрағында, грунт һыуҙары ағымы тигеҙләмәһен килтерергә мөмкин. Үҙәк көстәре булған системалар шулай уҡ поляр координаталарҙа моделләштереү өсөн яраҡлы. Ундай системаларға кире-квадрат бәйләнеш законына буйһонған гравитацион ҡыр, шулай уҡ радиоантенна кеүек нөктәле энергия сығанағы булған системалар инә. Динамиктар тауышын өс үлсәмле моделләштереү уларҙың эффективлығына прогноз яһау өсөн ҡулланылырға мөмкин. Поляр координаталарҙа йышлыҡтарҙың киң диапазоны өсөн бер нисә диаграмма эшләргә кәрәк, сөнки тауыш йышлығына бәйле рәүештә фронт һиҙелерлек үҙгәрә. Поляр диаграммалар күп тауыш көсәйткестәрҙең йышлыҡ кәмеү менән йүнәлешлеге юғала икәнен күрергә ярҙам итәләр. Шулай уҡ [[микрофон]]дарҙың, тауыш тулҡынының микрофондың акустика күсәренә ҡарата <math>\alpha</math> мөйөшө аҫтында кәмегәндәге <math>M_\alpha</math> һиҙгерлегенең уның күсәр һиҙгерлегенә сағыштырмаһы менән билдәләнгән йүнәлгәнлек характеристикаһын поляр координаталарҙа күрһәтеү ҡабул ителгән: : <math>\varphi=\frac{M_\alpha}{M_0}.</math> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Системы координат в элементарной математике]] * [[Системы координат]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{refbegin}} {{refend}} == Әҙәбиәт == * ''Гельфанд И. М., Глаголева Е. Г., Кириллов А. А.'' [http://publ.lib.ru/ARCHIVES/B/%27%27Bibliotechka_fiziko-matematicheskoy_shkoly%27%27/%27%27BFMSh._Matematika%27%27,v.01.(1973).%5Bdjv%5D.zip Метод координат.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Издание пятое, стереотипное. Серия: Библиотечка физико-математической школы. Математика. Выпуск 1. М.: Наука, 1973, стр. 47-50. == Һылтанмалар == * {{dmoz|Science/Math/Software/Graphing|Программы для рисования графиков}} {{Системы координат}} [[Категория:Координаталар системалары]] sryavxtmxmd1q1xai8t5uhk3qi7noaw 0 144780 1303070 1172479 2026-08-20T23:29:57Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303070 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бөйөк Ҡытай аслығы '''({{lang-zh|三年大饑荒}}) — [[1959 йыл]]дан алып [[1961 йыл]]ға тиклем осор, Ҡытай Халыҡ Республикаһында, хөкүмәт мәғлүмәттәре буйынса, аслыҡтан яҡынса  15 миллион кеше һәләк булған. Рәсми булмаған сығанаҡтар буйынса аслыҡ ҡорбандарының һаны төрлөсә баһалана, ҡайһы берҙә улар 36 миллион кешегә тиклем<ref>[http://en.chinaelections.org/newsinfo.asp?newsid=18328 A hunger for the truth: A new book, banned on the mainland, is becoming the definitive account of the Great Famine.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210190821/http://en.chinaelections.org/newsinfo.asp?newsid=18328|date=2012-02-10}} {{ref-en}}(англ.)</ref> һәм унан да күберәк иҫәпләнә. Ҡытайҙа йыш ҡына был трагедия  «''өс йыл афәтле бәлә-ҡаза''» йәки «әсе ''өс йыл''» тип атала. Хәҙер тикшеренеүселәр фекеренсә, аслыҡ сәбәптәренә  тәбиғәт шарттарына ҡарағанда илдәге социаль-сәйәси үҙгәрештәр булышлыҡ итә. 1950 йылдар аҙағында Ҡытай Халыҡ Республикаһы ҙур һикереш сәйәсәтен тормошҡа ашырырға тотона, ул нигеҙҙә ауыл хужалығы илен индустриаль дәүләткә әүерелдерергә тейеш була. Коллективлаштырыу һәм  лысенкосылыҡ алымдарын ҡулланыу күҙаллана.  Мәҫәлән, баҫыуҙарҙа бер төр үҫемлектәр араһында конкурентлыҡ ярышы булмау идеяһы арҡаһында  сәсеүҙәрҙең тығыҙлығын ҡырҡа арттыралар  (тәүҙә өс тапҡыр, һуңынан тағы ике тапҡыр). Ысынында, был үҫештең насарайыуына   килтерә һәм уңыш биреүсәнлек кәмей. Планлы сәйәсәттең хата иҫәбенә ҠХР-ға был осорҙа ябырылған тәбиғәт афәттәре өҫтәлә. Мәҫәлән, 1959 йылдың июлендә Көнсығыш Ҡытайҙа  [[Хуанхэ]] йылғаһы үҙенең ярҙарынан сыға, ташҡында ике миллионға тиклем кеше һәләк була. 1960 йылда ҡоролоҡ һәм башҡа уңайһыҙ һауа шарттары илдә 55 процент  эшкәртеләсәк ерҙәргә  ҡағыла. Һөҙөмтәлә 1960 йылда бойҙай уңышы 1958 йылдағы  күрһәткестәрҙең 70 процентын ғына тәшкил итә. Ауыл хужалығы тармағын тергеҙеү  ҙур һикереш сәйәсәте 1962 йылда тамамланыу менән генә мөмкин була<ref>[http://www.res.org.uk/society/mediabriefings/pdfs/2000/January/yang3.pdf WHAT CAUSED THE GREAT CHINESE FAMINE?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100331114506/http://www.res.org.uk/society/mediabriefings/pdfs/2000/January/yang3.pdf|date=2010-03-31}} {{ref-en}}(англ.)</ref> == Тәүшарттары == [[Файл:China-pyramid-1982.svg|мини|300x300пкс|Бөйөк Ҡытай аслығы 60-сы йылдар башында тыуған нәҫелдең демографик юҡҡа сығыуына килтерә.]] Бөйөк ҡытай аслығы насар һауа шарттарының, хөкүмәт тарафынан ауыл хужалығында үткәрелгән социаль баҫым, иҡтисади хужаһыҙлыҡ һәм радикаль реформалар   менән бәйле  уңайһыҙ факторҙарҙың тура килеүе эҙемтәләре була. Был, үҙ сиратында, халыҡ сыуалыштарына һәм  сәйәси тотороҡһоҙлоҡҡа  килтерә. Рәсми статистика мәғлүмәттәре буйынса, 1958 йылдан 1962 йылға тиклем 36 миллион кеше аслыҡтан вафат була<ref>Jisheng, Yang "Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958–1962". Book Review. ''New York Times''. Dec, 2012. March 3, 2013. https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html</ref>. Айырым алғанда,  Мао Цзэдун, Ҡытай халҡына ауыл хужалығын алып барыу өсөн ер милегенә эйә булыуҙы тыйыу буйынса указға ҡул ҡуя. Бынан һуң  Ҡытай крәҫтиәндәре совет аналогы колхоз һымаҡ  «халыҡ коммунаһы» составында эшләргә тейеш була.  Кем указға ҡаршы килә,  репрессияға дусар ителгән. Бынан тыш хөкүмәт сәнәғәт үҫтереүгә  йүнәлеш ала, шуның өсөн ауыл хужалығы менән шөғөлләнгән миллионлап  крәҫтиәндәр мәжбүри рәүештә төҙөлөп ятҡан  заводтар һәм фабрикаларға ебәрелә<ref name="autogenerated1">{{cite video|people=Sue Williams (director), Howard Sharp (editor), [[Will Lyman]] (narrator)|title=China: A Century of Revolution|publisher=WinStar Home Entertainment|date=1997}}</ref><ref>{{citation|contribution=Famine in China|year=2003|title=Encyclopedia of Population|editor-last=Demeny|editor-first=Paul|editor2-last=McNicoll|editor2-first=Geoffrey|volume=1|pages=388–390|place=New York|publisher=Macmillan Reference USA}}</ref>. Ҡытай яҙыусыһы  Ян Цзишен  хәлдәрҙе түбәндәгесә  һүрәтләйː {{начало цитаты}} Синьян округында крәҫтиәндәр иген келәте ишегенә йыйылалар һәм "Коммунистик партия, Етәксе Мао, ҡотҡар беҙҙе" тип ҡысҡырып, шунда үләләр. Әгәр  Хэнань һәм Хэбэй провинцияларында иген келәттәренең ишектәре асыҡ булһа һәм унда береһе лә үлмәһә, бында кешеләр күпләп үлә һәм офицерҙарҙың береһе лә уларға ярҙам итмәй. Улар тик үҙҙәренең иген келәттәрен өҫтәлмә тултырыу тураһында хәстәрлек күрә{{конец цитаты|источник=<ref name=trans>Translation from [http://en.chinaelections.org/newsinfo.asp?newsid=18328 "A hunger for the truth: A new book, banned on the mainland, is becoming the definitive account of the Great Famine."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210190821/http://en.chinaelections.org/newsinfo.asp?newsid=18328 |date=2012-02-10 }}, chinaelections.org, 7 July 2008 of content from [[Yang Jisheng]], ''墓碑 －－中國六十年代大饑荒紀實 (Mu Bei - - Zhong Guo Liu Shi Nian Dai Da Ji Huang Ji Shi)'', Hong Kong: Cosmos Books (Tian Di Tu Shu), 2008, ISBN 9789882119093 {{zh icon}} {{dead link|date=August 2016}}</ref>}} Коллективлаштырыу менән бергә, үҙәк хөкүмәт совет ялған ғалимы Т. Д. Лысенко идеялары нигеҙендә ауыл хужалығы техникаһы буйынса бер нисә рәт үҙгәртеүҙәрҙе раҫлай, уға ярашлы бер төр үҫемлектәрҙең сәсеү тығыҙлығын өс, һуңынан ике тапҡыр арттырыуға мөмкин була, сөнки улар бер береһе менән ярыша башлай. Әммә ғәмәлдә был насар уңышҡа килтерә. Бер үк ваҡытта Лысенко күтәреп сыҡҡан тәрән һөрөү практикаһы ла индерелә, уға ярашлы, әгәр ерҙе 15-20 см урынына 1-2 м һөргәндә, Ҡытайҙа ҡабул ителгән һымаҡ, йәнәһе тамырҙарҙың уңдырышлы тупраҡҡа үтеп инеүе  уңыштың артыуына булышлыҡ итә. Әммә практикала тәрән һөрөү тупраҡтың йыуылыуына килтерә һәм уңышты насарайта<ref><span class="citation">''Lynch, Michael.''&#x20;The People's Republic of China, 1949–76.&nbsp;— second.&nbsp;— London&nbsp;: Hodder Education, 2008.&nbsp;— P.&nbsp;57.</span></ref>. Шулай уҡ турғайҙарҙы ҡырыу буйынса кампания ла үҙенең  ролен уйнай, уның  буйынса турғайҙар   ауыл хужалығының төп ҡоротҡостары  тип һанала. Ҡытай крәҫтиәндәре иген менән туҡланыусы турғайҙарға һәм башҡа  ҡырағай ҡоштарға таштар ташлай, һөҙөмтәлә ҡоштар кәмей. Кампания ыңғай һөҙөмтә ала, әммә уның эҙемтәләре ҡоштарға ҡарағанда ауыл хужалығына зыян килтереүсе ҡоротҡос бөжәктәрҙең артыуына килтерә. Ауыл хужалығында уңышһыҙ реформалар насар һауа шарттары, ҡоролоҡ һәм һыу баҫыу кеүек тәбиғәттәге һәләкәттәр менән тура килә. Ул һәләкәттең иң ҙуры 1959 йылдарға тура килә, Хуанхэ йылғаһында һыу кимәле күтәрелә, был яр буйы ауылдарының һыу аҫтында ҡалыуына, уңыштың юҡҡа сығыуына һәм, яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса ике миллион халыҡтың үлеменә килтерә<ref><span lang="mis">[http://www.disastercenter.com/disaster/TOP100K.html The Most Deadly 100 Natural Disasters of the 20th Century]</span>'''&nbsp;(неизв.)'''.</ref>. Дат тарихсыһы  Франк Дикёттер, әгәр ҙә ерҙе хөкүмәт тарафынан ҙур һикереш сиктәрендә индерелгән яңы технология менән һөрмәгәндә күп уңышты һаҡлап алып ҡалырға була ине тип иҫәпләй<ref name="Dikotter333">Dikötter, Frank. ''Mao's Great Famine: The History of China's Most Devastating Catastrophe, 1958-62.'' Walker & Company, 2010. p. 333. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0802777686 ISBN 0-8027-7768-6]</ref>. 1960 йылда ҡоролоҡ була һәм һөҙөмтәлә 60 проценттан ашыу территориялар һыу менән һуғарылмай<ref name="Atimes">{{Cite news|title=Part 2: The Great Leap Forward not all bad|first=Henry C K|last=Liu|url=http://www.atimes.com/atimes/China/FD01Ad04.html|publisher=[[Asia Times]] online|date=1 April 2004}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180818205836/http://www.atimes.com/atimes/China/FD01Ad04.html |date=18 August 2018 }}</ref>. Ҡабатланып килгән уңайһыҙ шарттар һөҙөмтәһендә 1959 йылда уңыш илдә  15 %, ә 1960 йылда 30 процентҡа тиклем кәмей. Хәл-ваҡиғалар 1962 йылдан һуң  ҙур һикереш программаһын ғәмәлдән сығарғас ҡына яҡшыра башлай<ref>{{cite journal|last1=Lin|first1=Justin Yifu|last2=Yang|first2=Dennis Tao|year=2000|title=Food Availability, Entitlements and the Chinese Famine of 1959–61|url=https://archive.org/details/sim_economic-journal_2000-01_110_460/page/143|journal=[[The Economic Journal]]|volume=110|issue=460|page=143|publisher=[[Royal Economic Society]]|doi=10.1111/1468-0297.00494}}</ref>. 80-се йылдарға тиклем ҡытай хөкүмәте  гуманитар һәләкәтте «тәбиғәт бәлә-ҡазаһының өс йылы» тип атай һәм аслыҡты күбеһенсә тәбиғәт катаклизмы эҙемтәләре һәм өлөшләтә ауыл хужалығында үткәрелгән планлы реформаларҙың хатаһы тип аңлата. Әммә сит ил тикшеренеүселәре билдәләүенсә, аслыҡта  сәйәси тотороҡһоҙлоҡ роль уйнай, яңы хөкүмәттең репрессив характерҙа   һәләтһеҙ етәкселек итеүен билдәләй. 80-се йылдарҙан башлап ҡытай хөкүмәте аслыҡтың барлыҡҡа килеүендә рәсми рәүештә үҙ ғәйебен таный, тәбиғәт катаклизмының аслыҡҡа өстән бер өлөшө генә йоғонто яһаны, ә ҡалғаны етәкселектең хаталар эҙемтәһе  тип белдерә<ref name=autogenerated1 />. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Большой скачок * Уничтожение воробьёв == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20070716095103/http://www.zn.ua/3000/3150/61433/ Голод имени Мао] — «Зеркало недели», № 48 (677) [[Категория:Ҡытайҙағы һәләкәттәр]] [[Категория:Аслыҡтар]] tm594grhh69oznwn0x26oysrl0lbbba 0 144920 1303051 1247495 2026-08-20T20:33:01Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303051 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Yeast CalcofluorWhite2.jpg|thumb|Икмәк сүпрәһе күҙнәктәре, флюоресцент микроскопия. Буяғыс — аҡ калькофлюор]] '''Сүпрә бәшмәктәре''' — [[Бер күҙәнәкле организмдар|бер күҙәнәкле]] [[бәшмәктәр]]ҙең таксондан тыш төркөмө. Улар органик матдәләргә бай шыйыҡ һәм ярымшыйыҡ субстраттарҙа үрсергә өйрәнгәнлектән, [[мицелий|мицелийлы]] төҙөлөшөн юғалтҡан. 1500-ләп [[Биологик төр|төрө]] бар, бәшмәктәрҙең аскомицет һәм базидиомицеттар төркөмөнә ҡарай. == Дөйөм мәғлүмәттәр == Төркөм сиктәре аныҡ ҡына түгел: күп [[бәшмәктәр]] [[Вегетативлыҡ|вегетатив]] рәүештә бер күҙәнәкле формала үрсей ала, шунлыҡтан уларҙы сүпрәләргә индерәләр, әммә үҫешенең башҡа стадияларында ныҡлы [[мицелий]], ә ҡайһы бер осраҡтарҙа макроскопик тәнсә барлыҡҡа килтерә. Молекуляр анализ ысулы барлыҡҡа килгәнгә тиклем уларҙы айырым сүпрә кеүек бәшмәктәргә индерһәләр, уларҙы хәҙер сүпрәләр менән ҡушып ҡарайҙар. [[18S рРНК]]-ны тикшеренеүҙәр мицелий рәүешендә генә үҫергә һәләтле төрҙәрҙең сүпрәләр менән яҡын туғанлығын күрһәткән<ref name=":0">Wang QM, Bai FY., [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18616607 Molecular phylogeny of basidiomycetous yeasts in the Cryptococcus luteolus lineage (Tremellales) based on nuclear rRNA and mitochondrial cytochrome b gene sequence analyses: proposal of Derxomyces gen. nov. and Hannaella gen. nov., and description of eight novel Derxomyces species.] FEMS Yeast Res. 2008 Aug;8(5):799-814.</ref>. Сүпрә бәшмәктәренең күҙәнәк дәүмәле диаметры ғәҙәттә {{s|3—7 [[микро-|мк]][[метр|м]]}}, ә ҡайһы бер төрҙәре {{s|40 мкм}} дәүмәлгә етә<ref name=Walker>Walker K, Skelton H, Smith K., [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=12453301 Cutaneous lesions showing giant yeast forms of Blastomyces dermatitidis.], J Cutan Pathol. 2002 Nov;29(10):616-8.</ref>. Сүпрәләр күнкүрештә бик әһәмиәтле, бигерәк тә икмәк бешергәндә һәм [[һыра]] ҡайнатҡанда күп ҡулланыла (''[[Saccharomyces cerevisiae]]''). Ҡайһы бер төрҙәре факультатив һәм шартлы [[патоген]] булып тора. Хәҙерге көндә ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' сүпрә геномы тулыһынса асыҡланған <ref name="ReferenceA">{{книга|автор=Глик Б., Пастернак Дж.|заглавие=Молекулярная биотехнология|издание=2-е издание|ссылка=|место=М.|издательство=Мир|год=2002|том=|страниц=|страницы=27|isbn=5-03-003328-9}}</ref>. == Тарихы == Башҡорт телендә сүпрә бәшмәктәренә бәйле бер нисә төшөнсә ҡулланыла: '''сүпрә, сүпрә бәшмәге, ҡур,әсетке, ойғолоҡ, ойотҡо, трожай, дража''' <ref>Русско-башкирский словарь (З.Г.Ураксин, Ю.З.Ураксин) - Уфа, 2004</ref> <ref>Русско-башкирский словарь по ботанике (С.И.Янтурин, Г.А.Хисамов) - Уфа, 1981</ref> <ref>Русско-башкирский словарь медицинских терминов (В.З.Гумеров) - Уфа, 1981</ref> Сүпрә бәшмәктәре, моғайын, иң бороноғо «өй организмдарының» береһелер. Кешеләр меңәр йылдар дауамында уларҙы ферментлау өсөн ҡулланған. Археологтар [[Боронғо Мысыр]] харабаларын ҡаҙғанда тирмән таштары, икмәк мейестәре, икмәк бешереүселәр һәм һыра ҡайнатыусылар һүрәттәрен тапҡандар<ref name="Бабьева Чернов">''Бабьева И. П., Чернов И. Ю.'' [http://soil.msu.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=962&Itemid=219 Биология дрожжей]. {{М.}}: Товарищество научных изданий КМК, 2004</ref>. Ҡалған әсеткене ҡуллана барып, тәбиғәттә осрамаған яңы физиологик расалар барлыҡҡа килгән<ref>{{cite web|author=Liti G, Carter DM, Moses AM, Warringer J, Parts L et al|authorlink=|datepublished=2009 Mar;19;458(7236):337-41)|url=http://www.nature.com/nature/journal/v458/n7236/full/nature07743.html|title=Population genomics of domestic and wild yeasts.|publisher=Nature|accessdate=2009-05-18|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/611yALKse?url=http://www.nature.com/nature/journal/v458/n7236/full/nature07743.html|archivedate=2011-08-18|deadlink=no}}</ref>. [[Файл:Tableau Louis Pasteur.jpg|thumb|[[Луи Пастер]] — спирт барлыҡҡа килеүендә сүпрәнең ролен асҡан ғалим ]] [[1680 йыл]]да голланд натуралисы ''Антони ван Левенгук'' тәүге тапҡыр оптик микроскоп аша сүпрә бәшмәген күрә, әммә хәрәкәт итеү булмағанлыҡтан, уларҙы тере организм итеп танымай<ref name=YeastRef11>[http://aleph0.clarku.edu/huxley/CE8/Yeast.html Yeast, The Contemporry Review (1871), Collected Essays VIII.].</ref>. 1838 йылда француз тәбиғәт белгесе ''Шарль Каньяр де Ла-Тур'' эксперимент юлы менән сүпрәнең тере организмдар икәнен иҫбатлай <ref>Cagniard-Latour, " Mémoire sur la fermentation vineuse, présenté à l’Académie des sciences le 12 juin 1837 ", ''Annales de chimie et de physique'', 2{{e}} série, t. 68, 1838, pp. 206—222, consultable sur [http://books.google.be/books?id=O9k3AAAAMAAJ&printsec=frontcover&dq=editions:LCCN49052172&lr=&hl=fr#PPA206,M1 Google Books]. On lit déjà dans les ''Comptes rendus de l’Institut'' de 1836 que Cagniard de Latour considérait la levure de bière comme une substance vivante. (Cagniard de Latour, " Observations sur la fermentation du moût de bière ", ''L’Institut'', 23 novembre 1836, IV, pp. 389—390; voir L. Pasteur, ''Mémoire sur la fermentation alcoolique'', Œuvres complètes de Pasteur, t. 2, p. 83, consultable sur [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7357p/f92.table Gallica], et P. Pinet, ''Pasteur et la philosophie'', Paris, 2005, p. 51.) En 1787, [[Adamo Fabbroni]] avait déjà attribué la fermentation à une substance " végéto-animale "; voir citation dans L. Pasteur, ''Mémoire sur la fermentation alcoolique'', Œuvres complètes de Pasteur, t. 2, p. 80, consultable sur [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7357p/f89.table Gallica].</ref>.Әммә уның һығымтаһын атаҡлы химиктар Йёнс Якоб, Ю. Либих, Ф. Вёлер кире ҡаға. Каньяр де Ла-Турҙың хаҡлы икәнен 1857 йылда француз микробиологы [[Луи Пастер]] «''Mémoire sur la fermentation alcoholique''» тигән хнҙмәтендә бәхәс ҡалдырмаҫлыҡ итеп иҫбатлап ҡуя<ref name=NASA>[http://science.nasa.gov/newhome/headlines/msad16mar99_1b.htm Planets in a Bottle, More about Yeast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091104131513/http://science.nasa.gov/newhome/headlines/msad16mar99_1b.htm |date=2009-11-04 }}, Science@NASA</ref><ref name=Barnett>Barnett, James A., [http://mic.sgmjournals.org/cgi/content/full/149/3/557#R53 Beginnings of microbiology and biochemistry: the contribution of yeast research] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070428070118/http://mic.sgmjournals.org/cgi/content/full/149/3/557#R53 |date=2007-04-28 }}, Microbiology '''149''' (2003), 557—567</ref>. XIX быуатта Эмиль Һансен ҡатнашлығында беренсе тапҡыр сүпрәләрҙе кластарға бүләләр. XX быуат башында сүпрә культураларын билдәләгестәр һәм коллекциялар барлыҡҡа килә. XX быуаттың уртаһында сүпрә бәшмәктәре тураһындағы фән ([[зимология]]) ғәмәли мәсьәләләрҙән тыш уларҙың тәбиғәттәге [[Экология|экологияһына]], [[Цитология|цитологияһына]], генетикаһына иғтибарҙы нығыраҡ йүнәлтә. == Ҡулланылышы == Элек-электән кешеләр икмәк бешереү , һыра, шарап, кеүәҫ, әсе бал, ҡымыҙ, буҙа етештереүҙә һ. б. ҡайһы бер төр сүпрәне ҡулланған. Сүпрә менән етештерлегән эсемлектәрҙән көслө [[спиртлы эсемлектәр]] етештергәндәр. Файҙалы физиологик үҙенсәлектәре уларҙы [[биотехнология|биотехнологияла]] ҡулланаырға мөмкинлек бирә. Әлеге ваҡытта уларҙан [[ксилит]] <ref>R. Sreenivas Rao, R.S. Prakasham, K. Krishna Prasad, S. Rajesham,P.N. Sarma, L. Venkateswar Rao (2004) Xylitol production by Candida sp.: parameter optimization using Taguchi approach, Process Biochemistry 39:951-956</ref>, ферменттар, [[аҙыҡ өҫтәмәләре]] етештерелә, нефттән бысраныуҙарҙы таҙартыуҙа ҡулланалар. === Аҙыҡ-түлек, эсемлек етештереүҙә === *икмәк бешереүҙә *шарап етештереүҙә *һыра һәм кеүәҫ әсетеүҙә *бал ҡойоуҙа *ҡымыҙ, буҙа эшләүҙә === Медицинала === * Киптерлегән һыра сүпрәһен дарыу препараттары һәм биологик актив өҫтәмә (БАД) етештереүҙә ҡулланалар. * Оҙайлы ваҡыт сәләмәтлекте нығыта торған [[Гефефитин]] тигән дарыу сығарылды. * Шыйыҡ һыра сүпрәһе аллергияны дауалауҙа ҡулланыла. * ''Saccharomyces boulardii'' нигеҙендә ашҡаҙан-эсәк флораһын тергеҙеү һәм тейешле кимәлдә тотоу өсөн препараттар етештерелә.''S. boulardii'' балаларҙың эсе китеүен ([[Диарея|диарея]]) дауалай <ref>{{cite journal|title=Therapeutic evaluation of ''Saccharomyces boulardii'' in children with acute diarrhea|author=Centina-Sauri G, Sierra Basto G|journal=Ann Pediatr|year=1994|volume=41|pages=397—400}}</ref><ref>{{cite journal|journal=Acta Paediatrica|year=2005 Jan|volume=94|pages=44—47|author=Kurugol Z, Koturoglu G|title=Effects of ''Saccharomyces boulardii'' in children with acute diarrhoea|url=https://archive.org/details/sim_acta-paediatrica_2005-01_94_1/page/n45}}</ref>, ''[[Clostridium difficile]]'' реинфекцияһын киҫәтә<ref>{{cite journal|journal=J Am Med Assoc|title=A randomised placebo-controlled trial of ''Saccharomyces boulardii'' in combination with standard antibiotics for ''Clostridium difficile'' disease|author=McFarland L, Surawicz C, Greenberg R|volume=271|year=1994|pages=1913–8}}</ref>, ул эс ауыртыуын баҫа <ref>{{cite journal|title=Treatment of irritable bowel syndrome with ''Saccharomyces boulardii'': a double blind, placebo controlled study|year=1983|journal=Medicine Chirurgie Digestives|author=Maupas J, Champemont P, Delforge M|volume=12(1)|pages=77–9}}</ref>, диарея башланыу ихтималын кәметә<ref>{{cite journal|title=Prevention of β-lactam associated diarrhea by ''Saccharomyces boulardii'' compared with placebo|journal=Am J Gastroenterol|year=1995|author=McFarland L, Surawicz C, Greenberg R|volume=90|pages=439–48}}</ref><ref>{{cite journal|journal=Travel Med Int| title=Prevention of traveller's diarrhoea. Comparison of different non-antibiotic preparations|author=Kollaritsch H, Kemsner P, Wiedermann G, Scheiner O|year=1989|pages=9–17}}</ref><ref>{{cite journal|title=AIDS related diarrhea: a double-blind trial of ''Saccharomyces boulardii''|journal=Sem Hôsp Paris|year=1995|volume=71|pages=735–41|author=Saint-Marc T, Blehaut H, Musial C, Touraine J}}</ref>. == Аҙыҡ-түлек боҙолоуға килтергән сүпрә бәшмәктәре == Сүпрә бәшмәктәре водород күрһәткестәре түбән (pH 5,5 һәм хатта түбәнерәк) булған осраҡта ла , бигерәк тә [[углевод]]тар, органик кислоталар һәм башҡа органик углеродтар ҡатнашлығында, үрсей<ref name=Kurtzman3>Kurtzman, C.P. 2006. [http://www.ars.usda.gov/research/publications/publications.htm?SEQ_NO_115=179383 Detection, identification and enumeration methods for spoilage yeasts]. In: Blackburn, C. de. W, editor. Food spoilage microorganisms. Cambridge, England: Woodhead Publishing. p. 28-54.</ref>. Улар мицелиялы бәшмәктәр үҫә алмаған 5—10 °C шартта ла үҫешә. Шуға күрә аҙыҡ-түлекте боҙа <ref name=Fleet>Fleet, G.H., and Praphailong, W., '''Yeasts''', In: Spoilage of Processed Foods: Causes and Diagnosis, AIFST (2001), Southwood Press. p 383—397</ref>. Уларҙың үҫеше йыш ҡына аҙыҡ-түлек өҫтөндә күренеп тора, шыйыҡ эсемлектәрҙе, хатта ҡайнатмаларҙы әсетә. Сүпрә бәшмәгенең ''Zygosaccharomyces'' төрө күптән инде аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә иң ныҡ зыян килтереүсе булып тора. Уларға ҡаршы көрәш хатта көслө консерванттар [[сахароза|сахароза]], [[этанол]], [[һеркә кислотаһы ]], [[бензой кислотаһы]] һәм көкөрт диоксиды мөхитендә лә үрсей алыуы арҡаһында бик ҡатмарлы <ref name=Fugelsang>Fugelsang, K.C., [http://cati.csufresno.edu/verc/rese/96/960804/ Zygosaccharomyces, A Spoilage Yeast Isolated from Wine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080101144129/http://cati.csufresno.edu/verc/rese/96/960804/ |date=2008-01-01 }}, California Agriculture Technology Institute.</ref> == Патоген сүпрәләр == [[Файл:Candida albicans.jpg|thumb|250px|''[[Candida albicans]]'']] Ҡайһы бер төр сүпрә бәшмәктәре факультатив йәки шартлы рәүештә [[патоген]] булып тора, улар [[иммун система|иммун системаһы]] көсһөҙ кешеләрҙә ауырыу тыуҙыра. ''[[Candida]]'' төрө кешелә нормаль микрофлора компоненты булып тора, әммә төрлө сәбәптән кеше ауырыуға бирешеүсән булып китһә — [[кандидоз]] сире килеп сығыуы мөмкин. Ул хатта бик хәүефле ауырыуҙар килтереп сығарыуы ихтимал <ref>{{статья|автор=Diana K. Morales, Deborah A. Hogan|заглавие=Candida albicans Interactions with Bacteria in the Context of Human Health and Disease|ссылка=http://www.plospathogens.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.ppat.1000886|язык=en|издание=PLoS Pathogens|год=2010}}</ref>. ''[[Cryptococcus neoformans]]'' [[криптококкоз]] тыуҙыра, был иһә [[ВИЧ]]-инфекциялы кешеләр өсөн ҡурҡыныс. Был төр бәшмәктәр ҡош тиҙәгендә йыш осрай, әммә улар үҙҙәре ауырымай. ''[[Malassezia]]'' тирелә генә була, иммунитет ҡаҡшағанда [[питириаз]] (сыбар тимерәү), [[фолликулит]] һәм [[себореялы дерматит]] тыуҙыра. Сәләмәт кешелә иһә ул хатта ыңғай роль дә уйнай - ҡайһы бер ҡурҡынысыраҡ патогендарҙан һаҡлай<ref>{{cite web|author=Siobahn M Bower, MD, Internal Medicine Resident, Creighton University|coauthors=Daniel J Hogan, MD, Clinical Professor of Internal Medicine (Dermatology), NOVA Southeastern University; Investigator, Hill Top Research, Florida Research Center; Stephen H Mason, MD, Assistant Professor of Dermatology, Medical College of Georgia|date=2009-12-21|url=http://emedicine.medscape.com/article/1091037-overview|title=Malassezia (Pityrosporum) Folliculitis|publisher=eMedicine|accessdate=2010-07-01|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/611yFxZYj |archivedate=2011-08-18}}</ref>. == Шулай уҡ ҡара == * Альтернативная энергетика * Брожение * Кандидоз * Пивоваренные дрожжи * Пищевые дрожжи * Хлебопекарные дрожжи == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * ''Бабьева И. П., Чернов И. Ю.'' [http://yes.soil.msu.ru/soilyeast/index.htm Биология дрожжей.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{М.}}: Товарищество научных изданий КМК, 2004 * {{книга|автор=Чернов И.Ю.|заглавие=Дрожжи в природе|ссылка=http://ashipunov.info/shipunov/school/books/crernov2013_drozhzhi_v_prirode.djvu|место=М.|год=2013}} == Һылтанмалар == {{wiktionary|дрожжи}} * [http://www.yeastgenome.org/VL-yeast.html Yeast virtual library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090301154244/http://www.yeastgenome.org/VL-yeast.html |date=2009-03-01 }} * [http://www.touregypt.net/featurestories/bread.htm Ancient Egyptian Bread Making] * [http://maltosefalcons.com/tech/MB_Raines_Guide_to_Yeast_Culturing.php Brewing Yeast Propagation and Maintenance: Principles and Practices] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227042856/http://www.maltosefalcons.com/tech/MB_Raines_Guide_to_Yeast_Culturing.php |date=2008-02-27 }} * [http://ashipunov.info/shipunov/school/books/babjeva2004_biologija_drozhzhej.pdf Учебное пособие «Биология дрожжей»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181024070407/http://ashipunov.info/shipunov/school/books/babjeva2004_biologija_drozhzhej.pdf |date=2018-10-24 }} [[Категория:Сүпрә бәшмәктәре ]] copwvdoeo47jc5rff4t4e9caia62moz 0 145616 1303059 1302491 2026-08-20T21:16:34Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303059 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Лхаса''' ({{Ipa|l̥ásə|}}, тиб. әйтелә, {{Ҡытайса|拉薩|拉萨|Lāsà}}) — [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]ның Тибет автономиялы районында ҡала округы, бойондороҡһоҙ Тибет хөкүмәтенең элекке баш ҡалаһы. Лхаса ҡала округының хәҙерге Чэнгуань районы. Лхаса шулай уҡ Далай-ламаның традицион резиденцияһы булып тора. Тибет теленән «лхаса» тәржемәлә һүҙмә-һүҙ «аллалар урыны» тигәнде аңлата. ''Лха́са ә''йтелеше боронғо тибет теленә буйһона<ref name="ReferenceA"><div>Рерих Ю. Н. Тибет теле. М., 2001. 38 с.</div></ref> (хәҙерге телдә хлас тип әйтелә.<ref>Иллюхина Т. Читаем по-тибетски. М., 2010, С. 47-48</ref><ref>Комарова И. Н. Тибетское письмо. М., 1995. С. 83-84.</ref>; баҫым икенсе ижеккә төшә<ref name="ReferenceA"/>), ''Ласа́'' — ҡытай (拉萨 Lāsà)<ref>Стрелков А. М. Тибетский дневник. Нижний Новгород, 1999. С. 100</ref> һәм инглиз (Lhasa — «h» әйтелмәй) телдәрендә. == Географияһы == Лхаса Лхаса үҙәнендә ята, үҙән буйындағы тауҙар 5500 метрлыҡ бейеклеккә һәм унан да юғары күтәрелә. Ҡала биләмәһе аша Кьи-чу йылғаһа аға, ул [[Брахмапутра]] йылғаһының ҡушылдығы. === Климаты === Лхаса ҡалаһында ҙур тәүлек температура тирбәлеше менән тау климаты. Көндөҙ йылы, төндә — һалҡын. Ҡала өсөн йыл дауамында юғары ҡояш радиацияһы хас. <div style="width:80%"> {{Климат города |Город_род=Лхасы |Источник=[http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/lhasa_e.htm Гонконгская обсерватория] | Янв_ср=-2.1 | Янв_ср_осад=0.5 | Фев_ср=1.1 | Фев_ср_осад=0.7 | Мар_ср=4.6 | Мар_ср_осад=2.0 | Апр_ср=8.1 | Апр_ср_осад=5.2 | Май_ср=11.9 | Май_ср_осад=26.6 | Июн_ср=15.5 | Июн_ср_осад=72.3 | Июл_ср=15.3 | Июл_ср_осад=119.4 | Авг_ср=14.5 | Авг_ср_осад=122.6 | Сен_ср=12.8 | Сен_ср_осад=58.3 | Окт_ср=8.1 | Окт_ср_осад=10.2 | Ноя_ср=2.2 | Ноя_ср_осад=1.7 | Дек_ср=-1.7 | Дек_ср_осад=1.0 | Год_ср=7.6 | Год_ср_осад=420.5 | Янв_ср_мин=-10.1 | Янв_ср_макс=6.9 | Фев_ср_мин=-6.8 | Фев_ср_макс=9.0 | Мар_ср_мин=-3.0 | Мар_ср_макс=12.1 | Апр_ср_мин=0.9 | Апр_ср_макс=15.6 | Май_ср_мин=5.0 | Май_ср_макс=19.3 | Июн_ср_мин=9.3 | Июн_ср_макс=22.7 | Июл_ср_мин=10.1 | Июл_ср_макс=22.1 | Авг_ср_мин=9.4 | Авг_ср_макс=21.1 | Сен_ср_мин=7.5 | Сен_ср_макс=19.7 | Окт_ср_мин=1.3 | Окт_ср_макс=16.3 | Ноя_ср_мин=-4.9 | Ноя_ср_макс=11.2 | Дек_ср_мин=-9.0 | Дек_ср_макс=7.7 | Год_ср_мин=0.8 | Год_ср_макс=15.3 | Янв_а_макс= | Янв_а_мин= | Фев_а_макс= | Фев_а_мин= | Мар_а_макс= | Мар_а_мин= | Апр_а_макс= | Апр_а_мин= | Май_а_макс= | Май_а_мин= | Июн_а_макс= | Июн_а_мин= | Июл_а_макс= | Июл_а_мин= | Авг_а_макс= | Авг_а_мин= | Сен_а_макс= | Сен_а_мин= | Окт_а_макс= | Окт_а_мин= | Ноя_а_макс= | Ноя_а_мин= | Дек_а_макс= | Дек_а_мин= | Год_а_макс= | Год_а_мин= |}} </div> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan="14" | Ҡояш балҡышы, бер айға сәғәттә<ref name="Meteoweb.ru">[http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/lhasa_e.htm Гонконгская обсерватория] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181010014840/https://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/lhasa_e.htm |date=2018-10-10 }}</ref>. |- ! Ай ! Ғин ! Фев ! Мар ! Апр ! Май ! Июн ! Июл ! Авг ! Сен ! Окт ! Ноя ! Дек ! Йыл |- ! Ҡояш балҡышы, сәғ. ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|25.7}}"| 257 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|22.9}}"| 229 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|24.5}}"| 245 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|24.9}}"| 249 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|27.9}}"| 279 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|26.1}}"| 261 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|22.6}}"| 226 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|22.6}}"| 226 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|23.7}}"| 237 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|28.2}}"| 282 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|26.7}}"| 267 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|26.4}}"| 264 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|30.2}}"| 3022 |- |} == Тарихы == Легендалар буйынса, [[VII быуат]]тың беренсе яртыһында йәшәгән [[Тибет]]тың икенсе императоры Тибет Сонгцэн Гампо (Srong-brtsan Sgam-po), Лхасаны үҙенең баш ҡалаһы яһай. Әммә ул ваҡыттағы документтар, Тибет баш ҡалаһының һәр ваҡыт күсенеүе тураһында һөйләй. Ҡаланың үҙәгендә шул саҡта Джоканг монастыры төҙөлгән булған, ул әле лә Лхасала хаж ҡылыу урыны булып ҡала. [[XV быуат]]та Цонкала ламаһы һәм уның уҡыусылары эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә гелуг мәктәбенең өс эре монастыры барлыҡҡа килгәндән һуң ҡала ныҡ үҫешә башлай. Был Ганден (Dga'-ldan), Сера (Se-ra) һәм Дрепунг ('Bras-spung) монастырҙары. Далай-лама V Лобсанг Гьяцо (Blo-bzang-rgya-mtsho) (1617—1682), Тибетты буйһондора һәм Лхасаға үҙенең административ үҙәген күсерә. Һуңынан ул Потало һарайын төҙөй башлай, төҙөлөш уның вафатынан һуң бер нисә йылдан һуң тамамлана. Ошо ваҡыттан Лхаса Тибеттың тулы хоҡуҡлы сәйәси баш ҡалаһы була. Лхавзан-хан, хошуттар ҡәбиләһе башлығы (ойраттарға ҡараған), 1705 йылда Лхасаны баҫып ала. Тибет халҡы ярҙам һорап затлы Чоростар ырыуынан Ойрат ханлығы башлығына (Джунгар ханлығы) мөрәжәғәт итә, ул Цэрин Дхондуп етәкселеге аҫтында алты меңлек ғәскәр ебәрә, ул Лхавзан хандың ғәскәрен ҡыйрата һәм [[1717 йыл]]да Лхасаны яулап ала. Европалылар Лхасаға һирәк үтеп инә. [[1951 йыл]]ға ҡаланың яртыһы монахтарҙан тора, дөйөм халыҡ һаны 25 000 самаһы кеше тәшкил итә. Өҫтәмә 15 мең самаһы кеше тирә-яҡ монастырҙарҙа йәшәгән. [[1960 йыл]]да Тибеттың административ ҡоролошо дөйөм ҡытай рәүешенә үҙгәртелә. Лхаса ҡала округы ойошторола, унда элекке Лхаса ҡалаһы Чэнгуань районы булып китә, бынан тыш округ составына 7 өйәҙ инә; [[1964 йыл]]да Лхаса ҡала округы составына Нгари Махсус районы биләмәһенең өлөшө тапшырыла, һөҙөмтәлә Лхаса ҡала округында өйәҙҙәр һаны 11-гә етә. == Административ-территориаль бүленеше == {| class="wikitable" align="center" style="font-size:90%;" !Карта !# !Исеме ![[Ҡытай теле|Ҡытайса атамаһы]] !Пиньинь !Тибет исеме !Вайли !Халҡы (2003) !Майҙаны (км²) !Халыҡ тығыҙлығы (/км²) |- | rowspan="11" align="center" |[[Файл:Lhasa_mcp.png|400x400пкс]] |- | colspan="9" align="center" bgcolor="#D3D3D3" |'''Ҡала''' |- |1 |Чэнгуань районы |城关区 |Chéngguān qū |ཁྲིན་ཀོན་ཆུས་ |chus khrin kon |140,000 |525 |267 |- | colspan="9" align="center" bgcolor="#D3D3D3" |'''Өйәҙ ауылы''' |- |2 |Лхюнджуб өйәҙе |林周县 |Línzhōu xiàn |ལྷུན་གྲུབ་རྫོང་ |grub lhun rdzong |60,000 |4,100 |14 |- |3 |Дамшунг өйәҙе |当雄县 |Dāngxióng xiàn |འདམ་གཞུང་རྫོང |rdzong gzhung dam |40,000 |10,234 |4 |- |4 |Ньемо өйәҙе |尼木县 |Nímù xiàn |སྙེ་མོ་རྫོང་ |rdzong snye mo |30,000 |3,266 |9 |- |5 |Чюшю өйәҙе |曲水县 |Qūshuǐ xiàn |ཆུ་ཤུར་རྫོང་ |rdzong chu shur |30,000 |1,624 |18 |- |6 |Делунгдечный өйәҙе |堆龙德庆县 |Duīlóngdéqìng xiàn |སྟོད་ལུང་བདེ་ཆེན་རྫོང་ |stod lung bde rdzong chen |40,000 |2,672 |15 |- |7 |Дагдзе өйәҙе |达孜县 |Dázī xiàn |སྟག་རྩེ་རྫོང་ |rdzong stag rtse |30,000 |1,361 |22 |- |8 |Мэджокунггар өйәҙе |墨竹工卡县 |Mòzhúgōngkǎ xiàn |མལ་གྲོ་གུང་དཀར་རྫོང་ |gro rdzong gung dkar mal |40,000 |5,492 |7 |} == Иҡтисады == {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" id="417" style="float:right; border-style:solid; border-width:3px; border-color:white; font-size:90%; line-height:100%; margin-top:3px; margin-bottom:3px; margin-left:12px; clear:right;" | id="420" |[[Файл:Lhasa_Valley_in_Tibet.jpg|центр|250x250пкс|<div id="423" style="align-text:center"></div>]] |- align="center" bgcolor="white" id="424" | id="425" |<div id="426" style="padding-bottom:3px; width:250px">Тибет үҙәне</div> |} {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" id="428" style="float:right; border-style:solid; border-width:3px; border-color:white; font-size:90%; line-height:100%; margin-top:3px; margin-bottom:3px; margin-left:12px; clear:right;" | id="431" |[[Файл:Bichurin_Lhassa.jpg|центр|250x250пкс|<div id="434" style="align-text:center"></div>]] |- align="center" bgcolor="white" id="435" | id="436" |<div id="437" style="padding-bottom:3px; width:250px">Монах Бичуриндың [[Иакинф (Бичурин)|(Иакинф)]] Лхасаның рәсәй картаһы</div> |} {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" id="440" style="float:right; border-style:solid; border-width:3px; border-color:white; font-size:90%; line-height:100%; margin-top:3px; margin-bottom:3px; margin-left:12px; clear:right;" | id="443" |[[Файл:SG105186.jpg|центр|250x250пкс|<div id="446" style="align-text:center"></div>]] |- align="center" bgcolor="white" id="447" | id="448" |<div id="449" style="padding-bottom:3px; width:250px">[[Потала|Потала һарайы]]</div> |} {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" id="452" style="float:right; border-style:solid; border-width:3px; border-color:white; font-size:90%; line-height:100%; margin-top:3px; margin-bottom:3px; margin-left:12px; clear:right;" | id="455" |[[Файл:The_Barkhor,_both_a_place_for_walking_meditation_and_shopping.jpg|центр|250x250пкс|<div id="458" style="align-text:center"></div>]] |- align="center" bgcolor="white" id="459" | id="460" |<div id="461" style="padding-bottom:3px; width:250px">Бархор майҙаны, сауҙа рәттәре һәм ғибәҙәт урындары</div> |} {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" id="464" style="float:right; border-style:solid; border-width:3px; border-color:white; font-size:90%; line-height:100%; margin-top:3px; margin-bottom:3px; margin-left:12px; clear:right;" | id="467" |[[Файл:Lhasa2.jpg|центр|377x377пкс|<div id="470" style="align-text:center"></div>]] |- align="center" bgcolor="white" id="471" | id="472" |<div id="473" style="padding-bottom:3px; width:250px">Джоканг монастырының бер башняһы </div> |} Әлеге ваҡытта иҡтисадында туризм индустрияһы ҙур әһәмиәткә эйә. Туристарҙы уникаль Потала һарайы, ғибәҙәтханалар һәм үҙенсәлекле тәбиғәт йәлеп итә. Лхасаның аҫаба халҡы традицион [[игенселек]] һәм малсылыҡ менән шөғөлләнә. Лхаса шулай уҡ урындағы кәсептәрҙең ҙур баҙары булып тора. Күп йылдар Лхасаның тирә-яҡтарында химия һәм автомобилдәр заводы эшләгән; уларҙың алыҫта урынлашыуы тирә-яҡ мөхитте минималь бысрата, әммә һуңғы ваҡыттарҙа хәл үҙгәрә. Алыҫ түгел ерҙәрҙә [[баҡыр]], [[Аҡ ҡурғаш|ҡурғаш]] һәм [[цинк]] сығарыла. == Халҡы == Чэнгуань районы халҡы 250 мең кеше самаһы тәшкил итә, ә Лхаса ҡалаһы округының дөйөм халҡы — 521 мең, шул иҫәпкә мигранттар инә. Мигранттар 100 мең кеше тәшкил итә. [[2000 йыл]]ғы халыҡ иҫәбе буйынса халыҡтың 81,6 % этник тибетлылар тәшкил итә. Был иҫәпкә һалдаттар һәм рәсми булмаған мигранттар инмәй, мигранттарҙың күпселеге ҡытайҙар. Тибет хөкүмәте баһалары буйынса Лхаса ҡалаһында ҡыуылған этник тибетлылар аҙсылыҡты тәшкил итә. Һуңғы ваҡытта Ҡытай иҡтисады либералләштереү үтә, шулай уҡ урындағы иҡтисадты әүҙемләштереп, байтаҡ ҡытайҙар Лхаса эргәһендә төпләнә. == Мәҙәниәте == Лхасаның тарихи ҡомартҡылары донъя мәҙәниәте өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. Был, һис шикһеҙ, Потал һарайы, Джокангтың үҙәк ғибәҙәтханаһы, Дрепунг, Сера һәм Ганден монастырҙары, Далай-ламаның йәйге һарайы Норбулинка, тибет архитектураһы стилендәге уникаль мәсет, Баркхор тарихи урамы һәм башҡа иҫтәлекле урындар. Әммә күп мәҙәниәт ҡомартҡылары мәҙәни революция алдынан һәм уның ваҡытында зыян күрә. Лхасала хаж ҡылыусыларға изге урындарҙы урап үтеү йолаһы өсөн өс түңәрәк маршрут бар, был Джоканг ғибәҙәтханаһында Нангкор циклы, иҫке ҡала буйлап Джоканг ғибәҙәтханаһы менән кварталды һәм бөтә ҡала тирәләй Лингкорҙың тышҡы әйләнәһен үҙ эсенә алған Баркхор урау урамы. Хаж ҡылыусылар өҫтәмә Потал һарайын урап үтәләр. Урап үткәндә хаж ҡылыусылар төрлө йолалар башҡара. Ҡаланы модернизациялағандан һуң Лингкор тышҡы әйләнәһе ҡулланыуҙан туҡтатыла. == Туризмы == Рәсми мәғлүмәттәр буйынса. [[2004 йыл]]да Тибетҡа 1,1 миллион турист килгән. Ҡытай хөкүмәте [[2020 йыл]]ға килеүсе туристар һанын 20 миллионға арттырыуҙы күҙаллай, туристарҙың күп һанын ҡытайҙар тәшкил итәсәк. Тибет автономияһын киңәйтеү яҡлыларҙың фекеренсә, туристарҙың үтә артыҡ һаны уникаль тибет мәҙәниәте өсөн һәләкәтле эҙемтәләргә килтерәсәк. == Транспорты == Ҡаланы 62 км алыҫлыҡта урынлашҡан Гонгтар аэропорты хеҙмәтләндерә. [[2005 йыл]]дың октябрендә Лхасаға тиклем 1080-километрлыҡ Цинхай тимер юлы төҙөлөшө тамамлана, [[2006 йыл]]да унда пассажирҙар бәйләнеше башлана. Ҡалала был магистралдең эре тимер юл станцияһы урынлашҡан. Лхасанан көн һайын өс поезд китә. Бара торған Z21 поезы Көнбайыш Пекиндан ҡуҙғала, юлға 40 сәғәт 30 мин. ваҡыт китә. Пекиндан китеү ваҡыты 20:00, Лхасаға килеү ваҡыты — 12:30, билет хаҡы 360 юань тора (ултырыу урыны), 763 юань— ҡаты вагонда йоҡлау урыны һәм 1186 юань — йомшаҡ вагонда йоҡлау урыны. Лхасанан кирегә Z22 поезы 15:30 сәғәттә ҡуҙғала һәм Пекинға 08:20 сәғәттә килә (юлда ваҡыт 40 сәғәт 50 мин). Шулай уҡ Чэнду, Чунцин, [[Гуанчжоу]], Ланьчжоу һәм Синин ҡалаларынан поездар бар. Был тарссала бейеклектәрҙең ҙур айырмалығы арҡаһында пассажирҙарҙың тау ауырыуы менән ауырыу хәүефе бар. Профилактика өсөн вагондар өҫтәлмә кислород елләтеүе менән тәьмин ителгән, ә пассажирҙар шәхси кислород маскаһы һорап ала<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/03/AR2006070301219.html Train 27, Now Arriving Tibet, in a 'Great Leap West']</ref>. [[2014 йыл]]да Тибет төпкөлөнә тиклем алып барыусы Лхаса — Шигадзе тимер юлы асыла. Z8801 поезы Лхасанан 08:30 сәғәттә ҡуҙғала һәм Шигацзеға 11:25 сәғәттә килә, Z8803 поезы 15:20 ҡуҙғала һәм 17:59 сәғәттә килә. Билет хаҡы түбән кластарға 40,5 юань. Кирегә поездар: Z8804 Шигацзенан 12:05 сәғәттә китә һәм 14:40 сәғәттә килә, Z8802 18 :21 китә һәм 40:33 килә. == Туғандаш ҡалалары == * {{Флаг Калмыкии|20px}} [[Элиста]], [[Ҡалмыҡ Республикаһы|Ҡалмыҡ]] Республикаһы — [[2004 йыл]]дың [[27 октябрь|27 октябр]]енән == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Список объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО в Китае * [[Потала]] * Джоканг * [[Лхаса йәмиғ мәсете|Лхасская соборная мечеть]] == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * {{cite web |ref={{harvid|430 million yuan in place for Lhasa-Gongkar ... 2010}} |url=http://chinatibet.people.com.cn/7090166.html |work=China Tibet Online |title=430 million yuan in place for Lhasa-Gongkar airport expressway |date=2010-08-02 |accessdate=2015-02-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150216230840/http://chinatibet.people.com.cn/7090166.html |date=2015-02-16 }} * {{cite web |ref={{harvid|A journey in Tibet: Mila Mountain}} |url=http://en.people.cn/90782/7747404.html |title=A journey in Tibet: Mila Mountain |date=2012-03-05 |work=People's Daily Online |accessdate=2015-02-20 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150220193317/http://en.people.cn/90782/7747404.html |archivedate=2015-02-20 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150220193317/http://en.people.cn/90782/7747404.html |date=2015-02-20 }} * {{cite book |ref=harv |last=Alexander |first=André |title=The Traditional Lhasa House: Typology of an Endangered Species |url=https://books.google.com/books?id=K9B0AW4Urs0C&pg=PA368 |accessdate=2015-03-03 |year=2013 |publisher=LIT Verlag Münster |ISBN=978-3-643-90203-0 }} * {{cite journal|ref=harv|last1=Alsdorf|first1=Douglas|last2=Brown|first2=Larry|last3=Nelson|first3=K. Douglas|last4=Makovsky|first4=Yizhaq|last5=Klemperer|first5=Simon|last6=Zhao|first6=Wenjin|date=August 1998|journal=Tectonics|volume=17|issue=4|title=Crustal deformation of the Lhasa terrane, Tibet plateau from Project INDEPTH deep seismic reflection profiles|url=https://www.researchgate.net/profile/Simon_Klemperer/publication/251438211_Crustal_deformation_of_the_Lhasa_terrane_Tibet_plateau_from_Project_INDEPTH_deep_seismic_reflection_profiles/links/0deec51f2cc4bdc92a000000.pdf|accessdate=2015-02-19|doi=10.1029/98tc01315|bibcode=1998Tecto..17..501A|pages=501–519}} * {{cite book |ref=harv |last=An |first=Caidan |title=Tibet China: Travel Guide |url=https://books.google.com/books?id=n_WNBLU660AC&pg=PA130 |accessdate=2015-02-09 |year=2003 |publisher=[[:zh:五洲传播出版社|China Intercontinental Press]] |ISBN=978-7-5085-0374-5 }} * {{cite journal |ref=harv |url=http://159.226.115.21/zykx/EN/abstract/abstract3661.shtml |last1=Bai |first1=Wanqi |last2=Shang |first2=Erping |last3=Zhang |first3=Yili |title=Application of a New Method of Wetland Vulnerability Assessment to the Lhasa River Basin |journal=Resources Science |year=2012 |volume=34 |issue=9 |accessdate=2015-02-09 |deadurl=yes |archiveurl=https://archive.is/20150210055646/http://159.226.115.21/zykx/EN/abstract/abstract3661.shtml |archivedate=2015-02-10 |df= }} {{Webarchive|url=https://archive.is/20150210055646/http://159.226.115.21/zykx/EN/abstract/abstract3661.shtml |date=2015-02-10 }} * {{cite book|ref=harv|last=Barnett|first=Robert|title=Cutting Off the Serpent's Head: Tightening Control in Tibet, 1994–1995|url=https://books.google.com/books?id=-CNiRrKEYc0C&pg=PA82|accessdate=2015-03-03|year=1996|publisher=Human Rights Watch|isbn=978-1-56432-166-4}} * {{cite web |ref={{harvid|Basic Dazi|DIIB}} |url=http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/dzx/dzxztjs/201106/2011-06-22_845.htm |title=Basic Dazi |publisher=Dazi Industry and Information Bureau |accessdate=2015-02-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150221235730/http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/dzx/dzxztjs/201106/2011-06-22_845.htm |date=2015-02-21 }} * {{cite book |ref=harv |last=Bisht |first=Ramesh Chandra |title=International Encyclopaedia Of Himalayas (5 Vols. Set) |url=https://books.google.com/books?id=3qLbIbF9ilkC&pg=PA73 |accessdate=2015-03-03 |date=2008-01-01 |publisher=Mittal Publications |ISBN=978-81-8324-265-3 }} * {{cite web |ref={{harvid|Booming Lhasa Qushui, CCTV}} |url=http://www.cnr.cn/2004news/society/200312/t20031205_178005.html |title=Booming Lhasa Qushui |publisher=CCTV: China Central People's Radio |date=2003-12-05 |accessdate=2015-02-17 }} * {{cite journal |ref=harv |url=http://chinadigitaltimes.net/2013/08/mining-tibet-poisoning-china/ |last=Brown |first=Kerry |date=2013-08-13 |title=Mining Tibet, Poisoning China |journal=China Digital Times |accessdate=2015-02-09 }} * {{cite book |ref=harv |last=Buckley |first=Michael |title=Tibet |url=https://books.google.com/books?id=eEiFX6n6CGwC&pg=PA142 |accessdate=2015-03-02 |year=2012 |publisher=Bradt Travel Guides |ISBN=978-1-84162-382-5 }} * {{cite book |ref=harv |last=Buckley |first=Michael |title=Meltdown in Tibet: China's Reckless Destruction of Ecosystems from the Highlands of Tibet to the Deltas of Asia |url=https://books.google.com/books?id=ycrrAwAAQBAJ&pg=PA52 |accessdate=2015-02-06 |date=2014-11-11 |publisher=St. Martin's Press |ISBN=978-1-137-47472-8 }} * {{cite web |ref=harv |url=http://www.thlib.org/places/monasteries/sera/#!essay=/cabezon/sera/intro/#ixzz3TGATtCtm |last=Cabezón |first=José Ignacio |work=THL |year=2008 |title=Introduction to Sera Monastery |accessdate=2015-03-02 }} * {{cite web |ref={{harvid|Ceramic skill, treasure of herdsmen}} |url=http://english.chinatibetnews.com/wh/Custom/201501/t20150131_291172.html |title=Ceramic skill, treasure of herdsmen in Maizhokunggar |date=2015-01-31 |work=China Tibet News |accessdate=2015-02-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209192243/http://english.chinatibetnews.com/wh/Custom/201501/t20150131_291172.html |date=2015-02-09 }} * {{cite book |ref=harv |last=Chellaney |first=Brahma |title=Water: Asia's New Battleground |url=https://books.google.com/books?id=VScfAQAAQBAJ&pg=PA158 |accessdate=2015-03-03 |date=2013-07-25 |publisher=Georgetown University Press |ISBN=978-1-62616-012-5 }} * {{cite book |ref=harv |last=Cheng |first=Joseph Y. S. |title=Whither China's Democracy? Democratization in China Since the Tiananmen Incident |url=https://books.google.com/books?id=hc5lrfnaOzkC&pg=PA297 |accessdate=2015-03-04 |date=2011-01-01 |publisher=City University of HK Press |ISBN=978-962-937-181-4 }} * {{cite web|ref={{harvid|China region completes work on 100-MW Zhikong}}|url=http://www.hydroworld.com/articles/2007/09/china-region-completes-work-on-100-mw-zhikong.html|title=China region completes work on 100-MW Zhikong|work=HydroWorld|date=2007-02-28|accessdate=2015-02-06}} * {{cite web |ref={{harvid|Chinese Buddhist temple tour}} |url=http://fo.ifeng.com/tupian/detail_2007_10/17/239802_0.shtml |date=2007-10-17 |language=zh |title=Chinese Buddhist temple tour: Lhasa Nie Tong Temple (Dolma Lacan) |accessdate=2015-02-25 }} * {{cite book|ref=harv|last1=Chow|first1=Chung Wah|last2=Eimer|first2=David|last3=Heller|first3=Carolyn B.|first4=Thomas|last4=Huhti|title=China|url=https://books.google.com/books?id=K4undxTsMmIC&pg=PA928|year=2009|publisher=Lonely Planet|ISBN=978-1-74220-325-6}} * {{cite web|ref={{harvid|Damxung Land Resources}}|url=http://www.ls.xzgtt.gov.cn/zygk/tdzy/201008/t20100815_740451.htm|language=zh|title=Damxung Land Resources|publisher=Land and Resources Information Center of Tibet Autonomous Region|date=2010-08-15|accessdate=2015-02-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150208183803/http://www.ls.xzgtt.gov.cn/zygk/tdzy/201008/t20100815_740451.htm |date=2015-02-08 }} * {{cite web|ref={{harvid|Damxung Mineral Resources}}|url=http://www.ls.xzgtt.gov.cn/zygk/kczy/201008/t20100815_740455.htm|title=Damxung Mineral Resources|language=zh-hans|publisher=Land and Resources Information Center of Tibet Autonomous Region|accessdate=2015-02-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150208190806/http://www.ls.xzgtt.gov.cn/zygk/kczy/201008/t20100815_740455.htm |date=2015-02-08 }} * {{cite web |ref={{harvid|Damxung Tibet Introduction, CCTV}} |url=http://news.cctv.com/china/20081007/106831_3.shtml |title=Damxung Tibet Introduction |author=Wang Yi Lin |date=2008-10-07 |publisher=CCTV |accessdate=2015-02-08 |language=zh }} * {{cite web|ref={{harvid|Dazi, Baidu Baike}}|url=http://baike.baidu.com/view/183254.htm|title=Dazi|work=[[Baidu Baike]]|publisher=[[Baidu]]|accessdate=2015-02-07}} * {{cite web |ref={{harvid|Dazi Overview, Dazi county}} |url=http://www.dazi.gov.cn/dzzw/doc/2013/07/2034.htm |title=Dazi Overview |date=2013-07-10 |publisher=Dazi county government |accessdate=2015-02-21 }} {{Webarchive|url=https://archive.is/20150221202228/http://www.dazi.gov.cn/dzzw/doc/2013/07/2034.htm |date=2015-02-21 }} * {{cite book |ref=harv |last=Diemberger |first=Hildegard |title=When a Woman Becomes a Religious Dynasty: The Samding Dorje Phagmo of Tibet |url=https://books.google.com/books?id=ydkYBQAAQBAJ&pg=PA25 |accessdate=2015-02-21 |date=2014-03-04 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-14321-9 }} * {{cite journal |ref=harv |url=http://www.geothermal-energy.org/pdf/IGAstandard/WGC/2000/R0070.PDF |title=Characteristics and Genesis of the Yangbajing Geothermal Field, Tibet |last1=Dor |first1=Ji |last2=Zhao |first2=Ping |journal=Proceedings World Geothermal Congress 2000 |location=Kyusho – Tohoku, Japan |year=2000 |accessdate=2015-02-12 }} * {{cite book |ref=harv |last1=Dorje |first1=Gyurme |last2=Kapstein |first2=Matthew |year=1991 |title=The Nyingma School of Tibetan Buddhism: Its Fundamentals and History|volume=2: Reference Material|publisher=Wisdom Publications|location=Boston |ISBN=0-86171-087-8 }} * {{cite book |ref=harv |last=Dorje |first=Gyurme|year=1999 |title=Footprint Tibet Handbook|edition=2|location=Bath, England|ISBN=1-900949-33-4}} * {{cite book|ref=harv |last=Dowman|first=Keith|title=The Power-places of Central Tibet: The Pilgrim's Guide |year=1988|publisher=Routledge & Kegan Paul|location=London|ISBN=0-7102-1370-0}} * {{cite web|ref={{harvid|Drikung Thil, Drikung Kagyu Order}}|url=http://www.drikung.org/drikung-kagyu-lineage/main-monasteries/drikung/drikung-thil|title=Drikung Thil|publisher=Drikung Kagyu Order of Tibetan Buddhism|accessdate=2015-02-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150203053357/http://drikung.org/drikung-kagyu-lineage/main-monasteries/drikung/drikung-thil |date=2015-02-03 }} * {{cite web|ref={{harvid|Duilongdeqing County, Administrative divisions}}|url=http://www.xzqh.org/html/show/xz/20223.html|language=zh-hans|title=Duilongdeqing County|work=Administrative divisions Network|accessdate=2015-02-10}} * {{cite web|ref={{harvid|Chengguan District of Lhasa, Baidu Baike}}|url=http://baike.baidu.com/view/1089746.htm|title=Chengguan District of Lhasa|work=[[Baidu Baike]]|publisher=[[Baidu]]|accessdate=2015-02-17}} * {{cite book|ref=harv|last=Fenton|first=Peter|title=Tibetan Healing: The Modern Legacy of Medicine Buddha|url=https://books.google.com/books?id=7SPa2iMtpmoC&pg=PA93|date=1999-10-01|publisher=Quest Books Theosophical Publishing House|isbn=978-0-8356-0776-6}} * {{cite web|ref={{harvid|First drug rehabilitation center in Tibet ... 2009}}|url=http://chinatibet.people.com.cn/6688654.html|title=First drug rehabilitation center in Tibet to be constructed in Duilongdeqing County|date=2009-06-29|work=China Tibet Online|accessdate=2015-02-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090715182043/http://chinatibet.people.com.cn/6688654.html |date=2009-07-15 }} * {{cite book|ref=harv|last1=Foster|first1=Simon|last2=Lee|first2=Candice|last3=Lin-Liu|first3=Jen|first4=Beth|last4=Reiber|author5=Tini Tran|author6=Lee Wing-sze|author7=Christopher D. Winnan|title=Frommer's China|url=https://books.google.com/books?id=VMKgOftf3HsC&pg=PT787|accessdate=2015-02-10|date=2012-03-12|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-23677-2}} * {{cite book|ref={{harvid|Gandain Monastery, China Intercontinental}}|title=Gandain Monastery|url=https://books.google.com/books?id=jmvKewNAQLEC&pg=PA2|accessdate=2015-02-07|year=1997|publisher=China Intercontinental Press|isbn=978-7-80113-312-0}} * {{cite journal|ref=harv|url=http://www.brics-info.org/wp-content/uploads/2013/08/Rural-Urbanization-in-Chinas-Tibetan-Region-Duilongdeqing-County-as-a-Typical-Example.pdf|author1=Ge Le|author2=Li Tao|title=Rural Urbanization in China’s Tibetan Region: Duilongdeq County as a Typical Example|journal=Chinese Sociology and Anthropology|volume=28|issue=4|year=1996|accessdate=2015-02-10|doi=10.2753/csa0009-4625280434|pages=34–56}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116175412/http://www.brics-info.org/wp-content/uploads/2013/08/Rural-Urbanization-in-Chinas-Tibetan-Region-Duilongdeqing-County-as-a-Typical-Example.pdf |date=2021-01-16 }} * {{cite web|ref={{harvid|Government Work Report 2011}}|url=http://www.lasa.gov.cn/Government/PublicInfoShow.aspx?Id=474|title=Government Work Report|publisher=Linzhou People's Government Office|date=2011-03-21|accessdate=2015-02-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215192843/http://www.lasa.gov.cn/Government/PublicInfoShow.aspx?Id=474 |date=2015-02-15 }} * {{cite web|ref=harv|url=http://en.sxcoal.com/97407/NewsShow.html|last=Guan|first=Steve|title=Tibet commences new hydropower plant|date=2013-12-12|work=China Coal Resource|accessdate=2015-02-06}} * {{cite news|ref=harv|url=http://www.81.cn/jwgz/2014-07/19/content_6054471.htm|last=Guo|first=Feng Peng|title=Tibet Duilongdeqing county total civilian ecological vanguard striving to protect the mountains|date=2014-07-19|accessdate=2015-02-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150210165914/http://www.81.cn/jwgz/2014-07/19/content_6054471.htm |date=2015-02-10 }} * {{cite book|ref=harv|last1=Hackett|first1=Paul G.|last2=Bernard|first2=Theos|title=Theos Bernard, the White Lama: Tibet, Yoga, and American Religious Life|url=https://books.google.com/books?id=YS1FAAAAQBAJ&pg=PT325|accessdate=2015-03-02|date=2013-08-13|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-53037-8}} * {{cite book|ref=harv|last=Harrison|first=T.M.|title=Channel Flow, Ductile Extrusion and Exhumation in Continental Collision Zones|url=https://books.google.com/books?id=pPzfq4E5YXYC&pg=PA244|accessdate=2015-02-11|date=2006-01-01|publisher=Geological Society of London|isbn=978-1-86239-209-0|chapter=Did the Himalaya Extrude from Beneath Tibet?}} * {{cite web|ref={{harvid|Historic Dra Yerpa Temple in Tibet, Xinhua}}|url=http://eng.tibet.cn/2010ls/xw/201209/t20120911_1777650.html|title=Historic Dra Yerpa Temple in Tibet|date=2012-09-10|author=Xinhua|work=China Tiber Online|accessdate=2015-09-15|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121101084601/http://eng.tibet.cn/2010ls/xw/201209/t20120911_1777650.html|archivedate=2012-11-01|df=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101084601/http://eng.tibet.cn/2010ls/xw/201209/t20120911_1777650.html |date=2012-11-01 }} * {{cite web|ref=harv|url=http://www.ultimateungulate.com/Artiodactyla/Pseudois_nayaur.html|last=Huffman|first=Brent|date=2004-03-22|work=Ultimate Ungulate|title=Bharal, Himalayan blue sheep|accessdate=2015-03-02}} * {{cite web|ref={{harvid|Hydroelectric Power Plants in China, Platts}}|url=http://www.industcards.com/hydro-china-tibet.htm|title=Hydroelectric Power Plants in China – Tibet|work=Platts UDI World Electric Power Plants Data Base|date=2012-10-03|accessdate=2015-02-06}} * {{cite web|ref={{harvid|Inside Nimu, China Tibet Online}}|url=http://www.tibet.cn/news/index/xzyw/201408/t20140820_2014342.htm|title=Inside Nimu|work=China Tibet Online|accessdate=2015-02-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181201005020/http://www.tibet.cn/news/index/xzyw/201408/t20140820_2014342.htm |date=2018-12-01 }} * {{cite book|ref=harv|author=J. Gao|title=Advances in Climate Change and Global Warming Research and Application: 2013 Edition|url=https://books.google.com/books?id=Yq5DVkQOR3cC&pg=PA594|accessdate=2015-03-03|date=2013-06-21|publisher=ScholarlyEditions|isbn=978-1-4816-8220-6}} * {{cite book|ref=harv|last=Johnson|first=Tim|title=Tragedy in Crimson: How the Dalai Lama Conquered the World But Lost the Battle with China|url=https://books.google.com/books?id=Kr0-HaeEFygC&pg=PA81|accessdate=2015-02-17|year=2011|publisher=Nation Books|isbn=978-1-56858-649-6}} * {{cite book|ref=harv|last=Kapstein|first=Matthew T.|title=The Tibetans|url=https://books.google.com/books?id=ATDfnllvPHIC&pg=PT7|accessdate=2015-02-05|date=2013-06-05|publisher=John Wiley & Sons|isbn=1-118-72537-9}} * {{cite book|ref=harv|last1=Kelly|first1=Robert|last2=Bellezza|first2=John Vincent|title=Tibet. Ediz. Inglese|url=https://books.google.com/books?id=Bo7_pF-ab_wC&pg=PA113|accessdate=2015-03-02|year=2008|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74104-569-7}} * {{cite book|ref=harv|last=Landon|first=Perceval|title=Lhasa the Mysterious City|url=https://books.google.com/books?id=y39xtFqUn5sC&pg=PA29|accessdate=2015-03-02|year=1905|publisher=Concept Publishing Company|id=GGKEY:H0GNCX3YT20}} * {{cite book|ref=harv|last=LaRocca|first=Donald J.|title=Warriors of the Himalayas: Rediscovering the Arms and Armor of Tibet|url=https://books.google.com/books?id=9OEgHdARteoC&pg=PA28|accessdate=2015-02-10|date=2006-01-01|publisher=Metropolitan Museum of Art|isbn=978-1-58839-180-3}} * {{cite journal|ref=harv|url=https://www.ucalgary.ca/aleier/files/aleier/Leier_BR2007.pdf|last1=Leier|last2=Kapp|last3=Gehrels|last4=DeCelles|first1=Andrew L.|first2=Paul|first3=George E.|first4=Peter G.|journal=Basin Research|year=2007|volume=19|DOI=10.1111/j.1365-2117.2007.00330.x|title=Detrital zircon geochronology of Carboniferous–Cretaceous strata in the Lhasa terrane, Southern Tibet|accessdate=2015-02-19|pages=361–378}} {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20130107224335/http://www.ucalgary.ca/aleier/files/aleier/Leier_BR2007.pdf |date=2013-01-07 }} * {{cite web|ref={{harvid|Lhasa, Baidu Baike}}|url=http://baike.baidu.com/view/1153.htm?fromtitle=%E6%8B%89%E8%90%A8%E5%B8%82&fromid=2643949|title=Lhasa|language=zh-hans|work=[[Baidu Baike]]|publisher=[[Baidu]]|accessdate=2015-03-02}} * {{cite web|ref={{harvid|Lhasa Duilongdeqing County Introduction}}|url=http://lhasa.cncn.com/doilungdeqen/|title=Lhasa Duilongdeqing County Introduction|work=Lhasa Tourism|language=zh-hans|accessdate=2015-02-10}} * {{cite web |ref={{harvid|Lhasa Duilongdeqing County Profile}} |url=http://www.114huoche.com/zhengfu/LaSa-DuiLongDeQingXian |language=zh-hans |title=Lhasa Duilongdeqing County Profile |work=Chinese Government Network |accessdate=2015-02-09 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150209233237/http://www.114huoche.com/zhengfu/LaSa-DuiLongDeQingXian |archivedate=2015-02-09 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209233237/http://www.114huoche.com/zhengfu/LaSa-DuiLongDeQingXian |date=2015-02-09 }} * {{cite web |ref={{harvid|Lhasa Qushui Introduction, CGN}} |url=http://www.114huoche.com/zhengfu_LaSa/QuShuiXian |title=Lhasa Qushui Introduction |publisher=Chinese Government Network |language=zh-hans |accessdate=2015-02-17 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150217191419/http://www.114huoche.com/zhengfu_LaSa/QuShuiXian |archivedate=2015-02-17 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217191419/http://www.114huoche.com/zhengfu_LaSa/QuShuiXian |date=2015-02-17 }} * {{cite web|ref={{harvid|Lhasa Qushui Introduction, Lhasa Tourism}}|url=http://lhasa.cncn.com/quxu/|language=zh-hans|title=Lhasa Qushui Introduction|publisher=Lhasa Tourism|accessdate=2015-02-17}} * {{cite web|ref={{harvid|Lhasa Railway Station, Tripadvisor}}|url=http://www.daodao.com/Attraction_Review-g1870854-d1871545-Reviews-Lhasa_Railway_Station-Doilungdeqen_County_Tibet.html|title=Lhasa Railway Station|work=Tripadvisor|accessdate=2015-02-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150210170046/http://www.daodao.com/Attraction_Review-g1870854-d1871545-Reviews-Lhasa_Railway_Station-Doilungdeqen_County_Tibet.html |date=2015-02-10 }} * {{cite web |ref={{harvid|Lhasa Railway Station Duilongdeqing County}} |url=http://2011.cctcct.com/travel-guide/1-26/2445/76110.html |title=Lhasa Railway Station Duilongdeqing County |work=China Comfort Travel |accessdate=2015-02-10 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150210171754/http://2011.cctcct.com/travel-guide/1-26/2445/76110.html |archivedate=2015-02-10 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150210171754/http://2011.cctcct.com/travel-guide/1-26/2445/76110.html |date=2015-02-10 }} * {{cite web|ref={{harvid|Lhasa region map, China Mike}}|url=http://www.china-mike.com/china-travel-tips/tourist-maps/lhasa-tibet/|title=Lhasa region map|work=China Mike|accessdate=2015-02-28}} * {{cite journal|ref=harv|url=http://gji.oxfordjournals.org/content/182/3/1199.full|last1=Liebke|last2=Appel|last3=Ding|last4=Neumann|first1=Ursina|first2=Erwin|first3=Lin|first4=Udo|first5=Borja|last5=Antolin|first6=Qiang|last6=Xu|title=Position of the Lhasa terrane prior to India–Asia collision derived from palaeomagnetic inclinations of 53 Ma old dykes of the Linzhou Basin: constraints on the age of collision and post-collisional shortening within the Tibetan Plateau|journal=Geophysical Journal International|volume=182|issue=3|year=2010|accessdate=2015-02-19|doi=10.1111/j.1365-246x.2010.04698.x|pages=1199–1215}} * {{cite web|ref={{harvid|Lhasa, Tibet Linzhou Hutoushan reservoir is a paradise...}}|url=http://www.xz323.com/zhinan/2490.html|title=Lhasa, Tibet Linzhou Hutoushan reservoir is a paradise for photographers|language=zh-hans|work=Tibet Travel Web|accessdate=2015-02-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213150727/http://www.xz323.com/zhinan/2490.html |date=2015-02-13 }} * {{cite journal |ref=harv |url=http://agris.fao.org/agris-search/search.do?recordID=US201400105625 |title=Geothermal spring causes arsenic contamination in river waters of the southern Tibetan Plateau, China |last=Li |first=Chaoliu |last2=Kang |first2=Shichang |last3=Chen |first3=Pengfei |last4=Zhang |first4=Qianggong |author5=Mi, Jue |author6=Gao, Shaopeng |author7=Sillanpää, Mika |year=2013 |journal=Environmental Earth Sciences |volume=71 |issue=9 |accessdate=2015-02-10 |doi=10.1007/s12665-013-2804-2 |pages=4143–4148 }} * {{cite web|ref=harv|url=http://www.vtibet.com/en/home/sytj/201312/t20131212_161521.html|last=Lin|first=Karen|title=Black-Necked Cranes Flocking Back to Tibet|work=China Tibet Online|date=2013-12-12|accessdate=2015-02-13}} * {{cite book|ref=harv|last=Ling|first=Haicheng|title=Buddhism in China|url=https://books.google.com/books?id=1nZhePsh2U0C&pg=PT73|accessdate=2015-02-15|year=2005|publisher=[[:zh:五洲传播出版社|China Intercontinental Press]]|isbn=978-7-5085-0840-5}} * {{cite web|ref={{harvid|Linzhou County Profile, LSIIB}}|url=http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/lzx/lzxztjs/201106/2011-06-22_873.htm|title=Linzhou County Profile|publisher=Lhasa Municipal Bureau of Industry and Information|date=2011-06-22|accessdate=2014-02-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063202/http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/lzx/lzxztjs/201106/2011-06-22_873.htm |date=2016-03-04 }} * {{cite web|ref={{harvid|Linzhou Industry News, LSIIB}}|url=http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/lzx/lzxcydt/201106/2011-06-22_889.htm|title=Linzhou Industry News|date=2011-06-22|publisher=Lhasa Municipal Bureau of Industry and Information|accessdate=2015-02-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304002219/http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/lzx/lzxcydt/201106/2011-06-22_889.htm |date=2016-03-04 }} * {{cite web|ref={{harvid|Linzhou, TibetOL}}|url=http://www.tibetol.cn/html/2013/ls_0507/891.html|title=Linzhou|work=TibetOL|publisher=China Intercontinental Communication Center|accessdate=2015-02-15}} * {{cite web |ref=harv |url=http://zt.tibet.cn/english/zt/religion/200402004518152906.htm |last1=Lobsang |first1=Zhaxi |last2=Zhang |first2=Junyi |year=2003 |title=Ancient Stone Relief of Kangma |work=China Tibet Information Center |accessdate=2015-02-08 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150208221614/http://zt.tibet.cn/english/zt/religion/200402004518152906.htm |archivedate=2015-02-08 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150208221614/http://zt.tibet.cn/english/zt/religion/200402004518152906.htm |date=2015-02-08 }} * {{cite book|ref=harv |last1=Mayhew|first1=Bradley |last2=Kohn|first2=Michael|title=Tibet|url=https://archive.org/details/lonelyplanettibe00unse |year=2005|publisher=Lonely Planet Publications|ISBN=1-74059-523-8}} * {{cite book|ref=harv|last=McCue|first=Gary|title=Trekking in Tibet: A Traveler's Guide|url=https://books.google.com/books?id=Tm9M3fSS-w0C&pg=PA125|accessdate=2015-02-06|year=2010|publisher=The Mountaineers Books|isbn=978-1-59485-411-8}} * {{cite web|ref=harv|url=http://news.sohu.com/20081006/n259875642.shtml|lang=zh|last=Mei|first=Zhimin|date=2008-10-06|publisher=China News Network|title=Lhasa, Tibet Damxung – 6.6 Earthquake|accessdate=2015-02-08}} * {{cite book|ref=harv |last=Metcalfe |first=I |year=1994 |chapter=Late Paleozoic and Mesozoic paleogeography of eastern Pangea and Thethys |editor=Embry, Ashton F. |editor2=Beauchamp, Benoit |editor3=Glass, Donald J.|title=Pangea: Global Environments and Resources |url=https://archive.org/details/pangeaglobalenvi0000unse |publisher=Canadian Society of Petroleum Geologists|location=Calgary, Alberta, Canada|ISBN=978-0-920230-57-2}} * {{cite journal|ref={{harvid|Moderate quake jolts Tibet, Hindustan Times}}|url=http://www.hindustantimes.com/world-news/moderate-quake-jolts-tibet-no-injuries-reported/article1-632776.aspx|title=Moderate quake jolts Tibet; no injuries reported|work=Hindustan Times|date=2010-12-01|accessdate=2015-02-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150216235717/http://www.hindustantimes.com/world-news/moderate-quake-jolts-tibet-no-injuries-reported/article1-632776.aspx |date=2015-02-16 }} * {{cite web|ref={{harvid|Mozhugongka County, China Intercontinental}}|url=http://www.tibetol.cn/html/2013/ls_0502/823.html|language=zh-hans|title=Mozhugongka County|publisher=China Intercontinental Communication Center|accessdate=2015-02-09}} * {{cite web|ref={{harvid|Mozhugongka county economic and social development}}|url=http://www.xizang.gov.cn/xxs/59451.jhtml|publisher=Tibet Autonomous Region People's Government|title=Mozhugongka county economic and social development highlights|date=2007-12-27|language=zh-hans|accessdate=2015-02-08|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150209185453/http://www.xizang.gov.cn/xxs/59451.jhtml|archivedate=2015-02-09|df=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209185453/http://www.xizang.gov.cn/xxs/59451.jhtml |date=2015-02-09 }} * {{cite web|ref={{harvid|Mozhugongka County, Mozhugongka}}|url=http://www.mozhugongka.gov.cn/lswh_1499/201410/t20141016_2253.html|language=zh-hans|title=Mozhugongka County|publisher=Mozhugongka County Information Office|date=2014-12-19|accessdate=2015-02-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209182401/http://www.mozhugongka.gov.cn/lswh_1499/201410/t20141016_2253.html |date=2015-02-09 }} * {{cite web |ref={{harvid|Mozhugongka County Overview, Lhasa Municipal}} |url=http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/mzgkx/mzztjs/index.htm |language=zh-hans |title=Mozhugongka County Overview |publisher=Lhasa Municipal Bureau of Industry and Information |accessdate=2015-02-09 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150209194355/http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/mzgkx/mzztjs/index.htm |archivedate=2015-02-09 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209194355/http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/mzgkx/mzztjs/index.htm |date=2015-02-09 }} * {{cite web|ref={{harvid|Mozhugongka County, TibetOL}}|url=http://www.tibetol.cn/html/2013/ls_0330/376.html|language=zh-hans|title=Mozhugongka County|work=TibetOL|accessdate=2015-02-09}} * {{cite web|ref={{harvid|Nie Tong Temple, CTO}}|url=http://www.tibet.cn/09zcfj/wzz/201007/t20100701_600755.htm|title=Nie Tong Temple|date=2005-07-04|work=China Tibet Online|accessdate=2015-02-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130202243/http://www.tibet.cn/09zcfj/wzz/201007/t20100701_600755.htm |date=2018-11-30 }} * {{cite web|ref={{harvid|Nyêmo County, Baidu Baike}}|url=http://baike.baidu.com/view/183236.htm|title=Nyêmo County|work=[[Baidu Baike]]|publisher=[[Baidu]]|language=zh-hans|accessdate=2015-02-20}} * {{cite web|ref={{harvid|Nyêmo County 2012 Summary...}}|url=http://tibet.news.cn/gdbb/2013-02/20/c_132180025.htm|title=Nyêmo County 2012 Summary of Economic and Social Development|work=Xinhua|date=2013-02-20|accessdate=2015-02-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150220213645/http://tibet.news.cn/gdbb/2013-02/20/c_132180025.htm |date=2015-02-20 }} * {{cite web|ref={{harvid|Nyêmo County, haotui}}|url=http://www.haotui.com/baike/%C4%E1%C4%BE%CF%D8/|title=Nyêmo County|work=haotui.com|accessdate=2015-02-20}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite web|ref={{harvid|Nyêmo County Overview, Lhasa Municipality}}|url=http://www.lasa.gov.cn/Government/PublicInfoShow.aspx?Id=469|title=Nyêmo County Overview|publisher=Municipal People's Government of Lhasa|date=2011-03-15|accessdate=2015-02-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150214171836/http://www.lasa.gov.cn/Government/PublicInfoShow.aspx?Id=469 |date=2015-02-14 }} * {{cite journal|ref=harv|language=German |last=Ortlam |first=Dieter|year=1991|title=Hammerschlag-seismische Untersuchungen in Hochgebirgen Nord-Tibets |journal=Z. Geomorphologie|location=Berlin/Stuttgart}} * {{cite web|ref=harv|url=http://www.geo.arizona.edu/~ozacar/paleot~1.htm|last=Ozacar|first=Arda|year=2015|title=Paleotectonic Evolution of Tibet|accessdate=2015-02-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150218164853/http://www.geo.arizona.edu/~ozacar/paleot~1.htm |date=2015-02-18 }} * {{cite book|ref=harv|last=Pletcher|first=Kenneth|title=The Geography of China: Sacred and Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=tfVN0Gwx67YC&pg=PA299|accessdate=2015-02-06|date=2010-08-15|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1-61530-134-8}} * {{cite book|ref=harv|last=Pommaret|first=Françoise|title=Lhasa in the Seventeenth Century: The Capital of the Dalai Lamas|url=https://books.google.com/books?id=WhzF0N_X5KwC&pg=PA212|accessdate=2015-03-03|date=2003|publisher=BRILL|isbn=90-04-12866-2}} * {{cite book|ref=harv|last=Powers|first=John|title=Introduction to Tibetan Buddhism|url=https://books.google.com/books?id=cy980CH84mEC&pg=PA148|accessdate=2015-03-02|date=2007-12-25|publisher=Snow Lion Publications|isbn=978-1-55939-835-0}} * {{cite journal|ref=harv|url=http://eng.tibet.cn/2010jj/xw/201305/t20130510_1885253.html|last=Qin|title=Tibet key water-control project to be completed|date=2013-05-10|first=Julia|journal=China Tibet Online|accessdate=2015-02-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205230733/http://eng.tibet.cn/2010jj/xw/201305/t20130510_1885253.html |date=2015-02-05 }} * {{cite web|ref={{harvid|Qushui & Duilongdeqing County}}|url=http://www.eywedu.com/mingsheng/441.htm|title=Qushui & Duilongdeqing County|work=Scenic Chinese dictionary|accessdate=2015-02-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803073629/http://www.eywedu.com/mingsheng/441.htm |date=2020-08-03 }} * {{cite web|ref={{harvid|Resettlement and railroad construction in Lhasa}}|url=http://www.savetibet.org/resettlement-and-railroad-construction-in-lhasa-new-images/|title=Resettlement and railroad construction in Lhasa: new images|date=2005-04-15|publisher=International Campaign for Tibet|accessdate=2015-02-14}} * {{cite web|ref=harv|url=http://en.yibada.com/articles/16932/20150303/registered-number-of-mobile-phone-users-in-tibet-hit-nearly-3-million.htm|work=Yibada|last=Salvacion|first=Manny|title=Registered Number of Mobile Phone Users in Tibet Hits Nearly 3 Million|date=2015-03-03|accessdate=2015-03-04}} * {{cite book|ref=harv|last=Sandberg|first=Graham|title=The Eclectic Magazine of Foreign Literature, Science, and Art|url=https://books.google.com/books?id=luVAAQAAMAAJ&pg=PA707|accessdate=2015-02-05|year=1889|publisher=Leavitt, Trow & Company|chapter=The City of Lhasa}} * {{cite web |ref={{harvid|Sanpower Group donated RMB300,000 to Mozhugongka}} |url=http://en.sanpowergroup.com/content/details_45_1311.html |date=2011-09-02 |title=Sanpower Group donated RMB300,000 to Mozhugongka County |publisher=Sanpower Group |accessdate=2015-02-09 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150209185046/http://en.sanpowergroup.com/content/details_45_1311.html |archivedate=2015-02-09 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209185046/http://en.sanpowergroup.com/content/details_45_1311.html |date=2015-02-09 }} * {{cite book|ref=harv|last=Shakabpa|first=Tsepon Wangchuk Deden|title=One Hundred Thousand Moons: An Advanced Political History of Tibet|url=https://books.google.com/books?id=lGyrymfDdI0C&pg=PA78|accessdate=2015-02-21|date=2009|publisher=BRILL|isbn=90-04-17732-9}} * {{cite journal|ref=harv|url=https://www.researchgate.net/publication/242590598_Research_on_the_rational_use_of_water_resources_on_the_Lhasa_River_Tibet|last=Shen|first=Dajun|journal=Modelling and Management of Sustainable Basin-scale Water Resource Systems (Proceedings of a Boulder Symposium|date=July 1995|publisher=IAHS|title=Research on the rational use of water resources on the Lhasa River, Tibet|accessdate=2015-02-10}} * {{cite book|ref=harv|last=Shen|first=Xianjie|title=Crust-Mantle Thermal Structure and Tectonothermal Evolution of the Tibetan Plateau|url=https://books.google.com/books?id=YQRRM-a0hC0C&pg=PA12|accessdate=2015-02-11|date=1996-12-01|publisher=VSP|isbn=90-6764-223-1}} * {{cite web|ref=harv|url=http://english.cntv.cn/program/china24/20110719/107419.shtml|last=Shi|first=Jierui|title=First expressway in Tibet halves time from downtown Lhasa to airport|date=2011-07-19|accessdate=2015-02-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150216225742/http://english.cntv.cn/program/china24/20110719/107419.shtml |date=2015-02-16 }} * {{citation|ref={{harvid|Tabulation on Nationalities of 2000...}} |trans-title=Tabulation on Nationalities of 2000 Population Census of China |script-title=zh:2000年人口普查中国民族人口资料 |author=Department of Population, Social, Science and Technology Statistics of the National Bureau of Statistics of China (国家统计局人口和社会科技统计司) and Department of Economic Development of the State Ethnic Affairs Commission of China (国家民族事务委员会经济发展司) |others=2 volumes|location=Beijing|publisher=Nationalities Publishing House |year=2003 |ISBN=7-105-05425-5}} * {{cite web|ref={{harvid|Tibet, chinamaps.org}}|url=http://www.chinamaps.org/china/provincemaps/tibet-china-map.html|title=Tibet|work=chinamaps.org|accessdate=2015-02-20}} * {{cite web|ref={{harvid|Tibet Maps, ChinaTourGuide}}|url=http://www.chinatourguide.com/tibet/tibet_maps.html|title=Tibet Maps|work=ChinaTourGuide|accessdate=2015-02-28}} * {{cite journal|ref={{harvid|Tibet's biggest water-related project launched}}|url=http://chinatibet.people.com.cn/6720326.html|title=Tibet's biggest water-related project launched|date=2009-08-06|journal=China Tibet Online|accessdate=2015-02-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090812022508/http://chinatibet.people.com.cn/6720326.html |date=2009-08-12 }} * {{cite journal|ref={{harvid|'Tibet's Three Gorges Dam' starts operation}}|url=http://usa.chinadaily.com.cn/china/2013-12/11/content_17167445.htm|title='Tibet's Three Gorges Dam' starts operation|date=2013-12-11|journal=China Daily|accessdate=2015-02-05}} * {{cite journal|ref={{harvid|Tibetans rebuked for protesting ... 2012}}|url=http://www.tibetanreview.net/tibetans-rebuked-for-protesting-poisoning-by-chinese-mines/|title=Tibetans rebuked for protesting poisoning by Chinese mines|journal=Tibetan Review|date=2014-10-01|accessdate=2015-02-09}} * {{cite book|ref=harv|last=Waddell|first=Laurence A.|title=Lhasa and Its Mysteries: With a Record of the Expedition of 1903–1904|url=https://books.google.com/books?id=9MzeIBeoCdQC&pg=PA317|accessdate=2015-02-05|date=1905|publisher=Cosimo, Inc.|isbn=978-1-60206-724-0}} * {{cite book |ref=harv |last=Wan |first=Tianfeng |year=2010 |title=The Tectonics of China: Data, Maps and Evolution |publisher=Springer |location=Berlin |url=https://books.google.com/books?id=2YsSVPDdFqoC&pg=PA139 |ISBN=978-3-642-11866-1 }} * {{cite web|ref=harv|url=http://www.shangri-la-river-expeditions.com/wchinageo/lhasahwgeo/lhasahwgeo.html|last=Winn|first=Pete|year=2015|title=Geology and Geography of the Reting Tsangpo and Lhasa River (Kyi Qu) in Tibet|work=Exploring the Rivers of Western China|publisher=Earth Science Expeditions|accessdate=2015-02-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190907073925/http://www.shangri-la-river-expeditions.com/wchinageo/lhasahwgeo/lhasahwgeo.html |date=2019-09-07 }} * {{cite web|ref={{harvid|XE Currency Table: CNY – Chinese Yuan Renminbi}}|url=http://www.xe.com/currencytables/?from=CNY&date=2010-12-12|title=XE Currency Table: CNY – Chinese Yuan Renminbi|work=XE|accessdate=2015-02-16}} * {{cite web|ref={{harvid|Yangbajing, Ministry of Culture}}|url=http://www.chinaculture.org/gb/en_focus/2005-10/14/content_75100.htm|title=Yangbajing|publisher=Ministry of Culture, P.R.China|accessdate=2015-02-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160110114523/http://www.chinaculture.org/gb/en_focus/2005-10/14/content_75100.htm |date=2016-01-10 }} * {{cite web |ref={{harvid|Yangpachen Monastery, Meiya Travel}} |url=http://www.meiyatravel.com/Guide/12014.aspx |title=Yangpachen Monastery |publisher=Meiya Travel |accessdate=2015-02-10 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150211041308/http://www.meiyatravel.com/Guide/12014.aspx |archivedate=2015-02-11 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150211041308/http://www.meiyatravel.com/Guide/12014.aspx |date=2015-02-11 }} * {{cite journal |ref=harv |url=http://www.thlib.org/collections/texts/jiats/#!jiats=/04/yeh/b5/ |title=Interpreting Urbanization in Tibet |last1=Yeh |first1=Emily T. |last2=Henderson |first2=Mark |journal=Journal of the International Association of Tibetan Studies |volume=4 |date=December 2008 |accessdate=2015-02-12 }} * {{cite journal|ref=harv|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1342937X12003024|title=Metamorphism and tectonic evolution of the Lhasa terrane, Central Tibet|last1=Zhang|last2=Dong|last3=Santosh|last4=Zhao|first1=Z.M.|first2=X.|first3=M.|first4=G.C|journal=Gondwana Research|volume=25|issue=1|date=January 2014|accessdate=2015-02-18|doi=10.1016/j.gr.2012.08.024|pages=170–189}} * {{cite journal|ref=harv|url=http://en.cnki.com.cn/Article_en/CJFDTOTAL-HJXX702.021.htm|last1=Zhang|first1=Tianhua|last2=Huang|first2=Qiongzhong|journal=Acta Scientiae Circumstantiae|year=1997|title=Pollution of Geothermal Wastewater Produced by Tibet Yangbajin Geothermal Power Station|accessdate=2015-02-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150210231621/http://en.cnki.com.cn/Article_en/CJFDTOTAL-HJXX702.021.htm |date=2015-02-10 }} * {{cite book|ref=harv|last1=Zhang|first1=Ming-tao|last2=Tong|first2=Wei|title=Energy, Resources and Environment: Papers Presented at the First U.S.-China Conference on Energy, Resources and Environment, 7–12 November 1982, Beijing, China|url=https://books.google.com/books?id=OZ3pAgAAQBAJ&pg=PA320|accessdate=2015-02-11|year=1982|publisher=Elsevier Science|isbn=978-1-4831-3583-0|chapter=The Hydrothermal Activities and Exploitation Potentiality of Geothermal Energy in Southern Xizang (Tibet)}} * {{cite web |ref=harv |url=http://en.tibet.cn/news/today/200801/t20080116_338883.htm |last=Zheng |first=Peng |title=Lhasa River Zhi Kong hydroelectric power station put into operation |date=2007-09-24 |work=China Tibet Information Center |accessdate=2015-02-06 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150206175256/http://en.tibet.cn/news/today/200801/t20080116_338883.htm |archivedate=2015-02-06 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206175256/http://en.tibet.cn/news/today/200801/t20080116_338883.htm |date=2015-02-06 }} * {{cite journal|ref=harv|title=Income Inequality, Unequal Health Care Access, and Mortality in China|url=https://archive.org/details/sim_population-and-development-review_2006-09_32_3/page/461|last=Zhongwei |first=Zhao|journal=Population and Development Review|volume=32|issue=3 |date=September 2006|publisher=Population Council|jstor=20058900|doi=10.1111/j.1728-4457.2006.00133.x|pages=461–483}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация|Портал=Китай}} * [https://web.archive.org/web/20070406192415/http://www.coolscooters.info/tibetmaps/lhasa_map.jpg Туристическая карта Лхасы] * [http://architectnetwork.co.kr/at/lhasa-center-map.jpg Старый план центра Лхасы (1959 год)] * [http://www.tibet-foto.ru/ Лхаса. Фотографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219212203/http://tibet-foto.ru/ |date=2020-02-19 }} [[Категория:Изге ҡалалар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:Лхаса]] pxzyvdd7op9idegdh02u42tsi8cvbl3 0 147597 1303052 1248586 2026-08-20T20:35:12Z InternetArchiveBot 31336 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303052 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:1GZX Haemoglobin.png|right|250px|thumb|[[Гемоглобин]] [[структура]]һы. [[Аҡһым]] [[берәмек]]тәре — [[ҡыҙыл]] һәм [[зәңгәр]] [[төҫ]]тә, [[тимер]] булған [[гем]]дар — йәшел төҫтә.]] '''Метаболи́зм''' ({{lang-el|μεταβολή}} — «әүерелеү, [[үҙгәреш]]»), йәки '''[[Ҡатмарлы матдәләр|матдәләр алышынуы]]''' — тере [[организм]]да [[тереклек]]те һаҡлау өсөн зарур булған [[химик реакциялар]] [[йыйылма]]һы. Был [[процесс]]тар [[организм]]дарға үҫергә һәм үрсергә, үз структураларын һаҡлап ҡалырга һәм тышҡы [[тәьсир]]ҙәргә [[яуап]] ҡайтарырға ирек бирә. Метаболизм ғәҙәттә ике баҫҡыстан тора: [[катаболизм]] барышында ҡатмарлы органик матдәләр ябай матдәләргә тарҡала; [[анаболизм]] барышында [[энергия]] сығымдары менән [[аҡһым]]дар, [[шәкәр]], майҙар һәм [[нуклеин кислотаһы]] кеүек матдәләр барлыҡҡа килә. Матдә алышыныуы организм күҙәнәктәре һәм составының даимилығы ҡан әйләнеше ярҙамендә тәьмин ителеүсе күҙәнәк-ара шыйыҡса араһында урын ала. == Аш һеңдереү == [[Файл:Catabolism schematic-ru.svg|thumb|left|300px|[[Аҡһым]], [[шәкәр]] һәм [[липид]]тар катаболизмының ябайлаштырылған схемаһы ]] Крахмал, целлюлоза йәки аҡһым кеүек макромолекулалар күҙәнәктәр файҙалана алһын өсөн вағыраҡ берәмектәргә тарҡалырға тейеш. Ферменттарҙың бер нисә класы деградацияла ҡатнаша: ''протеазалар'', ''гликозил-гидролаздар''. Микроорганизмдар үҙҙәре тирәһенә гидролитик ферменттар бүлеп сығара в пространство вокруг себя,<ref>{{cite journal |author=Häse C, Finkelstein R |title=Bacterial extracellular zinc-containing metalloproteases |journal=Microbiol Rev |volume=57 |issue=4 |pages=823–37 |year=1993 |month=December |pmid=8302217 |pmc=372940 |url=http://mmbr.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=8302217 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Gupta R, Gupta N, Rathi P |title=Bacterial lipases: an overview of production, purification and biochemical properties |url=https://archive.org/details/applied-microbiology-and-biotechnology_2004-06_64_6/page/763 |journal=Appl Microbiol Biotechnol |volume=64 |issue=6 |pages=763–81 |year=2004 |pmid=14966663 |doi=10.1007/s00253-004-1568-8}}</ref> хайуандар иһә бындвй ферменттарҙы махсус биҙҙәр күҙәнәктәре менән генә тарҡата ала<ref>{{cite journal |author=Hoyle T |title=The digestive system: linking theory and practice |journal=Br J Nurs |volume=6 |issue=22 |pages=1285–91 |year=1997 |pmid=9470654}}</ref> Аминокислота һәм моносахаридтар күҙәнәктән тыш ферменттар йоғонтоһонда тарҡалып, күҙәнәктәргә күсә.<ref>{{cite journal |author=Souba W, Pacitti A |title=How amino acids get into cells: mechanisms, models, menus, and mediators |url=https://archive.org/details/sim_jpen-journal-of-parenteral-and-enteral-nutrition_november-december-1992_16_6/page/569 |journal=JPEN J Parenter Enteral Nutr |volume=16 |issue=6 |pages=569–78 |year=1992 |pmid=1494216 |doi=10.1177/0148607192016006569}}</ref><ref>{{cite journal |author=Barrett M, Walmsley A, Gould G |title=Structure and function of facilitative sugar transporters |url=https://archive.org/details/current-opinion-in-cell-biology_1999-08_11_4/page/496 |journal=Curr Opin Cell Biol |volume=11 |issue=4 |pages=496–502 |year=1999 |pmid=10449337 |doi=10.1016/S0955-0674(99)80072-6}}</ref> == Катаболизм == {{main|Катаболизм}} Катаболизм тип шәкәрҙәр, майҙар һәм аминокислоталарҙың сағыштырмаса ҙур булған молекулаларының тарҡалыуына килтергән метаболик процестар атала. == Анаболизм == {{main|Анаболизм}} Анаболизм тип энергия сығымы менән барыусы ҡатмарлы молекулаларҙың биосинтезының метаболик процестары атала. == Һылтанмалар == * [http://www.chemport.ru/chemical_encyclopedia_article_2505.html Обмен веществ{{ref-ru}}] * [http://webarchive.loc.gov/all/20011118090859/http://www.slic2.wsu.edu:82/hurlbert/micro101/pages/chap7.html Микробный метаболизм] Школьный уровень{{ref-en}}. [[Категория:Метаболизм]] [[Категория::Физиология]] n0i8zez6ymwhlp285v2htn45z7oxfoo 0 162944 1303083 1186190 2026-08-21T02:15:56Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303083 wikitext text/x-wiki {{УК}}'''Урман ултыртыу''' - '''урман''' булмаған ерҙәрҙә ағас ултыртып [[Урман|урмандарҙы]] яһалма үҫтереү. [[Файл:Посадка_лесных_культур_с_использованием_меча_Колесова.jpg|мини|451x451пкс| Колесов "хәнйәре" менән ағас ултыртыу]] == Ултыртыу ысулдары == Ғәҙәттә ағастар элек үҫмәгән ерҙәрҙә, мәҫәлән, далаларҙа, ҡомло сүлдәрҙә йәки һаҙлыҡтарҙа ултыртыла. Урман ултыртыу ысулдарын һайлау иҡтисади мөмкинлек менән билдәләнә һәм тупраҡ һәм климат шарттарын иҫәбенә алып башҡарыла. Урман ултыртыуҙа төрлө сәсеү ысулдары ҡулланыла: бер-бер артлы теҙеп йәки айырым бер тәртипкә һалмайса һ ғына.б. Урман ултыртыуҙа орлоҡ (орлоҡтан үҫкән) һәм вегетатив (һабаҡтан, үҫентенән һ.б.) ултыртыу материалы ҡулланыла. === Сәсеү сәбәптәре === Сәсеү сәбәптәре төрлөсә булыуы мөмкин: эрозияны контролдә тотоу һәм тупраҡты ойош итеү өсөн (мәҫәлән, [[Украина]]лағы Алешков ҡомы); һөрөнтө ерҙәрҙе елдәрҙән һаҡлау; ҡағыҙ алыу өсөн яраҡлы [[Үҙағас|ағасты]], бигерәк тә йомшаҡ ағасты, сеймал сифатында үҫтереү өсөн. Күпселек дәүләт һәм ижтимағи ойошмалар урман ултыртыуҙа ҡатнашалар, урмандар булдырыу, углерод сығыуын кәметеү (секвестрлау) һәм йотолоуын арттырыу , экологик факторҙарға биологик төрлөлөктө яҡшыртыу өсөн булышлыҡ итәләр. Яуым-төшөмгә йоғонтоһо ла бар <ref>Лесоразведение // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.</ref>. == Яуым-төшөмгә йоғонтоһо == [[Файл:L'ONG_PLURMEA.jpg|слева|мини|Африкала ағас ултыртыу]] Яңы тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, урман ямғырҙар йәлеп итә, һәм был ни өсөн йышыраҡ донъяның ҡайһы бер өлөштәрендә, мәҫәлән, Көнбайыш Африкала, ҡоролоҡ килеп сығыуын аңлата. НАСА- ның Реактив хәрәкәт лабораторияһынан Кэрол Расмуссен тикшеренеүе Көньяҡ Амазонканың тропик урмандары, үҫемлек япраҡтарынан сыҡҡан һыу быуы тупланып, ямғырҙар сезоны башланып китеүен асыҡлаған. Был асыш урман ҡырҡыуҙың яуым-төшөм һаны кәмеү менән бәйле булыуын аңларға ярҙам итә<ref>Carol Rasmussen (2017), New study shows the Amazon makes its own rainy season, NASA's Jet Propulsion Laboratory, https://climate.nasa.gov/news/2608/new-study-shows-the-amazon-makes-its-own-rainy-season/</ref>. Дуглас Шейл һәм Даниэль Мурдиярсо тикшеренеүҙәр үткәреп, урман ҡаплауының элегрәк уйлағанға ҡарағанда күберәк яуым-төшөм булыуында ҙур роль уйнауын күрһәтә тип белдерә. Был гипотеза буйынса, урман менән ҡапланған райондар атмосфера һыу парының күләм яғынан ҙур ағымдарын булдырған. [4] Макарьева һәм Горшков гипотезаһы буйынса, урмандар дымлы һауаны тарта һәм ағастар ҡаплаған майҙандарҙа яуым-төшөм һанын арттыра<ref>{{Cite journal|DOI=10.1525/bio.2009.59.4.12|title=How Forests Attract Rain: An Examination of a New Hypothesis|url=https://archive.org/details/sim_bioscience_2009-04_59_4/page/341|year=2009|journal=Bioscience|volume=59|issue=4|pages=341–347}}</ref> . == Башҡортостанда урмандарҙы тергеҙеү == Урманды яһалма юл менән яңыртыу, шулай уҡ уның тәбиғи юл менән яңыртылыуына һәм тоҡом составын яҡшыртыуға булышлыҡ итеү маҡсатында күпләп ҡырҡылыу, янғындар, дауыл арҡаһында юҡҡа сыҡҡан урман майҙандарында ағастар ултыртыла. Башҡортостанда урмандарҙы тергеҙеү 1990 йылда — 33 мең га, 1995 йылда — 29,1, 2000 йылда — 15,3, 2005 йылда — 12,0, 2006 йылда — 10,0, 2011 йылда 10,6 мең га майҙанда үткәрелә. Урмандарҙы тергеҙеү буйынса фәнни тикшеренеү 20-се быуаттың 30-сы йылдарынан башлап Урман тәжрибә станцияһында алып барыла. 70-се йылдарҙан Биология институтында боҙолған ландшафтарҙа һәм сәнәғәт арҡаһында бысранған территорияларҙа урмандарҙы тергеҙеү ысулдарын эшләү буйынса ғилми тикшеренеү алып барыла (А.А.Баталов, А.Ю.Кулагин, Ю.З.Кулагин һ.б.). Йыл да Башҡортостан Республикаһы урман фонды территорияһында урмандарҙы яңынан тергеҙеү айлығы үткәрелә. Яҙғы урман-культура эштәре һөҙөмтәләре буйынса республика урмансылары 2020 йылда 6,4 мең га майҙанда ағас ултыртҡан. Башҡортостан Республикаһында Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 75 йыллығына арналған «Хәтер баҡсаһы» халыҡ-ара акцияһы үткәрелде. Уның сиктәрендә республикала 1,4 млн. данаға яҡын ағас ултыртылды <ref>[https://forest.bashkortostan.ru/presscenter/news/282775/ Лесопользователи Республики Башкортостан завершили весенний лесокультурный сезон]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Лесоразведение // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969-1978. * {{Китап|заглавие=Научно-технический энциклопедический словарь|часть=Лесоразведение|год=|автор=}} * {{Китап|заглавие=Толковый словарь русского языка Кузнецова|часть=Лесоразведение|год=|автор=}} * Halldorsson G., Oddsdottir, ES and Eggertsson O (2007) Effects of Afforestation on Ecosystems, Landscape and Rural Development. Proceedings of the AFFORNORD conference, Reykholt, Iceland, June 18-22, 2005, TemaNord 2007:508, 343pages ISBN 978-92-893-1443-5 * Лесовосстановление на промышленных отвалах Предуралья и Южного Урала / А.А.Баталов [и др.] Өфө, 1989 * Ситдиков Р. Г. Лесоведение на Южном Урале. Уфа, 1997; Набиуллин Р. Г., Хайретдинов А. Ф. Лесное хозяйство Республики Башҡортостан. Уфа, 2010. [[Категория:Урман]] [[Категория:Тәбиғәт]] 9go3884opsm7lvp02itai1tltus04vj 0 177148 1303096 1302899 2026-08-21T10:51:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303096 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Аҡаев Асҡар Аҡаевич''' ([[10 ноябрь]] [[1944 йыл]]) — [[Советтар Союзы]] һәм [[Ҡырғыҙстан]]дың дәүләт, сәйәси һәм фәнни эшмәкәре. 1990 йылдың 27 октябренән алып 1991 йылдың 31 авгусына тиклем — Ҡырғыҙ ССР-ыпрезиденты. 1991 йылдың 31 авгусынан 2005 йылдың 11 апреленә тиклем — Ҡырғыҙ Республикаһы президенты. Дүрт тапҡыр (1990, 1991, 1995 һәм 2000) президент һайлауҙарында еңә. Бынан тыш, 1995 һәм 2003 йылдарҙағы бөтә халыҡ референдумдары барышында үҙ вәкәләттәрен оҙайта алды. Уның президентлыҡ осоро, бер яҡтан, сағыштырмаса сәйәси тотороҡлолоҡ дәүере тип баһаланһа, икенсе яҡтан — киң йәйелгән ришүәтселек һәм эшһеҙлек менән билдәләнә һәм илдә Ләлә революцияһы (унан һуң [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйгә]] ҡасып килә) башланыуға алып килә. Ул ҡасып китеү менән, Республика Генпрокуратураһы Аҡаевҡа һәм уның ғаилә ағзаларына ҡарата енәйәт эше ҡуҙғата, Рәсәй Федерацияһына уны биреү тураһында тейешле запрос ебәрелә, әммә Рәсәй уны биреүҙән баш тарта. Ҡолатылғанынан бирле [[Мәскәү]]ҙа мәжбүри эмиграцияла, һөнәри нигеҙҙә фәнни эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. 2021 йылдың 2 авгусында, 16 йыл эсендә тәүге тапҡыр, Ҡырғыҙстанға ҡайта. Илгә килеп етеү менән ГКНБ-ға алып китәләр. Профессор, физика-математика фәндәре докторы. 1989—1990 йылдарҙа Ҡырғыҙ ССР-ы фәндәр академияһы президенты. 2006 йылдың майынан Рәсәй фәндәр академияһының сит ил ағзаһы. Халыҡ-ара инженер академияһының почётлы ағзаһы. == Биографияһы == Асҡар Аҡаевич Аҡаев 1944 йылдың 10 ноябрендә Ҡырғыҙ ССР-ы Фрунзе (Чүй) өлкәһе Кемин районы Воронцовка ауылында колхозсы Аҡай Тоҡоев ғаиләһендә тыуа. Сығышы менән — Сарыбағыш<ref>[http://www.stanradar.com/bio/full/15-akaev-askar-akaevich.html Досье :: Акаев Аскар Акаевич :: StanRadar — новости Центральной Азии]</ref>ҡәбиләһенән. 1961 йылда урта мәктәпте алтын миҙал менән тамамлай. 1968 йылда отличие менән тамамлай Ленинград теүәл механика һәм оптика институтын тамамлай һәм аспирантураға уҡырға инә. 1980 йылда [[«МИФИ» милли тикшеренеү ядро университеты|Мәскәү инженер-физик институтында]]<ref>[http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/1997/12#pict Каталог РНБ]</ref> докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1984 йылда Ҡырғыҙ СССР-ы фәндәр академияһы ағза-корреспонденты итеп һайлана, шул уҡ йылда Ҡырғыҙ ССР-ы Фәндәр академияһы академигы. Аскар Акаев — Рәсәй фәндәр академияһы профессоры, почётлы докторы һәм сит ил ағзаһы, 150-гә яҡын фәнни эше, 43 мәҡәләһе, 7 уйлап табыуы бар. Ул 20 кандидат һәм 3 фән докторы әҙерләне. Уның ете уҡыусыһы төрлө премиялап лауреаты булды. Голография өлкәһе белгесе академик Юрий Денисюкфекеренсә, Асҡар Аҡаев «ике ғилми өлкә — оптика һәм компьютер технологияларын сигендә шаҡ ҡатырғыс һөҙөмтәләргә ирешә алды»<ref>Президент Киргизской республики Аскар Акаев. — Формула власти</ref><ref>Аскар Акаев — Биография. — Аскар Акаев. Официальный сайт</ref><ref>Акаев Аскар Акаевич. — Время Востока</ref><ref>http://www.vb.kg/doc/226752_akaev_askar_akaevich.html.</ref>. 1989—1990 йылдарҙа — Ҡырғыҙ ССР-ы Фәндәр академияһы президенты. 1990 йылдың июлендә КПСС-тың XXVIII съезында КПСС Үҙәк Комитеты.ағзаһы итеп һайлана. 1990 йылдың 27 октябрендә республиканың Юғары Советы тарафынан ойошторолған Ҡырғыҙ ССР-ы президенты вазифаһына һайлана<ref>Закон Киргизской ССР от 24 октября 1990 г. № 222-XII «Об учреждении поста Президента Киргизской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Киргизской ССР»</ref>. 1991 йылдың авгусында ГКЧП барлыҡҡа килеүен һәм уның ҡан ҡойошҡа килтергән ғәмәлдәрен тәнҡитләй (Ҡырғыҙ Республикаһы территорияһында ГКЧП ғәмәлдәрен тыйыу буйынса бер нисә указ сығара). Ҡырғыҙ Республикаһы Юғары Советы менән бергә ҠР бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. 1991 йылдың 21 декабрендә Алма-Атала башҡа элекке союздаш республикаларҙың башҡа президенттары менән бергә БДБ булдырыуҙа ҡатнаша; бер нисә халыҡ-ара килешеүгә һәм көрсөктән сығыу клешеүҙәренә ҡул ҡуйҙы. 1992 йылдың 2 мартында [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] штаб-фатирында Ҡырғыҙстанды БМО берләшмәһе ағзаһы итеп ҡабул итеү буйынса тауыш биреүҙә ҡатнаша. БМО штаб-фатиры янында Ҡырғыҙстан флагы күтәрелеүен күҙәтте. <!-- В октябре 1991 года (на [[Президентские выборы в Киргизии (1991)|выборах]]) и январе 1994 года (на [[Президентский референдум в Киргизии (1994)|референдуме]]) — подтверждены президентские полномочия. 24 декабря 1995 года — [[Президентские выборы в Киргизии (1995)|переизбран]] президентом на второй срок. Его поддержали более 70 % голосовавших на выборах. 29 октября 2000 года — [[Президентские выборы в Киргизии (2000)|переизбран]] президентом на третий срок. Его поддержали более 70 % голосовавших на выборах. В феврале 2003 года (на [[Референдум в Киргизии (2003)|референдуме]]) — подтверждены президентские полномочия. 24 марта 2005 года в результате народного протеста, названного «[[Тюльпановая революция|тюльпановой революцией]]», сопровождавшейся столкновением с милицией, окружением президентской резиденции и её погромом Акаеву при помощи спецслужб удалось скрыться с территории республики. Народные массовые протесты были вызваны фальсификацией выборов, незаконным изменением Конституции Киргизской республики, изъятием демократических формулировок и переделкой статей Конституции в личных тоталитарных целях{{нет АИ|6|10|2020}}. Немаловажным фактором недовольства народных масс явилась семейно-клановая коррупция. В период президентства Акаева неоднократно назревала конфликтная ситуация и политический кризис. Генеральная прокуратура Киргизской Республики после бегства Акаева возбудила уголовные дела в отношении него и членов его семьи, отправив в Российскую Федерацию соответствующие запросы о выдаче. 11 апреля 2005 года — де-юре парламент республики (Жогорку Кенеш Киргизской Республики) принял отставку. По данным киргизского МИДа, работает профессором в МГУ<ref>[http://www.mignews.com/news/celebrities/world/031105_154721_46327.html Экс-президент Киргизии — преподаёт в МГУ]</ref>, занимая там должность главного научного сотрудника Института математических исследований сложных систем имени [[Пригожин, Илья Романович|И. Р. Пригожина]]<ref>{{cite web |url=http://www.24.kg/community/2007/02/16/43591.html |title=Экс-президент Кыргызстана Аскар Акаев точно рассчитал показатели экономики России в 2006 году |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070219123335/http://24.kg/community/2007/02/16/43591.html |archivedate=2007-02-19 }}</ref>. В мае 2006 года избран иностранным членом [[Российская академия наук|Российской академии наук]] за выдающиеся исследования в области оптической обработки информации. 2009 год — координатор подпрограммы «Комплексный системный анализ и моделирование мировой динамики» Президиума РАН<ref>[https://www.pravda.ru/science/eureka/hypotheses/19-01-2009/298753-cliodynamic-0/ Клиодинамика — Закономерности прошлого помогают выбрать будущее]</ref>. 2014 год — научный руководитель Научно-учебной лаборатории мониторинга рисков социально-политической дестабилизации Национального исследовательского университета «Высшая школа экономики» в Москве<ref>[https://www.hse.ru/org/persons/133062504 Сотрудники — Акаев Аскар Акаевич — Национальный исследовательский университет «Высшая школа экономики»<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. В июле 2021 года Акаева объявили в Киргизии в международный розыск по обвинению в причастности к коррупции на золоторудном месторождении [[Кумтор]]<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4890525 Экс-президентов Киргизии Акаева и Бакиева объявили в международный розыск]</ref>. 2 августа 2021 года [[Государственный комитет национальной безопасности Киргизской Республики|Государственный комитет национальной безопасности Киргизии]] объявил, что Акаев доставлен в Бишкек<ref>[https://www.interfax.ru/world/782059 Первый президент Киргизии Акаев доставлен в Бишкек]</ref>. Было заявлено, что Акаев сам вызвался приехать в Бишкек и согласился сотрудничать со следствием<ref>[https://www.interfax.ru/world/782074 Акаев добровольно приехал в Бишкек для дачи показаний]</ref>. --> <!-- == Ғаиләһе == * Жена — [[Акаева, Майрам Дуйшеновна|Майрам Дуйшеновна Акаева]] — в бытность Аскара Акаева президентом руководила благотворительным фондом «Мээрим» (возглавляла список Партии женщин Киргизии на выборах 2000 года<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/140755 Акаев помог жене и коммунистам] Коммерсант. 22 февраля 2000 года</ref>). * Старший сын [[Акаев, Айдар Аскарович|Айдар]] (1976—2020) был женат на младшей дочери президента Казахстана Нурсултана Назарбаева [[Назарбаева, Алия Нурсултановна|Алие]]. Брак был недолгим (с 1998 по 2001 годы). В 2005 году незадолго до «тюльпановой революции» избрался в парламент Киргизии — Жогорку Кенеш. После смены власти результаты выборов по его округу были аннулированы, сам Айдар Акаев объявлен в розыск по подозрению в экономических преступлениях. * Дочь [[Акаева, Бермет Аскаровна|Бермет]] замужем за казахстанским бизнесменом Адилем Тойгонбаевым (также объявлен властями Киргизии в розыск за экономические преступления). В 2005 году она, так же, как и её брат, баллотировалась в Жогорку Кенеш и выиграла выборы, но после революции результаты голосования были отменены. В 2007 году предприняла попытку избраться в парламент вторично — уже при новых властях. Но суд Кеминского района снял её кандидатуру. * Младшие дети — дочь Саадат и сын Илим в период его нахождения у власти тоже готовились к политической и общественной деятельности: они возглавляли общественный фонд «Библиотека первого президента». --> == Наградалары == [[Файл:Stamp_of_Kyrgyzstan_10years_2.jpg|мини|220x220пкс|Ҡырғыҙстан почта маркаһы, 2001]] * [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1981); * Пушкин миҙалы ([[1999 йыл|1999 йылдың 23 авгусы]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]) — ''Ҡырғыҙ Республикаһында рәсәй мәҙәни мираҫын һаҡлауға һәм таратыуға индергән ҙур өлөшө өсөн''<ref>[https://archive.is/20120909022525/www.pravoteka.ru/pst/1053/526144.html Указ Президента Российской Федерации от 23 августа 1999 года № 1106 «О награждении медалью Пушкина»]</ref>; * I дәрәжә Достык ордены (Дуҫлыҡ) ([[Ҡаҙағстан]], 21 йылдың 10 декабре)<ref>Указ Президента Республики Казахстан от 10 декабря 2001 года № 739 «О награждении орденом „Достык“ I степени Акаева А. А.»</ref>; * I дәрәжә Ике Тапҡыр Аҡ Тәре ордены ([[Словакия]], 2003 йылдың декабре); * Ҡырғыҙстан ЛКСМ премияһы лауреаты (1977) — ''ЭВМ йылытылған проблемаһы буйынса математик тикшеренеүҙәр''; * "йәмәғәт фәндәре үҫешенә ҙур өлөш индергән өсөн 2012 йылғы Н. Д. Кондратьев алтын миҙалы лауреаты<ref>{{Cite web|url=http://ikf2010.ru/comments.php?id=265_0_1_0_C|title=アーカイブされたコピー|accessdate=2013-10-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131012053418/http://ikf2010.ru/comments.php?id=265_0_1_0_C |date=2013-10-12 }}</ref>. == Фәнни эше == Рәсәй фәндәр академияһы сит ил ағзаһы, «МИР: Модернизация. Инновация. Развитие» журналының фәнни-редакция советы ағзаһы. Фәнни иҫәпләүҙәр теорияһы өлкәһендә, макроиҡтисад, клиодинамика һ. б. өлкәһендә ғилми хеҙмәттәре бар. == Библиографик материал == * Когерентные оптические вычислительные машины (в соавт., Ленинград, 1977); * Оптические методы обработки информации (в соавт., М., 1983); * Голографическая память (на англ. языке, в соавт.), США, 1997 (Holographic Memory. New York, NY: Allerton Press, 1997); * Избранные лекции по оптическим компьютерам (в соавт.), Бишкек, 1996; * Рельефография (в соавт.), Бишкек, 1996; * Переходная экономика глазами физика (математическая модель переходной экономики). Бишкек: Учкун, 2000; * Думая о будущем с оптимизмом: Размышления о внешней политике и мироустройстве. М.: Международные отношения, 2004; * Современный финансово-экономический кризис в свете теории инновационно-технологического развития экономики и управления инновационным процессом // [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=215&Itemid=1 Системный мониторинг. Глобальное и региональное развитие]. М.: УРСС, 2009. ISBN 978-5-397-00917-1. С. 141—162; * О новой методологии долгосрочного циклического прогнозирования динамики развития мировой системы и России // [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=228&Itemid=1 Прогноз и моделирование кризисов и мировой динамики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120154933/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=228&Itemid=1 |date=2012-11-20 }}. — М.: ЛИБРОКОМ, 2009. С. 5—69 (совместно с В. А. Садовничим); * [http://www.escholarship.org/uc/item/7qk9z9kz Log-Periodic Oscillation Analysis Forecasts the Burst of the «Gold Bubble» in April — June 2011 // Structure and Dynamics 4/3 (2010): 1-11] (совместно с А. А. Фоминым, С.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Цирелем и А.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Коротаевым). * Моделирование и прогнозирование мировой динамики. М.: ИСПИ РАН, 2012. ISBN 978-5-7556-0456-7; * [http://www.epjst-journal.org/index.php?option=com_article&access=standard&Itemid=129&url=/articles/epjst/abs/2012/05/epjst205020/epjst205020.html On the dynamics of the world demographic transition and financial-economic crises forecasts // The European Physical Journal 205, 355—373 (2012)]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (совместно с В.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Садовничим и А.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Коротаевым); * Акаев А. А.; Акаева Б. А. [http://www.socionauki.ru/journal/articles/132577/ Вызовы глобального демографического перехода и неотложность стратегических решений]. Век глобализации, № 1, 2011, с. 44—65; * [http://escholarship.org/uc/item/2rg7b2pm Global Inflation Dynamics: regularities & forecasts // Structure and Dynamics 5/3 (2012): 1-15] (with Andrey Korotayev and Alexey Fomin); * [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=329&Itemid=1 ''Динамика темпов глобальной инфляции: закономерности и прогнозы'']. М.: УРСС, 2011; * [https://www.academia.edu/31700660/Technological_development_and_protest_waves_Arab_spring_as_a_trigger_of_the_global_phase_transition_Technological_Forecasting_and_Social_Change_116_2017_316_321 Technological development and protest waves: Arab spring as a trigger of the global phase transition // Technological Forecasting & Social Change 116 (2017): 316—321]. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Ләлә революцияһы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Из КНЭ|1|135|Акаев, Аскар}} * ''Койшиев Т., Плоских В.'', А. Акаев: Учёный, политик. Штрихи к политическому портрету, Бишкек, 1990; * Кто есть кто в кыргызской науке, Бишкек, 1997. * {{Китап|автор=|издательство=МИА|тираж=|isbn=|серия=|страниц=224|страницы=|том=|год=2002|место=М.|часть=|издание=|ответственный=под. ред. В. К. Хомерики|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Международная инженерная академия : Справочник (1992—2002) = International Academy of Engineering : Handbook (1992—2002)|ссылка часть=|ref=МИА2002}} * Храмов, Ю. А. Акаев Аскар Акаевич // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — 400 с. — 200 000 экз. == Һылтанмалар == * Дамье В. В. [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/AKAEV_ASKAR_AKAEVICH.html Акаев, Аскар Акаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170830003424/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/AKAEV_ASKAR_AKAEVICH.html |date=2017-08-30 }} // Кругосвет * [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=329&Itemid=1 Аскар Акаев прогнозирует крах доллара уже в конце 2012 года] * {{Cite web|url=http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=167&Itemid=1|title=АСКАР АКАЕВ: Современный финансово-экономический кризис в свете теории инновационно-технологического развития|accessdate=9 марта 2009|lang=ru}} * {{Cite web|url=http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_frontpage&Itemid=1|title=АСКАР АКАЕВ: ФУНДАМЕНТАЛЬНЫЕ ПРЕДЕЛЫ ЭКОНОМИЧЕСКОГО РОСТА И ПОТРЕБЛЕНИЯ|accessdate=17 сентября 2009|lang=ru}} * {{Сотрудник РАН|58737|}} * {{Cite web|url=http://ibk.ru/52624.html|title=Шестая эпоха. Интервью с Аскаром Акаевым|accessdate=4 июня 2009|lang=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100414003511/http://ibk.ru/52624.html |date=2010-04-14 }} * [http://museum.ifmo.ru/?out=person&per_id=201&letter=192 Персональная страница А. А. Акаева на сайте Виртуального музея СПбГУ ИТМО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180622043908/http://museum.ifmo.ru/?out=person&per_id=201&letter=192 |date=2018-06-22 }} * [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=288&Itemid=1 Акаев — ВТОРАЯ ВОЛНА КРИЗИСА НАСТУПИТ В ИЮЛЕ-АВГУСТЕ 2011 г.?] * [https://web.archive.org/web/20160306095536/http://socmodel.com/avtory/akaevaa Научные публикации А. А. Акаева] [[Категория:КПСС-тың XXVIII съезы делегаттары]] [[Категория:МГИМО-ның почетлы докторҙары]] [[Категория:XXI быуат хакимдары]] [[Категория:XXI быуат сәйәсмәндәре]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1944 йылда тыуғандар]] [[Категория:10 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:1 класлы Икеле аҡ тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Ҡырғыҙстан президенттары]] f2xz5cta3mumzbp5z3d4esd777iaynm 0 183047 1303044 1301512 2026-08-20T14:35:14Z ~2026-42436-78 48507 правильное имя этой старой алкологички и бляди. 1303044 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Чепушила Владимировна Захарова''' ([[24 декабрь]] [[1975 йыл]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] дәүләт хеҙмәткәре, дипломат, Рәсәй Федерацияһы сит ил эштәре министрлығының матбуғат һәм мәғлүмәт департамент директоры,Рәсәй сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле (10 август 2015 йыл). Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе — дипломатик рангы эйәһе (2020)<ref name="Посол1">{{Cite web|url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202006080012|title=Указ Президента Российской Федерации от 08.06.2020 № 376 ∙ Официальное опубликование правовых актов ∙ Официальный интернет-портал правовой информации|publisher=publication.pravo.gov.ru|accessdate=2020-06-08}}</ref><ref name="Посол2">{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4373067|title=Захарова получила высший дипломатический ранг посла|publisher=Коммерсантъ|accessdate=2020-06-08}}</ref>. Рәсәй сит ил эштәре министрлығының коллегия ағзаһы, [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]],[[Почёт ордены|Почёт]] ордендары кавалеры, тарих фәндәре кандидаты. == Биографияһы == === Бала сағы һәм ғаиләһе === Олатаһы — Захаров Юрий Иванович, милләте буйынса [[Мордвалар|мордвин]] ([[Эрзәндәр|эрзя]]),[[Һамар өлкәһе]] Степная Шентала ауылында тыуған.<ref>[https://regnum.ru/news/2434326.html Захарова поделилась видео с исполнением национальной песни в Мордовии. Regnum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022070951/https://regnum.ru/news/2434326.html |date=2021-10-22 }}</ref> Атаһы — Захаров Владимир Юрьевич — дипломат, [[шәрҡиәт]]се, 1948 йылда Мәскәүҙә тыуған, 1971 йылда [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|А. А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университеты]]н « ҡытай теле һәм әҙәбиәте» һөнәре буйынса тамамлай. 1980—2014 йылдарҙа СССР/Рәсәй Сит ил эштәре министрлығында эшләй, шул иҫәптән 1980—1993 йылдарҙа — [[СССР]]/Рәсәй [[Ҡытай]]ҙа илселеге секретары, 1997—2001 йылдарҙа — Рәсәйҙең Ҡытайҙағы илселегенең мәҙәниәт, мәғлүмәт һәм мәғариф буйынса кәңәшсеһе, 2001—2003 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының Азия-Тымыҡ океан хеҙмәттәшлеге департаментының [[Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы]] (ШОС) бүлеге мөдире, 2007—2010 йылдарҙа — ШОС Генераль секретары урынбаҫары, 2010—2012 йылдарҙа — Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының баш кәңәшсеһе, 2012—2014 йылдарҙа — Пекинда ШОС Секретариатының кәңәшсеһе, 2014 йылдан — [[Юғары иҡтисад мәктәбе]]нең донъя иҡтисады һәм донъя сәйәсәте факультетының Көнсығышты өйрәнеү мәктәбенең өлкән уҡытыусыһы, [[Ҡара диңгеҙ]]-Каспий өлкәһенең сәйәси тикшеренеүҙәр институты директоры<ref>[http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1146220740 Захаров Владимир Юрьевич, сайт ЦентрАзия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170205095753/http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1146220740 |date=2017-02-05 }}</ref>. Әсәһе — Ирина Владиславовна Захарова, ҡыҙ фамилияһы Мачулко<ref>{{YouTube|CyS9ivRavG8|Мария Захарова (МИД РФ): Разрыв отношений с Европой // Антонимы с Антоном Красовским|logo=1}}</ref> — 1949 йылда тыуған, 1977 йылда [[М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]<nowiki/>ның тарих факультетының сәнғәт тарихы кафедраһын тамамлай, шунан һуң Пушкин һынлы сәнғәт музейында эшләй башлай. Әлеге ваҡытта эстетик тәрбиә биреү кафедраһының өлкән ғилми хеҙмәткәре; 1994 йылда Рәсәй сәнғәт академияһында «Традиционные основы китайской народной игрушки»<ref>[http://dlib.rsl.ru/viewer/01000286844 Просмотр документа — dlib.rsl.ru]</ref> темаһына диссертация яҡлай, сәнғәт тарихы кандидаты, «Ғаилә төркөмдәре» етәксеһе, музыкаль программалар, эксперименталь проекттар етәксеһе, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы, Рәссамдар союзының Мәскәү ойошмаһы ағзаһы<ref>[http://www.museyon.ru/references/people/zacharova_i_v.php/ Государственный музей изобразительных искусств имени А. С. Пушкина | «Мусейон» | Захарова И.В]</ref>. М. В. Захарова бала сағы [[Пекин]]да үтә, (атаһы дипломат булып эшләй), унда беренсе тапҡыр 1980-се йылдарҙа килә. Әсәһе ул ваҡытта Пекинда илселектең консуллыҡ участкаһында эшләй. === Карьераһы === 1998 йылда Мария Захарова МГИМО-ның халыҡ-ара журналистика факультетын «Көнсығышты өйрәнеү һәм журналистика» һөнәре буйынса тамамлай, студент йылдарында Зубов бульварында Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының матбуғат үҙәгендә эшләй, һуңғы йылында Ҡытайҙа Рәсәй илселегендә стажировка үтә. 1998 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының «Дипломатический вестник» журналы редакцияһы хеҙмәткәре, һуңынан Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының мәғлүмәт һәм матбуғат департаментында эшләй<ref name="РС">''[[Шимов, Ярослав Владимирович|Шимов Я]].''[http://www.svoboda.org/content/article/27181134.html «Вы услышите, что такое российские „Грады“»]. // [[Радио Свобода]], 10.08.2015.</ref>. 2003 йылда [[Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университеты]]нда тарих фәндәре докторы профессор А. А. Маслов ғилми күҙәтеүе аҫтында тарих фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә «Трансформация осмысления символики празднования традиционного Нового года в современном Китае. Последняя четверть XX века» темаһына диссертация яҡлай<ref>Захарова, Мария Владимировна. [https://www.dissercat.com/content/transformatsiya-osmysleniya-simvoliki-prazdnovaniya-traditsionnogo-novogo-goda-v-sovremennom Трансформация осмысления символики празднования традиционного нового года в современном Китае: Последняя четверть XX в. : автореферат дис. … кандидата исторических наук : 07.00.03 / Рос. ун-т дружбы народов (РУДН)]. — Москва, 2003. — 26 с.</ref>. 2003 йылдан 2005 йылға тиклем Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының мәғлүмәт һәм матбуғат департаментында киң мәғлүмәт сараларына оператив мониторинг бүлеге мөдире була. 2005 йылдан 2008 йылға тиклем — Рәсәйҙең [[Нью-Йорк]]тағы [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ндағы даими миссияһының Матбуғат хеҙмәте начальнигы. [[Файл:Spokesperson_Psaki_Poses_in_a_New_Hat_With_Russian_Counterpart_and_Their_Respective_Bosses_(11930586556).jpg|мини|280x280пкс|<center>[[Лавров Сергей Викторович|Сергей Лавров]], Дженнифер Псаки,<br> Мария Захарова һәм Джон Керри.<br>[[Париж]], 13 ғинуар 2014 йыл<center></center></center>]] 2008—2011 йылдарҙа — Рәсәй федерацияһы сит ил эштәре министрлығы мәғлүмәт һәм матбуғат департаментында бүлек мөдире. 2011 йылдан 2015 йылдың 10 авгусына тиклем — Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының мәғлүмәт һәм матбуғат департаменты директоры урынбаҫары. Уның бурыстарына Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиленең брифингтар ойоштороу һәм үткәреү, социаль селтәрҙәрҙә Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының рәсми иҫәптәрен ойоштороу һәм сит ил эштәре министры [[Лавров Сергей Викторович|Сергей Лавровты]]ң сит илгә килеүенә (визиттарына) мәғлүмәти ярҙам күрһәтеү инә.<ref name="РС"/>. Ул 2014 йылда департамент «Мәҙәниәт, киң мәғлүмәт саралары һәм киң мәғлүмәт саралары һәм киң мәғлүмәт саралары коммуникациялары» номинацияһында «Рунет премияһына» лайыҡ була, рәсми тантанала награда тапшырыла. 2015 йылдың 10 авгусында мәғлүмәт-матбуғат департаменты директоры итеп тәғәйенләнә. [[ОБСЕ]]-ға<ref>[http://www.mid.ru/web/guest/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/1648104 О назначении М. В. Захаровой директором департамента информации и печати МИД России]. [[Министерство иностранных дел Российской Федерации]]</ref><ref>[http://tsnews.ru/index.php/korotko-o-glavnom/item/10454-ofitsialnym-predstavitelem-mid-rossii-stala-anti-psaki-mariya-zakharova Официальным представителем МИД России стала «анти-Псаки» Мария Захарова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923171939/http://tsnews.ru/index.php/korotko-o-glavnom/item/10454-ofitsialnym-predstavitelem-mid-rossii-stala-anti-psaki-mariya-zakharova |date=2015-09-23 }}. tsnews.ru.</ref> Рәсәйҙең даими вәкиле итеп тәғәйенләнгән Александр Лукашевичты алмаштыра, был вазифаны ведомство тарихында беренсе булып биләгән ҡатын-ҡыҙ була. Был вазифала ул журналистар өсөн аҙна һайын брифингтар үткәрә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы исеменән рәсми белдереүҙәр һәм комментарийҙар бирә.<ref>{{Cite web|last=|title=Брифинг официального представителя МИД России М.В.Захаровой|work=|publisher=[[МИД РФ]]|date=2017-02-03|url=http://www.mid.ru/ru/press_service/spokesman/briefings/-/asset_publisher/D2wHaWMCU6Od/content/id/2623713}}</ref>. 2015 йылдың 24-25 сентябрендә [[Санкт-Петербург]]<nowiki/>та үткән [[Евразия]] ҡатын-ҡыҙҙар форумын әҙерләү буйынса Ойоштороу комитеты ағзаһы. 2015 йылдың 22 декабрендә 2-се класлы « ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе» дипломатик рангы бирелә. 2017 йылдың 26 декабренән — дипломатик рангы 1-се класлы «ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе»<ref>{{Cite news|title=Путин присвоил Захаровой новый дипломатический ранг|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2017/12/26/n_10984088.shtml|work=Газета.Ru|accessdate=2017-12-26}}</ref>. 2020 йылдың 8 июнендә — ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе рангы, юғары дипломатик рангы. Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының коллегия ағзаһы.<ref>[http://www.mid.ru/sostav_kollegii Состав Коллегии МИД России / ][[МИД РФ|mid.ru]]</ref>. Рәсәйҙең тышҡы һәм оборона сәйәсәте советы ағзаһы<ref>[http://svop.ru/члены-совета-з/ Члены совета по внешней и оборонной политике России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314081905/http://svop.ru/%D1%87%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8B-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0-%D0%B7/ |date=2022-03-14 }}</ref>. [[Инглиз теле|Инглиз]] һәм [[Ҡытай теле|ҡытай]] телдәрен белә.<ref>[https://ria.ru/politics/20150810/1175727607.html РИА «Новости», 10 августа 2015 года. Официальным представителем МИД России назначена Мария Захарова]</ref> 2017 йылдың 26 ғинуарында карьераһының беренсе орденын ала. Кремлдә уға Рәсәй Президенты [[Владимир Путин]] [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]]>н тапшыра. 30 билдәле дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәрен, шул иҫәптән Захарованы бүләкләү тантанаһында Путин билдәләүенсә, бүләкләнеүселәрҙең барыһы ла юғары оҫталыҡ, тулы фиҙаҡәрлек менән эшләү һәм, иң мөһиме, маҡсаттарына ирешеү һәләте менән айырыла.<ref>{{Cite web|last=|title=Путин вручил госнаграды Захаровой и Ливанову|work=|publisher=ТВЦ|date=2017-01-26|url=http://www.tvc.ru/news/show/id/109087/}}</ref><ref>{{Cite web|last=|title=Путин вручил Захаровой орден Дружбы|work=|publisher=Gazeta.ru|date=2017-01-26|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2017/01/25/n_9606803.shtml}}</ref><ref name="Sputnik Беларусь">{{Cite web|last=|title=Захарова оказалась в числе 30 россиян, получивших в четверг в Кремле государственные награды из рук президента страны|work=|publisher=Sputnik Беларусь|date=2017-01-26|url=http://sputnik.by/society/20170126/1027163045/zaharova-schitaet-chto-orden-ot-putina-pomozhet-kormit-ej-doch.html}}</ref>. === Шәхси тормошо === Ире — Макаров Андрей Михайлович<ref>[https://svpressa.ru/persons/mariya-zaharova/ Мария Захарова. Дипломат, Представитель МИД России. Биография]</ref> Рәсәй компанияһында менеджер булып эшләй, белеме буйынса инженер, эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә<ref>[https://news.rambler.ru/politics/41196688-zaharova-rasskazala-o-supruge/ «Он просто не публичный человек»: Мария Захарова заговорила о своем замужестве / ][[rambler.ru]]</ref>. 2005 йылдың 7 ноябрендә Мария [[Нью-Йорк]]та эшләгән саҡта никахҡа инәләр<ref name="Sputnik Беларусь"/><ref>Чесноков Э. [http://www.kp.ru/daily/26603/3622824/ Фотограф Николай Комиссаров: «Нью-Йоркская свадьба Марии Захаровой была трезвой!»] // [[Комсомольская правда]], 14.11.2016.</ref>. Ҡыҙы Марьяна 2010 йылдың 30 июнендә тыуған<ref>[https://www.facebook.com/maria.zakharova.167/posts/10201459140070104 Пост на официальной странице Facebook] — [[Facebook]], 3.6.2013</ref>. === Мауығыуҙары === Социаль селтәрҙәрҙең актив ҡулланыусыһы,<ref>[https://regnum.ru/news/1950568.html Официальный представитель МИД России Мария Захарова не уйдёт из соцсетей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022080803/https://regnum.ru/news/1950568.html |date=2021-10-22 }}. [[REGNUM]].</ref> шиғырҙар һәм йырҙар яҙа<ref>[http://ria.ru/society/20160330/1399751913.html Мария Захарова ответила Дмитрию Быкову в стихах] — [[РИА Новости]], 30.3.2016.</ref><ref name="RBC">[http://www.rbc.ru/society/23/06/2017/594c2ba69a7947603dd7d5c8?from=main Мария Захарова рассказала об истории создания песни с открытия ММКФ] — [[РБК]], 23.6.2017</ref>. 2017 йылдың 22 июнендә Мәскәү халыҡ-ара кинофестивален (МИФФ) асыу тантанаһында йырсы Наргиз Закирова «Верните память» йырын башҡара, һүҙҙәре һәм музыкаһы авторы (Марал Якшиева<ref name="RBC"/>менән берлектә) — Мария Захарова.<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2902520 Наргиз исполнила песню Марии Захаровой на открытии ММКФ] — [[Россия-24]], 23.6.207</ref>. Йыр [[Сүриә]]<nowiki/>лә һәләк булған Рәсәй хәрбиҙәренә арналған. Композицияны яҙыуҙа Максим Фадеев ҡатнаша, ул Наргизды йырҙы башҡарыусы итеп тәҡдим итә. 29 июндә, фестивалде япҡанда, Александр Коган «Я ищу тебя» йырын башҡара, шиғыр һәм музыкаһын (Коган һәм композитор Виктор Дробыш авторҙаш) Захарова яҙа.<ref>[https://tass.ru/kultura/4376260 На закрытии ММКФ исполнили новую песню на стихи Марии Захаровой] — [[ТАСС]], 29.6.2017</ref>. Никита Михалков Марияны фестиваль барышында йырҙы презентациялауға күндерә<ref name="RG">[https://rg.ru/2017/06/22/reg-cfo/na-otkrytii-mmkf-ispolnili-patrioticheskuiu-pesniu-marii-zaharovoj.html На открытии ММКФ исполнили патриотическую песню Марии Захаровой] — [[Российская газета]], 22.6.2017</ref>. == Баһа, тәнҡит == Полина Матвеева һәм Александр Братерский «Газета.ги» интернет-баҫма журналистары хәбәр итеүенсә, Захарова мәғлүмәт-матбуғат департаменты директоры булып килгәс, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы «икенсе телдә һөйләшә»: ғәҙәти чиновниктар хәҙер социаль селтәрҙәрҙә формаль булмаған һәм йыш ҡына бәхәсле белдереүҙәр менән бергә йәшәй, ә уның етәкселегендәге ведомство — Рәсәйҙең һәм сит илдәрҙәге төп яңылыҡтар таратыусыларҙың береһе. Немец гәзите Handelsblat билдәләүенсә, Захарова тәғәйенләнгәс, быға тиклем бик рәсми ведомство яңы, үткер тел стилен ҡабул итә, ул матбуғат бүлегенә генә түгел, министр Лавровҡа ла күсә<ref>{{Cite news|url=https://www.inopressa.ru/article/14Apr2017/handelsblatt/pobel.html|title=Россия включает быдло-режим|publisher=Инопресса|author=Андре Баллен|first=|last=|date=2017-04-14|accessdate=2017-04-15}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.handelsblatt.com/politik/international/syrien-resolution-russland-schaltet-auf-poebel-modus/19670258.html|title=Russland schaltet auf Pöbel-Modus|publisher=Handelsblatt|author=André Ballin|first=|last=|date=2017-04-13|accessdate=2017-04-15|language=de}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170414074536/http://www.handelsblatt.com/politik/international/syrien-resolution-russland-schaltet-auf-poebel-modus/19670258.html |date=2017-04-14 }}</ref>. «Свобода» радиостанцияһының мәғлүмәт хеҙмәте мөхәррире, тарих фәндәре кандидаты Ярослав Шимов үҙенең «Мәскәү эхоһы» радиостанцияһы сайтындағы «патриотик» блогына хас публицистик стиль тип атаны һәм уны халыҡ-ара темаларға совет гәзиттәре редакциялары менән сағыштырып, агрессив тип атай. Уның фекеренсә, Захарова Рәсәй дәүләт телеканалдарында телевизион сәйәси ток-шоуҙарҙа ҡатнашып һәм социаль селтәрҙәрҙә сәйәси мәсьәләләргә комментарийҙар биреп, билдәлелек ала.<ref name="РС"/>. [[Би-би-си]] журналистары Нортон Дженни һәм Ольга Ившина билдәләүенсә, «Көнбайыш менән мөнәсәбәттәрҙә Рәсәйҙең йәмәғәт йөҙө булараҡ, уның аралашыу стиле дипломатик стилдән тайпылып китә». Мария Захарованың ҡайһы бер белдереүҙәре киң мәғлүмәт сараларында резонанс тыуҙыра<ref>[http://www.newsru.com/russia/02nov2017/zaxarfake.html Захарова рассказала в телеэфире о приеме бен Ладена в Белом доме, которого на самом деле не было] «NEWSru.com», 11.2017</ref><ref>''Tom Embury-Dennis''. [http://www.independent.co.uk/news/world/europe/russian-government-foreign-ministry-jews-donald-trump-us-election-maria-zakharova-russia-a7424986.html Russian government spokesperson says 'the Jews' knew Donald Trump would win US election] «[[The Independent]]<nowiki/>», 19.11.2016</ref><ref>[https://rg.ru/2017/05/31/zaharova-predlozhila-finskomu-zhurnalistu-otpravitsia-v-chechniu-na-poisk-geev.html Захарова предложила финскому журналисту отправиться в Чечню на поиски геев] «[[Российская газета]]<nowiki/>», 31.05.2017</ref>. 2017 йылдың 2 ноябрендә [[«Россия-1»]] каналында 60 минутлыҡ ток-шоуҙағы сығышында (фотоһүрәткә һылтанып, Хилли Клинтон Осман Бен Ладендың ҡулын ҡыҫыуын) һәм Осман бен Ладендың Аҡ йортта ҡабул итеүҙә булыуы тураһында әйтә. Был ялған булып сыға. Фотоһүрәттең төп нөсхәһендә Клинтон 2004 йылда һинд йырсыһы һәм музыканты Шубхашиш Мукерджи менән ҡул бирешә.<ref>{{Cite news|accessdate=2019-08-02|date=2017-12-28|title=Фейки года: кто и как нас обманывал в 2017-м|url=https://www.bbc.com/russian/features-42421898}}</ref> 2019 йылдың ғинуарында Захарованың Анатолий Чубайс менән Рәсәйҙә фәҡирлектең сәбәптәре һәм ғәйеплеләре тураһында полемикаһы матбуғаттың иғтибарын йәлеп итә<ref>{{Cite web|last=|title=«Про ваучер спросите у мамы с папой»: что Чубайс ответил Захаровой. Чубайс ответил Захаровой на свои слова о «бедности России»|work=|publisher=[[Gazeta.ru]]|date=2019-01-21|url=https://www.gazeta.ru/business/2019/01/21/12136693.shtml}}</ref><ref>{{Cite web|last=|title=Захарова «приняла капитуляцию» Чубайса в споре о бедности россиян|work=|publisher=[[Росбизнесконсалтинг]]|date=2019-01-21|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5c4611f19a7947cc3ea32532?from=newsfeed}}</ref>. == Санкция == 2022 йылдың февраль аҙағында, Рәсәйҙең ДПР һәм ЛПР тип иғлан итеүен танығандан һуң, «Украинаның территориаль бөтөнлөгөн, суверенитетын һәм бойондороҡһоҙлоғон ҡаҡшатыусы» кеше булараҡ [[Европа берлеге]] санкцияларына эләгә.<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/62152d009a7947d8a422be89 ЕС лишил депутатов Госдумы шопинга в Милане и вечеринок в Сен-Тропе] // РБК, 22 фев 2022</ref><ref>[https://theins.ru/news/248789 Владимир Соловьёв, Маргарита Симоньян, Мария Захарова и Петр Толстой попали под европейские санкции]</ref><ref>[https://tvrain.ru/news/radio_svoboda_pod_sanktsii_es_popadut_margarita_simonjan_marija_zaharova_i_vladimira_solovev-548395/ «Радио Свобода»: под санкции ЕС попали Маргарита Симоньян, Мария Захарова и Владимир Соловьёв], 23 февраля 2022</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == [[Файл:Vladimir_Putin_and_Maria_Zakharova_(2017-01-26).jpg|мини|280x280пкс|<center>Бүләкләү [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ Ордены]].<br><br><br><br>[[Мәскәү]], [[Мәскәү Кремле|Кремлдә]], 2017 йылдың ғинуарында 26<center></center></center>]] * [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почет Ордены]] (2020) ''— Рәсәй Федерацияһының тышҡы сәйәсәтен тормошҡа ашырыуға ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ намыҫлы дипломатик хеҙмәте өсөн'' . * [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ Ордены]] (2017)<ref>[http://kremlin.ru/supplement/5155 Официальный сайт Президента России, 26 января 2017 года. Награждённые государственными наградами Российской Федерации]</ref>. * Рәсәй федерацияһы Президенты Почет грамотаһы (2013) ; Ведомстволарҙың * Миҙал «Маршал Василий Чуйков» (Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы) (2017)<ref>[http://moo-ts.ru/%d0%b2%d1%80%d1%83%d1%87%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d0%bc%d0%b5%d0%b4%d0%b0%d0%bb%d0%b8-%d0%bc%d0%b0%d1%80%d1%88%d0%b0%d0%bb-%d0%b2%d0%b0%d1%81%d0%b8%d0%bb%d0%b8%d0%b9-%d1%87%d1%83%d0%b9%d0%ba/ Вручение медали «Маршал Василий Чуйков»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024154414/http://moo-ts.ru/%d0%b2%d1%80%d1%83%d1%87%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d0%bc%d0%b5%d0%b4%d0%b0%d0%bb%d0%b8-%d0%bc%d0%b0%d1%80%d1%88%d0%b0%d0%bb-%d0%b2%d0%b0%d1%81%d0%b8%d0%bb%d0%b8%d0%b9-%d1%87%d1%83%d0%b9%d0%ba/ |date=2017-10-24 }}</ref>. ; Йәмәғәт наградалары * PROBA премияһы лауреаты(Award for Achievement Lifetime номинацияһында) (2018) — ''тармаҡ үҫешенә тос өлөш индергәндәре өсөн''<ref>{{Cite web|url=http://www.pr-proba.ru/participation/laureatyi_konkursa|title=PROBA Awards, лауреаты конкурса 2018|accessdate=2019-07-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190708104018/http://www.pr-proba.ru/participation/laureatyi_konkursa |date=2019-07-08 }}</ref>. * «Рәсәй журналистар берләшмәһе ышаныс грамотаһы» Рәсәй журналистар союзы (2017 йылдың 9 февралендә) ''— киң мәғлүмәт саралары менән эшендә асыҡлыҡ өсөн''<ref>{{Cite web|url=https://ruj.ru/news/novosti/xxv-blagotvoritelnyy-bal-pressy/|title=XXV Благотворительный Бал прессы|publisher=[[Союз журналистов России]]|accessdate=2017-02-16}}</ref>. * Йәмәғәт бәйләнештәрҙе үҫтереү өлкәһендәге «Серебряный Лучник» милли премияһының «Персонал» номинацияһындағы лауреаты (2017)<ref>[http://luchnik.ru/laureates/2017/ Серебряный лучник, лауреаты 2017 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170728175446/http://luchnik.ru/laureates/2017/ |date=2017-07-28 }}</ref>. * «Charmous» премияһы «Женщина Года» номинацияһында<ref>{{Cite web|url=http://charmouse.com/ru/награждение-марии-захаровой/|title=21.04.2017 Награждение Марии Захаровой — charmouse.com|publisher=charmouse.com|accessdate=2017-09-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170921144746/http://charmouse.com/ru/%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9/ |date=2017-09-21 }}</ref> * Мәскәү журналистар союзы наградаһы «Матбуғатта асыҡлыҡ өсөн» (2016)<ref>[http://ujmos.ru/luchshie-predstaviteli-smi-poluchili-nagradyi-na-prieme-soyuza-zhurnalistov-moskvyi/ Лучшие представители СМИ получили награды на приеме Союза журналистов Москвы | Союз журналистов Москвы]</ref>. * «Голос Мира» премияһы лауреаты («Журавли России») (2016)<ref>[http://belzhurros.ru/sample-page/награды-vi-литературно-музыкального-фе/ Награды VI литературно-музыкального фестиваля «Белые журавли России», 2016 год.]</ref>. ; Рейтингылары * «Медиалогия» компанияһы мәғлүмәттәре буйынса, 2016 йылда Рәсәй блогерҙары араһында цитаталар рейтингында икенсе урын. * [[Би-би-си|Би-би-си версияһы буйынса, 2016 йылда донъяның иң абруйлы йөҙ ҡатын-ҡыҙ рейтингында]].<ref>[https://www.bbc.com/news/world-38012048 BBC 100 Women 2016: Who is on the list?] — [[BBC News]], 21.11.2016</ref> * «Медиалогия» компанияһы мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙарының медиарейтингыһында йыл эсендә алтынсы урын (2015 йылдың марты — 2016 йылдың марты). == Дипломатик рангы == * Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе (Рәсәй Федерацияһы Президенты указы менән 2020 йылда 8 июнь, № 376)<ref name="Посол1"/><ref name="Посол2"/>. == Ғилми хеҙмәттәре == * {{Мәҡәлә|автор=Алешина И., Захарова М. В.|страницы=60—63|archiveurl=|ref=Алешина, Захарова|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=3|заглавие=Игрушки и праздники [о традициях и обычаях китайцев]|выпуск=|том=|год=2000|издательство=|место=|тип=|издание=[[Азия и Африка сегодня]]|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}} * {{Мәҡәлә|автор=Захарова М. В.|страницы=164—169|archiveurl=|ref=Захарова|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=6|заглавие=Чуньцзе – праздник Нового года [Китай]|выпуск=|том=|год=2000|издательство=|место=|тип=|издание=[[Проблемы Дальнего Востока]]|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}} * {{Мәҡәлә|автор=Захарова М. В.|страницы=136—142|archiveurl=|ref=Захарова|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=1|заглавие=Храмовые ярмарки в современном Китае|выпуск=|том=|год=2010|издательство=|место=|тип=|издание=[[Проблемы Дальнего Востока]]|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * {{Мәҡәлә|автор=Мартыненко Е. В., Мельникова А. В.|заглавие=Медийные лица внешней политики США и России: Дж. Псаки vs М. Захарова|ссылка=http://dom-hors.ru/rus/files/arhiv_zhurnala/pep/2016/10/politics/martynenko-melnikova.pdf|издание=Общество: политика, экономика, право|тип=журнал|год=2016|номер=10|doi=|issn=2223-6392|ref=Мартыненко, Мельникова}} * {{Мәҡәлә|автор=Горбачёва Е. Н.|заглавие=Речевой жанр «дипломатический комментарий» с позиций дискурсивной перформативности|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/rechevoy-zhanr-diplomaticheskiy-kommentariy-s-pozitsiy-diskursivnoy-performativnosti|издание=Коммуникативные исследования|тип=журнал|год=2016|номер=2 (8)|страницы=7—16|issn=2413-6182|ref=Горбачёва}} == Һылтанмалар == * [http://www.mid.ru/press_service/dip/director Биография Марии Захаровой] на сайте МИД России * [https://echo.msk.ru/blog/mzakharova/ Блог] Мария Захарова на радио «Эхо Москвы» * [https://echo.msk.ru/programs/personalno/1683438-echo/ «Особое мнение». Вацлав Радзивинович и Мария Захарова,] // Радио «[[:ru:Эхо Москвы|Эхо Москвы]]<nowiki/>», эфир 30 декабря 2015 г. * ''Михаил Соколов''. [https://www.svoboda.org/a/27635343.html «Лицом к событию». Голос МИДа. Гость — Мария Захарова] // [[:ru:Радио «Свобода»|Радио «Свобода»]], эфир 26 марта 2016 г. * ''Константин Бенюмов'' при участии ''Эмили Тамкин''. [https://meduza.io/feature/2018/10/22/esli-zhenschina-hochet-voyti-ey-nado-otkryt Если женщина хочет войти, ей надо открыть.] // ''[[:ru:Meduza|Meduza]]'', 22.10.2018 * {{Cite episode|title=Мария Захарова: всё не зря|url=http://www.radiorus.ru/brand/episode/id/57101/episode_id/2046827/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323194651/http://www.radiorus.ru/brand/episode/id/57101/episode_id/2046827/ |date=2019-03-23 }} * [[:ru:Илья Яшин|Илья Яшин]]: [https://www.youtube.com/watch?v=8HeraFpNmX0 Министерство не твоих собачьих дел. История Марии Захаровой] YouTube, 20.10.2021 [[Категория:Тарих фәндәре кандидаттары]] [[Категория:XXI быуат журналистары]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:Рәсәй журналистары]] [[Категория:Алфавит буйынса журналистар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1975 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы менән наградланыусылар]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын тамамлаусылар]] q4r4x4p9eij65tuvgz4emq029yu0l3u 1303046 1303044 2026-08-20T16:10:02Z Айсар 10823 [[Special:Contributions/~2026-42436-78|~2026-42436-78]] эшләгән [[Special:Diff/1303044|1303044]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:~2026-42436-78|фекер алышыу]]) 1303046 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мария Владимировна Захарова''' ([[24 декабрь]] [[1975 йыл]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] дәүләт хеҙмәткәре, дипломат, Рәсәй Федерацияһы сит ил эштәре министрлығының матбуғат һәм мәғлүмәт департамент директоры,Рәсәй сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле (10 август 2015 йыл). Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе — дипломатик рангы эйәһе (2020)<ref name="Посол1">{{Cite web|url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202006080012|title=Указ Президента Российской Федерации от 08.06.2020 № 376 ∙ Официальное опубликование правовых актов ∙ Официальный интернет-портал правовой информации|publisher=publication.pravo.gov.ru|accessdate=2020-06-08}}</ref><ref name="Посол2">{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4373067|title=Захарова получила высший дипломатический ранг посла|publisher=Коммерсантъ|accessdate=2020-06-08}}</ref>. Рәсәй сит ил эштәре министрлығының коллегия ағзаһы, [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]],[[Почёт ордены|Почёт]] ордендары кавалеры, тарих фәндәре кандидаты. == Биографияһы == === Бала сағы һәм ғаиләһе === Олатаһы — Захаров Юрий Иванович, милләте буйынса [[Мордвалар|мордвин]] ([[Эрзәндәр|эрзя]]),[[Һамар өлкәһе]] Степная Шентала ауылында тыуған.<ref>[https://regnum.ru/news/2434326.html Захарова поделилась видео с исполнением национальной песни в Мордовии. Regnum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022070951/https://regnum.ru/news/2434326.html |date=2021-10-22 }}</ref> Атаһы — Захаров Владимир Юрьевич — дипломат, [[шәрҡиәт]]се, 1948 йылда Мәскәүҙә тыуған, 1971 йылда [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|А. А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университеты]]н « ҡытай теле һәм әҙәбиәте» һөнәре буйынса тамамлай. 1980—2014 йылдарҙа СССР/Рәсәй Сит ил эштәре министрлығында эшләй, шул иҫәптән 1980—1993 йылдарҙа — [[СССР]]/Рәсәй [[Ҡытай]]ҙа илселеге секретары, 1997—2001 йылдарҙа — Рәсәйҙең Ҡытайҙағы илселегенең мәҙәниәт, мәғлүмәт һәм мәғариф буйынса кәңәшсеһе, 2001—2003 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының Азия-Тымыҡ океан хеҙмәттәшлеге департаментының [[Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы]] (ШОС) бүлеге мөдире, 2007—2010 йылдарҙа — ШОС Генераль секретары урынбаҫары, 2010—2012 йылдарҙа — Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының баш кәңәшсеһе, 2012—2014 йылдарҙа — Пекинда ШОС Секретариатының кәңәшсеһе, 2014 йылдан — [[Юғары иҡтисад мәктәбе]]нең донъя иҡтисады һәм донъя сәйәсәте факультетының Көнсығышты өйрәнеү мәктәбенең өлкән уҡытыусыһы, [[Ҡара диңгеҙ]]-Каспий өлкәһенең сәйәси тикшеренеүҙәр институты директоры<ref>[http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1146220740 Захаров Владимир Юрьевич, сайт ЦентрАзия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170205095753/http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1146220740 |date=2017-02-05 }}</ref>. Әсәһе — Ирина Владиславовна Захарова, ҡыҙ фамилияһы Мачулко<ref>{{YouTube|CyS9ivRavG8|Мария Захарова (МИД РФ): Разрыв отношений с Европой // Антонимы с Антоном Красовским|logo=1}}</ref> — 1949 йылда тыуған, 1977 йылда [[М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]<nowiki/>ның тарих факультетының сәнғәт тарихы кафедраһын тамамлай, шунан һуң Пушкин һынлы сәнғәт музейында эшләй башлай. Әлеге ваҡытта эстетик тәрбиә биреү кафедраһының өлкән ғилми хеҙмәткәре; 1994 йылда Рәсәй сәнғәт академияһында «Традиционные основы китайской народной игрушки»<ref>[http://dlib.rsl.ru/viewer/01000286844 Просмотр документа — dlib.rsl.ru]</ref> темаһына диссертация яҡлай, сәнғәт тарихы кандидаты, «Ғаилә төркөмдәре» етәксеһе, музыкаль программалар, эксперименталь проекттар етәксеһе, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы, Рәссамдар союзының Мәскәү ойошмаһы ағзаһы<ref>[http://www.museyon.ru/references/people/zacharova_i_v.php/ Государственный музей изобразительных искусств имени А. С. Пушкина | «Мусейон» | Захарова И.В]</ref>. М. В. Захарова бала сағы [[Пекин]]да үтә, (атаһы дипломат булып эшләй), унда беренсе тапҡыр 1980-се йылдарҙа килә. Әсәһе ул ваҡытта Пекинда илселектең консуллыҡ участкаһында эшләй. === Карьераһы === 1998 йылда Мария Захарова МГИМО-ның халыҡ-ара журналистика факультетын «Көнсығышты өйрәнеү һәм журналистика» һөнәре буйынса тамамлай, студент йылдарында Зубов бульварында Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының матбуғат үҙәгендә эшләй, һуңғы йылында Ҡытайҙа Рәсәй илселегендә стажировка үтә. 1998 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының «Дипломатический вестник» журналы редакцияһы хеҙмәткәре, һуңынан Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының мәғлүмәт һәм матбуғат департаментында эшләй<ref name="РС">''[[Шимов, Ярослав Владимирович|Шимов Я]].''[http://www.svoboda.org/content/article/27181134.html «Вы услышите, что такое российские „Грады“»]. // [[Радио Свобода]], 10.08.2015.</ref>. 2003 йылда [[Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университеты]]нда тарих фәндәре докторы профессор А. А. Маслов ғилми күҙәтеүе аҫтында тарих фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә «Трансформация осмысления символики празднования традиционного Нового года в современном Китае. Последняя четверть XX века» темаһына диссертация яҡлай<ref>Захарова, Мария Владимировна. [https://www.dissercat.com/content/transformatsiya-osmysleniya-simvoliki-prazdnovaniya-traditsionnogo-novogo-goda-v-sovremennom Трансформация осмысления символики празднования традиционного нового года в современном Китае: Последняя четверть XX в. : автореферат дис. … кандидата исторических наук : 07.00.03 / Рос. ун-т дружбы народов (РУДН)]. — Москва, 2003. — 26 с.</ref>. 2003 йылдан 2005 йылға тиклем Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының мәғлүмәт һәм матбуғат департаментында киң мәғлүмәт сараларына оператив мониторинг бүлеге мөдире була. 2005 йылдан 2008 йылға тиклем — Рәсәйҙең [[Нью-Йорк]]тағы [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ндағы даими миссияһының Матбуғат хеҙмәте начальнигы. [[Файл:Spokesperson_Psaki_Poses_in_a_New_Hat_With_Russian_Counterpart_and_Their_Respective_Bosses_(11930586556).jpg|мини|280x280пкс|<center>[[Лавров Сергей Викторович|Сергей Лавров]], Дженнифер Псаки,<br> Мария Захарова һәм Джон Керри.<br>[[Париж]], 13 ғинуар 2014 йыл<center></center></center>]] 2008—2011 йылдарҙа — Рәсәй федерацияһы сит ил эштәре министрлығы мәғлүмәт һәм матбуғат департаментында бүлек мөдире. 2011 йылдан 2015 йылдың 10 авгусына тиклем — Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының мәғлүмәт һәм матбуғат департаменты директоры урынбаҫары. Уның бурыстарына Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиленең брифингтар ойоштороу һәм үткәреү, социаль селтәрҙәрҙә Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының рәсми иҫәптәрен ойоштороу һәм сит ил эштәре министры [[Лавров Сергей Викторович|Сергей Лавровты]]ң сит илгә килеүенә (визиттарына) мәғлүмәти ярҙам күрһәтеү инә.<ref name="РС"/>. Ул 2014 йылда департамент «Мәҙәниәт, киң мәғлүмәт саралары һәм киң мәғлүмәт саралары һәм киң мәғлүмәт саралары коммуникациялары» номинацияһында «Рунет премияһына» лайыҡ була, рәсми тантанала награда тапшырыла. 2015 йылдың 10 авгусында мәғлүмәт-матбуғат департаменты директоры итеп тәғәйенләнә. [[ОБСЕ]]-ға<ref>[http://www.mid.ru/web/guest/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/1648104 О назначении М. В. Захаровой директором департамента информации и печати МИД России]. [[Министерство иностранных дел Российской Федерации]]</ref><ref>[http://tsnews.ru/index.php/korotko-o-glavnom/item/10454-ofitsialnym-predstavitelem-mid-rossii-stala-anti-psaki-mariya-zakharova Официальным представителем МИД России стала «анти-Псаки» Мария Захарова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923171939/http://tsnews.ru/index.php/korotko-o-glavnom/item/10454-ofitsialnym-predstavitelem-mid-rossii-stala-anti-psaki-mariya-zakharova |date=2015-09-23 }}. tsnews.ru.</ref> Рәсәйҙең даими вәкиле итеп тәғәйенләнгән Александр Лукашевичты алмаштыра, был вазифаны ведомство тарихында беренсе булып биләгән ҡатын-ҡыҙ була. Был вазифала ул журналистар өсөн аҙна һайын брифингтар үткәрә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы исеменән рәсми белдереүҙәр һәм комментарийҙар бирә.<ref>{{Cite web|last=|title=Брифинг официального представителя МИД России М.В.Захаровой|work=|publisher=[[МИД РФ]]|date=2017-02-03|url=http://www.mid.ru/ru/press_service/spokesman/briefings/-/asset_publisher/D2wHaWMCU6Od/content/id/2623713}}</ref>. 2015 йылдың 24-25 сентябрендә [[Санкт-Петербург]]<nowiki/>та үткән [[Евразия]] ҡатын-ҡыҙҙар форумын әҙерләү буйынса Ойоштороу комитеты ағзаһы. 2015 йылдың 22 декабрендә 2-се класлы « ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе» дипломатик рангы бирелә. 2017 йылдың 26 декабренән — дипломатик рангы 1-се класлы «ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе»<ref>{{Cite news|title=Путин присвоил Захаровой новый дипломатический ранг|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2017/12/26/n_10984088.shtml|work=Газета.Ru|accessdate=2017-12-26}}</ref>. 2020 йылдың 8 июнендә — ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе рангы, юғары дипломатик рангы. Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының коллегия ағзаһы.<ref>[http://www.mid.ru/sostav_kollegii Состав Коллегии МИД России / ][[МИД РФ|mid.ru]]</ref>. Рәсәйҙең тышҡы һәм оборона сәйәсәте советы ағзаһы<ref>[http://svop.ru/члены-совета-з/ Члены совета по внешней и оборонной политике России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314081905/http://svop.ru/%D1%87%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8B-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0-%D0%B7/ |date=2022-03-14 }}</ref>. [[Инглиз теле|Инглиз]] һәм [[Ҡытай теле|ҡытай]] телдәрен белә.<ref>[https://ria.ru/politics/20150810/1175727607.html РИА «Новости», 10 августа 2015 года. Официальным представителем МИД России назначена Мария Захарова]</ref> 2017 йылдың 26 ғинуарында карьераһының беренсе орденын ала. Кремлдә уға Рәсәй Президенты [[Владимир Путин]] [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]]>н тапшыра. 30 билдәле дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәрен, шул иҫәптән Захарованы бүләкләү тантанаһында Путин билдәләүенсә, бүләкләнеүселәрҙең барыһы ла юғары оҫталыҡ, тулы фиҙаҡәрлек менән эшләү һәм, иң мөһиме, маҡсаттарына ирешеү һәләте менән айырыла.<ref>{{Cite web|last=|title=Путин вручил госнаграды Захаровой и Ливанову|work=|publisher=ТВЦ|date=2017-01-26|url=http://www.tvc.ru/news/show/id/109087/}}</ref><ref>{{Cite web|last=|title=Путин вручил Захаровой орден Дружбы|work=|publisher=Gazeta.ru|date=2017-01-26|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2017/01/25/n_9606803.shtml}}</ref><ref name="Sputnik Беларусь">{{Cite web|last=|title=Захарова оказалась в числе 30 россиян, получивших в четверг в Кремле государственные награды из рук президента страны|work=|publisher=Sputnik Беларусь|date=2017-01-26|url=http://sputnik.by/society/20170126/1027163045/zaharova-schitaet-chto-orden-ot-putina-pomozhet-kormit-ej-doch.html}}</ref>. === Шәхси тормошо === Ире — Макаров Андрей Михайлович<ref>[https://svpressa.ru/persons/mariya-zaharova/ Мария Захарова. Дипломат, Представитель МИД России. Биография]</ref> Рәсәй компанияһында менеджер булып эшләй, белеме буйынса инженер, эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә<ref>[https://news.rambler.ru/politics/41196688-zaharova-rasskazala-o-supruge/ «Он просто не публичный человек»: Мария Захарова заговорила о своем замужестве / ][[rambler.ru]]</ref>. 2005 йылдың 7 ноябрендә Мария [[Нью-Йорк]]та эшләгән саҡта никахҡа инәләр<ref name="Sputnik Беларусь"/><ref>Чесноков Э. [http://www.kp.ru/daily/26603/3622824/ Фотограф Николай Комиссаров: «Нью-Йоркская свадьба Марии Захаровой была трезвой!»] // [[Комсомольская правда]], 14.11.2016.</ref>. Ҡыҙы Марьяна 2010 йылдың 30 июнендә тыуған<ref>[https://www.facebook.com/maria.zakharova.167/posts/10201459140070104 Пост на официальной странице Facebook] — [[Facebook]], 3.6.2013</ref>. === Мауығыуҙары === Социаль селтәрҙәрҙең актив ҡулланыусыһы,<ref>[https://regnum.ru/news/1950568.html Официальный представитель МИД России Мария Захарова не уйдёт из соцсетей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022080803/https://regnum.ru/news/1950568.html |date=2021-10-22 }}. [[REGNUM]].</ref> шиғырҙар һәм йырҙар яҙа<ref>[http://ria.ru/society/20160330/1399751913.html Мария Захарова ответила Дмитрию Быкову в стихах] — [[РИА Новости]], 30.3.2016.</ref><ref name="RBC">[http://www.rbc.ru/society/23/06/2017/594c2ba69a7947603dd7d5c8?from=main Мария Захарова рассказала об истории создания песни с открытия ММКФ] — [[РБК]], 23.6.2017</ref>. 2017 йылдың 22 июнендә Мәскәү халыҡ-ара кинофестивален (МИФФ) асыу тантанаһында йырсы Наргиз Закирова «Верните память» йырын башҡара, һүҙҙәре һәм музыкаһы авторы (Марал Якшиева<ref name="RBC"/>менән берлектә) — Мария Захарова.<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2902520 Наргиз исполнила песню Марии Захаровой на открытии ММКФ] — [[Россия-24]], 23.6.207</ref>. Йыр [[Сүриә]]<nowiki/>лә һәләк булған Рәсәй хәрбиҙәренә арналған. Композицияны яҙыуҙа Максим Фадеев ҡатнаша, ул Наргизды йырҙы башҡарыусы итеп тәҡдим итә. 29 июндә, фестивалде япҡанда, Александр Коган «Я ищу тебя» йырын башҡара, шиғыр һәм музыкаһын (Коган һәм композитор Виктор Дробыш авторҙаш) Захарова яҙа.<ref>[https://tass.ru/kultura/4376260 На закрытии ММКФ исполнили новую песню на стихи Марии Захаровой] — [[ТАСС]], 29.6.2017</ref>. Никита Михалков Марияны фестиваль барышында йырҙы презентациялауға күндерә<ref name="RG">[https://rg.ru/2017/06/22/reg-cfo/na-otkrytii-mmkf-ispolnili-patrioticheskuiu-pesniu-marii-zaharovoj.html На открытии ММКФ исполнили патриотическую песню Марии Захаровой] — [[Российская газета]], 22.6.2017</ref>. == Баһа, тәнҡит == Полина Матвеева һәм Александр Братерский «Газета.ги» интернет-баҫма журналистары хәбәр итеүенсә, Захарова мәғлүмәт-матбуғат департаменты директоры булып килгәс, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы «икенсе телдә һөйләшә»: ғәҙәти чиновниктар хәҙер социаль селтәрҙәрҙә формаль булмаған һәм йыш ҡына бәхәсле белдереүҙәр менән бергә йәшәй, ә уның етәкселегендәге ведомство — Рәсәйҙең һәм сит илдәрҙәге төп яңылыҡтар таратыусыларҙың береһе. Немец гәзите Handelsblat билдәләүенсә, Захарова тәғәйенләнгәс, быға тиклем бик рәсми ведомство яңы, үткер тел стилен ҡабул итә, ул матбуғат бүлегенә генә түгел, министр Лавровҡа ла күсә<ref>{{Cite news|url=https://www.inopressa.ru/article/14Apr2017/handelsblatt/pobel.html|title=Россия включает быдло-режим|publisher=Инопресса|author=Андре Баллен|first=|last=|date=2017-04-14|accessdate=2017-04-15}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.handelsblatt.com/politik/international/syrien-resolution-russland-schaltet-auf-poebel-modus/19670258.html|title=Russland schaltet auf Pöbel-Modus|publisher=Handelsblatt|author=André Ballin|first=|last=|date=2017-04-13|accessdate=2017-04-15|language=de}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170414074536/http://www.handelsblatt.com/politik/international/syrien-resolution-russland-schaltet-auf-poebel-modus/19670258.html |date=2017-04-14 }}</ref>. «Свобода» радиостанцияһының мәғлүмәт хеҙмәте мөхәррире, тарих фәндәре кандидаты Ярослав Шимов үҙенең «Мәскәү эхоһы» радиостанцияһы сайтындағы «патриотик» блогына хас публицистик стиль тип атаны һәм уны халыҡ-ара темаларға совет гәзиттәре редакциялары менән сағыштырып, агрессив тип атай. Уның фекеренсә, Захарова Рәсәй дәүләт телеканалдарында телевизион сәйәси ток-шоуҙарҙа ҡатнашып һәм социаль селтәрҙәрҙә сәйәси мәсьәләләргә комментарийҙар биреп, билдәлелек ала.<ref name="РС"/>. [[Би-би-си]] журналистары Нортон Дженни һәм Ольга Ившина билдәләүенсә, «Көнбайыш менән мөнәсәбәттәрҙә Рәсәйҙең йәмәғәт йөҙө булараҡ, уның аралашыу стиле дипломатик стилдән тайпылып китә». Мария Захарованың ҡайһы бер белдереүҙәре киң мәғлүмәт сараларында резонанс тыуҙыра<ref>[http://www.newsru.com/russia/02nov2017/zaxarfake.html Захарова рассказала в телеэфире о приеме бен Ладена в Белом доме, которого на самом деле не было] «NEWSru.com», 11.2017</ref><ref>''Tom Embury-Dennis''. [http://www.independent.co.uk/news/world/europe/russian-government-foreign-ministry-jews-donald-trump-us-election-maria-zakharova-russia-a7424986.html Russian government spokesperson says 'the Jews' knew Donald Trump would win US election] «[[The Independent]]<nowiki/>», 19.11.2016</ref><ref>[https://rg.ru/2017/05/31/zaharova-predlozhila-finskomu-zhurnalistu-otpravitsia-v-chechniu-na-poisk-geev.html Захарова предложила финскому журналисту отправиться в Чечню на поиски геев] «[[Российская газета]]<nowiki/>», 31.05.2017</ref>. 2017 йылдың 2 ноябрендә [[«Россия-1»]] каналында 60 минутлыҡ ток-шоуҙағы сығышында (фотоһүрәткә һылтанып, Хилли Клинтон Осман Бен Ладендың ҡулын ҡыҫыуын) һәм Осман бен Ладендың Аҡ йортта ҡабул итеүҙә булыуы тураһында әйтә. Был ялған булып сыға. Фотоһүрәттең төп нөсхәһендә Клинтон 2004 йылда һинд йырсыһы һәм музыканты Шубхашиш Мукерджи менән ҡул бирешә.<ref>{{Cite news|accessdate=2019-08-02|date=2017-12-28|title=Фейки года: кто и как нас обманывал в 2017-м|url=https://www.bbc.com/russian/features-42421898}}</ref> 2019 йылдың ғинуарында Захарованың Анатолий Чубайс менән Рәсәйҙә фәҡирлектең сәбәптәре һәм ғәйеплеләре тураһында полемикаһы матбуғаттың иғтибарын йәлеп итә<ref>{{Cite web|last=|title=«Про ваучер спросите у мамы с папой»: что Чубайс ответил Захаровой. Чубайс ответил Захаровой на свои слова о «бедности России»|work=|publisher=[[Gazeta.ru]]|date=2019-01-21|url=https://www.gazeta.ru/business/2019/01/21/12136693.shtml}}</ref><ref>{{Cite web|last=|title=Захарова «приняла капитуляцию» Чубайса в споре о бедности россиян|work=|publisher=[[Росбизнесконсалтинг]]|date=2019-01-21|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5c4611f19a7947cc3ea32532?from=newsfeed}}</ref>. == Санкция == 2022 йылдың февраль аҙағында, Рәсәйҙең ДПР һәм ЛПР тип иғлан итеүен танығандан һуң, «Украинаның территориаль бөтөнлөгөн, суверенитетын һәм бойондороҡһоҙлоғон ҡаҡшатыусы» кеше булараҡ [[Европа берлеге]] санкцияларына эләгә.<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/62152d009a7947d8a422be89 ЕС лишил депутатов Госдумы шопинга в Милане и вечеринок в Сен-Тропе] // РБК, 22 фев 2022</ref><ref>[https://theins.ru/news/248789 Владимир Соловьёв, Маргарита Симоньян, Мария Захарова и Петр Толстой попали под европейские санкции]</ref><ref>[https://tvrain.ru/news/radio_svoboda_pod_sanktsii_es_popadut_margarita_simonjan_marija_zaharova_i_vladimira_solovev-548395/ «Радио Свобода»: под санкции ЕС попали Маргарита Симоньян, Мария Захарова и Владимир Соловьёв], 23 февраля 2022</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == [[Файл:Vladimir_Putin_and_Maria_Zakharova_(2017-01-26).jpg|мини|280x280пкс|<center>Бүләкләү [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ Ордены]].<br><br><br><br>[[Мәскәү]], [[Мәскәү Кремле|Кремлдә]], 2017 йылдың ғинуарында 26<center></center></center>]] * [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почет Ордены]] (2020) ''— Рәсәй Федерацияһының тышҡы сәйәсәтен тормошҡа ашырыуға ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ намыҫлы дипломатик хеҙмәте өсөн'' . * [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ Ордены]] (2017)<ref>[http://kremlin.ru/supplement/5155 Официальный сайт Президента России, 26 января 2017 года. Награждённые государственными наградами Российской Федерации]</ref>. * Рәсәй федерацияһы Президенты Почет грамотаһы (2013) ; Ведомстволарҙың * Миҙал «Маршал Василий Чуйков» (Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы) (2017)<ref>[http://moo-ts.ru/%d0%b2%d1%80%d1%83%d1%87%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d0%bc%d0%b5%d0%b4%d0%b0%d0%bb%d0%b8-%d0%bc%d0%b0%d1%80%d1%88%d0%b0%d0%bb-%d0%b2%d0%b0%d1%81%d0%b8%d0%bb%d0%b8%d0%b9-%d1%87%d1%83%d0%b9%d0%ba/ Вручение медали «Маршал Василий Чуйков»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024154414/http://moo-ts.ru/%d0%b2%d1%80%d1%83%d1%87%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d0%bc%d0%b5%d0%b4%d0%b0%d0%bb%d0%b8-%d0%bc%d0%b0%d1%80%d1%88%d0%b0%d0%bb-%d0%b2%d0%b0%d1%81%d0%b8%d0%bb%d0%b8%d0%b9-%d1%87%d1%83%d0%b9%d0%ba/ |date=2017-10-24 }}</ref>. ; Йәмәғәт наградалары * PROBA премияһы лауреаты(Award for Achievement Lifetime номинацияһында) (2018) — ''тармаҡ үҫешенә тос өлөш индергәндәре өсөн''<ref>{{Cite web|url=http://www.pr-proba.ru/participation/laureatyi_konkursa|title=PROBA Awards, лауреаты конкурса 2018|accessdate=2019-07-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190708104018/http://www.pr-proba.ru/participation/laureatyi_konkursa |date=2019-07-08 }}</ref>. * «Рәсәй журналистар берләшмәһе ышаныс грамотаһы» Рәсәй журналистар союзы (2017 йылдың 9 февралендә) ''— киң мәғлүмәт саралары менән эшендә асыҡлыҡ өсөн''<ref>{{Cite web|url=https://ruj.ru/news/novosti/xxv-blagotvoritelnyy-bal-pressy/|title=XXV Благотворительный Бал прессы|publisher=[[Союз журналистов России]]|accessdate=2017-02-16}}</ref>. * Йәмәғәт бәйләнештәрҙе үҫтереү өлкәһендәге «Серебряный Лучник» милли премияһының «Персонал» номинацияһындағы лауреаты (2017)<ref>[http://luchnik.ru/laureates/2017/ Серебряный лучник, лауреаты 2017 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170728175446/http://luchnik.ru/laureates/2017/ |date=2017-07-28 }}</ref>. * «Charmous» премияһы «Женщина Года» номинацияһында<ref>{{Cite web|url=http://charmouse.com/ru/награждение-марии-захаровой/|title=21.04.2017 Награждение Марии Захаровой — charmouse.com|publisher=charmouse.com|accessdate=2017-09-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170921144746/http://charmouse.com/ru/%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9/ |date=2017-09-21 }}</ref> * Мәскәү журналистар союзы наградаһы «Матбуғатта асыҡлыҡ өсөн» (2016)<ref>[http://ujmos.ru/luchshie-predstaviteli-smi-poluchili-nagradyi-na-prieme-soyuza-zhurnalistov-moskvyi/ Лучшие представители СМИ получили награды на приеме Союза журналистов Москвы | Союз журналистов Москвы]</ref>. * «Голос Мира» премияһы лауреаты («Журавли России») (2016)<ref>[http://belzhurros.ru/sample-page/награды-vi-литературно-музыкального-фе/ Награды VI литературно-музыкального фестиваля «Белые журавли России», 2016 год.]</ref>. ; Рейтингылары * «Медиалогия» компанияһы мәғлүмәттәре буйынса, 2016 йылда Рәсәй блогерҙары араһында цитаталар рейтингында икенсе урын. * [[Би-би-си|Би-би-си версияһы буйынса, 2016 йылда донъяның иң абруйлы йөҙ ҡатын-ҡыҙ рейтингында]].<ref>[http://www.bbc.com/news/world-38012048 BBC 100 Women 2016: Who is on the list?] — [[BBC News]], 21.11.2016</ref> * «Медиалогия» компанияһы мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙарының медиарейтингыһында йыл эсендә алтынсы урын (2015 йылдың марты — 2016 йылдың марты). == Дипломатик рангы == * Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе (Рәсәй Федерацияһы Президенты указы менән 2020 йылда 8 июнь, № 376)<ref name="Посол1"/><ref name="Посол2"/>. == Ғилми хеҙмәттәре == * {{Мәҡәлә|автор=Алешина И., Захарова М. В.|страницы=60—63|archiveurl=|ref=Алешина, Захарова|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=3|заглавие=Игрушки и праздники [о традициях и обычаях китайцев]|выпуск=|том=|год=2000|издательство=|место=|тип=|издание=[[Азия и Африка сегодня]]|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}} * {{Мәҡәлә|автор=Захарова М. В.|страницы=164—169|archiveurl=|ref=Захарова|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=6|заглавие=Чуньцзе – праздник Нового года [Китай]|выпуск=|том=|год=2000|издательство=|место=|тип=|издание=[[Проблемы Дальнего Востока]]|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}} * {{Мәҡәлә|автор=Захарова М. В.|страницы=136—142|archiveurl=|ref=Захарова|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=1|заглавие=Храмовые ярмарки в современном Китае|выпуск=|том=|год=2010|издательство=|место=|тип=|издание=[[Проблемы Дальнего Востока]]|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * {{Мәҡәлә|автор=Мартыненко Е. В., Мельникова А. В.|заглавие=Медийные лица внешней политики США и России: Дж. Псаки vs М. Захарова|ссылка=http://dom-hors.ru/rus/files/arhiv_zhurnala/pep/2016/10/politics/martynenko-melnikova.pdf|издание=Общество: политика, экономика, право|тип=журнал|год=2016|номер=10|doi=|issn=2223-6392|ref=Мартыненко, Мельникова}} * {{Мәҡәлә|автор=Горбачёва Е. Н.|заглавие=Речевой жанр «дипломатический комментарий» с позиций дискурсивной перформативности|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/rechevoy-zhanr-diplomaticheskiy-kommentariy-s-pozitsiy-diskursivnoy-performativnosti|издание=Коммуникативные исследования|тип=журнал|год=2016|номер=2 (8)|страницы=7—16|issn=2413-6182|ref=Горбачёва}} == Һылтанмалар == * [http://www.mid.ru/press_service/dip/director Биография Марии Захаровой] на сайте МИД России * [https://echo.msk.ru/blog/mzakharova/ Блог] Мария Захарова на радио «Эхо Москвы» * [https://echo.msk.ru/programs/personalno/1683438-echo/ «Особое мнение». Вацлав Радзивинович и Мария Захарова,] // Радио «[[:ru:Эхо Москвы|Эхо Москвы]]<nowiki/>», эфир 30 декабря 2015 г. * ''Михаил Соколов''. [https://www.svoboda.org/a/27635343.html «Лицом к событию». Голос МИДа. Гость — Мария Захарова] // [[:ru:Радио «Свобода»|Радио «Свобода»]], эфир 26 марта 2016 г. * ''Константин Бенюмов'' при участии ''Эмили Тамкин''. [https://meduza.io/feature/2018/10/22/esli-zhenschina-hochet-voyti-ey-nado-otkryt Если женщина хочет войти, ей надо открыть.] // ''[[:ru:Meduza|Meduza]]'', 22.10.2018 * {{Cite episode|title=Мария Захарова: всё не зря|url=http://www.radiorus.ru/brand/episode/id/57101/episode_id/2046827/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323194651/http://www.radiorus.ru/brand/episode/id/57101/episode_id/2046827/ |date=2019-03-23 }} * [[:ru:Илья Яшин|Илья Яшин]]: [https://www.youtube.com/watch?v=8HeraFpNmX0 Министерство не твоих собачьих дел. История Марии Захаровой] YouTube, 20.10.2021 [[Категория:Тарих фәндәре кандидаттары]] [[Категория:XXI быуат журналистары]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:Рәсәй журналистары]] [[Категория:Алфавит буйынса журналистар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1975 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы менән наградланыусылар]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын тамамлаусылар]] 4u0fhrdcm73ih82rtbsuc3tmt22a137 0 184500 1303054 1302562 2026-08-20T20:43:11Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303054 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Биология]]ла '''таксономия''' ((таксис) «аранжировка» һәм (-nomia) «ысул») — биологик организмдарҙың төркөмдәрен атау, билдәләү классификациялауҙы [[фән]]ни өйрәнеү. Организмдар таксондарға (сингл: таксон) төркөмләнә, һәм был төркөмдәргә таксономик дәрәжә бирелә; бирелгән дәрәжәле төркөмдәр юғары дәрәжәле инклюзив төркөмгә әйләндерелә ала, шулай итеп, таксономия иерархияһы барлыҡҡа килә. Хәҙерге ваҡытта ҡулланылған төп рәттәр — [[Домен (биология)|домен]], [[Батшалыҡ (биология)|батшалыҡ]], фило (ботаникала ҡайһы берҙә [[Тип (биология)|филология]] урынына бүлеү ҡулланыла), [[Класс (биология)|класс]], тәртип, [[Ғаилә (биология)|ғаилә]], ырыу һәм [[Төр (биология)|төрҙәр]]. Швед ботанигы [[Карл Линней]] хәҙерге таксономия системаһына нигеҙ һалыусы тип һанала, сөнки ул организмдарҙы классификациялау өсөн Линней таксономы һәм организмдарҙы атау өсөн биномиаль номенклатура тип аталған системаны эшләй. Биологик систематика теорияһы, мәғлүмәттәре һәм аналитик технологияһы ҡаҙаныштары менән Линней системаһы организмдар араһында тере һәм юҡҡа сыҡҡан [[Эволюция|эволюцион]] мөнәсәбәттәрҙе сағылдырыу өсөн тәғәйенләнгән хәҙерге биологик классификация системаһына әүерелә. == Билдәләмәләр == Таксономияның аныҡ билдәләмәһе сығанаҡтан сығанаҡҡа үҙгәрә, әммә дисциплинаның үҙәге ҡала: организмдар төркөмдәренең концепцияһы, атамаһы һәм классификацияһы.<ref name="Wilkins2011">{{Cite web|url=http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/|title=What is systematics and what is taxonomy?|last=Wilkins|first=J.S.|date=5 February 2011|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827124330/http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/|archive-date=27 August 2016|access-date=21 August 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827124330/http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/ |date=27 August 2016 }}</ref> Һуңғы ваҡытта таксономия билдәләмәләре түбәндәгесә бирелә: # Айырым төрҙәре төркөмләү, төрҙәрҙе ҙурыраҡ төркөмдәргә бүлеү һәм шул төркөмдәргә исем биреү теорияһы һәм практикаһы, шулай итеп, классификация барлыҡҡа килтерә.<ref name="Judd2">{{Cite book|title=Plant Systematics: A Phylogenetic Approach|last1=Judd|first1=W.S.|last2=Campbell|first2=C.S.|last3=Kellogg|first3=E.A.|last4=Stevens|first4=P.F.|last5=Donoghue|first5=M.J.|date=2007|publisher=Sinauer Associates|edition=3rd|location=Sunderland|chapter=Taxonomy}}</ref> # Фән өлкәһе тасуирламаны, идентификациялауҙы, номенклатураны, классификацияны үҙ эсенә алға (һәм системалы системаларҙың төп компоненты).<ref name="Simpson2">{{Cite book|title=Plant Systematics|url=https://archive.org/details/plantsystematics0000simp|last=Simpson|first=Michael G.|date=2010|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-374380-0|edition=2nd|chapter=Chapter 1 Plant Systematics: an Overview}}</ref> # Биологияла организмдарҙың классификацияла урыны тураһында фән.<ref>Kirk, P.M., Cannon, P.F., Minter, D.W., Stalpers, J.A. eds. (2008) «Taxonomy». In ''Dictionary of the Fungi'', 10th edition. CABI, Netherlands.</ref> # «Тере организмдарға ҡарата ҡулланылған классификация тураһындағы, шул иҫәптән төрҙәрҙең формалашыу сараларын өйрәнеүсе фән».<ref>{{Cite book|title=The Wordsworth Dictionary of Science and Technology|date=1988|publisher=W.R. Chambers Ltd. and Cambridge University Press|editor-last=Walker|editor-first=P.M.B.}}</ref> # «Классификациялау маҡсатында организм үҙенсәлектәрен анализлау».<ref name="Henderson2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-PLgy6DWe0wC|title=Henderson's Dictionary Of Biology|last=Lawrence|first=E.|date=2005|publisher=Pearson/Prentice Hall|isbn=978-0-13-127384-9}}</ref> # «Классификациялауға һәм атамалар бирергә мөмкинлек биргән өлгө табыу өсөн филогенезды өйрәнә» (кәрәкле, әммә ғәҙәти булмаған билдәләмә булараҡ күрһәтелгән)<ref>{{Cite book|title=Taxonomy for the twenty-first century|last=Wheeler|first=Quentin D.|date=2004|work=[[Philosophical Transactions of the Royal Society]]|editor-last=H.C.J. Godfray & S. Knapp|volume=359|pages=571–583|chapter=Taxonomic triage and the poverty of phylogeny|doi=10.1098/rstb.2003.1452|pmc=1693342|pmid=15253345|author-link=Quentin D. Wheeler|issue=1444}}</ref>. Төрлө билдәләмәләр йә системалылыҡтың (2-се билдәләмәнең) ярҙамсы өлкәһе итеп системалылыҡтың ярҙамсы өлкәһе итеп урынлаштыра, был мөнәсәбәттәрҙе кире ҡаға (6-сы билдәләмә), йә ике терминды синоним тип һанай. Биологик номенклатура систематиканың бер өлөшө (1-се һәм 2-се билдәләмәләр), йәки системалы системаларҙың бер өлөшө булып һаналамы, тигән аңлашылмаусанлыҡтар бар. Мәҫәлән, 6-сы билдәләмә номенклатураны таксономиянан ситкә урынлаштырыусы системаларҙың түбәндәге билдәләмәһе менән парлаша: * ''Систематика'': «Организмдарҙың идентификацияһын, таксономияһын һәм номенклатураһын өйрәнеү, шул иҫәптән тере йәнлектәрҙең уларҙың тәбиғи мөнәсәбәттәренә ҡарата классификацияһын һәм таксондарҙың үҙгәрештәрен һәм эволюцияһын өйрәнеү». 1970 йылда Миченер ''et al''. бер-береһенә ҡарата «систематик биология» һәм «таксономия» (йыш ҡына буталған һәм алмашлап ҡулланылған терминдар) түбәндәгесә билдәләй:<ref>Michener, Charles D., John O. Corliss, Richard S. Cowan, Peter H. Raven, Curtis W. Sabrosky, Donald S. Squires, and G. W. Wharton (1970). ''Systematics In Support of Biological Research''. Division of Biology and Agriculture, National Research Council. Washington, D.C. 25 pp.</ref><blockquote> Систематик биология (системаматика тип атала) — организмдарға фәнни исемдәр бирә, (б) уларҙы тасуирлай, (с) уларҙың коллекцияларын һаҡлай, (д) организмдарға классификация, уларҙы идентификациялау асҡыстары һәм уларҙың таралыуы тураһында мәғлүмәттәр биргән өлкә, (е) уларҙың эволюцион тарихын тикшерә, һәм (ф) уларҙың тирә-яҡ мөхиткә яраҡлашыуын иҫәпләй. Оҙон тарихлы был өлкә һуңғы йылдарҙа һиҙелерлек яңырыу кисерҙе. Теоретик материалдың бер өлөшө эволюцион өлкәләргә ҡағыла (үрҙәге e һәм f темалары), ҡалғандары айырыуса классификация проблемаһына ҡағыла. Таксономия — системалылыҡтың (а) — (d) темаларының өлөшө. </blockquote>Таксономия, системалы биология, систематика, биосистематика, фәнни классификация, биологик классификация һәм филогенетика кеүек терминдарҙың йыйылмаһы ҡайһы берҙә бер үк, ҡайһы берҙә аҙ айырылып торған, әммә һәр ваҡыт бәйләнгән һәм киҫешкән мәғәнәләргә эйә.<ref name="Wilkins2011"/><ref name="Small1989">{{Cite journal|last=Small|first=Ernest|title=Systematics of Biological Systematics (Or, Taxonomy of Taxonomy)}}</ref> «Таксономия» һүҙенең иң киң мәғәнәһе бында ҡулланыла. Термин 1813 йылда де Кандоль үҙенең Théorie élémentaire de la botanique тигән хеҙмәтендә ҡулланған.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=In_Lv8iMt24C&pg=PA20|title=Plant systematics: An integrated approach|last=Singh|first=Gurcharan}}</ref> Джон Линдли 1830 йылда системалылыҡҡа тәүге билдәләмә бирә, әммә «систематика» терминын ҡулланмайынса, «систематик ботаника» тураһында яҙа.<ref>Wilkins, J. S. ''[http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/ What is systematics and what is taxonomy?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827124330/http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/ |date=27 August 2016 }}''. Available on http://evolvingthoughts.net {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170813132538/http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/ |date=2017-08-13 }}</ref> Европалылар биологик төрлөлөктө өйрәнеү өсөн «систематика» һәм «биосистематика», ә Төньяҡ Американдар "таксономия"ны йышыраҡ ҡуллана.<ref>Brusca, R. C., & Brusca, G. J. (2003). Invertebrates (2nd ed.). Sunderland, Mass. : Sinauer Associates, p. 27</ref> Әммә таксономия, һәм, атап әйткәндә, альфа таксонологияһы, организмдарҙы идентификациялау, тасуирлау һәм атау (йәғни номенклатура), ә «классификация» организмдарҙы башҡа организмдар менән бәйләнештәрен күрһәткән иерархик төркөмдәргә урынлаштыра.<ref name="Fortey">{{Citation|last=Fortey|first=Richard|url=Richard Fortey|title=Dry Store Room No. 1: The Secret Life of the Natural History Museum}}</ref> === Монография һәм таксономик тикшереү === Таксономик ревизия йәки таксономик тикшереү — билдәле бер таксонда вариация законлылыҡтарын яңыса анализлау. Был анализ морфологик, анатомик, палинологик, биохимик һәм генетик персонаждарҙың ниндәй ҙә булһа ҡушылыуы нигеҙендә башҡарылырға мөмкин. Монография йәки тулы ревизия — теге йәки был ваҡытта бирелгән мәғлүмәт өсөн һәм бөтә донъя өсөн таксон өсөн комплекслы ревизия. Башҡа (өлөшләтә) ревизиялар, булған характерҙар йыйылмаларының ҡайһы берҙәрен генә ҡуллана йәки арауыҡ даирәһе сикләнгән тигән мәғәнәлә сикләнергә мөмкин. Ревизия был субтаксаның классификацияһын үҙгәртеүгә, яңы субтаксаны асыҡлауға йәки элекке субтаксаның ҡушылыуына килтереүе мөмкин..<ref>{{Cite journal|last=Maxted|first=Nigel|year=1992|title=Towards Defining a Taxonomic Revision Methodology|url=https://archive.org/details/taxon_1992-11_41_4/page/653|journal=Taxon|volume=41|issue=4|pages=653–660|DOI=10.2307/1222391}}</ref> === Таксономик характерҙар === Таксономик характерҙар — таксономик атрибуттар, улар таксондар араһындағы мөнәсәбәттәрҙе (филогенезды) иҫбатлау өсөн ҡулланыла.<ref>Mayr, Ernst (1991). Principles of Systematic Zoology. New York: McGraw-Hill, p. 159.</ref> Таксономик характерҙарҙың төрҙәре:<ref>Mayr, Ernst (1991), p. 162.</ref>{{Col-begin}} {{Col-break}} * Morphological characters ** General external morphology ** Special structures (e.g. genitalia) ** Internal morphology (anatomy) ** Embryology ** Karyology and other cytological factors * Physiological characters ** Metabolic factors ** Body secretions ** Genic sterility factors * Molecular characters ** Immunological distance ** Electrophoretic differences ** Amino acid sequences of proteins ** DNA hybridization ** DNA and RNA sequences ** Restriction endonuclease analyses ** Other molecular differences {{Col-break}} * Behavioral characters ** Courtship and other ethological isolating mechanisms ** Other behavior patterns * Ecological characters ** Habit and habitats ** Food ** Seasonal variations ** Parasites and hosts * Geographic characters ** General biogeographic distribution patterns ** Sympatric-allopatric relationship of populations {{Столбцы/конец}} === Альфа һәм бета таксономияһы === «'''Альфа таксономияһы'''» термины бөгөн башлыса таксондарҙы, айырыуса төрҙәрҙе, табыу, тасуирлау һәм атау дисциплинаһына ҡарата ҡулланыла.<ref name="BiologyDiscussion">{{Cite news|url=http://www.biologydiscussion.com/animals-2/taxonomy/taxonomy-meaning-levels-periods-and-role/32373|title=Taxonomy: Meaning, Levels, Periods and Role|date=27 May 2016|work=Biology Discussion|author=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170405073645/http://www.biologydiscussion.com/animals-2/taxonomy/taxonomy-meaning-levels-periods-and-role/32373|archivedate=5 April 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405073645/http://www.biologydiscussion.com/animals-2/taxonomy/taxonomy-meaning-levels-periods-and-role/32373 |date=5 April 2017 }}</ref> Боронғо әҙәбиәттә был терминдың икенсе мәғәнәһе була, ул морфологик таксономияға һәм XIX быуат аҙағына тиклемге тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләренә ҡарай.<ref>{{Cite journal|last=Rosselló-Mora|first=Ramon|title=The species concept for prokaryotes|journal=FEMS Microbiology Reviews|volume=25|issue=1|pages=39–67|DOI=10.1111/j.1574-6976.2001.tb00571.x}}</ref> Уильям Бертрам Туррилл «альфа таксономияһы» терминын 1935 һәм 1937 йылдарҙа баҫылған мәҡәләләр серияһында индерә, унда ул таксонология дисциплинаһының фәлсәфәһе һәм киләсәк йүнәлештәрен тикшерә[1]<blockquote> … таксономистар араһында үҙҙәренең проблемаларын киң ҡараштан ҡарарға, уларҙың цитологик, экологик һәм генетик коллегалары менән яҡынданыраҡ хеҙмәттәшлек итеү мөмкинлектәрен тикшерергә һәм уларҙың маҡсаттарын һәм ысулдарын, бәлки, ҡырҡа үҙгәртеү йәки киңәйтеүҙе танырға теләк арта бара… Туррилл (1935) фекеренсә, структураһына нигеҙләнгән һәм уңайлы итеп «альфа» тип аталған боронғо баһалап бөткөһөҙ таксономияны ҡабул иткәндә, мөмкин тиклем киң морфологик һәм физиологик факттар нигеҙендә төҙөлгән алыҫ таксономияны күҙ алдына килтерергә мөмкин, һәм унда «төрлөләрҙең конституцияһына, бүленешенә, килеп сығышына һәм тәртибенә ҡағылышлы бөтә күҙәтеү һәм эксперименталь мәғлүмәттәр табыла». Идеалдар, әйтерһең дә, бер ҡасан да тулыһынса тормошҡа ашырылмай. Әммә улар даими стимуляторҙар сифатында эш итеүҙең ҙур ҡиммәте бар, һәм әгәр беҙҙә «омега» таксономияһының идеалы булһаҡ, беҙ грек алфавитынан бер аҙ алға бара алабыҙ. Беҙҙең ҡайһы берҙәребеҙ үҙебеҙҙе ҡәнәғәтләндерәбеҙ, беҙ хәҙер «бета» таксономияһына күҙ һалабыҙ, тип уйлайбыҙ.{{Sfn|Turrill|1938}}</blockquote>Шулай итеп, Туррилл альфа таксономияһынан асыҡтан-асыҡ экология, физиология, генетика һәм цитология кеүек төрлө тикшеренеүҙәр өлкәһен индерә. Ул шулай уҡ филогенетик реконструкцияны альфа таксономияһынан индермәй.{{Sfn|Turrill|1938}} Һуңыраҡ авторҙар был терминды икенсе мәғәнәлә ҡуллана, был термин төрҙәрҙең (башҡа рәттәрҙең ярым төрҙәре йәки таксондары түгел) сикләүен аңлата, ниндәй ҙә булһа тикшеренеү алымдарын ҡуллана, шул иҫәптән ҡатмарлы иҫәпләү йәки лаборатория техникаһын да ҡуллана.<ref name="BiologyDiscussion" /> Шулай итеп, Эрнст Майр 1968 йылда "бета таксономия"ны төрҙәргә ҡарағанда юғарыраҡ дәрәжәләрҙең классификацияһы тип билдәләй.<ref>{{Citation|url=Ernst Mayr}}</ref><blockquote>Вариацияның биологик мәғәнәһен һәм оҡшаш төрҙәр төркөмдәренең эволюцион килеп сығышын аңлау таксономик эшмәкәрлектең икенсе этабы өсөн тағы ла мөһимерәк, төрҙәрҙе туғандар төркөмдәренә («taxa») бүлеү һәм уларҙың юғары категориялар иерархияһында урынлашыуы. Был эшмәкәрлек классификация термины менән аңлатыла; ул шулай уҡ «бета таксономия» тип тә атала.</blockquote> === Микротаксономия һәм макротаксосономия === Организмдарҙың айырым төркөмөндә төрҙәрҙе бүлеү зарурлығы практик һәм теоретик проблемаларға килтерә, улар төр проблемаһы тип атала. Төрҙәрҙе нисек билдәләүҙе билдәләү буйынса фәнни эш микротаксономия тип атала.<ref>{{Cite book|title=The Growth of Biological Thought: Diversity, Evolution, and Inheritance}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.biological-concepts.com/views/search.php?term=1508|title=Result of Your Query|work=biological-concepts.com|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405170414/http://www.biological-concepts.com/views/search.php?term=1508|archive-date=5 April 2017}}</ref><ref name="BiologyDiscussion" />Макротаксономия — юғары таксономик дәрәжәләге төркөмдәрҙе өйрәнеү.<ref name="BiologyDiscussion" /> == Тарихы == Таксономик тарихтың ҡайһы бер тасуирламалары боронғо цивилизациялар менән таксономияны даталарға тырышһа ла, ысын мәғәнәһендә организмдарҙы классификациялау буйынса фәнни ынтылыш XVIII быуатҡа тиклем булмай. Элегерәк башҡарылған эштәре тәү сиратта дескриптив булған һәм ауыл хужалығында йәки медицинала файҙалы булған үҫемлектәргә йүнәлтелгән булған. Был фәнни фекерләүҙең бер нисә этабы бар. Иртә таксономия үҙ аллы критерийҙарға, «яһалма системаларға» нигеҙләнә, шул иҫәптән Линнейҙың үҫемлектәр өсөн енси классификация системаһы (Линнейҙың 1735 йылда хайуандарҙы классификациялауы «Systema Naturae» («Тәбиғәт системаһы») тип атала, ул, кәм тигәндә, «яһалма система» тип иҫәпләй. Һуңыраҡ «тәбиғи системалар» тип йөрөтөлгән такса үҙенсәлектәрен тулыраҡ ҡарау нигеҙендә системалар барлыҡҡа килә, мәҫәлән, де Жусьё. Һуңыраҡ «тәбиғи системалар» тип аталған такса үҙенсәлектәрен тулыраҡ ҡарау нигеҙендә системалар барлыҡҡа килә, мәҫәлән, де Жюсьё (1789), де Кандоль (1813) һәм Бентем һәм Хукер (1862—1863). Был классификациялар эмпирик ҡалыптарҙы тасуирлай һәм фекерләүҙә эволюцияға тиклем булған. Чарльз Дарвиндың «Төрҙәрҙең килеп сығышы тураһында» (1859) баҫылып сығыуы эволюцион мөнәсәбәттәргә нигеҙләнгән классификацияларға яңы аңлатма бирә. Был 1883 йылдан башлап филетик системалар төшөнсәһе була. Бындай ҡарашты Эйхлер (1883) һәм Энглер (1886—1892) тип билдәләй. 1970-се йылдарҙа кладистик методологияның барлыҡҡа килеүе берҙән-бер монофилия критерийҙары нигеҙендә синапоморфиялар булыуы менән раҫланған классификацияларға килтерә. Шул ваҡыттан алып молекуляр генетика мәғлүмәттәре менән дәлилләү нигеҙе киңәйтелә, улар күпселек осраҡта традицион морфологияны тулыландыра.{{Sfn|Datta|1988}} === Линнийға тиклемге осор === ==== Тәүге таксономистар ==== Кеше тирә-яғын атау һәм классификациялау, моғайын, тел башланыу менән башланғандыр. Ағыулы үҫемлектәрҙе ашарға яраҡлы үҫемлектәрҙән айырыу кешелек йәмғиәтенең йәшәүе өсөн мөһим. Дарыу үҫемлектәре һүрәттәре Мысырҙың стена һүрәттәрендә б.э.т. 1500 йылда күренә, был төрлө төрҙәрҙең ҡулланылышын аңлауҙы һәм төп таксономияның урынлашыуын күрһәтә. ==== Антик осор ==== [[Файл:Huang-Quan-Xie-sheng-zhen-qin-tu.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bf/Huang-Quan-Xie-sheng-zhen-qin-tu.jpg/370px-Huang-Quan-Xie-sheng-zhen-qin-tu.jpg|мини|''Һирәк осрай торған хайуандарҙың''<nowiki> һүрәтләнеше (写生珍禽图), Сун династияһы рәссамы Хуан Цюань (903[[965)</nowiki>]] Организмдар беренсе тапҡыр [[Аристотель]] ([[Греция]], 384 Tian322 б.э.) тарафынан Лесбос утрауында булған сағында классификациялана.<ref>Mayr, E. (1982) ''The Growth of Biological Thought''. Belknap P. of Harvard U.P., Cambridge (Mass.)</ref><ref name="Palaeos" /><ref name="Britannica – Taxonomy">{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/science/taxonomy|title=taxonomy {{!}} biology}}</ref> Ул йән эйәләрен уларҙың өлөштәренә, йәки хәҙерге заман сифаттарына, мәҫәлән, тере бала тыуыу, дүрт аяҡ, йомортҡа һалыу, ҡан һалыу йәки йылы тәнле булыуҙы классификациялай.<ref name="Roanoke">{{Cite web|url=http://www.cbs.dtu.dk/courses/genomics_course/roanoke/bio101ch20.htm|title=Biology 101, Ch 20|website=cbs.dtu.dk|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628023508/http://www.cbs.dtu.dk/courses/genomics_course/roanoke/bio101ch20.htm|archive-date=28 June 2017}}</ref> Ул бөтә тереклекте ике төркөмгә бүлә: үҫемлектәр һәм хайуандар.<ref name="Palaeos" /> Уның ҡайһы бер хайуандар төркөмө, мәҫәлән, ''Анхайма'' (ҡанһыҙ хайуандар, тәржемәһе — умыртҡаһыҙ) һәм ''Энхайма'' (ҡаны булған хайуандар), шулай уҡ [[акула]]лар һәм киттар кеүек төркөмдәр бөгөн дә киң ҡулланыла.<ref>{{Cite book|title=The Lagoon: How Aristotle Invented Science|url=Armand Marie Leroi}}</ref> Уның уҡыусыһы Теофраст (Греция, б.э.т. 370X) был традицияны дауам итә, 500-гә яҡын үҫемлек һәм уларҙың ҡулланылышы тураһында үҙенең Historia Plantarum китабында телгә ала. Тағы ла бер нисә үҫемлек төркөмө, мәҫәлән, ''[[Ҡыҙылтал|Корнус]]'', ''Крокус'' һәм ''Нарцисс'', Теофрастҡа барып тоташа.<ref name="Palaeos">{{Cite web |url=http://palaeos.com/taxonomy/history.html |title=Palaeos : Taxonomy |website=palaeos.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170331022648/http://palaeos.com/taxonomy/history.html |archive-date=31 March 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170331022648/http://palaeos.com/taxonomy/history.html |date=31 March 2017 }}</ref> ==== Урта быуаттар ==== [[Урта быуаттар]]<nowiki/>ҙағы таксономия, йән эйәләренең фәлсәфәүи һәм экзистенциаль тәртибенә ҡағылышлы өҫтәмәләр менән, аристотель системаһына нигеҙләнә.<ref name="Roanoke2">{{Cite web|url=http://www.cbs.dtu.dk/courses/genomics_course/roanoke/bio101ch20.htm|title=Biology 101, Ch 20|date=23 March 1998|website=cbs.dtu.dk|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628023508/http://www.cbs.dtu.dk/courses/genomics_course/roanoke/bio101ch20.htm|archive-date=28 June 2017}}</ref> Был көнбайыш схоластик<ref name="Roanoke3">{{Cite web|url=http://www.cbs.dtu.dk/courses/genomics_course/roanoke/bio101ch20.htm|title=Biology 101, Ch 20|date=23 March 1998|website=cbs.dtu.dk|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628023508/http://www.cbs.dtu.dk/courses/genomics_course/roanoke/bio101ch20.htm|archive-date=28 June 2017}}</ref>традицияларында булыуҙың, ахыр сиктә Аристотельдән алынған ҙур сылбыр кеүек төшөнсәләрҙе үҙ эсенә ала. Аристотел системаһы ул ваҡытта микроскоптар булмау сәбәпле үҫемлектәрҙе лә, бәшмәктәрҙе лә классификацияламай, сөнки уның идеялары, скала натураһына (Тәбиғи баҫҡыс)<ref name="Britannica – Taxonomy2">{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/science/taxonomy|title=taxonomy {{!}} biology|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405075451/https://www.britannica.com/science/taxonomy|archive-date=5 April 2017|encyclopedia=Encyclopedia Britannica}}</ref> ярашлы, тулы донъяны берҙәм континуумда урынлаштырыуға нигеҙләнгән. Был да оло зат сылбырында ла иғтибарға алынды. Прокопий, Ғәззә тимотеостары, Деметриос Пепагоменос,<ref name="Palaeos2">{{Cite web|url=http://palaeos.com/taxonomy/history.html|title=Palaeos : Taxonomy|website=palaeos.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331022648/http://palaeos.com/taxonomy/history.html|archive-date=31 March 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170331022648/http://palaeos.com/taxonomy/history.html |date=31 March 2017 }}</ref> Томас Аквинас кеүек ғалимдар алға китеш яһай. Урта быуат аҡыл эйәләре прагматик таксономияға ҡарағанда абстракт фәлсәфәгә нығыраҡ яраҡлашҡан абстракт фәлсәфәүи һәм логик категориялауҙарҙы ҡулланған.<ref name="Palaeos" /> ==== Ренессанс һәм иртә хәҙерге заман ==== [[Яңырыу|Ренессанс]] һәм [[Мәғрифәтселек дәүере]]ндә организмдарҙы категориялаштырыу киң тарала, һәм таксономик эштәр боронғо текстарҙы алмаштырыу өсөн етерлек кимәлдә башҡарыла.<ref name="Palaeos" /> Был ҡайһы берҙә ҡатмарлы оптик линзаларҙың үҫеше менән бәйле, был организмдарҙың морфологияһын күпкә ентекләберәк өйрәнергә мөмкинлек бирә. Был технологик алымдан файҙаланған иң тәүге авторҙарҙың береһе — итальян табибы Андреа Чезальпино (1519—1603), ул «беренсе таксономист» тип атала.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Andrea-Cesalpino|title=Andrea Cesalpino {{!}} Italian physician, philosopher, and botanist}}</ref> Уның magnum opus De Plantis 1583 йылда баҫылып сыға, унда 1500-ҙән ашыу үҫемлек төрө һүрәтләнә.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/deplantislibrixv00cesa|title=De plantis libri XVI}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Andrea-Cesalpino#ref130098|title=Andrea Cesalpino {{!}} Italian physician, philosopher, and botanist}}</ref> Ул беренсе тапҡыр таныған ике ҙур үҫемлек ғаиләһе бөгөн дә ҡулланыла: Asteraceae һәм [[Кәбеҫтә һымаҡтар|Brassicaceae]].<ref>{{Cite book|title=International Edition Vegetables I: Asteraceae, Brassicaceae, Chenopodicaceae, and Cucurbitaceae (Handbook of Plant Breeding)}}</ref> Һуңынан XVII быуатта Джон Рэй ([[Англия]], 16271705) бик күп мөһим таксономик хеҙмәттәр яҙа.<ref name="Britannica – Taxonomy" /> Уның иң ҙур ҡаҙанышы ''Methodus Plantarum Nova'' (1682) була, унда ул 18 меңдән ашыу үҫемлек төрөн баҫтырып сығара.<ref>{{Cite book|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/84226#page/7/mode/1up|title=Methodus plantarum nova|author=live}}</ref> Ул ваҡытта уның классификациялары, бәлки, иң ҡатмарлыһы булғандыр, сөнки ул үҙенең таксондарын күп кенә ҡатнаш символдарға нигеҙләгән. Киләһе ҙур таксономик хеҙмәттәрҙе Джозеф Питон де Турнефор (Франция, 1656,1708) яҙа.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Joseph-Pitton-de-Tournefort|title=Joseph Pitton de Tournefort {{!}} French botanist and physician}}</ref> 1700 йылдан алып уның Institutiones Rei Herbariae хеҙмәттәрендә 698 ырыуға ҡараған 9000-дән ашыу төр бар, был туранан-тура Линнейға йоғонто яһай. === Линней дәүере === [[Файл:Linné-Systema_Naturae_1735.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/54/Linn%C3%A9-Systema_Naturae_1735.jpg/170px-Linn%C3%A9-Systema_Naturae_1735.jpg|мини|Systema ''Naturae'', Лейден, 1735]] Швед ботаник [[Карл Линней]] (17071778) таксономияның яңы дәүерен башлай.<ref name="Roanoke" /> 1735 йылда Systema Naturae 1st Edition, 1753 йылда Species ''Plantarum'' һәм Systema ''NaturaE'' 10th Edition тигән хеҙмәттәре менән ул хәҙерге таксономияны революциялай.<ref>Linnaeus, C. (1735) ''Systema naturae, sive regna tria naturae systematice proposita per classes, ordines, genera, & species''. Haak, Leiden</ref><ref>Linnaeus, C. (1753) ''Species Plantarum''. Stockholm, Sweden.</ref><ref>Linnaeus, C. (1758) ''Systema naturae, sive regna tria naturae systematice proposita per classes, ordines, genera, & species'', 10th Edition. Haak, Leiden</ref> Уның эштәре хайуандар һәм үҫемлектәр төрҙәренә стандартлаштырылған биномиаль атама биреү системаһын ғәмәлгә ашыра, был хаослы һәм тарҡау таксономик әҙәбиәткә элегант хәл булып сыға.<ref name="Britannica – Linnaean">{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/science/taxonomy/The-Linnaean-system|title=taxonomy – The Linnaean system {{!}} biology}}</ref> Ул класс, тәртип, ырыу һәм төрҙәр стандартын ғына индермәй, шулай уҡ сәскәнең бәләкәйерәк өлөштәрен ҡулланып, үҙенең китабынан үҫемлектәрҙе һәм хайуандарҙы билдәләргә мөмкинлек бирә.<ref name="Britannica – Linnaean" /> Шулай итеп, Линней системаһы барлыҡҡа килә һәм бөгөнгө көндә лә XVIII быуаттағы кеүек ҡулланыла.<ref name="Britannica – Linnaean" /> Әлеге ваҡытта үҫемлектәр һәм хайуандар таксономиктары Линнейҙың эшен дөрөҫ исемдәр өсөн «башланғыс нөктә» тип иҫәпләй (1753 һәм 1758 йылдарҙа).<ref>{{Cite journal|title=Typification and later starting-points|url=http://www.iapt-taxon.org/historic/Congress/IBC_1959/Prop018-019.pdf|author=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518091529/http://www.iapt-taxon.org/historic/Congress/IBC_1959/Prop018-019.pdf |date=2015-05-18 }}</ref> Был даталарға тиклем баҫылған исемдәр «Линнейға тиклемге» тип атала, һәм ғәмәлдә түгел тип һанала (''Svenska Spindlar''<ref>{{Cite book|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/209583#page/7/mode/1up|title=Svenska spindlar|author=live}}</ref> баҫмаһында баҫылған үрмәкселәрҙән башҡа). Хатта был ваҡытҡа тиклем Линней үҙе баҫтырып сығарған таксономик исемдәр ҙә Линнейға тиклемге тип һанала. == Хәҙерге классификация системаһы == [[Файл:Spindle_diagram.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/76/Spindle_diagram.jpg/280px-Spindle_diagram.jpg|мини|Умыртҡалыларҙың класс кимәлендә эволюцияһы, спиндл киңлеге ғаиләләр һанын күрһәтә . Спиндле схемалар эволюцион таксономияға хас]] [[Файл:Cladogram_vertebrata.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Cladogram_vertebrata.jpg/280px-Cladogram_vertebrata.jpg|мини|Шул уҡ бәйләнеш, кладистика өсөн типик кладограмма булараҡ күрһәтелә]] Төркөмдәр эсендәге төркөмдәр паттерны Линнейҙың үҫемлектәр һәм хайуандар классификацияһы менән билдәләнә, һәм был паттерндар XVIII быуат аҙағында, Чарльз Дарвиндың «Тәбиғәттәрҙең килеп сығышы» китабы баҫылып сыҡҡанға тиклем, хайуандар һәм үҫемлектәр батшалыҡтарының дендрограммалары итеп күрһәтелә башлай. "Тәбиғи система"ның паттерны эволюция кеүек генерациялау процесын аңлатмай, әммә, бәлки, уны күҙ уңында тотҡандыр, иртә трансмутационистик аҡыл эйәләрен илһамландырғандыр. Төрҙәрҙең трансмутацияһы идеяһын өйрәнеүсе тәүге хеҙмәттәр араһында Эразм Дарвиндың (Чарльз Дарвиндың олатаһының) 1796 Zoönomia һәм Жан-Батист Ламарктың 1809 йылда Philosophie Zoologique бар.<ref name="BiologyDiscussion" /> Был идея инглиз телле донъяла Роберт Чемберс тарафынан 1844 йылда аноним рәүештә баҫылған Vestiges of the Natural History of Creation китабында киң тарала.<ref>{{Cite book|url=James A. Secord|author=dead}}</ref> Дарвин теорияһына яраҡлы уртаҡ нәҫел китабы тигән төшөнсә барлыҡҡа килә. Йәшәү ағасы һүрәттәре фәнни хеҙмәттәрҙә популяр булып китә, билдәле ҡаҙылма төркөмдәр индерелә. ''Археоптерикс'' һәм Хесперорнистың яңы ғына табылған ҡаҙылма ҡалдыҡтарын ҡулланып, Томас Генри Хаксли уларҙың динозаврҙарҙан барлыҡҡа килеүен белдерә, был төркөм 1842 йылда Ричард Оуэн тарафынан рәсми рәүештә таныла.<ref>{{Cite news|url=https://phys.org/news/2015-05-fossil-world-earliest-modern-bird.html|title=Fossil of world's earliest modern bird could help us understand the extinction of dinosaurs|author=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170405170159/https://phys.org/news/2015-05-fossil-world-earliest-modern-bird.html|archivedate=5 April 2017}}</ref> Һөҙөмтәлә динозаврҙарҙың «ҡоштарҙың ата-бабалары» булыуы эволюцион таксономик фекерләүҙең төп билдәһе булып тора. XIX быуат аҙағында һәм XX быуат башында ҡаҙылма төркөмдәр табыла һәм , [[Палеонтология|палеонтологтар]], билдәле төркөмдәрҙе берләштерә, хайуандарҙың тарихын аңларға тырыша. 1940-сы йылдар башында хәҙерге эволюцион синтез менән, төп төркөмдәрҙең эволюцияһын хәҙерге заманса аңлау барлыҡҡа килә. Эволюцион таксономия Линней таксономик дәрәжәһенә нигеҙләнгәнлектән, был ике термин хәҙерге ҡулланылышта ҡулланыла. Кладистик ысул 1960-сы йылдарҙан барлыҡҡа килә.<ref name="Britannica – since Linnaeus">{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/science/taxonomy/Classification-since-Linnaeus|title=taxonomy – Classification since Linnaeus {{!}} biology}}<cite class="citation encyclopaedia cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.britannica.com/science/taxonomy/Classification-since-Linnaeus «taxonomy — Classification since Linnaeus | biology»]. ''Encyclopedia Britannica''. [https://web.archive.org/web/20170405075916/https://www.britannica.com/science/taxonomy/Classification-since-Linnaeus Archived] from the original on 5 April 2017.</cite></ref> 1958 йылда Джулиан Хаксли ''клада'' терминын ҡуллана.<ref name="BiologyDiscussion" /> Һуңыраҡ, 1960 йылда, Кейн һәм Харрисон ''кладистик'' терминын индерә.<ref name="BiologyDiscussion" /> Иң күренекле үҙенсәлеге булып иерархик эволюция ағасында таксондарҙы урынлаштырыу тора, был осраҡта бөтә таксондар монофилетик.<ref name="Britannica – since Linnaeus" /> Таксон, ата-баба формаһының бөтә тоҡомдарын үҙ эсенә алһа, монофилетик тип атала.<ref name="Mike Taylor">{{Cite web |url=http://www.miketaylor.org.uk/dino/faq/s-class/phyletic/ |title=What do terms like monophyletic, paraphyletic and polyphyletic mean? |last=Taylor |first=Mike |website=miketaylor.org.uk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100801072310/http://www.miketaylor.org.uk/dino/faq/s-class/phyletic/ |archive-date=1 August 2010}}</ref><ref name="NCSE">{{Cite web |url=https://ncse.com/book/export/html/2206 |title=Polyphyletic vs. Monophyletic |website=ncse.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405170039/https://ncse.com/book/export/html/2206 |archive-date=5 April 2017}}</ref> Уларҙан алынған төркөмдәр парафилетик тип атала, ә тормош ағасынан бер тармаҡтан артыҡ булған төркөмдәр полифилетик булып тора.<ref name="Mike Taylor" /><ref name="Mike Taylor" /><ref name="NCSE"/> Монофилетик төркөмдәр синапоморфиялар нигеҙендә таныла һәм диагноз ҡуйыла.<ref>Brower, Andrew V. Z. and Randall T. Schuh. 2021. ''Biological Systematics: Principles and Applications'' (3rd edn.) Cornell University Press, Ithaca, New York., p. 13</ref> Кладистик классификациялар традицион Линней таксономияһы һәм Зоологик һәм ботаник номенклатура кодтары менән тап килә.<ref>Schuh, Randall T. «The Linnaean system and its 250-year persistence.» The Botanical Review 69, no. 1 (2003): 59.</ref> Номенклатураның альтернатив системаһы, Халыҡ-ара ''филогенетик'' номенклатура кодексы йәки ''PhyloCode'' тәҡдим ителгән, уның маҡсаты — кладтарҙың формаль атамаһын көйләнә.<ref>{{Cite web |url=https://www.ohio.edu/phylocode/ |title=The PhyloCode |last=Queiroz |first=Philip D. Cantino, Kevin de |website=ohio.edu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510200022/https://www.ohio.edu/phylocode/ |archive-date=10 May 2016}}</ref><ref name="Phylocode">{{Cite news|url=http://www.biologydiscussion.com/angiosperm/taxonomy-angiosperm/phylocode-concept-history-and-advantages-taxonomy/34706|title=PhyloCode: Concept, History and Advantages {{!}} Taxonomy|date=12 July 2016|work=Biology Discussion|author=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170405073643/http://www.biologydiscussion.com/angiosperm/taxonomy-angiosperm/phylocode-concept-history-and-advantages-taxonomy/34706|archivedate=5 April 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405073643/http://www.biologydiscussion.com/angiosperm/taxonomy-angiosperm/phylocode-concept-history-and-advantages-taxonomy/34706 |date=5 April 2017 }}</ref>Линней рангтары ''PhyloCode'' буйынса факультатив буласаҡ, ул хәҙерге, ранг нигеҙендәге кодтар менән бергә йәшәү өсөн тәғәйенләнә.<ref name="Phylocode" /> Систематик берләшмә PhyloCode-ты ҡабул итерме-юҡмы, әллә уны 250 йылдан ашыу ҡулланылған (кәрәк булғанда үҙгәртелгән) хәҙерге номенклатура системалары файҙаһына ҡалырмы, тип билдәләнә. === Батшалыҡтар һәм домендар === [[Файл:Biological_classification_L_Pengo_vflip.svg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a5/Biological_classification_L_Pengo_vflip.svg/170px-Biological_classification_L_Pengo_vflip.svg.png|мини|Хәҙерге классификацияның төп схемаһы. Башҡа бик күп кимәлдәр ҡулланыла ала; домен, тормоштағы иң юғары яңы һәм бәхәсле кимәл.]] Линней, үҫемлектәрҙе һәм хайуандарҙы айырым батшалыҡ тип һаналған.<ref name="Kingdom classification">{{Cite news|url=http://www.biologydiscussion.com/biology/kingdom-classification-of-living-organism/5542|title=Kingdom Classification of Living Organism|date=2 December 2014|work=Biology Discussion|author=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170405073641/http://www.biologydiscussion.com/biology/kingdom-classification-of-living-organism/5542|archivedate=5 April 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405073641/http://www.biologydiscussion.com/biology/kingdom-classification-of-living-organism/5542 |date=5 April 2017 }}</ref>Линней, физик донъяны йәшелсә, хайуандар һәм файҙалы ҡаҙылмалар батшалығына бүлеп, быны юғары звание сифатында ҡулланған. Микроскопия ҡаҙаныштары микроорганизмдарҙы классификациялауға мөмкинлек биргәнлектән, батшалыҡтарҙың һаны арта. Домен — сағыштырмаса яңыса бүлеү. 1977 йылда Карл Вуздың өс доменлы систем тәҡдим итә, әммә һуңыраҡ был система ҡабул ителмәй.<ref>{{Cite web|url=http://www.igb.illinois.edu/about/archaea|title=Carl Woese {{!}} Carl R. Woese Institute for Genomic Biology|author=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428163950/http://www.igb.illinois.edu/about/archaea|archive-date=28 April 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170428163950/http://www.igb.illinois.edu/about/archaea |date=28 April 2017 }}</ref> Өс доменлы ысулдың төп үҙенсәлеге булып [[Архейҙар|Архея]] һәм Бактерияларҙың бүленеү тора, улар элек бер генә Бактерия батшалығына (ҡайһы берҙә Монера тип аталған батшалыҡҡа) бергә төркөмләнгән була.<ref name="Kingdom classification" /> Протистарҙың классификацияһы тураһында күп мәҡәләләр баҫтырып сығарған Томас Кавальер-Смит күптән түгел неомура, Архея һәм [[Эукариоттар|Евхарияны]] бергә туплаусы клада, бактерияларҙан, анығыраҡ әйткәндә, Актиномицетотанан барлыҡҡа килгән, тип тәҡдим итә. 2004 йылда уның классификацияһы [[Архейҙар|археобактерияларҙы]] Бактериялар батшалығының бер өлөшө тип иҫәпләй, йәғни ул өс домен системаһын тулыһынса кире ҡаға. Стефан Лукета 2012 йылда биш «домион» системаһын тәҡдим итә, традицион өс доменға Прионобиота (күҙәнәкле һәм ядро кислотаһы булмаған) һәм [[Вирустар|Вирузобиота]] (ҡүҙәнәкле, әммә ядро кислоталы) өҫтәй.<ref name="Luketa2012">{{Cite journal|last=Luketa|first=S.|year=2012|title=New views on the megaclassification of life|url=http://protistology.ifmo.ru/num7_4/luketa_protistology_7-4.pdf|author=live|journal=Protistology|volume=7|issue=4|pages=218–237}}</ref><center>{{Biological systems}} </center>Организмдарҙың күп кенә айырым төркөмдәре өсөн өлөшләтә классификациялар бар һәм яңы мәғлүмәттәр барлыҡҡа килгән һайын ҡайтанан ҡарала һәм алмаштырыла; әммә тереклектең күпселек өлөшөн йә бөтәһен дә комплекслы, баҫтырып сығарған дауалау ысулдары һирәк осрай; 2012 һәм 2019 йылдарҙа эвкариоттарҙы протистарға баҫым яһап ҡына үҙ эсенә алған Адл һәм 2019 йыл миҫалдары: 2015 йыл, икеһе лә ҡаҙылма вәкилдәрҙе ситләтеп үтһә лә, евкариоттарҙы ла, прокариоттарҙы ла орден дәрәжәһенә тиклем үҙ эсенә ала.<ref name="Adl-et-al-2012">{{Cite journal|last=Adl|first=S.M.|title=The revised classification of eukaryotes|journal=Journal of Eukaryotic Microbiology|volume=59|issue=5|pages=429–493}}</ref><ref name="Adl-et-al-2019">{{Cite journal|last=Adl|first=S.M.|year=2019|title=Revisions to the classification, nomenclature, and diversity of eukaryotes|journal=Journal of Eukaryotic Microbiology|volume=66|issue=1|pages=4–119}}</ref><ref name="Ruggiero-et-al-2015">{{Cite journal|last=Ruggiero|first=M.A.|year=2015|title=A higher level classification of all living organisms|journal=PLOS ONE|volume=10|issue=4|pages=e0119248}}</ref><ref name="Ruggiero-et-al-2015" /> Айырым компиляция (Ruggiero, 2014) Ғаилә дәрәжәһенә тиклем һаҡланып ҡалған таксондарҙы үҙ эсенә ала.<ref>Ruggiero, Michael A. (2014). Families of All Living Organisms, Version 2.0.a.15, (4/26/14). Expert Solutions International, LLC, Reston, VA. 420 pp. Included data available for download via https://www.gbif.org/dataset/8067e0a2-a26d-4831-8a1e-21b9118a299c (doi: 10.15468/tfp6yv)</ref> Мәғлүмәттәр базаһына нигеҙләнгән таблицалар иҫәбенә Тормош энциклопедияһы, Биотөрлөлөк буйынса глобаль мәғлүмәт объекты, NCBI систематикаһы мәғлүмәт базаһы, Диңгеҙ һәм кейәүгә сыҡмаған Генераның ваҡытлы реестры, Тормоштоң асыҡ ағасы, Тормош каталогы инә. Палеобиология мәғлүмәт базаһы — ҡаҙылма ресурстар. == Ҡулланыу == Биологик систематика [[биология]] дисциплинаһы булып тора һәм биологтар тарафынан «системата» булараҡ билдәле, әммә яңы таксоналарҙы баҫтырып сығарыу менән натуралистар ҙа йыш шөғөлләнә. Таксономия [[тормош]]<nowiki/>то тасуирлауҙы һәм ойоштороуҙы маҡсат итеп ҡуйғанлыҡтан, биотөрлөлөктө һәм тәбиғәтте һаҡлау биологияһының барлыҡҡа килеүе таксономдар эше өсөн бик мөһим..<ref>{{Cite web |url=http://www.nhm.ac.uk/nature-online/science-of-natural-history/taxonomy-systematics/what-is-taxonomy/index.html |title=What is taxonomy? |publisher=Natural History Museum |location=London |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001152618/http://www.nhm.ac.uk/nature-online/science-of-natural-history/taxonomy-systematics/what-is-taxonomy/index.html |archive-date=1 October 2013 |access-date=23 December 2017}}</ref><ref>{{Cite journal |last=McNeely |first=Jeffrey A. |year=2002 |title=The role of taxonomy in conserving biodiversity |url=https://pdfs.semanticscholar.org/7b06/e3d09692ef9f2b464fbfb7807ff32a35ce47.pdf |url-status=dead |journal=J. Nat. Conserv. |volume=10 |issue=3 |pages=145–153 |doi=10.1078/1617-1381-00015 |s2cid=16953722 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171224155349/https://pdfs.semanticscholar.org/7b06/e3d09692ef9f2b464fbfb7807ff32a35ce47.pdf |archive-date=24 December 2017 |via=Semantic Scholar}}</ref> === Организмдарҙы классификациялау === Биологик классификация — таксономик процестың мөһим өлөшө. Һөҙөмтәлә, ул ҡулланыусыға таксондың туғандары ниндәй тип хәбәр итә. Биологик [[Класс (биология)|класс]]<nowiki/>ификация таксономик рәттәрҙе ҡуллана, шул иҫәптән башҡалар (иң инклюзивтан иң инклюзируемыйға тиклем): Домен, Короллек, [[Тип (биология)|Филум]], Класс, [[Отряд (биология)|Орден]], [[Ғаилә (биология)|Ғаилә]], Ген, [[Төр (биология)|Төрҙәр]] һәм Трен.<ref>{{Cite news|url=https://www.mnemonic-device.com/biology/taxonomy/domain-kingdom-phylum-class-order-family-genus-species/|title=Mnemonic taxonomy / biology: Kingdom Phylum Class Order...|author=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170606171902/https://www.mnemonic-device.com/biology/taxonomy/domain-kingdom-phylum-class-order-family-genus-species/|archivedate=6 June 2017}}</ref> === Таксономик тасуирламалар === [[Файл:Nepenthes_smilesii_type_specimen.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/da/Nepenthes_smilesii_type_specimen.jpg/170px-Nepenthes_smilesii_type_specimen.jpg|мини|''Nepenthes smilesii'', тропик питчер үҫемлеге]] Таксондың тасуирламаһы йәки диагнозы бергә ҡуйыла. Таксондарҙы билдәләүсе ҡағиҙәләр юҡ, әммә яңы таксондарҙы атау һәм баҫтырып сығарыу ҡағиҙәлар йыйылмаһы менән идара ителә.<ref name="Herbarium">{{Cite web|title=Nomenclature, Names, and Taxonomy|url=http://herbarium.usu.edu:80/teaching/4420/botnom.htm|year=2005|website=Intermountain Herbarium – USU|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161123030604/http://herbarium.usu.edu/teaching/4420/botnom.htm|archive-date=23 November 2016}}</ref> [[Зоология]]ла киң ҡулланылған рәттәр өсөн номенклатура (суперғаиләләрҙең ярым төрҙәре) Халыҡ-ара Зоологик номенклаттура кодексы (''ICZN коды'') менән көйләнә. Фикология, [[микология]] һәм [[ботаника]] өлкәләрендә таксондарҙың атамаһы ылымыҡтар, бәшмәктәр һәм үҫемлектәр өсөн халыҡ-ара номенклатура кодексы (''ICN'') менән көйләнә. Таксондың тәүге тасуирламаһы биш төп талапты берләштерә:<ref>{{Cite web|title=How can I describe new species?|url=http://iczn.org/content/how-can-i-describe-new-species|publisher=[[International Commission on Zoological Nomenclature]]|author=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306133052/http://iczn.org/content/how-can-i-describe-new-species|archive-date=6 March 2012|access-date=21 May 2020}}</ref> # Таксонға латин алфавитының 26 хәрефенә нигеҙләнеп исем бирергә кәрәк (яңы төрҙәр өсөн биномиал, йәки башҡа рәттәр өсөн униномиал). # Исеме берҙән-бер булырға тейеш (йәғни омоним түгел). # Тасуирлама кәм тигәндә бер исем йөрөткән типтағы экземплярға нигеҙләнергә тейеш. # Ул таксонды тасуирлау (билдәләү) йәки уны башҡа таксондарҙан айырыу өсөн (диагноз, ''ICZN коды'', 13.1.1 статья, ''ICN'', 38-се статья) тейешле атрибуттар тураһында белдереүҙәрҙе үҙ эсенә алырға тейеш. Ике код та таксондың йөкмәткеһен (уның округтарын) билдәләүҙе уның исемен билдәләүҙән аңлы рәүештә айыра. # Был тәүге дүрт талап даими фәнни яҙма булараҡ күп һанлы бер үк күсермәләрҙә баҫтырылырға тейеш. Әммә йыш ҡына, таксондың географик диапазоны, экологик иҫкәрмәләр, химия, тәртип һ. б. кеүек, күберәк мәғлүмәт индерелә. Тикшеренеүселәрҙең таксаға килеү ысулы төрлөсә: булған мәғлүмәттәргә һәм ресурстарға ҡарап, ысулдар сағыу үҙенсәлектәрҙе ябай һан йә сифатлы сағыштырыуҙан, ДНК эҙмә-эҙлелеге буйынса ҙур күләмдәге мәғлүмәттәрҙе компьютер анализдарын ентекләп тасуирлауға тиклем үҙгәрә.. === Авторҙың цитатаһы === «Автор» фәнни исемдән һуң урынлаштырыла ала.<ref name="AJE">{{Cite web|url=http://www.aje.com/en/arc/editing-tip-scientific-names-species/|title=Editing Tip: Scientific Names of Species {{!}} AJE {{!}} American Journal Experts|website=www.aje.com|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409021714/http://www.aje.com/en/arc/editing-tip-scientific-names-species/|archive-date=9 April 2017}}</ref> Автор — беренсе тапҡыр был исемде дөрөҫ баҫтырып сығарған ғалимдың исеме.<ref name="AJE" /> Мәҫәлән, 1758 йылда Линней Азия филенә Elephas maximus тигән фәнни исем бирә, шуға күрә был исем ҡайһы берҙә «Elephas maximas Linnaeus, 1758» тип яҙыла.<ref>{{Cite web|url=http://study.com/academy/lesson/carolus-linnaeus-classification-taxonomy-contributions-to-biology.html|title=Carolus Linnaeus: Classification, Taxonomy & Contributions to Biology – Video & Lesson Transcript {{!}} Study.com|website=Study.com|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409021600/http://study.com/academy/lesson/carolus-linnaeus-classification-taxonomy-contributions-to-biology.html|archive-date=9 April 2017}}</ref> Авторҙарҙың исемдәре йыш ҡына ҡыҫҡартыла: L., ''Линней'' өсөн, киң ҡулланыла. Ботаникала, ысынында, стандарт ҡыҫҡартыуҙарҙың көйләнгән исемлеге бар (авторҙың ҡыҫҡартмаһы буйынса ботаниктар исемлеген ҡарағыҙ).<ref>{{Cite web|url=http://www.biocyclopedia.com/index/biological_classification.php|title=Biological Classification|website=biocyclopedia.com|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170514164313/http://www.biocyclopedia.com/index/biological_classification.php|archive-date=14 May 2017}}</ref> Ботаника һәм зоология араһында властарҙы бүлеү системаһы бер аҙ айырыла.<ref name="Herbarium" /> Әммә, ғәҙәти күренеш, әгәр төрҙөң заты төп тасуирламанан һуң үҙгәрһә, төп авторлыҡтың исеме ҡумталарҙа урынлаштырыла.<ref>{{Cite web|url=http://www.annelida.net/zootax-tutor.html|title=Zoological nomenclature: a basic guide for non-taxonomist authors|website=Annelida.net|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170316112709/http://www.annelida.net/zootax-tutor.html|archive-date=16 March 2017}}</ref> == Фенетика == [[Файл:Phylogenetics.svg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/69/Phylogenetics.svg/300px-Phylogenetics.svg.png|мини|300x300пкс|Филогенетик һәм фенетик (характерға нигеҙләнгән) төшөнсәләрҙе сағыштырыу]] Фенетикала шулай уҡ таксиметрияһы, йәки һан таксономияһы булараҡ билдәле организмдар, филогенияһы йә эволюцион мөнәсәбәттәренә ҡарамай, дөйөм оҡшашлыҡҡа ҡарап классификациялана.<ref name="BiologyDiscussion" /> Такса араһында гипергеометрик «алыҫлыҡ» үлсәменә килтерә. Фенетик ысулдар хәҙерге заманда сағыштырмаса һирәк осрай, сөнки фенетик ысулдар уртаҡ ата-баба (йәки плесиоморф) һыҙаттарҙы уртаҡ алынған (йәки апоморф) һыҙаттарҙан айырып тормай. .<ref>{{Cite web|title=Classification|url=https://projects.ncsu.edu/project/evoresources/Evolutionary%20medicine/classification/classification16.htm|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414163250/https://projects.ncsu.edu/project/evoresources/Evolutionary%20medicine/classification/classification16.htm|archive-date=14 April 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170414163250/https://projects.ncsu.edu/project/evoresources/Evolutionary%20medicine/classification/classification16.htm |date=14 April 2017 }}</ref> Әммә ҡайһы бер фенетик ысулдар, мәҫәлән, күршеләр ҡушылыу, мөнәсәбәттәрҙе тиҙ баһалаусы булараҡ, артабанғы ысулдар (мәҫәлән, Байес һығымтаһы) иҫәпләү буйынса бик баһала булғанда, һаҡланып ҡалған.<ref>{{Cite web|title=Molecular Marker Glossary|url=http://www.uwyo.edu/dbmcd/molmark/mcdgloss.html|author=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070610123503/http://www.uwyo.edu/dbmcd/molmark/McDGloss.html|archive-date=10 June 2007}}</ref> == Мәғлүмәт базалары == Хәҙерге заман таксономияһы каталогтар классификацияһын һәм уларҙың документацияһын эҙләү һәм каталоглаштырыу өсөн мәғлүмәттәр базаһы технологияларын ҡуллана.. Йыш ҡулланылған мәғлүмәттәр базаһы булмаһа ла, һәр документлаштырылған төрҙө һанап сығырға тырышҡан «Тормош каталогы» кеүек комплекслы мәғлүмәттәр базаһы бар. Каталогта 2016 йылдың апреленә бөтә короллектәр өсөн 1,64 миллион төр күрһәтелгән, улар хәҙерге фәнгә билдәле тип иҫәпләнгән төрҙәрҙең дүрттән өс өлөшөнән ашыуын тәшкил итә.<ref name="About the Catalogue of Life">{{Cite web |url=http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2016/info/about |title=About the Catalogue of Life: 2016 Annual Checklist |website=Catalogue of Life |publisher=[[Integrated Taxonomic Information System]] (ITIS) |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160515032942/http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2016/info/about |archive-date=15 May 2016 |access-date=22 May 2016}}</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{NoteFoot}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Bibliography == [[Категория:Биологик систематика]] 1856y3jq70yp7x2d9duzumeynxt5x17 0 185290 1303081 1222138 2026-08-21T02:13:12Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303081 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''А́ксель-Хе́йберг''' (ингл. Axel Heiberg Island, фр. Île Axel Heiberg, инуктитут ᐅᒥᖕᒪᑦ ᓄᓈᑦ Umingmat Nunaat) — [[Канаданың Арктика архипелагы]]ның төньяғында кеше йәшәмәгән ҙур утрау, Канаданың иң төньяҡ утрауҙарының береһе. Административ яҡтан Нунавуттың Кикиктаалук районына ҡарай. Эоцен осорона ҡараған ғәҙәти булмаған боронғо урман ҡалдыҡтары менән билдәле<ref>{{cite web|title=The Fossilized Forest Of Axel Heiberg Island|url=https://beatymuseum.ubc.ca/2017/08/30/the-fossilized-forest-of-axel-heiberg-island/|publisher=The University of British Columbia|access-date=15 November 2019}}</ref>. == Географияһы == [[Файл:Axel_Heiberg_Island.png|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cd/Axel_Heiberg_Island.png/200px-Axel_Heiberg_Island.png|слева|мини|200x200пкс|Аксель-Хейберг Канада Арктик архипелагында]] Аксель-Хейберг Сведрупа утрауҙары{{sfn|Mills|2003|p=45}} төркөмөнә инә, улар үҙ сиратында Канада арктик архипелагының төньяғында урынлашҡан [[Королева Елизавета утрауҙары]]<ref name="Atlas2">{{cite web|url=http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/islands.html/#queen|deadlink=yes|title=List of Islands|website=The Atlas of Canada|publisher=Natural Resourced Canada|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130122002132/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/islands.html/#queen|archivedate=2013-01-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130122002132/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/islands.html#queen |date=2013-01-22 }}</ref> составына инә. Административ яҡтан Нунавуттың Кикиктаалук районына ҡарай<ref>{{cite web|url=http://www.explorenunavut.com/qikiqtaaluk.php|title=Qitiqtaaluk Region, Nunavut|website=Explore Nunavut|lang=en|accessdate=2020-04-01|archive-date=2013-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013194113/http://www.explorenunavut.com/qikiqtaaluk.php|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131013194113/http://www.explorenunavut.com/qikiqtaaluk.php |date=2013-10-13 }}</ref>. Утрау 78° һәм 81° [[Географик координаталар|төньяҡ киңлек]] һәм 96° һәм 85° көнбайыш оҙонлоғо араһында ята{{sfn|Mills|2003|p=45}}. Канаданың иң төньяҡ утрауҙарының береһе, [[Төньяҡ полюс]]<nowiki/>тан яҡынса 1200 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="TCE2">{{cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/axel-heiberg-island|title=Axel Heiberg Island|website=The Canadian Encyclopedia|author=Melissa Ward|lang=en|date=2006-02-06|accessdate=2020-04-01|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406110654/https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/axel-heiberg-island|deadlink=no}}</ref>. Көнсығыштан Аксель-Хейбергты [[Элсмир (утрау)|Элсмир]] утрауынан Амундсен һәм Юрик боғаҙҙары айыра, көньяҡ-көнбайышта иһә уны Миен, Амунд-Рингнес һәм Корнуолл боғаҙҙарынан Свердруп, Пири һәм Мэсси айыралар{{sfn|Mills|2003|p=45}}. [[Файл:AxelHeibergIslandCloseupMap.png|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/eb/AxelHeibergIslandCloseupMap.png/200px-AxelHeibergIslandCloseupMap.png|слева|мини|200x200пкс|Аксен-Хейберг утрауҙары картаһы]] Киңлеге 20—100 миль{{sfn|Mills|2003|p=45}} (30—160 км), оҙонлоғо 370 км һәм майҙаны 43 178 км², яҡынса [[Швейцария]] майҙанына тап килә<ref name="TCE3">{{cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/axel-heiberg-island|title=Axel Heiberg Island|website=The Canadian Encyclopedia|author=Melissa Ward|lang=en|date=2006-02-06|accessdate=2020-04-01|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406110654/https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/axel-heiberg-island|deadlink=no}}</ref>, был Королева Елизавета утрауҙары (Элсмир һәм Девондан һуң<ref name="Atlas3">{{cite web|url=http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/islands.html/#queen|deadlink=yes|title=List of Islands|website=The Atlas of Canada|publisher=Natural Resourced Canada|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130122002132/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/islands.html/#queen|archivedate=2013-01-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130122002132/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/islands.html#queen |date=2013-01-22 }}</ref>) араһында үлсәме буйынса өсөнсө һәм Свердруп утрауҙары араһында иң ҙуры{{sfn|Mills|2003|p=45}}. Утрау майҙаны буйынса донъяла 32-се һәм Канадала 7-се урынды биләй. Яр буйы һыҙатының оҙонлоғо 3061 км тәшкил итә<ref name="Atlas4">{{cite web|url=http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/islands.html/#queen|deadlink=yes|title=List of Islands|website=The Atlas of Canada|publisher=Natural Resourced Canada|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130122002132/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/islands.html/#queen|archivedate=2013-01-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130122002132/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/islands.html#queen |date=2013-01-22 }}</ref>. Яры биләмәләре ҙур ҡултыҡтар (Канада энциклопедияһы өсәүҙе айыра — Уитсанди, Сэнд һәм Гуд-Фрайди<ref name="TCE4">{{cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/axel-heiberg-island|title=Axel Heiberg Island|website=The Canadian Encyclopedia|author=Melissa Ward|lang=en|date=2006-02-06|accessdate=2020-04-01|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406110654/https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/axel-heiberg-island|deadlink=no}}</ref>, Canada’s Polar Environments сайты — биш<ref name="Environments2">{{cite web|url=http://www.arctic.uoguelph.ca/cpe/environments/maps/detailed/islands/axel_heiberg.htm|title=Axel Heiberg Island|website=Canada's Polar Environments|lang=en|accessdate=2020-04-01|archive-date=2016-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160702031126/http://www.arctic.uoguelph.ca/cpe/environments/maps/detailed/islands/axel_heiberg.htm|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160702031126/http://www.arctic.uoguelph.ca/cpe/environments/maps/detailed/islands/axel_heiberg.htm |date=2016-07-02 }}</ref>) һәм күп һанлы фьордтар (Канаданың Поляр мөхите — 15) менән йырғыланған. Утрауҙың төньяҡ-көнсығыш осонда Шей [[ярымутрау]]<nowiki/>ы Нансен боғаҙына үтеп инә<ref name="Environments3">{{cite web|url=http://www.arctic.uoguelph.ca/cpe/environments/maps/detailed/islands/axel_heiberg.htm|title=Axel Heiberg Island|website=Canada's Polar Environments|lang=en|accessdate=2020-04-01|archive-date=2016-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160702031126/http://www.arctic.uoguelph.ca/cpe/environments/maps/detailed/islands/axel_heiberg.htm|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160702031126/http://www.arctic.uoguelph.ca/cpe/environments/maps/detailed/islands/axel_heiberg.htm |date=2016-07-02 }}</ref>. [[Файл:Axel_Heiberg_Island_Basalt.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Axel_Heiberg_Island_Basalt.jpg/200px-Axel_Heiberg_Island_Basalt.jpg|слева|мини|200x200пкс|Аксен-Хейберг утрауында [[базальт]] ҡаялар]] Утрау рельефының иң ҙур бейеклектәре Принцесс-Маргарет һырты районына тура килә.Унда Аксель-Хейбергтың иң бейек пик ,— Аутлук түбәһен ([[диңгеҙ кимәле]]нән 2210 м бейеклектә) урынлашҡан. Утрау майҙанының яҡынса 35 проценты, шул иҫәптән ике ҙур боҙлоҡ — Мюллер һәм Стейси<ref name="TCE5">{{cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/axel-heiberg-island|title=Axel Heiberg Island|website=The Canadian Encyclopedia|author=Melissa Ward|lang=en|date=2006-02-06|accessdate=2020-04-01|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406110654/https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/axel-heiberg-island|deadlink=no}}</ref>, йыл әйләнәһенә боҙ менән ҡапланған. Аутлук түбәһе был ике боҙлоҡ араһында майҙаны буйынса ҙурыраҡ һәм төньяҡтараҡ булған Мюллер боҙлоғо биләмәһендә урынлашҡан<ref name="Environments4">{{cite web|url=http://www.arctic.uoguelph.ca/cpe/environments/maps/detailed/islands/axel_heiberg.htm|title=Axel Heiberg Island|website=Canada's Polar Environments|lang=en|accessdate=2020-04-01|archive-date=2016-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160702031126/http://www.arctic.uoguelph.ca/cpe/environments/maps/detailed/islands/axel_heiberg.htm|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160702031126/http://www.arctic.uoguelph.ca/cpe/environments/maps/detailed/islands/axel_heiberg.htm |date=2016-07-02 }}</ref><ref name="Cogley2">{{cite web|url=https://tuspace.ca/~gcogley/glaciology/glacaxel.htm|title=Glaciology on Axel Heiberg Island|author=J. G. Cogley|website=Glaciology at Trent|lang=en|accessdate=2020-04-01}}</ref>. Көньяҡ боҙ ҡалҡыулығынан шыуып төшкән боҙлоҡтар башлыса Гласирфьорд яғына табан хәрәкәт итә. Уларҙан айырылып сыҡҡан айсбергтар артабан диңгеҙгә китә. Утрауҙың көнбайышында Экспедиция фьордына Томпсон, Уайт, Бейби һәм Круз боҙлоҡтары төшә. Шулай уҡ [[Йылға бассейны|бассейны]] 800 км² булған Экспедишен йылғаһы ҡоя<ref name="Cogley3">{{cite web|url=https://tuspace.ca/~gcogley/glaciology/glacaxel.htm|title=Glaciology on Axel Heiberg Island|author=J. G. Cogley|website=Glaciology at Trent|lang=en|accessdate=2020-04-01}}</ref>. Мюллер боҙлоғонан төньяҡтараҡ ятҡан [[уйһыулыҡ]]тар яйлап утрауҙың төньяҡ ярына табан күтәрелә һәм конус формалағы ҡалҡыулыҡтарға әйләнә. Төньяҡ яры бейек һәм текә, бейеклеге 650 м тиклем булған Ҡара диуар ([[Норвег теле|норв]]. Svartevæg, [[Инглиз теле|ингл]]. Black Wall, фр. Mur noir, инуктитут ᕿᕐᓂᖅᑐᖅ ᐊᑭᓐᓇᖅ) исемле текә ҡаялар барлыҡҡа килтерә. Утрауҙың көнсығыш өлөшө әкренләп яр буйына табан диңгеҙ кимәленә төшә. Шулай ҙа көньяҡ-көнсығышта ҡалҡыулыҡтар осрай<ref name="Environments6">{{cite web|url=http://www.arctic.uoguelph.ca/cpe/environments/maps/detailed/islands/axel_heiberg.htm|title=Axel Heiberg Island|website=Canada's Polar Environments|lang=en|accessdate=2020-04-01|archive-date=2016-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160702031126/http://www.arctic.uoguelph.ca/cpe/environments/maps/detailed/islands/axel_heiberg.htm|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160702031126/http://www.arctic.uoguelph.ca/cpe/environments/maps/detailed/islands/axel_heiberg.htm |date=2016-07-02 }}</ref>. [[Файл:Salt_Diapir_Axel_Heiberg_Island_Canada.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/12/Salt_Diapir_Axel_Heiberg_Island_Canada.jpg/200px-Salt_Diapir_Axel_Heiberg_Island_Canada.jpg|слева|мини|267x267пкс|Аксен-Хейберг утрауында тоҙло диапир]] Геологик күҙлектән ҡарағанда Аксель-Хейберг Свердруп бассейнында урынлашҡан. Ултырма бассейн 1000 ×350 км ҙурлыҡта. Уға Принс-Патриктан алып Төньяҡ Элсмирға тиклем Королева Елизавета утрауҙарының күп өлөшө инә. Был бассейнда ултырма тоҡомдар 318-ҙән 66 миллион йылға тиклемге осор менән билдәләнә. Иң ҙур кимәлгә улар Аксель-Хейбергта етә<ref name="TCE6">{{cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/axel-heiberg-island|title=Axel Heiberg Island|website=The Canadian Encyclopedia|author=Melissa Ward|lang=en|date=2006-02-06|accessdate=2020-04-01|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406110654/https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/axel-heiberg-island|deadlink=no}}</ref>{{sfn|Фейрбридж|1980|с=239—240}}. Уйһыулыҡтарҙа төп тоҡомдар — мезозой һәм өсөнсөл ҡомташтар, балсыҡлы һәүерташтар, төньяҡ-көнбайыш тауҙарында — бер аҙ магматик интрузиялы йыйырсыҡлы мезозой тоҡомдары<ref name="Mountains2">{{cite web|url=http://ecozones.ca/english/region/8.html|title=Ecoregions of Canada: Ellesmere mountains|website=The Ecological Framework of Canada|lang=en|accessdate=2020-04-02|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625062448/http://ecozones.ca/english/region/8.html|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625062448/http://ecozones.ca/english/region/8.html |date=2021-06-25 }}</ref>. Свердруп бассейнының иртә осоронда диңгеҙ һыуының парға әйләнеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән тоҙ ҡатламдары [[геология]]<nowiki/>ның мөһим элементы булып тора. Принсесс-Маргарет һыртының барлыҡҡа килеү процестары һөҙөмтәһендә Свердруп бассейнында тоҙ көмбәҙҙәре — диапирҙар барлыҡҡа килә. Дөйөм алғанда бассейнда 100-ләгән диапир иҫәпләнә, уларҙың 46-һы Аксель-Хейберг утрауы территорияһына тура килә, был Ирандан тыш, донъяла иң юғары диапирҙар тупланмаһы<ref name="TCE7">{{cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/axel-heiberg-island|title=Axel Heiberg Island|website=The Canadian Encyclopedia|author=Melissa Ward|lang=en|date=2006-02-06|accessdate=2020-04-01|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406110654/https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/axel-heiberg-island|deadlink=no}}</ref>. [[Климат]]ы поляр-сүллек, ҡоро һыуыҡ [[ҡыш]] һәм һалҡын [[йәй]]. Аксель-Хейберг янындағы Элсмир утрауында урынлашҡан «Юрика» [[метеорология]] станцияһы был өлкәлә уртаса йыллыҡ һауа температураһын −19,7 °C, февраль температураһы −38,5 °C кимәлендә билдәләй (1973 йылдың февралендә «Юрика» станцияһында уртаса айлыҡ температура −47,9 °C теркәлә — Канадала иң түбәне<ref name="Eureka2">{{cite web|url=http://ecozones.ca/english/region/9.html|title=Ecoregions of Canada: Eureka hills|website=The Ecological Framework of Canada|lang=en|accessdate=2020-04-02|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625071706/http://ecozones.ca/english/region/9.html|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625071706/http://ecozones.ca/english/region/9.html |date=2021-06-25 }}</ref>) һәм июль температураһы 5,4 °C. Станция мәғлүмәттәре буйынса, яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ күләме — 68 мм, йәйге айҙарҙа иң юғары нөктәгә етә. Шул уҡ ваҡытта Аксель-Хейбергтың үҙендәге температураны һәм яуым-төшөм күләмен ҡыҫҡа ваҡытлы үлсәү утрауҙағы климаттың бер нисә градусҡа йылыраҡ, ә йыллыҡ яуым-төшөм нормаһы бер аҙ юғарыраҡ булыуын күрһәтә. Был бигерәк тә таулы райондарға ҡағыла: Мюллер боҙ ҡалҡыулығының иң бейек нөктәһе янында ҡар япмаһын тикшереү 41 йыл эсендә уртаса яуым-төшөмдөң 370 мм булыуын күрһәтә<ref name="Cogley4">{{cite web|url=https://tuspace.ca/~gcogley/glaciology/glacaxel.htm|title=Glaciology on Axel Heiberg Island|author=J. G. Cogley|website=Glaciology at Trent|lang=en|accessdate=2020-04-01}}</ref>. == Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы == Утрауҙың күпселек өлөшө Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт фонды тарафынан поляр тундра булараҡ билдәләнгән Төньяҡ Американың экологик төбәгенә инә<ref>{{cite web|url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/na1110|title=High Arctic tundra|website=World Wildlife Fund|lang=en|accessdate=2020-03-29|archive-date=2020-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200329164322/https://www.worldwildlife.org/ecoregions/na1110|deadlink=no}}</ref>. Иң күп таралған тупраҡтар — ҡатнаш һәм статик регосолдар (кәүшәк тоҡомдарҙа насар үҫешкән тупраҡ). [[Тупраҡ]]<nowiki/>тың өҫкө ҡатламы аҫтында 400-ҙән 600 метрға тиклем ҡалынлыҡтағы мәңгелек туңлыҡ ята<ref name="TCE8">{{cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/axel-heiberg-island|title=Axel Heiberg Island|website=The Canadian Encyclopedia|author=Melissa Ward|lang=en|date=2006-02-06|accessdate=2020-04-01|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406110654/https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/axel-heiberg-island|deadlink=no}}</ref>. Арктика сүллегенә хас булған ҡыуаҡлыҡ һәм үлән үҫемлектәре Аксель-Гейберг территорияһының боҙлоҡтар ҡапламаған айырым урындарын ғына биләй, ҡалған өлөшө яланғас булып ҡала<ref name="TCE9">{{cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/axel-heiberg-island|title=Axel Heiberg Island|website=The Canadian Encyclopedia|author=Melissa Ward|lang=en|date=2006-02-06|accessdate=2020-04-01|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406110654/https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/axel-heiberg-island|deadlink=no}}</ref>. Үҫемлектәр башлыса [[мүктәр]]<nowiki/>ҙән (таулы урындарҙа шулай уҡ лишайниктарҙан) һәм ҡайһы бер һыуыҡҡа сыҙамлы көпшәле үҫемлектәрҙән тора. Аксель-Хейбергтың төньяҡ-көнбайышындағы тауҙарҙа күрән һымаҡтар һәм [[Мамыҡбаш күрән|мамыҡбаш]], һирәгерәк арктик тал һәм дриадаларҙың төрҙәре, түбәнерәк райондарҙа (Юрик тауҙарының экологик төбәгендә) шулай уҡ таштишәр, поляр мәк һәм кобрезия үҫә<ref name="Eureka3">{{cite web|url=http://ecozones.ca/english/region/9.html|title=Ecoregions of Canada: Eureka hills|website=The Ecological Framework of Canada|lang=en|accessdate=2020-04-02|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625071706/http://ecozones.ca/english/region/9.html|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625071706/http://ecozones.ca/english/region/9.html |date=2021-06-25 }}</ref><ref name="Mountains3">{{cite web|url=http://ecozones.ca/english/region/8.html|title=Ecoregions of Canada: Ellesmere mountains|website=The Ecological Framework of Canada|lang=en|accessdate=2020-04-02|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625062448/http://ecozones.ca/english/region/8.html|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625062448/http://ecozones.ca/english/region/8.html |date=2021-06-25 }}</ref>. [[Файл:Metasequoia_occidentalis_Mummified_Forest_5_1997-08-03.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/54/Metasequoia_occidentalis_Mummified_Forest_5_1997-08-03.jpg/220px-Metasequoia_occidentalis_Mummified_Forest_5_1997-08-03.jpg|справа|мини|Аксель-Хейберг утрауында мумияға әйләнгән метасеквойя түңгәге]] Утрауҙың бөтә биләмәһендә арктик [[Ҡуян һымаҡтар|ҡуян]] таралған, ә түбәнге райондарҙа һарыҡ-үгеҙ йыш осрай. Ер өҫтө фаунаһының һирәк осраған вәкилдәренә:төньяҡ [[болан]]ы, [[бүре]], [[аҡ төлкө]] һәм леммингтар (яр буйындағы райондарҙа шулай уҡ аҡ айыу<ref name="Mountains4">{{cite web|url=http://ecozones.ca/english/region/8.html|title=Ecoregions of Canada: Ellesmere mountains|website=The Ecological Framework of Canada|lang=en|accessdate=2020-04-02|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625062448/http://ecozones.ca/english/region/8.html|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625062448/http://ecozones.ca/english/region/8.html |date=2021-06-25 }}</ref>, ә яр буйын биләгән тюлендәр инә<ref name="Eureka4">{{cite web|url=http://ecozones.ca/english/region/9.html|title=Ecoregions of Canada: Eureka hills|website=The Ecological Framework of Canada|lang=en|accessdate=2020-04-02|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625071706/http://ecozones.ca/english/region/9.html|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625071706/http://ecozones.ca/english/region/9.html |date=2021-06-25 }}</ref>). Утрауҙа шулай уҡ ҡоштарҙың бер нисә төрө, шул иҫәптән ҡара аҡсарлаҡтар, [[ҡаҙҙар]], поляр ағуна, [[аҡ ағуна]], [[аҡбаш турғай]]<ref name="TCE10">{{cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/axel-heiberg-island|title=Axel Heiberg Island|website=The Canadian Encyclopedia|author=Melissa Ward|lang=en|date=2006-02-06|accessdate=2020-04-01|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406110654/https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/axel-heiberg-island|deadlink=no}}</ref>, аңрағош, тундра таҡыя турғайы, тараҡлы гага һәм [[Сәпсәү һымаҡтар|сәпсәү]]ҙәр йәшәй<ref name="Mountains5">{{cite web|url=http://ecozones.ca/english/region/8.html|title=Ecoregions of Canada: Ellesmere mountains|website=The Ecological Framework of Canada|lang=en|accessdate=2020-04-02|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625062448/http://ecozones.ca/english/region/8.html|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625062448/http://ecozones.ca/english/region/8.html |date=2021-06-25 }}</ref>. [[1985 йыл]]да утрауҙың көнсығышында ҡаҙылма урман — ағас түңгәктәре табылған. Уларҙың йәше 45 миллион йылдан ашыу тип баһалана. Үҙҙәренең органик матдәһен тейелгеһеҙ һаҡлап ҡалып, был ағастар ташҡа әйләнмәгән. Был ғалимдарға ошо урмандарға хас булған боронғо экосистеманы өйрәнергә мөмкинлек бирә<ref name="TCE11">{{cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/axel-heiberg-island|title=Axel Heiberg Island|website=The Canadian Encyclopedia|author=Melissa Ward|lang=en|date=2006-02-06|accessdate=2020-04-01|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406110654/https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/axel-heiberg-island|deadlink=no}}</ref>. Ҡаҙылма ҡалдыҡтар нигеҙендә Аксель-Гейберг урманы бейек киңлектәрҙәге дымлы урман булған тигән һығымта яһала<ref>{{cite journal|last1=Williams|first1=C.J.|last2=Johnson|first2=A.H.|last3=LePage|first3=B.A.|last4=Vann|first4=D.R.|last5=Sweda|first5=T.|year=2003|title=Reconstruction of Tertiary Metasequoia Forests II". Structure, Biomass and Productivity of Eocene Floodplain Forests in the Canadian Arctic|url=https://archive.org/details/sim_paleobiology_spring-2003_29_2/page/n112|journal=Paleobiology|volume=29|issue=2|pages=271–292|doi=10.1666/0094-8373(2003)029<0271:rotmfi>2.0.co;2}}</ref>. Был осорҙа төбәктә климат күпкә йомшағыраҡ булған. Табылған ағастар араһында йышыраҡ метасеквойя осрай. Шулай уҡ [[ҡарағас]], [[шыршы]], [[ҡарағай]], көнбайыш платан һәм татлы һаҙлан табылған. 1990-сы йылдар аҙағында Аксель-Хейбергта Мокка-фьорд янында — субтропик климатҡа хас хайуан ҡалдыҡтары — аллигатор һәм гөбөргәйел, ә тикшерелгән урманда бронтотерий тештәренең ташҡа әүерелгән өлөштәре табыла<ref name="TCE13">{{cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/axel-heiberg-island|title=Axel Heiberg Island|website=The Canadian Encyclopedia|author=Melissa Ward|lang=en|date=2006-02-06|accessdate=2020-04-01|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406110654/https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/axel-heiberg-island|deadlink=no}}</ref>. == Тарихы == Билдәле булған тарихи осорҙа утрауҙа кешеләр йәшәмәй (Грис-Фьорд яҡын торама булып тора, Элсмир утрауының көньяғында урынлашҡан)<ref name="TCE14">{{cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/axel-heiberg-island|title=Axel Heiberg Island|website=The Canadian Encyclopedia|author=Melissa Ward|lang=en|date=2006-02-06|accessdate=2020-04-01|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406110654/https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/axel-heiberg-island|deadlink=no}}</ref>. Әммә элек унда инуиттар йәшәгән<ref name="Environments5">{{cite web|url=http://www.arctic.uoguelph.ca/cpe/environments/maps/detailed/islands/axel_heiberg.htm|title=Axel Heiberg Island|website=Canada's Polar Environments|lang=en|accessdate=2020-04-01|archive-date=2016-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160702031126/http://www.arctic.uoguelph.ca/cpe/environments/maps/detailed/islands/axel_heiberg.htm|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160702031126/http://www.arctic.uoguelph.ca/cpe/environments/maps/detailed/islands/axel_heiberg.htm |date=2016-07-02 }}</ref>. Быға дәлил булып 1970-се йылдарҙа Аксель-Хейбергта протоэскимос дорсет мәҙәниәтенә ҡараған туҡталҡа эҙҙәре табылыуы тора<ref>{{публикация|статья|автор=Peter Schledermann|заглавие=A Late Dorset Site on Axel Heiberg Island|издание=Arctic|год=1975|номер=4|ссылка=http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic28-4-300.pdf|volume=28|pages=300|язык=en|doi=10.14430/arctic2847}}</ref>. Утрауҙы күҙәткән тәүге европалылар — Отто Свердруп етәкселегендәге Норвегия арктик экспедицияһы ағзалары<ref name="TCE15">{{cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/axel-heiberg-island|title=Axel Heiberg Island|website=The Canadian Encyclopedia|author=Melissa Ward|lang=en|date=2006-02-06|accessdate=2020-04-01|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406110654/https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/axel-heiberg-island|deadlink=no}}</ref>. Был ваҡиға [[1899 йыл]]дың [[апрель]] аҙағында була. Һуңғараҡ утрауға экспедицияның төп өс бағыусыһының береһе — Норвегия меценаты Аксель Хейберг исеме бирелә{{sfn|Mills|2003|p=45}}. [[Норвегия]] 1930 йылға тиклем был утрауға дәғүә итә. Свердруп экспедицияһы утрауға беренсе тапҡыр 1900 йылдың 11 апрелендә Саутуэс морононда аяҡ баҫа. Ошо һәм киләһе йылдарҙа асыҡ ерҙең утрау булғанын иҫбатларға тырышып, ике уңышһыҙ аҙым яһала. Әммә 1902 йылда ғына Свердруп, Нансен боғаҙына 81°40' төньяҡ киңлеккә тиклем күтәрелеп, Аксель-Хейберг менән Элсмир араһындағы тоташтырма юҡ икәнен асыҡлағас, был раҫлау иҫбаланған тип иҫәпләнә{{sfn|Mills|2003|p=45}}. Аксель-Хейберг яр буйҙарын беренсел тикшереү [[Пасха]] көндәрендә үткәрелгәнгә күрә, яр буйындағы ҡайһы бер топографик объекттар (Гуд-Фрайди ҡултығы — «[[:ru:Страстная пятница|Страстная пятница]]<nowiki/>» — һәм Монди-Терсди мороно — «[[:ru:Великий четверг|Великий четверг]]») тейешле исемдәр йөрөтә<ref name="Environments7">{{cite web|url=http://www.arctic.uoguelph.ca/cpe/environments/maps/detailed/islands/axel_heiberg.htm|title=Axel Heiberg Island|website=Canada's Polar Environments|lang=en|accessdate=2020-04-01|archive-date=2016-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160702031126/http://www.arctic.uoguelph.ca/cpe/environments/maps/detailed/islands/axel_heiberg.htm|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160702031126/http://www.arctic.uoguelph.ca/cpe/environments/maps/detailed/islands/axel_heiberg.htm |date=2016-07-02 }}</ref>. [[1906 йыл]]дың 26 июнендә Роберт Пири утрауҙың төньяғындағы Томас Хаббард моронона төшә. Ул унан төньяҡ-көнбайыш йүнәлештә ятҡан Крокер Ерен күҙәттем тип раҫлай. Ике йылдан, 1908 йылдың 18 мартында, Фридрих Кук Аксель-Хейбергтың иң төньяҡ нөктәһе булған Свартевег морононан (хәҙер Столлуэрти мороно) [[Төньяҡ полюс|Төньяҡ ҡотоп]]<nowiki/>ҡа үҙ юлын башлай. Ә 1914 йылда Томас-Хаббард морононан Дональд Макмиллан экспедицияһы Крокер Ерен эҙләп юлға сыға. 1920-се йылдар уртаһында Америка гражданы Макмиллан [[Төньяҡ Боҙло океан]]да яңы ерҙәр эҙләү өсөн утрауҙа даими база булдырырға ниәтләй. Был пландар Канада хөкүмәтендә борсолоу тыуҙыра. Яуап итеп хөкүмәт 1926 һәм 1929 йылдарҙа Канаданың Король атлы полицияһы патрулдәрен утрауға ебәрә. Утрауҙа артабанғы тикшеренеүҙәр 1932, 1938 һәм 1940 йылдарҙа үткәрелгән. Аксель-Хейбергты системалы тикшереү 1955 йылдан, «Франклин» операцияһы сиктәрендә Канада тарафынан утрауға геологик разведка яһалғандан алып башлана. 1959 йылдан 1962 йылға тиклем Экпедишен-фьордта Макгилла университетының ялан ғилми-тикшеренеү станцияһы даими эшләй, артабан ул йәйге айҙарҙа эшен дауам итә. 1972 йылда Аксель-Хейбергҡа [[Бөйөк Британия]]нан тау экспедицияһы ебәрелә. Экспедиция ағзалары Мидл-фьордтан көнсығышҡа табан 48 түбәне яулай, шулай уҡ ботаник һәм зоологик эҙләнеүҙәр алып бара{{sfn|Mills|2003|pp=45—46}}. XXI быуатта утрау Канаданың бер өлөшө булып тора, унда ғилми-тикшеренеү станциялары эшләй. Экспедишен-фьордта [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның климатты үҙгәртеү тураһындағы Рам конвенцияһы сиктәрендә Уайт боҙлоғон өйрәнеү менән шөғөлләнә. 2007 йылдан алып утрауҙа Канада йыһан агентлығы идара иткән тағы ла бер тикшеренеү станцияһы (CSA) эшләй башлай. CSA станцияһы шулай уҡ Экспедишен-фьорд эргәһендә урынлашҡан, ул [[Марс]]ты күҙәтеү өсөн Аксель-Хейбергтың ҡоро һыуыҡ климатын файҙалана. ул MARS станцияһынан көнбайышҡа табан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="TCE12">{{cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/axel-heiberg-island|title=Axel Heiberg Island|website=The Canadian Encyclopedia|author=Melissa Ward|lang=en|date=2006-02-06|accessdate=2020-04-01|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406110654/https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/axel-heiberg-island|deadlink=no}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|ref=Фейрбридж|заглавие=Энциклопедия региональной геологии мира. Западное полушарие (включая Антарктиду и Австралию)|ответственный=Под ред. Р. У. Фейрбриджа. Пер. с англ. С. С. Филатова|год=1980|место=Л.|издательство=Недра|страниц=511}} * {{Китап|ссылка часть=https://books.google.ca/books?id=PYdBH4dOOM4C&lpg=PP1&pg=PA45#v=onepage&q&f=false|часть=Axel Heiberg Island (Canada)|автор=William J. Mills|заглавие=Exploring Polar Frontiers: A Historical Encyclopedia|том=Volume 1, A-L|год=2003|издательство=ABC-CLIO|isbn=1-57607-422-6|pages=45—46|ref=Mills}} [[Категория:Канада Арктика архипелагы]] [[Категория:Алфавит буйынса утрауҙар]] [[Категория:Канаданың кеше йәшәмәгән утрауҙары]] tr1t4xf7wwwjmtxh6ggouq6b9yi9srd 0 185666 1303057 1303003 2026-08-20T21:13:26Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303057 wikitext text/x-wiki {{Ҡораллы конфликт | часть = Ғәрәп яҙы | изображение = [[Файл:Libyan war final.svg|300px]] | заголовок = {{legend|#d45500|1 марттан Каддафиҙың дошмандары контролдә тотҡан территориялар. (Шаҡмаҡ менән: БМО интервенцияһы алдынан юғалған биләмәләр)}} {{legend|#d4aa00|Март һәм август араһында һуғыштар барған территориялар.}} {{legend|#d38d5f|Августа илдең көнбайышында һөжүм иткән баш күтәреүселәр яулаған территориялар.}} {{legend|#ffb380|1 октябргә баш күтәреүселәр баҫып алған территориялар.}} {{legend|#afe9af|Каддафи көстәренең һуңғы бастиондары.}} [[Файл:Big battle symbol.svg|30px]] Төп кампаниялары. [[Файл:Small battle symbol.svg|20px]] битвы. | конфликт = Ливияла Граждандар һуғышы | дата = [[2011 йыл]]дың 15 феврале — 23 октябре | место = [[Ливия]] | итог = Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) һәм уларҙың союздаштарының еңеүе * [[Муаммар Каддафи]]ҙы ҡолатыу һәм үлтереү * Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) көстәре Ливия республикаһы территорияһын контролгә алыу * Төньяҡ Атлантик килешеүе илдәренең (НАТО) Ливияға хәрби интервенцияһына БМО-ның рөхсәт биреүе * 105 илдең, БМО-ның, Европа союзының, Ғәрәп дәүләттәре лигаһының һәм Африка союзының Күсмә милли советын (ПНС) Ливияның берҙән-бер легитим хөкүмәте тип дипломатик таныуы * Муаммар Каддафиҙы ҡолатҡандан һуң, Ливияла төрлө фракциялар һәм төркөмдәр араһында ҡораллы бәрелештәр * Ливияның де-факто бер нисә үҙ аллы дәүләт ойоштормаларына тарҡалыуы<ref>[https://lenta.ru/articles/2013/10/07/liberty/ Гуляй-пустыня - Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации] // Лента.ру, 07.10.2013</ref><ref>[http://news.rambler.ru/14859877/ Сатановский: На планете больше не существует государства «Ливия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222181211/http://news.rambler.ru/14859877/ |date=2015-02-22 }}</ref> * Ливияла салафизм йоғотоһоноң үҫеүе<ref>{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/libya-war-religion-struggle-madkhalists-rise-supremacy|title=The rise of the 'Madkhalists': Inside Libya's struggle for religious supremacy|website=Middle East Eye|access-date=18 July 2020}}</ref> | противник2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] <small>'''Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһе''' *• [[Файл:Seal_of_the_Libyan_Ground_Forces.svg|22px|border]] Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһенең Ҡораллы Көстәре *• Хәрбиләштерелгән формированиелар *• Ливияла сит ил ялсылары <ref name="Россия">{{Cite web |url=http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |title=НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ |accessdate=2011-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |archivedate=2011-09-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=2011-09-26 }}</ref> *• [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''Ливия''' '''Хәрби ярҙам:'''<br> {{Флагификация|Зимбабве}}<ref name="radov">Захар Радов [http://kp.ru/print/article/25645/809127 В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530212617/http://kp.ru/print/article/25645/809127 |date=2019-05-30 }}//[[Комсомольская правда]],01.03.2011</ref>{{проверить авторитетность|7|04|2019}}<br> [[Файл:Bandera Darfur.svg|border|22px]] Дарфур төбәге баш күтәреүселәрере<ref name="Дарфур">[https://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]</ref><br> {{Флагификация|Белоруссия|1995}}<ref>см. подробней {{нп3|Белорусы в ливийском конфликте||be|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}</ref> *• Белоруссия хәрби белгестәре *• Снайперҙар *• Баш разведка идаралығы (Белоруссия)|ГРУ]]/[[ССО РБ|ССО]] <small>([[5-я отдельная бригада специального назначения #334-й отдельный отряд специального назначения|334-й ООСпН 5-й ОБрСпН]])</small> *• Техник хеҙмәткәрҙәр | противник1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px]] <small>'''[[Переходный национальный совет Ливийской республики|Переходный национальный совет]]'''</small> *• <small>Ливияның Милли-азатлыҡ армияһы (НОА)</small> *• [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] <small>Ливия ислам хәрби төркөмө</small> *• <small> Ливияла сит ил ялсылары </small><ref>{{Cite web|url=https://argumentiru.com/world/2011/09/124401|title=На решающий штурм Бени-Валида посылают афганских наемников -|website=argumentiru.com|access-date=18 July 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759|title=Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники|date=23 August 2011|access-date=18 July 2020}}</ref> *• {{Флаг|Джихад}} <small>[[Аль-Каида]]</small><ref>[https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html "Аль-Каида" проникла в ряды ливийской оппозиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120112914/https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |date=2021-01-20 }}</ref> *• [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg||22px|border]] '''<small>Ливия </small>''' '''<small>Хәрби ярҙам:</small>'''<br> * {{Флагификация|Катар}}<ref>Иван Яковина [https://lenta.ru/articles/2011/04/21/tatouine/ Вести с Татуина]//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.</ref><ref>[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref> * {{Флагификация|Тунис}}<ref>{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}</ref> ---- <small>[[Интервенция в Ливии|Интервенция НАТО и их союзников в Ливию]] согласно [[Резолюция Совета Безопасности ООН 1973|резолюции СБ ООН 1973]]:</small> *• {{Флагификация|Швеция}}<ref>[https://lenta.ru/news/2011/04/01/planes/ Швеция утвердила отправку истребителей на войну в Ливии]//[[Lenta.ru]],01.04.2011 г.</ref><br> *• {{Флагификация|ОАЭ}}<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html ОАЭ направит в Ливию 12 боевых самолетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112060637/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html |date=2013-11-12 }}//Росбалт, 25.03.2011 г.</ref><br> *• {{Флагификация|Иордания}}<ref>[http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html Иорданские ВВС примут участие в ливийской операции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410203225/http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html |date=2011-04-10 }}//MIGnews,06.04.2011 г.</ref><br> *• {{Флагификация|Саудовская Аравия}}<ref>{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/mepo.12310|doi = 10.1111/mepo.12310|title = Why Was Muammar Qadhafi Really Removed?|year = 2017|last1 = Davidson|first1 = Christopher M.|journal = Middle East Policy|volume = 24|issue = 4|pages = 91–116}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-saudi-clerics-idUSTRE71R4BG20110228|title = Gaddafi's sons tried to get Saudi cleric help: TV|newspaper = Reuters|date = 28 February 2011}}</ref> *• <small>'''Интервенттар исемлеге'''</small> <!-- | силы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] 10 000 — 12 000<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/03/2011331522685587.html Gaddafi’s military capabilities]//Al Jazeera English,03.03.2011 г.</ref> (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 20 000<ref>[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=2012-01-19 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.</ref> до 45 000<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12692068 Libya: How the opposing sides are armed]//[[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011</ref>),<br> С-75М3 «Волга» 39 дивизионы,<br> ЗРК С-125М 36 дивизионы,<br> ЗРК «Квадрат» үҙйөрөшлө 7 полк комплекты (140 хәрби машина),<br> С-200ВЭ дүрт дивизион, 20 Оса ЗРК-АК (зенит ракета комплексы), 27 Crotale (ЗРК),<br> 14 Су-24МК]], около 36 [[Су-22]], 90 [[МиГ-23]], 50 [[МиГ-21]], 29 [[Mirage F-1]],<br> 23 000 человек личного состава [[ВВС]]<ref>Анатолий Цыганок [http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html Интервенция США и НАТО в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906025830/http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html |date=2011-09-06 }}//Фонд стратегической культуры,20.03.2011 г.</ref><ref>Виктор Баранец [http://kp.ru/daily/25654.5/818010 В каком состоянии «воздушный щит» Каддафи?]//[[Комсомольская правда]],21.03.2011 г.</ref> ---- {{Флаг|Белоруссия|1995}} около 500 военных советников и наёмников<ref name="комсомольская">[https://m.kp.by/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} — Комсомольская правда, 6 апреля 2011. {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}</ref><br>{{Флаг Зимбабве}} несколько сотен военнослужащих и наёмников<ref name="radov"/> | силы1 = [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|22px|border]] около 17 000 (на 24 марта) (по другим данным менее чем 35 000 — 40 000 добровольцев (на 31 марта) включая ещё 1 000 подготовленных 23 марта бойцов<ref>[http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 Libya Live Blog — March 24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324161128/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 |date=2011-03-24 }}//[[Al Jazeera]] Staff in Africa,24 March 2011. Retrieved 30 August 2011.</ref>)<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12850975 «Libya: France Jet Destroys Pro-Gaddafi Plane»].// [[BBC News]],24 March 2011 Retrieved 30 August 2011.</ref> ---- [[Файл:NATO flag.svg|22px|border]] 2 [[Эскадренный миноносец|эсминца]] [[Эскадренные миноносцы типа «Арли Бёрк»|типа «Арли Бёрк»]]: [[USS Stout (DDG-55)]] и [[USS Barry (DDG-52)]];<br> 3 подводных лодки, две АПЛ [[Подводные лодки типа «Лос-Анджелес»|типа «Лос-Анджелес»]]: [[USS Providence (SSN-719)]], [[USS Scranton (SSN-756)]] и одна подлодка [[Подводные лодки типа «Огайо»|типа «Огайо»]] [[USS Florida (SSGN-728)]];<br> Один [[авианосец]] [[Шарль де Голль (авианосец)|Шарль де Голль]];<br> Самолёты [[B-2]], [[F-15]], [[F-16]], [[Rafale]], [[Eurofighter Typhoon]], [[Mirage F-1]], [[F-18]], [[Boeing EA-18 Growler|Growler]], [[AWACS]];<br> 25 боевых кораблей и подводных лодок, 50 истребителей и самолётов-разведчиков<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=439698 В Ливии к «Одиссее. Рассвет» присоединился «Объединенный защитник»]//[[Вести.ru]], 26 Марта 2011</ref><br>{{Флаг|Катар}} несколько сотен военнослужащих<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru</ref> | потери1 = примерно 5 904 – 6 626 человек убито <small>(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])</small> | потери2 = примерно 3 309 – 4 227 солдат убито,<br> 7 000 пленных<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023020554/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |url-status=dead |archive-date=23 October 2011 |title=Prisoners in Libya languish without charge|work=The Washington Post|date=22 October 2011|access-date=25 January 2012|first=Mary Beth|last=Sheridan|location=Misrata}}</ref> <small>(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])</small> | общие потери = '''Ҡорбандарҙың дөйөм һаны<small>(граждандарҙы ла индереп)</small>''':<br> 25 000 — 100 000 һәләк булыусылар<ref>[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года</ref><ref name="revolutioncasualties">Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.</ref><ref name="автоссылка4">[http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml |date=2014-03-11 }}//РБК,30 августа 2011 года</ref><ref name="автоссылка1">[https://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012]</ref> </small> <br> 4 000 — 30 000 пропавших без вести<ref name=ap-20110908>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |author=Karin Laub |agency=Associated Press |work=The Guardian |date=8 September 2011 |access-date=25 November 2011 |location=London}}</ref><ref>[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // [[Москва (журнал)|Журнал «Москва»]]</ref><br> не менее 50 000 раненых<ref>{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}</ref><br><small>(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])</small> ---- '''*'''Революционерҙарға ҡулға төшкәндәр араһында күп һанлы иммигранттар некомбатанттар<ref>{{cite news|title=Libyan Rebels Accused of Arbitrary Arrests, Torture|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/06/05/libya.war/index.html|date=5 June 2011|publisher=CNN}}</ref>, 1692+ кешенән торған фаразланған минимум комбатанттар сифатында раҫланған<ref>300 заключенных в Бенгази,{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/41960775 |title=Archived copy |access-date=31 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812035932/http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ |archive-date=12 August 2011}}Мисуратта 230 тотҡон,[https://www.nytimes.com/2011/05/18/world/africa/18cemetery.html] Налутта 52 тотҡон,[http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/05/201152451012814342.html] 13 заключенных в Яфране,[https://www.youtube.com/watch?v=hVIZDIKxFSA] Әл-Галаала 50 тотҡон,[https://ottawacitizen.com/story_print.html?id=4993607&sponsor=]{{Dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Зинтанда 147 тотҡрн,[https://www.theguardian.com/world/2011/jul/14/libya-gaddafi-troops-demoralised-prisoners-of-war] Триполиҙа 600 тотҡон,{{cite web |url=http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |title=Archived copy |access-date=9 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330072328/http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |archive-date=30 March 2012}} Сабхта 1150 тотҡон,[http://www.dailynewsegypt.com/2011/09/21/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory/]Сиртта 150 тотҡон, минимум, 1692 кешене революционерҙар әсирлеккә ала</ref> --> }} '''Ливияла 2011 йылғы Граждандар һуғышы''' шулай уҡ '''Ливияла Беренсе Граждандар һуғышы''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية الليبية}}) булараҡ билдәле — 2011 йылда Ливия биләмәһендә Ливия Жәмәһириәһе хөкүмәте һәм уның 1969 йылдан алып дәүләт менән идара иткән алыштырғыһыҙ лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендә революционерҙарҙың ҡораллы отрядтары араһында барған Граждандар һуғышы. Низағ 2011 йылдың февралендә күрше Тунис һәм Мысыр революцияларынан һуң сыуалыштарҙан башлана һәм тиҙ арала граждандар һуғышы формаһын ҡабул итә. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көньяғында бер нисә ҡаланы биләп, Жәмәһириә амахирия, шул иҫәптән төрлө илдәрҙәннигеҙҙә, ҡара Африка и - Чада, Гвинея, Нигерия, Кот-д/Ивуаранып эшләүселәр. Ливия Милли күсмә советы (ПНС), хупланы [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ғәрәп илдәре лигаһы|ЛАГИ]], [[Европа берлеге|ЕС]], башҡа ойошмалар һәм дәүләт-ара. Февраль сыуалыштар башланыу менән Конфликт [[2011 йыл]], революция тоҡанып һуң, күршеңә барыу Тунис һәм Мысыр тиҙ формаһы һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көнсығышында бер нисә ҡаланы яулап, шул иҫәптән төрлө илдәрҙән ялланған (ҡара Африканан - Чад, Гвинея, Нигерия, Кот-д’Ивуар һ.б.) һуғышмандар менән Жәмәһириә армияһына ҡаршы ҡаты һуғыш алып бара<ref>Алексей Калабанов [https://utro.ru/articles/2011/02/25/958487.shtml Наёмники Каддафи зачищают Ливию]//газета «Утро», 25.02.2011 г.</ref><ref>{{Cite news|title=В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев|first=Захар РАДОВ {{!}} Сайт «Комсомольской|last=правды»|url=https://m.kp.by/daily/25645/809127/|work=KP.BY - сайт «Комсомольской правды»|date=2011-03-01|accessdate=2017-11-30|language=ru}}{{Недоступная ссылка|accessdate=января 2022|fix-attempted=InternetArchiveBot}}</ref>. Һуғышҡа тиклем 2009 йылдың 8 авгусында Эз-Звияла протесттар була, һуңыраҡ, 8 августа, ә һуңғараҡ Бенгазиҙағы протестар, 2011 йылдың 15 февралендә башланып, хоҡуҡ һаҡлау органдары тарафынан аяуһыҙ баҫтырылған бәрелештәргә килтерә<ref name="AmnestyRape">{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/amnesty-questions-claim-that-gaddafi-ordered-rape-as-weapon-of-war-2302037.html|title=Amnesty questions claim that Gaddafi ordered rape as weapon of war|date=2011-06-24|work=The Independent|location=London|accessdate=26 June 2011|first=Patrick|last=Cockburn}}</ref>. Каддафиға ҡаршы торған көстәр 5 мартта Милли күсмә советтың ваҡытлыса етәксе органын булдырып, уны илдең берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип иғлан иткәнлектән<ref>{{Cite news|last=Barker|first=Anne|url=http://www.abc.net.au/news/2011-02-24/time-running-out-for-cornered-gaddafi/1955842|title=Time Running Out for Cornered Gaddafi|date=2011-02-24|work=ABC News|accessdate=12 September 2011}}</ref>, бар ил буйлап таралған ихтилалға әүерелә. Халыҡ-ара берләшмә, күпселек осраҡта, Каддафиҙың һәм уға тоғро ғәскәрҙәре ғәмәлдәрен хөкөм иткән. 26 февралдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Каддафиҙың һәм уның яҡындарының активтарын бикләгән, уларҙың сәфәрҙәрен сикләгән һәм был мәсьәләне тикшереү өсөн Халыҡ-ара енәйәт судына тапшырыуға нигеҙ булып торған Резолюция 1970-те ҡабул иткән<ref name=autogenerated13>{{Cite news|last=Wyatt|first=Edward|title=Security Council Calls for War Crimes Inquiry in Libya|url=https://www.nytimes.com/2011/02/27/world/africa/27nations.html|access-date=27 February 2011|work=The New York Times|date=2011-02-26}}</ref>. Халыҡ-ара енәйәт суды үҙ сиратында, Каддафиҙың ғәмәлдәре кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тип баһаланыуы мөмкин, тип белдерҙе. Һуңыраҡ, 2011 йылдың 18 мартына ҡарай төндә Именлек Советы, «сит ил баҫып алыу көстәренең Ливия территорияһының теләһә ниндәй өлөшөндә булыу мөмкинлегенән» тыш, Ливия өҫтөндә осошһоҙ зона урынлаштырған һәм тыныс халыҡты яҡлау өсөн теләһә ниндәй саралар ҡулланырға рөхсәт биргән Резолюция 1973-тө (2011) ҡабул итте. Бынан һуң Жәмәһириә хөкүмәте контролдә тотҡан төрлө объекттар һауанан утҡа тотолдо. Шунан Каддафи хөкүмәте утты туҡтатырға теләүе хаҡында иғлан итә, ләкин хәрби хәрәкәттәр һәм бомбардировка дауам итә<ref>{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/42164455|title= Gadhafi Blasts 'Crusader' Aggression After Strikes|work=NBC News|date=2011-03-19|access-date =14 August 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |access-date=2012-02-25 |url-status=dead | title=Libya accuses rebels of breaching truce | website=Dawn | date=2011-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110324053512/http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |archive-date=2011-03-24}}</ref>. Бөтә конфликт дауамында революционерҙар, бәйән ителгән план Каддафиҙың китеүен үҙ эсенә алмағанлыҡтан, хөкүмәттең утты туҡтатыу буйынса һәм Африка союзының хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһындағы тәҡдимдәрен кире ҡаға<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/04/201141116356323979.html |title=Libyan rebels reject African Union road map – Africa |publisher=Al Jazeera English |access-date=2013-08-27}}</ref>. Августа революционерҙар көстәре НАТО ғәскәрҙәренең киң масштаблы хәрби ҡыҫылыуы Ливия хөкүмәте ҡулындағы яр буйына һөжүм башлай, ул граждандар һуғышы барышын революционерҙар файҙаһына бора, шуның һөҙөмтәһендә революционерҙар, ахырҙа баш ҡала Триполиҙы яулап, бер ай элек юғалтҡан биләмәне кире ҡайтара <ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html|title=Who is Saif al-Islam Gadhafi?|publisher=CNN|date=2011-08-21|access-date=12 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804091943/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html |date=2021-08-04 }}</ref>, һөҙөмтәлә Каддафи әсирлектән ҡасыуға өлгәшә, ә лоялистар аръергард кампанияла ҡатнаша<ref name="guardian-2011-08-24"/>. 2011 йылдың 16 сентябрендә БМО Күсмә милли советын Ливияның Жәмәһириә хөкүмәтен алмаштырған берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип таныған. Муаммар Каддафи 2011 йылдың 20 октябренә тиклем әсирлектән ҡаса, 23 октябрҙә Каддафи көстәренең һуңғы бастионы - Сирт ҡолай. Муаммар Каддафи үҙе ҡасып китергә маташҡанда әсирлеккә алына һәм Сирт янында, алдан тикшереүһеҙ, судһыҙ үлтерелә<ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|url-status=dead|archive-date=22 October 2011|title=Gaddafi killed as Libya's revolt claims hometown|agency=Reuters Africa|date=2011-10-20|access-date=28 October 2011|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020 |date=2011-10-22 }}</ref>. Шунан һуң Күсмә милли совет «Ливияны азат итеү» һәм «һуғыштың рәсми рәүештә тамамланыуы» тураһында 2011 йылдың 23 октябрендә иғлан итә<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/201110235316778897.html|publisher=Al Jazeera|date=2011-10-23|access-date=23 October 2011|title=NTC declares 'Liberation of Libya'}}</ref>. Әммә Ливияла декларацияланған граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, хәрби хәрәкәттәр ғәмәлдә Жәмәһирә көстәренең ҡалдыҡтары менән дауам иткән. Урындағы ополчениелар һәм ҡәбиләләр араһында төрлө фекер айырымлыҡтары, шул иҫәптән 2012 йылдың 23 ғинуарында Каддафиҙың элекке Бени-Вәлид нығытмаһындағы хәрби хәрәкәттәр барған, был властың альтернатив органын булдырыуға килтерә<ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510050952/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|url-status=dead|archive-date=10 May 2012|title=Former Gaddafi stronghold revolts against Tripoli|date=2012-01-24|agency=Reuters Africa|first=Oliver|last=Holmes|location=Bani Walid|access-date=24 January 2012|accessdate=2021-10-20|archivedate=2018-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124 |date=2018-10-21 }}</ref><ref name=aljazeera2401>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012124133415649500.html|title=Pro-Gaddafi fighters retake Bani Walid|publisher=Al Jazeera|date=2012-01-24|access-date=24 January 2012}}</ref>. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан ополченсыларҙың роле бермә-бер етдиерәк проблема була. Бәғзеләре ҡоралланыуҙан баш тарта, һәм ПНС менән хеҙмәттәшлек көсөргәнешле була, был ополченсыларға ҡаршы күрһәтеүгә, һәм яңы хөкүмәттең ошондай төркөмдәрҙе таратыу йәки уларҙы Ливияның яңы ҡораллы көстәре менән берләштереү буйынса эш итеүенә килтерә<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/09/2012923221126439787.html|title=Libyan forces raid militia outposts|publisher=Al Jazeera|date=2012-09-23|access-date=24 September 2012}}</ref>. Был хәл ителмәгән проблемалар һөҙөмтәлә Ливияла икенсе граждандар һуғышына килтерҙе. == Сәбәптәре һәм тәүшарттары == === Дәүләт идаралығы === Муаммар Каддафи «Ирекле офицерҙар юнионсы-социалиста» йәшерен ойошмаһы, 1969 йылда Ливияның короле Мөхәммәт Иҙрис I әс-Санусиҙы ҡолатҡан ғәрәп һул офицерҙары төркөмө башлығы була, һуңынан Каддафи үҙе яңы дәүләт башлығы булып китә<ref>{{Cite news|title=Qaddafi Is No Mubarak as Regime Overthrow May Trigger a 'Descent to Chaos' |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226160548/http://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |url-status=dead |archive-date=26 February 2011 |date=2011-02-23 |access-date=12 March 2011 |work=Bloomberg L.P. |author=Viscus, Gregory}}</ref>. Түңкәрелештән һуң 1951 йылғы Конституция бөтөрөлә, илдә сәйәси партиялар тыйыла, панғәрәбизм сәйәсәте иғлан ителә<ref name="Революция2">{{книга|автор= Егорин А. З.|заглавие= Ливийская революция|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]|год= 1989|страницы= 56—58|isbn= 5-02-016693-6, ББК 66.2(6Лив) Е 30}}</ref>. 1971-1977 йылдарҙа илдә Ғәрәп социалистик союзы берҙән-бер легаль сәйәси партия була, һуңынан ул да эшләүҙән туҡтай һәм ғәмәлдәге составы «революцион секторға» күсә. 1975 йылда Каддафи «Йәшел китап» булараҡ билдәле үҙенең фәлсәфәүи хеҙмәтен баҫтырып сығара. 1977 йылда рәсми рәүештә дәүләт башлығы вәкәләттәрен һалыуы тураһында иғлан итә һәм һуңынан 2011 йылға тиклем уның ни бары «революция лидеры» булыуын раҫлай, ә Ливия хөкүмәте әлегә тиклем уның ниндәй ҙә булһа власҡа эйә булыуын инҡар итә<ref name="telegraph_gaddafi">{{cite news|last=Wynne-Jones|first=Jonathan|title=Libyan minister claims Gaddafi is powerless and the ceasefire is 'solid'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|work=The Telegraph|access-date=22 October 2011|date=2011-03-19|location=London}}</ref><ref name="jazeera_gaddafi">{{cite news|title=Gaddafi: Libya dignity under attack|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/03/201132113120236750.html|publisher=Al Jazeera|access-date=22 October 2011|date=2011-03-02}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта Жәмәһириә ҡораллы көстәренең Юғары баш командующийы Каддафиҙың власы бер нисек тә сикләнмәгән. Бер ниндәй рәсми вазифалар биләмәйенсә, Жәмәһириә лидеры бөтә дәүләт структуралары өҫтөнән ҡуйылған, уның рөхсәтенән тыш бер мөһим ҡарар ҙа ҡабул ителмәгән<ref>{{Cite web|url=http://fccland.ru/stati/22205-istoriya-livii.html|title=История Ливии|website=Строительно-информационный портал|access-date=2021-10-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kapital-rus.ru/articles/article/zakonomernosti_i_osobennosti_arabskih_revolyucij/|title=Закономерности и особенности арабских революций {{!}} Капитал страны|website=kapital-rus.ru|access-date=2021-10-27}}</ref>. Каддафи ҡарамағында Ливия Жәмәһириәһе де-юре тура демократиялы үҙәкләштерелмәгән дәүләт була <ref>{{cite news|last=Robbins|first=James|title=Eyewitness: Dialogue in the desert|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6425873.stm|access-date=22 October 2011|date=2007-03-07|work=BBC News}}</ref>, ул Йәшел китап философияһына ярашлы идара ителә, өҫтәүенә Каддафи рәсми рәүештә вазифаһын һаҡлап ҡала. Ливия менән халыҡ комитеттары системаһы идара иткән, улар ил төбәктәре өсөн урындағы власть органдары бурыстарын башҡарған. Ливияның Дөйөм халыҡ конгресы закондар сығарыу органы сифатында ситтән һайлана һәм Генераль секретарь етәкселегендә Дөйөм халыҡ комитеты башҡарма власть сифатында башҡарылды. Дөйөм халыҡ конгресына һайлауҙар «революция комитеттары» контроле аҫтында була; бынан тыш, ХКС-тың закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғы булманы һәм түбәнге халыҡ конгресы менән тәҡдим ителгән тәҡдимдәрҙе ошо уҡ революция комитеттары контроле аҫтында тикшереү бурысы йөкмәтелде. Бынан тыш, Революция лидеры Дөйөм милли конгресы ҡарарҙарына вето һалырға хоҡуҡлы булған. Дөйөм халыҡ конгресы тик «Революция етәкселеге» тәҡдиме буйынса ғына Юғары Халыҡ Комитеты формалаштыра алған. Freedom House мәғлүмәттәре буйынса, Каддафиҙың дәүләт тормошоноң бөтә аспекттарына ла ғәмәлдәге власын тәьмин итеү өсөн, был структуралар менән даими манипуляция яһағандар<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7862 |title=Libya |work=Country Report |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-08-07 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7862 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7862 |date=2011-08-23 }}</ref>. Үрҙә әйтеп үтелгәнсә, Муаммар Каддафи ҡарамағында революцион комитеттар - башҡаса фекерләүҙе контролдә тотоу өсөн граждандар яҡлылар органдары булған. <ref name="ливия22">{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|title=Libya|date=2005-02-28|publisher=[[Государственный департамент США]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVoURoD?url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|archivedate=2012-10-26|accessdate=2012-09-15}}</ref>, һәм уларҙа Ливия халҡының 10-20 % информатор булып эшләгән, өҫтәүенә хөкүмәттә, заводтарҙа һәм мәғариф секторында күҙәтеү алып барылған.<ref name="ливия22" /><ref name="Mohamed Eljhami" />. Халыҡ конгрестарынан айырмалы рәүештә, «революцион сектор» һайланмаған, ә юғарынан тәғәйенләнгән кешеләрҙән ғибәрәт ине. Илдәге реаль власть, формаль эшләүсе халыҡ конгрестары һәм халыҡ комитеттары эшмәкәрлеген контролдә тотоуҙы маҡсат итеп ҡуйған һәм туранан-тура Каддафиға буйһонған «революцион комитеттар» ҡулында булған<ref>[http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html Ливия — Правовые системы стран мира. Энциклопедический справочник — ред. А. Я. Сухарев. — Международное право] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923004358/http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html |date=2011-09-23 }}</ref>. 1979 йылда революцион комитеттар ахыр килеп аяуһыҙ репрессиялар үткәргән дәүләт сәйәсәтен әүҙем яҡлаусыларға әүерелә<ref name="ham_40_1">{{cite book|last=Ham|first=Anthony|title=Libya|year=2007|publisher=[[Lonely Planet]]|location=Footscray, Victoria|isbn=978-1-74059-493-6|url=https://archive.org/details/isbn_9781740594936|url-access=registration|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781740594936/page/40 40]–1}}</ref>. 1980-се йылдар башында революцион комитеттар ҙур власҡа эйә була һәм Жәмәһириәлә көсөргәнешлек сығанағына әйләнеп бара<ref name="vandewalle_124" />, хатта Каддафи ҙа ҡайһы берҙә уларҙың һөҙөмтәлелеген тәнҡитләй<ref name="ham_40_1" /><ref name="vandewalle_124" />. Урындарҙағы революция комитеттары, үҙ сиратында, революция лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендәге «Революция етәкселеге» идаралығы Үҙәк комитетына буйһонған. Шулай итеп, формаль рәүештә илдә власть халыҡтыҡы булһа ла һәм дәүләт башлығы булмаһа ла, реаль власть - һайланмаған ревкомдарҙыҡы<ref>{{cite web|date=2011-03-28|url=http://www.ng.ru/courier/2011-03-28/9_livia.html|title=Ливия — заговор Запада или народное восстание?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2013-02-12|archiveurl=|archivedate=}}</ref>, ә Муаммар Каддафи үҙе, дәүләттә уның урыны ярымрәсми рәүештә танылһа ла, ысынында иһә абсолют власҡа эйә ине. «Революция лидеры» Муаммар Каддафи бер кем тарафынан да һайланмаған һәм ул бер кемгә лә отчёт бирмәгән<ref>[https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html Государственное устройство. Правовая система. Гражданское право. Уголовное право. Судебная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404193554/https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html |date=2022-04-04 }}</ref>. Дөйөм алғанда, тап «Революцион етәкселек» дәүләттә төп ролде уйнаған<ref>[http://stepandstep.ru/catalog/your-city/131350/liviya-do-voyny.html Ливия до войны]</ref>. [[WikiLeaks]] арҡаһында, АҠШ-тың дипломатик телеграммалары хәбәрҙәренең таралыуы «Каддафиҙың тактик манёврҙары оҫталығы»н күрһәтте<ref name="Whitlock 02/22">{{Cite news |author=Whitlock, Craig |title=Gaddafi Is Eccentric But the Firm Master of His Regime, Wikileaks Cables Say |work=The Washington Post |date=2011-02-22 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/22/AR2011022207298.html|access-date=12 March 2011}}</ref>. Үҙ ырыуы вәкилдәрен һәм туғандарын үҙәк хәрби һәм хөкүмәт вазифаларында урынлаштырып, ул үҙенең яҡлыларын да, ярышташтарын да оҫта маргиналлаштырған, шуның менән көстәр балансын, тотороҡлолоҡто һәм иҡтисади үҫеште һаҡлаған. Был уның улдарына ла ҡағылған, сөнки, ысын алмашсы һәм ярышташ барлыҡҡа килмәһен өсөн, бер нисә тапҡыр яратҡан улдарын алмаштырған<ref name="Whitlock 02/22"/>. Көнбайышта уны «тотороҡһоҙ психикалы» кеше тип атағандар, ғәрәп донъяһында ул «''мәжнүн''» – ''аҡылһыҙ'' тигән насар ҡушаматҡа лайыҡ булған, ләкин Каддафи киреһенсә үҙен бөйөк дәүләт эшмәкәре-философ тип иҫәпләгән<ref>{{cite news|last=Bazzi|first=Mohamad|title=What Did Qaddafi's Green Book Really Say?|url=https://www.nytimes.com/2011/05/29/books/review/what-did-qaddafis-green-book-really-say.html|access-date=28 October 2011|newspaper=The New York Times|date=2011-05-27}}</ref>. Триполитанияла тыуып үҫкән Муаммар Каддафи 40 йылдан ашыу власта торған осорҙа Көнсығыш Ливия ҡәбиләләре сәйәсәттә ҡатнашыуҙан тулыһынса ситләтелә<ref>[https://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ Революция бугров и разломов // «Эксперт» № 30—31 (813) 30 июл 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324121111/http://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ |date=2019-03-24 }}</ref>. Рәсәй Фәндәр Академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй дәүләт гуманитар университетының хәҙерге Көнсығыш кафедраһы мөдире, Юғары иҡтисад мәктәбе милли тикшеренеү университеты профессоры Андрей Коротаев Триполитания һәм Киренаика ҡәбиләләре араһындағы низағты илдәге граждандар һуғышына сәбәпсе тип иҫәпләй. Көнбайыштың бер нисә киң мәғлүмәт сараһы сығанағына ярашлы, Каддафи үҙенең хөкүмәтенә ҡаршы хәрби түңкәрелеш ойошторолоуынан ҡурҡа һәм юрый Ливияның ҡораллы көстәрен сағыштырмаса көсһөҙ хәлдә тота. Ливия армияһында 50 000 самаһы хәрби хеҙмәткәр булып, Каддафи ҡәбиләһе ағзаларынан йәки уға лояль башҡа ҡәбиләләр ағзаларынан торған яҡшы йыһазландырылған һәм өйрәтелгән дүрт һайланма бригадаһы иң ҡеүәтле подразделениеларының береһе тип иҫәпләнгән. Уларҙың береһен, Хәмис бригадаһын улы Хәмис етәкләгән. Урындағы ополченсылар һәм революцион комитеттар ҙа бик яҡшы ҡоралланған булған. Даими хәрби частар насар ҡоралланған, уларға бүленгән хәрби техника иҫкергән була, бында хәрби әҙерлек тә шәптән түгел ине»<ref name="KFMBChannel8">{{cite news |url=http://www.cbs8.com/story/14084125/clampdown-in-libyan-capital-as-protests-close-in|title=Qaddafi Survival Means Weak Army, Co-Opted Tribes |agency=Associated Press|work=KFMB-TV|date=2011-02-23 |access-date=5 August 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.npr.org/2011/03/10/134404618/gadhafis-military-muscle-concentrated-in-elite-units |title=Gadhafi's Military Muscle Concentrated In Elite Units |newspaper=NPR.org |publisher=[[NPR]] |date= 2011-03-10 |access-date=2 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |title=Video Libyan Leader Muammar Gaddafi's Forces Facing Modern Firepower From RAF |publisher=Sky News |date=2011-03-18 |access-date=2011-07-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322213900/http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |archive-date=2011-03-22}}</ref>. === Ришүәтселек, иҡтисади һәм социаль үҫеш === 1969 йылдан 1975 йылға тиклем Ливияла йәшәү кимәле, көтөлгән ғүмер оҙайлығы һәм белемлеләр һаны яйлап үҫкән. Каддафиҙың 42 йыллыҡ идараһы аҙағына Ливия халҡы йән башына 14 000 доллар күләмендә килемгә эйә булған, шулай ҙа, төрлө иҫәпләүҙәр буйынса, халыҡтың өстән бер өлөшө фәҡирлек сигендә йәшәгән<ref>Christopher S. Chivvis, Keith Crane, Peter Mandaville, Jeffrey Martini [https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR100/RR129/RAND_RR129.pdf 'Libya’s Post-Qaddafi Transition,'] Rand Corporation, 2012 p.11</ref>. Рәсәй интернет-порталы мәғлүмәттәре буйынса, Ливияла уртаса эш хаҡы 1050 доллар тәшкил иткән<ref>{{cite web|url=https://svpressa.ru/economy/article/35820/|title=Зарплаты в России в 2 раза ниже нормы|publisher=[[Свободная пресса]]|author=Лев Иванов|date=2010-12-20|accessdate=2012-09-15}}</ref>. Каддафи осоронда Ливияла традицион мосолман йәмғиәте тормошона йоғонто яһарлыҡ ҡайһы бер ыңғай үҙгәрештәр индерелә<ref>[https://www.reuters.com/article/us-libya-assembly-idUSBRE89D0F520121014 'Libya’s national assembly elects former diplomat as prime minister,'] [[Reuters]] 14 October 2012</ref>: балалар никахтары тыйыла, башҡарған хеҙмәте өсөн ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер тигеҙ түләү менән файҙалана, ә юғары белем алған ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө 1966 йылда 8 %-тан алып 1996 йылда 43 %-ҡа тиклем артҡан, был күрһәткес ир-егеттәр кимәленә тап килә<ref name="Observer">{{cite news | url=http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | url-status=dead | archive-date=14 May 2016 | title=Gaddafi's odd love affair with women | work=[[The Observer (Uganda)|The Observer]] | date=2011-10-27 | access-date=29 April 2016 | author=Kiapi, Evelyn Matsamura }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women |date=14 May 2016 }}</ref>. Шулай ҙа Ливия ҡануниәте нигеҙендә «ислам шәриғәтенең төп принциптарына таянып» төҙөлгән<ref name="Ливия (государство)">{{из|БСЭ|http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/070/126.htm|title=Ливия}}</ref>, илдә алкоголле эсемлектәр һәм ҡомарлы уйындар тыйылған<ref name="Britannica">{{cite web|title=Muammar al-Qaddafi|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8Niy40?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>, күп ҡатынлылыҡ рөхсәт ителгән<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.pravda.ru/news/world/1144304-libya/|title=Ливийцам разрешили многоженство|author=Редакция Правда.Ру|website=Правда.Ру|date=2013-02-08|access-date=2021-10-22}}</ref>, Каддафи идаралығы ваҡытында йәмәғәт язаһын һәм енәйәт язаларын әүҙем ҡуллана башлағандар<ref>{{cite web|title=Ливия: краткая справка|publisher=[[Би-би-си]]|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|date=2009-09-18|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8MNwIi?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>ә йыл иҫәбе Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгән йылдан алып иҫәпләнгән, бөтә сиркәүҙәр һәм христиан клубтары ябылған. Өйһөҙҙәр һаны күп булмаған, белем кимәле 88 %, грамотаһыҙҙар — 12 %, ә көтөлгән ғүмер оҙайлығы 74 йәш тәшкил иткән<ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|title=World Population Prospects The 2010 Revision (стр. 124)|publisher=[[ООН]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVWusP4?url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|archivedate=2012-10-26}}</ref><ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=LY|title=Life expectancy at birth, total (years) - Libya|publisher=The World Bank|accessdate=2020-09-03}}</ref>. Ливияның иҡтисады нигеҙҙә илдең энергетика секторы тирәләй структурланған, ул экспорт керемдәренең 95 %-ын, эске тулайым продукттың 80 %-н һәм дәүләт табыштарының 99 %-ын етештергән (генерировал). Дәүләт килеменең күпселек өлөшө 1970 йылдарҙа ҡапыл күтәрелгән нефть сығарыуҙан килгән. 1980-се йылдарҙа был аҡсаның ҙур өлөшө ҡорал һатып алыуға, шулай уҡ бөтә донъя буйлап төрлө террористик төркөмдәрҙе финанслауға тотонола<ref>{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239888 |title=Endgame in Tripoli|date=2011-02-24 |work=[[The Economist]] |access-date=12 March 2011}}</ref><ref>{{Cite book|title=Libya – The Struggle for Survival|author=Simons, Geoffrey Leslie|author-link=Geoff Simons|page=[https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281 281]|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York City|year=1993|isbn=978-0-312-08997-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281}}</ref>. 1980 йылдың ғинуарында шәхси сауҙаны бөтөрөү һәм уның урынына йәмәғәт һәм кооператив магазиндар системаһын булдырыу тураһында иғлан ителә. 1980 йылдарҙа нефть хаҡтарының кәмеүе Жәмәһириә именлеген ныҡ ҡаҡшата. Йөҙәрләгән төҙөлөш туҡтатылған, Каддафи үҙ көстәренә таяныу сәйәсәтен иғлан иткән, ләкин 1987 йылда «Жәмәһириәлә үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итергә мәжбүр булған. Шәхси секторҙың хоҡуҡтары дәүләт секторы менән тиңләштерелә, дәүләт импорт-экспорт компаниялары бөтөрөлә, киң амнистия иғлан ителә. Хужалыҡ эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен ҡаты контролдә тотҡандан һуң шәхси инициатива хуплана башланы, хеҙмәтләндереү өлкәһендә генә түгел, эшкәртеү сәнәғәтендә лә шәхси магазиндар һәм шәхси бизнес асырға рөхсәт ителә. Әммә иҡтисадты бер аҙ либералләштереү, бәләкәй һәм урта бизнесты тергеҙеүгә курс дәүләт контроле аҫтында тормошҡа ашырыла. 1990 йылдың мартында иҡтисадта реформалар үткәреү менән бер рәттән Дөйөм халыҡ конгресы «Революцион законлылыҡ хартияһы»н ҡабул итә, уға ярашлы Ливия революцияһы лидеры полковник Муаммар Каддафиҙың һәр директиваһы мотлаҡ үтәлергә тейешле була. Ливияның эске тулайым продукты 2007 йылға тиклем яйлап 228,2 миллиард долларға етә, шунан һуң ул төшә башлай, һәм 2010 йылда 194,3 миллиард доллар тәшкил итә<ref>{{Cite web|url=https://svspb.net/danmark/vvp.php?l=livija|title=ВВП Ливии по годам. График и таблица|website=svspb.net|access-date=2021-10-16}}</ref>, Кеше потенциалын үҫтереү индексы (ИРЧП) Тунис һәм Мысырҙағына ҡарағанда яҡшыраҡ булған<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|title=Доклад о развитии человека 2010 (стр. 212)|publisher=[[Индекс развития человеческого потенциала]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVXXRVp?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|archivedate=2012-10-26}}</ref>, Әммә 2010 йылда Ливияла коррупцияның юғары кимәле күҙәтелә, мәҫәлән, ГФР-ҙағы Transparency International ойошмаһы төҙөгән ришүәтселекте үҙләштереү индексы Ливия 2,2 балл йыя (ни тиклем һан юғарыраҡ — коррупция кимәле шул тиклем аҙыраҡ), 178 илдән 146-сы урынды биләй, был Мысырҙағыға (98-се урын) һәм Тунистағыға (59-сы) ҡарағанда насарыраҡ<ref>{{cite web|url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|title=Corruption Perceptions Index 2010|publisher=[[Transparency International]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnA4bm?url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|archivedate=2012-10-26}}</ref>. Бер мәҡәләлә әйтелгәнсә, бындай хәл яҡшы белем, демократияға юғары талап менән дәүләттең сәйәси системаһына юғары талап араһында ҙурыраҡ ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙырған<ref name = "Maleki 02/09">{{cite web| title=Uprisings in the Region and Ignored Indicators| author=Maleki, Ammar| date=2011-02-09| publisher=[[Rooz]] (via Payvand)| url=http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html| access-date=2011-03-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425231858/http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html |date=2013-04-25 }}</ref>. Рәсәй Фәндәр академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының ғилми хеҙмәткәре Алексей Подцероб, илдә йәшәү кимәле ярайһы уҡ юғары булғанлыҡтан, хөкүмәткә ҡаршы сығыштар социаль-иҡтисади сәбәптәр арҡаһында булмаған, тип иҫәпләй<ref>{{cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1317702840|title=А.Подцероб: Ливийская трагедия - причины и последствия|publisher=ЦентрАзия|date=2011-10-04|accessdate=2012-09-15}}</ref>. Ливияла эшһеҙлек проблемаһы торған: 2005 йылда эшһеҙлек 13 % тәшкил иткән<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4515919.stm | work=BBC News | first=Rana | last=Jawad | title=Libya grapples with unemployment | date=2005-05-05}}</ref>, 2009 йылда был күрһәткес 20,7 %-ҡа тиклем артҡан<ref>{{cite web|url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|title=Libya's jobless rate at 20.7 percent: report|publisher=af.reuters.com|date=2009-03-02|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVlSUNO?url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}</ref>. Ғаиләләрҙең 16 %-тан ашыуында тотороҡло килем алған ағзалар булмаған, ә ғаиләләрҙең 43,3 %-ында тотороҡло килемле бер генә ағзаһы булған. 2011 йылда Ливия халҡының 40 %-ы тиерлек ярлылыҡ сигендә йәшәһәләр ҙә<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2022/06/07/muammar_gaddafi/|title=«Бешеный пес пустыни» Террор, шатры и личная женская гвардия. Как жил и за что умер Муаммар Каддафи?|website=lenta.ru|access-date=2022-06-09}}</ref>, баҙарҙа даими рәүештә эшсе көстәрҙең етмәүе һиҙелә, сөнки унда миллиондан ашыу хеҙмәтсән-иммигрант була<ref>{{Cite news |title = Libya's Jobless Rate at 20.7 Percent: Report |agency = Reuters Africa |date = 2009-03-02 |url = https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101204174620/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |url-status = dead |archive-date = 4 December 2010 |access-date = 12 March 2011 |accessdate = 2022-01-19 |archivedate = 2012-10-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}</ref>. Был хеҙмәтсән мигранттар хәрби хәрәкәттәр башланғас, Ливиянан киткән ҡасаҡтарҙың төп өлөшөн тәшкил иткән. Ливияла бушлай белем алыуға, бушлай һаулыҡ һаҡлауға һәм торлаҡ алыуҙа билдәле бер ярҙамға юлды тәьмин итеүсе социаль тәьминәт системалары булған<ref name="автоссылка5">{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/world/188829|title=Полковник Каддафи погиб в своем родном городе|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|author=Евгений Сандро|date=2011-10-20|accessdate=2012-09-15}}</ref>, ә кеше ҡулы тыуҙырған бөйөк йылға илдең күпселек биләмәләрен бушлай сөсө һыу менән тәьмин итеү маҡсатында төҙөлгән<ref name="dailynews">{{cite web |last=Azad |first=Sher |title=Gaddafi and the media |url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |url-status=dead |archive-date=2011-10-25 |work=[[Daily News (Sri Lanka)|The Daily News]] |access-date=2011-10-22 |date=2011-10-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.water-technology.net/projects/gmr/|title=GMR (Great Man-Made River) Water Supply Project (проект водоснабжения Великая рукотворная река)|publisher=Verdict Media Limited|accessdate=2020-09-03|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322002049/https://www.water-technology.net/projects/gmr/|deadlink=yes}}</ref>, ул Ливия халҡының яртыһын көнкүреш һәм ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн һыу менән тәьмин иткән<ref name="daili5">{{cite web|url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|title=Gaddafi and the media|publisher=www.dailynews.lk|author=|date=|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVaOtw2?url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}</ref><ref name="автоссылка1" /><ref>{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2504-3900/2/11/586/pdf|title=Water Resources and Desalination in Libya:A Review (Водные ресурсы и опреснение в Ливии: Обзор)|publisher=MDPI|accessdate=2020-09-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/3/ad456e/ad456e0c.htm|title=Appendix 5: Country case study - national water policy review, and managment of water scarcity in the Libyan arab Jamahiriya (раздел 5:исследование проблемы в стране - национальная политика касающаяся воды, и решения проблемы нехватки воды в Ливийской арабской Джамахирии)|accessdate=2020-09-03}}</ref>. Иң насар иҡтисади шарттарҙың береһе дәүләттең көнсығыш өлөшөндә, ҡасандыр Каддафи нефть сығарған боронғо донъяның игенгә бай урыны булған<ref>{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18290470 |title=A Civil War Beckons|date=2011-03-03 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}</ref><ref name="The Economist">{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239900 |title=Building a New Libya|date=2011-02-24 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}</ref>. Торлаҡ шарттарын бер ни тиклем яҡшыртыуҙы һәм кеше ҡулы булдырған бөйөк йылғаны иҫәпкә алмағанда, күп йылдар дауамында был төбәктә инфраструктура бик аҙ үҫешкән<ref name="dailynews"/>. Мәҫәлән, Бенгазиҙағы берҙән-бер канализация станцияһы 40 йылдан ашыу эшләгән, һәм һөҙөмтәлә таҙартылмаған ағынты һыуҙар экологик проблемаларға килтергән<ref>{{cite news | url=http://www.content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | title=Dispatch from Libya: Why Benghazi Rebelled | work=Time | date=2011-03-03 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | archive-date=12 March 2016 | accessdate=2022-01-19 | archivedate=2016-03-12 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html |date=2016-03-12 }}</ref>. Бер нисә сит ил хөкүмәте һәм аналитиктары белдереүенсә, Ливия бизнесының ҙур өлөшөн Каддафи, уның ғаиләһе һәм хөкүмәте контролдә тотҡан<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/idUS108205791820110304 | title=Lesson from Libya: Despotism, Poverty and Risk |work=Reuters| date=2011-03-04}}</ref>. Америкалағы илселек миссияһы хеҙмәткәрҙәренең дипломатик документацияһында әйтелгәнсә, Ливия иҡтисады «хөкүмәт - йәки Каддафи ғаиләһе, йәки уның яҡын сәйәси союздаштары - һатып алырға, һатырға йәки биләргә кәрәк булған бөтә нәмәлә туранан-тура өлөшкә эйә булған клептократия» булған<ref name="nytimes" />. Америка Ҡушма Штаттарының рәсми кешеләре әйтеүенсә, Каддафи 42 йыллыҡ етәкселек итеү дәүерендә бик ҙур шәхси байлыҡ туплаған<ref name=risen>{{cite news |author1=Risen, James |author2=Lichtblau, Eric | date=2011-03-09 |url=https://www.nytimes.com/2011/03/10/world/africa/10qaddafi.html|title=Hoard of Cash Lets Qaddafi Extend Fight Against Rebels |work=The New York Times |access-date=10 March 2011}}</ref>. The New York Times, ҡиммәтле йорттар, Голливуд фильмдарына инвестициялар һәм Американың поп-йондоҙҙары менән шәхси кисәләр ойоштороусы Каддафиҙың туғандары мул тормошта йәшәгән<ref name="nytimes">{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2011/03/24/world/africa/24qaddafi.html| title=Shady Dealings Helped Qaddafi Build Fortune and Regime |work=The New York Times | date=2011-03-24 | first1=Eric | last1=Lichtblau | first2=David | last2=Rohde | first3=James | last3=Risen}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/04/libya | title=One reason Qaddafi might fold |work=The Economist | date=2011-04-01}}</ref>. 2008 йылда Каддафи, дәүләт органдарына түгел, илдең алты миллион халҡына нефтте һатыуҙан алынған табышты бүлеү ярҙамында ришүәтселек коррупция менән көрәшергә ниәтләүен белдереп, амбициялы һәм популистик реформаны тормошҡа ашырырға маташты<ref name="reuters_handout" />, сөнки «аҡса дәүләт органы ҡарамағында булғанда, урлашыу һәм коррупцияға урын бар» тип белдерҙе<ref name="bbc_handout">{{cite news|title=Gaddafi 'to hand out oil money'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7591458.stm|work=BBC News|access-date=23 October 2011|date=2008-09-01}}</ref>. Каддафи, «ливийҙарҙы бюрократиянан азат итеү» һәм «дәүләт бюджетын коррупциянан һаҡлау» маҡсатында министрҙар кабинеты системаһының күпселек өлөшөн бөтөрөргә тәҡдим итеп, хөкүмәт бюрократияһын радикаль реформаларға саҡырҙы. Көнбайыш дипломаттары фекеренсә, был аҙым, күрәһең, реформаларҙы тиҙләтеү маҡсатында хөкүмәткә баҫым яһауға йүнәлтелгән булған<ref name="reuters_handout">{{cite news|title=Libya's Gaddafi tells govt to hand out oil money|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508|access-date=30 October 2011|date=2008-05-08|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729215929/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508 |date=2020-07-29 }}</ref>. 2008 йылдың мартында Каддафи илдең ғәмәлдәге административ структураһын таратыу һәм нефттән алынған килемде туранан-тура халыҡҡа бүлеү буйынса пландар тәҡдим итте. Планда оборона, эске именлек һәм сит ил эштәре министрлыҡтарынан тыш, бөтә министрлыҡтарҙың, шулай уҡ стратегик проекттарҙы тормошҡа ашырыусы департаменттарҙың эшмәкәрлеген туҡтатыу ҡаралғайны. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе<ref>{{cite web| url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&id=19968&prog=zgp&proj=zdrl,zme#news |title=Libya: Ministries Abolished |publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |access-date=2010-02-14}}</ref>. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын<ref>{{cite news|title=Gaddafi threatens to abolish government ministries|url=http://www.meed.com/sectors/economy/gaddafi-threatens-to-abolish-government-ministries/850614.article|access-date=29 October 2011|date=2008-03-03|work=MEED}}</ref> һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе<ref name="reuters_oil" />. Каддафи планы буйынса милли тауыш биреү 2009 йылда, Ливияның халыҡ комитеттары, дөйөм алғанда, илдең юғары власть органдары, уны кисектереү өсөн тауыш биргәндән һуң, үткәрелде. Дөйөм халыҡ конгресы 468 халыҡ комитетынан 64-е генә планды кисекмәҫтән тормошҡа ашырыуҙы һайлауын иғлан итте, ә 251 кеше уны тормошҡа ашырыуҙы хупланы, «әммә уны бойомға ашырыу мөмкинлеге булғанға тиклем кисектереүҙе һораны». Хөкүмәттең ҡайһы бер юғары дәрәжәле чиновниктары был планға ҡаршы сығыш яһаны һәм, был план «инфляцияны таратып һәм капитал ҡасыуҙы дәртләндереп, дәүләт иҡтисадын юҡҡа сығарасаҡ», тип белдерҙе. Каддафи, 30 000-гә яҡын ливия динары (23 000 АҠШ доллары) йыл һайын яҡынса миллион ярлы ливия кешеһенә вәғәҙә иткән схема «ил сәскә атыр алдынан алдағы 2 йылға хаос тыуҙырыуы мөмкин», әммә «яңы форма идаралығы буйынса эксперимент яһарға ҡурҡмағыҙ» һәм «был план Ливия балалары өсөн яҡшыраҡ киләсәк тәҡдим итергә тейеш», тип таныған<ref name="reuters_oil">{{cite news|title=Libyan congresses delay Gaddafi's oil shareout plan|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729170030/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303 |date=2020-07-29 }}</ref><ref>{{cite news|title=Libya delays Gaddafi oil plan|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/03/200933183343913989.html|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref>. Әммә был план мотлаҡ үтәлмәне. === Ливияла кеше хоҡуҡтары === 1972 йылдың 31 майында эшселәрҙең һәм студенттарҙың забастовкаларын һәм демонстрацияларын тыйған, шулай уҡ матбуғатҡа ҡаты контроль индергән закон баҫылып сыға<ref>{{книга|заглавие=Новейшая история арабских стран Африки: 1917—1987|ссылка= https://archive.org/details/isbn_5020167142 |издательство= Наука |место= М.|год= 1990|страницы= [https://archive.org/details/isbn_5020167142/page/184 184]—192|isbn= 5-02-016714-2}}</ref>. 2009 һәм 2011 йылдарҙа Матбуғаттың азатлыҡ индексы Ливияны Яҡын Көнсығышта һәм Төньяҡ Африкала цензураһы иң юғары булған<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |title=Freedom of the Press 2009&nbsp;– Table of Global Press Freedom Rankings |publisher=[[Freedom House]] |year=2009 |format=PDF; 696 KB |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224233/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |archive-date=2011-08-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520232850/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |date=2009-05-20 }}</ref><ref>{{cite web |title=Freedom of the Press 2011 |url=http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-05-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |archive-date=2011-05-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |date=2011-05-15 }}</ref>, 2010 йылда АҠШ-тың Freedom House ойошмаһы, азатлыҡтың иң түбәнге кимәлен аңлатҡан 7 рейтингын ҡуйып (рейтинг ни тиклем түбән — азатлыҡ шул тиклем юғарыраҡ), Ливияла матбуғат азатлығын һәм сәйәси хоҡуҡтарҙы тормошҡа ашырыу мөмкинлеген баһаланы<ref>{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&year=2010&country=7862|title=Libya|publisher=[[Freedom House]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnjNBZ?url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302005755/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&year=2010&country=7862 |date=2014-03-02 }}</ref>. Ошонан айырмалы рәүештә, БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса советының 2011 йылдың ғинуарындағы докладында, унда Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе революцияға тиклем бер ай алдан баҫылып сыҡҡан, илдә кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге хәлдең ҡайһы бер аспекттары, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле һәм башҡа өлкәләрҙәге хәле юғары баһаланды<ref name="ohchr">{{cite web|title=Report of the Working Group on the Universal Periodic Review: Libyan Arab Jamahiriya|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-15.pdf|work=[[Universal Periodic Review]]|publisher=United Nations|access-date=2011-10-26|date=2011-01-04}}</ref>. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе делегацияһы Ливияла кеше хоҡуҡтары тураһында доклад баҫтырып сығарған. Докладта ил, халыҡ йыйылыштары аша бөтә граждандарҙың власты тормошҡа ашырыуын гарантиялаған туранан-тура халыҡ демократияһына нигеҙләнгән, тиелә. Граждандар конгрестарҙа сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни мәсьәләләр буйынса үҙ фекерен белдерә ала тиелә. Бынан тыш, докладта, халыҡ үҙ фекерен белдерә алырлыҡ гәзит һәм телеканалдар кеүек мәғлүмәт платформалары бар, тип билдәләнде. Ливия властары раҫлауынса, Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһендә бер кем дә сиктән тыш ярлылыҡтан һәм аслыҡтан ғазап сикмәгән, хөкүмәт аҙ килемле кешеләргә иң кәрәкле әйберҙәр һәм аҙыҡ-түлек гарантиялаған. 2006 йылда табыштары түбән кешеләргә банктарҙа һәм компанияларҙа урынлаштырыу өсөн 30 000 долларға тиклем инвестиция портфелдәре биреү буйынса башланғыс ҡабул ителә<ref name="lib.ohchr.org">{{cite web |url=http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |title=U.N. Human Rights Council resolution: Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya (2010) |access-date=2013-10-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529133237/http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |date=2016-05-29 }}</ref>. Әммә ысынбарлыҡта барыһы ла башҡаса тора, башҡаса фекерләү 1973 йылдың 75-се Законына ярашлы язалана, 1974 йылда Каддафи сәйәси партия булдырыуҙа ғәйепле һәр кем үлем язаһына тарттырыла, дәүләттә бөтә диссидент хәрәкәттәре лә тыйыла тип белдерә<ref name="Mohamed Eljhami"/><ref>Special issue on human rights in Libya. Al-Inqad (1993)</ref>. Хөкүмәт башҡа фекер йөрөтөүсе граждандарҙы, сыбыҡ менән һуҡтырыу йәки аяҡ-ҡулдарын ҡырҡыу, быны йәмәғәт телеканалдарынан күрһәтеү ысулы менән язалаға<ref name="Mohamed Eljhami">{{cite journal|url=http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-qadhafi-unrepentant|title=Libya and the U.S.: Qadhafi Unrepentant|journal=The Middle East Quarterly|author=Mohamed Eljahmi|year=2006|access-date=12 September 2011}}</ref>. Шулай уҡ Ливияның махсус хеҙмәттәре бөтә донъя буйлап Ливия диссиденттарын үлтергән<ref>{{cite web|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|title=Overview of State-Sponsored Terrorism|publisher=permanent.access.gpo.gov|date=1997|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpBuJv?url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|archivedate=2012-10-26}}</ref><ref name="Mohamed Eljhami" /><ref>Staff (2002). ''The Middle East and North Africa, 2003''. Europa Publications (London). p. 758. {{ISBN|978-1-85743-132-2}}.</ref>. 2004 йылда Каддафи Бөйөк Британияла 1960-сы йылдарҙан бирле йәшәгән Ливия диссидент журналисы Ашур Шәмис өсөн элеккесә 1 миллион $ вәғәҙә итә<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|title=Gadaffi still hunts «stray dogs» in UK|publisher=[[The Guardian]]|author=Martin Bright|date=2004-03-28|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpb8fT?url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|archivedate=2012-10-26}}</ref>. 1970 йылдарҙа Каддафи авторы булған «Йәшел китап» күп йылдар дауамында мәктәптәрҙә лә, университеттарҙа ла идеологик белем биреүҙең төп сығанағы булған. Би-би-сиҙа бер ливия кешеһе менән интервьюға һылтанма яһап, быны сүп-сар тип атаған уҡытыусыларҙың язаланыуы хаҡында әйтелгәйне<ref>{{cite news|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13235981|title=What now for Colonel Gadaffi's Green Book?|date=29 April 2011|access-date=30 October 2011}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта китапта асыҡтан-асыҡ хөкөм ителгән һәм сикке осраҡтарҙа ғына күҙ уңында тотолған, әммә ул дәүләт тарафынан әүҙем ҡулланылған<ref name="lib.ohchr.org"/>. Мәктәп программаһында инглиз һәм француз телдәре тыйылған булған, ә сит ил кешеләре менән сәйәси темаларға һөйләшеү өс йылға иркенән мәхрүм ителеү менән янаған<ref>{{cite web|url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|title=A new flag flies in the east|publisher=[[The Economist]]|date=2011-02-24|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVqIK1N?url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|archivedate=2012-10-26}}</ref>. Бынан тыш, Ливияла төп бербер халҡы, уларҙың милли теле һәм мәҙәниәте ҡәтғи тыйылған. Ливияла хатта берберҙәр барлығы тураһында иҫкә алыуҙар юҡҡа сығарылған, шулай итеп бөтә бербер топонимдары ла ғәрәп телендәгегә алмаштырылған, мәҫәлән, Нафус тауҙары ''Көнбайыш тауҙары'' тип үҙгәртелгән һәм бөтә ерҙә лә шуға оҡшаш нимәләр ҡабатланған<ref name="Libya’s Berbers"/><ref>{{cite news|last=Simpson|first=John|title=Waiting game for rebels in western Libya|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14026216|access-date=18 August 2011|work=BBC News|date=5 July 2011}}</ref>. 2009 йылдың декабрендә Каддафи, хөкүмәт чиновниктарына Ливия тиҙҙән «яңы сәйәси осорҙо» үткәреп ебәрәсәк һәм министр кимәлендә вазифалар һәм милли именлек буйынса кәңәшсе вазифаһы (премьер-министр эквиваленты) кеүек мөһим вазифаларға ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк, тип хәбәр ителгәйне. Ғәҙел һайлауҙарҙы тәьмин итеү өсөн халыҡ-ара күҙәтеүселәр йәлеп ителәсәк, тип вәғәҙә бирҙе. Уның телмәре ығы-зығы тыуҙырыуы билдәле. Был һайлауҙарҙы 2010 йылда Жәмәһириә власы органдарына даими һайлауҙар менән бер үк ваҡытта үткәреү планлаштырылғайны, әммә улай булманы, был Ливия халҡының ышанысын бөтөрә һәм ауыр тойғо ҡалдыра <ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/libya-wikileaks/8294906/AL-QADHAFI-SUGGESTS-LIBYAN-ELECTIONS-MAY-BE-IN-THE-OFFING.html |title=Al-Qadhafi Suggests Libyan Elections May Be In The Offing |work=The Daily Telegraph|date=2011-01-31 |access-date=1 September 2011 |location=London}}</ref>. == Һуғышта ҡатнашыусылар == Ливиялағы граждандар һуғышында Муаммар Каддафи хөкүмәтенә лояллеген һаҡлаған («лоялистар») ғәскәрҙәр һәм НАТО һәм Ғәрәп Дәүләттәре Лигаһы илдәрен үҙ эсенә алған халыҡ-ара коалиция хуплаған оппозиция Күсмә Милли Совет отрядтары (ПНС, «баш күтәреүселәр») ҡатнаша. Шулай уҡ конфликтта сит ил ялсыларының төрлө төркөмдәре һәм урындағы ҡәбиләләр (Туареги, Амазига, Тубу) отрядтары ҡатнаша. === Төп ҡатнашыусылар === ==== Муаммар Каддафи хөкүмәте ==== М. Каддафи хөкүмәтенә лояль көстәрҙе даими армия, ополченсыларҙың һәм ғәрәп ҡәбиләләренең хөкүмәт отрядтары, Зимбабве һәм Белоруссиянан сит ил хәрбиҙәре, шулай уҡ Көнсығыш Европа, Яҡын Көнсығыш, Ҡара Африка илдәренән һәм Советтарҙан һуңғы киңлектәге илдәрҙән ялланғандар тәшкил иткән. Бөтә был берләшмәләр Ливия хөкүмәтенә буйһонған. Граждандар һуғышы алдынан Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе ҡораллы көстәренең 2000-дән ашыу танкы, 3600 бронемашинаһы, 3000-дән ашыу артиллерия орудиеһы һәм системаһы, шул иҫәптән САУ һәм РСЗО, бер нисә йөҙ хәрби самолёты, 100-ҙән ашыу вертолёты һәм башҡа ҡоралы була. Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең дөйөм һаны 76 000 кеше тәшкил итә<ref>[http://www.200stran.ru/war_country116.html Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |date=2019-04-06 }}</ref>. Әммә, конфликт башланғас, хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. Шулай уҡ фетнәселәр ҡулына элек хөкүмәт армияһы ҡарамағында булған күп ҡорал һәм техника эләгә<ref>[https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html Полковник остался без генералов]</ref>. Бөтә һуғыш дауамында Каддафиға тоғролоғон һаҡлап ҡалған 32-се Хәмис бригадаһы һәм Революцион һаҡ корпусы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһенең элиталы подразделениеһы иҫәпләнгән. Шулай уҡ Каддафи хөкүмәтенә 40 000 кешенән торған Халыҡ милицияһы, шул иҫәптән Революция гвардияһы һәм Судан, Мысыр, Тунис, Мали һәм Чад граждандарынан торған Ислам пан-африка легионы тоғро булған. Халыҡ милицияһы, асылда, ополчение булған<ref>[http://www.chekist.ru/article/459 Вооружённые силы Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |date=2019-04-17 }}</ref><ref name="Дарфур"/><ref name=prunier45>G. Prunier, ''Darfur: The Ambiguous Genocide'', p. 45</ref>. Ливияла ҡораллы конфликт башланғанға тиклем 500 Белоруссия хәрбиҙәре була, улар араһында Беларусь Республикаһының махсус операция көстәре яугирҙары һәм Белоруссия Баш разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре була<ref name="комсомольская"/><ref name='РИА'>[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]</ref>. Хәрби күҙәтеүсе Александр Алесин белдереүенсә, контингенттың нигеҙен Белоруссия армияһының отставкалағы хәрбиҙәре тәшкил иткән<ref>[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]</ref>. Улар хәрби техниканы файҙаланыу, ремонтлау һәм модернизациялау менән шөғөлләнде, советник, снайпер вазифаларында торҙо. «Комсомольская правда» баҫмаһы хәбәр итеүенсә, белорус инструкторҙары булышлығында хөкүмәт армияһы конфликттың тәүге айҙарында НАТО-ға һәм баш күтәреүселәргә уңышлы ҡаршы тора алды. Ләкин республика властары үҙҙәренең хәрбиҙәрен һәм ялланып һуғышыусыларының низағта ҡатнашыуын кире ҡаға<ref name="комсомольская"/>. <!-- {{нет АИ 2|Это же издание [[1 марта]] сообщило, что в Триполи прибыла группа военных и наёмников из Зимбабве, в том числе элитное подразделение [[5-я бригада (Зимбабве)|5-я бригада]]. В статье КП говорилось о нескольких сотнях зимбабвийцев<ref name="radov"/>{{проверить авторитетность|7|04|2019}}.|7|04|2019}} --> Ливия хөкүмәте армияһы, белорус һәм зимбабве хәрбиҙәренән тыш, Сербия, Дарфур, Рәсәй, Украина, Кот-д’Ивуар, Либерия, Чад, Камерун, Ангола һәм башҡа илдрҙең ирекмәндәренең ярҙамына таянған<ref name ="Дарфур"/><ref name="Россия"/><ref>[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref><ref name=prunier45/><ref>[https://inosmi.ru/africa/20110222/166760135.html Ливийские демонстранты линчуют африканских наемников]</ref>. ==== Баш күтәреүселәр ==== Ливия оппозицияһы лидерҙары сифатында йышыраҡ Ливияның Милли ҡотҡарыу фронтын етәкләүсе Ибраһим Сахад атала. Матбуғат Бөйөк Британияның Ливия оппозицияһы менән һөйләшеүҙәрҙәге «ҡыйынлыҡтар» хаҡында хәбәр итә. Оппозицияла тотош илде берләштерә алған лидер булмаған. Оппозицияла берҙәмлек булмаған, уға революция яғына күскән исламсылар, либералдар, диссиденттар һәм хәрбиҙәр ингән<ref>[http://perevodika.ru/articles/17786.html Ливийская оппозиция в буквальном смысле управляет протестами из Вашингтона («Libyan opposition literally running protests from Washington»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226232535/http://perevodika.ru/articles/17786.html |date=2011-02-26 }}//«Land Destroyer», Таиланд 23.02.2011 г.</ref>. Рәсәйҙең Ливиялағы элекке илсеһе Владимир Чамов оппозиция араһында, атап әйткәндә, [[Әл-Ҡаидә]] ойошмаһының «ислам террорсылары» барлығын күрһәткән. Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени оппозицияға ҡарата кире ҡарашын белдерҙе, уны «марионетка» тип атаны. Рәсәй Президентының Африкалағы махсус вәкиле Михаил Маргелов оппозиция вәкилдәре менән һөйләшеүҙәрҙән һуң «улар - лидерҙар булып торған етди һәм яуаплы кешеләр. Улар экстремистик идеялар тәҡдим итмәй, Ливияны берҙәм һәм бөтөн дәүләт булараҡ тотороҡло үҫтереү яҡлылар»<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/06/07/n_1873601.shtml Побывав в Бенгази, Маргелов заявил, что повстанцы согласны на посредничество России]//Газета.ru,07.06.2011 г.</ref>. ===== Ойошма ===== [[Файл:2011 Libyan uprising Voice of America.ogv|thumb|thumbtime=125|Ливия бойскауттары Бенгази социаль хеҙмәттәренә ярҙам итә.]] Оппозицияла ҡатнашыусыларҙың күбеһе 1952 йылғы Конституцияны ҡабаттан ҡайтырға һәм күп партиялы демократияға күсергә саҡыра. Ихтилалға ҡушылған хәрби частар һәм күп доброволецтар Жәмәһириәнең көстәренә ҡаршы тороу һәм илдә власты баҫып алыу өсөн хәрби подразделениелар төҙөй<ref>{{cite web|author=Gillis, Clare Morgana| url= https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/03/in-eastern-libya-defectors-and-volunteers-build-rebel-army/72018/ |title=In Eastern Libya, Defectors and Volunteers Build Rebel Army |date=2011-03-04 |work=The Atlantic|access-date=2011-03-12}}</ref>. Тобрукта доброволецтар ҡала хакимиәтенең элекке бинаһын протест белдереүселәргә ярҙам үҙәге итеп үҙгәртә. Доброволецтар нефть экспортына булышлыҡ итеү өсөн портты, урындағы банктарҙы һәм нефть терминалдарын һаҡлаған. Уҡытыусылар һәм инженерҙар ҡорал йыйыу буйынса комитет төҙөгән<ref name="The Economist"/>. Шулай итеп, тәьминәт линияларын доброволецтар хеҙмәтләндергән. Мәҫәлән, Мисуратта кешеләр көрәшселәргә көнөнә 8000-гә тиклем пицца ташыуҙы ойошторған<ref>{{cite news |url=https://edmontonjournal.com/news/Pizza+delivery+service+caters+Libya+front+line+rebels/5044735/story.html |title=Pizza delivery service caters to Libya's front-line rebels |work=Edmonton Journal |date=2011-07-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |archive-date=7 August 2011 |accessdate=2022-01-19 |archivedate=2011-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |date=2011-08-07 }}</ref>. Бенгазиҙа «Ливия» тигән бойондороҡһоҙ гәзит, шулай уҡ баш күтәреүселәр раҫлаған радиостанциялар барлыҡҡа килә<ref>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12579451| title=New Media Emerge in 'Liberated' Libya|work=BBC News| date=2011-02-25| access-date=13 March 2011}}</ref>. Баш күтәреүселәрҙең ҡайһы берҙәре трайбализмға ҡаршы сығыш яһаны һәм «Трайбализмға, фракциялылыҡҡа - юҡ» лозунгылары менән жилет йөрөткән<ref name="The Economist"/>. Ливияла йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре, элек экзекуциялар өсөн ҡулланылған яфалау камераларын һәм яйланмаларын таптыҡ, тип белдергән<ref>{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/03/20113122102545671.html| title=Evidence of Libya Torture Emerges| date=2011-03-01|access-date=13 March 2011|publisher=Al Jazeera}}</ref>. ===== Баш күтәреүселәрҙең составы ===== [[Файл:Bengasi court square 0824b.jpg|thumb|right|Бенгазиҙа суд майҙаны, 19 апрель, 2011 йыл. Йыйылыштар һәм демонстрацияларҙың үҙәк урынында режим ҡорбандарының фотоһүрәттәре урынлаштырылған.]] Баш күтәреүселәр араһында уҡытыусылар, студенттар, юристар һәм нефтселәр, шулай уҡ дезертир полицейскийҙар һәм һалдаттар бар ине<ref>{{cite news|author=Garcia-Navarro, Lourdes|title=As Tide Turns, Rebels' Dream Of 'Free Libya' Dims|newspaper=NPR.org|url=https://www.npr.org/2011/03/16/134594253/as-tide-turns-rebels-dream-of-free-libya-dims|publisher=[[NPR]]|access-date=30 March 2011}}</ref>. Күп кенә исламсылар көнсығышта ла, шулай уҡ Ливияның көнбайышында ла баш күтәреүселәр хәрәкәтенә ингән<ref>{{cite web|url=http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR500/RR577/RAND_RR577.pdf|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S|publisher=RAND}}</ref>. Баш күтәреүселәр төркөмдәре башлыса Мисуратанан, Зинтан һәм Дернанан булған. Бенгазиҙа «17 февраль бригадаһы» 12 төрлө бригаданан торған ҡеүәтле ислам төркөмө була. «Лвия ҡалҡаны» Мисуратта һәм Зәүиәлә урынлашҡан. Шулай уҡ Ливияның ислам хәрби төркөмө һәм «Обайда ибн Джарра бригадаһы» була, ул баш күтәреүселәрҙең баш командиры генерал Абдулх Фәтх Юнисты үлтереү өсөн яуаплы тип таныла<ref>{{cite news|date=30 July 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14352662|access-date=28 August 2012|title=Islamist Militia 'Shot Libya Rebel Abdel Fattah Younes'|work=BBC News}}</ref>. НАТО юғары баш командующийы Джеймс Ставридис белдереүенсә, разведка отчёттарында революционерҙар араһында Әл-Ҡаидә әүҙемлеге күрһәтелгән, әммә террористик төркөмдәрҙең күп булыуын раҫлау өсөн мәғлүмәт етмәй<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title = Libya: al-Qaeda Among Libya Rebels, Nato Chief Fears|work=The Daily Telegraph |location=London |author1=Winnett, Robert |author2=Gardham, Duncan |date=29 March 2011|access-date=10 August 2011}}{{cbignore}} </ref><ref>{{cite news|url = https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12901820 |title = Halt To Rebel Advance Creates Libyan Divide|work=BBC News|author=Simpson, John|date=29 March 2011|access-date=30 March 2011}}</ref>. Каддафи раҫлауҙарын 2008 йылда Триполи ҡалаһындағы Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт департаментына һәм Вест-Пойнттағы Хәрби академияның терроризмға ҡаршы көрәш үҙәгенә ебәрелгән «Синджар яҙмалары» исемле йәшерен телеграмма раҫлай<ref>{{cite news|url=http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda|title=Libya rebels: Gaddafi could be right about al-Qaeda|work=The Week|author=Alexander Cockburn|date=24 March 2011|access-date=9 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222112011/http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda |date=22 February 2013 }}</ref>. 2005 йылда WikiLeaks файлында, баш күтәреүселәрҙең лидеры Әбү Суфиян Ибраһим Әхмәт Хәмәд Бен Куму Гуантанамолағы элекке тотҡон, 1998 йылда Талибтарға ҡушылған Ливия ислам хәрби төркөмө ағзаһы булған<ref>{{cite news|last=Watt|first=Holly|title=WikiLeaks: Guantanamo detainee is now Libyan rebel leader|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=29 October 2011|work=The Daily Telegraph|date=26 April 2011|location=London}}{{cbignore}}</ref>. ===== Ливия республикаһының Күсмә милли советы ===== Ливия республикаһының ({{lang-ar|المجلس الوطني الانتقالي}})) Күсмә милли советы 2011 йылдың 27 февралендә Бенгазиҙа баш күтәреүселәрҙең урындағы халыҡ комитеттарының ғәҙәттән тыш ултырышында 5 мартта Ливияла власты алмаштырыу буйынса көстәрҙе берләштереү маҡсатында ойошторола, ул үҙен Ливияла берҙән-бер легитимлы власть тип иғлан итә<ref>{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-idUSTRE71G0A620110228| title=World raises pressure on Libya, battles for key towns|work=Reuters |last=Golovnina|first=Maria| date=2011-02-28|access-date=25 January 2012|location=Tripoli}}</ref>. Основными целями группы были координация сопротивления между городами, находящимися под контролем революционеров, и представление оппозиции всему миру<ref>{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011227175955221853.html#|title=Libya Opposition Launches Council|publisher=Al Jazeera| date=2011-02-27|access-date=13 March 2011}}</ref>. Бенгазиҙағы оппозиция хөкүмәте осоуһоҙ зона булдырырға һәм Жәмәһириәгә авиаудар яһарға саҡыра<ref name="nzherald1">{{cite news|author=Sengupta, Kim|url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&objectid=10711553|title=Why Won't You Help, Libyan Rebels Ask West|date=2011-03-11|work=The New Zealand Herald|access-date=13 March 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019223726/http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&objectid=10711553 |date=2017-10-19 }}</ref>. Совет үҙен Ливия Республикаһы хөкүмәте тип атай башланы, һәм мартҡа уның үҙенең веб-сайты барлыҡҡа килде<ref>{{cite web |title=The Council's Statement |publisher=[[National Transitional Council]] |url=http://ntclibya.org/english/ |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314133238/http://ntclibya.org/english/ |archive-date=2011-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310050118/http://ntclibya.org/english/ |date=2011-03-10 }}</ref>. Жәмәһириәнең элекке юстиция министры Мостафа Абдул Жәлил февралдә яңы хөкүмәттең һайлауҙарға әҙерләнеүен, уның өс айҙан һуң уҙғарылыу мөмкинлеген белдерҙе<ref>{{cite web|url=http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&vId= |title=Libyan Ex-Minister Wants Election |date=2011-02-27 |publisher=Sky News |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227071313/http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&vId= |archive-date=2011-02-27}}</ref>. 29 мартта Күсмә милли советының (ПНС) сәйәси һәм халыҡ-ара эштәр буйынса комитеты Guardian гәзитендә Ливия өсөн һигеҙ пункттан торған планы менән таныштырҙы. Улар ирекле һәм ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк һәм милли конституция әҙерләйәсәк, тип белдерҙе<ref name="vision">{{cite news |title=A Vision of a Democratic Libya|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/mar/29/vision-democratic-libya-interim-national-council|work=The Guardian|date=2011-03-29 |access-date=13 August 2011 |location=London}}</ref><ref name="vision2">{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329|title=Libyan Rebels Pledge Free and Fair Election|date=2011-03-29|agency=Reuters India}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727071811/https://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329 |date=2020-07-27 }}</ref>. ===== Ихтилал символикаһы ===== [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|200px|thumb|left|Ливия баш күтәреүселәре файҙаланған флаг. Ливия Короллегенең флагынан һыҙаттарының киңлеге менән айырыла.]] [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|200px|thumb|right|Милли күсмә советы тарафынан рәсми рәүештә файҙаланылған Ливия Короллегенең флагы.]] Баш күтәреүселәр Бенгазиҙағы үҙәк ҡала суды бинаһы өҫтөндә торған Ливия Жәмәһириәһенең флагын алып ташлай һәм 1969 йылда власҡа Каддафи килгәнгә тиклемге булған Ливия Короллегенең дәүләт флагын күтәрә<ref>[http://www.rian.ru/tourism/20110221/336977438-print.html Количество российских туристов в Ливии минимально]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//«[[РИА Новости]],21.02.2011 г.»</ref><ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110221174059.shtml?print Протестующие взяли под свой контроль второй по населению город Ливии]//[[РБК]], 22.10.2011 г.</ref>. Демонстранттар сит ил вәкиллектәре биналарындағы Ливия Жәмәһириәһенең йәшел флагтарын элекке монархияның ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагтарына алмаштыра башлай<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=431733&tid=87353 Противники Каддафи подняли «обагренный кровью» флаг]//[[Вести (канал)|Вести]],26.02.2011 г.</ref>. 16 мартта демонстранттар Лондондағы Ливия илселегендәге йәшел флагты ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагҡа алмаштыра<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/16/ontotheroof/_Printed.htm Демонстранты лишили посольство Ливии в Лондоне национального флага]//[[Lenta.ru]],16.03.2011 г.</ref>. Монархия символикаһының күпмелер дәрәжәлә тергеҙелеүе Ливияның һуңғы короле Киренаиканан булыуы һәм күп һанлы Сенусий суфыйҙар орденына эйә булыуы менән бәйле. ===== Каддафи вәкилдәренең Күсмә милли советы яғына сығыуы ===== {{external media | topic = Мальтала Ливия «Мираж»дарының фотографиялары (борт номерҙары 502 һәм 508) н | subtopic = | font-size = | align = | clear = | width = | image1 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871388/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 после посадки] | image2 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871074/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 502 на стоянке] | image3 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871075/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 на стоянке ночью] | image4 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Mirage-F1ED/1876578/&sid=207e18551258aaa72def6f37d5c313ad № 502 на стоянке ночью] | image5 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1877456/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e Оба самолёта на следующий день после перелёта] }} * Демонстрацияла ҡатнашыусыларға ҡаршы протест билдәһе итеп Ливияның Бангладеш, Бөйөк Британия, Һиндостан, Индонезия, Ҡытай, Польшалағы илселәре отставкаға китә. Ғәрәп дәүләттәре лигаһы ҡарамағындағы Ливия вәкиле һәм илдең Юстиция Баш халыҡ комитеты секретары (министр) шулай уҡ эш иткән<ref>[https://vz.ru/news/2011/2/21/470505.html Послы Ливии начали массово подавать в отставку]//[[Взгляд.ру|Взгляд.ru]],21.02.2011 г.</ref>. * Ливияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы илсеһе урынбаҫары Ибраһим Даббаши был хәлде «геноцид» һәм «Ливия халҡына һуғыш иғлан итеү» тип атаны, шулай уҡ Гаагалағы Халыҡ-ара трибуналдан Каддафи енәйәттәрен тикшерә башлауҙы талап итеүен белдерҙе<ref name="климов">Илья Климов.[http://www.vesti.ru/doc.html?id=430647 На улицах Триполи — настоящая война]//[[Вести.ru]]</ref>. * Эске эштәр министрлығы башлығы баш күтәреүселәр яғына сыға һәм Ливия граждандарын үҙенең өлгөһөнә эйәрергә саҡыра. * Ливияның генпрокуроры баш күтәреүселәр яғына сыға. * 2011 йылдың 21 февралендә Мальтаға идара ителмәгән ракеталар менән ҡоралланған ике «Мираж» F1 истребитель-бомбардировщигы ултырҙы. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Ливияның ике хәрби пилоты (ике лә полковник) Бенгази баш күтәреүселәренә һөжүм итеү бойороғон үтәүҙән баш тартып, үҙ самолёттарын ҡыуып алып киткән<ref name="mirages">[https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221 Two Libyan fighter pilots defect, fly to Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151344/https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],21 February 2011 {{V|5|3|2011}}</ref>. Ике лётчик та Мальтала сәйәси һыйыныу урыны һорай<ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya Fears over safety of defecting military pilots’ families in Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308222950/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya |date=2011-03-08 }}//Times of Malta, 05 March 2011 {{V|6|3|2011}}</ref>. Шулай уҡ Мальтаға Ливиянан ике граждан вертолёты килә, уларҙың пассажирҙары, береһенең генә паспорты булһа ла, быраулау вышкаларында эшләүсе Франция граждандары тип таныта<ref>[http://gulfnews.com/news/region/libya/libyan-fighter-jets-helicopters-land-in-malta-military-1.765688 Libyan fighter jets, helicopters land in Malta: military]//Gulfnews,21 February 2011 {{V|5|3|2011}}</ref>. Мальтаның премьер-министры Лоренс Гонзи белдереүенсә, Ливия «Миражи»ҙы кире ҡайтарыуҙы үтенгән һәм хатта машиналарҙы кире алып ҡайтырға тейешле пилоттары менән Мальтаға граждандар самолётын ебәргән, әммә мальта яғы был үтенесте ҡәнәғәтләндереүҙән баш тартҡан<ref>[https://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227 Libyan plane brought pilots to Malta to return jets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151452/http://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],27 February 2011 {{V|5|3|2011}}</ref>. «Мираж» пилоттары Ливияла власҡа Милли күсеү советы килгәнгә тиклем Мальтала ҡалды, һуңынан тыуған илдәренә әйләнеп ҡайтты<ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110919/local/Defecting-pilots-get-heroes-welcome.385296 Christian Peregin. Defecting pilots get heroes’ welcome] {{V|26|9|2011}}</ref>. * 1 июндә нефть сәнәғәте министры Ливия Шукри Ганем көс ҡулланыу һәм көндәлек ҡан ҡойоу менән бәйле ил хөкүмәтенән китеүен иғлан итте. Шулай уҡ ул «Ливия йәштәренең конституция дәүләте өсөн көрәшен» хуплауын белдерҙе<ref>[https://korrespondent.net/world/1224059-bezhavshij-ministr-neftyanoj-promyshlennosti-livii-dal-press-konferenciyu-v-rime Бежавший министр нефтяной промышленности Ливии дал пресс-конференцию в Риме]//Korrespondent.net,01/06/2011 u/</ref>. * 7 июндә Ливияның хеҙмәт министры Әмин Мәнфүр үҙенең баш күтәреүселәр яғына сығыуы хаҡында белдерҙе<ref>[https://lenta.ru/news/2011/06/07/defect/ Ливийский министр труда сбежал от Каддафи]//[[Lenta.ru]],07.06.2011 г.</ref>. === Ҡәбиләләрҙең конфликтта ҡатнашыуы === Ливияла этник аҙсылыҡ 10 %-тан ашыуыраҡ тәшкил итә (иҫәпләү һәм күсмә халыҡтар булыуы менән бәйле уларҙың һаны тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ). Нигеҙҙә, улар - бербербер ҡәбиләләре - амазигтар һәм туарегтар, шулай уҡ илдең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан тубу негроид ҡәбиләһе<ref name="gumilev">Виталий Трофимов-Трофимов [http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 Туареги — воины-торговцы на службе Заклинателя пустыни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111112708/http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 |date=2012-01-11 }}//Центр Льва Гумилева [http://www.win.ru/win/6874.phtml{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия статьи]</ref>. ==== Амазиги ==== Уларҙың «амазиг» тип аталыуы «азат кешеләр» тип тәржемә ителә, бербер ҡәбиләһе булып тора. Ливияла йәшәгән был ҡәбиләнең һаны 700 000 кеше, йәғни ил халҡының 10 % тәшкил итә<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Nuj8zrTDdtU 27-9-2011 Amazigh Libya celebrating victory over Gaddafi in Martyr square]</ref>. Туарегтарҙан айырмалы рәүештә, ултыраҡ халыҡ булып, Зувара, Гарьян, Яфран, Зинтан, Джаду һәм Налут кеүек ҙур ҡалаларҙа йәшәйҙәр. Был бербер ҡәбиләһенең милли мәҙәниәте ғәрәп ҡәбиләләренекенән айырыла, Каддафи идара иткән ваҡытта улар дискриминацияға дусар ителә. Уларҙың теле - тамазигт - һөйләшеү һәм яҙыу тулыһынса тыйылған<ref name="Libya’s Berbers">[http://www.alarabiya.net/articles/2011/09/28/169162.html Libya’s Berbers demand post-revolution dues]</ref>. Бөтә донъя амазиг конгресы (Париж) хуплаған амазигтар ихтилал башланғандан алып оппозиция менән теләктәш була һәм Каддафиға ҡаршы сығыш яһай. 1 октябрҙә Бадр һәм Тиджи ҡалалары тирәһендә ғәрәп ырыуы Сиаам яугирҙары менән Налуттан бербер ополчениелары араһында ҡораллы бәрелеш тураһында билдәле булды. Ливияның Күсмә Милли советы был хәлде таныны. Артабан общиналар араһында һөйләшеүҙәр алып барыла<ref>[http://edition.cnn.com/2011/10/01/world/africa/libya-war/index.html Anti-Gadhafi tribes clash in two Libyan locales]</ref>. ==== Туарегтар ==== Туарегтар иһә, киреһенсә, Каддафи хөкүмәтен яҡлау өсөн 2000-дән ашыу ҡәрҙәшен йәлеп иткән, сөнки ул һәр ваҡыт туарегтарҙың проблемаларына иғтибар биргән, гуманитар ярҙам күрһәткән, хәрби хеҙмәткә яллаған һәм күрше илдәрҙәге туарегтарҙың сауҙа мәнфәғәттәрен яҡлаған<ref name="gumilev" />. Шулай уҡ Каддафиҙың Мали һәм Нигерҙа 1970 йылдарҙағы хөкүмәткә ҡаршы туарег ихтилалдарын хуплауы, һуңыраҡ - Ливия хөкүмәте әүҙем хуплаған 100 000-дән ашыу туарегҡа күсеп ултырырға рөхсәт итеүе билдәле<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp |title=Libya officer at Tuareg-Arab talks in desert town |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp |date=2015-09-24 }}</ref>, ә бындай мигранттар йыш ҡына катиб нигеҙен тәшкил иткән<ref>[http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ Орхан Джемаль. Блог очевидца. Мифы о Ливийской войне, мире и революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809052919/http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ |date=2011-08-09 }}</ref>. 2011 йылдың сентябрь башында, йәнәһе лә, Ливиянан төньяҡ Нигерҙың сүл зонаһына ҡасҡан 150 мең кеше тураһында, улар араһында элек Каддафиға ялланған туарег күскенселәре лә бар тигән хәбәр килә. Күҙәтеүселәр һәм эксперттар Ливиялағы һуғыш һөҙөмтәһендә ҡоралланыу мөмкинлеге Нигер һәм Ливия менән күрше сүллек дәүләттәре аша Ислам Мәғрибе илдәрендә Әл-Ҡаидә ҡарамағына эләгеүенән ҡурҡа<ref>{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |title=Analysis — Libya’s war upsets the neighbours |access-date=2011-09-14 |archive-date=2011-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |date=2011-11-04 }}</ref>. 2011 йылдың сентябрендә бер нисә юғары вазифалы кешенең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең Ливия менән Нигер сиген үтеүе хаҡында мәғлүмәт килә башлай. Шулай уҡ Муаммар Каддафи Саадиҙың улы (29 сентябрҙән Интерпол эҙләй) әлеге мәлдә Нигерҙа йәшенгән<ref>[https://lenta.ru/news/2011/09/12/niger/ Сын Каддафи получил убежище в Нигере]</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/09/2011921142949286466.html Libya and the Sahel’s nightmare scenario]</ref>. ==== Каддафа ==== Ливия лидеры сығышы менән һан буйынса ҙур булмаған, әммә Магарх ҡәбиләһе (Барфалланан һуң, 1 миллион самаһы кеше) ҡурсауы аҫтында булған Каддафа ҡәбиләһенән. Сирт төп ҡалаһы иҫәпләнгән Магарх ҡәбиләһе Каддафиға иң лояль һәм бер үк ваҡытта Варфалла ҡәбиләһенең конкуренты булып тора. ==== Варфалла ==== Злитен, Хомс, Зәүиә ҡалаларында, шулай уҡ Триполи, Джанзура һәм илебеҙҙең башҡа бик күп ҡалаларында өҫтөнлөк иткән Ливияның иң ҙур ҡәбиләһе (1,1 миллион кеше) Варфалла ҡәбиләһенең берҙәм лидеры юҡ, ә уның вәкилдәре урындағы общиналар тирәләй бергә туплана. Һәм, төрлө ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең яза акциялары менән оҙатылған Варфалла ҡәбиләһенең бер нисә ихтилалы<ref>[http://www.philly.com/philly/news/nation_world/129426733.html Libyans differ on Gadhafi’s location]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>, а также о немилости правительства по отношению к городу Бени-Валид<ref>Paul Schemm [https://bonnercountydailybee.com/news/world/article_c3a51c2b-1efe-589c-85ff-a7314febfb2e.html Libya rebels focus on tribal city as Gadhafi haven]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//{{iw|Bonner County Daily Bee}}, 2 September 2011</ref>, шулай уҡ хөкүмәттең Бени-Вәлид ҡалаһына ҡарата ризаһыҙлығы тураһында билдәле булһа ла, 2011 йылғы граждандар һуғышы дауамында Варфалла ҡәбиләһе вәкилдәре ярайһы уҡ тотороҡло позиция биләй. Һуңғыһы власта Каддафи булған йылдарҙа бағымсылыҡ ярҙамы менән аңлатыла, улар лояллеккә һәм ярҙамға алмашҡа аҡса, машиналар, йорттар алған <ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |title=Clock ticking on Gaddafi bastion’s last stand |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |date=2018-09-27 }}</ref>. ==== Свейхтар ==== Урбанизацияланған һәм Ливияның иң яугир ҡәбиләләренең береһе - Свейхтар - Мисрата ҡалаһында йәшәй. Бени-Вәлид һәм Мисрата общиналары араһындағы мөнәсәбәттәр 1915 йылдаҙары Рамаҙан Әл-Свейхты үлтергәненән бирле сиктән тыш көсөргәнешле<ref>[http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi A score to settle Bani Walid, not just Gaddafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106114906/http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi |date=2011-11-06 }}</ref>. === Сит илдән ялланғандарҙың ер өҫтө операцияларында ҡатнашыуы === ==== Каддафи яғында ==== Билдәле булыуынса, Каддафи үҙ армияһына ышанмаған, шуға күрә Ливия армияһына ҡаршы альтернатив ҡораллы көстәр - катибтар (йәки ғәрәп теленән тәржемә иткәндә - батальондар) - муртазактар (башлыса Чадтан килгән ялланғандар) иҫәбенә формалашҡан шәхси гвардия - ойошторолған. Һәр бер катиб менән Каддафи туғандарының береһе идара иткән. Әгәр армия частары ҡаланан ситтә урынлашҡан икән, катибтар һәр ваҡыт ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Тап ошо частар хөкүмәттең таянысы булған, һәм нәҡ яллаған ғәскәр революция башланған осорҙа уҡ ҡоралһыҙ демонстранттарға ҡаршы ут асҡан<ref>[http://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ Орхан Джемаль: о Ливии и войне]</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1619481 Ъ-Огонек — Перестрелка вместо перестройки]</ref><ref>[http://izvestia.ru/news/493290 Повстанцы в Мисурате смеются над Каддафи — Известия]</ref>. 22 февралдән һуң, Эске эштәр министрлығы башлығы Абдулла Фаттах Юныс фетнәселәр яғына күскәс, баш күтәргән Ливия халҡының төп дошмандары ялланғандар тип иғлан ителә. Ассошиэйтед Престың аноним сығанаҡтары, Бенгазиҙа бысаҡ һәм эре калибрлы ҡолалдар ҡулланған ялланғандарҙың йыртҡыслыҡтары тураһында 20 февралдә үк хәбәр ителә<ref>[http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html Ливия: оппозиционеров убивают секретные иностранные наемники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223194841/http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html |date=2011-02-23 }}//MIGnews.com ,20.02.2011 г.</ref>. 24 февралдә баш күтәреүселәр Бенгазиҙы контролгә алғандан һуң, «халыҡ дружиналары» яғынан Африка һәм ғәрәп илдәренең ялланғандарҙы язалауҙары тураһында хәбәр килә<ref>[https://rg.ru/2011/02/24/haos-anons.html Бежавшие из Ливии египтяне рассказывают о зверствах наемников и бомбардировках] // «[[Российская Газета|Российская Газета»]], 24 февраля 2011 г.</ref>. 25 февралдә хәбәр ителеүенсә, ялсылар Триполиҙың көнсығыш биҫтәһендәге демонстранттарҙы атып үлтерә<ref>[http://rus.err.ee/foreign/4f38920c-97b7-4d8e-b560-b630897a105d В Ливии наёмники открыли огонь по манифестантам]//Eesti Rahvusringhääling, 25.02.2011 г.</ref>. Human Rights Watch Халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы хәбәр итеүенсә, ул ялланыусыларҙы конфликтта файҙаланыуҙарын раҫлаған бер ниндәй ҙә дәлил таба алмаған. Илдең көнсығышында ялланған тип ғәйепләнеп ҡулға алынған бер нисә йөҙ кешенең барыһы ла сит ил эшселәре йәки хөкүмәт ғәскәрҙәре һалдаттары булып сыҡҡан<ref>[http://www.smh.com.au/world/black-men-mistaken-for-mercenaries-20110305-1biwb.html Black men mistaken for mercenaries]</ref>. Шикле һымаҡ тойолһа ла, айырым видеоматериалдар, Ливияла ялланып һуғышыусылар булыуын дәлилләй<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=psYirCAnmCA Mercenaries in Libya]</ref>. Мөхәмәт Нәббус нигеҙ һалған «Libya AlHurra» (ғәр. - «ирек») телеканалы, атап әйткәндә, Ливияла ялланып һуғышыусыларҙы күрһәтә<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=vAclhhHv43s Arab Awakening — Libya: Through the fire 14:24]</ref>. Артабан Каддафи власы дошмандары тарафынан Мисрат, Бир-әл-Ганем, Триполи, Себха һәм башҡа хәрби хәрәкәттәр урындарында төшөрөлгән видеокадрҙар Африка ялсыларының Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә булыуын иҫбатлай. Ләкин, ялланғандарҙан тыш, сит илдәрҙән кадрлы хәрбиҙәр булыуы тураһында ла хәбәр ителде. «Комсомольская правда» гәзите мәғлүмәтенә ярашлы, март аҙағында һәм апрель башында Белоруссиянан хәрби белгестәр илдең көнсығышында контрһөжүмдә хөкүмәт көстәренә булышлыҡ итте<ref name="комсомольская"/><ref name="иносми2011"/>. Мәҫәлән, хәрәкәт иткәндә Каддафи армияһы Бреги оппозицияһын еңә һәм Аджабиға яҡынлаша. Август-сентябрҙә илдең төньяҡ-көнбайышында белорустарҙың, шул иҫәптән снайперҙарҙың булыуы тураһында мәғлүмәт алғас, НАТО, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Катарҙың махсус подразделениелары менән туранан-тура бәрелештәрҙә ҡатнашыуы хаҡында һүҙ ҡуҙғатылды<ref>[https://lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Августа Белоруссияның өс гражданы (Валерий Гардиенко, Игорь Едимичев һәм Федор Труфанов)<ref>[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}}</ref>) һәм сентябрҙә тағы берәүһе (Вячеслав Качура) хатта Триполиға баш күтәреүселәр тарафынан әсиргә алына<ref name="РИА"/><ref>[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими наемниками в Ливии разозлил Москву // RT, 5 июня 2012 г.]</ref><ref>[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="РИА"/>) Чечен Республикаһы башлығы Рамзан Ҡадыров булышлыҡ иткән оҙайлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Белорус Республикаһы граждандарын ваҡытынан алда азат итеүгә өлгәшелде (2018). Быға тиклем ул 334-се махсус тәғәйенләнешендәге отряд штабы начальнигы була<ref name='РИА' />. ==== Баш күтәреүселәр яғында ==== [[23 август]]а Мөхәмәт Каддафи Кирсан Илюмжинов менән телефон аша һөйләшкәндә, Триполиҙа уларға баш күтәреүселәр түгел, ә НАТО подразделениелары һәм ялланған һуғышсылар ҡаршы тора, тип хәбәр иткән<ref>[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники]</ref>. Британ гәзиттәре 23 августан башлап Ливияла Айырым һауа хеҙмәтенең (SAS) граждандар һуғышында ҡатнашыуы тураһында яҙа. The Guardian ( баш күтәреүселәр һөжүменең координацияһы), Daily Telegraph<ref>{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Norton-Taylor.|publisher=''[[The Guardian]]'', 23 August 2011|title=SAS troopers help co-ordinate rebel attacks in Libya|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ1WglB?url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archivedate=2012-09-15}}</ref> (координация атак повстанцев), [[Daily Telegraph]]<ref>{{cite web|accessdate=|first=|last=Thomas Harding, Gordon Rayner and Damien McElroy.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 24 Aug 2011|title=Libya: SAS leads hunt for Gaddafi|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ2X0RE?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archivedate=2012-09-15}}</ref><ref>{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Spencer and Ruth Sherlock.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 03 Sep 2011|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|title=The hunt for Gaddafi: 'even if he is in hell, we will chase him there and fight'|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ3mktQ?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|archivedate=2012-09-15}}</ref> (Каддафины эҙәрлекләү). 26 октябрҙә Дохе ҡалаһында Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан дәүләттәрҙең ҡораллы көстәре штабтары начальниктарының осрашыуында ҡораллы көстәр Генераль штабы начальнигы Катар Хамад бен Али әл-Атия Катар хәрбиҙәренең Ливияның Күсмә милли советы хәрби формированиелары яғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуын рәсми таныны, был 2011 йылдың мартында коалицияға бирелгән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мандатына ҡаршы килә<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html Росбалт. Катар признал участие своих солдат в боевых действиях в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111030010322/http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html |date=2011-10-30 }}</ref><ref>[http://www.interfax.ru/news.asp?id=213914 Интерфакс. Катар признал, что оказывал военную помощь ливийской оппозиции]</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/news/1803756 Коммерсант. Власти Катара признали участие в войне в Ливии на стороне ПНС]</ref>. === Ҡорал === ==== Каддафи ғәскәрҙәренең Скад ракетаһын ҡулланыуы ==== 17 августа мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре конфликт башланғандан алып тәүге тапҡыр «Скад» ракетаһын ҡулланған. Ракета сүлгә ҡолаған, ҡорбандар юҡ, тип хәбәр ителә. Хәрби эксперттар иҫәпләүенсә, Каддафи ғәскәрҙәренең арсеналдағы 200-ҙән ашыу «Скад» ракетаһы бар<ref>[http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html Ливия: Силы Каддафи запустили ракету «Скад»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131131835/http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html |date=2012-01-31 }}</ref>. 23 августа Сирт ҡалаһынан М. Каддафи ғәскәрҙәре Мисрата порты йүнәлешендә өс «Скад» ракетаһы менән атҡаны билдәле була. Зыян күреүселәр юҡ, ракеталарҙы осороу тураһында мәғлүмәтте НАТО етәкселектә раҫланы<ref>[http://podrobnosti.ua/accidents/2011/08/23/787222.html Силы Каддафи запустили не одну, а три ракеты «Скад» в лагерь повстанцев]</ref>. 9 сентябрҙә улар альянс авиацияһының Бени-Валид районында ике «Скад» ракетаһын тотоп алыуын хәбәр итте<ref>[http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data/international/2011/September/international_September392.xml&section=international&col= NATO destroys two Scud missiles near Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913142524/http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data%2Finternational%2F2011%2FSeptember%2Finternational_September392.xml&section=international&col= |date=2011-09-13 }}</ref>. ==== Баш күтәреүселәрҙе ҡорал менән тәьмин итеү ==== Француз хәрбиҙәре Эз-Зинтан һәм Эр-Рагуб ҡалалары тирәһендә Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан амазиг ырыуы баш күтәреүселәренә ярҙам итеү өсөн парашют ысулы менән ҡорал ырғыта. Ләкин Каддафи контрразведка сираттағы ҡорал ташлау ваҡытын һәм француз пилоттарының амазигтар менән бәйләнеш ысулдарын белә. Контрразведка француз командованиеһы менән радиоуйынға инә һәм 2011 йылдың июлендә француздар ҡоралды (граждандар өсөн ҡурҡыныс тыуҙырған пехотаға ҡаршы миналар) хөкүмәт хәрби часына ырғыта, һәм быны Ливия телевидениеһы операторҙары төшөргән. Бынан һуң Францияның Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле Бернар Валеро «Жәбәлл Нефусса таулы райондары граждандарының хәүефен иҫәпкә алып», уны ҡотҡарыу өсөн «үҙен-үҙе һаҡланыу саралары» кәрәк булғанлығын, улар «БМО Именлек советы резолюцияларына ярашлы» килтерелгәнен белдерҙе<ref>[http://www.izvestia.ru/news/493695 Ю. Кравчинский, И. Являнский, О. Шевцов. Как французы сбрасывали оружие «берберским повстанцам»]</ref>. Өҫтәүенә, ҡорал поставкалау Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 1970-се резолюцияһы менән туранан-тура тыйыла. 2011 йылдың 26 октябрендә Судан президенты Ғүмәр әл-Бәшир Судан баш күтәреүселәрҙе ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин иткәнен таныны. Ул «Трополгә ингән отрядтарҙың ҡоралдарының һәм хәрби сараларының бер өлөшө 100 процент судандыҡы» тине<ref name=autogenerated11>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |title=Sudan armed Libya’s former rebels — Reuters |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |date=2016-03-04 }}</ref>. Уның һүҙҙәренсә, был Муаммар Каддафиҙың Дарфурҙа һәм Көньяҡ Суданда хөкүмәткә ҡаршы көстәргә күрһәткән ярҙамына яуап итеп эшләнгән<ref name=autogenerated11 />. == Һуғыш барышы == === Протестарҙың башланыуы === [[Файл:Bayda protest cropped.jpg|thumb|left|Әл-Ороба урамында протестар, Байда, 13 ғинуар, 201йыл.]] 2011 йылдың 13 ғинуарынан 16 ғинуарына тиклемге осорҙа, торлаҡ йорттар төҙөлөшөндә ришүәт менән бәйле тотҡарлыҡтарға ризаһыҙлыҡ белдереп, Эл-Байдала, Дернда, Бенгазиҙа һәм башҡа ҡалаларҙа хөкүмәт төҙөп ятҡан йортто биләй башлай.Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр Байдала полиция менән бәрелешкән һәм хөкүмәт учреждениеларына һөжүм иткән<ref>{{cite web|title=Libyans Protest over Delayed Subsidized Housing Units |url=http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |date=2011-01-16 |work=Almasry Alyoum |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322055904/http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |archive-date=2011-03-22}}</ref><ref>{{cite web |title=Libya Protest over Housing Enters Its Third Day |url=http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |author=Abdel-Baky, Mohamed |date=2011-01-16 |work=Al-Ahram |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |archive-date=2011-07-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |date=2011-07-19 }}</ref>. 27 ғинуарға хөкүмәт кешеләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү өсөн 20 миллиард евронан ашыу күләмендә инвестиция фондын булдырыу менән торлаҡ тәртипһеҙлектәренә иғтибар иткән<ref name=fund-reuters>{{Cite news|title=Libya Sets Up $24 Bln Fund for Housing|url=https://www.reuters.com/article/libya-fund-investment-idUSLDE70Q1ZM20110127|access-date=18 March 2011|work=Reuters |date=2011-01-27|first=Souhail|last=Karam}}</ref><ref>{{cite news|last=Weaver|first=Matthew|date=2011-01-16|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/16/muammar-gaddafi-condemns-tunisia-uprising|title=Muammar Gaddafi Condemns Tunisia Uprising|work=The Guardian|access-date=13 August 2011|location=London}}</ref>. [[Файл:My name is freedom DSCF0480b.jpg|thumb|right|upright|140px| Бенгазиҙа ғәрәп яҙы менән бәйләнеште сағылдырған граффити.]] Ғинуар аҙағында Жамал әл-Хажи, яҙыусы, сәйәси күҙәтеүсе һәм бухгалтер, Тунис һәм Мысыр революциялары уңышынан илһамланып, «интернетта Ливиялағы ҙур азатлыҡҡа ярҙам итер өсөн демонстрациялар үткәрергә саҡыра». 1 февралдә полиция хеҙмәткәрҙәре уны штатта ҡулға ала, ә 3 февралдә уға үҙенең машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Әбдел хажи үҙенең көсһөҙ сәйәси инаныуҙары өсөн төрмәгә ябылғас, күреүебеҙсә, уны ҡулға алыуға сәбәпсе булған. 1 февралдә штат кейемле полиция хеҙмәткәрҙәре уны ҡулға ала, ә 3 февралдә уға машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Amnesty International белдереүенсә әл-Хажи элек ҡулға алыныуының ысын сәбәбе, күрәһең, үҙенең көс ҡулланмаған сәйәси инаныуҙары, демонстрацияға саҡырыуы булған.<ref name="AI_JamalH">{{cite web|title=Libyan Writer Detained Following Protest Call|publisher=[[Amnesty International]]|date=2011-02-08|url=https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|access-date=2011-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|archive-date=2011-02-09|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08 |date=2011-02-09 }}</ref>. Февраль башында Каддафи Жәмәһириә исеменән сәйәси активистар, журналистар һәм киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре менән осрашты һәм, улар, Лиыияла тыныслыҡты боҙған йәки хаос тыуҙырған осраҡта, яуаплылыҡҡа тарттырыласаҡ, тип иҫкәртте<ref name="awsat"/>. [[Файл:First demonstrations calling for toppling the regime in Libya (Bayda, Libya, 2011-02-16).jpg|thumb|left|Байдалағы тәүге демонстрациялар. Полиция машинаһы 2011 йылдың 16 февралендә хәҙер Осҡон тип билдәле булған Ат-Талхи киҫелешендә янған.]] Тәртипһеҙлектәр һәм бәрелештәр 2011 йылдың 2 февралендә башлана. Тиҙҙән ҡаршылыҡ күрһәтеүсе һәм сит ил киң мәғлүмәт саралары уларҙы Ливия лайыҡлылыҡ революцияһы тип атай<ref>{{cite journal|doi=10.1215/01903659-1506283 | volume=39 | issue=1 | title=A Revolution of Dignity and Poetry |url=https://archive.org/details/boundary-2_spring-2012_39_1/page/137 | year=2012 | journal=Boundary 2 | pages=137–165 | last1 = Omri | first1 = Mohamed-Salah}}</ref>. Сит ил эшселәре һәм ризаһыҙлыҡ белдергән граждандар Зәүиәнең төп майҙанында, урындағы ҡала хакимиәтенә ҡаршы протест үткәрә. Унан һуң полиция һәм Каддафи яҡлылар баҫтырған сыуалыштар башланған. Ливиялағы ихтилал иһә 15 февралдә Бенгази ҡалаһындағы ваҡиғанан башлана<ref name="newsru" /><ref>{{cite news|author=Staff|title=Libyan Police Stations Torched&nbsp;– Clashes Reported Across the Country, as Security Forces and Government Supporters Confront Demonstrators|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/5wYDLZMdr?url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|archivedate=2011-02-16|deadurl=no}}</ref><ref name="15 Feb BEN">{{cite web|author=Edwards, William|title=Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi|url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|publisher=[[France 24]]|date=2011-02-16|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG3YR4t?url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|archivedate=2012-07-15}}</ref>. Быға юрист һәм хоҡуҡ һаҡлаусы Фәтхи Тербилде ҡулға алыу сәбәпсе булған (һуңғараҡ азат ителгән)<ref name="newsru" />. Ғәмәлдәрен социаль интернет-селтәрҙәр аша көйләүсе демонстранттар<ref>[https://news.ub.ua/ru/print/6786-v-livii-segodnya-sostoitsya-den-gneva.html В Ливии сегодня состоится «День гнева»]. // Портал «УкрБизнес», 17.02.2011 г.</ref> урындағы хакимиәт бинаһы янына йыйылды һәм уны азат итеүҙе талап итте<ref>[http://ura-inform.com/ru/politics/2011/02/17/lybiadem В Ливии сегодня пройдет «День гнева»]//УРА-Информ,17.02.2011 г.</ref>. Һуңынан кешеләр ҡала үҙәгенә йүнәлә, һәм унда низағ була. 600-гә яҡын кеше ҡатнашҡан демонстрация барышында хөкүмәттең отставкаға китеүен талап итеү яңғыраны. Протест күрһәтеүселәр яндырғыс ҡатнашмалар һәм таштар менән ҡоралланған була. Полиция халыҡҡа ҡарша күҙ йәштәрен ағыҙыусы газ, һыу пушкалары һәм резина пулялар ҡуллана<ref>{{cite web|author=<!--[if IE 6]> <![endif]--> |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/16/137834.html |title=Clash breaks out as Libya braces for 'day of anger' |publisher=Alarabiya.net |date=2011-02-16 |access-date=2013-10-02}}</ref>. Бәрелешеүҙәр барышында 38 кеше, шул иҫәптән хәүефһеҙлек хеҙмәтенең 10 хеҙмәткәре зыян күргән<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html В результате беспорядков в Ливии погибли 4 человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220205138/http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html |date=2011-02-20 }}//Росбалт, 17.02.2011 г.</ref><ref>{{cite news|last=Edwards|first=William |title = Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi |url = http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|work=[[France 24]]|date=2011-02-16|access-date=26 March 2011}}</ref>. [[Файл:A Benghazi girl holding a paper.jpg|thumb|Бенгази. 2011 йылдың 23 феврале. Ливия ырыуҙары берҙәм, тигән яҙыулы плакат тотҡан ҡыҙыҡай.]] Демонстранттар «Әбү Сәлим» төрмәһендә үлтерелгән кешеләрҙең фотоһүрәттәрен тотоп барған: 1996 йылдың 29 июнендә, тотҡондарҙы тотоу шарттарына ҡаршы протест белдергәс, төрмәлә 1200-гә яҡын кеше атып үлтерелә. Фәтхи Тербиль һәләк булғандарҙың туғандарының рәсми вәкиле булып сығыш яһаған<ref name="newsru">[http://www.newsru.ru/world/16feb2011/bengazi.html Волна революций докатились до Ливии: на улицах начались драки, людей разгоняют горячей водой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],16.02.2011 г.</ref>. [[Файл:Benghazi - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|right|2011 йылдың 25 феврале. Бенгазиҙа Каддафиға ҡаршы сыҡҡан бер нисә йөҙ кеше.]] Һөҙөмтәлә властар «Әбү Сәлим» төрмәһенән «Ливия көрәше ислам төркөмө»нөң 110 ағзаһын сығара<ref>[http://mvkursk.ru/topnews/18260.html Ливийская оппозиция проводит «День гнева» для Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141032/http://mvkursk.ru/topnews/18260.html |date=2012-01-11 }}/ИА «Свободная волна», 17.02.2011 г.</ref>. Яҙыусы Иҙрис Әл-Месмари Әл-Джазирегә полицияның протест белдереүе тураһында интервью биргәндән һуң бер нисә сәғәт үткәс ҡулға алына<ref name=erupts15Feb>{{cite news| title=Libyan Police Stations Torched|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/20112167051422444.html |access-date=26 March 2011}}</ref>. Бенгазиҙағы бәрелештәрҙән һуң баҫылған белдереүҙә Ливия чиновнигы, хөкүмәт «кешеләр төркөмөнә төндә йөрөргә һәм Ливия хәүефһеҙлеге менән уйнарға мөмкинлек бирмәй», тип иҫкәртте. Белдереүҙ: «Уҙған төндә кешеләрҙең ҙур булмаған төркөмдәре - 150-гә тиклем кеше - ошондай хәл тыуҙырҙы. Сит кешеләрҙең ҡайһы берҙәре был төркөмгә үтеп ингән. Улар урындағы суд процесын юҡҡа сығарырға маташҡан. Беҙ быға бөтөнләй юл ҡуймаясаҡбыҙ, һәм халыҡты, хөкүмәтте ҡолатыуға саҡырһа ла, ғәмәлдәге каналдар буйынса үҙ проблемаларын әйтеп бирергә саҡырабыҙ» тиелә<ref>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12477275 | work=BBC News | title=Libya protests: Second city Benghazi hit by violence | date=2011-02-16}}</ref>. 16 февралгә ҡарата төндә Бейидала, Зәүиәлә һәм Зинтанда Каддафи хөкүмәтен тар-мар итергә саҡырған йөҙҙәрсә кеше полиция һәм хәүефһеҙлек хеҙмәте биналарын яндыра<ref name=erupts15Feb/><ref name="auto">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/media/press/what-happened-next-the-big-stories-of-2009-6278870.html|title=What happened next? The big stories of 2011|work=The Independent|access-date=18 December 2011|date=2011-12-18|location=London}}</ref>. === Хөкүмәттең башланғыс эшмәкәрлеге === Низағ алдындағы көндәрҙә Каддафи 17 февралдә үтергә тейешле хөкүмәткә ҡаршы митингыла ҡатнашырға саҡыра. Халыҡ-ара көрсөк төркөмө, был халыҡ иғтибарын үҙенән һәм Жәмәһириә сәйәси системаһынан хөкүмәт чиновниктарына күсереүгә йүнәлтелгән сәйәси манёвр булған, тип иҫәпләй<ref name="crisisgroup"/>. Һуңыраҡ февралдә Каддафи бунтарыусыларҙың «Әл-Ҡаидә» йоғонтоһонда булыуын, Усама Бен Ладендың һәм эсемлектәргә, таблеткаларға, һөткә, кофеға һәм Нескафеға өҫтәлгән галлюциноген наркотиктарҙың шәхсән тәьҫирендә булыуын белдерҙе<ref>{{cite news |author1=Millership, Peter |author2=Blair, Edmund |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-gaddafi-idUSTRE71N4NI20110224 |title=Gaddafi Says Protesters Are on Hallucinogenic Drugs |date=24 February 2011 |work=Reuters|access-date=18 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|author=Ben Gedalyahu, Tzvi|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/142629| title=Yemen Blames Israel and US; Qaddafi Accuses US&nbsp;– and al-Qaeda|publisher=Arutz Sheva| date=2 March 2011|access-date=18 March 2011}}</ref>. Каддафи һуңғараҡ шулай уҡ уның идараһына ҡаршы баш күтәреү «сит ил дәүләттәренең колониалистик заговоры» һөҙөмтәһе булыуын белдерҙе, атап әйткәндә, Францияны, Америка Ҡушма Штаттарын һәм Бөйөк Британияны нефтте контролдә тоторға һәм Ливия халҡын ҡол итергә теләүендә ғәйепләй. Ул революционерҙарҙы «тараҡандар» һәм «ҡомаҡтар» тип атай һәм, ихтилал баҫтырылғансы, отставкаға китмәҫкә һәм Ливияны таҙартырға ант бирә<ref name="deserve_to_live">{{cite news|author=Blomfield, Adrian| url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live| title=Libya: 'More Than 1,000 Dead'| date=23 February 2011|access-date=26 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London}}{{cbignore}}</ref><ref name="three_scenarios">{{cite news|last=Ajbaili|first=Mustapha |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/26/139381.html| title= Three Scenarios for End of Gaddafi: Psychologist| date=26 February 2011|access-date=11 August 2011|publisher=[[Al Arabiya]]}}</ref><ref>{{cite news|date=9 March 2011|url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/09/140782.html |title= Gaddafi Warns of al-Qaeda Spread 'Up to Israel' |publisher=[[Al Arabiya]]|access-date=11 August 2011}}</ref>. «Сыуалыштарға ҡотҡо һалған күп кешеләр ҡулға алынды. Ливия уларҙың ''Әл-Ҡаидәнеке'' икәнлеген күрһәтәсәк. Ҡайһы бер йәш баш акүтәреүселәр хаталы юлға баҫҡан. Хөкүмәт улар менән һөйләшеүгә әҙер», - тине Мальта илсеһе. Ул Ливия көнсығышында 2500-гә яҡын сит ил һуғышманының эш итеүе һәм башлыса сыуалыштар тыуҙырыуы хаҡында белдерә. «Таһрир майҙанында һәм Туниста күргәндәребеҙ асыҡ аңлашыла ине. Ләкин Ливияла башҡасараҡ»<ref name="maltatoday.com.mt">{{cite web|last=Balzan |first=Saviour |url=http://www.maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/national/Unrest-caused-by-Al-Qaeda-insurgents-govt-right-in-using-force-Ambassador |title=– Malta's news portal |publisher=Maltatoday.com.mt |date=24 February 2011 |access-date=27 August 2013}}</ref>. Каддафи үҙен «бәҙеүән-яугир» тип атай, артабан һуғышырға һәм «ғазап сигеүсе» булып үлергә ант итә һәм үҙенең яҡлыларын өйҙәрен ташлап китергә, революционерҙарҙың «өңөнә» һөжүм итергә саҡыра. Каддафи әлегә көс ҡулланыу тураһында бойороҡ бирмәүен белдерә, әгәр башлаһа, «барыһы ла янасаҡ», тип янай. Отставкаға китеү талаптарына яуап биреп, ул, «власта халыҡ» торғанын, «церемональ вазифа» биләгәнлеген иҫкә алып, отставкаға китә алмауын белдергән<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/201122216458913596.html |title=Defiant Gaddafi Vows To Fight On|publisher=Al Jazeera|date=23 February 2011 |access-date=11 August 2011}}</ref>. === «Асыу көнө» === «Асыу көнө»н ливиялылар ил эсендә лә, унан ситтә лә 17 февралгә билдәләй<ref name="awsat" /><ref>{{cite news| title=Calls for Weekend Protests in Syria|date=2011-02-04|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|last=Debono|first=James|title=Libyan Opposition Declares 'Day of Rage' Against Gaddafi|work=[[Malta Today]]|url=https://www.maltatoday.com/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|access-date=10 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|archive-date=13 February 2011|url-status=dead|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi |date=2011-02-13 }}</ref>. Ливия оппозицияһының милли конференцияһы Каддафи хөкүмәтенә ҡаршы сығыш яһаусы бөтә төркөмдәрҙең биш йыл элек булып үткән Бенгази демонстрацияһын хәтерләп 17 февралдә сығыш яһауын һораны<ref name="awsat">{{cite news |last=Mahmoud |first=Khaled |title=Gaddafi Ready for Libya's 'Day of Rage' |date=2011-02-09 |work=Asharq Al-Awsat |url=http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&id=24095 |access-date=10 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&id=24095 |archive-date=23 February 2011 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&id=24095 |date=23 February 2011 }}</ref>. Протестар Тунис һәм Мысыр революциялары менән илһамландырылған<ref name="awsat" />. 17 февралдә Бенгази, Бевида, Эз-Зинтан, Ружбан, Аждабия һәм Дерна ҡалаларында күмәк сығыштар булды. Ливияның хәүефһеҙлек көстәре ҡаршылашыусылар төркөмөнә хәрби патрон менән ут асты<ref name="autogenerated1" />. Штаб-фатиры Женевала урынлашҡан Ливияның Human Right Solidarity хоҡуҡ һаҡлаусы ойошмаһы, шаһиттарҙың әйткәненән сығып, протест сығышының 13 ҡорбаны тураһында хәбәр итә<ref>[http://www.metronews.ru/mir/livijcy-trebujut-otstavki-kadaffi/Tpokbq!rUmvObbTbUFk/ Ливийцы требуют отставки Кадаффи]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Metro International]],17.02.2011 г.</ref>. Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр яуап итеп бер нисә хөкүмәт бинаһын, шул иҫәптән полиция участкаһын яндыра<ref>{{cite news |title=Anti-Government Protesters Killed in Libyan Clash |url=https://www.usatoday.com/news/world/2011-02-17-libya-protests_N.htm |agency=Associated Press|work=USA Today |date=2011-02-17 |access-date=12 August 2011}}</ref><ref>{{cite news |url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/20/AR2011022004185.html|title=Military Helicopters Reportedly Fire on Protesters in Libya|last1=Raghavan|first1=Sundarsan|last2=Fadel|first2=Leila |work=The Washington Post |date=2011-02-21|access-date=23 July 2011}}</ref>. Триполиҙа урындағы телевидение һәм радиостанция офистары талана, баш күтәреүселәр шулай уҡ именлек хеҙмәте биналарына, революция комитеттары офистарына, Эске эштәр министрлығы һәм Халыҡ залы бинаһына (Ливия парламенты бинаһы) ут төртә<ref name="crisisgroup">{{Cite web|title=POPULAR PROTEST IN NORTH AFRICA AND THE MIDDLE EAST (V): MAKING SENSE OF LIBYA. Middle East/North Africa Report N°107|date=2011-06-06|publisher=[[International Crisis Group]]|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|url-status=dead|archive-date=2011-07-11|page=4 (page 9 of PDF)}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf |date=2011-07-11 }}</ref>. 2006 йылда Бенгази ҡалаһында 10-дан ашыу кеше ҡорбан ителгән Италия консуллығында карикатура низағына бәйле килеп тыуған протест акцияһының биш йыллығы уңайынан Ливияла «Асыу көнө» ойошторола<ref>* [http://www.polit.ru/news/2006/02/18/bengazy_print.html Ливия: демонстрация в Бенгази возобновилась]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Полит.ру]],18.02.2066 г. * [http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html В Ливии на акцию протеста вышли две тысячи человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120708/http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html |date=2014-04-28 }}//MIGnews.com.ua,16.02.2011 г. * [http://www.kyivpost.ua/world/news/vo-vremya-akcij-protesta-v-livijskom-gorode-bengazi-pogibli-20-chelovek.htmlВо{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<nowiki> время акций протеста в ливийском городе Бенгази погибли 20 человек] //Kyiv Post,18.02.2011 г.</nowiki> * [http://news.israelinfo.ru/world/36179?for_printing{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}Ливия<nowiki>: «День гнева» против Каддафи]//Israelinfo.ru, 17.02.2011 г.</nowiki> * [https://lenta.ru/news/2011/02/16/benghazi/_Printed.htm На акцию протеста в Ливии вышли две тысячи человек]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.</ref>. Триполиҙа, баш ҡалала, Каддафи яҡлылар митингыһы үтә. === Һуғыштың беренсе осоро. Халыҡ-ара интервенция алдынан (17 февраль — 19 март 2011 йыл) === [[Файл:Victims of Abu Sleem massacre.JPG|thumb|250px|Демонстранттар Бенгазиҙа 1996 йылда Әбү-Сәлим төрмәһендә ризаһыҙлыҡ сығышы баҫтырылғанда һәләк булғандарҙың портреттары төшөрөлгән плакаттарҙы ҡарай ]] === Киренаиканың ҡалаларында тулҡынланыуҙар һәм һуғыштар (18—20 февраль) === [[Файл:Libyan flag above the communications tower in Al Bayda (Libya, 2011-07-17).jpg|thumb|left|Байдалағы элемтә башняһы өҫтөндә Ливия Күсмә милли советының флагы.]] 17-18 февралдән алып Бенгазиҙағы хөкүмәткә ҡаршы сыуалыштар, бында урынлашҡан Ливия армияһы частары оппозиция яғына сыҡҡанлыҡтан, ҡораллы фетнәгә әүерелә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/02/22/army/ Группа офицеров ливийской армии призвала к свержению Каддафи]//[[Lenta.ru]],22.02.2011 г.</ref>, һуңынан улар боласылар менән бергә урындағы радиостанцияны баҫып ала һәм яндыра<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821044.html В Ливии манифестанты сожгли радиостанцию]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Росбалт, 18.02.2011 г.</ref>. Ливияның Эске эштәр министрлығы башлығы армия генералы ''Әбдел Фәттәх Юныс'' Каддафи менән мөнәсәбәтен өҙә һәм армияны ҡаршылыҡ белдереүселәр яғына сығырға саҡыра. Һөҙөмтәлә, Ливияның ҡораллы көстәре ғәмәлдә баш күтәреүселәр яғына күскән һәм Триполи хөкүмәтенә буйһонған частарға бүленә. Йәкшәмбе, 20 февралдә, хәрбиҙәр ҡалдырған үҙәктәге хәрби база һәләк булғас, ҡала баш күтәреүселәрҙең тулы контроленә күсә<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html Оппозиция захватила военную базу в ливийском городе Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223005017/http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html |date=2011-02-23 }}//Росбалт, 20.02.2011 г.</ref>. Авиация Бенгазиҙа фетнәселәр ҡулындағы хәрби базаға һөжүм итә. 19 февралдә шаһиттар Ливияла вертолёттар хөкүмәткә ҡаршы халыҡ төркөмөн утҡа тотоуын хәбәр итә<ref>{{cite news|last=Basu|first= Moni|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/02/19/libya.protests/|title=Libyan demonstrators Say They'll Soldier on Despite Violent Crackdown|publisher=CNN|access-date=31 March 2011|date=20 February 2011}}</ref>. 18 февралдә баш күтәреүселәр, полиция ҡаршылығын ҡыйратып, Әл-Байда ҡалаһын контролгә ала, хәбәр ителеүенсә, урындағы полиция һәм сыуалыштарға ҡаршы көрәш буйынса подразделениелар протест белдереүселәр яғына күсә<ref name=liveblog217>{{cite news|url=http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|title=Libya&nbsp;– Live Blog|publisher=Al Jazeera|date=17 February 2011|access-date=10 April 2011|archive-date=23 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223072304/http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.newsru.ru/world/18feb2011/livia_opp.html Ливийская оппозиция утверждает, что взяла под контроль город. Полиция и военные переходят на сторону демонстрантов]{{Недоступная ссылка|date=November 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],18.02.2011 г.</ref>. Армия Байд ҡалаһынан китә. Мысыр өлгөһөндә Ливияла 19 февралгә ҡарай төндә властар интернетты өҙгән<ref>[https://lenta.ru/news/2011/02/19/libya/ В Ливии отключен интернет]//[[Lenta.ru]],19.02.2011 г.</ref>. {{Врезка | Выравнивание = right | Заголовок =Муаммар Каддафиҙың Ливия халҡына мөрәжәғәте | Содержание =Мин бер ҡасан да Ливия ерен ҡалдырмам, һуңғы тамсы ҡаныма тиклем һуғышасаҡмын һәм бында ата-бабаларым менән ғазап сигеп үләсәкмен… <br>Каддафи президент түгел, ул - революция лидеры һәм ливиялыларға дан килтергән яугир-бәҙәүи. | Подпись = [[21 февраль]] [[2011 йыл]]<ref>[http://newsru.com/world/22feb2011/gaddafy.html Каддафи, чьи войска убили уже сотни демонстрантов, выступил: он "умрет как мученик"]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.</ref> | Ширина = 235px }} [[Файл:Sirt Front-final.svg|thumb|350px|Көнсығыш фронт]] 20 февралдә халыҡ-ара берләшмәне «мәғлүмәт бомбаһы» шартлата (Рәсәйҙең «Комсомольская правда» гәзите баһаһы буйынса)<ref name="kp.ru">Юлия Алёхина [http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 Запад врет о бунте в Ливии, как в 2008-м о войне в Грузии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221010190011/http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 |date=2022-10-10 }}//[[Комсомольская правда]],28.02.2011 г.</ref>, уға ярашлы Ливия властары пулемёттарҙан протест демонстрацияһын ата. Әл-Жазира телеканалы хәбәр итеүенсә, Ливияның хоҡуҡ һаҡлаусыларына һылтанып, 200-гә яҡын кеше һәләк булған, 800-гә яҡыны яраланған<ref name="autogenerated1">* [http://newsru.com/world/20feb2011/bengazi.html NEWSru.com: «Сущий ад» в ливийском Бенгази — войска ведут огонь по демонстрантам, до 200 погибших]//[[NEWSru.com]],20.02.2011 г. * [http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/02/110220_libya_unrest_death.shtml?hpt=T1?print=1 В беспорядках в Ливии погибло более 200 человек]//[[BBC]] Russian,20.02.2011 г.</ref>. Киң мәғлүмәт саралары таралыуынса, демонстранттарға ҡаршы артиллерия һәм хәрби вертолёттар файҙаланылған.<ref>* Nick Meo [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8335934/Libya-protests-140-massacred-as-Gaddafi-sends-in-snipers-to-crush-dissent.html Libya protests: 140 'massacred' as Gaddafi sends in snipers to crush dissent]//[[The Telegraph]],20 Feb 2011{{ref-en}} * [http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110221/local/two-libyan-fighter-jets-arrive-in-malta-two-helicopters-land Updated: Libyan fighter jets arrive in Malta]//Times of Malta,21 Feb 2011</ref>. Ләкин был мәғлүмәттәр раҫланмаған<ref name="volovich">{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Ливия в огне: мятеж или революция?|publisher=Институт Ближнего Востока|author=Волович А.А.|date=2011-03-10|description=|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}</ref><ref name="british_civilians" />. Ваҡиғаны баһалау билдәһеҙ. Атап әйткәндә, Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени фекеренсә, был осраҡта власты баҫып алыу маҡсатында, полиция участкаларына һәм казармаларға һөжүм иткәнлектән, фетнәселәр демонстранттар статусын юғалтҡан, һәм һәр яуаплы хөкүмәт ошондай хәлдә саралар күрергә тейеш. <ref name="pres_ugandy">Йовери Кагут Мусевени [https://vz.ru/opinions/2011/3/30/479950.print.html «Большие ошибки Каддафи»]//Взгляд,Global Public Square,30.03.2011 г.</ref>. Рәсәйҙең ҡайһы бер политологтары демонстрацияларҙы атыуҙы Ливиялағы ваҡиғаларҙың ялған картинаһын булдырыу буйынса махсус ойошторолған ғәмәлдәрҙең бер өлөшө тип иҫәпләй<ref name="delyagin">{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Экономика ливийской войны|publisher=Телекомпания «Невский Экспресс»|author=Михаил Делягин|date=2011-03-28|description=Ливийский кризис: экономический смысл и глобальные последствия|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}</ref><ref>[[Хазин, Михаил Леонидович|Михаил Хазин]] [https://echo.msk.ru/programs/creditworthiness/759695-echo.phtml Кредит доверия]//«[[Эхо Москвы|Эхо Москвы»]],23.03.2011</ref>. [[Файл:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|left|Бенгази ҡалаһындағы танкта кешеләр төркөмө]] Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәре буйынса, күренекле мосолман вәғәзсеһе шәйех Йософ әл-Ҡардауи армияны Каддафиҙы үлтерергә саҡырған: «ул үҙ халҡының ҡанын ҡойҙо, йәлләд»<ref>[http://www.newsru.com/world/22feb2011/killgaddafi.html Авторитетный мусульманский богослов ужесточил риторику, призвав физически устранить Каддафи]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.</ref>, бынан алда ул, Тунис һәм Мысыр президенттары өлгөһөндә, тыныс ҡына отставкаға китергә тәҡдим иткән<ref>[http://www.newsru.com/world/21feb2011/bogoslov.html Видный исламский богослов посоветовал Каддафи последовать примеру президентов Туниса и Египта]//[[NEWSru.com]],21.02.2011 г.</ref>. Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы башлығы Уильям Хейг 2011 йылдың 21 февралендә Каддафиҙың Венесуэлаға ҡасыуы хаҡында ялған мәғлүмәт таратты<ref>[http://www.avesta.tj/index.php?newsid=7503 Каддафи бежал из Ливии, глава МИД Великобритании]//ИА «Авеста»,21.02.2011 г.</ref>. Британия хөкүмәте ҡарамағында булмаған British Civilians For Peace in Libya ойошмаһы тикшереү үткәреп, полковник Муаммар Каддафи ғәскәрҙәренең илдең көнбайыш өлөшөндә тыныс халыҡҡа һөжүм итеүен иҫбатлаған дәлилдәр тапмай<ref name="british_civilians">[http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html Правозащитники не нашли доказательств преступлений Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208030450/http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html |date=2011-12-08 }}//Росбалт,19.04.2011 г.</ref>. Ливияның Швейцариялағы илсеһе Слиман Бугушиир хәбәр итеүенсә<ref>{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7527269/ |title=сообщил |accessdate=2012-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |date=2014-04-28 }}</ref>, хоҡуҡ һаҡлаусыларҙың октябрҙә үлтерелгән Ливия лидеры Муамар Каддафиҙың хөкүмәтен хәрби енәйәттәр һәм кешелеккә ҡаршы енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәре аныҡ дәлилдәр менән нығытылмаған. Атап әйткәндә, 2011 йылдың яҙында Ливияның көнсығышында Каддафи хөкүмәтенең граждандарҙы үлтерә һәм көсләй алырлыҡ көстәре булмаған. 22 февралдә фетнәселәр үҙ власын Тобрук ҡалаһына тарата, сөнки Тобрук ғәскәрҙәре командующийы генерал-майор ''Сөләймән Мөхәммәт'' уға тоғро ғәскәрҙәр менән оппозиция яғына күскән, тип хәбәр иткән Катарҙың «Әл-Жәзирә» телеканалы. Ливия властары төҙөлгән сыуалыштар һәм фетнәләрҙә ғәйепләнә<ref>[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/livia8013.html Оппозиция: в Ливии погибли уже 10.000 человек]//[[Newsru]],23.02.2011 г.</ref>. Ливия властары сыуалыштар һәм фетнәләр ойоштороуҙа Әл-Ҡаидәне ғәйепләй<ref>[http://rian.ru/world/20110223/337917183-print.html «Аль-Каида» провозгласила исламский эмират на востоке Ливии]//РИА Новости,23.02.2011 г.</ref>. 24 февралгә бөтә Киренаика фетнәселәрҙең контроленә күсә. Ливия властары төбәк өҫтөнән контролде кире ҡайтарырға тырышыуҙы ваҡытлыса туҡтата<ref>[http://www.newsru.co.il/mideast/24feb2011/benrazi8004.html Бенгази празднует освобождение от власти Каддафи]//[[Newsru]],24.02.2011 г.</ref>. 26 февралдә фетнәселәр Бенгазиҙа илдең элекке юстиция министры ''Мостафа Мөхәммәт Әбделжәлил'' етәкселегендәге Ливияның ваҡытлыса хөкүмәтен иғлан итә<ref>* [http://www.fontanka.ru/2011/02/27/012/ В Ливии создано оппозиционное переходное правительство]//«Фонтанка».ru,27.02.2011 г. * [https://radiomayak.ru/doc.html?id=226084 Оппозиция Ливии создала переходное правительство]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Радио Маяк]],27.02.2011 г.</ref>. === «Триполиға марш» (2—6 март) === 23 февралдә Бенгазиҙан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыуып сығарғандан һуң, Триполи ҡалаһы властары контролендә булмаған '''«Альхурра»''' телеканалы (''Мөхәмәт Набус'') 5000 ополченсы (дивизия) ҡатнашырға йыйынған тәүге марш анонсын бирә<ref>[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/mercen8007.html Ливийские повстанцы взяли в плен наёмников Каддафи]//[[Newsru]],23.02.2011 г.</ref>. Британияның «Дейли мейл» гәзите хәбәр итеүенсә, Бөйөк Британия Оборона министрлығының үҙенең исемен әйтергә теләмәгән юғары дәрәжәле вәкиле һөйләүенсә, һөжүм башланыр алдынан (21 мартҡа тиклем өс аҙна ҡалғас, йәғни 1 мартҡа тиклем) Киренаикаға Британия Айырым һауа хеҙмәте (SAS) элита подразделениеһы яугирҙары төшөрөлгән<ref>* [http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html Ливийская оппозиция оттеснила войска Каддафи от Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817160658/http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html|date=2016-08-17}} * Александр Хабаров [http://www.vesti.ru/doc.html?id=438319 Британский спецназ действует в Ливии уже три недели]//[[Вести.ru]], 22.03.2011 г.</ref>. 2 мартта баш күтәреүселәр Брега нефть портына һөжүм итә. Уны алып, 3 марттағы икенсе көнөнә улар Эль-Агейлуға һөжүм итә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/04/further/ Повстанцы отбросили войска Каддафи на 60 километров от Бреги]//[[Lenta.ru]],04.03.2011 г.</ref>. 4 мартта Рәс-Лануф өсөн алыш башлана, уның барышында баш күтәреүселәр ҡаланы ала<ref>[https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304 UPDATE 1-Libyan rebels take oil town of Ras Lanuf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908064255/https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304|date=2019-09-08}}//[[Reuters]],04.03.2011 г.</ref>. 5 мартта баш күтәреүселәр отрядтары Сирт яғына йүнәлә. Шул уҡ көндө көнбайыштан Бин-Жавадҡа Каддафи ғәскәрҙәренең бик ныҡ ҡоралланған төркөмө килә, һуңынан ҡала өсөн ҡаты һуғыш башлана. === Каддафи ғәскәрҙәренең беренсе контрһөжүме (7—19 март) === 6 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Көнсығыш фронтында контрһөжүм башлай. Уларҙың тәүге еңеүе Бин-Жавад ҡалаһын баҫып алыу була<ref>[http://www.ekhokavkaza.com/articleprintview/2330022.html СМИ: в Ливии в воскресенье антиправительственные силы оставили год Бин Джавад]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//Эхо Кавказа,07.03.2011 г.</ref>. 8 мартта ике көндән Каддафи армияһы Рәс-Лануф нефть эшкәртеү үҙәгенә һөжүм итә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/08/flats/ ВВС Ливии разбомбили жилой дом в Рас-Лануфе]//[[Lenta.ru]],08.03.2011 г.</ref>. Рәс-Лануф өсөн һуғыш 4 көн дауам иткән, һәм 11 мартҡа ҡаланы Каддафи ғәскәрҙәре баҫып алған. Иртәгәһенә, 12 мартта, һөжүмде үҫтереп, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе Бреганан ҡыуып сығарған<ref>[http://www.itar-tass.com/level2.html?NewsID=16036440&PageNum=0 Режим Каддафи, продолжая наступление на повстанцев, вновь использовал удары своей авиации]//[[ИТАР-ТАСС]],08.03.2011 г.</ref>. 15 мартҡа Каддафи ғәскәрҙәре Аждабийға барып етә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/15/ajdab/ Ливийское телевидение объявило о захвате Адждабии]//[[Lenta.ru]],15.03.2011 г.</ref>, һәм уның өсөн һуғыш ике көнгә яҡын дауам итә. 17 марттан 18-енә ҡарай төндә Ливия хәбәрсеһе Мөхәммәт Нәббүс Аждабиә янында Эз-Зүәйтендә нефть тултырылған цистерналарҙы шартлатыу хаҡында хәбәр итте<ref>{{Cite web |url=http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0& |title=Live Show Fri Mar 18 2011 03:07:21 AM |accessdate=2011-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |archivedate=2013-01-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |date=2013-01-18 }}</ref>. Каддафи армияһының баш күтәреүселәрҙе еңеүенә артиллерия, танкылар һәм авиацияны файҙаланыу иҫәбенә өлгәшелә. Әммә миллионға яҡын кеше йәшәгән Бенгази ҡалаһында һуйыш менән янаған ваҡиғалар 18 мартҡа ҡарай төндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы 1973 йылдың 17 мартында (Нью-Йорк ваҡыты буйынса), ер өҫтө операцияһынан башҡа, Ливияға ҡораллы интервенцияны рөхсәт иткән Резолюция-1973 ҡабул итә. 19 мартта һуғыштар баш күтәреүселәрҙең терәге - Бенгази ситендә башлана<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/17/outskirts/ Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази]//[[Lenta.ru]],17.03.2011 г.</ref>. Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәренә ярашлы, иртәнсәк (урындағы ваҡыт буйынса 7:30) артиллерия ҡоралдарынан ҡалаға ут асыла. Иртәнге сәғәт 9-ҙа ҡалаға тәүге һөжүм башлана, ул көн уртаһында (урындағы ваҡыт буйынса көндөҙгө 14:30) кире ҡағыла<ref name="aljazeera1">{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|title=Libya Live Blog - March 19 &#124; Al Jazeera Blogs|publisher=Blogs.aljazeera.net|date=|accessdate=2011-03-19|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110320235930/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|archivedate=2011-03-20}}</ref>. Шулай уҡ баш күтәреүселәрҙең самолёты ҡала ситендә ПВО системаһы (Әл-Доллар районы) ярҙамында бәреп төшөрөлә<ref>{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045303/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html}}</ref> пилот, полковник Мөхәммәт Мөбәрәк әл-Окайли,<ref>{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045334/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html}}</ref>, хәбәр ителеүенсә, иҫән ҡалмай<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=-nUrxp74Hgg|title=Gaddafi forces approach Benghazi|date= 2011-03-19 |publisher= [[Al Jazeera English]] |accessdate=2011-03-19}}</ref><ref name="jet">{{cite web|url=https://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Video-Libya-Explosions-Heard-In-Benghazi-Following-Warnings-From-Obama-Cameron/Article/201103315955468|title=Allied Forces Begin Military Action Against Libya|work=news.sky.com|author=Natalie Fahy|date=2011-03-19|publisher=[[Sky News]]|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG5TA7R?url=http://news.sky.com/story/843441/britain-fires-missiles-at-libyan-targets|archivedate=2012-07-15}}</ref>. === Нафуса тауҙары өсөн һуғыш === {{iw|Нафуса|Горы Нафуса|en|Nafusa}} (''амазиг теленән'': Адрар-эн-Нафусен (Нафуса тауҙары), ''ғәрәпсә'': الجبل الغربي Әл-Жабал әл Гарби (Көнбайыш тауҙары)) — көнбайыштан (Тунис сигенән) Гарьян ҡалаһына тиклем 250 километрға һуҙылған Ливиялағы тау һырттары. Шулай уҡ ҡайһы берҙә ҡатнаш атама — Нафуса Көнбайыш тауҙары, йәки Жабал Нафуса (''ғәрәпсә'' 'джабал' — тау, тауҙар). Тауҙың үҙенең атамаһы — [[Нафуса]], сығышы менән амазиг теленән, Каддафи идара иткән йылдар дауамында, '''Тамазигт''' (амазигтар теле) һәм дөйөм алғанда амазиг мәҙәниәте, Жәмәһириәлә тыйылғанлыҡтан (хатта традицион амазиг географик атамаларын тыйыуҙа ла сағылыш тапҡан), рәсми властар был тауҙарҙың атамаһын Көнбайыш тауҙары тигән атамаға алмаштырырға тырышҡан<ref>* [http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/ Amazigh culture reborn in Libya revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716112554/http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/|date=2011-07-16}} //Libya TV, 11 July 2011 * Peter Graff [http://www.msnbc.msn.com/id/43178608/ns/world_news-africa/t/berber-culture-reborn-libya-revolt/# Berber culture reborn in Libya revolt] //[[Reuters]], 12 July 2011</ref>. Ливиялағы граждандар һуғышы ваҡытында Нафуса тауҙары Каддафи ғәскәрҙәренә иң ҡаты ҡаршылыҡ күрһәткән усаҡтарының береһенә әүерелә, һәм артабан ул Триполитаниялағы хәрби хәрәкәттәр театры үҫешенә йоғонто яһай. Каддафи идара иткән ваҡытта милли дискриминацияға дусар булған бербер халҡының урындағы амазиг общиналары Ливия лидерының дошмандарын яҡлаған Нафуса тауҙарындағы һуғыш хәрәкәттәре баштан уҡ тиерлек киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртылмай, сөнки Ливия хөкүмәте был төбәктә ҡораллы көрәш фактын таныманы, ә сит ил журналистары был районға индерелмәгән, йәки мәғлүмәт семтеп кенә бирелгән йә цензураға дусар ителгән. 1 мартта Каддафи ғәскәрҙәре штурм менән бығаса баш күтәреүселәр контроленә күскән Гарьянды ала[http://wikimapia.org/#lat=32.1725612&lon=13.0351067&z=13&l=1&m=b&show=/2465864/ru/Гарьян Гарьян], һуңынан оппозиционерҙарҙы көнбайышҡа ҡыҫырыҡлай. Налут, Джаду, Зинтан һәм Яфран ҡалалары, шулай уҡ Кала һәм Кикле торама пункттары ғына ҡаршылыҡ үҙәктәре булып ҡала [http://wikimapia.org/#lat=31.8639999&lon=11.0076141&z=13&l=1&m=b&show=/14684433/ru/Налут Налут], [http://wikimapia.org/#lat=31.9515796&lon=12.0384407&z=13&l=1&m=b&show=/9250196/ru/Джаду Джаду], [http://wikimapia.org/#lat=31.9335168&lon=12.2579956&z=13&l=1&m=b&show=/12743996/ru/Зинтан Зинтан] и [http://wikimapia.org/#lat=32.0575544&lon=12.5673294&z=13&l=1&m=b&show=/3562537/ru/Яфран Яфран], шулай уҡ [http://wikimapia.org/#lat=32.0121517&lon=12.6368523&z=13&l=1&m=b&show=/15850028/ru/Эль-Калаа Калаа] һәм [http://wikimapia.org/#lat=32.061337&lon=12.6974487&z=13&l=1&m=b&show=/5236493/ru/Кикла Кикла] тораҡ пункттары. 3 апрелдә Налут, Зинтан һәм Яфранды Каддафи ғәскәрҙәре ҡамауға ала, ләкин юлһыҙ таулы төбәк һәм амазигтарҙың аяуһыҙ ҡаршылығы Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата. Ҡалаларға электр энергияһын биреү өҙөлә. 16 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Зинтан ҡалаһына 15 танк һәм 40 бронетранспортёр ебәрҙе, һәм залп уты системалары ярҙамына таянып, уны штурмлауға тотондо<ref>[http://www.fontanka.ru/2011/03/16/162/ Войска Каддафи начали штурм города Зинтан]//[[Фонтанка.ru]],16.03.2011 г.</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, улар ҡаланы ала алмай. === Һуғыштың икенсе осоро. Халыҡ-ара интервенциянан һуң (2001 йылдың 19 марты — апреле) === 19 мартта (урындағы ваҡыт менән 16:00-ҙә) француз истребителдәре интервенция әҙерләү маҡсатында һауа разведкаһы үткәреп, Ливияның һауа киңлегенә осоп инә<ref name="aljazeera1"/>. 16:45-тә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә берәмек бронетехникаһын юҡ итеүҙән Ливияға интервенция башлана<ref name="aljazeera1"/>. [[Файл:Palmaria bengasi 1903 0612 b1.jpg|thumb|right|Француз авиацияһы Бенгази янында юҡ иткән Каддафи ғәскәрҙәренең «Пальмария» ҡоролмаларының (САУ) ҡалдыҡтары.]] Әл-Жазира хәбәр итеүенсә, Бенгази өсөн барған һуғышта ҡаланан көнсығышҡа, баш күтәреүселәр контроле аҫтындағы башҡа ҡалаларға ҡасаҡтар ағымы башлана. Әл-Жазира британ һәм америка ҡанатлы ракеталарының Ливиялағы аэродромдарына һәм башҡа хәрби объекттарына һөжүме тураһында хәбәр итте, операция «Операция Odyssey Dawn» («Одиссея Таң») тип атала. Артабан Американың Хәрби-һауа көстәре иғтибарын ерҙәге маҡсаттарға туплай<ref>{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/libya/|title=Live Blog Libya|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG60hVg?url=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/libya/|archivedate=2012-07-15}}</ref>. 20 мартта Франция, Бөйөк Британия һәм Американың Хәрби һауа көстәре иртән (ике сәғәт дауамында) танк колоннаһына һөжүм итте. Reuters агентлығы Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы<ref name="StarTribune.com">{{cite web|url=http://www.startribune.com/world/118322574.html|title=Gadhafi vows 'long war' after US, allies strike Libyan targets from air and sea|publisher=StarTribune.com|date=|accessdate=2011-03-20|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html|archivedate=2011-03-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html |date=2011-03-23 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 | work=Reuters | title=Remains of Gaddafi's force smolders near Benghazi | date=2011-03-20 | accessdate=2017-09-28 | archivedate=2011-03-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 |date=2011-03-22 }}</ref>. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиҙа режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе. Агентлыҡ Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиға режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=BmN7rthjL0I Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya — March 20, 2011]</ref>. === Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең икенсе һөжүме (22—28 март) === 21-22 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Бенгази тирә-яғынан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм 23 мартҡа яуҙар Аждабия ҡалаһына, баш күтәреүселәр терәгенән көньяҡҡа табан 150 километр алыҫлыҡта Көнсығыш Ливияға күсә. Ул ваҡытта Көнсығыш Ливияла булған «Дождь» телеканалы хәбәрсеһе Орхан Жәмал 22-23 мартта Аждабия янындағы көсөргәнешле һуғыштар тураһында хәбәр итә. Ләкин, атыу ҡоралынан тыш, баш күтәреүселәрҙең башҡа ҡоралы булмай, ә Каддафи ғәскәрҙәренең элеккесә ауыр ҡоралы була<ref>[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_tom_chto_proishodit_v_livii_8218-8218/#top 23 марта]</ref><ref>[http://tvrain.ru/news/boi_v_adzhdabii_8223-8223/ Бои в Адждабии]</ref>. 24 мартта Аждабиянан төньяҡҡа Каддафи ғәскәрҙәренең «ҡайһы бер рейд төркөмө» булыуы хаҡында хәбәр ителгәйне. Бер үк ваҡытта Аждабия тирә-яғында һуғыштар башлана, баш күтәреүселәр сигенә. Асылда, баш күтәреүселәр хәрәкәте Каддафи яҡлылар позицияларында мөсһөҙ урын эҙләй<ref>[http://tvrain.ru/news/vojna_v_livii_prodolzhaetsya_8229-8229/ Война в Ливии продолжается]</ref>. 26 мартта төндә, Орхан Жәмал хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Аждабияны һуғышһыҙ баҫып ала. Шул уҡ көндө баш күтәреүселәрҙең автоколоннаһы, ҡаршылыҡҡа осрамай Брегуға инә, ә 27 мартта ҡаршылыҡтар осратмайынса, Рас-Лануфҡа һәм Бин-Жавадҡа инә. === Каддафи ғәскәрҙәренең икенсе контрһөжүме (28 март—15 апрель) === [[Файл:Libya location map-oil & gas 2011-en.svg|thumb|350px|Ливияның нефть һәм газ ятҡылыҡтары]] 28 мартта баш күтәреүселәрҙең Катар властары менән нефть экспорты тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуы тураһында хәбәр килә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/28/oil/ Ливийские повстанцы пообещали начать экспорт нефти]//[[Lenta.ru]],28.03.2011 г.</ref>. . Элек Катар ғәрәп төбәгендә Америка хәрби присутствиеһы үҙәге булып иҫәпләнә ине, сөнки Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡан булған. Мосолмандарҙы ихтилал башланыу менән ҡәҙрәфиҙе үлтерергә саҡырған мөфтөй Кардаиҙың резиденцияһы Катарҙа була. Элек Катар, Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡанлыҡтан, ғәрәп төбәгендә америка хәрбиҙәренең үҙәге булып иҫәпләнә ине. Ихтилал башланыр алдынан уҡ Катарҙа Каддафиҙы үлтерергә саҡырған мөфтөй Йософ Ҡардауиҙың резиденцияһы урынлашҡан була. 28 мартта баш күтәреүселәр Ән-Нофаллияға һуғышмайынса инә һәм Сирттан 140 саҡрым алыҫлыҡта урынлаша. Әммә еңел ҡоралланған, ә ҡайһы берҙә бөтөнләй ҡоралланмаған баш күтәреүселәр көнбайыштан һөжүм иткән Каддафи ғәскәрҙәре танкыларына һәм артиллерияһына ҡаршы тора алмаған<ref>[http://tvrain.ru/news/shturm_adzhdabii_dnevnik_vojny_8264-8264/ Штурм Адждабии. Дневник войны]</ref>. Шуға күрә 28-29 мартта улар Эн-Нофаллияны, Бин-Жавадты һәм Рас-Лануфты яуһыҙ ҡалдырҙы<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>. 31 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Бреганы баҫып алыуы билдәле булды<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref>. Әммә баш күтәреүселәрҙең көстәре ҡаланы кире алырға маташа<ref name=dpa1>{{cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|title=Rebels Return to Brega Amid Reported Defections by Special Forces|publisher=[[Deutsche Presse-Agentur]] (via [[Monsters and Critics]])|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG7xdov?url=http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120904030624/http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces |date=2012-09-04 }}</ref>. Баш күтәреүселәр ауыр артиллерия уты аҫтында сигенергә мәжбүр була. Һуңғараҡ лоялистарының позицияларын авиация бомбаға тота<ref>{{cite web|url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|title=1340: Coalition forces have bombed pro-Gaddafi forces near Brega, and they have been pushed back to the village of Bishr, west of the city, BBC Monitoring reports, quoting privately owned online newspaper Libya al-Yawm…… &#124; LiveWord? Libya|publisher=liveword.ca|date=2011-03-31|accessdate=2011-04-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG8lXvz?url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307184249/http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/ |date=2012-03-07 }}</ref>. Ошо мәлдән файҙаланып, баш күтәреүселәр Брегаға инә алған, һуңынан урам һуғыштары башланған<ref name=telegraph1>{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|title=Libyan Rebels in Street Battles for Brega|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-03-31|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG9IaeG?url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|archivedate=2012-07-15}}</ref>. Көн аҙағына, ауыр һуғыштарҙан һуң, лоялистар Брегала үҙ контролен һаҡлап ҡала<ref name=guardian1>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/31/libya-rebels-brega-assault-fails |work = [[The Guardian]] |title=Libyan Rebels Deny Crisis After Assault on Brega Fails |date= 2011-03-31 |accessdate= 2011-04-01 | author = McGreal, Chris}}</ref>. 7 апрелдә НАТО авиацияһы яңылыш баш күтәреүселәрҙең бер нисә трофей танкын юҡ итте, һөҙөмтәлә 10-13 кеше һәләк була, тағы ла 14-22 кеше яралана. Тағы ла 5 танк зыян күрә<ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008244 | publisher = [[BBC News]] | title=Libya Rebels 'Want Answers' from Nato on Air Strike | date=2011-04-08}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/07/libya.war/index.html?eref=rss_topstories# | publisher= [[CNN]] | title=Overwhelmed Rebel Fighters Flee from Eastern Libyan City | date=2011-05-27}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.denverpost.com/news/ci_17791795 | work=[[The Denver Post]] | author=Abbot, Sebastian | title=Libyan Rebels Angry After Airstrike Blamed on NATO | date=2011-04-07 }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2011/04/08/world/africa/08libya.html?pagewanted=1&ref=africa | work= [[The New York Times]] | title=NATO Hits Libyan Rebels' Convoy, Rebel General Say | date=2011-04-07}}</ref>. Баш күтәреүселәрҙең баҙап ҡалғанынн файҙаланып, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәр позицияларына яңы артиллерия һөжүме яһай, һуңынан улар Аждабияға сигенә<ref>[http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks «Gadhafi Plane Evades NATO No-Fly Zone, Bombs Rebel Tanks»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410091008/http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks|date=2011-04-10}}. ''[[Standard-Examiner]]''.</ref><ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008384 | publisher = [[BBC News]] | title=Rebels Retreat in Ajdabiya After 'Nato Air Strike' | date=2011-04-07}}</ref><ref>{{cite news| url=http://content.usatoday.com/dist/custom/gci/InsidePage.aspx?cId=delawareonline&sParam=45904296.story | work= [[USA Today]] | author = Campbell, Greg | title=Libyan Rebels Say NATO Airstrike Thwarted Tank Attack | date=2008-09-16}}</ref>. 7 апрелдә Сарирҙың нефть яланына Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һөжүм итә, өс һаҡсы һәләк була, тағы ла бер нисә кеше яралана<ref>[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/361857509.html Нефтяное поле Сарир подверглось удару британских ВВС]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.</ref>. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн Каддафи режимы яуаплы, һәм беҙ уның Тобрукты нефть менән тәьмин итеүҙе өҙөргә теләүе беләбеҙ», — тип белдерҙе<ref>[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/362078930.html НАТО заявляет, что не наносила удар по месторождению Сарир в Ливии]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.</ref>. 7 апрелдә Сарирҙың нефть яланы Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һуғыуға дусар булды, өс һаҡсыһы һәләк булды, тағы ла бер нисә кеше яраланды. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн яуаплылыҡ Каддафи режимын ғына йөрөтә, һәм беҙ уның Тобрукка нефть алып барыуҙы өҙөргә теләүен беләбеҙ», - тип белдерҙе. 8-9 апрелдә Каддафи ғәскәрҙәре Аждабияға һөжүм иткән тураһында хәбәр ителгәйне. Әммә һуңғараҡ улар лоялистарҙың ҡалаға һөжүмен кире ҡаға алыуҙарын хәбәр итә<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya]</ref>. 16-18 апрелдә һауа шарттарының боҙолоуы (ел 9 баллға тиклем, ҡом дауылы) хаҡында хәбәр ителә, шуға күрә НАТО авиацияы бер нисә көн дауамында Көнсығыш Ливияла хәрби операциялар башҡара алмай. Халыҡтың күпселек өлөшө эвакуацияланғанлыҡтан, ҡалала паника башланған, әммә Каддафи ғәскәрҙәре артабан Аждабияны ҡайтарырға маташмаған<ref>[http://jordantimes.com/index.php?news=36625 Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya]</ref>. === Мисурата һәм Әз-Зәүиә өсөн һуғыштар === [[Файл:Tripolitanian Front-final.svg|350px|thumb|Триполитан фронты]] Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең уңыштары тәьҫирендә, шулай уҡ Бенгази халҡына теләктәшлек йөҙөнән демонстрациялар, һуңынан Ливияның көнбайышында ла ихтилалдар башлана. 27 февралдә баш күтәреүселәр Әз-Зәүиә<ref>[http://www.rian.ru/world/20110227/339716615-print.html Революционеры захватили крупный город на северо-западе Ливии]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[РИА Новости]], 27.02.2011 г.</ref> һәм Мисурата<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/02/2011227105025308853.html Aljazeera: Security forces driven out of Misurata]//Aljazeera,27 February 2011</ref> ҡалаларын баҫып ала. Каддафи ғәскәрҙәре Триполитанияла баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәшеү өсөн бөтә көсөн туплай, был Киренаиканан нефткә бай райондар аша Триполиға сағыштырмаса уңышлы марш яһарға мөмкинлек бирә<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432361 Сторонники Каддафи попытались отбить у повстанцев город нефтяников]//[[Вести.ru]],01.03.2011</ref>. 1-4 марттарҙа Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһы өсөн алыша<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=433517&m=1&photo=1 Войска Каддафи выбили мятежников из города Эз-Завия]//[[Вести.ru]],04.03.2011</ref>. [[5 марта|5]]<ref name="zawia">[https://lenta.ru/news/2011/03/05/zawia/ Силы Каддафи начали штурм центра Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],05.03.2011 г.</ref>-[[11 марта]]<ref>[http://itar-tass.com/level2.html?NewsID=16034175&PageNum=0 Ливийские власти организовали поездку иностранных журналистов в город Эз-Завия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[ИТАР-ТАСС]], 11.03.2011 г.</ref> 5-11 мартта ҡала өсөн көсөргәнешле һуғыш дауам итә. Каддафиға йыһат иғлан иткән мосолман руханиҙары фетнә юлбашсыларының ролен үҙ өҫтөнә ала<ref>[http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml Муаммару Каддафи объявили джихад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142131/http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml|date=2011-05-10}} //[[РБК]], 05.03.2011 г.</ref>. 17 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Мисурата ҡалаһын контролгә алыуы тураһында хәбәр тарала<ref name="vesti.ru">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=437140 Ливийские войска взяли под контроль город Мисурату]</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, Каддафи ғәскәрҙәре Мисраттың бер өлөшөн генә контролдә тота, ҡалала урам һуғыштары дауам итә. Ҡала уртаһындағы төп киҫелештәрҙә урынлашҡан ҡом тултырылған контейнерҙар ҙур роль уйнай — Каддафи ғәскәрҙәренең танк көстәре хәрәкәте тотҡарлана, һәм улар урам алыштарында бата<ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|title=Rebels repel Gaddafi assault on Misrata's east|work=[[Reuters]]|date=2011-04-08|accessdate=2020-04-29|archivedate=2019-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|date=2019-04-16}} * [http://www.fontanka.ru/2011/05/07/028/ Самолёты Каддафи уничтожили четыре нефтяных резервуара в Мисурате]//[[Фонтанка.ru]],07.05.2011 г. {{V|8|5|2011}} * [http://www.rian.ru/arab_ly/20110508/372014092.html Ливийские повстанцы пытаются потушить пожар нефтехранилище в Мисурате]// [[РИА Новости]], 08.05.2011 г.</ref>. === Һуғыштың өсөнсө осоро. Фронттың тотороҡланыуы (апрель—июль 2011) === Апрелдең икенсе яртыһында Көнсығыш фронтта сағыштырмаса тыныслыҡ урынлаша: Каддафи ғәскәрҙәре тотҡарлыҡ кисерә, ә Ливия оппозицияһы көстәренең ҡоралланыуы насар була һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыу тәжрибәһе булмағанлыҡтан, Каддафиҙың ҡораллы көстәренә алышта ҡаршы тора алмай. Бындай шарттарҙа бер яҡтың да бөтә ил өҫтөнән контроль булдыра алмауын күрһәткән пата хәрби-сәйәси хәл килеп тыуа, ә Ливияның көнсығышында шартлы фронт Аждабия менән Брега араһында тотороҡлана. Ошондай шарттарҙа яҡтарҙы һөйләшеүгә саҡырыуҙар әүҙемләшә. Атап әйткәндә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы халыҡ-ара берләшмәне «көс ҡулланыуҙы һәм хәрби хәрәкәттәрҙе кисектергеһеҙ туҡтатырға, конфликтты хәл итеүҙе сәйәси-һөйләшеү йүнәлешенә күсерергә» саҡырҙы<ref>[http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml МИД РФ: Военно-силовыми средствами ливийскую проблему не решить. РБК.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410232658/http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml|date=2011-04-10}}//[[РБК]],08.04.2011 г.</ref>. Формаль яҡтан был талапҡа Көньяҡ Африка Республикаһы президенты, Каддафи хөкүмәтен хуплаған Джейкоб Зума ла ҡушыла<ref>[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ О Ливии и войне]</ref>. Һуңғы хәл Күсмә Милли Советта ышанмаусанлыҡ һәм илдең баш күтәреүселәр өлөшөндә сиктән тыш асыу тыуҙыра, шуның һөҙөмтәһендә Африка союзы аралашсылығы аша алып барылған һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала. Шулай уҡ һөйләшеү процесы яҡтарҙың ташлама яһарға теләмәүе арҡаһында уңышлы тамамланмай: баш күтәреүселәр Муамар Каддафиҙы хатта Ливияның номиналь лидеры итеп күреүҙән дә ҡәтғи баш тарта, ә Жәмәһириә лидеры үҙ вазифаһын ҡалдырыуҙан ҡырҡа баш тарта. Өҫтәүенә, М. Каддафи баш күтәреүселәрҙе «хыянатсылар, ҡомаҡтар, террорсылар һәм енәйәтселәр» менән «бер ниндәй һөйләшеү ҙә мөмкин түгел" ти». Ливияның сит ил эштәре министры урынбаҫары Халед Кэйм белдереүенсә, әлеге ваҡытта Каддафи көстәренә ҡаршы көрәшеүсе баш күтәреүселәрҙең күпселеген тәшки итмәгәнлектән, Джейкоб Зумдың Ливияның Күсмә хөкүмәте менән һөйләшеүҙәре кәрәк булмаған<ref>[http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Fox.new, Libyan Rebels Fight With Sudanese Mercenaries Along Border] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }}</ref>. 2011 йылдың июленә Ливияның Күсмә Милли Советын 30 дәүләт, шул иҫәптән Америка Ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия, Франция, Германия, Италия, Испания, Төркиә, Катар, Тунис һәм башҡа дәүләттәр берҙән-бер законлы власть итеп таный. Уларҙың күбеһе илдең көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәрендә (Мисрат һәм Нафуса тауҙары), баш күтәреүселәргә гуманитар һәм хәрби ярҙам күрһәтә<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20110715194702.shtml Международная контактная группа признала легитимность ливийских повстанцев]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[РБК]], 15.07.2011 [http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919105656/http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ |date=2011-09-19 }}</ref>. Апрель-июль айҙарында Аждабия менән Брега араһында фронтта бер аҙ тынысланыуға ҡарамаҫтан, 60 машинанан һәм 250 кешенән торған хөкүмәт ғәскәрҙәре отрядтары 28 апрелдә Ливияның сикке көньяҡ-көнсығышында Куфра оазисын баҫып ала<ref>[http://www.unhcr.org/refworld/docid/4e3f9dd02.html Qaddafi Loyalist Retake Strategic Oasis of Kufra]</ref>. Әммә бер ай үткәс, 2011 йылдың май аҙағы - июнь башында баш күтәреүселәр Куфра, нигеҙҙә, Каддафи ялсылары ролен үтәгән Дарфур баш күтәреүселәренән торған лоялселәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарып, контролде кире ҡайтара<ref>* [http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }} //[[Fox Broadcasting Company|FOX News]], 25 May 2011 [http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126122454/http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries |date=2025-01-26 }} * [http://www.kyivpost.com/news/world/detail/105272/print/ Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries (updated)] // [[Kyiv Post]], 25 May 2011</ref>. 7 майҙа Күсмә Милли Советта Аждабиянан 240 саҡрым көньяҡтараҡ Джалу оазисына лоялселәр ғәскәрҙәренең һөжүм итеүе тураһында белдерелә<ref name=autogenerated4>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |title=Gaddafi forces attack remote oil town-rebels |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |date=2016-03-04 }}</ref>. Джалу Ливияның көнсығышында мөһим нефть сығарыусы район булып тора. 2011 йылдың май-июнь айҙарында баш күтәреүселәр көстәре «район 40» кеүек билдәле Арбин районында нығына (Аждабия-Брега шоссеһы буйлап алыҫлыҡ 40 км тәшкил итә), был Аждабияны Каддафи ғәскәрҙәренең алыҫҡа атыусы артиллерияһы һөжүменән ҡотҡарырға мөмкинлек бирә<ref>[http://www.news24.com/printArticle.aspx?iframe&aid=a95e7f32-bde9-4e17-95c4-9685b61f03dd&cid=965 Libya rebels breach Brega: military]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} [http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820211235/http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ |date=2011-08-20 }} // News24, 16 July 2011</ref>. Франция хөкүмәте Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы резолюцияһын боҙоп, Ливияла урынлашҡан пата хәле шарттарында Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан Көнбайыш тауҙары төбәгендә Ливия баш күтәреүселәрен ҡорал менән тәьмин итеү буйынса йәшерен операция уҙғарҙы. «Транспорт самолёттарынан автоматтар, пулемёттар, гранатомёттар һәм Milan танкыға ҡаршы ракета комплекстары тейәлгән контейнерҙар парашюттарҙа баш күтәреүселәрҙең позициялары өҫтөндә ташланды. Оппозициялағылар Каддафи яҡлыларҙан бөтә төбәкте тиерлек таҙартып, ҙур уңыштарға өлгәшкәс, ике урында ҙур булмаған аэродромдар йыһазландырылды, унда ғәрәп илдәренән дә ҡорал тейәлгән самолёттар төшә башланы». Шунан һуң баш күтәреүселәр Триполиға 80 километр араға яҡынлаша, шулай уҡ Зинтан ҡалаһынан көньяҡта ҙур ҡорал келәтен баҫып ала<ref name="Nato_rebels1">[https://lenta.ru/news/2011/06/29/france/ Франция начала снабжать оружием ливийских повстанцев]</ref><ref name="Nato_rebels2">[http://www.lefigaro.fr/international/2011/06/28/01003-20110628ARTFIG00704-la-france-a-parachute-des-armes-aux-rebelles-libyens.php Le Figaro «La France a parachuté des armes aux rebelles libyens»]</ref>. 30 майҙа Ливияның Күсмә милли советы Facebook аша баш күтәреүселәр отрядтарын Милли азатлыҡ армияһы итеп үҙгәртеү хаҡында иғлан итә. Уның исеме баш күтәреүселәр сафында профессионализмды арттырыуға һәм дисциплинаға булышлыҡ итергә һәм әлегә ваҡытлыса булырға тейеш тиелә<ref>* [http://obozrevatel.com/abroad/otnyine-protiv-kaddafi-vyistupaet-natsionalnaya-osvoboditelnaya-armiya.htm Отныне против Каддафи выступает Национальная освободительная армия] // Первый информационный портал «Обозреватель», 31.05.2011 г. [http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120612134604/http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ |date=2012-06-12 }} * [https://lenta.ru/news/2011/05/31/rename/ Ливийским повстанцам придумали название] // Lenta.ru, 31.05.2011 г. * [https://www.facebook.com/libya.ntc/posts/208330075872798 National Liberation Army (NLA)]</ref>. 23 июлдә АҠШ Дәүләт департаменты Алжир биләмәһенән Ливияға Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби йөк һәм техника оҙатыу тураһындағы хәбәрҙәрҙе тикшереүен хәбәр итә. <ref>http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729023137/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=2011-07-29 }} Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept</ref>. Бынан алда баш күтәреүселәр Алжирҙы бер нисә тапҡыр Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби ярҙам күрһәтеүҙә һәм Ливияға ялланған һуғышсыларҙы оҙатыуҙа, шулай уҡ Алжирҙың регуляр ғәскәрҙәренең сик буйы Гадамес ҡалаһын утҡа тотоуҙа ғәйепләй === Нефть өсөн көрәш === Ливияла нефть запастары 36 миллиард баррель тәшкил итә. Граждандар һуғышы башланған мәлгә (15.02.2011) Brent маркалы нефттең барреле 103,15 USD (доллар) тәшкил итһә, <ref>[http://news.yandex.ru/quotes/1006.html#20110129-20110226 Цены на нефть в период начала гражданской войны в Ливии]</ref>, Ливияның разведкаланған нефть запастарының дөйөм хаҡы яҡынса 3,8 триллион доллар тәшкил иткән. Ливияла газ запасы 1,2 триллион м³ тәшкил итә. 2011 йылдың 11 февраленә 1000 м³ газға хаҡ 306 USD булғанда, Ливияла тикшерелгән бөтә газ запастарының дөйөм хаҡы 370 миллиард доллар самаһы тәшкил итә. Arabian Gulf Oil Company нефть компанияһы вәкиле 20 апрелдә Каддафи армияһы баш күтәреүселәр көстәре контролдә тотолған нефть ҡыуыу станцияһына һөжүм итә. Шаһит әйтеүенсә, һөҙөмтәлә 8 кешенең ғүмере өҙөлгән<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/04/22/n_1805757.shtml Войска Каддафи атаковали нефтяной объект, подконтрольный оппозиции]//[[Газета.ru]],22.04.2011 г.</ref>. Жәмәһириәнең мәғлүмәт агентлығы (ДЖАНА) хәбәр итеүенсә, 21 апрелдә НАТО көстәре Ливия нефть танкерын тартып алған<ref>[https://lenta.ru/news/2011/04/21/tanker/Силы НАТО захватили ливийский танкер]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.</ref>. НАТО хәбәр итеүенсә, хәрби хеҙмәткәрҙәр, көс ҡулланмайынса, Anwaar Libya танкерын ҡарай һәм уға юлдарын дауам итергә рөхсәт итә<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_72871.htm NATO searches oil tanker Anwaar Libya]||Official site of NATO {{V|22|4|2011}}</ref>. 2011 йылдың 7 майында баш күтәреүселәрҙең вәкиле Абдель Хавиз Гога нефть ятҡылыҡтары урынлашҡан Джаду һәм Авийла ҡалаларына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүме тураһында белдерә<ref name=autogenerated4 />. 20 июндә Нафуса тауҙарындағы баш күтәреүселәр Убари нефть ятҡылығынан Рәйнә тирәһендә Эз-Зәүиәләге нефть эшкәртеү заводына ебәрелгән нефть үткәргес торбаны ябыуҙары тураһында белдерә. Һуңғараҡ был мәғлүмәтте New York Times мәғлүмәт агентлығы раҫлай<ref>[https://www.nytimes.com/2011/06/25/world/africa/25libya.html Rebels Arm Tripoli Guerrillas and Cut Resources to Capital]</ref>. 2011 йылдың 14 июлендә Ливия хөкүмәтенең рәсми вәкиле Мусса Ибраһим былай тигән: «Беҙ еребеҙ һәм нефтебеҙ өсөн үлергә, үлтерергә әҙербеҙ. Һеҙ бынан сираттағы сенсацион баш атамағыҙҙы булдыра алаһығыҙ»<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/233374/ Телекомпания НТВ. Официальный сайт | Новости НТВ | Каддафи скорее умрет, чем сдастся]</ref>. Ошоноң менән бер үк ваҡытта Ливия премьер-министры Әл-Бағдади әл-Мәхмүди ил властары Америка Ҡушма Штаттарының бомбардировкаларҙа ҡатнашыуын кисерергә һәм Америка нефть компанияларына итальяндар биләгән баҙарҙа урын тәҡдим итергә әҙер булыуын белдерә<ref>[https://utro.ru/articles/2011/07/14/986476.shtml Екатерина Петренко. Каддафи решил договориться]</ref>. 2011 йылдың 21 июлендә Ливияның Күсмә Милли Советының тышҡы сәйәси подразделениеһы башлығы Мәхмүд Джебриль белдереүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре нефть инфраструктураһы объекттарын миналаған. «Беҙ бөтә ерҙә миналар таптыҡ: хатта нефть эшкәртеү предприятиелары һәм нефть ятҡылыҡтары миналар һәм шартлатҡыстар менән тыңҡысланғайны»<ref>[https://www.usatoday.com/news/world/2011-07-21-libya-rebels_n.htm Libya rebels: Brega oil installations boobytrapped]</ref>. === Мисурата өсөн алыш === 15 майға баш күтәреүселәр Мисурата ҡалаһы үҙәген, 2011 йылдың мартынан майға тиклем М. Каддафи ғәскәрҙәре контроле аҫтында торған төп юлды, аэропортты һәм Мисурата ҡалаһының көньяҡ, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштәрен тулыһынса контролдә тота. Майҙан июлгә тиклем баш күтәреүселәр Каддафи ғәскәрҙәренең контратакаһын кире ҡаға, бер үк ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең ракеталары ҡалаға төшөүен дауам итә<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2011/06/11/voennaya-operatsiya-v-livii/20-chelovek-pogibli-v-rezultate-bombezhek-misuraty-voi 20 человек погибли в результате бомбежек Мисураты войсками Каддафи] //Мульти-портал KM.RU, 11.06.2011 г</ref>. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәренең Эз-Зәүи ҡалаһын алыуы һәм хәҙер Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге биләмәне контролдә тотоуы, шулай уҡ Мисурата менән Зинтан өсөн көрәш алып барыуы хаҡында мәғлүмәттәр донъя күрҙе. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһын алған һәм Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге территорияны контролдә тота, шулай уҡ Мисурата һәм Зинтан өсөн һуғыша тигән мәғлүмәт тарала<ref>[https://lenta.ru/news/2011/06/13/rebellion/_Printed.htm Ливийские власти объявили о победе в Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],13.06.2011 г.</ref>. Июнь башында сыуалыштар башлана, һәм Каддафи яҡлыларға яңынан ихтилалды баҫтырыуға ғәскәрҙәр ебәрергә тура килгән<ref>[https://lenta.ru/news/2011/06/14/best/_Printed.htm Репортаж из Ливии признали лучшим на фестивале в Монте-Карло]//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.</ref>. 9 июлдә баш күтәреүселәр Злитен янына килеп, Злитендан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан Суҡ-Әлсүләс биҫтәһен штурмлай башлай. НАТО ярҙамы менән 2 аҙна эсендә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә контрһөжүмен кире ҡаға; хәбәр ителеүенсә, халыҡ Злитендың көнсығыш өлөшөн һәм Суҡ-Әлсүләс ҡасабаһын ҡалдырып китә. Июль - август айҙарында баш күтәреүселәрҙең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең ҡала янында һөжүме һәм контратакаһы була, ләкин баш күтәреүселәр көнбайышҡа табан хәрәкәт итә алмай. Икенсе яҡтан, Каддафи көстәренең контратакаһы, баш күтәреүселәр был районда оборона позицияларын биләп өлгөргәнлектән, Злитендың көнсығышын контролгә алырға мөмкинлек бирмәй. 11 августа Мисурата баш күтәреүселәре көньяҡта упынлашҡан Таварга ҡаласығына һөжүм итергә була. Мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, улар ошо уҡ көндө ҡала тирәләй хәүефһеҙ зона булдырыу маҡсатында, Каддафи ғәскәренең залп уты ҡоролмаларын ҡыҫырыҡлап, Таварганы контролгә ала<ref>[http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town Libya Rebels Push From Misrata and Attack Qaddafi-held Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120606/http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town |date=2014-04-28 }} // Saudi News Today, 11 August 2011</ref>. Мисурата революционерҙарының көньяҡ фронты отряды вәкилдәре Таварганың ҡара тәнле халҡына утыҙ көн эсендә тулыһынса ҡаланан сығыу талабын ҡуйҙы. 11 сентябрҙә британ гәзите The Telegraph Таварга революционерҙар гарнизоны офицеры Абдула әл-Моталиб Фататехтың һүҙҙәрен килтерҙе: «Уларға йыйыныр өсөн утыҙ көн ваҡыт бирҙек. Беҙ, тороп ҡалған һәр кем ҡулға алынасаҡ һәм төрмәгә ябыласаҡ, тип иҫкәрттек. Бөтәһе лә китте, һәм беҙ бер ҡасан да уларҙың ҡайтыуына юл ҡуймаясаҡбыҙ». Баҫма шулай уҡ Мисрат ополчениеһы вәкилдәренең Таварга халҡының Каддафиға лояль ғәскәрҙәр менән хеҙмәттәшлек итеүе һәм ярҙамы тураһында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр бар тигән һүҙҙәрен килтерә<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8754375/Gaddafis-ghost-town-after-the-loyalists-retreat.html Gaddafi’s ghost town after the loyalists retreat]</ref>. === Ливияның көньяҡ ҡәбиләләренең Каддафи отрядтары менән бәрелештәре === Ливияла ҡотолғоһоҙ хәл (патовая ситуация) ваҡыт буйынса йәйгеһен Ливияның көньяғында, улар тураһында тәүге раҫланмаған мәғлүмәттәр июндә үк килә башлаған бәрелештәрҙең әүҙемләшеүе менән тап килде тиерлек. Ливияның көньяғы һәр ваҡыт Каддафиға лояль иҫәпләнһә лә, июндә Себханан көньяҡтараҡ йәшәгән [http://wikimapia.org/#lat=27.0351225&lon=14.4277954&z=13&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхи] негроид тубу ҡәбиләһенең Ливия лидеры дошмандарын хуплауы хаҡында тәүге хәбәрҙәр баҫыла. Һуңғараҡ, Нафуса тауҙары тирәһендә йәшәгән амазигтарҙың күбеһе 2011 йылдың июнендә Ливияның көньяғына Каддафи режимына ҡаршы һуғшырға юллана тигән мәғлүмәт тарала. Был мәғлүмәт төбәктә әүҙем хәрби хәрәкәттәр тамамланғандан һуң билдәле була<ref name=autogenerated12>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&feedName=worldNews |title=Tense reconciliation begins with Libya’s Saharan tribes |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&feedName=worldNews |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&feedName=worldNews |date=2015-09-24 }}</ref>. Ливияның көньяғындағы баш күтәреүселәр хәрәкәте нигеҙендә йәйен «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы ойошторола, уны Мөхәмәт Вардугу етәкләй. 17 июлдә «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы көсө менән Ливияның көньяғындағы алыҫ урынлашҡан Катрун ҡалаһын алыуға өлгәшелгән [http://wikimapia.org/#lat=24.8939109&lon=14.5960236&z=11&l=1&m=b&show=/7561939/ru/Катрун Катрун], әммә 20-ләрендә Каддафи ғәскәрҙәренең контрһөжүме башлана. 23 июлдә Каддафи Катрунға өсөнсө тапҡыр баҫып алыу һөжүме хаҡында мәғлүмәт барлыҡҡа килде, әммә Ливияның көньяғында тулы ҡеүәтле инфраструктура һәм элемтә саралары етмәү сәбәпле, мәғлүмәтте тикшереп булмай<ref>[http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&mode=print Libya rebels report loss of Qatrun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111151941/http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&mode=print |date=2012-01-11 }}//{{iw|The Daily Star (Ливан)|The Daily Star Lebanon|en|Daily Star (Lebanon)}} 23 July 2011 [https://newsfrommiddleeast.com/?new=79846 копия]</ref>. Артабан йәй дауамында Көньяҡ Ливиянан бер ниндәй ҙә яңылыҡ килмәгән тиерлек. Июль аҙағы - август башында бригаданың эше тураһында өҙөк-йыртыҡ, раҫланмаған хәбәрҙәр килә, шуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда төбәктә барған хәл-ваҡиғаларҙы асыҡларға мөмкинлек бирмәй. Артабан уның әүҙемлеге Триполитанияла һәм Ливияның көнбайышында хәрби хәлдең үҫешенә бәйле була. === Нафуса тауҙары өсөн алыш === <!-- [[23 апреля]] повстанцы сумели отбить у отрядов Каддафи городок и пропускной пункт [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&lon=10.6836033&z=14&l=1&m=b&show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин], находящийся на границе с Тунисом и взять пограничный переход Вазин под свой контроль, после чего в Тунис хлынул поток беженцев амазигов, а в обратном направлении начались поставки продуктов питания, гуманитарной помощи и вооружения повстанцам<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13156199?print=true Libya: rebels capture Wazin post on Tunisian border] // [[BBC|BBC News Africa]], 21 April 2011 [http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313125646/http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ |date=2016-03-13 }}</ref>. [[28 апреля]] войска Каддафи попытались отбить [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&lon=10.6836033&z=14&l=1&m=b&show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин]. Сперва под артиллерийским огнём революционеры отступили на территорию Туниса, однако преследующие их отряды войск Каддафи пересекли границу Туниса. Население города Дехиба, находящегося в 4 км от пограничного перехода «Вазин-Дехиба», симпатизирует ливийским повстанцам, а поэтому последние, отступив от Вазина, нашли в городе убежище. Сообщается, что войска Каддафи начали обстреливать из систем залпового огня тунисский город Дехиба, в результате чего погиб местный житель. Тунисская армия вынуждена была открыть по войскам Каддафи ответный огонь, после чего они были выбиты с тунисской территории. Из-за интервенции вооружённых сил Ливии на территорию Туниса между Ливийской Джамахирией и Тунисом разгорелся международный скандал<ref>[http://dailytimes.com.ng/article/pro-gaddafi-forces-clash-tunisian-military Pro-Gaddafi forces clash with Tunisian military] //{{iw|Daily Times of Nigeria}}, 29 April 2011</ref>, а повстанцы к 29 апреля вернули под свой контроль стратегически важный пограничный переход Вазин. Иностранные журналисты через контролируемый повстанцами пограничный пункт также смогли попасть в район гор Нафуса. Таким образом, информационная блокада региона также была снята. [[1 июня]] отрядам повстанцев удалось взять под свой контроль находящиеся в пустыне к северу от горной гряды населённые пункты [[Каср-эль-Хадж]] и [[Шакшук]], возле которого находится электростанция. Это дало им возможность восстановить подачу электроэнергии в город [[Джаду]]. Развивая наступление, они [[2 мая]] подошли к [[Яфрану]] с севера и заняли город. [[14 июня]] повстанцы уже контролировали район Калаа и Кикла. [[17 июня]] повстанцами одновременно были взяты под контроль населённые пункты Райна и [[Авинья]], находящиеся между Зинтаном и Яфраном. [[28 июня]] [[Зинтанский военный совет]] заявил о рейде на юг, в военной базе [[Эль-Кааа]], находящейся в 25 км от Зинтана, в результате чего повстанцы захватили огромное количество военной техники, в том числе и 2 танка Т-55<ref> * [http://www.guardian.co.uk/world/middle-east-live/2011/jun/28/libya-syria-middle-east-unrest-live Libya, Syria and Middle East unrest — Tuesday 28 June 2011] //[[The Guardian]] * Borzou Daragahi [http://articles.latimes.com/print/2011/jun/29/world/la-fg-libya-weapons-20110629 Libyan rebels seize massive weapons depot] //[[Los Angeles Times]], 29 June 2011</ref>. --> === Һуғыштың дүртенсе осоро. Күсеү милли советы көстәренең һөжүме (июль—август 2011) === 16 августа Мисрат фронтының көнбайыш участкаһында Злитен өсөн һуғыш дауам итә. Мисрат халҡы һүҙҙәренсә, Триполи ҡалаһы эргәһендәге Триполитан фронтында баш күтәреүселәр һөжүм иткәндән һәм Мисрат фронтының көньяҡ өлөшөндә Таварганы алғандан һуң ҡалала тағы ла тынысыраҡ булып, ҡаланың тыныс тормошҡа ҡайтыу билдәләре булған<ref>Chris Stephen [http://www.businessweek.com/news/2011-08-16/misrata-relaxes-as-libyan-rebels-advance-against-qaddafi-forces.html Misrata Relaxes as Libyan Rebels Advance Against Qaddafi Forces] // [[Businessweek|Bloomberg Businessweek]] 16 August 2011</ref>. Раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Мисрата фронтының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге баш күтәреүселәр көньяҡ-көнбайышҡа табан [http://wikimapia.org/#lat=31.9982134&lon=14.5849085&z=15&l=1&m=b&show=/21070421/ru/Эль-Дуфанский-перекрёсток Дуфан]<ref>[https://twitter.com/#!/search/Misrata Твиттер]</ref> Бени-Вәлидтан 55 саҡрым алыҫлыҡтағы [http://wikimapia.org/#lat=31.7719589&lon=14.0432739&z=12&l=1&m=b&show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида] Дуфан районына ҡарай юл ала. Шуға ҡарамаҫтан, был мәғлүмәт раҫлауға мохтаж. 17 августа баш күтәреүселәрҙең хәрби командованиеһында уларҙың разведка частары Мисратанан көньяҡҡа[http://wikimapia.org/#lat=31.6474632&lon=15.2798367&z=14&l=1&m=b&show=/15319000/ru/Аль-Хайша Аль-Хайши], Ливияның көньяҡ, көнсығыш һәм көнбайышына ҡарай 70 саҡрым алыҫлыҡта Әл-Хәйшә сигенә<ref>[http://www.capitalfm.co.ke/news/2011/08/17/libya-rebels-see-victory-by-end-of-august/ Libya rebels see victory by end of August] //Capital News 17 August 2011</ref> барып еткән тип белдерҙеләр. 19 августа ҡан ҡойошло алыштарҙан (30-ҙан ашыу һәләк булыусы) һуң баш күтәреүселәр Триполинан 140 саҡрым алыҫлыҡта Злитен ҡалаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4750121&lon=14.569931&z=12&l=1&m=b&show=/18503966/ru/Злитен Злитен] ала. Шунан һуң улар Эль-Хомс тауына һөжүмен дауам итте. === Брега өсөн дүртенсе алыш === 13 июлдә ПНС отрядтары Бөрөнөң йүнәлешендә яңы һөжүм башлай. Әммә, яңы башланған һөжүм баш күтәреүселәрҙең етерлек кимәлдә инженер һәм махсус техникаһы булмағанлыҡтан, урында миналарҙан таҙартыу ауырлаша, һөҙөмтәлә һөжүм темпы ярайһы уҡ кәмей<ref>[http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&news_id=33487&date=2011-07-17 Libyan rebels step up offensive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203114630/http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&news_id=33487&date=2011-07-17 |date=2019-02-03 }} // NewsToday, 16 July 2011</ref>. 2011 йылдың 28 июлендә асыҡланмаған шарттарҙа баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре штабы начальнигы Абдул Фатах Юныс үлтерелә. Ул Бенгазиға Брега ҡалаһы янындағы хәрби хәрәкәттәр участкаһынан тартып алынған. Милли күсмә совет башлығы Мостафа Әбделжәлил әйтеүенсә, Юныс ағымдағы хәл тураһында мәғлүмәт бирергә тейеш ине. Күсмә милли совет башлығы белдереүенсә, Юныстың үлеме — Каддафи ялсыларының эше<ref>Ренат Абдуллин [https://archive.is/20120904015852/www.mk.ru/print/articles/610262-smert-predatelyam.html Смерть предателям?] // [[Московский комсомолец]], № 25706 от 30.07.2011 г.</ref>. Артабан раҫланмаған мәғлүмәткә ярашлы, заказсылар, үлтереүселәрҙе асыҡлайҙар, ләкин ҡәбилә-ара низағтар башланыу ҡурҡынысы менән бәйле, исемдәре аталмай. 2011 йылдың 4 авгусында Бенгазиҙа НАТО Алжирҙан Ливияға юлланған һәм Мальтанан 16 миль алыҫлыҡта танкерҙы тотҡан. Документтар буйынса танкер тәғәйенләнгән урын төньяҡ-көнсығыш Алжир булһа ла (Аннаба ҡалаһы), судно Триполи яғына йүнәлгән була. Судно таҙартылған нефть тейәгән тип хәбәр ителә<ref>[http://www.gev.com/2011/08/libyan-rebels-capture-government-owned-oil-tanker/# Libyan Rebels Capture Government Owned Oil Tanker]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 11 августа — баш күтәреүселәр вәкиле Мөхәммәт әл-Раджали Associated Press мәғлүмәт агентлығына Күсмә милли советы көстәренең Бреганы алыуын белдерҙе<ref>Hadeel Al-Shalchi [http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gutWeSFuQX-Om-0jCDSesGYHQ0_w?docId=8a92ff6754544111a084b83f5ac53ee4 Libya rebels claim victory in key oil terminal] //[[Associated Press]], 11 August 2011 [http://shabablibya.org/news/libya-rebels-claim-victory-in-key-oil-terminal копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Шуның менән бергә ул бергә һуғыштың ҡаланың нефть эшкәртеү предприятиелары урынлашҡан сәнәғәт зонаһында дауам итеүен билдәләне ул<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya Libya Live Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821025737/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya |date=2011-08-21 }} // Al Jazeera Blogs</ref>. 12 август - Ливияның дәүләт телевидениеһы ҡаланың Өсөнсө торлаҡ массивы баш күтәреүселәренең контролдә тотоу фактын раҫланы ([http://wikimapia.org/#lat=30.481891&lon=19.7236347&z=14&l=1&m=b&show=/13965784/ru/Восточная-Брега Восточной Бреги]), ләкин Каддафи ғәскәрҙәре элеккесә Бреганың көнбайыш өлөшөн контролдә тотоуын белдерҙе[http://wikimapia.org/#lat=30.4159632&lon=19.6311951&z=13&l=1&m=b&show=/11333354/ru/Западный-массив-Бреги западную часть Бреги]<ref>[http://www.almanar.com.lb/english/print.htm Libyan Rebels Seize Districts of Brega, Ban Calls for End to Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121081606/http://www.almanar.com.lb/english/print.htm |date=2012-01-21 }} //[[Аль-Манар|Al-Manar TV Lebanon]], 12 August 2011</ref>. 14 августа - университет биләмәһен һәм Бөрйәнең Икенсе торлаҡ массивын баш күтәреүселәрҙең[http://wikimapia.org/#lat=30.4215144&lon=19.6736383&z=15&l=1&m=b&show=/2062806/ru/Университетский-городок территории университета] һәм [http://wikimapia.org/#lat=30.4181837&lon=19.6441984&z=15&l=1&m=b&show=/15798809/ru/Район-II Второго жилого массива Бреги] алыуы тураһында хәбәрҙәр баҫылды, әммә улар араһында ҙур юғалтыуҙар хаҡында ла хәбәр ителә<ref>* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=537813 Ливийские повстанцы и армия сражаются за Эз-Завию] // [[Вести]], 14.08.2011 г. * [https://www.youtube.com/watch?v=jMA9mA_os6I Battle for Libya: on Brega`s frontline] // [[Youtube]]</ref>. 15 августа - ПНС армияһының Бреги нефть эшкәртеү комплексы янында хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғышы тураһында хәбәр ителә. Көн элгәре Каддафи ғәскәрҙәре, баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бреги портында нефть танкерын шартлата<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-15-2011-1544-0 Libyan rebels have clashed with Gaddafi’s forces around oil installations in the eastern town of Brega] // Al Jazeera Live Blog 15 August 2011 — 15:44 — Libya</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011816828512988.html Gaddafi forces 'fire scud missile'] // Al Jazeera — Africa, 16 August 2011</ref>. 19 августа - ПНС армияһы отрядтары Бреганы һәм уның барлыҡ стратегик объекттарын контролгә алды, тип хәбәр итте ПНС-тың хәрби вәкиле Әхмәт Бани<ref>[http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print Eastern oil terminal Brega seized: Libyan rebels] // [[The Hindu]], 20 August 2011</ref>. 21 августа - Әл-Ғәрәбстан телеканалы хәбәр итеүенсә, Каддафи көстәре Брега һәм Сирт араһында һөйләшеүҙәр алып бара һәм баш күтәреүселәргә бирелергә әҙерлеген еткерә<ref>[http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 Breaking: The end of Qaddafi? Update: Qaddafi’s son captured; Update: Compound surrounded; Update: Qaddafi in Algeria? Update: Qaddafi’s son attacked — live on the air; Update: White House issues statement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428123919/http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 |date=2014-04-28 }} //Al Arabiya</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, шунан һуң да Көнсығыш фронтында алыш дауам итә. 22 августа баш күтәреүселәр көсө тулыһынса Бреганың нефть комплексын һәм бөтә ҡаланы үҙ контроленә ала, ә Каддафи ғәскәрҙәре Бреганан 25 саҡрым алыҫлыҡтағы Бәширгә сигенә<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ggXLgJkBrzw تحرير البريقه] // [[Youtube]]</ref>. === Бин-Жәвәд өсөн икенсе алыш === 26 августа — әлегә раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Каддафи ғәскәрҙәре һәм Рәс-Лануф аръяғында ПНС көстәре, Ас-Сидр порты һәм ҙур булмаған Бин-Джавад ҡалаһы араһында һуғыш яңынан башлана<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Tb0PdnxUnOM CNN: Fred Pleitgen on the Eastern Frontlines in Ras Lanuf Before Sirte] // [[Youtube]]</ref>. Әл-Ғәрәбстан телеканалы, баш күтәреүселәр вәкилдәренең һүҙҙәренә ҡарағанда, уларҙың ғәскәрҙәре, башта Каддафи танкылары урынлашҡан хәрби базалары менән бергә, Бин-Жәвәд ҡалаһы тирәләй стратегик мөһим позицияларҙа нығына алды, тип хәбәр итә<ref>Vivian Salama and Emre Peker [http://www.businessweek.com/news/2011-08-26/libya-urgently-needs-aid-rebels-say-as-qaddafi-calls-for-jihad.html Libya Urgently Needs Aid, Rebels Say, as Qaddafi Calls for Jihad] //[[BusinessWeek|Bloomberg Businessweek]], 26 August 2011</ref>. 26 августа Бин-Жәвәд янында ПНС армияһы хәрәкәте Сиртҡа авиаһөжүм менән оҙатылған. Атап әйткәндә, Британияның Торнадо истребителдәре Сирттағы Каддафи бункерына ракета һөжүме яһаны, был турала Бөйөк Британияның оборона министры хәбәр итте<ref>[http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf UK jets bomb Gaddafi hometown bunker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111161327/http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf |date=2012-01-11 }} // The Independent, 27 August 2011</ref>Шулай уҡ Reuters 27 августа Күсмә милли советы хәрби көстәре Сирттан 100 км алыҫлыҡта тора тип хәбәр итә, ПНС вәкиле Мөхәммәт Завави әйтеүенсә, тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға юл ҡуймау маҡсатында, ҡаланың бирелеүе тураһында әлегә һөҙөмтәһеҙ һөйләшеүҙәр алып барыла<ref>Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1426 Reporting]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // 27 August 2011 — 12:26 GMT+3 — Libya</ref>. 27 августа SkyNews һылтанып, ПНС армияһы яулаған [http://wikimapia.org/#lat=30.8087953&lon=18.0686474&z=14&l=1&m=b&show=/14165184/ru/Бен-Джавад Бин-Джавадом]<ref>[http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html Libia: SkyNews, ribelli conquistano Bin Jawad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127070110/http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html |date=2024-11-27 }} //ITnews, 27 August 2011 [http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&url=http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html&text=Libia:%20SkyNews,%20ribelli%20conquistano%20Bin%20Jawad&l10n=ru&src=F&mime=html&sign=720477e99b1a350f2f3c0beaf97f0560&keyno=0{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия в кэше]</ref>. Әл-Жәзирә, шулай уҡ башҡа киң мәғлүмәт саралары был хәбәрҙе раҫлаған<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7n5-l9GIq9s Libyan rebels claim victory in Bin Jawad] //[[Youtube]]</ref><ref>Robert Birsel, Richard Valdmanis, Andrew Heavens [https://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828 UPDATE 1-Libyan rebels: need over 10 days to take Sirte] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} {{Архивировано|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} //[[Reuters|Reuters Africa]], 28 August 2011</ref>. 28 августа — Әл-Жәзирә репортёрҙары хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Эн-Нофалийҙы ҡулға төшөргән, [http://wikimapia.org/#lat=30.7824742&lon=17.8235149&z=14&l=1&m=b&show=/4290727/ru/Эн-Нофалия Эн-Нофалией] ә Каддафи ғәскәрҙәре Вади-әл-Хамар үҙәненә (Красная долина) [http://wikimapia.org/#lat=31.0108653&lon=17.4610519&z=12&l=1&m=b&show=/19381612/ru/Красная-долина Вади-эль-Хамар (Красная долина)] — Сирт алдынан Каддафи ғәскәрҙәре оборонаһының беренсе линияһына сигенгән<ref>[https://web.archive.org/web/20110830224402/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/international/news/20110830p2g00m0in093000c.html Gadhafi’s wife, 3 children flee to Algeria] //[[Майнити симбун|The Mainichi Daily News]], 30 August 2011</ref>. Сообщается, что бойцы армии ПНС разбились на группы и атаковали Эн-Нофалию с востока и с юга<ref>* Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 Reports] {{Архивировано|url=https://archive.is/20120710030001/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 |date=2012-07-10 }} // Al Jazeera Blogs, 28 August 2011 — 18:41 GMT+3 — Libya * [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011829134327176660.html Libyan rebels mass for assault on Sirte] // Al Jazeera, 30 August 2011</ref>. === Нафуса тауҙары өсөн һуғыштар === 29 июль - Нафуса тауҙары баш күтәреүселәренең Налуттан төньяҡтараҡ берләшкән һөжүме башлана. Баш күтәреүселәр Газея <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14321751?print=true Libya rebels 'capture key supply route town of Ghazaya'] // [[BBC|BBC News Africa]], 28 July 2011</ref> һәм Такют ҡалаларын үҙ контроленә алды<ref>Chris Stephen and Lizzy Davies [http://www.guardian.co.uk/world/2011/jul/28/libyan-rebels-launch-major-offensive/print Libyan rebels launch major offensive to capture key towns] //[[The Guardian]], 28 July 2011</ref>. Шулай итеп, август башында Нафуса тауҙарының төньяҡ-көнбайыш ипкенендә Каддафи ғәскәрҙәре ҡулында Тижи һәм Бәдр ҡалалары ғына ҡалған. === Һуғыштың бишенсе осоро. Күсмә милли советының Триполитанияға һөжүме (август 2011) === Август башына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүм итеү һәләте әкренләп кәмей, быға НАТО илдәренең авиацияһы һәм флотының әүҙемлеге, шулай уҡ Жәмәһириәгә ҡаршы санкциялар булышлыҡ итә. Ливияға ҡаршы операция менән етәкселек иткән генерал Шарль Бушер, Ливия ғәскәрҙәре «һөжүмде әүҙем үҫтерә алмай», тип белдерә<ref>[http://www.rte.ie/news/2011/0811/libya.html NATO: Gaddafi unable to launch credible attack] //{{iw|RTÉ News||en|RTÉ News and Current Affairs}}, 11 August 2011</ref>. Ливияла көстәр нисбәте үҙгәрә. Авгусҡа Триполинан, Зәүиәнән, Сормандан, шулай уҡ сит илдәрҙән үҙ теләктәре менән килгәндәр иҫәбенә баш күтәреүселәрҙең көсө лә һиҙелерлек арта. Зинтан хәрби командованиеһы составында башлыса баш күтәреүселәр яғында һуғышҡан Триполи һәм Зәүиә бригадалары төҙөлә<ref>Karin Laub [https://ca.news.yahoo.com/libyan-government-spokesman-denies-death-moammar-gadhafis-son-160753580.html Backed by tanks and rocket fire, Libyan rebels aim for coastal towns in push toward Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} // [[The Associated Press]] /The Canadian Press [http://www.winnipegfreepress.com/world/breakingnews/127068148.html копия]</ref>. 6 августа баш күтәреүселәр Триполинан 85 саҡрым алыҫлыҡта Бир-Әл-Ганем тораҡ пунктын штурм менән ала[http://wikimapia.org/#lat=32.3142659&lon=12.5693893&z=13&l=1&m=b&show=/17510617/ru/Бир-Ганем Бир-аль-Ганем]. Быға тиклем улар ике ай буйына ошо тораҡ пунктты алырға тырышҡан, һуңынан яҡын-тирәләге тауҙарҙа нығынған. Баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бир-Әл-Ганем яулап алырға уларға НАТО һауа көстәре<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-6-2011-1428 Libya rebels launch push towards Zawiyah] //Al Jazeera’s Libya Live Blog, 6 August 2011</ref>, шулай уҡ күбеһе Чад ялсыларынан торған, Каддафи ғәскәрҙәренең түбән хәрби рухы булышлыҡ иткән<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_zolwV-Ki_c &#91;6-8-2011&#93; Mercenaries Gaddafi chadians captured in Bir Al-Ghanem]</ref>. Икенсе көндө Ливия премьер-министры армияға Бир-Әл-Ганемды үҙ контроленә ҡайтарыуы, әммә, Әл-Жәзирә хәбәрселәре әйтеүенсә, һәм 7 августан һуң Бир-Әл-Ғанем баш күтәреүселәр ҡулында ҡалыуы хаҡында белдерә<ref>[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/08/20118819142699446.html Libyan rebels reshuffle leadership] //Al Jazeera, 8 August 2011</ref>. 11 августа, Бир-Әл-Ганемды алғандан һуң һөжүмде үҫтереп, революционерҙар Наср ҡасабаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4234422&lon=12.6438904&z=14&l=1&m=b&show=/18642108/ru/Наср Наср] ала һәм, революционерҙарҙың үҙҙәре әйтеүенсә, Эз-Зәүиәгә 25 километрға яҡынлаша<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe#.TkRZ3WMRS9I Western Libya rebels strike north towards coast] //[[Reuters]], 7 September 2011</ref>. === Әз-Зәүиә өсөн икенсе алыш === 19 августа Эз-Зәүиә үҙәгендә һуғыш дауам итә. Әммә ҡараңғы төшөү менән революционерҙар ҡаланың күп ҡатлы ҡунаҡханаһынан һәм үҙәк майҙанынан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлап сығара. Авиация Триполи яғынан Эз-Зәүиәгә хәрәкәт итеүсе Каддафи отрядтары колонналарына һөжүм итә уғылыуын дауам итә<ref>* Karin Laub [https://news.yahoo.com/libya-rebels-close-gadhafi-seizing-key-town-223859840.html «Libya Rebels Close in on Gadhafi, Seizing Key Town»]// [[Associated Press]] (via [[Yahoo! News]]), 19 August 2011 * Alex Crawford. [https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368 «Libya: Rebels Take Martyr Square in Zawiyah»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824231127/https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368|date=2011-08-24}}// [[Sky News]], 19 August 2011 * [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011819145519307139.html «Libyan rebels capture city near Tripoli»]. [[Al Jazeera]], 19 August 2011</ref>. 20 августа революционерҙар Эз-Зәүиәнән<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=us5mc-cyNos Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan ]// [[Youtube]]</ref>, 50 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Триполиға һөжүм итә башланы<ref>[https://www.reuters.com/article/video/idUSTRE77A2Y920110821?videoId=218515424 Libya rebels take Zawiyah] // [[Reuters]], 20 August 2011</ref>. === Триполи өсөн алыш (20—28 августа) === <!-- [[Файл:Battle of Tripoli.svg|thumb|350px|Боевые действия в Триполи]] В условиях сложившейся на фронтах в Ливии патовой ситуации, французское правительство, в нарушение резолюции Совбеза ООН, провело секретную операцию по снабжению оружием ливийских революционеров, действующих в регионе Западные Горы к юго-западу от Триполи. «Контейнеры с автоматами, пулеметами, гранатометами и противотанковыми ракетными комплексами Milan поначалу сбрасывались на парашютах над позициями повстанцев с транспортных самолётов. После того, как оппозиционеры добились значительных успехов, очистив от сторонников Каддафи почти весь регион, в двух местах были оборудованы небольшие аэродромы, куда стали приземляться самолёты из арабских стран, на борту которых было все то же оружие.»<ref name="Nato_rebels1"/><ref name="Nato_rebels2"/> Это способствовало перелому в ходе войны. В первой декаде августа революционеры подготовили и провели неожиданную и мощную атаку на Триполи, поддерживаемую с воздуха авиацией стран НАТО (в первую очередь США, Великобритании и Франции). По неподтверждённым данным, в наступлении могли участвовать спецподразделения Катара и Объединённых Арабских Эмиратов. Более категорично высказываются сторонники и члены семьи Каддафи, в частности, Мухаммед Каддафи заявил: «Здесь ливийских повстанцев и в помине нет»<ref name="interfax_flag">[http://interfax.ru/print.asp?sec=1446&id=204778 Флаг повстанцев над резиденцией Каддафи]//[[Интерфакс]],23.08.2011 г</ref>. [[20 августа]] началось наступление отрядов революционеров на Джанзур, находящийся между Эз-Завией и столицей. Как в дальнейшем сообщил телеканал France 24, они при интенсивной поддержке НАТО смогли преодолеть расстояние от Эз-Завии до Триполи за 12 часов<ref>Matthieu Mabin [http://www.france24.com/en/20110901-reporters-libya-tripoli-brigade-taking-capital-rebels-green-square-martyrs-fighters-rebellion-gaddafi The Tripoli Brigade] //[[France 24]],01 September 2011</ref>. Одновременно представитель Военного совета Мисраты Саид Али Гливан заявил, что силы 32-й бригады Хамис — самого боеспособного соединения войск Каддафи — были ценой высоких потерь революционеров (более 30 погибших) выбиты со Злитена. Также было заявлено о подготовке наступления на Зувару<ref>Chris Stephen, Luke Harding and Peter Beaumont [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/19/tripoli-facing-advance-libya-rebels/print Tripoli facing three-sided advance by Libyan rebels] //[[The Guardian]],19 August 2011 [https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016064213/https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 |date=2021-10-16 }}</ref>. Мировую известность получил эпизод с выступлением в прямом эфире канала Libiyah TV известной и популярной в Ливии журналистки и телеведущей [[Гала аль-Мисрати]] во время осады Триполи со своим обращением к повстанцам. Размахивая пистолетом в руках, ведущая пообещала лично сражаться до последней капли крови за ливийского лидера и убить любого, кто попытается ворваться в здание телевизионного центра Триполи, или умереть самой<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/271161/ Известная в Ливии журналистка и телеведущая Галя аль-Мисрати погибла в тюремной камере. Ей не простили принципиальность, неприязнь к повстанцам и любовь к Каддафи.]</ref>. [[21 августа]] силы [[Национально-освободительная армия Ливии|НОА]] из Мисураты высадились в порту Триполи. Представитель Переходного Национального Совета Ливии Абдель Хафиз Гога заявил, что «Наступило время 'Ч' и повстанцы подняли восстание в Триполи». В частности, революционеры подняли восстание в восточном пригороде Триполи — Таджуре. Произошли непродолжительные бои в Джанзуре. [[22 августа]] стали поступать сообщения, что революционеры, не встречая особого сопротивления, вошли в Триполи, а отдельные военные подразделения, в том числе и личная гвардия Каддафи, сложили оружие<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=FWX1LicbfO0 Tripoli witness speaks to Al Jazeera]</ref>. Из Эз-Завии, а также из Триполи ряд телеканалов показали видеокадры ликования людей на улицах городов<ref> * [https://www.youtube.com/watch?v=zOQuQsSmxDs Sky News interpreter From Tripoli right now سكاي نيوز ]//[[Youtube]] * [https://www.youtube.com/watch?v=t1WsgTLVnSY Libyan Rebel Fighters Enter Tripoli *NEW*]//[[Youtube]] * [https://www.youtube.com/watch?v=MJg-ICWEX3U tripoli_22-08 .mp4 ]//[[Youtube]]</ref>, которые некоторые российские обозреватели и блогеры посчитали «фальшивкой»<ref name="blogery">[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml Блогеры: Видео из Триполи — фальшивка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118111500/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml |date=2011-11-18 }}//[[РБК]], 23.08.2011 г.</ref>. Тем не менее, информация о боях в районе Баб-эль-Азизии и Сук-Альджума, продолжала поступать. «Информационной бомбой» 22 августа стали сообщения о якобы пленении двух сыновей Муаммара Каддафи — Саифа аль-Ислама Каддафи и Мухаммеда Каддафи<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/44218013/ns/world_news-mideast_n_africa/#.TlF_fV0RS9I Libyan rebels enter Tripoli, arrest Gadhafi’s son] //[[NBC]], 22 August 2011</ref>, что впоследствии было опровергнуто<ref>[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml М. Каддафи позвонил К. Илюмжинову и пообещал бороться до конца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906160902/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml |date=2014-09-06 }} //[[РБК]], 23.08. 2011 г.</ref>. Телеканал [[CNN]] сообщил, что революционеры в ночь на 22 августа сумели также взять под свой контроль Зелёную площадь в центре Триполи<ref> * [http://www.wfmz.com/news/Gadhafi-regime-appears-on-verge-of-collapse/-/121458/420156/-/view/print/-/avgxt2z/-/index.html Rebel officials: Two of Gadhafi’s sons arrested in Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //{{iw|WFMZ-TV}}, 22 August 2011 * [https://www.youtube.com/watch?v=SWf-lm9tnNY Libyan Freedom Fighters Take Control Of Green Square Tripoli 22/08/2011 طرابلس]//[[Youtube]]</ref>, которую они хотят переименовать в Площадь Мучеников. Поступила первая, ещё неподтверждённая информация о боях в районе правительственного комплекса [http://wikimapia.org/#lat=32.8723607&lon=13.1773496&z=16&l=1&m=b&v=1&show=/13341174/Azizia-Palace Баб-эль-Азизия]<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611549 Libya conflict: Fighting rages near Gaddafi compound]</ref>. В этот же день пришли сообщения о взятии повстанцами телецентра и штаб-квартиры Государственного телевидения Ливии в Триполи, после чего оно прекратил свое вещание<ref>[http://ru.euronews.net/newswires/1068425-newswire/ Государственное телевидение Ливии перестало выходить в эфир] //[[Euronews]], 22.08.2011 г.</ref>. По состоянию на 22 августа под контролем повстанцев находилось, по разным данным, от 75 до 90 процентов Триполи<ref>[https://vz.ru/news/2011/8/22/516427.html Повстанцы в Триполи захватили телецентр] //[[Взгляд.ру|Взгляд]], 22.08.2011</ref>. Репортёры Аль-Джазиры сообщили об артиллерийской стрельбе вблизи Баб-эль-Азизии. Иностранные репортёры, находящиеся в гостинице Риксос в Триполи, сообщили, что вблизи гостиницы слышны выстрелы и, судя по всему, идут бои<ref name="MatthewPrice">Matthew Price [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611043 Inside Tripoli’s Rixos hotel as rebels close in] // [[BBC|BBC News Africa]], 22 August 2011 [http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313212423/http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in |date=2016-03-13 }}</ref>. При этом они сообщают, что семьи высокопоставленных чиновников правительства Каддафи покинули гостиницу Риксос<ref name="MatthewPrice" />. В интернете появилось видео, показывающее, что Зинтанский батальон революционеров контролируют аэропорт Триполи<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1IwgBiAmUG0 1918996174183 40238]//[[Youtube]]</ref>. Также сообщается о боях за [http://wikimapia.org/#lat=32.8999119&lon=13.2854748&z=14&l=1&m=b&show=/872913/ru/Аэропорт-Митига авиабазу Митига]<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-22-2011-1144 Nasser report] //Al Jazeera, 22 August 2011</ref> и район Аль-Мансур. Аль-Джазира сообщила, что, возможно, началось восстание и в [http://wikimapia.org/#lat=32.6454459&lon=14.2611122&z=13&l=1&m=b&show=/2274149/ru/Эль-Хомс Эль-Хомсе], находящемся между Злитеном и Триполи. В этот же день корреспондент Аль-Джазиры, направлявшийся с отрядами революционеров из Мисраты в сторону Триполи сообщил, что Эль-Хомс находится под контролем революционных сил, однако рядом со Злитеном были очаги сопротивления войск Каддафи<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/08/20118233515276905.html Eastern rebels press onwards to Tripoli]//Al Jazeera, 22 August 2011</ref>. 22 августа 2011 года телеканал SkyNews сообщил, что после входа революционеров в Триполи, цены на нефть на мировых рынках резко упали<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zYJOB3Vhdig LIBYA: Oil Prices Fall As Rebels Enter Tripoli 8/22/11]</ref>. Также, 22 августа поступила первая неподтверждённая информация, что город Зувара на побережье Средиземного моря, поднявший накануне восстание и присоединившийся к революционерам, подвергся сильному обстрелу с систем залпового огня с трёх направлений<ref>[https://twitter.com/#!/search/zuwarah Твиттер]</ref>{{уточнить}}. В дальнейшем информация о блокаде восставшей Зувары подтвердилась. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что силы НАТО перехватили крылатую ракету, выпущенную в Сирте. [[23 августа]] Саиф аль-Ислам Каддафи появился в гостинице Риксос и опроверг слухи о своём аресте<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/23/gaddafi-son-denies-capture/ Сын Каддафи обвиняет Запад в информационной войне]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]], 23.80.2011 г.</ref>. Взять под свой контроль Баб-эль-Азизию революционеры накануне не смогли, так как сообщается, что в этом районе высокая концентрация войск Каддафи. Накануне авиация НАТО осуществила мощнейшую бомбардировку Баб-эль-Азизии, поразив как минимум 40 целей. Обозреватели предполагают, что полковник Каддафи с высокой долей вероятности может находиться именно в правительственном комплексе Баб-эль-Азизия<ref>[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356406 Резиденция Каддафи остается неприступной] // [[Вести]],23.08.2011 г.</ref>. Обозреватели обращали внимание, что, благодаря подземным коммуникациям, которые, в частности, соединяют Баб-эль-Азизию и гостиницу Риксос, Каддафи и высокопоставленные чиновники Джамахирии, а также верные ему войска всё ещё могли передвигаться по Триполи<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=qdh4rrsNHFE Skynews: Mark Stone speaks out about his experience in Libya under hotel arrest]//[[Youtube]]</ref>. Телеканал Аль-Джазира сообщил, что революционеры находятся в 500 метрах от правительственной резиденции Баб-эль-Азизия<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 Rebels are 500 metres only from Bab Al-Aziziyah.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825015723/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 |date=2011-08-25 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011</ref>. Также приходят сообщения от журналистов и репортёров, находящихся в гостинице Риксос. По их словам, в гостинице, которую власти запретили им покидать, нет света<ref>Jeremy W. Peters [https://www.nytimes.com/2011/08/23/world/africa/23press.html?_r=3&pagewanted=print Journalists Kept in Hotel as Battle Rages Outside] // [[The New York Times]], 22 August 2011</ref>. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что революционеры преодолели первые ворота и вошли на территорию Баб-эль-Азизии. Перед этим авиация НАТО разрушила часть стены комплекса Баб-эль-Азизия<ref>Zeina Khodr [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1801 Libyan opposition forces have entered Muammar Gaddafi’s Bab al-Aziziya compound.]//Al Jazeera Blogs, 23 August 2011</ref>, благодаря чему их отряды смогли проникнуть внутрь<ref> * [https://news.sky.com/home/world-news/article/16055237 Libyan Rebels 'Enter Gaddafi’s House'] //[[Sky News]], 23 August 2011 * [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/20118234144136279.html Fighting rages at Gaddafi compound] //Al Jazeera — Africa, 24 August 2011</ref>. Вечером 23 августа появились сообщения, что силы повстанцев после четырёх часов ожесточённых боёв сумели захватить Баб-эль-Азизию<ref> * [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14630702 Rebels 'breach Gaddafi compound'] // [[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011 * Peter Graff [https://www.reuters.com/assets/print?aid=USTRE77A2Y920110823 Gaddafi to «fight to end» as rebels seize HQ] //[[Reuters]], 23 August 2011 * [https://www.youtube.com/watch?v=xInR9Kduy-c «What goes up must come down»]//[[Youtube]]</ref>. О противоречивости и нестабильности ситуации в Ливии по состоянию на 23 августа сообщили корреспонденты Первого канала, что оставшиеся войска Каддафи не потеряли контроль над частью территории Ливии. В частности, корреспонденты не смогли пересечь границу с Ливией через пограничный пункт [http://wikimapia.org/#lat=33.1479&lon=11.5692902&z=15&l=1&m=b&show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир], который оставался на тот момент в руках отрядов Каддафи, и граница по-сути, была закрыта<ref>Максим Киселев, Григорий Емельянов [http://www.1tv.ru/news/world/183337 Картина боевых действий в столице Ливии меняется до противоположности] // [[Первый канал]], 23.08.2011 г.</ref>. Известно также, что такие важные города, как Бени-Валид, Сирт, а также города на юге Ливии — Себха, Гадамес, Хун и Гат — оставались в руках верных Каддафи войск. Однако город [http://wikimapia.org/#lat=32.9429964&lon=12.0768929&z=13&l=1&m=b&show=/1024169/ru/Зувара Зувара], находящийся в 60 км к востоку от границы с Тунисом, согласно сообщениям Аль-Арабии, контролируется революционерами. Телеканал сообщает, что накануне города [http://wikimapia.org/#lat=32.9270763&lon=12.0859909&z=14&l=1&m=b&show=/1024169/ru/Зувара Зувара] и [http://wikimapia.org/#lat=32.7565304&lon=12.3936081&z=13&l=1&m=b&show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Аджейлат] подверглись артобстрелу войск Каддафи<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 Forces loyal to Muammar Gaddafi were shelling Zuara, a Libyan port town about 60km (40 miles) from the Tunisian borde] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120707015538/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 |date=2012-07-07 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011</ref>. 23 августа 2011 года посол Ливии в Объединённых Арабских Эмиратах [[Ареф Али Найед]] сообщил, что нефтепромышленный комплекс Эз-Завии пострадал незначительно, повреждения устранимы и переработка нефти возобновится в ближайшее время<ref>[https://news.yahoo.com/libya-rebel-aide-zawiya-refinery-not-badly-damaged-193024579.html Libya rebel aide: Zawiya refinery not badly damaged]</ref>. В этот же день представитель революционеров Ахмед Бани сообщил телеканалу [http://www.alaan.tv/ Эль-Аан], что «Нефтеперерабатывающие предприятия Бреги и Рас-Лануфа освобождены» и находятся под контролем революционеров<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=wNUofRq91UY العقيد احمد باني — المتحدث الرسمي باسم المجلس العسكري]</ref>. [[24 августа]] большая наземная часть Триполи, включая правительственный комплекс Баб-эль-Азизия была под контролем революционеров, однако, как сообщают Аль-Джазира и Reuters, в городе, особенно в темное время суток, ещё слышны выстрелы, в том числе артиллерийский огонь и выстрелы снайперов<ref>Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1058 Libyans celebrate their gains, despite remaining pockets of resistance in the capital and elsewhere.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Представитель правительства Каддафи Мусса Ибрагим сообщил, что сопротивление революционерам продлится месяцы и даже годы. «Мы превратим Ливию в вулкан с лавой под ногами у захватчиков и агентов-предателей» — заявил он по телефону. Сам Муамар Каддафи по телефону сообщил радиостанции Аль-Аруба, что находится в Ливии, но косвенно признал, что покинул Триполи. По его словам, «уход из Триполи и резиденции был тактическим манёвром», а находиться в части города, по которой авиация НАТО нанесла уже более 60 ракетных ударов, было бы бессмысленно<ref>[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356593 В Триполи ищут бункер Муаммара Каддафи]//[[Вести]],24.08.2011 г.</ref>. По словам представителя повстанцев Омара Аль-Гирани, по жилым районам города было выпущено 7 ракет Град, а в районе аэропорта временами слышен миномётный огонь. Также информационное агентство Reuters сообщает о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&lon=14.4279671&z=13&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхе]<ref name=autogenerated6>Missy Ryan and Ulf Laessing [https://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 Gaddafi flees Tripoli HQ ransacked by rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924154825/http://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 |date=2015-09-24 }} //[[Reuters]],24 August 2011</ref>. Позже Аль-Джазира сообщила со ссылкой на представителя революционеров, что бои идут южнее Триполи, где, по некоторым данным, может укрываться сам полковник Каддафи<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1418 Fighting is under way in an area just south of Tripoli where Muammar Gaddafi may be hiding.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Сама же Баб-эль-Азизия, а также Аль-Мансура и гостиница Риксос, по словам корреспондентов Аль-Джазиры, находится под ракетным обстрелом со стороны района Абу-Салим<ref> * Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1440 Just left the Bab al-Aziziya. Sniper fire first, then rockets landed behind, in front and then 20 meters from me as I lay on the ground.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011 * [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1512 Forces loyal to Muammar Gaddafi are bombarding areas of central Tripoli including the Gaddafi compound seized by rebels a day before ]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Ближе к вечеру появилось сообщение репортёров Аль-Джазиры, что все иностранные журналисты, находившиеся ранее в гостинице Риксос, были эвакуированы «четырьмя или пятью машинами»<ref>Evan Hill, [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1913 All foreign journalists were evacuated from the Rixos Hotel.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Сами революционеры, по словам репортёров Аль-Джазиры, используют захваченную накануне резиденцию Каддафи — Баб-эль-Азизию в качестве своего военного штаба<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=v-L9prv-CzM Rebels make steady gains in Tripoli]//[[Youtube]]</ref>. Приходят сообщения об ожесточённых боях в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8512545&lon=13.1907606&z=15&l=1&m=b&show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим] в Триполи. Известно также, что лоялисты продолжают удерживать [http://wikimapia.org/#lat=32.8499566&lon=13.2049227&z=15&l=1&m=b&show=/1793242/ru/Абу-Салимский-зоопарк территорию зоопарка], а их снайперы находятся в парке [http://wikimapia.org/#lat=32.8658906&lon=13.1963396&z=16&l=1&m=s&v=9&show=/16567502/ru/парк-Альнассер Альнассер]. Оплотом войск Каддафи в центре Триполи считается [http://wikimapia.org/#lat=32.8623399&lon=13.1978095&z=17&l=1&m=s&v=9&show=/5793739/ru/Пансион пансион], в котором Саиф-аль-Ислам принимал гостей. В целом, по данным революционеров, которых цитирует Аль-Джазира, в боях за Триполи на 24 августа они потеряли свыше 400 человек убитыми и 2000 раненными<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011824131527528610.html Price on Gaddafi’s head as fighting goes on ]//Al Jazeera, 25 August 2011</ref>. Ночью появились сообщения, что в Триполи были похищены четыре итальянских журналиста, ехавших по Триполи, а перевозивший их водитель был убит<ref>Martin Evans [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721601/Libya-Gaddafis-forces-rally-after-call-to-rid-Tripoli-of-traitors.html Gadhafi’s forces rally after call to rid Tripoli of 'traitors'] //[[The Daily Telegraph]] [http://www.vancouversun.com/cars/Gadhafi+forces+rally+after+call+Tripoli+traitors/5301979/story.html копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 24 августа 2011 года представитель Переходного Национального Совета Ливии Ахмед Джехани, отвечающий за восстановление инфраструктуры в Ливии, заявил, что Переходный Национальный Совет обещает соблюдать все ранее подписанные правительством Каддафи нефтяные контракты. «Вопрос об аннулировании каких-либо контрактов не стоит» — сообщил Ахмед Джихани<ref>[http://arabnews.com/economy/article493279.ece Libyan rebels to honor all oil contracts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826041221/http://arabnews.com/economy/article493279.ece |date=2011-08-26 }}</ref>. [[25 августа]] немного прояснилась ситуация с городом [http://wikimapia.org/#lat=32.9307504&lon=12.0787811&z=13&l=1&m=b&show=/1024169/ru/Зувара Зувара], с которого до этого приходила противоречивая информация. По словам представителя войск революционеров полковника Абду Салема, их силы удерживают город, который находится в осаде войск Каддафи и просят подкрепления у Зинтанского командования, однако те не могут их выделить, «так как все силы брошены на Триполи». По словам Абду Салема, революционеры заняли и контролируют центр Зувары, а участок побережья к западу от Зувары и до тунисской границы остаётся под контролем войск Каддафи<ref>[http://www.theprovince.com/news/Zuwarah+comes+under+fire/5304819/story.html Zuwarah comes under fire]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[The Province]]/[[Reuters]], 25 August 2011</ref>. Чуть позже, по некоторым данным, бой за Зувару закончился и силы революционеров сняли блокаду города<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=saOefK7v8aU Battle for liberating the city Zuwarah | Euronews 25-8-2011 | مركة تحرير زوارة]//[[Youtube]]</ref>. В Триполи подтвердилась информация о том, что иностранные журналисты освобождены из гостиницы Риксос<ref>Kareem Fahim and Rick Gladstone [https://www.nytimes.com/2011/08/25/world/africa/25libya.html?scp=1&sq=Libyan%20rebels%20put%20bounty%20on%20Gadhafi&st=cse Libyan rebels put bounty on Gadhafi] //[[The New York Times]], [http://www.post-gazette.com/pg/11237/1169791-82-0.stm?cmpid=nationworld.xml копия]</ref>, а в саму гостиницу вошли войска революционеров; а также о похищении четырёх итальянских и ранении двух французских журналистов. Активные боевые действия, как сообщается, проходят по периметру захваченной накануне силами революционеров [http://wikimapia.org/#lat=32.871766&lon=13.1744957&z=16&l=1&m=b&show=/13341174/ru/Баб-эль-Азизия Баб-эль-Азизии], а также в соседнем районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8461349&lon=13.1812763&z=15&l=1&m=b&show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]. В район [http://wikimapia.org/#lat=32.8843444&lon=13.2558632&z=14&l=1&m=b&show=/16732680/ru/Сук-Аль-Джумаа Сук-Альджумаа], находящийся на северо-востоке Триполи, согласно поступающей информации, прибыли подкрепления революционеров из Мисраты<ref>[http://www.brecorder.com/top-news/109-world-top-news/25372-libyan-rebels-gear-for-kadhafi-knockout-punch.html Libyan rebels gear for Kadhafi knockout punch] //{{iw|Business Recorder}}</ref>, которые считаются наиболее эффективными в условиях уличных боёв. Телеканал Аль-Джазира сообщает о том, что войска революционеров начали прочёсывать подземные тоннели Триполи в поисках полковника Каддафи, а также лояльных ему войск, которые могли укрыться в подземных коммуникациях<ref> * [https://www.youtube.com/watch?v=vo1Pl-lkRWA AJE: Libyan Freedom Fighters explore Gaddafis bunker]//[[Youtube]] * [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14670829 Libya: Inside Gaddafi’s underground fortress] // [[BBC|BBC News Africa]], 25 August 2011</ref>. По некоторым данным, под Триполи не менее десятка бункеров с подземной инфраструктурой, не связанных между собой<ref>Максим Киселёв [http://www.1tv.ru/news/world/183500 Муамар Каддафи выступил с новым обращением к ливийцам] // [[Первый канал]], 25.08.2011 г.</ref>. Также продолжались бои в районе Абу-Салим<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-25-2011-2027 Libyan rebels stormed Tripoli’s Abu Salim district, one of the main holdouts of forces loyal to Muammar Gaddafi in the capital, on Thursday after a NATO airstrike on a building in the area, a Reuters correspondent said.]//Al Jazeera Blogs, 25 August 2011</ref>. [[Файл:Libya rebel checkpoint by VOA.jpg|thumb|350px|Контрольно-пропускной пункт повстанцев в Триполи]] [[26 августа]] продолжилось наступление сил революционеров на юге Триполи, в районах [http://wikimapia.org/#lat=32.8466036&lon=13.1784868&z=15&l=1&m=b&show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ZaWlmd4KXgo Fierce battles rock Tripoli neighbourhood of Abu Salim]//[[Youtube]]</ref><ref>[http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml Libyan rebels storm Abu Salim district in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108010024/http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml |date=2014-01-08 }}//[[Центральное телевидение Китая|China Central Television]], 26 August 2011</ref> и [http://wikimapia.org/#lat=32.8499206&lon=13.2096863&z=15&l=1&m=b&show=/12660299/ru/Хатба-Шаркия Хатба Шаркия], которые остаются главными очагами сопротивления сил Каддафи в столице<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/183517 Ожесточенные бои в Ливии развернулись за родной город Муамара Каддафи Сирт]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.</ref>. По некоторым данным, большая часть Абу-Салима уже взята под контроль сил революционеров<ref>[https://www.reuters.com/video/2011/08/26/libyan-rebels-storm-abu-salim?videoId=218719766&videoChannel=117760 Libyan rebels storm Abu Salim (1:08)] //[[Reuters]], 26 August 2011</ref>. Атаке войск Каддафи подвергся [http://wikimapia.org/#lat=32.8987228&lon=13.2919121&z=15&l=1&m=b&show=/872913/ru/Аэропорт-Митига аэропорт Триполи], в котором, как сообщают источники революционеров, ракетным огнём были уничтожены как минимум 4 самолёта<ref>Vivian Salama and Emre Peker [https://www.bloomberg.com/news/2011-08-26/libyan-rebels-seek-aid-as-qaddafi-calls-on-muslim-clerics-to-incite-jihad.html Libyan Rebels Seek Aid as Qaddafi Invokes Jihad] //[[Bloomberg]],26 August 2011</ref>. Репортёры, освобождённые накануне из гостиницы Риксос, переместились сейчас в гостиницу «Коринфия»<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/183536 В Триполи оппозиции пока так и не удалось взять под контроль всю территорию города]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.</ref>. Ночью в столицу из Бенгази перебрался Переходный Национальный Совет. В ответ на возросшие беспорядки и грабежи, представитель переходного правительства Мустафа Абдель Джалиль просит жителей Триполи прекратить мародёрство. «Вы — это те, кто претворит в жизнь все наши мечты, мы в этом уверены, прошу вас, уважайте город вокруг вас. Это ваше имущество, берегите его», — обращается официальный представитель оппозиции Мустафа Абдель Джалиль к жителям столицы<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550474&cid=9 Переходный национальный совет начал работу в Триполи]//[[Вести]],26.08.2011 г.</ref>. В самом городе, как передают корреспонденты Аль-Джазиры, из Абу-Салимской тюрьмы были освобождены 107 политзаключённых<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sVgMBI8Ko_I Libyan political prisoners set free]//[[Youtube]]</ref>. Вечером информагентства сообщили, что революционеры продвинулись в район [http://wikimapia.org/#lat=32.7509001&lon=13.1425667&z=14&l=1&m=b&show=/18628309/ru/Ямук Ямук] южнее Триполи по дороге на [http://wikimapia.org/#lat=32.6690756&lon=13.1524372&z=15&l=1&m=b&show=/78154/ru/Международный-Аэропорт-Триполи-Бенгашир аэропорт Бенгашир], где находится [http://wikimapia.org/#lat=32.7331947&lon=13.1489825&z=17&l=1&m=b&show=/19119193/ru/Военная-база-Ямук военный лагерь Ярмук] 32-го батальона спецназначения Хамиса. Евроньюс сообщает, что, несмотря на ожесточённое сопротивление войск Хамиса, революционерам удалось прорваться на территорию склада, где было обнаружено большое количество оружия и боеприпасов<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]],26.08.2011 г.</ref>. Параллельно приходили сообщения с западного фронта близ Тунисской границы, где, по некоторым данным, войскам революционеров удалось захватить военную базу [[Марзак-аль-Шамс]] в городе Зувара<ref>[https://allafrica.com/stories/201108260810.html AU Leaders to Map Way for Libya] // {{iw|AllAfrica}}, 26 August 2011</ref>, а некоторые СМИ, ссылаясь на Аль-Джазиру, сообщили о боях войск Каддафи с силами армии ПНС в районе Рас-Адждира, возле самой ливийско-тунисской границы<ref>John Thorne [http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli Rebels focus on rebuilding Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828074247/http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli |date=2011-08-28 }} //The National, 26 August 2011</ref>. 26 августа 2011 года официальный представитель ПНС по финансам и нефти Али Тархуни сообщил, что в ближайшее время будут приниматься меры по восстановлению основной сферы ливийского экспорта — нефтедобычи. «Состояние нефтедобывающей и нефтеперерабатывающей инфраструктуры гораздо лучше, чем мы ожидали, повреждения минимальны. Конечно, есть полностью разрушенные сооружения, но в целом ущерб составляет не более 10 процентов. За две недели мы планируем выйти на экспорт 500—600 тысяч баррелей в сутки», — заявил он<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550122 Ливия начинает восстанавливать экономику]</ref>. [[27 августа]] появились сообщения, что войскам революционеров удалось взять под свой контроль главный пограничный переход на границе Ливии с Тунисом — [http://wikimapia.org/#lat=33.1484749&lon=11.568861&z=14&l=1&m=b&show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=nyHgLktDRFo Zuwara FF liberate Tunisian border | 25-8-2011 | تحرير الحدود مع تونس]//[[Youtube]]</ref>, что открывает путь для поставок гуманитарной помощи в Триполи, который сейчас испытывает нехватку продуктов питания и медикаментов<ref> * Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-0808 Rebels took control of the Ras Jdir border post on Libya’s frontier with Tunisia on Friday after clashes with soldiers loyal to Muammar Gaddafi]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011 * [http://www.1tv.ru/news/world/183596 Муамар Каддафи, возможно, находится в Алжире] //[[Первый канал]], 27.08.2011 г. * [http://www.vesti.ru/doc.html?id=551054 Ливийские повстанцы захватили КПП на границе с Тунисом]//[[Вести]], 27.08.2011 г.</ref>. В Триполи сопротивление революционерам с центральной части города переместилось на его южные окраины. Бои ведутся в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.6687143&lon=13.1395626&z=14&l=1&m=b&show=/78154/ru/Международный-Аэропор%D1%8%202-Триполи-Бенгашир Южного аэропорта]<ref>* [http://www.tribune-chronicle.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&nav=5030 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out] //{{iw|Tribune Chronicle}}, 27 August 2011 * [http://www.advertiser-tribune.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&nav=5017 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //Advertiser-Tribune, 27 August 2011</ref>, который, по некоторым данным, уже находится под контролем революционеров<ref>[http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=6773 Revolutionaries Take Control of Tripoli International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828232634/http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=6773 |date=2011-08-28 }} //The Tripoli Post, 27 August 2011</ref>. Аль-Джазира сообщает об установлении ими контроля и над южным пригородом Триполи Саллахаддин, находящемся между столицей и Международным аэропортом<ref>Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1508 Al Jazeera’s Evan Hill sent us a picture of children in the Salaheddin neighbourhood on the southern outskirts of Tripoli looking through a box looted from a nearby criminal investigations office. Rebels overran the district on Friday en route to a battle at the Khamis Brigade barracks. The box contained telephones. The children also looted sneakers.]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011</ref>, а также пригородом Триполи, известным как [http://wikimapia.org/#lat=32.6848252&lon=13.1762981&z=15&l=1&m=b&show=/12327876/ru/Каср-Ибн-Гашир Каср-ибн-Гашир]<ref>Hadeel Al-Shalchi, Paul Schemm [http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-rebels-claim-victory-south-of-Tripoli-2140557.php «Tripoli Faces Severe Shortages of Food, Fuel»]. [[Associated Press]] (via ''[[Seattle Post-Intelligencer]]''), 27 August 2011.</ref>. Район Абу Салим, в котором накануне шли ожесточённые бои, как передаёт телеканал EuroNews, сейчас контролируется войсками революционеров<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ Ливия: 19-летнюю девушку заставляли убивать] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203035755/http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ |date=2011-12-03 }} //[[Euronews]], 27.08.2011 г.</ref>. Сообщается, что центр Триполи постепенно возвращается к мирной жизни, однако испытывается острый дефицит продовольствия и медикаментов<ref>Evan Hill [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011826153127184768.html People of Tripoli pick up the pieces]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011</ref>. [[28 августа]] корреспонденты Аль-Джазиры сообщили, что на западе Ливии пограничный с Тунисом пункт Рас-Адждир и прилегающие к нему районы Ливии, в основном под контролем сил революционеров, а очаги сопротивления войск Каддафи остаются только возле города [http://wikimapia.org/#lat=32.7568192&lon=12.3692322&z=14&l=1&m=b&show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Эль-Аджейлат]<ref>Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-1724 Just back from the main Tunisian border crossing now in rebel hands. Small pocket of Gaddafi fighters left in that region near Al Ajaylat]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011</ref>. По некоторым данным, в Тунис после открытия КПП Рас-Адждир хлынул поток беженцев из Ливии, а Триполи находится под контролем сил Переходного Национального Совета. В столице, по словам очевидцев, уже стреляют значительно реже, одновременно цены на продукты резко подскочили<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=552204&cid=9 Ливийцы бегут в Тунис] // [[Вести]], 28.08.2011 г.</ref>, испытывается острая нехватка воды<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011828132830309850.html Libya fighters surge towards Gaddafi hometown]//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011</ref>. После взятия революционными силами Триполи бои в западной части страны перекинулись на восточную часть Триполитании, где Бени-Валид до сих пор оставался под контролем отрядов Каддафи, а с [http://wikimapia.org/#lat=32.5866698&lon=14.0384674&z=14&l=1&m=b&show=/5834583/ru/Мсаллата Мсаллаты] и [http://wikimapia.org/#lat=32.4385106&lon=13.6478519&z=14&l=1&m=b&show=/988014/ru/Тархуна Тархуны] приходила противоречивая информация: по некоторым данным, Тархуна уже перешла под контроль сил революционеров, наступавших со стороны Мисраты<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=6EnKusO9o88 كتيبة الأوفياء لثوار ترهونة المنضمين من مختلف المدن يحررون مدينتهم وسط فرحة الأهالي أغسطس2011]//[[Youtube]]</ref>. Отдельные видео косвенно говорят о том, что силы оппозиции смогли овладеть и последним оплотом войск Каддафи в горах Нафуса — [http://wikimapia.org/#lat=32.0483884&lon=12.8885078&z=13&l=1&m=b&show=/14697761/ru/Эль-Ассабаа Ассабаа], который находится между Гарьяном и Яфраном, и куда отступили отряды Каддафи после потери Гарьяна<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=b5vJMxpnPbs ثوار مدينة الاصابعة]//[[Youtube]]</ref>. Тем не менее, продолжают поступать многочисленные сообщения, в том числе и спекулятивные, о периодических атаках отрядов Каддафи на южные районы Триполи. Так, российская газета «Аргументы.ру», сообщила о якобы взятии силами [[Бригада Хамиса|32-й бригады спецназначения Хамис]] в ночь на 4 сентября южных районов Триполи и нескольких диверсионных операциях в столице Ливии (якобы была взорвана гостиница «Аль Фатех», в которой жили представители революционеров из Мисураты; а в районе города Завия якобы было атаковано и понесло серьёзные потери подразделение английского спецназа SAS)<ref>Александр Григорьев [http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 Спецназ сил Каддафи провел успешную операцию в ливийской столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122152748/http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 |date=2011-11-22 }} // [[Аргументы недели]], 04.09. 2011 г.</ref>. Но никакого подтверждения эта информация не получила, а по состоянию на 7 сентября батальоны «бригады Хамиса» были значительно (на 150—180 километров) оттеснены от Триполи в юго-восточном направлении. [[11 сентября]] Председатель Переходного Национального Совета Ливии Мустафа Абдель Джалиль впервые после начала вооружённого конфликта в Ливии прибыл в Триполи<ref>{{Cite web |url=http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |title=Лидер Переходного национального совета Ливии Джалиль прибыл в Триполи |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |date=2019-02-03 }}</ref>, а несколькими днями ранее — [[9 сентября]] — в столице была полностью возобновлена подача питьевой воды населению<ref>[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n259063 Almost 90 % of Tripoli now has water: NTC]</ref><ref>{{Cite web |url=http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |title=В Триполи восстановлено водоснабжение |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |archivedate=2016-03-04 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |date=2016-03-04 }}</ref>. За время боёв за Триполи войска ПНС потеряли убитыми как минимум 1700 человек. О потерях войск Каддафи данных нет, однако известно, что всего 32-я бригада спецназначения «Хамис» с начала конфликта потеряла не менее 9 тыс. человек убитыми<ref>[http://www.miamiherald.com/2011/09/08/2395937/libyan-estimate-at-least-30000.html Libyan estimate: At least 30,000 died in the war]</ref>. По данным британской газеты [[Daily Telegraph]] ключевую роль во взятии Триполи сыграли не ливийские повстанцы, а британская SAS, бойцы которой были одеты как обычные сторонники ПНС и имели такое же оружие<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html Libya: SAS leads hunt for Gaddafi]</ref>. Результатом взятия войсками ПНС Триполи стала потеря войсками Каддафи и правительством Джамахирии контроля над ситуацией в Триполитании (в дальнейшем ряд членов правительства Джамахирии были задержаны, часть бывших чиновников бежала), фактическое признание мировым сообществом легитимности власти Переходного Национального Совета, закреплённой признанием новой власти Ливии Советом Безопасности ООН 17 сентября 2011 года<ref>[https://poslezavtra.com.ua/oon-priznala-perexodnoj-sovet-livii-i-oslabila-sankcii-protiv-etoj-strany/ ООН признала Переходной совет Ливии и ослабила санкции против этой страны]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> предоставлением представителю новой власти Ливии (Переходного Национального Совета) места члена в Совете Безопасности ООН. Формально это значит, что Организация Объединённых Наций больше не признаёт правительство Муаммара Каддафи<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/09/17/891071.html МИД РФ приветствует создание Миссии ООН по поддержке в Ливии]</ref>. --> === Триполи ҡолағандан һуң хәл (сентябрь 2011) === <!-- После падения Триполи войска Муаммара Каддафи отступили из города в юго-восточном направлении. Несмотря на значительные потери и утрату контроля над столицей, сторонники Каддафи сохранили контроль над частью территории Ливии, включая города Бени-Валид, Сирт и Себху. Западнее Триполи одним из очагов сопротивления лоялистов остался район вокруг города [http://wikimapia.org/#lat=32.8304138&lon=12.0899391&z=13&l=1&m=b&show=/2501955/ru/Аль-Джамиль Джамиль]. Несмотря на то, что сам город перешёл под контроль революционеров ещё 27 августа<ref>[http://bighaber.com/haber/libya-rebels-take-prime-ministers-hometown-1094254.html Libya rebels take prime minister’s hometown]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>, на всем протяжении трассы к тунисской границе сохранялись очаги сопротивления<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/184289 В Триполи найдены документы о том, что западные спецслужбы сотрудничали с Каддафи]</ref>. В отличие от Триполи, где, как показал ход событий, наступавшим силам оппозиционеров жители Триполи отнеслись достаточно лояльно, [http://wikimapia.org/#lat=31.1947417&lon=16.5732193&z=13&l=1&m=b&show=/8840546/ru/Сирт Сирт], родной город Каддафи, всегда считался его оплотом, в который в своё время он вкладывал огромные финансовые средства. Косвенно о презрении по отношению к вооружённой борьбе против правительства Каддафи свидетельствовали события 28 марта, когда вступившим накануне в Бин-Джавад и Эн-Нофаллию повстанцам и начавшим отступление после огня подошедших правительственных сил, местное население также оказывало сопротивление. После битвы за Триполи, где повстанцы за неделю сумели взять под свой контроль столицу, одновременно очистив от войск Каддафи путь к границе с Тунисом, бои переместились к юго-востоку от столицы, а именно — к городам Бени-Валид и Сирт. После 27 августа стало понятно, что Сирт остаётся одним из немногих городов, которые ещё способны оказать сопротивление наступающим отрядами ПНС. С другой стороны, отрядам ПНС, завладевшим к концу августа всем побережьем Триполитании и Киренаики, контроль над Сиртом нужен был для объединения и восстановления сухопутного сообщения в Ливии, так как Сирт и прилегающие к нему районы разделяют эти две крупнейшие исторически сложившиеся области государства. К тому же, именно Сирт назывался тем местом, где, по мнению некоторых обозревателей, ещё мог скрываться Каддафи, либо его приближенные или родственники, о чём косвенно могло свидетельствовать то яростное сопротивление, с которым столкнулись наступавшие с запада и с востока войска ПНС<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]]</ref>. К тому же контроль над городом, являющимся родным для М. Каддафи, носит символическое значение, а потому установление контроля над ним для ПНС является принципиальным. Известно также, что в западной части Сирта проживает значительное количество переселенцев из Мисраты, а в восточной — переселенцев из Бенгази и восточной Ливии<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=irRTISnrCLA Anti-Gaddafi Forces Advance Into Sirte]</ref>. Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&lon=14.0542603&z=12&l=1&m=b&show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валид] — считается оплотом племени Варфалла, крупнейшего племени Ливии. В начале сентября 2011 года на одно из первых мест выходит общинно-племенной фактор в ведении боевых действий между сторонами в центральной части Ливии. Поэтому, начиная с сентября 2011 года, наступающим в центральном регионе, особенно чувствительном к племенной динамике, силам недавно сформированной революционерами Национально-освободительной армии и представителям Переходного Национального Совета, приходится чередовать наступательные операции с переговорами не только с представителями войск Каддафи, но и с племенными вождями. Территория, где находится город Бени-Валид, имеет очень сложный рельеф, пересечена множеством глубоких балок, что делает взятие города крайне сложным, а также даёт явное преимущество обороняющейся стороне<ref name=autogenerated2>[https://archive.is/20130105155607/au.news.yahoo.com/world/a/-/world/10232321/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]</ref>.--> === Тархуна өсөн алыш === <!-- [[28 августа]] между Тархуной и Бени-Валидом произошёл бой между отступающими от Триполи силами верных Каддафи и отрядами бывших повстанцев, в результате чего, по неподтверждённым на тот момент данным, погиб Хамис Каддафи — командующий 32-й бригады спецназначения и, по мнению некоторых обозревателей, самый кровавый сын полковника Каддафи<ref>[http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&urlID=459409092&action=cpt&partnerID=212106&fb=Y&url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/30/libya.war/index.html International community moves to avert humanitarian crisis in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305051827/http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&urlID=459409092&action=cpt&partnerID=212106&fb=Y&url=http%3A%2F%2Fedition.cnn.com%2F2011%2FWORLD%2Fafrica%2F08%2F30%2Flibya.war%2Findex.html |date=2016-03-05 }}//[[CNN]], 31 August 2011</ref>. Информацию проверить не представлялось возможным, что дало отдельным СМИ повод для многочисленных спекуляций как на тему гибели Хамиса Каддафи, так и о самих боевых действиях<ref>[http://www.segodnia.ru/pda.php?pgid=2&rzdl=53&elmid=14621 Хамис Каддафи: Не ждали?]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Информационно-аналитическое издание Сегодня.ру, 01.09.2011 г</ref>. Позже, 17 октября 2011 года телеканал «Аррай», известный своей поддержкой М. Каддафи, подтвердил гибель Хамиса во время битвы за Тархуну<ref name="montrealgazette.com"/>. [[29 августа]] к западу от Сирта, как сообщается, отряды ПНС, дислоцировавшиеся в Мисрате, достигли окраин [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&lon=14.0542603&z=12&l=1&m=b&show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида]<ref>Chris Stephen and Julian Borger [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/26/libya-rebels-prepare-attack-sirte Libyan rebels prepare to attack Sirte after Nato raids]//[[Guardian]], 26 August 2011</ref>. --> === Каддафи ғәскәрҙәренең Рәс-Лануфҡа һөжүме === <!-- 12 сентября 2011 года телеканал Аль-Джазира со ссылкой на агентство Reuters сообщил, что войска Каддафи атаковали нефтяной комплекс возле [[Рас-Лануф]]а, находящийся в 20 километрах от жилых районов города<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1225 Mon, 12 Sep 2011, 10:25 GMT+3 — Libya]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Как сообщается, 17 человек погибло<ref>[https://zeenews.india.com/news/world/gaddafi-loyalists-kill-17-at-libya-oil-refinery_731202.html Gaddafi loyalists kill 17 at Libya oil refinery]</ref>. Как позже выяснилось, диверсионная группа двигалась с юга (со стороны Тзеллы) по дороге, не используемой новыми ливийскими властями<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1400 Mon, 12 Sep 2011, 12:00 GMT+3 — Libya]</ref>. Сама атака пришлась на въезд, но сам комплекс повреждения не получил. Данное событие совпало по времени с возобновлением добычи нефти компанией [[«Arabian Gulf Oil Company»]] ([[Agoco]]), которая, как сообщается, возобновляет добычу нефти на месторождении [http://wikimapia.org/#lat=27.6736469&lon=22.5034332&z=14&l=1&m=b&show=/19357557/ru/Сарир Сарир]. По словам представителя компании [[Agoco]] [[Абдель Джалиля Маюфа]], «планируется запустить очистительный завод в Сарифе, а уже во вторник в терминал Тобрука поступит первая партия нефти. Текущая мощность — 50000 баррелей в день»<ref>{{Cite web |url=http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |title=Live Libyan Unrest: Gaddafi forces attacked front gate of oil refinery outside Ras Lanuf, killing 15 guards and injuring two |accessdate=2011-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |date=2014-01-07 }}</ref>. Фадл-Аллах Харун, командующий войсками ПНС в этом районе, заявил, что [[12 сентября]] лоялисты атаковали гавань [[Рас-Лануф]]а. Он сказал, что в перестрелке они убили 10 лояльных Каддафи солдат, после чего лоялисты отступили. Работники рафинировочного завода рассказали, что 14 или 15 грузовиков, которые перевозили бойцов Каддафи, приехали с запада, возможно, из твердыни каддафистов [[Сирт]]а. Лояльные [[Каддафи]] войска атаковали рафинировочный завод, на котором находились 60 работников. О потерях со стороны атакующих не сообщалось<ref>[http://news.nationalpost.com/2011/09/12/gaddafi-forces-kill-15-at-libyan-oil-refinery/ Gaddafi forces kill 15 at Libyan oil refinery]</ref>. К заводу прибыли солдаты [[Национальный переходный совет Ливии|ПНС]], после чего начался ожесточённый бой с применением ракет, но сам завод почти не пострадал<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1722 Mon, 12 Sep 2011, 14:22 GMT+3 — Libya]</ref>. Представитель ПНС заявил, что в бою они потеряли от 15 до 17 солдат<ref>[https://www.nytimes.com/2011/09/13/world/africa/13libya.html In Flash of Resilience, Qaddafi Loyalists Attack Oil Refinery]</ref>. --> === Каддафи ғәскәрҙәренең Гадамесҡа һөжүме === <!-- [[25 сентября]] утром поступила первая неподтверждённая информация об атаке войск Каддафи (предположительно — [[Туареги|туарегов]]) на [[Гадамес]], который с конца августа находился под контролем ПНС. По неподтверждённым данным, погибло по крайней мере 17 человек. В середине дня информация была подтверждена Переходным Национальным Советом. По словам военного представителя ПНС Ахмеда Бани, «эти боевики атаковали… Гадамес. По имеющейся у нас информации, эти группы связаны с Хамисом Каддафи». По его словам, подошедшие подкрепления их армии отбили атаку на город<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |title=Libyan NTC says repulsed pro-Gaddafi attack in south |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |date=2018-01-16 }}</ref>. Позже представитель Совета Гадамеса сообщил, что погибших 8 (ранее сообщалось о 15 погибших), подтвердив, что атака на город была отбита. С какой стороны была произведена атака (со стороны соседнего Алжира или с пустыни) не сообщалось<ref>[http://www.thefinancialexpress-bd.com/more.php?news_id=150716&date=2011-09-26 Gaddafi forces attack Ghadames oasis, five killed]</ref>, однако внешнеполитическое ведомство ПНС Ливии потребовал объяснений от алжирской стороны в связи с инцидентом<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/25/libya-siege-sirte-gaddafi-stronghold Libyan government seeks Algerian answers over cross-border attack]</ref> --> === Каддафи ғәскәрҙәренә ультиматум === <!-- [[30 августа]] Переходный Национальный Совет Ливии выдвинул сторонникам Каддафи, находящимся в Сирте и Бени-Валиде, ультиматум о сдаче до [[10 сентября]]<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ Повстанцы предъявили ультиматум сторонникам Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911071206/http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ |date=2011-09-11 }}//[[Euronews]], 30.08.2011 г.</ref>. Ультиматум действовал до [[8 сентября]], когда войска лоялистов, находящиеся в Бени-Валиде открыли артиллерийский огонь по окрестностям города<ref>[http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html Gadhafi loyalists fire rockets from desert bastion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111060706/http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html |date=2012-01-11 }}</ref>, после чего вновь начались боевые действия. --> === Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең Ливияның көньяғына һөжүме === <!-- Ещё 27 августа агентство Reuters сообщало о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&lon=14.4279671&z=13&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхе]<ref name=autogenerated6 />, однако тогда эта информация проверена быть не могла. [[9 сентября]], после окончания боёв в западной части страны, военное командование сил ПНС отправило автоколонну (100—150 машин) на юг Ливии, в направлении Себхи<ref>[http://english.libya.tv/2011/09/09/revolutionary-forces-advance-on-most-remote-gaddafi-desert-town/ Revolutionary forces advance on most remote Gaddafi-held desert town]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=pxRrAV5Y3z4&amp تقرير سي ان ان عن إستعدادات الثوار لتحرير سبها 13-9-2011]</ref>. [[14 сентября]] отряды революционеров (500 человек) после боя овладели [http://wikimapia.org/#lat=27.6527416&lon=14.2727852&z=14&l=1&m=b&show=/4853332/ru/Авиабаза-Брак военным аэродромом возле города Брак (Дирак)] в 90 километрах севернее [http://wikimapia.org/#lat=27.0400153&lon=14.4447041&z=14&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхи]<ref>[http://www.ghananewslink.com/?id=16589 Libya fighters issue deadline to civilians in Gadhafi stronghold]</ref>. Как сообщается, приблизительно 70 солдат Каддафи отступили в направлении [[Себха|Себхи]]<ref>[http://www.theindychannel.com/news/29179753/detail.html Libya Fighters Issue Deadline To Civilians In Gadhafi Stronghold]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. [[17 сентября|17]]—[[18 сентября]] сообщалось, что войска ПНС сумели захватить город [http://wikimapia.org/#lat=27.5463283&lon=14.2707253&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/15834864/ru/Брак Брак], а также посёлки [http://wikimapia.org/#lat=27.5769926&lon=14.3557835&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/4853043/ru/Гира Гира], [http://wikimapia.org/#lat=27.5596071&lon=14.4521713&z=15&l=1&m=b&v=1&show=/11257924/ru/Ашукида Ашукида], [http://wikimapia.org/#lat=27.3703191&lon=14.9229527&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/9332306/ru/Эз-Зиген Эз-Зиген], [http://wikimapia.org/#lat=27.2701178&lon=14.8886204&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/21534012/ru/Самну Самну] и [http://wikimapia.org/#lat=27.2131137&lon=14.6305275&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/8542389/ru/Таманхинт Таманхинт], некоторые из которых были взяты в результате переговоров с местными общинами. --> === Себха өсөн алыш === <!-- [[19 сентября]] появились сообщения, что войска ПНС, подошедшие с восточной стороны к Себхе, захватили [http://wikimapia.org/#lat=27.0056847&lon=14.4814396&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/18255898/ru/Аэропорт-Себха аэропорт], [http://wikimapia.org/#lat=27.0100578&lon=14.4550359&z=18&l=1&m=b&show=/4858029/ru/Крепость-Себха крепость] и [http://wikimapia.org/#lat=27.0420029&lon=14.4380093&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/21550051/ru/Аль-Маншия район Маншия] в южной части Себхи. [[20 сентября]] войска ПНС продолжали вести бои по взятию Себхи. Представитель «Бригады Щита пустыни» (бригада войск ПНС в южной Ливии) [[Мухаммед Вардугу]] сообщил, что был взят в плен глава разведки правительства Каддафи района Эль-Хофра (район городов Хун, Уэддан и Сокна) генерал [[Бельгасим Эль-Абаадж]], который, по словам Вардугу, ответственный за многие преступления в Эль-Хофре". Также, по словам Вардугу, около 300 наёмников армии Каддафи бежали с Себхи<ref>[http://www.heraldsun.com.au/news/world/henchman-belgacem-al-abaaj-captured-but-no-sign-of-gaddafi/story-e6frf7lf-1226141941252 Henchman Belgacem al Abaaj captured, but no sign of Gaddafi]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Однако канал CNN, репортёры которого проделали путь вместе с войсками ПНС в Себху и показали видеокадры оттуда, говорят, что бои за Себху, как и за остальные населённые пункты, занятые войсками ПНС на юге Ливии ранее, были незначительными. Наибольшее сопротивление было встречено в районе Эль-Маншия накануне, где под снайперским огнём погибло несколько солдат ПНС. Корреспондент CNN сообщил, что ему неизвестно, контролируют ли войска ПНС весь город<ref>[http://edition.cnn.com/2011/09/20/world/africa/libya-sabha/ Government forces enter Libya’s Sabha, to cheers]</ref>. Вечером 20 сентября командующий войсками ПНС [[Башир Альхваз]] сообщил, что за время краткосрочных боёв за Себху потери армии ПНС составили 3 человека убитыми, потери войск Каддафи составили 19 человек убитыми. Также он подтвердил, что войска ПНС контролируют большую часть города, заявив, что для взятия под полный контроль южных границ Ливии понадобится неделя<ref>[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT Libyans flee siege in Gadhafi’s hometown Sirte]</ref>. [[21 сентября]] представитель Переходного Национального Совета Ливии в Себхе Абдельмаджид Сеиф Эннаср сообщил, что войска ПНС «полностью контролируют Себху, и все, включая [тех, кто был] за Каддафи, сейчас на стороне революции». Также он добавил, что сопротивление Переходному Национальному Совету в Себхе было незначительным<ref>[http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 Wed, 21 Sep 2011, 09:17 GMT+3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112012105/http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 |date=12 January 2012 }}</ref>. Позже, со ссылкой на командование войск южного фронта, источники сообщили, что из 300 отступивших солдат Каддафи, 150 было взято в плен<ref>[http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx Libya’s NTC declares victory in battle for Sabha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922201534/http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx |date=2011-09-22 }}</ref>. [[22 сентября]] МАГАТЭ (Международное Агентство по Атомной энергии ООН) сообщило, что войска ПНС Ливии нашли вблизи Себхи военный объект, где, как впоследствии выяснилось, находятся радиоактивные материалы<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922 |title=Raw uranium stored near Libya’s Sabha — IAEA |access-date=2020-04-29 |archive-date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |date=2012-09-28 }}</ref>. --> === Жуфра өсөн алыш === <!-- [[22 сентября]] представитель командования войск армии ПНС в Мисрате [[Фатхи Башага]] сообщил, что под контролем их войск находится весь регион [[Джуфра]] (регион Джуфра включает в себя города: [http://wikimapia.org/#lat=29.1646036&lon=16.1448383&z=14&l=1&m=b&show=/20253460/ru/Уаддан Уаддан], [http://wikimapia.org/#lat=29.1228484&lon=15.9415913&z=14&l=1&m=b&show=/19797593/ru/Хун Хун] и [http://wikimapia.org/#lat=29.0679485&lon=15.7840061&z=14&l=1&m=b&show=/6341412/ru/Сокна Сокна])<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/2011922152622700880.html Libya’s NTC captures three southern towns]</ref>. По его словам, в Джуфре был склад химического оружия, который был взят под контроль ПНС<ref>[http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/# Libya: NTC Say They Control Gaddafi’s Desert Outposts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927032301/http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/ |date=2011-09-27 }}</ref>. Города района Джуфра (Уаддан, Хун и Сокна) находятся на юге Ливии, между Сиртом и Себхой (примерно 250 километров южнее Сирта и примерно в таком же расстоянии к северу от Себхи)<ref>[http://wikimapia.org/#lat=29.1281718&lon=16.0180664&z=8&l=1&m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]</ref>. Также 22 сентября командование НАТО сообщило, что в Ливии остаётся три очага сопротивления войск Каддафи, упоминая при этом помимо Бени-Валида и Сирта, город [http://wikimapia.org/#lat=27.8128126&lon=16.388855&z=13&l=1&m=b&show=/21285565/ru/Эль-Фукаха Фукаха] в провинции Джуфра<ref>[https://m.news24.com/citypress/International/News/Pro-Gaddafi-forces-still-a-threat-says-Nato-20110922 Pro-Gaddafi forces still a threat, says Nato]</ref>. Однако представитель оставшейся в нескольких городах Ливии группировки войск Каддафи Мусса Ибрагим, связавшийся с сирийским телеканалом «Аррай» с неизвестного местоположения, заявил о продолжении борьбы с «агентами и предателями», назвав среди подконтрольных войскам Каддафи городам помимо Сирта и Бени-Валида, также оазис Джуфра<ref>[http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== Family car destroyed as it flees Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925071430/http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== |date=2011-09-25 }}</ref>. Однако данное заявление идёт вразрез с сообщениями ряда информагентств, ссылающихся на Переходный Национальный Совет, о контроле ПНС над оазисом Джуфра<ref>[http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html Residents flee Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925012900/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html |date=2011-09-25 }}</ref><ref>[https://nsnbc.wordpress.com/2011/09/23/blacks-in-libya-still-targeted-by-anti-ghaddafi-forces-killings-beatings-abuse/ Blacks in Libya Still Targeted by anti-Ghaddafi Forces: killings, beatings, abuse]</ref>. --> === Көньяҡ Фессан ҡалалары өсөн һуғыштар === <!-- [[20 сентября]] стало известно, что после непродолжительных боёв накануне боевые действия перенеслись на города [http://wikimapia.org/#lat=26.4364543&lon=14.2509842&z=12&l=1&m=b&show=/7391719/ru/Годдва Годдва] и [http://wikimapia.org/#lat=25.9222316&lon=14.440155&z=12&l=1&m=b&show=/5143550/ru/Траган Траган], к югу от Себхи, где, как сообщил Мухаммед Вардугу, силы ПНС также «развивали успех»<ref>[http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory Libya’s NTC claims vital Sabha victory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107193252/http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory |date=2014-01-07 }}</ref>. [[22 сентября]] представитель Переходного Совета [[Хуни Джафра Мустафа]] сообщил, что помимо Себхи, они контролируют [http://wikimapia.org/#lat=25.9154382&lon=13.9165878&z=12&l=1&m=b&show=/10399838/ru/Мурзук Мурзук], [http://wikimapia.org/#lat=24.9116608&lon=14.527359&z=12&l=1&m=b&show=/7561939/ru/Катрун Катрун], [http://wikimapia.org/#lat=26.5848429&lon=12.8025055&z=12&l=1&m=b&show=/14832073/ru/Убари Убари], а также ряд других небольших населённых пунктов и пограничные [[Нигер]]ом и [[Чад]]ом, районы (в общей сложности 90 % южной Ливии)<ref>{{Cite web |url=http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |title=تقرير اخباري: الجنوب الليبي «يتحرر» ويطلب مساعدات و"نصيبا عادلا" بالحكومة المقبلة |accessdate=2011-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |date=2014-01-07 }}</ref>. Таким образом, 22 сентября не подконтрольной ПНС на юге страны оставалась только территория на крайнем юго-западе Ливии (города [http://wikimapia.org/#lat=25.7770156&lon=10.558548&z=12&l=1&m=b&show=/20258195/ru/Серделес Сарделес], [http://wikimapia.org/#lat=25.493798&lon=11.6231919&z=8&l=0&m=b&show=/10186368/Tahala Тахала]) Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&show=/13649642/ru/Гат Гат] и [http://wikimapia.org/#lat=24.8795846&lon=10.1887894&z=12&l=1&m=b&show=/10186311/ru/Эль-Бирка Эль-Бирка] возле границы с Алжиром), находящаяся в значительном удалении (от 300 до 450 километров) от уже занятых армией ПНС городов<ref>[http://wikimapia.org/#lat=26.460738&lon=12.3843384&z=9&l=1&m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]</ref>. [[25 сентября]] появилась информация, что боевые действия перекинулись на район города [Гат] на крайнем юго-западе Ливии (на границе с Алжиром), подробностей не сообщалось<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8787721/Dumped-in-the-desert-...-Gaddafis-yellowcake-stockpile.html Dumped in the desert … Gaddafi’s yellowcake stockpile]</ref>., однако в дальнейшем она не подтвердилась. Ранее командующий Мухаммед Вардугу сообщал, что захваченный в Себхе генерал войск Каддафи Бельгасим эль-Абадж сообщил, якобы он разговаривал с полковником Каддафи, который, по его словам, находился в районе города [[Гат (муниципалитет)|Гат]] «с группой наёмников из [[Нигер]]а и [[Чад]]а, знающих дороги в пустыне»<ref>[http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm NTC forces assault Kadhafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927182737/http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm |date=2011-09-27 }}</ref> [[28 сентября]] группа журналистов (в том числе и репортёры BBC) добрались до [[Убари]], где представители ПНС сообщили, что город является форпостом сил ПНС, дальше которого наступление ещё не велось. Таким образом, 28 сентября Гат ещё не был под контролем сил ПНС<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15097314 Rebels fighters hunt in the desert for Colonel Gaddafi]</ref>. --> === Һуғыштың етенсе осоро. Бени-Вәлид һәм Сирт (сентябрь—октябрь 2011) === <!-- До 10 сентября действовал ультиматум, согласно которому войскам Каддафи, «во избежание дальнейшего кровопролития», предлагалось сдать города Сирт и Бени-Валид без боя. Однако, отсутствие особого влияния старейшин на лояльные Каддафи войска в городе, свели на нет попытки представителей Переходного Национального Совета Ливии. События 9 сентября полностью перечеркнули дальнейшие перспективы подобных переговоров. === Бени-Вәлид өсөн алыш === [[9 сентября]] на [[Восточном фронте]], согласно сообщениям Аль-Джазиры и SkyNews, в район Красной Долины, занятой Национальной армией накануне, обрушились артиллерийские снаряды<ref name=autogenerated10>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-1427 Friday, September 9, 2011 — 14:27 GMT+3 — Libya]</ref>, по некоторым данным, между Красной Долиной и посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.0510957&lon=17.2785759&z=14&l=1&m=b Харва], завязался бой. Возле [[Бени-Валида]] также завязались бои между вооружёнными сторонниками Каддафи и частями ПНС По словам командующего отрядами повстанцев, накануне ночью правительственные войска под прикрытием огня ракетами Град, попытались прорваться через позиции сил ПНС в направлении Триполи в 30 километрах от Бени-Валида, однако были отброшены<ref>[http://english.libya.tv/2011/09/09/clashes-reported-outside-bani-walid/ Clashes reported outside Bani Walid]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Позже Абдулла Кеншил, представитель Переходного Национального Совета, сообщил, что, хотя наступление в пятницу не планировалось (срок окончания ультиматума войскам Каддафи в Сирте и Бени-Валиде, согласно заявлениям представителей ПНС, заканчивался в субботу, 10 сентября), его пришлось предпринять<ref>[http://audioboo.fm/boos/464820 Sue Torton update on Fighting inside Bani Walid #Libya]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Вечером 9 сентября появились сообщения, что войска ПНС, контратакуя противника, пошли в наступление и к вечеру вошли в городскую черту Бени-Валида, продвинувшись на 1 километр вглубь города, где завязались уличные бои<ref>[http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid Libyan fighters enter Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118213832/http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid |date=2013-01-18 }}</ref><ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-2059 Friday, September 9, 2011 — 18:59 GMT+3 — Libya]</ref>. Абдулла Кеншил сообщил, что войска, лояльные ПНС, вошли в Бени-Валид с севера, юга и востока, продвинувшись 1,5-2 километра от рынка в сторону центра города<ref>[http://www.publicbroadcasting.net/netradio/news.newsmain/article/0/0/1850558/World/Fighters.enter.Bani.Walid.battles.erupt.near.Sirte Fighters enter Bani Walid; battles erupt near Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. --> ==== Беренсе штурм яһарға маташыу (10—15 сентябрь) ==== <!-- [[10 сентября]] продолжались ожесточённые бои в Бени-Валиде<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=MfK23SPRNsg Libya Fighters Battle for Gafhafi Stronghold]</ref>. Представители Переходного Национального Совета сообщили, что они недооценили количество лояльных Каддафи войск в городе (около 1000, хотя ранее предполагалось, что Бени-Валид обороняет не более 150 солдат)<ref name=autogenerated2 />, по их словам, получает подтверждение информация, что Саиф аль-Ислам Каддафи находится в Бени-Валиде. Накануне, войдя в город, отряды бывших повстанцев встретили ожесточённое сопротивление и отступили, ожидая подкрепления<ref>[http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ У города Бани-Валид: штурм или не штурм?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923193329/http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ |date=2011-09-23 }}</ref>, а авиация НАТО нанесла серию ударов (не меньше пяти) по позициям войск Каддафи в Бени-Валиде<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-10-2011-1350 Saturday, September 10, 2011 — 13:50 GMT+3 — Libya]</ref>. Поступает информация о значительном количестве снайперов (в частности, в районе [http://wikimapia.org/#lat=31.8475239&lon=14.0849018&z=14&l=1&m=b&show=/21375597/ru/Вади-Динар Вади-Динар])<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12 as Qaddafi strongholds receive assaults |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}</ref>, а также артиллерии войск Каддафи в Бени-Валиде<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe/t/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid/#.Tmud2OxmRjk Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]</ref>. [[11 сентября]] ночью, как сообщается, сохраняющие верность Каддафи войска нанесли удар артиллерией и реактивными установками «Град» по окрестностям Бени-Валида после того, как войска ПНС отступили накануне и проводили перегруппировку в нескольких километрах от города<ref>[http://m.timeslive.co.za/?i=3692/0/0&artId=4162883&showonly=1 Gaddafi defenders stall advance on Libyan town]</ref>. Наступавшая со стороны Мисраты (Вади-Малдум), [[Бригада Халбус]], по словам командующего Западным фронтом Национальной армии Халеда Абдуллы Салема, вошла в город и заняла позиции в 10 километрах от центра Бани-Валида. Также командующий сообщил, что войскам Национальной армии в городе противостоят отступившая [[32-я бригада спецназначения Хамис]], члены тайной полиции [[«Легион Тория»]], а также наёмники с суданского [[Дарфур (регион)|Дарфура]]<ref>[http://www.businessweek.com/news/2011-09-11/libyan-opposition-advances-on-sirte-during-bani-walid-impasse.html Libyan Opposition Advances on Sirte During Bani Walid Impasse]</ref>. Вечером 11 сентября Аль-Джазира со ссылкой на военное командование новых властей Ливии, сообщила, что под контроль сил ПНС был взят северный въезд в город<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=mW6EN3-qqfk Aljazeera: Update on Bani Walid, Sebha, Gaddafi’s Ext. Int. Chief and NTC 19.00GMT 11/9/2011]</ref>, закрепившись на окраинах Бени-Валида<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=4p37hJDJu30 صور حصرية لأخبار الان من على مشارف بني وليد]</ref>. [[12 сентября]] информагентства сообщили о потоке беженцев с Бени-Валида, в котором, по словам покидающих город жителей, ощущается нехватка топлива и продуктов питания, а также идут ожесточённые бои<ref>{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 |title=Families evacuate Bani Walid {{!}} Video {{!}} Reuters.com |access-date=2011-09-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 |date=2016-03-04 }}</ref>. По словам очевидцев, войска подконтрольные ПНС встречают серьёзное сопротивление, однако смогли закрепиться на северо-западных окрестностях Бени-Валида, уличные бои продолжались<ref>[https://news.sky.com/home/world-news/article/16067783 Residents Flee Fighting In Libyan Town]</ref>. [[13 сентября]] представители Переходного Национального Совета Ливии сообщили, что с учётом потока беженцев в последние дни, жителям Бени-Валида даётся ещё 2 дня чтоб покинуть город, переехав в более безопасное место, прежде чем боевые действия вновь активизируются. Подобные сообщения на Бени-Валид транслировала радиостанция, находящаяся в Тархуне<ref>{{Cite web |url=http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |title=NTC tells civilians to leave Bani Walid |access-date=2011-09-13 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428122438/http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |deadlink=yes }}</ref>. Таким образом, учитывая ожесточённое сопротивление в Бени-Валиде, а также большое число оставшихся в городе мирных жителей, сторонники новой власти Ливии в лице ПНС решили приостановить активные боевые действия в городе на несколько дней<ref>[https://www.thestar.com/news/article/1052832 Residents of besieged Gadhafi town given two days to leave]</ref>. [[14 сентября]] в [[Бени-Валид]]е было относительное затишье, которым воспользовались местные жители для бегства из города в виду угроз дальнейших вспышек боевых действий<ref>[http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town/ Новое видео из Бани-Валида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208081910/http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town |date=2011-12-08 }}</ref>. [[15 сентября]] в районе Бени-Валида особой военной активности не наблюдалось, войска Национальной армии продолжали перегруппировку, а лояльные Каддафи войска в Бени-Валиде, по словам местных жителей, покидавших город, заняли снайперские и пулемётные позиции внутри и на крышах «жилых домов и школ». Покидавшие город жители Бени-Валида обеспокоены выжидающей позицией Переходного Национального Совета. Так, по словам некоторых местных жителей, многие семьи в Бени-Валиде находятся «в ловушке» и не в состоянии покинуть город, ситуация в котором ухудшается с каждым днём<ref>[http://english.libya.tv/2011/09/15/beni-walid-residents-waiting-for-ntc-forces-to-attack/ Beni Walid residents waiting for NTC forces to attack]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. --> ==== Икенсе штурм яһарға маташыу (16—25 сентябрь) ==== <!-- [[16 сентября]] появилась информация о начале нового штурма Бени-Валида<ref>[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2011-09-16-05-50-50 Libyan fighters in fierce push on Gadhafi bastion]</ref>, в результате которого, как сообщило агентство Reuters, войскам Национальной армии удалось захватить «долину, ведущую к центру города»<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |title=Libyan NTC forces close in on centre of pro-Gaddafi town |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |date=2016-03-04 }}</ref>. В дальнейшем сообщалось, что этот штурм также успехом не увенчался. [[21 сентября]] военный представитель ПНС Ахмед Бани признал, что войска новой власти столкнулись с географическими трудностями у города Бени-Валид, который расположен «между горами», а также с большим количеством снайперов и артиллерии дальнего радиуса действия. Однако Ахмед Бани добавил, что город «на 100 % окружён»<ref>[http://www1.chinadaily.com.cn/xinhua/2011-09-21/content_3850774.html Roundup: NTC still faces strong military resistance despite int’l recognition]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. [[24 сентября]] сообщалось, что многие добровольцы, воевавшие на стороне ПНС Ливии под Бени-Валидом, ввиду патовой ситуации и неспособности взять город в течение нескольких недель, покидали место боевых действий. По словам бойцов, они поражены тем масштабом сопротивления, с которым столкнулись, а также недовольны неорганизованностью в рядах добровольцев<ref>[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 Libyans with no leadership quit Bani Walid front] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930070322/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 |date=2011-09-30 }}</ref>. [[25 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что во время возобновившихся боёв за Бени-Валид погибло 30 бойцов новой ливийской власти<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-25-2011-1305 Sun, 25 Sep 2011, 11:05 GMT+3]</ref>. --> ==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (26 сентябрь—3 октябрь) ==== <!--[[26 сентября]] стало известно, что после ночного артобстрела позиций войск Каддафи в городе, части Национальной армии начали новую атаку на город, уже с участием танков и зенитных орудий. Сообщается об ожесточённом сопротивлении, для подавления которого войска новой ливийской власти задействовали артиллерию. Однако, по словам командующего Мухаммеда Эль-Седдика, командование Национальной армии воздерживалось от применения пехоты на этом этапе операции. По его словам, «пехота будет участвовать позднее. Заключительное сражение будет в течение следующих двух дней»<ref>[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/22574/World/Region/NTC-forces-pound-Gaddafi-fighters-in-Bani-Walid-re.aspx NTC forces pound Gaddafi fighters in Bani Walid redoubt]</ref>. [[28 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что из-за ракетного обстрела возле Бени-Валида погибли 11 бойцов Национальной армии, в том числе и один из старших командующих — [[Дау эль-Шахин эль-Джадак]], на машину которого пришёлся удар. Сам Дау аль-Шахин аль Джадак, как сообщается, был родом с Бени-Валида. Полевой командир войск ПНС, капитан Валида Хаймедж сообщил, что наступление на город было фактически остановлено. По его словам, «ракетные и артиллерийские удары не прекращаются. Мы ведём ответный огонь, но не вводим в бой пехоту. Мы ждём подкреплений из Триполи и Эз-Завии». Также командующий сообщил о низкой эффективности авиации НАТО, которая наносит удары по ракетным установкам, однако те появляются в других местах<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-28-2011-1456 Wed, 28 Sep 2011, 12:56 GMT+3]</ref>. --> ==== Бени-Вәлидте штурмлау (4—17 октябрь) ==== <!-- [[4 октября]] один из командующих войск новой власти — [[Адель Беньюр]] — заявил, что по имеющейся у него информации, большинство жителей, а также часть лояльных Каддафи войск, покинули Бени-Валид, укрывшись за его пределами, что, по его словам, «облегчит… атаку на город в течение ближайших двух дней»<ref>[http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid Gaddafi directing defence of Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006204658/http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid |date=2011-10-06 }}</ref>. До этого предпринимались неоднократные безрезультатные попытки штурма города, которые прекратились после ощутимых потерь, понесённых наступавшими сторонниками новой ливийской власти. С конца сентября возле города было относительное затишье, активных боевых действий не велось. [[9 октября]] командующий войсками временного ливийского правительства [[Юнис Мусса]] сообщил, что в ходе начавшегося наступления на Бени-Валид накануне, у лояльных Каддафи войск был отбит [http://wikimapia.org/#lat=31.7346642&lon=13.9583015&z=14&l=1&m=b&show=/17109643/ru/Аэропорт-Бени-Валида аэропорт Бени-Валида], и бои продолжались в 1 километре от центра города<ref>[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n261311 Libya NTC forces say they control Bani Walid airport]</ref>. Однако [[10 октября]] сообщается о контратаке войск Каддафи в Бени-Валиде, в результате которой силы ПНС потеряли 17 бойцов и вынуждены были отступить с территории аэропорта<ref>{{Cite web |url=http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |title=17 NTC fighters killed in Libya’s Bani Walid |accessdate=2011-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |archivedate=2016-03-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |date=2016-03-10 }}</ref>. [[11 октября]] стало известно, что войска временного ливийского правительства накануне овладели посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.4433097&lon=13.9483452&z=13&l=1&m=b&show=/14332655/ru/Эль-Шамих Эль-Шамих] в 35 километрах южнее Бени-Валида, тем самым открыв путь к городу с южной стороны<ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/libya-oct-11-2011-0745 Tue, 11 Oct 2011, 05:45 GMT+3]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Силы Переходного ливийского правительства установили пропускной пункт в Шамихе, через который район Бени-Валида покидают беженцы. Для них в районе посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3961396&lon=13.3110523&z=14&l=1&m=b&show=/14144399/ru/Несема Несма] был создан лагерь<ref>[http://www.brecorder.com/world/africa/31323-anti-kadhafi-fighters-seize-sirte-police-hq-.html Anti-Kadhafi fighters seize Sirte police HQ]</ref>. 11-12 сентября сторонники Переходного правительства появились на южных окрестностях Бени-Валида и заняли район [http://wikimapia.org/#lat=31.7347555&lon=14.0086842&z=16&l=1&m=b&show=/11305070/ru/Сакания Сакания] на юге города<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=9h__PmX8ANU ثوار الزاوية يتجهون من الزاوية إلى بني وليد]</ref>. [[15 октября]] несмотря на заявления представителей Переходного правительства о приостановке наступления на Бени-Валид до взятия Сирта<ref>[http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html Libya: NTC, pro-Kadhafi soldiers clash in the battle for Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111207090616/http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html |date=2011-12-07 }}</ref>, стали поступать сообщения о наступлении гражданских батальонов из Мисраты в восточной части Бени-Валида, где, по некоторым данным, сторонники Переходного правительства овладели Районом 1<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uPFi4dufTZY تقرير عامر لافي من بن وليد، اليسبت الساعه 14:39 15/10/2011]</ref>. Командование сил нового правительства заявило о контроле своих сил над [http://wikimapia.org/#lat=31.7365257&lon=14.0324163&z=16&l=1&m=b&show=/17116891/ru/Промзона промзоной], районами [http://wikimapia.org/#lat=31.7570538&lon=14.0317082&z=16&l=1&m=b&show=/17116877/ru/Больница-Бени-Валида больницы], [http://wikimapia.org/#lat=31.7472237&lon=14.0169561&z=18&l=1&m=b&show=/11506899/ru/Рынок&search=market рынка], где, тем не менее, ещё могли находиться снайперские позиции<ref>[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm Libyan NTC slows down in Sirte, advances in Bani Walid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017194454/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm |date=2011-10-17 }}</ref>. [[16 октября]], по словам представителя исполнительного кризисного комитета переходного ливийского правительства Али Деки, под контролем новой власти находились центральная и северная части города. Под контролем войск Каддафи находился район [http://wikimapia.org/#lat=31.7379126&lon=13.9973974&z=15&l=1&m=b&show=/15506964/ru/Дахра Дахра] на юге Бени-Валида<ref>[http://edition.cnn.com/2011/10/16/world/africa/libya-war// Libyan leaders claim new areas in Bani Walid]</ref>. [[17 октября]] Рейтерс со ссылкой на полковника Абдуллу Накера сообщило о полном взятии Бени-Валида правительственными войсками Национального переходного совета. Позже корреспонденты Reuters, побывавшие в Бени-Валиде и не обнаружившие войск Каддафи в городе, подтвердили взятие города силами Переходного ливийского правительства<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |title=WRAPUP 4-NTC forces celebrate capture of Gaddafi bastion Bani Walid |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |date=2015-10-02 }}</ref>. --> === Сирт өсөн алыш === ==== Сирт йүнәлешендәге һуғыштар (8—14 сентябрь) ==== <!-- [[8 сентября|8]]-[[10 сентября]] войскам ПНС удалось взять [http://wikimapia.org/#lat=31.0076285&lon=17.4669743&z=14&l=1&m=b&show=/19153031/ru/Устье-Вади-Аль-Ахмар Красную Долину (Вади-эль-Хаммар)] в 90 км восточнее Сирта, где завязались позиционные бои<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5vgUscfccmM Fighters bring battle to Libya’s Sirte]</ref>. [[11 сентября]] силы Западной группировки войск ПНС продолжили наступление на Сирт, после чего заняли посёлки [http://wikimapia.org/#lat=31.3612595&lon=15.2454185&z=14&l=1&m=b&show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Эль-Геддахия]<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12; Qaddafi’s spy chief arrested |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}</ref> и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&lon=15.571146&z=14&l=1&m=b&show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк], [http://wikimapia.org/#lat=31.4014877&lon=15.6947422&z=14&l=1&m=b&show=/17697650/ru/Буэйрат-аль-Хасун Буэйрат-аль-Хасун] и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&lon=15.571146&z=14&l=1&m=b&show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=eNYPp_nfzGE الثوار يسيطرون على منطقتي الوشكه وبويرات الحسون]</ref><ref>[http://wikimapia.org/#lat=31.3885198&lon=15.7358551&z=12&l=1&m=b&gz=0;155765533;312039923;9558106;0;5877686;281865;5005646;422766;1524353;1900959;0;1672343 Wikimapia — Let’s describe the whole world!]</ref>. В этот же день на Восточном фронте войска ПНС подошли к посёлку [http://wikimapia.org/#lat=31.0532281&lon=17)02489&z=13&l=1&m=b&show=/14915308/ru/Храва Харава]<ref>[http://www.cortezjournal.com/article/20110911/API/1109110541/Official:-Gadhafi's-son-al-Saadi-flees-to-Niger Libyan fighters battle in key loyalist town]</ref>. [[14 сентября]] Западный фронт войск ПНС из-за отсутствия снабжения и серьёзных потерь вынужден был отступить до посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3765028&lon=15.3630066&z=12&l=1&m=b&show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Геддахия] западнее Сирта. --> ==== Беренсе штурм яһарға маташыу (15—18 сентябрь) ==== <!--[[Файл:2011 Battle of Sirte.svg|thumb|350px|Сирт өсөн алыш]] [[15 сентября]] войска ПНС (отряд «Тувар Мисрата», то есть «революционеры Мисураты») вышли к западным окраинам Сирта<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |title=Libya interim govt says on outskirts of Sirte |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |date=2016-03-04 }}</ref>, пересекли мост [http://wikimapia.org/#lat=31.2032352&lon=16.5442944&z=18&l=1&m=b&show=/21500289/ru/мост-Эль-Гарбият Эль-Гарбият] и с ходу предприняли штурм города<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |title=Libya’s revolutionary fighters enter Qaddafi hometown Sirte, fight his loyalists |accessdate=2011-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916020434/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |archivedate=2011-09-16 |deadlink=yes }}</ref>. Осажденные войска Каддафи оказали ожесточенное сопротивление<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0920 Fri, 16 Sep 2011, 07:20 GMT+3 — Libya]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |title=11 Anti-Khdhafi Fighters Killed in Battle for Sirte |accessdate=2011-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |archivedate=2015-09-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |date=2015-09-23 }}</ref>, в результате чего штурм провалился<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0846 Fri, 16 Sep 2011, 06:46 GMT+3 — Libya]</ref><ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=571857&cid=9 Штурм Сирта: противоречивые сведения]</ref>. Тем не менее, войска ПНС сумели закрепиться на западных окраинах Сирта. [[17 сентября]] на восточном фронте отряды ПНС сумели овладеть поселком Харава<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-17-2011-2114 Sat, 17 Sep 2011, 19:14 GMT+3 — Libya]</ref>. --> ==== Икенсе штурм яһарға маташыу (19—23 сентябрь) ==== <!-- [[19 сентября]] войска Западного фронта ПНС предприняли вторую попытку штурма Сирта, не давшую значительных результатов<ref>{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |title=Mon, 19 Sep 2011, 02:39 GMT+3 |access-date=2011-09-19 |archive-date=2012-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107021203/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |deadlink=yes }}</ref><ref>[http://modernghana.com/news/351765/1/anti-khadhafi-forces-admit-losses-in-sirte-offensiv.html Anti-Kadhafi forces admit losses in Sirte offensive]</ref>. Войска Восточного фронта ПНС захватили посёлок [http://wikimapia.org/#lat=31.1114462&lon=17.1488857&z=14&l=1&m=b&show=/20254075/ru/Эс-Султан Эс-Султан] в 50 км восточнее Сирта<ref>{{Cite web |url=http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |title=Libyan fighters inch toward Sirte |accessdate=2011-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428120416/http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }}</ref>. Ближе к вечеру войска ПНС достигли восточного въезда в Сирт<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-20-2011-1048 Tue, 20 Sep 2011, 10:48 GMT+3]</ref>, но были вынуждены отступить вследствие отсутствия боеприпасов и снабжения. [[23 сентября]] войска Восточного фронта ПНС повторно взяли под свой контроль восточный въезд в Сирт<ref>[https://archive.is/20120714165820/news.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8351352 NTC troops probe Gaddafi hometown]</ref>, после чего продвинулись на запад ещё на 10 километров<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278 Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]</ref>. --> ==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (24—30 сентябрь) ==== <!-- [[24 сентября|24]]-[[25 сентября]] войска Западного фронта ПНС возобновили штурм Сирта<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278? Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/201192444319839381.html Libyan fighters ready for final Sirte assault]</ref>, в результате чего захватили район [http://wikimapia.org/#lat=31.2078464&lon=16.5522981&z=16&l=1&m=b&show=/21611952/ru/Заафран Заафран] в 1 км от центра города<ref>[http://www.newszilla.eu/2011/09/libyans-fight-for-control-of-gaddafi.html Libyans fight for control of Gaddafi stronghold Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.thedailystar.net/newDesign/latest_news.php?nid=32535 NTC forces enter Sirte]</ref>. Однако, из-за высоких потерь войска ПНС были вынуждены отступить из центра города<ref>[http://www.twitvid.com/YPPWW NTC Fighters retreat to the outskirt of #Sirte #Libya 09.00GMT 25/9/11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112000619/http://www.twitvid.com/YPPWW |date=2012-01-12 }}</ref>. [[26 сентября]] войска Восточного фронта ПНС вошли в восточные пригороды Сирта<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-26-2011-1210 Mon, 26 Sep 2011, 10:10 GMT+3]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=E9yVOMGLi7U Ajazeera: Street By Street Battle on-going in Sirte 16.15GMT 26/9/2011]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=0e74g28wUAo Aljazeera Update: FF now consolidating positions on East Sirte 17.15GMT 29/9/2011]</ref>, где завязались уличные бои. [[27 сентября]] войска Восточного фронта ПНС захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.2097734&lon=16.6311121&z=16&l=1&m=b&show=/16587046/ru/Сиртский-коммерческий-порт порт Сирта]<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-27-2011-0949 Tue, 27 Sep 2011, 07:49 GMT+3]</ref>. В этот же день из-за контратак войск Каддафи отрядам ПНС пришлось отступить из комплекса Угадугу. [[28 сентября]] войска Западного фронта ПНС с южного направления захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.0707267&lon=16.6113281&z=13&l=1&m=b&show=/1220892/ru/Аэропорт-Гардабия аэропорт Сирта]<ref>[http://aljazeera.com/news/africa/2011/09/2011928134252487233.html Libyan fighters 'capture' Sirte airport]</ref><ref>{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |title=Wed, 28 Sep 2011, 22:47 GMT+3 |access-date=2011-09-28 |archive-date=2012-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103112431/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |deadlink=yes }}</ref>, который ранее использовался силами Каддафи как позиция для ракетного и артиллерийского обстрела наступавших<ref>[https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAL5E7KT4YC20110929 Civilians flee Sirte battle, fighting hampers aid: U.N.]</ref>. --> ==== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең берләшеүе (1—6 октябрь) ==== <!-- [[1 октября|1]]-[[3 октября]] войска Восточного фронта ПНС соединились с западной группировкой, после чего продолжили наступление на Сирт с южного направления. Плацдармом для наступления стал район [http://wikimapia.org/#lat=31.156794&lon=16.6127443&z=16&l=1&m=b&show=/13358737/ru/Сиртское-кольцо «Сиртского кольца»], находящийся на пересечении южных и восточных дорог от города. Войскам ПНС удалось отсечь группировку войск Каддафи в районе Каср-абу-Хади<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=4orSWl2hcO8 NTC fighters 'seal off' Gaddafi’s hometown]</ref> от основных сил и полностью окружить город. Также войска ПНС захватили штаб батальона Саади Каддафи. После ожесточенных боев войска ПНС взяли под свой контроль район [http://wikimapia.org/#lat=31.0683006&lon=16.6673756&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/19369961/ru/Каср-Абу-Хади Каср-абу-Хади]<ref>[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/23259/World/Region/Gaddafi-birthplace-Abu-Hadi-overrun.aspx Gaddafi birthplace Abu Hadi overrun]</ref>, где родился полковник Каддафи<ref>[http://thedailynewsegypt.com/region/libya-eyes-symbolic-coup-in-qaddafi-birthplace.html Libya eyes symbolic coup in Qaddafi birthplace]</ref>. [[4 октября|4]]-[[5 октября]] в Сирте продолжились уличные бои, постепенно перемещавшиеся ближе к центру города<ref>[http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte Libyan government forces push into centre of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007190653/http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte |date=2011-10-07 }}</ref><ref>[http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte/ Родной город Каддафи почти взят] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126072804/http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte |date=2012-01-26 }}</ref>. [[6 октября]] войска Каддафи предприняли контратаку<ref>[http://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/libye-les-combats-s-intensifient-dans-les-rues-de-syrte_1037695.html Libye: les combats s’intensifient dans les rues de Syrte]</ref>, которая была отбита войсками ПНС. В этот же день войска ПНС заняли [http://wikimapia.org/#lat=31.2113241&lon=16.6228724&z=17&l=1&m=b&show=/21765073/ru/Гостиница-эль-Кардрбия гостиницу эль-Гардабия], боевые действия переместились в район домов возле побережья<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |title=Sniper fire holds up push into Gaddafi’s hometown |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |date=2015-09-24 }}</ref>. --> ==== Ҡаланың үҙәк өлөшөндәге һуғыштар (7—17 октябрь) ==== <!-- [[7 октября|7]]—[[10 октября]] войска ПНС предприняли крупное наступление на город<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-oct-7-2011-1112 Fri, 7 Oct 2011, 09:12 GMT+3]</ref>, в ходе которого овладели конференц-центром Угадугу, территорией университета Сирта<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15229351 Libya NTC fight Gaddafi forces in streets of Sirte]</ref> и больницей Ибн-Сина. Также были захвачены районы Сабамия и Эль-Гиза<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/10/2011109123523772491.html Libyan fighters push further into Sirte]</ref>. [[11 октября|11]]—[[13 октября]] продолжились бои в основной части города, которые закончились отступлением отрядов ПНС под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи<ref>[http://www.itar-tass.com/c219/246760.html Под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи подразделения революционеров отступили из районов Сирта]</ref>. [[14 октября|14]]—[[17 октября]] войска ПНС предприняли новую атаку, начались бои в районах Аль-Доллар и Район № 2. Перед наступлением командование ПНС усилило свою группировку в Сирте танками<ref>{{Cite web |url=http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&sid=73&nid=1818425659&cid=309&scid=-1&title=National+News&ith=9 |title=Libya government brings more tanks to smash Sirte resistance |accessdate=2011-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203125137/http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&sid=73&nid=1818425659&cid=309&scid=-1&title=National+News&ith=9 |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }}</ref>. --> ==== Сирт ҡалаһына штурмдың тамамланыуы (18—20 октябрь) ==== <!-- [[18 октября|18]]—[[19 октября]] войска ПНС предприняли решительное наступление на остававшиеся под контролем войск Каддафи районы Сирта<ref>[http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 Fierce battle under way to crush last Gadhafi holdout] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118052641/http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 |date=2012-01-18 }}</ref>, в результате чего они заняли район Аль-Доллар<ref>[http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=7127 Al Qathafi Diehards in Sirte Keep Declaration of Normalcy in Abeyance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020015050/http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=7127 |date=2011-10-20 }}</ref>. [[20 октября]] состоялся штурм последних подконтрольных войскам Каддафи участков города<ref>[http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022040504/http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ |date=2011-10-22 }}</ref><ref>[http://rt.com/news/gaddafi-stronghold-sirte-captured-271/ Gaddafi stronghold Sirte reportedly captured]</ref>. Продолжилась зачистка местности<ref>[https://web.archive.org/web/20111021004046/http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-fighters-capture-Gadhafi-hometown-of-Sirte-2227520.php#photo-1683086 Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte]</ref><ref>[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102092329271942.html Gaddafi’s hometown of Sirte 'falls' to NTC]</ref>, в результате которой был захвачен, а затем [[Убийство Муаммара Каддафи|зверски убит Муаммар Каддафи]], а позже расстрелян его сын Муттазим<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=nY0rBMfFZNc فديو مقتل المعتصم ابن القذافي Video killed Gaddafi’s son Mutasim]</ref><ref>[http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html Gaddafi Killed!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118085726/http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html |date=2012-01-18 }}</ref>. Некоторые сторонники Каддафи из обычных граждан, оставшиеся в городе, сообщили, что женщины и дети были убиты в результате перекрёстного огня или обстрела со стороны революционных сил. Поступали также сообщения о преследованиях и кражах со стороны революционеров; однако революционная армия заявила, что оставит безоружных гражданских лиц на произвол судьбы, и разрешила городским семьям доступ к продуктам питания и медицинской помощи<ref name="telegraph_sirte">{{cite news|last=Sherlock|first=Ruth|title=Gaddafi loyalists stranded as battle for Sirte rages|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=28 October 2011|newspaper=The Daily Telegraph|date=2 October 2011|location=London}}{{cbignore}}</ref>. После гибели Каддафи и взятия Сирта, [[Ливийская джамахирия]] прекратила своё существование ознаменовав победу ПНС<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|work=The Washington Post|date=20 October 2011|access-date=20 October 2011|title=Libyan prime minister confirms Gaddafi killed as Sirte is overrun|first=Craig|last=Whitlock|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021232033/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|archive-date=21 October 2011|url-status=live}}</ref>. --> == Халыҡ-ара реакция == <!-- После начала беспорядков большинство стран провели эвакуацию своих граждан с территории Ливии<ref>[http://www.mk.ru/politics/news/2011/02/21/567326-rzhd-evakuiruet-sotrudnikov-iz-livii.html РЖД эвакуирует сотрудников из Ливии]//Московский комсомолец,21.02.2011 г.</ref><ref><nowiki>[Китай завершил эвакуацию из Ливии более 35 тыс. своих граждан]</nowiki>//[[РИА Новости]], 03.03.2011 г.</ref><ref>[http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html Deutsche Kriegsschiffe sollen bei Ausreise aus Libyen helfen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301021908/http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html |date=2011-03-01 }}//Deutsche Welle,24.02.2011{{ref-de}}</ref>. В ходе конфликта большинство членов ООН выступило против правительства Каддафи, призывая его уйти в отставку и передать всю власть Переходному Национальному Совету Ливии. Значительная часть мирового сообщества<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/22/calltoend/ Lenta.ru: В мире: Китай призвал свернуть военную операцию против Каддафи]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7tjxRTaOGcw Выступление министра иностранных дел РФ Сергея Лаврова по Ливии]</ref> выступила за невмешательство во внутренние дела Ливии и скорейшее начало мирных переговоров. Однако, страны блока НАТО и некоторые государства Ближнего Востока (т. н. «Коалиция») предпочли вмешаться в ливийский конфликт и выступили за введение «бесполётной зоны» на большей территории Ливии. В результате голосования в ООН была принята «Резолюция Совета Безопасности ООН 1973» и одобрено введение «бесполётной зоны», что также позволило странам коалиции наносить удары с воздуха по войскам правительства Каддафи и проводить ограниченные наземные операции. На протяжении всего конфликта некоторые страны делали попытки мирного урегулирования конфликта<ref>[http://news.mail.ru/politics/5997102/ Мира в Ливии будет искать российский спецпредставитель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112030149/http://news.mail.ru/politics/5997102/ |date=2012-01-12 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011</ref><ref>DIAA HADID [http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AZPHG&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT South African president: Gadhafi ready for truce]//[[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]],30 May 2011</ref>. Муаммар Каддафи даже соглашался уйти в отставку на определённых условиях<ref>[http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 Каддафи согласился уйти в отставку на своих условиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602092913/http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 |date=2011-06-02 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011</ref><ref>[http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603075248/http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 |date=2011-06-03 }}//Радиостанция «[[Вести ФМ]]», 31 мая 2011 г.</ref><ref>[http://news.mail.ru/politics/6013899/ Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823221539/http://news.mail.ru/politics/6013899/ |date=2011-08-23 }}//Новости@Mail.ru, 31 мая 2011 г.</ref>, которые, однако, не устроили страны коалиции. Введение санкций против Каддафи<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html Япония одобрила санкции против Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309201125/http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html |date=2011-03-09 }}//[[Росбалт]],08.03.2011 г.</ref> и иностранное вмешательство в ход гражданской войны в Ливии сыграло ключевую роль в победе сторонников ПНС<ref>[https://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ Кровавая весна в пустыне // «Эксперт» № 30-31 (813) /30 июл 2012]</ref>. --> == Мәғлүмәти һуғыш == === Цензура === <!-- Дочерняя компания Bull разработала программное обеспечение под названием Eagle, которое позволяло правительству Каддафи отслеживать интернет-трафик и которое было внедрено в Ливии в 2008 году с усовершенствованным функционированием в 2010 году<ref>{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/international/2011/09/01/01003-20110901ARTFIG00412-comment-j-ai-mis-8-millions-de-libyens-sur-ecoute.php |title=Comment j'ai mis 8 millions de libyens sur écoute|work=Le Figaro |location=France |access-date=11 September 2011|date=September 2011}}</ref>. Правительство Каддафи отключило все интернет-коммуникации в Ливии и арестовывали ливийцев, которые давали телефонные интервью СМИ<ref>{{cite magazine|last=Ackerman |first=Spencer |url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223190740/http://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors |url-status=dead |archive-date=23 February 2011 |title=Desperate Gaddafi Bombs Protesters, Blocks Internet |date=22 February 2011 |magazine=[[Wired UK]] |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/news/2011/02/20/libya-governments-should-demand-end-unlawful-killings |title=Libya: Governments Should Demand End to Unlawful Killings|date=20 February 2011 |publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=26 March 2011}}</ref>. Ливийские власти запретили международным журналистам вести репортажи из Ливии, кроме как по приглашению правительства Каддафи<ref>{{cite news|last=Williams|first=Jon |url=https://www.bbc.co.uk/blogs/theeditors/2011/02/reporting_from_libya.html |title=The Editors: The Difficulty of Reporting from Inside Libya |work=BBC News|date=19 February 2011 |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/02/20/3143581.htm |title=Libya Fights Protesters with Snipers, Grenades|work=ABC News|date=20 February 2011 |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |title=Libya Witness: 'It's Time for Revolt. We Are Free' |work=Euronews |date=23 February 2011 |access-date=26 March 2011 |archive-date=28 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |date=28 February 2011 }}</ref>. 21 февраля, газета [[The New York Times]] сообщила, что Каддафи пытался пресечь утечку информации из Ливии<ref name="The New York Times"/>. Несколько жителей сообщали, что сотовая связь была отключена, и даже стационарная телефонная связь была спорадической<ref name="The New York Times">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/02/22/world/africa/22libya.html|title=Qaddafi's Grip Falters as His Forces Take On Protesters |date=21 February 2011 |work=The New York Times |first1=David D. |last1=Kirkpatrick |first2=Mona |last2=El-Naggar}}</ref>. Однако каждый день новые кадры, снятые камерами мобильных телефонов, попадали на [[YouTube]] и в международные СМИ. Журналисты и так называемые «исследователи в области прав человека» ежедневно звонили сотням гражданских лиц на территории, контролируемой правительством. В городе Мисурата лидеры мятежников ввели ограничения в отношении иностранных средств массовой информации. Журналистам не разрешили выехать в деревню Дафния, и их вернули обратно на контрольно-пропускные пункты, удерживаемые мятежниками. Журналисты могли пользоваться только официально утверждёнными переводчиками<ref>{{cite news| url=https://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20110623114804/http://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | url-status=dead | archive-date=23 June 2011 | work=Bloomberg | first=Chris | last=Stephen | title=Rebel Leaders in Libya's Misrata Curb Press Freedoms as Casualties Mount | date=22 June 2011}}</ref>. Международные журналисты, пытавшиеся освещать события, подверглись нападениям со стороны сил Каддафи. Съёмочная группа британской службы [[Би-би-си]] была избита, поставлена к стене солдатами Каддафи, которые затем произвели выстрелы над головами журналистов, смеясь над ними после этого<ref>{{cite news |last=Spencer|first=Richard|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=BBC Crew Beaten and Given Mock Executions|date=9 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London |access-date=27 March 2011}}{{cbignore}}</ref>. Журналист, работающий в британской леволиберальной газете [[The Guardian]], и ещё один бразильский журналист были задержаны. Журналист [[Аль-Джазира|Аль-Джазиры]] Али Хасан аль-Джабер был убит и, по–видимому, стал преднамеренной мишенью<ref>{{cite web|publisher = [[Amnesty International]]|url = https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|title = Killing of Al Jazeera Journalist Condemned|date = 13 March 2011|access-date = 27 March 2011|archive-date = 17 February 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13 |date=17 February 2015 }}</ref>. Солдаты Каддафи неделю держали в плену четырёх журналистов [[The New York Times]] – Линси Аддарио, Энтони Шадида, Стивена Фаррелла и Тайлера Хикса<ref>[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/01/libya.ac360.missing.journalists/index.html Freed journalists await word on missing driver, reflect on Libyan captivity]. CNN. 2 April 2011</ref>. Гражданин Ливии журналист Мохаммед Наббус был застрелен в голову солдатами Каддафи вскоре после разоблачения ложных сообщений правительства Каддафи, связанных с объявлением о прекращении огня<ref name="автоссылка3">{{cite news|last = Wells |first = Matt|url = https://www.theguardian.com/world/blog/2011/mar/19/mohammad-nabbous-killed-libya|title = Mohammad Nabbous, face of citizen journalism in Libya, is killed|work=The Guardian|access-date=19 March 2011|date=19 March 2011|location=London}}</ref>. --> === Халыҡ-ара киң мәғлүмәт саралары === <!-- После начала революции ливийским студентам, обучающимся в США, якобы звонили из посольства Ливии, инструктируя их присоединиться к митингам в поддержку Каддафи угрожая в противном случае лишить их стипендий, даваемых правительством. Посол Каддафи опроверг эти сообщения<ref>{{cite web| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011217184949502493.html| title=Libyans in US Allege Coercion| publisher=Al Jazeera|last=Hill|first=Evan| date=17 February 2011|access-date=27 March 2011}}</ref>. Помощники Каддафи также организовывали экскурсии для иностранных журналистов в Триполи. Корреспондент [[The Economist]] в Триполи отмечал: «Картина, представленная режимом, часто быстро разваливается. Гробы на похоронах иногда оказывались пустыми. Места взрывов перерабатываются. Раненый семилетний ребёнок в больнице стал жертвой автокатастрофы, согласно записке, тайно переданной медсестрой. Журналисты, которые указывают на такое вопиющее искажение фактов, подвергаются нападкам в коридорах отеля»<ref>{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/07/reporting-libya | title=Reporting from Libya – Close your window |newspaper=The Economist | date=1 July 2011}}</ref>. Британская газета [[The Guardian]] описала Джамахирию как «Северную Корею с пальмами». Журналистам не разрешалось никуда ходить или с кем-либо разговаривать без разрешения официальных лиц Джамахирии, которые всегда следовали за ними. Журналисты, которые не освещали события так, как предписывали официальные лица Джамахирии, сталкивались с проблемами и внезапными депортациями<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/13/foreign-journalists-rixos-hotel-tripoli | title=No freedom for foreign press at Tripoli's Rixos hotel |work=The Guardian |location=London | date=14 April 2011| first=Harriet | last=Sherwood}}</ref>. В июне 2011 года [[Amnesty International]] раскритиковала «освещение в западных СМИ», которое «с самого начала представляло очень односторонний взгляд на логику событий, изображая протестное движение как исключительно мирное и неоднократно предполагая, что силы безопасности Джамахирии необъяснимо убивали безоружных демонстрантов, которые не представляли угрозы национальной безопасности»<ref name="AmnestyRape"/>. На протяжении всего конфликта из Ливии поступала противоречивая информация, в том числе некоторые западные СМИ к примеру такие как [[The Guardian]], [[CNN]] и [[The New York Times]], основываясь на данных телекомпаний [[Аль-Джазира]] и [[Аль-Арабия]], значительно нагнетали обстановку в Ливии и выдавали за реальность ложные факты<ref>[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]</ref><ref>[https://vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]//[[Взгляд.ru]],09.03.2011 г.</ref>. Некоторые обозреватели считают, что в Ливии впервые были применены в мировом масштабе технологии информационной войны<ref>Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=2011-03-06 }}//Санкт-Петербургский центр изучения современного Ближнего Восток</ref>. Также необъективную информацию предоставлял британский телеканал [[Би-би-си]]. Так, по словам руководителя службы новостей Хелен Боуден объективности освещения помешали слишком тесные связи с «повстанцами». Также часто использовалась неподтверждённая информация<ref>[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]</ref>. --> == Эҙемтәләре == Ливиялағы Граждандар һуғышы Ғәрәп яҙы барышында ҡорбандар һаны буйынса өсөнсө иң ҙур (Сүриәләге һәм Йемендәге һуғыштарҙан һуң) конфликт була. 2011 йылдың август аҙағына ҡарата һәләк булыусылар һаны 50 мең кешегә етте<ref name="автоссылка4" />. Һуғыш ил иҡтисадына, тәү сиратта уның тышҡы сауҙаһына көслө һөжүм яһай. Мәҫәлән, Ливияның Европа союзы менән тауар әйләнеше 2011 йылда 2010 йыл кимәленең өстән бер өлөшөн тиерлек (ул ваҡытта ул 35 миллиард доллар самаһы ине) тәшкил иткән<ref name=autogenerated7>Эль С. Современное состояние торговых отношений между Ливией и Европейским Союзом // Современные проблемы науки и образования. — 2014. — № 3. — С. 358</ref>. Әммә 2012 йылда уҡ Европа союзы менән тауар әйләнеше 2010 йыл кимәленән артҡан<ref name=autogenerated7 />. <!-- Несмотря на поражение сторонников Каддафи, захват его последних городов и смерть, [[Каддафи, Саиф аль-Ислам|Саиф аль-Ислам]], сын и преемник Каддафи, продолжал скрываться в южном регионе Ливии до своего пленения в середине ноября. Кроме того, некоторые лоялистские силы перешли границу [[Нигер]]а, хотя попытки побега переростали в насилие, когда их обнаруживали нигерийские войска. Последствием свержения в 2011 году Муаммара Каддафи стал кризис в [[Мали]], когда на малийскую территорию хлынули беженцы из племен [[Туарегское восстание (2012—2013)|туарегов]]. Заняв северную часть Мали, они провозгласили там независимое государство [[Азавад]]. Позднее туарегов с подконтрольных территорий вытеснили экстремисты. Спорадические столкновения между силами ПНС и бывшими лоялистами также продолжались по всей Ливии с низкой интенсивностью. 23 ноября 2011 года в столкновениях в [[Бани-Валид]]е были убиты семь человек, пятеро из них из числа революционных сил и один сторонник Каддафи<ref>{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|title=Fresh clashes in Libya's Bani Walid; U.N. says 7,000 held in militia prisons|date=23 November 2011|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|agency=Agence France-Presse|location=Bani Walid and Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104002523/http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|archive-date=4 January 2012|url-status=dead}}</ref>. Боевые действия вспыхнули 3 января 2012 года в здании, которое при правительстве Каддафи использовалось в качестве штаб-квартиры разведки<ref name=alarabiya0301>{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|title=Abdul Jalil appoints head of Libyan armed forces, warns of civil war|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|location=Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103233900/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|archive-date=3 January 2012|url-status=dead}}</ref>. Абдул Джалиль, председатель ПНС, предупредил ливийцев, что страна может скатиться к новой гражданской войне, если они прибегнут к силе для урегулирования своих споров<ref name=alarabiya0301/>. Сообщалось, что в результате этих событий пять человек погибли и по меньшей мере пять получили ранения<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-16395533|work=BBC|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|title=Deadly clash of militias in Libyan capital Tripoli}}</ref>. Также 3 января правительство Ливии назначило отставного генерала из Мисураты Юселя аль-Манкуоша главой вооружённых сил страны<ref>{{cite news|last=Cunningham|first=Erin|title=Will new army chief end the bloodshed in Libya?|url=http://www.globalpost.com/dispatches/globalpost-blogs/the-casbah/libya-appoints-head-new-army|access-date=6 January 2012|newspaper=GlobalPost|date=4 January 2012}}</ref>. 23 января Бани-Валид был захвачен боевиками местных племён из-за неспособности ПНС сотрудничать с ними<ref name=norevolt>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|url-status=dead|archive-date=30 April 2012|title=UPDATE 1-Anger, chaos but no revolt after Libya violence|date=24 January 2012|access-date=24 January 2012|agency=Reuters Africa|location=Bani Walid|first=Oliver|last=Holmes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124 |date=30 April 2012 }}</ref><ref name=aljazeera2401/>. Сообщалось, что местные силы применяли тяжёлое вооружение и насчитывали 100–150 человек<ref name=aljazeera2401/>. Восемь бойцов ПНС были убиты и по меньшей мере 25 ранены, остальные бежали из города<ref name=norevolt/>. Также сообщалось о столкновениях в Бенгази и Триполи<ref name=aljazeera2401/>. ПНС функционировал в качестве временного законодательного органа в течение переходного периода. В начале мая 2012 года он принял свои самые радикальные меры на сегодняшний день, предоставив иммунитет бывшим революционерам за действия, совершённые во время гражданской войны, и приказав, чтобы все задержанные, обвиняемые в борьбе на стороне Каддафи, были преданы суду или освобождены к 12 июля 2012 года. ПНС также принял Закон № 37, запрещающий публикацию «пропаганды», критикующею революцию, ставящей под сомнение авторитет руководящих органов Ливии или восхваляющей Муаммара Каддафи, его семью, его правительство или идеи Зелёной книги<ref name="immunity">{{cite news|url=http://www.alarabiya.net/articles/2012/05/03/211978.html|publisher=Al Arabiya|title=Libya grants immunity to 'revolutionaries'|date=3 May 2012|access-date=6 May 2012}}</ref>. Отчёт [[The Independent]] за сентябрь 2013 года показывает, что Ливия погрузилась в худший политический и экономический кризис со времён поражения Каддафи. Добыча нефти почти полностью прекратилась, и правительство передало контроль над значительными районами страны ополченцам, в то время как насилие усилилось по всей стране<ref name="TheIndepenedentLawlessness">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/special-report-we-all-thought-libya-had-moved-on--it-has-but-into-lawlessness-and-ruin-8797041.html|title=Special report: We all thought Libya had moved on – it has, but into lawlessness and ruin|date=3 September 2013|access-date=12 September 2013|location=London|work=The Independent|first=Patrick|last=Cockburn}}</ref>. К маю 2014 года конфликты между несколькими группировками в Ливии переросли во [[Гражданская война в Ливии (2014—2020)|вторую гражданскую войну]]. --> == Хәрби енәйәттәр == <!-- В начале войны в Ливии 26 февраля 2011 [[Совет Безопасности ООН]] принял резолюцию 1970, в которой было сказано: СБ ООН постанавляет передать вопрос о ситуации в Ливийской Арабской Джамахирии в период с 15 февраля 2011 года на рассмотрение Прокурора Международного уголовного суда. 16 мая прокуратура [[Международный уголовный суд|МУС]] потребовала санкции на арест Муаммара Каддафи по обвинению в преступлениях против человечности. 27 июня Международный уголовный суд выдал ордер на арест Муаммара Каддафи, Сейфа аль-Ислама и главы разведслужбы страны Абдуллы ас-Сенусси по обвинению в наборе наёмников и нападениях на участников антиправительственных демонстраций и других преступлениях<ref>[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]</ref>. В докладе, который был подготовлен авторитетной международной правозащитной организацией Human Rights Watch, базирующейся в Нью-Йорке, говорится, что расправа над лидером Ливийской Джамахирии Муаммаром Каддафи и его окружением, устроенная 20 октября 2011 года, представляет собой военное преступление. По словам её экспертов, собранные ими новые данные указывают на «очевидную казнь» без суда и следствия боевиками «базирующихся в Мисурате вооружённых группировок» не только Муаммара Каддафи и его сына Мутассима, но и «десятков пленников» из числа тех, кто находился в окружении прежнего ливийского руководителя в последний день его жизни. Мятежники "казнили по меньшей мере 66 пленников в находящейся поблизости гостинице «Махари». Полученная Human Rights Watch информация указывает на то, что Мутассим Каддафи, раненный при первоначальном боестолкновении автоколонны отца и повстанцев, был доставлен живым из Сирта в Мисурату, где его вскоре убили. Сам истекавший кровью Муаммар Каддафи был зверски избит. Кроме того, его кололи штыком, свидетельствует организация, ссылаясь на видеозаписи, сделанные самими мятежниками на камеры мобильных телефонов. В соответствии с изложенными в докладе сведениями, 22 октября 2011 года сотрудники Human Rights Watch обнаружили в гостинице «Махари» останки не менее 53 человек, причём у многих из погибших руки были связаны за спиной<ref>[https://vz.ru/news/2012/10/18/603075.html Взгляд. HRW: Убийство Каддафи — не расследованное военное преступление. 18 октября 2012, 05:41]</ref>. --> == Мәҙәни йоғонтоһо == <!-- {{Quote box|width=|bgcolor=#c6dbf7|align=right|title = Аль-Суал (Вопрос)<ref name="FreeMuse 20042011"/>|<poem> Муаммар: Ты никогда не служил людям Муаммар: Тебе лучше сдаться Исповедоваться. Ты не можешь убежать Наша месть настигнет тебя Как поезд с рёвом проносится сквозь стену Мы утопим тебя. </poem>}} [[Рэп]], [[хип-хоп]] и [[традиционная музыка]], наряду с другими жанрами, сыграли большую роль в поощрении инакомыслия против правительства Каддафи. Музыка контролировалась, а несогласные деятели культуры арестовывались или подвергнуты пыткам в странах, где произошла [[арабская весна]], включая Ливию<ref name="FreeMuse 20042011"/>. Музыка обеспечила важную платформу для общения между демонстрантами. Это помогло создать моральную поддержку и поощряло дух восстания против правительств<ref name="FreeMuse 20042011">{{cite web|url=http://www.freemuse.org/sw41490.asp|title=Hip-hop is a soundtrack to the North African revolt|date=2011-04-20|work=Free Muse – Freedom of Musical Expression|publisher=Freemuse, Copenhagen, Denmark|access-date=2011-08-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp|archive-date=2011-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp |date=2011-09-26 }}</ref>. Анонимный хип-хоп-исполнитель по имени Ибн Табит дал голос «лишённым гражданских прав ливийцам, ищущим ненасильственный способ выразить свою политическую позицию»<ref name="Lane 30 March 2011">{{cite news|last=Lane|first=Nadia|date=2011-03-30|url=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-582738|title=Libyan Rap Fuels Rebellion|publisher=CNN|access-date=16 August 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |title=Ibn Thabit: The Beat Behind Libya's Revolution |date=2011-08-08 |publisher=Aslan Media |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909082334/http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |archive-date=2011-09-09}}</ref>. На своем веб-сайте Ибн Табит сказал, что он «нападает на Каддафи своей музыкой с 2008 года», когда он опубликовал свою первую песню в интернете под названием «Муаммар — трус»<ref name="Lane 30 March 2011"/><ref>{{cite web |url=http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |archive-url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |url-status=dead |archive-date=2012-09-18 |title=Top Five Arab Spring Hip-Hop Songs |publisher=NPR |date=2011-06-22 |work=The New Significance (webzine) |access-date=2011-08-13 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |date=2012-09-18 }}</ref>. Текст песни «Аль-Суал», выпущенный Ибн Табитом на YouTube 27 января 2011 года, за несколько недель до начала беспорядков в Ливии, свидетельствует о настроениях повстанцев<ref name="FreeMuse 20042011"/>. Некоторые группы, такие как рок-группа из Бенгази под названием «Парни из подполья», использовали метафоры, чтобы скрыть осуждение властей. Группа выпустила песню незадолго до восстания под названием «Как всегда говорит мой отец», чтобы высмеять автократического вымышленного мужчину-главу семьи, который был завуалированной ссылкой на Каддафи<ref name="FreeMuse 20042011"/>. --> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Навигация}} * Ливияға интервенция * [[Ғәрәп яҙы]] * [[Тәрбил Фәтхи]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|30em|refs}} <ref name="vandewalle_124">{{cite book | last=Vandewalle | first=Dirk J. | title=A history of modern Libya | location=Cambridge| publisher=Cambridge University Press | year=2006 | isbn=0-521-85048-7| url=https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand | url-access=registration | access-date=26 August 2011 | page=[https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand/page/124 124]}}</ref> <ref name="guardian-2011-08-24">{{cite news|title=Street fighting rages in Tripoli as Gaddafi loyalists fight rearguard action|url=https://www.theguardian.com/world/2011/aug/24/fighting-tripoli-gaddafi-libya|access-date=25 August 2011|newspaper=The Guardian|date=2011-08-25|first1=Martin|last1=Chulov|first2=Luke|last2=Harding|first3=Julian|last3=Borger|location=London}}</ref> <ref name="tut.by">[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=2018-11-30 }} — TUT.BY, 2 марта 2011</ref> }} == Әҙәбиәт == * Шугалей М. А., Бурикова И. С., Суханов О. В., [[Юрьев, Александр Иванович|Юрьев А. И.]] [https://shugalei-film.com/wp-content/themes/shugaley/doc/doklad.pdf Триполи как социальный лифт для ИГИЛ (террористическая организация)] / Коллективная монография по результатам исследований Максима Шугалея / Под науч. ред. проф. А. И. Юрьева. — СПб, 2020. — 115 с. * {{нп3|Форте, Максимилиан|Forte M. C.||Maximilian Forte}} Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa. Montreal: Baraka Books, 2012. — 352 p. ISBN 978-1-926824-52-9. == Һылтанмалар == * Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372155 Мятеж в пустыне] // [[Известия]], 09.03.2011 * Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372213 Война в песочнице] // [[Известия]], 10.03.2011 * [https://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.] // «[[Эхо Москвы]]», 20.03.2011 * Жәмал О., Сайченко М. [https://web.archive.org/web/20130419211857/http://izvestia.ru/story/191 Ливийский дневник] * Силантьев П. [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] // [[Независимая газета]], 23.06.2011 * [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии] * [https://m.kp.by/daily/25664/825870/ «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане»]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Комсомольская правда]], 06.04.2011 {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}} * Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео) {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Волнения в арабском мире (2010—2011)}} [[Категория:Зимбабвелағы һуғыштар]] [[Категория:Ливияла Граждандар һуғышы| ]] [[Категория:Ливияның сәйәсәте]] [[Категория:2011 йылдың феврале]] [[Категория:Ливияла 2011 йыл]] [[Категория:2011 йыл конфликттары]] [[Категория:XXI быуат һуғыштары]] [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] <references /> 91eyklhxw46mxymwagk2o4ufdz0wg1s 0 185672 1303055 1302475 2026-08-20T20:52:08Z InternetArchiveBot 31336 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303055 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт эшмәкәре | имя = Муаммар Каддафи | оригинал имени = {{lang-ar|معمر القذافي}} | изображение = Muammar al-Gaddafi at the AU summit-LR.jpg | описание изображения = Каддафи 2009 йылдың 2 февралендә Аддис-Абебала Африка союзы саммитында | ширина = 250 | должность = Революцияның туғандаш юлбашсыһы һәм лидеры | флаг = | флаг2 = Flag of Libya (1977–2011).svg | периодначало = 2 март, 1979 | периодконец = 20 октябрь, 2011 | предшественник = ''вазифа раҫланған'' | преемник = ''вазифа юҡҡа сығарылған'' | должность = Ливия Дөйөм халыҡ конгресының генераль секретары | флаг_2 = Coat of arms of Libya (1977-2011).svg | флаг2_2 = Flag_of_Libya_(1977-2011).svg | порядок_2 = 1 | периодначало_2 = 2 март, 1977 | периодконец_2 = 2 март, 1979 | предшественник_2 = ''вазифа раҫланған'' | преемник_2 = Абдул Ати әл-Обейди | должность_3 = Ливияның Революцион командование советы рәйесе | флаг_3 = Coat of arms of Libya (1972–1977).svg | флаг2_3 = Flag of Libyan Arab Republic 1969.svg | периодначало_3 = 1 сентябрь, 1969 | периодконец_3 = 2 март, 1977 | предшественник_3 = ''вазифа раҫланған'' | преемник_3 = ''вазифа юҡҡа сығарылған'' | должность_4 = Ливия премьер-министрҙары исемлеге | флаг_4 = Coat of arms of Libya (1969–1972).svg | флаг2_4 = Flag of Libya (1969–1972).svg | периодначало_4 = 16 ғинуар, 1970 | периодконец_4 = 16 июль, 1972 | предшественник_4 = Мәхмүт Сөләймән әл-Мәғриби | преемник_4 = Әбдел Сәләм Жәллүд | должность_5 = Ливияның оборона министры | флаг_5 = Coat of arms of Libya (1969–1972).svg | флаг2_5 = Flag of Libyan Arab Republic 1969.svg | периодначало_5 = 16 ғинуар, 1970 | периодконец_5 = 16 июль, 1972 | предшественник_5 = Әҙәм Сәйет Хавваз<ref name="Revolut">{{cite web|title=Qadhafi and the Revolutionary Command Council|publisher=Country Studies|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-8144.html|lang=en|accessdate=}}</ref> | преемник_5 = Әбүбәкер Юныс Жабәр | должность_6 = Африка союзы рәйесе | флаг_6 = Flag of the Organization of African Unity (1970-2002).jpg | флаг2_6 = | периодначало_6 = 2 февраль, 2009 | периодконец_6 = 31 ғинуар, 2010 | предшественник_6 = Жакайя Киквете | преемник_6 = Бингу вә Мутарика <!-- | род = Каддафа | вероисповедание = сөнни йүнәлешле ислам | профессия = {{политик2|Ливия|XXI быуат|XX быуат}}, {{публицист|Ливия}}, {{революционер|Ливия}}, хәрби | партия = 1969 йылда Ливияла хәрби түңкәрелеш#«Азат офицерҙар» ойошмаһы <small>(1964—1969)</small><br>Ғәрәп социалистик союзы <small>(1971—1977)</small> | отец = Мөхәммәт Әбү Миньяр | мать = Айша бен Ниран<ref name="nndb">{{cite web|title=Muammar Qaddafi|publisher=nndb.com|url=http://www.nndb.com/people/641/000026563/|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8BK4fF?url=http://www.nndb.com/people/641/000026563/|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref> | супруга = 1) Фәтхиә Нури Халед <br>2) Сафия Фаркаш | дети = ''1-се никахынан'' <br>'''улы:''' Ҡаддаф Мөхәммәт <br>''2-се никахтан'' <br>'''улдары:''' Ҡаддафи Сәйеф әл-Ислам, Ҡаддафи Саади, Ҡаддафи Мутасим Билал, Ҡаддафи Ганнибал]], Ҡаддафи Сәйеф әл-Ғәрәп һәм Ҡаддафи Хамис<br>'''ҡыҙы:''' Ҡаддафи Аиша<br>''Тәрбиәгә алынғандар:'' <br>'''ҡыҙы:''' Ханна <br>'''улы:''' Милад --> | автограф = Muammar al-Gaddafi Signature.svg | награды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Орден Мужества (Ливия)}}{{!!}}[[File:Order of the Republic (Libya) - ribbon bar.gif|60px]]{{!!}}{{Орден Великого завоевателя Первого класса}} {{!}}- {{!}}{{Орден «Стара планина» с лентой}}{{!!}}{{Специальный класс ордена Доброй Надежды}}{{!!}}{{Большой Крест ордена Заслуг (Польша)}} {{!}}- {{!}}{{Орден Югославской большой звезды}}{{!!}}{{Большая цепь ордена Освободителя (Венесуэла)}}{{!!}} {{Большой крест Национального ордена Чада}} {{!}}- {{!}}{{Орден Белого льва}}{{!!}}{{Орден На благо Республики}}{{!!}}{{Орден Республики (Нигерия, гражданский)}} {{!}}- {{!}}{{Орден Князя Ярослава Мудрого І степени}}{{!!}}{{Орден Богдана Хмельницкого (Украина) I степени}}{{!!}}{{Большая лента ордена 7 ноября 1987 (Тунис)}} {{!}}- {{!}}{{Гранд-командор ордена Республики (Гамбия)}}{{!!}}{{Орден Национального флага 1 степени}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста Национального ордена Мали}} {{!}}- {{!}}{{Орден Заслуг (Мальта)}}{{!!}}{{Орден «На благо Республики»}}{{!!}}{{Орден Звезды Палестины}} {{!}}- {{!}}{{Орден Омейядов 1 класса}}{{!!}}{{Орден Хосе Марти}}{{!!}}{{Большой крест Национального ордена Нигера}} {{!}}- {{!}}{{Большой крест ордена Леопарда (Заир)}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста Национального ордена Бенина}}{{!!}}[[File:Kagera River Medal (Uganda) - ribbon bar.png|60px]] {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Большой крест ордена Признания (ЦАР)}}{{!!}}{{Орден Дружбы|2009}}{{!!}}{{Орден Дружбы (Вьетнам)}}{{!!}}{{Орден Звезды Румынии (СРР) 1 степени}} {{!}}}{{Медаль «В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина»}} <!-- | гражданство = {{флаг|Ливия|1951}} [[Королевство Ливия]]→<br>{{флаг|Ливия|1969}} [[Ливийская Арабская Республика|Ливия]]→<br>{{флаг|Ливия|1977}} [[Великая Социалистическая Народная Ливийская Арабская Джамахирия|Ливия]] | годы службы = [[1965]]—[[2011]] | принадлежность = {{флаг|Ливия}} [[Королевство Ливия]]→<br>{{флаг|Ливия|1969}} [[Ливийская Арабская Республика]]→{{флаг|Ливия|1977}} [[Великая Социалистическая Народная Ливийская Арабская Джамахирия]] | род войск = | звание = [[Файл:Libya-Army-OF-5.svg|22px]] [[полковник]] ([[1969 год]]) | командовал = [[Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии]] | сражения = [[Египетско-ливийская война]]<br>[[Угандийско-танзанийская война]]<br>[[Чадско-ливийский конфликт]]<br>[[Гражданская война в Ливии (2011)|Гражданская война в Ливии]] --> }} {{redirect|Каддафи}} '''Муаммар Мөхәммәт Әбү Миньяр әл-Каддафи''' ({{Lang-ar|مُعمّر محمد عبد السلام القذّافي}}; 7 июнь 1942 — 20 октябрь 2011) — ливия революционеры, сәйәсмән һәм сәйәси теоретик. Ул 1969 йылдан алып 2011 йылға тиклем [[Ливия|Ливияның]] фактик лидеры менән, башта 1969 йылдан алып 1977 йылға тиклем Ғәрәп Ливия Республикаһының революция рәйесе булараҡ, ә һуңынан, 1977 йылдан 2011 йылға саҡлы, Бөйөк Социалистик Халыҡ Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһенең «туғандаш юлбашсыһы». Тәүҙә идеологик яҡтан ғәрәп милләтселеге һәм ғәрәп социализмы тарафдары, аҙаҡ ул, Африка йүнәлешле Өсөнсө бөтә донъя теорияһы тип аталған үҙ ҡағиҙәләренә ярашлы, идара иткән. Сирттан алыҫ булмаған Италия Ливияһында, ярлы бедуин ғаиләһендә тыуып үҫкән Каддафи Сабха мәктәбендә уҡығанда уҡ ғәрәп милләтсеһе булып китә, һуңынан Бенгазиҙағы Король хәрби академияһына уҡырға инә. Ул ҡораллы көстәрҙә Көнбайыш хуплаған Иҙристең сенусит монархияһын 1969 йылда ҡолатҡан революцион төркөм ойоштора. Власҡа килгәс, Каддафи Ливияны үҙенең Революцион командование советы идара иткән республикаға әйләндерә. Үҙенең указдарына таянып, ул илдән ливия итальяндарын депортациялаған һәм көнбайыш хәрби базаларҙы ҡыуып сығарған. Ғәрәп милләтсе хөкүмәттәре, айырыуса Мысырҙан Ғәмәл Әбдел Насер өлгөһөндә бәйләнештәрҙе нығытҡанда, ул панғәрәп сәйәси союзы өсөн уңышһыҙ сығыш яһай. Ислам модернисы булараҡ, ул шәриғәтте хоҡуҡ системаһына нигеҙе булараҡ индерә һәм «ислам социализмын» үҫтерә. Ул нефть сәнәғәтен национализациялай һәм ҡораллы көстәргә ярҙам итеү, сит ил революционерҙарын финанслау һәм торлаҡ төҙөлөшөнә, һаулыҡ һаҡлауға һәм мәғарифҡа айырыуса иғтибар бүленгән социаль программаларҙы тормошҡа ашырыу өсөн арта барған дәүләт килемдәрен файҙалана. 1973 йылда ул, туранан-тура демократия системаһы булараҡ күрһәтелгән Төп халыҡ конгрестарын ойоштороп, "Халыҡ революцияһы"на башланғыс һала, ләкин төп ҡарарҙар буйынса шәхси контролен һаҡлап ҡала. Шул уҡ йылда ул "Йәшел китап"та (Каддафи) үҙенең Өсөнсө бөтә донъя теорияһын бәйән итә. Каддафи Ливияны 1977 йылда Жәмәһириә («массалар дәүләте») исемле яңы социалистик дәүләткә әйләндерә. Ул рәсми рәүештә идара итеүҙе үҙ өҫтөнә алған, ләкин башҡаса фекерләүҙе баҫтырыу өсөн яуаплы хәрби һәм революцион комитеттарҙың башлығы булып ҡалған. 1970-1980-се йылдарҙа Ливияның Мысыр һәм Чад менән сик буйы бәрелештәре, сит ил боевиктарына ярҙам итеү һәм Шотландияла Локерби өҫтөндә шартлау өсөн яуаплылыҡ уның донъя аренаһында тағы ла нығыраҡ изоляцияһына килтерә. Айырыуса Израиль, АҠШ һәм Берләшкән Короллек менән дошманлыҡ мөнәсәбәттәре нығына, был 1986 йылда Америка Ҡушма Штаттарының Ливияны бомбаға тотоуына («Эльдорадо каньоны» опреацияһы) һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы индергән иҡтисади санкцияларға килтерә. 1999 йылдан Каддафи панғәрәбизмдан ситләшә һәм панафриканизмды, көнбайыш илдәре менән яҡынайыуҙы хуплай; 2009—2010 йылдарҙа ул Африка союзы рәйесе була. 2011 йылда «ғәрәп яҙының» ҡыҙған мәлендә Ливияның көнсығышында бөтә ерҙә лә таралған ришүәтселеккә һәм эшһеҙлеккә ҡаршы протест хәрәкәте тоҡана. Хәл граждандар һуғышына әүерелә, уға Төньяҡ Атлантик килешеүе ойошмаһы Каддафи яҡлыларға ҡаршы Милли күсеү советы яғында сығыш яһай. Каддафи хөкүмәте ҡолатыла; ул Сиртҡа сигенә, ләкин Милли күсеү советы боевиктары тарафынан ҡулға алына һәм үлтерелә. Етди фекер айырымлыҡтары тыуҙырған фигура булараҡ, Каддафи Ливия сәйәсәтендә дүрт тиҫтә йыл дауамында өҫтөнлөк иткән һәм Ливияла бөтә ерҙә лә шәхес культы объекты булған. Ул төрлө наградалар менән бүләкләнде һәм үҙенең империализмға ҡаршы позицияһы, ғәрәп, аҙаҡтан Африка берҙәмлеген хуплауы, шулай уҡ нефть запастарын асҡандан һуң илдең һиҙелерлек үҫеше өсөн юғары баһа алды. Ә Ливия халҡының күбеһе Каддафиҙың социаль һәм иҡтисади реформаларына тәүәккәл рәүештә ҡаршы сыҡҡан; үлгәндән һуң, уны үҙ халҡына ҡарата енси аҙғынлыҡ ҡылыуҙа, язалауҙа һәм үлтереүҙә ғәйепләйҙәр. Күптәр уны кеше хоҡуҡтарын даими боҙған һәм төбәктә һәм сит илдә глобаль терроризмды финанслаған авторитар хаким, диктатор булараҡ ғәйепләгән. == Йәшлек йылдары == === Бала сағы: 1940-1950-се йылдар === Муаммар Мөхәммәт Әбү Миньяр әл-Каддафи<ref name="iccwarrant">{{cite web|title=The Prosecutor v. Muammar Mohammed Abu Minyar Gaddafi, Saif al-Islam al-Gaddafi and Abdullah al-Senussi|url=http://www.icc-cpi.int/en_menus/icc/situations%20and%20cases/situations/icc0111/related%20cases/icc01110111/Pages/icc01110111.aspx|work=ICC-01/11-01/11|publisher=International Criminal Court|date=11 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161113152832/https://www.icc-cpi.int/libya/gaddafi?ln=en |date=13 November 2016 }}</ref> Каср Әбү-Хадиҙан алыҫ түгел, Сирт ҡалаһынан алыҫ булмаған, Ливияның көнбайышында Триполитания сүллегендәге ауыл ерендә тыуған{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=33}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=9}}{{sfn|St. John|2012|с=135}}. Уның ғаиләһе сығышы буйынса ғәрәп булған Каддафа исемле әллә ни йоғонтоға эйә булмаған ғәрәпләшкән берберҙәр нәҫеленән сыҡҡан{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=33}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=9}}{{sfn|Bearman|1986|с=58}}{{sfn|Simons|1996|c=170}}. Уның әсәһе Аиша бин Ниран (1978 йылда вафат булған), ә атаһы Мөхәммәт Абдул Сәләм бин Хамед бин Мөхәммәд булған, ул Әбү Мениар булараҡ билдәле булған (1985 йылда вафат булған); ярлы кәзә һәм дөйә көтөүсеһе булған{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=33}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=9}}{{sfn|Bearman|1986|с=58}}. Күп кенә сығанаҡтар раҫлауынса, әсәһе яғынан өләсәһе ислам динен ҡабул иткән йәһүд булған<ref>{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/142593|title='Qaddafi is Jewish and I'm His Cousin'|author=Elad Benari and Yoni Kempinski|date=1 March 2011|publisher=[[Седьмой канал (Израиль)|Arutz Sheva]]}}</ref>. Хәҙерге заман Каддафиҙары кеүек үк, бәҙеүәндәрҙең күсмә ҡәбиләләре наҙан булған һәм тыуыу тураһында яҙма алып бармаған{{sfn|Kawczynski|2011|с=9}}{{sfn|St. John|2012|с=135}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=35}}. Күп биографтар 7 июнде Каддафиҙың тыуған көнө тип ҡарай; ләкин уның тыуған көнө аныҡ билдәле түгел, һәм сығанаҡтар уның 1942 йылда йәки 1943 йылдың яҙында тыуғанлығын раҫлай{{sfn|Kawczynski|2011|с=9}}{{sfn|St. John|2012|с=135}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=35}}. Биографтар Дэвид Бланди һәм Эндрю Лайсетт билдәләүенсә, Каддафиҙың тыуыуы 1940 йылға тиклем булыуы ла мөмкин{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=35}}. Каддафиҙың өс апаһы, һәм ул ата-әсәһенең берҙән-бер улы булған{{sfn|Kawczynski|2011|с=9}}{{sfn|St. John|2012|с=135}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=35}}. Каддафи бәҙәүи мәҙәниәтендә тәрбиәләнгән, һәм уның шәхси зауығына бөтә ғүмеренә йоғонто яһаған; ул сүллеккә өҫтөнлөк биргән һәм уйланған саҡтарында барған{{sfn|Kawczynski|2011|с=9}}{{sfn|St. John|2012|с=135}}. Каддафи бала саҡтан Европа колониаль державаларының Ливияға ҡатнашлығы барлығын белгән; Италия уның илен баҫып алған, һәм Икенсе бөтә донъя һуғышының Төньяҡ Африка кампанияһы ваҡытында Ливия итальян һәм инглиз ғәскәрҙәре араһындағы конфликттың шаһиты булған{{sfn|St. John|2012|с=135}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=35–37}}. Һуңыраҡ яҙылған раҫлауҙарға ярашлы, Каддафиҙың атаһы яғынан олатаһы Әбдесәләм Буминьяр 1911 йылда Италия армияһы баҫып ингән ваҡытта үлтерелә{{sfn|Bianco|1975|с=4}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=37}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=4}}. Икенсе бөтә донъя һуғышының аҙағында, 1945 йылда, Ливияны Британия һәм Франция ғәскәрҙәре баҫып ала. Бөйөк Британия һәм Франция илде үҙ-ара бүлешеү мөмкинлеген ҡарай{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=38–39}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=7–9, 14}}{{sfn|St. John|2012|с=108}}, әммә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль ассамблеяһы илгә сәйәси бойондороҡһоҙлоҡ бирелергә тейеш тигән ҡарар ҡабул итә һәм 1951 йылда көнбайыш монарх Мөхәммәт Иҙрис әс-Сануси етәкселегендә федератив дәүләт — Ливия Берләшкән Короллеген булдырҙы. Ул сәйәси партияларҙы тыйҙы һәм власты үҙ ҡулында үҙәкләштерҙе{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=38–39}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=7–9, 14}}{{sfn|St. John|2012|с=108}}. === Белеме һәм сәйәси әүҙемлеге: 1950—1963 === Каддафиҙың иң тәүге белеме урындағы ислам уҡытыусыһы биргән дини характерҙа була{{sfn|Bianco|1975|с=5}}{{sfn|St. John|2012|страницы=135–136}}. Һуңынан, Артабан, башланғыс мәктәптә уҡыу өсөн күрше Сиртҡа күсеп килә, һәм дүрт йыл эсендә алты синыфты тамамлай{{sfn|Bianco|1975|страницы=5–6, 8–9}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=39}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=10}}{{sfn|St. John|2012|с=136}}. Ливияла белем алыу түләүһеҙ булмаған, әммә атаһы уға, финанс ауырлыҡтарға ҡарамаҫтан, был ҙур файҙа килтерер, тип уйлаған. Аҙна дауамында Каддафи мәсеттә йоҡлаған, ә ял көндәрендә ата-әсәһенең хәлен белер өсөн 32 саҡрым үткән{{sfn|Simons|1996|c=170}}{{sfn|Bianco|1975|страницы=5–6, 8–9}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=39}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=10}}{{sfn|St. John|2012|с=136}}. Мәктәптә, ул бедуин булғаны өсөн, Каддафиҙы мыҫҡыл иткәндәр, әммә ул үҙенә бер төрлөлөгө менән ғорурланған һәм башҡа бедуин балаларында ғорурлыҡ тойғоһон үҫтергән{{sfn|Bianco|1975|страницы=5–6, 8–9}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=39}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=10}}{{sfn|St. John|2012|с=136}}. Сираттан ул һәм уның ғаиләһе Ливияның үҙәк өлөшөндәге Феццандағы Сабха баҙар ҡаласығына күскән. Атаһы ҡәбилә башлығында күҙәтеүсе булып эшләгән, ә Муаммар урта мәктәптә уҡыған{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=39}}{{sfn|St. John|2012|с=136}}{{sfn|Simons|1996|страницы=170–171}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=10–11}}. Каддафи был мәктәптә бик популяр булған; шул осорҙағы ҡайһы бер дуҫтары уның артабанғы хакимиәтендә, атап әйткәндә, уның иң яҡшы дуҫы Әбдел Сәләм Жәллүд мөһим вазифалар алған{{sfn|Bearman|1986|с=58}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=39–40}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=11}}. [[Файл:Nasser portrait2.jpg|180px|left|thumb|Мысыр Президенты [[Ғәмәл Әбдел Насер]] Каддафиҙың сәйәси батыры булған]] Сабхалағы уҡытыусыларҙың күбеһе мысырлы булған, һәм Каддафи тәүге тапҡыр панғәрәп гәзиттәренә һәм радиотапшырыуҙарына, айырыуса Мысырҙың «Ғәрәптәр тауышы» менән бәйләнешкә ингән{{sfn|Bearman|1986|с=58}}{{sfn|St. John|2012|с=136}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=40}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=11–12}}. Каддафи бала сағында ғәрәп донъяһын тетрәткән мөһим ваҡиғаларҙың, шул иҫәптән 1948 йылда ғәрәп-Израиль һуғышы, 1952 йылда Мысыр революцияһы, 1956 йылда Суэц көрсөгө һәм 1958 һәм 1961 йылдарҙа Берләшкән Ғәрәп Республикаһының оҙаҡҡа һуҙылмаған йәшәүенең шаһиты булған{{sfn|St. John|2012|с=136}}. Каддафи Мысыр Ғәрәп Республикаһының геройы, президент Ғәмәл Әбдел Насер идаралыҡ иткән дәүерҙә үткәрелгән сәйәси үҙгәрештәр менән һоҡлана. Насер ғәрәп милләтселеге өсөн; көнбайыш колониализмынан, неоколониализмдан һәм сионизмдан баш тартыу өсөн, капитализмдан социализмға күсеү өсөн сығыш яһай{{sfn|St. John|2012|с=136}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=40}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=11–12}}{{sfn|Vandewalle|2008b|c=10}}. Каддафи Насерҙың түңкәрелеште нисек ойошторорға өйрәткән «Революция философияһы» тигән китабы тәьҫирендә булған{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=40}}{{sfn|Simons|1996|с=171}}. Мысырҙан Каддафи уҡытыусыларының береһе Мәхмүт Эфай, сығанаҡтарға ярашлы, егеттең сәйәси идеяларына теләктәшлек күрһәткән һәм уға уңышлы революция өсөн армия ярҙамына таянырға кәрәклеген кәңәш иткән{{sfn|Simons|1996|с=171}}. Каддафи демонстрациялар ойошторған һәм монархияны тәнҡитләгән плакаттар таратҡан{{sfn|St. John|2012|с=136}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=11–12}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=42–43}}. 1961 йылдың октябрендә ул Сүриәнең Берләшкән Ғәрәп Республикаһынан бүленеүенә ҡаршы протесты етәкләй һәм Насерҙы хуплау телеграммалары ебәреү өсөн аҡса йыя. Сыуалыштар һөҙөмтәһендә егерме студент ҡулға алына. Каддафи һәм уның иптәштәре алкоголь таратыуҙа ғәйепләнгән ҡунаҡхананың тәҙрәләрен вата. Каддафиҙы язалау өсөн, властар уны һәм уның ғаиләһен Сабханан ҡыуып ебәргән{{sfn|Bearman|1986|с=58}}{{sfn|St. John|2012|с=136}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=11}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=42–43}}{{sfn|Simons|1996|страницы=171–172}}. Каддафи Мисратаға күсә һәм Мисрата урта мәктәбендә уҡый{{sfn|Bearman|1986|с=58}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=11}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=44}}{{sfn|Simons|1996|с=172}}{{sfn|St. John|2012|с=137}}. Ғәрәп милләтселеге менән ҡыҙыҡһыныуы менән бергә, ул, фракциялыҡты кире ҡағып, Ғәрәп милләтселәре хәрәкәте, Баас ғәрәп социалистик партияһы һәм Мосолман туғандар партияһы кеүек ҡалала хәрәкәт иткән тыйылған сәйәси партияларға ҡушылыуҙан баш тарта{{sfn|St. John|2012|с=137}}. Ул Насер һәм 1789 йылғы Француз революцияһы тураһында, шулай уҡ [[Сүриә]] сәйәси теоретигы Мишель Афляктың хеҙмәттәрен һәм [[Авраам Линкольн]], [[Сунь Ятсен]] һәм [[Мостафа Кәмал Ататөрк]] биографияларын өйрәнгән{{sfn|St. John|2012|с=137}}. === Хәрби әҙерлеге: 1963—1966 === Каддафи Бенгазиҙағы Ливия университетында бер ни тиклем ваҡыт уҡығандан һуң, хәрби хеҙмәткә инер өсөн уҡыуын ҡалдырған{{sfn|Harris|1986|страницы=46–47}}{{sfn|St. John|2012|с=138}}. Полиция досьеһы булыуына ҡарамаҫтан, 1963 йылда ул Бенгазиҙа Король хәрби академияһында Мисраттан бер нисә фекерҙәш дуҫы менән уҡыу башлай. Хәрби көстәр йәберләнгән ливиялылар өсөн социаль үрләү мөмкинлеге биргән берҙән-бер баҫҡыс ине, һәм Каддафи уларҙы сәйәси үҙгәрештәрҙең потенциаль ҡоралы тип иҫәпләгән{{sfn|St. John|2012|с=138}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=45}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=12}}. Иҙрис ваҡытында Ливия ҡораллы көстәрен Британия хәрбиҙәре уҡытҡан; был инглиздәрҙе империалистар тип иҫәпләгән Каддафиҙың асыуын килтергән, шуға күрә ул инглиз телен өйрәнеүҙән баш тартҡан һәм инглиз офицерҙары менән тупаҫ мөғәмәлә иткән, һөҙөмтәлә имтихандар тапшырғанда уңышһыҙлыҡҡа осраған{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=45}}. Британия инструкторҙары уны буйһонмаусан һәм мыҫҡыллы тәртибе өсөн шелтәләгән, уның 1963 йылда хәрби академия командирын үлтереүгә ҡатнашлығы бар тип белдергән. Был хәбәрҙәр иғтибарһыҙ ҡалған, һәм Каддафи тиҙ арала хәрби курстарҙы үткән{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=46, 48–49}}{{sfn|Simons|1996|с=173}}. 1964 йылда Каддафи бер төркөм тоғро хәрби кадрҙар менән мысыр президенты Насерҙыҡы кеүек Ирекле офицерҙар хәрәкәтенең Үҙәк комитетын, революцион төркөм ойоштора. Каддафи етәкселегендә улар йәшерен осрашыуҙар үткәргән һәм, эш хаҡтарын берҙәм фондҡа туплап, йәшерен ячейкалар системаһын ойошторған{{sfn|Simons|1996|с=173}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=47–48}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=12–13}}. Каддафи, разведка мәғлүмәттәрен йыйып һәм теләктәшлек күрһәткән кешеләр менән бәйләнештәрҙе яйға һалып, Ливия буйлап сәйәхәт иткән, ләкин хөкүмәттең махсус хеҙмәттәре, уларҙы ҙур булмаған янау тип ҡабул иткән, һанға һуҡмаған{{sfn|Kawczynski|2011|с=13}}. 1965 йылдың авгусында юғары белем алып{{sfn|St. John|2012|с=138}}, Каддафи армия элемтә корпусында элемтә офицеры була{{sfn|Simons|1996|с=174}}. 1966 йылдың апрелендә ул артабан уҡыу өсөн Бөйөк Британияға ебәрелә; туғыҙ ай дауамында ул Беконсфилдта, Бакингемшир графлығында инглиз теле курсын, Дорсет графлығындағы Бовингтон лагерында, Хайттағы армия авиацияһы корпусының хәрби элемтә инструкторҙары курсын, Кент графлығындағы Хайтта пехотаның хәрби элемтә инструкторҙары курсын үтә{{sfn|St. John|2012|с=138}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=13}}{{sfn|Simons|1996|с=174}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=49–50}}. Хәрби бәйләнеште өйрәнеү буйынса Бовингтон курстары директоры Каддафиҙың инглиз телендәге ҡатмарлы телмәр әйләнештәрен өйрәнеү менән бәйле проблемаларҙы уңышлы еңеүе хаҡында хәбәр итте. Каддафиҙың яратҡан мауығыуҙары футбол уйнау һәм уҡыу булыуын билдәләп, уны «мәрәкә, һәр ваҡыт шат күңелле, эшһөйәр һәм намыҫлы офицер» тип һанаған{{sfn|St. John|2012|страницы=138–139}}. Каддафи Англияны, Британия армияһы офицерҙары уны раса сығышы буйынса кәмһеткәнен раҫлап, һәм уға ил мәҙәниәтенә өйрәнеп китеүе ауыр булған; Лондонда үҙенең ғәрәп берҙәйлеген раҫлап, Пикадилли буйлап традицион Ливия кейемендә йөрөгән{{sfn|Kawczynski|2011|с=13}}{{sfn|Simons|1996|с=174}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=49–50}}{{sfn|St. John|2012|с=139}}. Һуңғараҡ ул, Англия Ливияға ҡарағанда үҫешкәнерәк тип иҫәпләп йөрөһә лә, «беҙҙең ҡиммәттәр, идеалдар һәм социаль характерыбыҙ ышаныслы һәм ғорурыраҡ» тигән фекер әйткән{{sfn|Kawczynski|2011|с=13}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=49–50}}{{sfn|St. John|2012|с=139}}. == Ливия Ғәрәп Республикаһы == === Дәүләт түңкәрелеше: 1969 === {{Врезка |выравнивание = right |ширина = 260px |содержание = Ливия граждандары! Һеҙҙең йөрәктәрегеҙҙе тултырған иң изге өмөттәргә һәм хыялдарға, өҙлөкһөҙ үҙгәрештәр һәм рухи яңырыу талаптарына яуап биреп, һеҙҙең был идеалдар хаҡына оҙайлы көрәшегеҙ, һеҙҙең ихтилалға ҡолаҡ һалып, үҙегеҙгә тоғро армия көстәренең был бурысты йөкләп һаҫыҡ еҫе ҡоҫторғос булған реакцион һәм ришүәтсе режимды ҡолаттығыҙ. Беҙҙең ҡыйыу армия бер һуғыуҙа был боттарҙы һәм уларҙың һүрәттәрен юҡ итте. Бер һуғыуҙа армия күп быуатлыҡ ҡараңғылыҡ дәүерен яҡтыртты, шул дәүер дауамында беҙ төрөк иҙеүен, итальян колониализмын кисерҙек, артабан иһә коррупция, тарҡалыш һәм хыянат усағы режимында йәшәнек. |автор = Каддафиҙың власты баҫып алғандан һуң радио аша сығышы, 1969 йыл{{sfn|Bearman|1986|с=54}}{{sfn|Simons|1996|страницы=178–179}} }} 1960 йылдар аҙағына Иҙрис хөкүмәте популярлығын юғалта бара; ул Ливияла традицион төбәк һәм ҡәбилә мөнәсәбәттәрен тағы ла киҫкенләштерә{{sfn|Harris|1986|с=14}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=52}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=15–16}}, илдең нефть байлыҡтары менән файҙаланыу өсөн федераль системаны үҙәкләштерә. Коррупция һәм патронаждың тамыр йәйгән системалары нефть сәнәғәтендә киң таралған була{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=51}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=136}}. Ғәрәп милләтселеге киң билдәлелек яулай бара, 1967 йылда Израиль менән алты көнлөк һуғышта Мысыр еңелгәндән һуң, протестар тоҡана; Иҙрис хакимиәте уның көнбайыш державалары менән союзы арҡаһында Израиль яҡлы хакимиәт тип иҫәпләнә{{sfn|Simons|1996|с=175}}{{sfn|Vandewalle|2006|c=70}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=16–17}}. Триполдә һәм Бенгазиҙа көнбайышҡа ҡаршы сыуалыштар тоҡана, ә Ливия эшселәре, Мысыр менән теләктәшлек күрһәтеп, нефть терминалдарын япты{{sfn|Simons|1996|с=175}}{{sfn|Vandewalle|2006|c=70}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=16–17}}. 1969 йылға Америка Ҡушма Штаттарының Үҙәк разведка идаралығы Ливия ҡораллы көстәренең бер өлөшө түңкәрелеш башлар тип көткән. Үҙәк разведка идаралығы Каддафиҙың азат офицерҙар хәрәкәте тураһында белгәнлеген иғлан итһә лә, һуңынан улар был хәрәкәт тураһында белмәгәнен, бының урынына улар Абдул Әзиз Шалхиҙың «Ҡара итектәр» революцион төркөмөн күҙәтеп барыуҙарын белдерҙе{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=53}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=19}}{{sfn|St. John|2012|страницы=139–140}}. 1969 йылдың уртаһында Иҙрис, йәйен Төркиәлә һәм Грецияла үткәрер өсөн, сит илгә сығып китә{{sfn|Bearman|1986|с=52}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=18}}. Монархияны ҡолатыу мөмкинлеген биргән был осраҡ менән файҙаланып, Каддафиҙың азат офицерҙары «Иерусалим» операцияһын башлай. 1 сентябрҙә улар Триполиҙа һәм Бенгазиҙа аэропорттарҙы, полиция участкаларын, радиостанцияларҙы һәм хөкүмәт учреждениеларын биләй. Каддафи Бенгазиҙа Берк казармаларын үҙ контроленә ала, шуның менән бергә Омар Мехейши Триполи казармаларын биләй, Джаллуд ҡаланың зенит батареяларын баҫып ала. Хвелди Хемейди тәхет вариҫы Сәйет Хәсән әр-Рид әл-Мәхди әс-Сенуссиҙы ҡулға алыу һәм уның тәхеткә дәғүәләренән баш тарттырыуға ирешеү маҡсатында ебәрелә{{sfn|Harris|1986|с=14}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=18}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=57–59}}{{sfn|Simons|1996|страницы=177–178}}. Улар ҡаты ҡаршылыҡҡа осрамай һәм монархистарға ҡаршы көс ҡулланылмаған тиерлек{{sfn|Kawczynski|2011|с=18}}{{sfn|Simons|1996|с=178}}. Каддафи монархия хөкүмәтен бәреп төшөргәндән һуң, Ливия Ғәрәп Республикаһы төҙөү тураһында иғлан итә{{sfn|Bearman|1986|с=55}}{{sfn|Harris|1986|с=15}}{{sfn|Simons|1996|с=179}}. Халыҡҡа радио аша мөрәжәғәт итә, ул «яманлығы күңелде болғандырған һәм бөтәбеҙҙең дә ҡотон алған» «реакция һәм коррупция» режимының тамамланыуын иғлан итә{{sfn|Harris|1986|с=14}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=18}}{{sfn|Bearman|1986|с=54}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=59–60}}. Түңкәрелештең ҡанһыҙ характеры арҡаһында, ул тәүҙә «Аҡ революция» тип атала, ләкин һуңғараҡ ул датаһы буйынса «Беренсе сентябрь революцияһы» тип үҙгәртелә{{sfn|St. John|2012|с=134}}. Каддафи, «Азат офицерҙар» ойошторған түңкәрелеш — Ливияның социаль-иҡтисади һәм сәйәсәтендә киң үҙгәрештәрҙең башланыуын билдәләгән революция ул, тип үҙенекендә торған{{sfn|St. John|1983|с=472}}{{sfn|Bearman|1986|с=56}}{{sfn|St. John|2012|с=159}}. Революция "азатлыҡ, социализм һәм берҙәмлек"те аңлата, тип иғлан итә һәм киләһе йылдарҙа был маҡсатҡа ирешеү өсөн саралар күрә{{sfn|Harris|1986|с=15}}{{sfn|Bearman|1986|с=62}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=64}}{{sfn|St. John|2012|с=148}}. === Лидерлыҡ консолидацияһы: 1969—1973 === 12 ағзанан торған Азат офицерҙарҙың үҙәк комитеты үҙен Революцион командование советы, яңы республика хөкүмәте тип иғлан итә{{sfn|St. John|2012|с=134}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=63}}{{sfn|Vandewalle|2008b|c=9}}. Лейтенант Каддафи Революцион командование советы рәйесе һәм, тимәк, үҙенә полковник исемен алып, дәүләт башлығы һәм ҡораллы көстәрҙең баш командующийы булып китә{{sfn|Harris|1986|с=15}}{{sfn|St. John|2012|с=134}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=64}}. Жәлүд премьер-министрға әүерелә{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=91–92}}, ә Революцион командование советы сәйәсәтен тормошҡа ашырыу өсөн Сөләймән Мәғриби етәкселегендә Министрҙар советы ойошторола{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=63}}{{sfn|Harris|1986|с=17}}. Ливияның административ баш ҡалаһы әл-Бәйданан Триполигә күсерелә{{sfn|Bearman|1986|с=71}}. [[Файл:Flag of Libya (1969–1972).svg|thumb|1969-1972 йылдарҙа Каддафиҙың Ливия республикаһы хөкүмәте файҙаланған флагы]] Теоретик яҡтан Революцион командование советы — консенсус нигеҙендә эшләүсе коллегиаль орган булһа ла, Каддафи унда өҫтөнлөк итә{{sfn|St. John|2012|с=134}}. Бәғзе берҙәр иһә Каддафиҙың саманан тыш тип һаналған торошон тыйырға тырышҡан{{sfn|Kawczynski|2011|с=20}}. Каддафи хөкүмәттең күмәк халыҡҡа билдәле шәхесе булған, ә Революцион командование советының башҡа ағзалары тураһында 1970 йылдың 10 ғинуарында ғына мәғлүмәт баҫыла. Революцион командалыҡ советы ағзалары эшсе (ҡағиҙә булараҡ, ауыл) мөхитенән һәм урта кластан торған, уларҙың береһенең дә университет белеме булмаған{{sfn|St. John|2012|с=134}}{{sfn|Vandewalle|2008b|c=9}}{{sfn|Vandewalle|2006|c=79}}; бының менән улар элек ил менән идара иткән бай, юғары белемле консерваторҙарҙан айырылып торған{{sfn|Vandewalle|2008b|c=10}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=20}}{{sfn|Vandewalle|2006|c=79}}{{sfn|Harris|1986|с=38}}. Түңкәрелеште тамамлап, Революцион командование советы революцион хөкүмәтте нығытыу һәм илде яңыртыу буйынса ниәттәрен тормошҡа ашыра башлай{{sfn|St. John|2012|с=134}}. Улар Ливияның сәйәси донъяһынан һәм ҡораллы көстәренән элекке Иҙрис короле монархистарын һәм Сенуситтар кланы ағзаларын ҡыҫырыҡлап сығарҙы; Каддафи, был элита Ливия халҡының ихтыярына ҡаршы тора һәм ҡыуылырға тейеш, тип иҫәпләй{{sfn|Vandewalle|2008b|c=11}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=21–23}}. Төрлө монархия сәйәсмәндәре һәм журналистарының эштәрен ҡарау өсөн «халыҡ судтары» ойошторола, уларҙың күбеһе төрмәгә ябыла, ләкин береһе лә язаға тарттырылмай. Иҙрис ситтән тороп язаға тарттырыла{{sfn|Bearman|1986|с=71}}{{sfn|Harris|1986|с=16}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=62}}. 1970 йылдың майында интеллигенцияны революция идеяларына ылыҡтырыу өсөн революцион интеллигенция семинары үткәрелә{{sfn|Harris|1986|с=17}}, ә шул уҡ йылда, шәриғәтте хоҡуҡ системаһына индереп, ҡабул ителгән ҡануниәтте яңынан ҡарау һәм үҙгәртеү, донъяуи һәм дини закондар сығарыу кодекстарын берләштерә{{sfn|Harris|1986|с=16}}. Декреттар менән идара итеп, Революцион командование советы сәйәси партияларға монархия тыйыуын һаҡлап ҡалды, 1970 йылдың майында профессиональ союздары тыйыла, ә 1972 йылда эшселәр забастовкаларын закондан тыш тип иғлан итә һәм гәзиттәр сығарыуҙы туҡтата{{sfn|Harris|1986|с=17}}{{sfn|Vandewalle|2008b|c=11}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=63–64}}{{sfn|St. John|2012|с=153}}. 1971 йылдың сентябрендә Каддафи отставкаға китә һәм реформа темптары менән ҡәнәғәт булмауын белдерә, ләкин бер айҙан вазифаһына кире ҡайта{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=91–92}}. 1973 йылдың февралендә йәнә отставкаға китә, ә киләһе айҙа кире әйләнеп ҡайта{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=85}}. ==== Иҡтисади һәм социаль реформалар ==== [[Файл:Nasser Qaddafi Atassi 1969.jpg|thumb|250px|Каддафи король Мөхәммәт Иҙрис I әс-Сәнүсиҙе Сентябрь революцияһы барышында тәхеттән төшәргәндән һуң, 1969 йылда, Ливияла ғәрәп саммитында. Каддафи Мысыр президенты [[Ғәмәл Әбдел Насыр]] (һулда) менән Сүриә президенты Нуретдин әл-Атаси (уңда) араһында хәрби формала ултыра]] Революцион командование советының тәүге осорҙағы иҡтисади сәйәсәте дәүләт-капиталистик сәйәсәт булараҡ билдәләнә{{sfn|Bearman|1986|с=124}}. Эшҡыуарҙарға һәм ливий буржуазияһын үҫтереүгә йүнәлтелгән ярҙам итеү һәм байтаҡ башланғыстар булдырылды{{sfn|Bearman|1986|с=123}}. Ливиялағы сәсеүлек майҙандарын киңәйтергә ынтылып, 1969 йылдың сентябрендә хөкүмәт, Ливия аҙыҡ-түлек импортына артыҡ бәйле булмаһын өсөн, ауыл хужалығының етештереүсәнлеген арттырыу өсөн "йәшел революция"ны башлай{{sfn|Bearman|1986|с=128}}. Ливияны аҙыҡ-түлеккә бай тормошта йәшәтеү өмөтө бар ине{{sfn|El–Khawas|1984|с=34}}. Итальян кешеләренән тартып алынған йәки файҙаланылмаған бөтә ерҙәр ҙә милеккә ҡайтарылған һәм ҡайтанан бүленгән{{sfn|Bearman|1986|с=129}}. Ирригация системалары төньяҡ яр буйында һәм төрлө эске оазистар тирәләй булдырылған{{sfn|Bearman|1986|страницы=130–132}}. Производствоға сығымдар йыш ҡына продукция хаҡынан артып китә ине, шуға күрә Ливия ауыл хужалығы производствоһы дефицитлы булып ҡалған һәм күпмелер кимәлдә дәүләт субсидияларына бәйле булған{{sfn|Bearman|1986|с=132}}. Илдең төп экспорты — сей нефть, шуға күрә Каддафи Ливияның нефть секторын яҡшыртырға тырышҡан{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=66–67}}{{sfn|St. John|2012|страницы=145–146}}. 1969 йылдың октябрендә ул сауҙа итеүҙең әлеге шарттарын Ливия дәүләтенә ҡарағанда сит ил корпорацияларына күберәк файҙа килтергәнен, ғәҙел булмауын иғлан итә һәм етештереүҙе кәметеү менән янай. Декабрҙә Жәллад ливий нефтенә хаҡтарҙы уңышлы күтәрә{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=66–67}}{{sfn|St. John|2012|страницы=145–146}}{{sfn|Bearman|1986|страницы=80–88}}. 1970 йылда Нефть экспортёрҙары ойошмаһының башҡа илдәре лә ошо өлгөгә эйәрә, был эшкәртелмәгән нефткә хаҡтарҙың глобаль артыуына килтерә{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=66–67}}{{sfn|St. John|2012|страницы=145–146}}. Шуның менән бәйле Революцион командование советы 1971 йылдың 20 мартында Триполи килешеүенә ҡул ҡуя, унда нефть корпорацияларынан табыш һалымын, кире ҡайтарыу түләүҙәрен һәм табышлыраҡ хаҡтарҙы түләүгә өлгәшә; был саралар Ливияға беренсе йылда яҡынса 1 миллиард доллар өҫтәмә килем килтерә{{sfn|Vandewalle|2008b|c=15}}{{sfn|St. John|2012|с=147}}. Нефть секторына дәүләт контролен көсәйтеп, Революцион командование советы, 1971 йылдың декабрендә British Petroleum Hunt Sahir ятҡылығындағы British Petroleum (BP) өлөшөн экспроприациялап, национализациялау программаһын башлай{{sfn|St. John|2012|с=147}}{{sfn|Bearman|1986|с=90}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=68}}. 1973 йылдың сентябрендә Ливияла эшләүсе бөтә сит ил нефть сығарыу компаниялары акцияларының 51 %-ын, шул иҫәптән Ливияла нефть табыуҙа төп роль уйнаған Гарольдсон Ханттың улы Нельсон Бункер Ханттың да өлөшөн национализациялау тураһында иғлан ителә<ref name="Libya">{{Cite book|last=Greenwood|first=C. J.|title=International Law Reports|publisher=Cambridge University Press|year=1984|volume=66|page=340|isbn=0-521-46411-0}}</ref>. Уның һүҙҙәренсә, национализацияланған компаниялар араһында Хаммер Армандтың Occidental Petroleum булған<ref>{{Cite news|date=1981-11-29|title=The Riddle of Armand Hammer|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1981/11/29/magazine/the-riddle-of-armand-hammer.html|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|date=1974-02-08|title=Occidental–Libya Exploration Pact Set|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/02/08/archives/occidentallibya-exploration-pact-set.html|issn=0362-4331}}</ref>. Каддафи өсөн был социализм юлында мөһим аҙым була{{sfn|St. John|2012|с=147}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=68}}{{sfn|Bearman|1986|с=91}}{{sfn|St. John|1987|с=116}}. Был иҡтисади уңыш булды; ә тулайым эске продукт 1969 йылда 3,8 миллиард доллар тәшкил иткән ваҡытта, ул 1974 йылда 13,7 миллиард долларға тиклем һәм 1979 йылда 24,5 миллиард долларға тиклем артты{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=107}}. Үҙ сиратында, ливиялыларҙың йәшәү кимәле Каддафи идараһының тәүге ун йыллығында ярайһы уҡ күтәрелде, һәм 1979 йылға йән башына уртаса килем, 1951 йылдағы 40 доллар менән сағыштырғанда, 8170 доллар тәшкил итте; был Италия һәм Бөйөк Британия кеүек сәнәғәте үҫешкән илдәрҙең уртаса кимәленән юғарыраҡ булды{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=107}}. 1969 йылда хөкүмәт шулай уҡ, сит ил банктары йә ябылырға, йә акционерҙар банкы тип үҙгәртелергә тейеш, тип иғлан итте{{sfn|El–Khawas|1984|с=28}}. [[Файл:Sadat Qaddafi Assad 1971.jpg|thumb|250px|1971 йылда Мысырҙан [[Әнүәр Саҙат]], Ливиянан Каддафи һәм Сүриәнән Хафез әл-Асад федераль Ғәрәп республикалары союзын ойоштороу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя. Өс ғәрәп дәүләте араһында федератив союз килешеүе бойомға ашырылманы]] Революцион командование советы, шәриғәтте нигеҙ итеп алып, йәмғиәтте реформалаштырыу сараларын тормошҡа ашыра{{sfn|St. John|2012|с=134}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=64}}{{sfn|Vandewalle|2008b|c=31}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=21}}. Алкоголь ҡулланыу тыйыла, төнгө клубтар һәм христиан сиркәүҙәре ябыла, традицион Ливия кейеме хуплана, ә ғәрәп теле рәсми хәбәрҙәрҙә һәм юл билдәләрендә рөхсәт ителгән берҙән-бер тел тип иғлан ителә{{sfn|St. John|2012|с=134}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=64}}{{sfn|Vandewalle|2008b|c=31}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=21}}{{sfn|Bearman|1986|с=72}}. Революцион командование советы минималь эш хаҡын икеләтә арттыра, хаҡтарға закондар сығарыу контролен индерә һәм ҡуртым хаҡын 30-40 %-ҡа мотлаҡ кәметә{{sfn|Bearman|1986|с=73}}. Каддафи шулай уҡ бынан алдағы режимда ҡатын-ҡыҙҙарға һалынған ҡәтғи социаль сикләүҙәр менән көрәшергә теләй. Ул реформаларҙы дәртләндереү өсөн Революцион ҡатын-ҡыҙҙар формированиеһын булдырҙы{{sfn|Bearman|1986|с=196}}. 1970 йылда енестәр тигеҙлеген раҫлаусы һәм эш хаҡы тигеҙлеген көсәйтеүсе закон ҡабул ителә{{sfn|Bearman|1986|с=198}}. 1971 йылда Каддафи Ливияның Дөйөм ҡатын-ҡыҙҙар федерацияһын ойоштороуҙа ярҙам күрһәтә{{sfn|Bearman|1986|с=197}}. 1972 йылда ун алты йәштән кесерәк ҡатын-ҡыҙҙар менән никах өсөн енәйәт яуаплылығы билдәләүсе һәм ҡатын-ҡыҙ ризалығы никахҡа инеү өсөн мотлаҡ шарт булып тороуын гарантиялаусы закон ҡабул ителә{{sfn|Bearman|1986|с=198}}. Режим Каддафи ҡатын-ҡыҙҙарға белем алыу һәм эшкә урынлашыу өсөн киң мөмкинлектәр асты{{sfn|Bearman|1986|с=198}}. 1969-1973 йылдарҙа ул нефть аҡсаһын социаль тәьминәт программаларын финанслау өсөн файҙалана, был йорттар төҙөүгә, һаулыҡ һаҡлауҙы һәм мәғарифты яҡшыртыуға килтерә{{sfn|Kawczynski|2011|с=23}}{{sfn|St. John|2012|с=149}}. Йорттар төҙөү өйһөҙлөктө бөтөрөүгә һәм Ливияның үҫеп килгән урбанизацияһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ярлы өйҙәрҙе (трущоба) алмаштырыуға йүнәлтелгән төп социаль өҫтөнлөктәрҙең береһенә әүерелде{{sfn|Bearman|1986|с=73}}. Һаулыҡ һаҡлау секторы ла киңәйтелде; 1978 йылға Ливияла дауаханалар 1968 йылға ҡарағанда 50 %-ҡа күберәк ине, ә табиптар һаны ошо ун йыл эсендә 700-ҙән 3000-гә тиклем артты{{sfn|Bearman|1986|с=74}}. Биҙгәк (малярия) сире тамырынан ҡоротола, ә трахома һәм туберкулёз һиҙелерлек кәмей{{sfn|Bearman|1986|с=74}}. Мотлаҡ белем биреү 6 йәштән 9-ға тиклем киңәйтелә, өлкәндәрҙең белемен күтәреү буйынса программалар һәм бушлай университет белеме биреү индерелә{{sfn|Harris|1986|с=38}}. Әл-Байда университеты асыла, Триполи университеты һәм Бенгази университеты киңәйтелә{{sfn|Harris|1986|с=38}}. Шул рәүешле хөкүмәт Ливия хөкүмәте йәмғиәттең ярлыраҡ ҡатламдарын мәғариф системаһына интеграцияларға ярҙам итте{{sfn|Bearman|1986|страницы=74–75}}. Ошо саралар арҡаһында Революцион командование советы меңдәрсә кешене эш менән тәьмин итеп, дәүләттең иҡтисади секторын ярайһы уҡ киңәйтте{{sfn|Kawczynski|2011|с=23}}{{sfn|St. John|2012|с=149}}. Был тәүге социаль программалар Ливияла популяр булды{{sfn|St. John|2012|с=149}}{{sfn|Harris|1986|с=19}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=22}}. Был популярлыҡ Каддафиҙың шәхси харизмаһы, уның йәшлеге һәм бәҙәүи статусы, шулай уҡ уның итальяндарға ҡаршы көрәшсе Ғүмәр Мөхтәрҙең вариҫы булараҡ ролен һыҙыҡ өҫтөнә алған риторикаһы менән аңлатыла{{sfn|Kawczynski|2011|с=22}}{{sfn|Vandewalle|2008b|страницы=31–32}}. Илдең көслө төбәк һәм ҡәбиләләр тарҡаулығына ҡаршы көрәшеү өсөн Революцион командование советы берҙәм ливий дөйөм һыҙатлы оҡшашлыҡ идеяһын алға һөрә{{sfn|St. John|2012|с=154}}. Өҫтәүенә, улар ҡәбилә лидерҙарын иҫке режим агенты булараҡ абруйын төшөрөргә (дискредитация) маташҡан, һәм 1971 йылдың авгусында Сабха хәрби суды уларҙың күптәрен революцияға ҡаршы эшмәкәрлеге өсөн хөкөм иткән{{sfn|St. John|2012|с=154}}. Элекке административ сиктәр ҡәбиләләрҙең сиктәрен киҫеп яңынан үткәрелде, ә проволюцион модернизаторҙар традицион лидерҙарҙы алмаштырҙы, ләкин улар хеҙмәт иткән общиналар йыш ҡына уларҙы кире ҡаҡты{{sfn|St. John|2012|страницы=154–155}}. Модернизаторҙарҙың уңышһыҙлығын аңлап, Каддафи 1971 йылдың июнендә Ғәрәп социалистик союзын - киң мобилизациялауҙың авангард партияһын ойоштора, уның президенты була{{sfn|Vandewalle|2008b|c=11}}{{sfn|Bearman|1986|страницы=136–137}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=91}}{{sfn|Vandewalle|2006|c=83}}{{sfn|St. John|2012|с=155}}. Ғәрәп социалистик союзы Революцион командование советын үҙенең «Юғары етәксе органы» тип таный һәм бөтә илдә революцион энтузиазм үҫешенә булышлыҡ итергә тейеш була. {{sfn|Vandewalle|2008b|c=11}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=91}}{{sfn|St. John|2012|с=155}}. Партия бик бюрократлаштырылған булып ҡала һәм Каддафи күҙаллаған ярҙам күрһәтелмәй{{sfn|Bearman|1986|с=138}}. ==== Тышҡы мөнәсәбәттәр ==== [[Файл:Nasser Gaddafi 1969.jpg|thumb|200px|Каддафи 1969 йылда Мысыр ғәрәп президенты Насыр менән. {{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=18}}]] Насырҙың ғәрәп милләтселеге Революцион совет командованиеһына ап-асыҡ аңлашыла ине{{sfn|St. John|2012|с=137}}{{sfn|Vandewalle|2008b|c=9}}{{sfn|Vandewalle|2006|страницы=79–80}}. Администрация шундуҡ Мысыр, Сүриә, Ираҡ һәм Судан кеүек күрше ғәрәп милләтселек режимдары тарафынан таныла{{sfn|Kawczynski|2011|с=18}}{{sfn|Bearman|1986|с=55}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=60}}, һәм Мысыр тәжрибәһеҙ Революцион командование советына ярҙамға эксперттар ебәрә{{sfn|Kawczynski|2011|с=18}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=62–63}}. Каддафи бөтә Төньяҡ Африка һәм Яҡын Көнсығышты тоташтырған берҙәм ғәрәп дәүләте төҙөү кәрәклеген пропагандалаған панғәрәп идеяларын иғлан итә{{sfn|Bearman|1986|с=96}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=75}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=65}}{{sfn|St. John|2012|с=186}}. 1969 йылдың декабрендә Ливия, Мысыр һәм Судан менән бергә, Триполи хартияһына ҡул ҡуя. Һөҙөмтәлә өс милләттең тулыһынса сәйәси берләшеүен белдергән Ғәрәп революцион фронты, йәғни панмилли берләшмә барлыҡҡа килә{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=75}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=65}}{{sfn|St. John|2012|с=186}}{{sfn|Bearman|1986|с=64}}. 1970 йылда Сүриә берләшмәгә ҡушылырға тенләүен белдерә{{sfn|Bearman|1986|с=96}}. Насыр 1970 йылдың сентябрендә ваҡытһыҙ вафат була, һәм Каддафи уны ерләүҙә ҡатнаша{{sfn|Bearman|1986|с=66}}. Насыр урынына [[Әнүәр Саҙат]] килә, Әнүәр ғәрәп илдәренә берҙәм дәүләт төҙөү түгел, ә Ғәрәп Республикалары Федерацияһын төҙөү идеяһын тәҡдим итә, һәм ул 1971 йылдың апрелендә ысынбарлыҡҡа әйләнә; 1971 йылда Мысырҙан Әнүәр Садат, Ливиянан Каддафи һәм Сүриәнән Хафез әл-Асад федераль Ғәрәп республикалары союзын ойоштороу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя. Өс ғәрәп дәүләте араһында федератив союз булдырылмай; шуның менән бергә Мысыр, Сүриә һәм Судан ливий нефть аҡсаһынан эре субсидиялар ала{{sfn|Kawczynski|2011|с=65}}{{sfn|Bearman|1986|с=97}}{{sfn|Harris|1986|с=87}}{{sfn|St. John|2012|страницы=151–152}}. 1972 йылдың февралендә Каддафи һәм Саҙат берләшеү тураһында рәсми булмаған хартияға ҡул ҡуя, әммә алдағы йылда мөнәсәбәттәре боҙоллуы арҡаһында тормошҡа ашмай ҡала. Саҙат Ливияла радикаль йүнәлештәге үҫеш башланыуынан ҡурҡҡан, һәм 1973 йылдың сентябренә тәғәйенләнгән Федерацияға берләшеү хәрәкәте тормошҡа ашырылмай {{sfn|Kawczynski|2011|с=66}}{{sfn|St. John|2012|с=182}}. 1969 йылғы түңкәрелешенән һуң, дүрт держава — Франция, Бөйөк Британия, Америка Ҡушма Штаттары һәм Совет Социалистик Республикалар Союзының контроль советы — Революцион командование Советы вәкилдәре менән осрашыуға саҡырыла{{sfn|St. John|2012|с=140}}. Бөйөк Британия һәм АҠШ Ливиялағы хәрби базаларының хәлен хәүефтән һәм артабанғы тотороҡһоҙлоҡтан һаҡлау маҡсатында, тиҙ генә дипломатик таныуҙы киңәйтә. Каддафиға яйлашыуға өмөт итеп, 1970 йылда АҠШ уға кәм тигәндә бер түңкәрелеш тураһында хәбәр итәләр{{sfn|Kawczynski|2011|с=18}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=65}}{{sfn|St. John|2012|страницы=140–141}}. Революцион командование Советы менән эшсе мөнәсәбәттәр уңышҡа өлгәшмәй; Каддафи милли суверенитетты тергеҙеү һәм сит ил колониаль һәм империалистик йоғонтонан ҡотолоу теләге менән янған. Уның администрацияһы АҠШ һәм Бөйөк Британия Ливиянан үҙҙәренең хәрби базаларын сығарыуҙы талап иткән. Британдар 1970 йылдың мартында, американдар — июнендә илдән китә{{sfn|Kawczynski|2011|с=19}}{{sfn|Bearman|1986|страницы=76–77}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=61}}{{sfn|St. John|2012|страницы=141–143}}. 1970 йылдың октябрендә Италияның Ливиялағы бөтә активтары экспроприяциялана, ә 12 мең кешенән торған итальян һәм унан аҙыраҡ һанлы йәһүд общиналары Ливиянан сығарыла. Был көн «Үс алыу көнө» тигән атама менән билдәле милли байрам көнөнә әйләнә{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=64}}{{sfn|Bearman|1986|с=72}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=21–22}}{{sfn|St. John|2012|с=142}}. Италия 1956 йылғы Италия-Ливия килешеүенә ҡаршы килә тип зарланып ҡарай, әммә БМО бер ниндәй ҙә санкциялар индермәй{{sfn|Bearman|1986|с=72}}. Урта диңгеҙ буйында Төньяҡ Атлантик союзының ҡеүәтен кәметергә ынтылып, 1971 йылда Ливия [[Мальта]]ға, сит ил ярҙамын тәҡдим итеп, Төньяҡ Атлантик килешеүе ойошмаһына ерҙәрен хәрби базалар урынлаштырыу өсөн файҙаланыуын туҡтатыуҙы талап итә. Компромисҡа барып, Мальта хөкүмәте, ғәрәп территорияһын һөжүм итмәү шарты менән, утрауҙа Төньяҡ Атлантик союзына ерҙе өлөшләтә файҙаланыу мөмкинлеген бирә{{sfn|St. John|1983|с=475}}{{sfn|St. John|1987|страницы=87–88}}{{sfn|St. John|2012|страницы=150–151}}. Артабанғы ун йыллыҡта Каддафи хөкүмәте Доминик Минтофф мальта администрацияһы менән тығыҙыраҡ сәйәси һәм иҡтисади бәйләнештәр булдыра, һәм Ливияның ҡәтғи талабына ҡаршы килмәй, 1980 йылда Мальта Берләшкән Короллектең авиабазаларын урынлаштырыу мөҙҙәтен оҙайтырға рөхсәт итмәй{{sfn|Bearman|1986|с=117}}. Хәрби потенциалын үҫтереп, Революцион командование советы Франциянан һәм Советтар Союзынан ҡорал һатып алыуға тотона{{sfn|St. John|1987|страницы=74–75}}{{sfn|St. John|2012|страницы=144–145}}. Советтар Союзы менән һалҡын һуғыш мөнәсәбәтендә булған АҠШ Каддафиҙың СССР менән коммерция бәйләнештәрен көсөргәнеш менән күҙәтә{{sfn|St. John|2012|страницы=144–145}}. [[Файл:Oil Rich Libya.ogv|thumb|250px|1973 йылда Каддафиға ҡаршы йүнәлтелгән британ киножурналы Каддафиҙың сит ил һуғышмандарын хуплаусы интервьюһын баҫтыра]] Каддафи АҠШ-ты Израилгә ярҙамы өсөн тәнҡитләгән, 1948 йылда Израиль дәүләтен булдырыуҙы ғәрәп донъяһына көсләп тағылған көнбайыш колониаль оккупацияһы тип ҡабул иткәнлектән, фәләстин-израиль низағы буйынса [[Фәләстин дәүләте]] яғына баҫҡан{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=70–71}}{{sfn|Vandewalle|2008b|c=34}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=64}}{{sfn|St. John|2012|страницы=150–152}}. <!-- Он считал, что палестинское насилие против израильских и западных сил является оправданной реакцией угнетённого народа, который борется против колонизации своей родины{{sfn|Bearman|1986|с=114}}. Призвав арабские государства вести «непрерывную войну» против Израиля, в 1970 году он создал Фонд джихада для финансирования антиизраильских боевиков{{sfn|St. John|1983|с=478}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=71}}{{sfn|St. John|1987|с=36}}{{sfn|St. John|2012|с=185}}. В июне 1972 года Каддафи создал Первый насеритский центр добровольцев для подготовки антиизраильских партизан{{sfn|Kawczynski|2011|с=37}}{{sfn|St. John|2012|с=151}}. --> Насыр һымаҡ, Каддафи фәләстин лидеры [[Ясир Арафат]]ты һәм уның төркөмөн, Фәләстинде азат итеү хәрәкәте ойошмаһын, хуплай{{sfn|Bearman|1986|страницы=64–65}}{{sfn|St. John|1987|с=37}}. Әммә йылдар үтеү менән Каддафи һәм Арафат араһындағы мөнәсәбәттәр ҡатмарлаша: Каддафи уны артыҡ уртасыл булыуын һәм ҡаты ғәмәлдәргә һәләтһеҙлеген тәнҡитләй{{sfn|Kawczynski|2011|с=37}}{{sfn|Bearman|1986|с=116}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=69–70}}{{sfn|St. John|2012|с=178}}. Ул Фәләстинде азат итеү халыҡ фронты Фәләстинде азат итеү демократик фронты һ.б. хәрбиләштерелгән формированиеларға ярҙам итә{{sfn|Bearman|1986|с=116}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=150}}{{sfn|St. John|2008|c=95}}. Ул 1972 йылда Мюнхенда Олимпия уйындарында израиль спортсмендарына йүнәлтелгән теракт ойошторған «Ҡара сентябрь» ойошмаһына аҡсалата ярҙам бирә, һәм һуғышмандарҙы Ливияла геройҙар һымаҡ ерләй{{sfn|Bearman|1986|с=114}}{{sfn|St. John|2012|с=178}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=78}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=38}}. Каддафи шулай уҡ донъялағы башҡа һуғыш төркөмдәренә (Ҡара пантералар, Ислам милләте, Тупамарос, Колумбияның 19 апрель, Никарагуаның Милли азатлыҡ сандинист фронты, Африка милли конгресы, Көньяҡ Африкала апартеидҡа ҡаршы көрәшеүсе милли-азатлыҡ хәрәкәте, Ирланд ваҡытлы республика армияһы, Басктар иле һәм азатлыҡ, Франциялағы Туранан-тура хәрәкәт ойошмаһы, Ҡыҙыл бригадалар һәм Европалағы Ҡыҙыл армия фракцияһы, Әрмәнстанды азат итеү йәшерен армияһы, Япон Ҡыҙыл армияһы, Азат Ачех хәрәкәте һәм Филиппиндағы Мороны Милли азат итеү фронты) финанс ярҙамы күрһәтә. Каддафи яҡтарҙы айырып-нитеп һайлап тормаған (мәҫәлән, Эритрея бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәш) {{sfn|St. John|2012|с=151}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=78–81, 150, 185}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=34–35, 40–53}}. 1970-се йылдар дауамында улар Ливиянан финанс ярҙамы алған, һәм Ливия Өсөнсө донъяның колониализмһәм неоколониализмға ҡаршы көрәштә лидер тип ҡаралған{{sfn|St. John|2012|с=151}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=34–35, 40–53}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=78–81, 150}}. Был хәрәкәттәреҙең күпселеге тәнҡитселәр тарафынан «террористар» тип аталһа ла, Каддафи уларҙы азатлыҡ өсөн көрәшеүсе революционерҙар тигән{{sfn|Harris|1986|с=55}}. === «Халыҡ революцияһы»: 1973—1977 === [[Файл:Libya 1974 e.jpg|thumb|right|Каддафи румын коммунистик лидеры [[Николае Чаушеску]] менән Бухареста, Румыния, 1974 йыл]] 1973 йылдың 16 апрелендә Каддафи Зуварҙа «халыҡ революцияһы» башланыуын иғлан итә{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=85}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=22}}{{sfn|Bearman|1986|с=139}}{{sfn|Vandewalle|2006|с=82}}{{sfn|Vandewalle|2008b|c=12}}{{sfn|St. John|2012|с=156}}. Ул революцияны биш пункттан торған пландан башлай. Беренсе пункт — бөтә закондарҙы революцион постановлениелар менән алмаштырыу. Икенсе пункт — бөтә революция дошмандары юҡ ителергә тейеш, өсөнсөһө — бюрократия һәм буржуазия эҙҙәрен юйып ташлаған административ революция. Дүртенсе пункт — халыҡ комитеттары булдырыу һәм революцияны яҡлау өсөн ҡоралланыу, бишенсе — Ливияны «ағыулы» сит ил йоғонтоһонан таҙартыу маҡсатында мәҙәниәт революцияһы иғлан ителә{{sfn|Kawczynski|2011|с=22}}{{sfn|St. John|2012|с=156}}{{sfn|Bearman|1986|с=140}}{{sfn|Harris|1986|с=18}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=85–86}}. Ул Ливияла, Мысырҙа һәм Францияла революцияның яңы фазаһы башланыуы тураһында лециялар уҡый{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=93–94}}. Процесс булараҡ, был күренештең Ҡытайҙағы мәҙәниәт революцияһы менән уртаҡ яҡтары була{{sfn|Bearman|1986|с=140}}. Каддафи ливийлыларға, Халыҡ революцияһы сиктәрендә, сәйцәәси аң үҫтереү каналдары булараҡ, Юғары халыҡ комитетын нигеҙләүҙе тәҡдим итә. Каддафи был советтарҙв төҙөү буйынса бер тәҡдим индермәһә лә, улар традицион менән сағыштырғанда партияларға нигеҙләнгән күберәк демократыраҡ туранан-тура сәйәси ҡатнашыу формаһы була тип раҫлаған. Ул Советтар халыҡты Революцион командование советын хупларға этәрәсәк, традицион лидерҙар һәм бюрократия власын ҡаҡшатырға ярҙам итәсәк һәм халыҡ һайлаған яңы хоҡуҡ системаһын булдырыу мөмкинлеген бирәсәк тип өмөтләнгән{{sfn|St. John|2012|с=156}}{{sfn|El–Khawas|1984|с=20}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=86}}. Бындай күп комитеттар мәктәп һәм колледждарҙа ойошторолған{{sfn|Bearman|1986|с=140}}{{sfn|El–Khawas|1984|с=20}}, бында улар хеҙмәткәрҙәрҙең, курс һәм дәреслектәрҙең илдең революцион идеологияһына тап килеүен тикшереү буйынса яуаплы булған{{sfn|Bearman|1986|с=140}}. Халыҡ комитеттары Революцион командование советы рөхсәт иткән сиктәрҙә ҡарарҙар ҡабул ителеүендә халыҡтың юғары ҡатнашыу өлөшөнә килтергән{{sfn|St. John|2012|с=157}}, ләкин ҡәбиәләр араһындағы фекер айырмалығына һәм көсөргәнешле мөнәсәбәттәргә алып килгән{{sfn|Davis|1982|с=78}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=103–104}}. Шулай уҡ комитеттар именлек хеҙмәттәренә Революцион командование советына тәнҡитле ҡарашлы кешеләрҙе билдәләргә ярҙам итеүсе күҙәтеү системаһынмәғлүмәт менән тәьмин иткән: баасистар, марксистар һәм исламсылар ҡулға алынған{{sfn|Harris|1986|с=18}}{{sfn|St. John|2012|с=157}}{{sfn|Bearman|1986|с=141}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=116}}. Пирамида структураһында эшләп, был комитеттарҙың база формаһы ролендәге урындағы эшсе төркөмдәре һайланған вәкилдәрҙе район кимәленә, унан Ливияның дөйөм милли конгресы һәм Ливияның Юғары халыҡ комитеты араһында бүленгән милли кимәлгә йүнәлткән{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=104}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=26}}. Уларҙан да юғарыраҡ торған Каддафи һәм Революцион командование советы бөтә төп ҡарарҙар өсөн яуаплы булып торған{{sfn|Harris|1986|с=64}}{{sfn|St. John|2012|с=163}}. Төбәк һәм ҡәбилә берҙәйлеген артылып, комитеттар системаһы милли интеграцияға һәм үҙәкләштереүгә булышлыҡ иткән һәм Каддафиҙың дәүләт һәм хакимиәт аппаратын контролдә тотоуын көсәйткән{{sfn|Bearman|1986|с=141}}. ==== Өсөнсө бөтә донъя теорияһы һәм «Йәшел китап» ==== 1973 йылдың июнендә Каддафи Халыҡ революцияһы нигеҙендә ятҡан сәйәси идеология: Өсөнсө бөтә донъя теорияһын булдырған. Бындай мөнәсәбәт Америка Штаттарын да, Советтар Союзын да империалистик илдәр тип ҡараған, шулай итеп, көнбайыш капитализмын да, һәм шулай уҡ марксист-ленинсы атеизмды ла кире ҡаҡҡан{{sfn|Bearman|1986|с=150}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=86–87}}{{sfn|St. John|2012|страницы=157–158}}. Был ҡараштан ул Ҡытай сәйәси лидеры [[Мао Цзэдун]] нигеҙләгән «Өс донъя» терияһына оҡшаған{{sfn|Harris|1986|с=58}Был теория сиктәрендә Каддафи милләтселекте прогрессив көс булараҡ маҡтаған һәм ислам һәм өсөнсө донъяны империализмға ҡаршы алып барып, панғәрәп дәүләтен төҙөү яҡлы сығыш яһаған{{sfn|St. John|2012|с=158}}. Каддафи был идеологияла ислам төп роль уйнай тип иҫәпләгән һәм, Ислам яңырыуына саҡырып, ғилми тәфсирләүҙәрҙе, һәм хәҙистәрҙе кире ҡағып, Ҡөрьән сығанаҡтарына әйләнеп ҡайтырға өндәгән; шул арҡала ул күп ливий руханиҙарының асыуын ҡабартҡан{{sfn|St. John|2012|с=159}}{{sfn|Harris|1986|с=49}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=122}}. 1973-1974 йылдарҙа уның хөкүмәте, мәҫәлән, зина ҡылыу йәки уйнаш һәм гомосексуаль бәйләнештәр өсөн яза сифатында ҡамсы менән ярыу индереп, шәриғәткә юридик таяныуҙы тәрәнәйткән{{sfn|Bearman|1986|с=163}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=112}}. Каддафи, 1975 һәм 1979 йылдарҙа өс томда баҫтырып, Өсөнсө бөтә донъя теорияһы йомғаҡлаған, һәм бвл хеҙмәт «Йәшел китап» атамаһы аҫтында билдәле. 1-се том демократия мәсьәләләренә арналған, бында вәкәләтлек системаларының туранан-тура Дөйөм халыҡ конгрестары файҙаһына етешһеҙлектәре тасуирланған. 2-се том Каддафиҙың социализмға ҡарата ныҡлы фекеренә бағышланған, ә 3-сөһө ғаилә һәм ҡәбиләгә ҡағылышлы проблемаларҙы тикшерә. Тәүге ике томда радикаль реформалар өсөн сығыш яһаһа, 3-сөһө, ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар тиң хоҡуҡлы булһа ла, улар тормошта биологик яҡтан төрлө ролгә тәғәйенләнгән тигән социаль консерватив позицияны иғлан итә{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=96–100}}{{sfn|Vandewalle|2008b|c=19}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=24}}{{sfn|St. John|2012|страницы=161–165}}. Артабанғы йылдарҙа Каддафи яҡлылар лозунгылар сифатында «Йәшел китап»тан, «Вәкәләтселек — был алдау» тигән кеүегерәк, цитатадарҙы файҙаланған {{sfn|St. John|2012|с=162}}. Шулай ҙа, 1975 йылдың сентябрендә Каддафи, Советтар һәм Ғәрәп социалистик донъя араһындағы мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртыу маҡсатында халыҡты мобилизациялауҙың артабанғы сараларына ынтылған{{sfn|St. John|2012|с=165}}. 1975 йылда Каддафи хөкүмәте тышҡы сауҙаға дәүләт монополияһын иғлан итә{{sfn|Bearman|1986|страницы=145–146}}. Уның сит ил маҡсаттарына тотонолған нефть һатыуҙан алынған күп һанлы килеме менән радикаль реформалар менән берләшеүе Ливияла{{sfn|Kawczynski|2011|с=23}}{{sfn|Vandewalle|2008b|c=18}}, бигерәк тә илдең сауҙа синыфы араһында, ризаһыҙлыҡ тыуҙыра{{sfn|Bearman|1986|с=146}}. 1974 йылда Ливияла граждандарҙың Каддафи хөкүмәтенә беренсе һөжүме була, Бенгазиҙа армиябинаһы бомбаға тотола {{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=114}}. Оппозицияның күпселек өлөшө Революцион командование советы ағзаһы Омар Мохейша тирәләй туплана. Революцион командование советы ағзаһы Бәшир Сәғир әл-Хаваади менән бергә ул Каддафиға ҡаршы түңкәрелеш планын ҡора башлай. 1975 йылда уларҙың заговоры асыла, һәм улар Саҙат Мысырына ҡаса{{sfn|Kawczynski|2011|с=23}}{{sfn|St. John|2012|с=165}}{{sfn|Vandewalle|2008b|c=18}}{{sfn|Bearman|1986|с=146}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=118}}. Бынан һуң Революцион командование советында биш ағза ғына ҡала, һәм власть тағы ла күберәк Каддафи ҡулында туплана{{sfn|Bearman|1986|с=147}}. Был 1977 йылдың мартында Революцион командование советын рәсми рәүештә бөтөрөөүгә килтерә{{sfn|St. John|2012|с=165}}. 1975 йылдың сентябрендә Каддафи, 200-гә яҡын өлкән офицерҙарҙы ҡулға алып, армияла таҙартыу рйрштора, ә октябрҙә революция именлеге Йәшерен идаралығына нигеҙ һала{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=118–119}}. 1976 йылдың апрелендә ул университеттарҙағы үҙе яҡлыларҙы «революцион студент советтары»н булдырыуға һәм «реакцион элементтарҙы» ҡыуыуға саҡыра{{sfn|Bearman|1986|с=148}}. Шул уҡ йылдарҙа Триполи һәм Бенгази университеттарында Каддафиға ҡаршы йүнәлтелгән студент демонстрациялары тоҡана, был хәл Каддафи яҡлы студенттар менән дә, полиция менән дә бәрелештәргә килтерә. Революцион командование советы быға күп кешене ҡулға алыу һәм йәштәр өсөн мотлаҡ милли хеҙмәт итеү индереү менән яуап бирә{{sfn|Kawczynski|2011|с=23}}{{sfn|Vandewalle|2008b|c=18}}{{sfn|Bearman|1986|с=148}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=119–120}}. 1977 йылдың ғинуарында риза булмаған ике студент һәм бер нисә армия офицеры халыҡ алдында аҫылып үлтерелә; Amnesty International быны Каддафи Ливияһында риза булмаусыларҙы фәҡәт сәйәси енәйәттәре өсөн беренсе язалау осрағы тип ғәйепләне{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=121–122}}. Шулай уҡ консерватив клерикалдар һәм «Туғандаш мосолмандар» Каддафиҙы марксизм яғына хәрәкәт итеүҙә һәм ислам сөннәтенә ҡаршы килеүсе хосуси милекселекте юҡ иткәне өсөн тәнҡитләне; һуңғараҡ был көстәр революцияға ҡаршы булараҡ эҙәрлекләнә{{sfn|Bearman|1986|с=162}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=122–123}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=29–30}}, ә бөтә хосуси ислам колледждары һәм университеттары ябвла{{sfn|Bearman|1986|с=148}}. ==== Тышҡы мөнәсәбәттәр ==== Әнүәр Саҙат килгәс, Ливияның Мысыр менән мөнәсәбәттәре боҙола{{sfn|Kawczynski|2011|с=66}}{{sfn|Harris|1986|с=88}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=74, 93–94}}. Һалҡын һуғыш башлана{{sfn|Bearman|1986|страницы=166–167}}. Саҙат Каддафи холҡоноң тотороҡһоҙлоғо менән ҡәнәғәт булмай, Мысырҙа ла, Ливиялағы кеүек мәҙәни революция кәрәклеген ныҡыша{{sfn|Kawczynski|2011|с=66}}{{sfn|Harris|1986|с=88}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=74, 93–94}}. В феврале 1973 йылдың февралендә Синайҙа Израиль ғәскәрҙәре ҡом бураны арҡаһында Израиль территорияһына осоп сыҡҡан Libyan Arab Airlines самолётын бәреп төшөрә. Каддафи инцидентты будырмау өсөн Мысыр хәрәкәт ҡылмағанына асыуы килә, үс итеп америка йәһүдтәре ҡуйған RMS Queen Elizabeth 2 британ карабын юҡ итергә ҡарар итә. Каддафи мысыр һыу аҫты кәмәһенә карапҡа тоҫҡарға бойора, ләкин Саҙат, хәрби эскалациянан ҡурҡып, атмаҫҡа ҡуша{{sfn|Harris|1986|с=87}}{{sfn|Bearman|1986|страницы=114–115}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=82–83}}{{sfn|St. John|1987|с=55}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=66–67}}. [[Файл:Gaddafi 1976.jpg|thumb|Каддафи 1976 йылда бала менән]] Һуңғараҡ Каддафи, уның менән килешелмәйсә, Мысыр һәм Сүриә Израилға һуғыш асырға ниәтләнгәненә һәм Мысыр тыныслыҡ килешеүе төҙөргә ризалашҡанына ярһый{{sfn|Harris|1986|с=87}}{{sfn|Bearman|1986|страницы=99–100}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=67}}{{sfn|St. John|2012|страницы=182–183}}. Каддафи Мысыр лидерын төшөрөү тураһында саҡырыуҙар ташлай{{sfn|Kawczynski|2011|с=67}}. Ливанда Граждандар һуғышы ваҡиғалары менән бәйле, Сүриә менән мөнәсәбәттәре лә боҙола. Башта Ливия ла, Сүриә лә Ғәрәп дәүләттәре лигаһы көстәре составына ғәскәр бирә, сүриә армияһы Ливан милли хәрәкәтенә һөжүм иткәндән һуң, Каддафи Сүриә президенты [[Хафез әл-Асад]]ты сыҡтан-асыҡ "милли хыянат"та ғәйепләй; ул Сүриә ғәмәлдәрен тәнҡитләүсе берҙән-бер ғәрәп етәксеһе була{{sfn|Bearman|1986|страницы=165–166}}. 1972 йыл аҙағында — 1973 йыл башында Ливия, уранға бай Ауза һыҙатын аннексиялау маҡсатында, Чадҡа һөжңм итә{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=181}}{{sfn|St. John|2012|с=187}}. Исламды пропагандалау маҡсатында, 1973 йылда Каддафи Ислам саҡырыуы йәмғиәтенә нигеҙ һала, һәм ун йыл эсендә бөтә Африка буйынса 132 үҙәк аса{{sfn|St. John|2012|с=186}}{{sfn|Bearman|1986|страницы=106–107}}{{sfn|Harris|1986|страницы=103–104}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=93, 122}}. 1973 йылда ул Габон президенты Бонго Ондимбаны, Әл Хаж Омар Бонгоны, һәм өс йыл үткәс, Үҙәк Африка президенты Жан Бедель Бокассоны ислам динен ҡабул иттерә{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=77–78}}. 1973 йылдан 1979 йылға тиклем Ливия Африка илдәре Заир һәм Угандаға 500 миллион АҠШ доллары күләмендә ярҙам күрһәтә, был илдәрҙә сауҙа һәм үҫешкә ярҙам итеү өсөн берлектәге предприятиелар булдыра{{sfn|St. John|1987|с=96}}. Каддафи шулай уҡ 1973 йылда һигеҙ африка дәүләтен Израиль менән дипломатик мөнәсәбәттәрен туҡтатыу һәм Африкала Израиль йоғонтоһон кәметеү уңышы өсөн финанс стимулдарын файҙалана{{sfn|Harris|1986|с=88}}{{sfn|Bearman|1986|страницы=107–109}}{{sfn|St. John|1987|с=94}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=77}}{{sfn|St. John|2012|с=184}}. Каддафи Ливияһы һәм премьер-министр Зөлфиҡәр Али Бхуттоның пакистан хөкүмәте араһында тығыҙ бәйләнештәр урынлаштырыла: ике ил ядро тикшеренеүҙәре һәм хәрби ярҙам менән алмаша; 1977 йылда Бхуттоны [[Мөхәммәт Зия-үл-Хаҡ]] бәреп төшөргәндән һуң, был мөнәсәбәттәр туҡтап ҡалды{{sfn|Bearman|1986|с=169}}. Каддафи Мәғрибтә тығыҙыраҡ бәйләнештәр үҫтереүгә ынтыла; 1974 йылдың ғинуарында Ливия һәм Тунис сәйәси союз — Ғәрәп Ислам Республикаһы булдырыу тураһында иғлан итә. Каддафи менән Тунис президенты Хәбиб Бургиба бығка ынтылһа ла, был аҙымды Тунис халҡы хупламай, был ҡарарҙан баш тарталар{{sfn|Bearman|1986|страницы=100–101}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=76}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=71–72}}{{sfn|St. John|2012|с=183}}. Каддафи быға яуап итеп, 1980-се йылдарҙа Тунистағы хөкүмәткә ҡаршы һуғышмандарға спонсорбула{{sfn|St. John|2012|с=183}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=72}}. Обратив своё внимание на [[Алжир]], в 1975 йылда Ливия, Алжирға иғтибарын бороп, йәнәһе, Көнбайыш Сахараның Марокконан бойондороҡһоҙлоғо өсөн Сагиа-әл-Хамра һәм Рио-де-Ороны азат итеү Халыҡ фронтын — Полисарионы финанслап, Хасси-Месауд оборона союзын төҙөй{{sfn|St. John|2012|с=183}}{{sfn|Bearman|1986|с=170}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=71}}. Ливия иҡтисадын диверсификациялауға ынтылып, Каддафи хөкүмәте, 1980-се йылдарҙағы нефть кәмеүе осоронда ҡтиммәтле сығанаҡ булырлыҡ Fiat кеүек эре европа корпорациялары акцияларын, шулай уҡ Мальтала һәм Италияла күсемһеҙ милек һатып ала башлай{{sfn|Harris|1986|с=114}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=199–201}}. == Бөйөк Социалистик Халыҡ Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе == === Раҫланыуы: 1977 === 1977 йылдың 2 мартында Каддафи күрһәтмәһе буйынса Дөйөм халыҡ конгресы «Халыҡ власын урынлаштырыу тураһында декларация» ҡабул итә. Ливия Ғәрәп Республикаһы урынына концептуаль рәүештә Каддафи төҙөгән Бөйөк Социалистик Халыҡ Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе, «халыҡ массалары дәүләте» булдырыла{{sfn|Bearman|1986|страницы=154–155}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=105}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=26–27}}{{sfn|St. John|2012|страницы=166–168}}. Ил флагы итеп тотош йәшел байраҡ ҡабул ителә{{sfn|Bearman|1986|с=155}}. Рәсми рәүештә Жәмәһириә халыҡ үҙе менән бөтә өлкән ливиялылар милли ҡарарҙар өсөн тауыш биреп, 187 Төп халыҡ конгресы аша идара итә. Атабан улар үҙҙәренең ағзаларын йыл һайын үткәрелгән һәм телевидениенан тура эфиҙа тапшырылған Дөйөм халыҡ конгресына ебәргән. Ғөмүмән, Халыҡ конгрестары Ливияның юғары власть органы булған, унда хөкүмәт чиновниктары йә Каддафи үҙе тәҡдим иткән мөһим ҡарарҙарҙы ҡабул итеү өсөн Халыҡ конгрестарының ризалығы кәрәк булған{{sfn|St. John|2012|страницы=166–168}}{{sfn|El–Khawas|1984|с=27}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=29}}{{sfn|Vandewalle|2008b|страницы=19–20}}. Каддафи, үҙен «революция лидеры» тип иғлан итеп, 1979 йыл башында ул постан китһә лә, Дөйөм халыҡ конгресының генераль секретары була{{sfn|St. John|1987|с=13}}. [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|thumb|200px|Ливия Флагы (1977—2011)]] Рәсми рәүештә бөтә сәйәси контроль Халыҡ конгрестарына һалынһа ла, ысынбарлыҡта Ливияның сәйәси етәкселеге төрлө дәрәжәләге власть һәм йоғонто яһауҙы дауам иткән{{sfn|Bearman|1986|с=155}}. Дебаттар сикләнгән, ә иҡтисад һәм оборонаға ҡағылған мөһим ҡарарҙарҙан тайпылғандар йәки өҫтән-мөҫтән генә ҡаралған; Дөйөм халыҡ конгресы нигеҙҙә Каддафи сәйәсәте өсөн «резина штамп» ҡына булып ҡалған {{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=29}}. Дөйөм халыҡ конгресы бик һирәк осраҡьтарҙа ғына Каддафи тәҡдидәренә ҡаршы, ҡайһы берҙә хатта уңышлы, ауыҙ асҡан; атап әйткәндә, Каддафи, өйҙә уҡытыу балаларға файҙалырыраҡ тип иҫәпләп, башланғыс мәктәптәрҙе ябырға саҡырғанда, конгресс был идеяны кире ҡаҡҡан{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=29}}. Башҡа осраҡтарҙа Каддафи закондарҙы Дөйөм халыҡ конгресы хуплау-хупламауын тыңлап та тормай, ҡабул иткән: ҡатын-ҡыҙҙарға ҡораллы көстәрҙә хеҙмәт итергә рөхсәт биргәндә, мәҫәлән{{sfn|Harris|1986|страницы=67–68}}. Ҡайһы саҡта, Дөйөм халыҡ конгресы, ул ҡаршы сыҡҡан закондарҙы ҡабул итеү ихтималлығы янағанда, сираттан тыш һайлауҙар тәғәйенләгән{{sfn|St. John|1987|страницы=133–134}}. Каддафи Халыҡ конгрестары, башҡа сәйәси ойошмаларҙы кәрәкһеҙгә әйләндереп, Ливияның бөтә сәйәси ихтыяжын тәьмин итә, тип иҫәпләгән; сәйәси партияларҙы, профессиональ ассоциацияларҙы, бойондороҡһоҙ профессиональ союздар һәм ҡатын-ҡыҙ төркөмдәрен индереп, бөтә санкцияланмаған төркөмдәр, тыйылған{{sfn|St. John|2012|страницы=166–168}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=27}}. Шундай сикләүҙәргә ҡарамаҫтан, Сант Джон отметил, Жәмәһириә системаһы шулай ҙа «Ливияла әлегә билдәле булмаған вәкәләтлек һәм ҡатнашыу кимәлен индергән»{{sfn|St. John|1987|с=134}}. Элгәрге хоҡуҡи институттарҙы юҡҡк сығарғандан һуң, Каддафи Жәмәһириә, Шәриғәт закондарын, Аллаһ закондарын рөхсәт итеп, Ҡөрьәнгә таянырға тейеш тигән; ул «кеше булдырған» закондарҙы тәбиғигә ҡаршы һәм диктатор тип атаған{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=27–28}}{{sfn|St. John|2012|с=167}}. Бер йылдан ул ниәттәренән баш тартып, Шәриғәт «Йәшел китап» социализмы ҡабул итмәгән хосуси милекте яҡлауҙы гарантиялай һәм Жәмәһириәгә тура килмәй тип белдерә{{sfn|Vandewalle|2008b|с=28}}. Үҙенең хеҙмәттәрен Ҡөрьән менән тиңләштергәнен консерватив дин әһелдәре ширк тип атай һәм уның режимына ҡаршы оппозицияны көсәйтә{{sfn|Harris|1986|с=50}}. 1977 йылдың июлендә Мысыр менән Ливияның сик өсөн һуғышы тоҡана, технологик яҡтан артта булһа ла, Мысыр Ливияны еңә. Конфликт аҙна дауам итә, бер нисә ғәрәп дәүләте аралашсы ролендә сығыш яһаған тыныслыҡ килешеүе төҙөлә{{sfn|St. John|2012|с=183}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=105}}{{sfn|Bearman|1986|страницы=170–171}}{{sfn|Vandewalle|2008b|с=35}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=67–68}}. Мысыр һәм Судан АҠШ менән союзда сығыш яһай, һәм был Ливияны СССР менән, сәйәси булмаһа ла, стратегик союз булдырыуға этәрә{{sfn|Bearman|1986|с=168}}. Ливия һәм Советтар Союзы араһында үҫә барған коммерция мөнәсәбәттәрен таныуҙы билдәләп, 1976 йылдың декабрендә Каддафи Мәскәүгә саҡырыла; унда [[Брежнев Леонид Ильич]] менән һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша{{sfn|Bearman|1986|с=169}}{{sfn|St. John|1987|с=76}}{{sfn|St. John|2012|с=180}}. 1977 йылдың авгусында ул [[Югославия Социалистик Федератив Республикаһы]]на бара, уның лидеры [[Броз Тито Иосип]] менән осраша, һәм уның менән йылыраҡ мөнәсәбәттәр урынлаштырыла{{sfn|Bearman|1986|с=169}}. === Революцион комитеттар һәм социализм үҫеше: 1978—1980 === <!-- {{Врезка |выравнивание = right |ширина = 320px |содержание = Если социализм определяется как перераспределение богатства и ресурсов, то социалистическая революция явно произошла в Ливии после 1969 года и особенно во второй половине 1970-х годов. Управление экономикой становилось все более социалистическим по намерениям и последствиям, а богатство в виде жилья, капитала и земли значительно перераспределялось или находилось в процессе перераспределения. Частное предпринимательство было практически ликвидировано, его в значительной степени заменила централизованно контролируемая экономика. |автор = Исследователь Ливии Рональд Брюс Сант Джон{{sfn|St. John|2012|с=173}} }} --> 1978 йылдың декабрендә Каддафи, үҙенең хөкүмәт эшендә түгел, революцион эшмәкәрлектә иғтибарын туплауын иғлан итеп, Дөйөм халыҡ конгресы Генераль секретары вазифаһынан китә; был уның революция аппаратының хөкүмәттән айырымланыуына яңы акцентының бер өлөшө була. Формаль хөкүмәт вазифаһын биләмәһә лә, ул «революция юлбашсыһы» титулын ҡабул иткән һәм ҡораллы көстәр баш командующийы булып ҡалған{{sfn|Vandewalle|2008b|с=26}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=3}}{{sfn|St. John|2012|с=169}}. Тарихсы Дирк Вандевалле, Жәмәһириә туранан-тура демократияға дәғүә итһә лә, Ливия «изоляциялағы сәйәси система булып ҡалған, бында ҡарарҙар ҡабул итеү процесы Каддафиҙы уратып алған ҙур булмаған кәңәшселәр һәм ышаныслы кешеләр даирәһе менән сикләнгән{{sfn|Vandewalle|2006|с=6}}. Ливия социализм яғына борола башлаған. 1978 йылдың мартында хөкүмәт, һәр өлкән йәштәге ливиялының үҙ йортонда йәшәүен тәьмин итеү буйынса торлаҡ бүлеү буйынса күрһәтмә иғлан итә. Күпселек ғаиләләргә бенр йорттан артыҡ торлаҡҡа хужа булыу тыйыла, ә элек ҡуртымға алынған күсемһеҙ милек дәүләт тарафынан тартып алынған һәм ҡуртымға алыусыларға байтаҡ субсидияланған хаҡҡа һатылған{{sfn|St. John|1983|с=484}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=111}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=221}}{{sfn|St. John|2012|страницы=171–172}}. Сентябрҙә Каддафи Халыҡ комитеттарын «дәүләт секторы бюрократичһы»н һәм «хосуси сектор диктатураһы»н юҡҡа сығарыуға саҡыра; Халыҡ комитеттары бер нисә йөҙ компанияны, һайланған вәкилдәр идаралығы аҫтында эшсе производство кооперативтарына әйләндереп, үҙ контроленә алған {{sfn|Bearman|1986|с=191}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=110–111}}{{sfn|St. John|2012|с=168}}. 1979 йылдың 2 мартында Дөйөм халыҡ конгресы хөкүмәт һәм революцияны бүлеү тураһында иғлан итә, ул мәктәптәрҙә, университеттарҙа, профсоюздарҙа, полицияла һәм армияла яңы революцион комитеттар менән тандемда эшләй{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=116–117, 127}}{{sfn|Vandewalle|2008b|страницы=25–26}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=31}}{{sfn|St. John|2012|страницы=169–171}}. Революцион комитеттар менән Мөхәммәт Мәғғүб, Триполиҙа Каддафи менән йыл һайын осрашыуҙар үткәргән күпселеге йәш революция яҡлыларынан торған Үҙәк координацион бюро етәкселек иткән{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=116–117, 127}}{{sfn|Vandewalle|2008b|страницы=25–26}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=31}}{{sfn|St. John|2012|страницы=169–171}}{{sfn|Bearman|1986|страницы=187–189}}. Революцион комитеттар ағзалары Төп халыҡ конгрестары ағзаларынан формалашҡан{{sfn|St. John|1987|с=134}}. Бирман һүҙҙәренсә, революцион комитеттар системаһы Каддафиҙың Ливияла сәйәси контроленең төп механизмы була{{sfn|Bearman|1986|с=189}}. «Йәшел марш» (аль-Захф аль-Ахдар) аҙналыҡ журналын нәшер итеп, 1980 йылдың октябрендә улар матбуғатты ла үҙ контроленә ала{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=116–117, 127}}{{sfn|Vandewalle|2008b|страницы=25–26}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=31}}{{sfn|St. John|2012|страницы=169–171}}. Улар идеологик күҙәтеү ойошторған, һуңғараҡ, кешеләрҙе ҡулға алып һәм «революция законы» буйынса судҡа тарттырыу аша именлек тәьмин итеүҙә (ат-таура ҡануны) мөһим роль уйнаған{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=116–117, 127}}{{sfn|Vandewalle|2008b|страницы=25–26}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=31}}{{sfn|St. John|2012|страницы=169–171}}{{sfn|Bearman|1986|с=189}}. Хоҡуҡи кодекс йәки революцион правосудиеһы гарантиялары булмау сәбәпле, ул күпселек дәрәжәлә бәйһеҙлеккә һәм киң таралған кеше шәхесе азатлығын баҫыу: «йәшел террор» кеүек артыҡлыҡтарға алып килгән{{sfn|Vandewalle|2008b|с=28}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=117}}{{sfn|St. John|2012|с=174}}. <!-- В 1979 году комитеты начали перераспределение земли на равнине [[Эль-Джифара|Джифара]], продолжавшееся до 1981 года{{sfn|Bearman|1986|с=275}}{{sfn|St. John|2012|с=172}}. В мае 1980 года были приняты меры по перераспределению и уравниванию богатства; у всех, у кого на банковском счёту было более 1000 [[Ливийский динар|динаров]], лишние деньги были экспроприированы{{sfn|St. John|1983|с=484}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=221}}{{sfn|St. John|2012|с=172}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=128}}. В следующем году Всеобщий народный конгресс объявил, что правительство возьмёт под контроль все функции импорта, экспорта и распределения, а государственные супермаркеты заменят частные предприятия; это привело к снижению доступности потребительских товаров и развитию процветающего [[Чёрный рынок|чёрного рынка]]{{sfn|St. John|2012|с=172}}{{sfn|Bearman|1986|с=195}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=28}}{{sfn|Vandewalle|2008b|с=21}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=220}}. Каддафи также был разочарован медленными темпами социальных реформ по вопросам женщин и в 1979 году создал Революционное женское формирование, заменившее более последовательную Ливийскую всеобщую федерацию женщин{{sfn|Bearman|1986|с=199}}. В 1978 году он создал Женскую военную академию в Триполи, призывая всех женщин записываться на обучение{{sfn|Bearman|1986|с=241}}. Эта мера вызвала много споров и была отклонена Всеобщим народным собранием в феврале 1983 года. Каддафи остался непреклонен, и когда в марте 1984 года Всеобщий народный конгресс вновь проголосовал за отмену этого решения, он отказался подчиниться ему, заявив, что «тот, кто выступает против обучения и эмансипации женщин, является агентом империализма, нравится ему это или нет»{{sfn|Bearman|1986|страницы=241–243}}. Радикальное направление Джамахирии нажило правительству много врагов. Основная внутренняя оппозиция исходила от [[Исламский фундаментализм|исламских фундаменталистов]], которые были вдохновлены событиями [[Исламская революция в Иране|иранской революции]] 1979 года{{sfn|Bearman|1986|с=246}}. В феврале 1978 года Каддафи узнал, что глава его военной разведки готовит заговор с целью его убийства, и начал все больше доверять безопасность своему племени Каддафа{{sfn|Vandewalle|2008b|с=19}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=127–128}}. Многие из тех, у кого конфисковали богатство и имущество, выступили против администрации, и изгнанники основали ряд оппозиционных групп, финансируемых Западом. Наиболее известным был [[Национальный фронт спасения Ливии]], основанный в 1981 году [[Мухаммед аль-Макриф|Мухаммедом Макрифом]], который организовывал нападения боевиков на правительство Ливии{{sfn|Bearman|1986|страницы=247–248}}{{sfn|Harris|1986|с=79}}{{sfn|Vandewalle|2008b|с=32}}{{sfn|St. John|2012|страницы=173–174}}. Другая организация, аль-Боркан, начала убивать ливийских дипломатов за рубежом{{sfn|Harris|1986|с=79}}{{sfn|Bearman|1986|страницы=248–249}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=156}}. Следуя приказу Каддафи уничтожить этих «бродячих собак», революционные комитеты под руководством полковника Юниса Бильгасима создали зарубежные отделения для подавления контрреволюционной деятельности, убивая различных диссидентов{{sfn|Bearman|1986|с=246}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=133–137}}{{sfn|Vandewalle|2008b|с=27}}{{sfn|St. John|2012|с=171}}. Хотя соседние страны, такие как Сирия и Израиль, также использовали отряды убийц, Каддафи был необычен тем, что публично хвастался их использованием своей администрацией{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=138}}; в 1980 году он приказал всем диссидентам вернуться домой или быть «ликвидированными, где бы вы ни находились»{{sfn|Bearman|1986|с=246}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=138}}. В 1979 году он также создал [[Исламский легион]], через который несколько тысяч африканцев прошли обучение военной тактике{{sfn|St. John|2008|c=95}}. Ливия пыталась улучшить отношения с Соединёнными Штатами во время президентства [[Картер, Джимми|Джимми Картера]], например, сотрудничая с его братом, бизнесменом Билли Картером{{sfn|Bearman|1986|страницы=227–228}}, но в 1979 году Соединённые Штаты включили Ливию в свой список «[[Государства — спонсоры терроризма (список США)|Государственных спонсоров терроризма]]»{{sfn|St. John|2012|с=179}}. Отношения ещё больше испортились в конце года, когда демонстранты подожгли посольство Соединённых Штатов в Триполи в знак солидарности с организаторами [[Захват американских заложников в Иране|кризиса с заложниками в Иране]]{{sfn|Bearman|1986|с=228}}. В следующем году ливийские истребители начали перехватывать американские истребители, пролетающие над Средиземным морем, что ознаменовало собой крах отношений между двумя странами{{sfn|St. John|2012|с=179}}. Основные источники в итальянских средствах массовой информации утверждали, что самолёт [[Катастрофа DC-9 над Тирренским морем|рейса 870 авиакомпании Itavia]] был сбит во время [[Воздушный бой|боя]] с участием истребителей [[Военно-воздушные силы Ливии|ливийских]], [[Военно-воздушные силы США|американских]], [[Воздушно-космические силы Франции|французских]] и [[Военно-воздушные силы Италии|итальянских военно-воздушных сил]] в ходе покушения членов [[НАТО|Организации Североатлантического договора]] на важного ливийского политика, возможно даже Каддафи, который в тот вечер летел в том же воздушном пространстве<ref>{{Cite journal|title=Italy's Darkest Night|author=Thomas Van Hare|journal=Historic Wings|date=27 June 2012|url=http://fly.historicwings.com/2012/06/italys-darkest-night/}}</ref><ref>[https://www.theguardian.com/elsewhere/journalist/story/0,,1825348,00.html The Mystery of Flight 870], ''[[The Guardian]]'', 21 July 2006</ref>. Отношения Ливии с Ливаном и [[Шииты|шиитскими]] общинами по всему миру также ухудшились из-за исчезновения в августе 1978 года имама [[Садр, Муса|Мусы аль-Садра]] во время его визита в Ливию; ливанцы обвинили Каддафи в его убийстве или тюремном заключении, что он отрицал{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=157–158}}{{sfn|St. John|1987|с=41}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=70–71}}{{sfn|St. John|2012|с=239}}. Отношения с Сирией улучшились, поскольку Каддафи и президент Сирии [[Асад, Хафез|Хафез аль-Асад]] враждовали с Израилем и Садатом в Египте. В 1980 году они предложили создать политический союз, при этом Ливия обещала выплатить долг Сирии Советскому Союзу в размере 1 миллиарда фунтов стерлингов; хотя давление заставило Асада выйти из союза, они остались союзниками{{sfn|St. John|1987|страницы=61–62}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=68–69}}. Другим ключевым союзником была Уганда, и в 1979 году Каддафи направил 2500 солдат в [[Угандийско-танзанийская война|Уганду для защиты режима]] президента [[Амин, Иди|Иди Амина]] от танзанийских захватчиков. Миссия провалилась; 400 ливийцев были убиты, и они были вынуждены отступить{{sfn|Bearman|1986|с=112}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=185–186}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=78–79}}{{sfn|St. John|2012|с=189}}. Позже Каддафи пожалел о своём союзе с Амином, открыто критикуя его как «[[Фашизм|фашиста]]» и «выпендрежника»{{sfn|Bearman|1986|страницы=112–113}}{{sfn|Harris|1986|с=105}}. --> === Ҡушма Штатар һәм уларҙың союздаштары менән конфликт: 1981—1986 === <!-- В начале и середине 1980-х Ливия испытала экономические проблемы; с 1982 по 1986 год годовой доход страны от нефти упал с 21 миллиарда долларов до 5,4 миллиарда долларов{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=31}}{{sfn|Vandewalle|2008b|с=23}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=104}}{{sfn|St. John|2012|с=192}}. Сосредоточившись на ирригационных проектах, в 1983 году началось строительство самого крупного и дорогостоящего инфраструктурного проекта Ливии — [[Великая рукотворная река|Великой рукотворной реки]]; хотя его планировалось завершить к концу десятилетия, в начале 21 века он так и остался незавершённым{{sfn|Bearman|1986|с=274}}{{sfn|Harris|1986|с=119}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=224}}{{sfn|St. John|2012|с=249}}. Военные расходы увеличились, в то время как другие административные бюджеты были урезаны{{sfn|Vandewalle|2008b|с=35}}{{sfn|Harris|1986|с=116}}. Внешний долг Ливии вырос{{sfn|St. John|1987|с=121}}, и были введены меры жёсткой экономии, направленные на повышение самообеспеченности; в августе 1985 года произошла массовая депортация иностранных рабочих, большинство из которых были египтянами и тунисцами{{sfn|St. John|1987|с=122}}. Внутренние угрозы продолжали преследовать Каддафи; в мае 1984 года его дом в [[Баб-аль-Азизия|Баб аль-Азизии]] был безуспешно атакован боевиками, связанными либо с Национальным фронтом спасения Ливии, либо с «Братьями-мусульманами», после чего 5000 диссидентов были арестованы{{sfn|Bearman|1986|с=250}}{{sfn|Harris|1986|с=70}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=178}}. [[Файл:MMR 13.jpg|thumb|250px|«Бөйөк кеше ҡулы менән эшләнгән йылға» проекты сиктәрендә төҙөлөш]] Ливия долгое время поддерживала ополчение [[Фронт национального освобождения Чада|Фронта национального освобождения]] в соседнем Чаде, а в декабре 1980 года вновь вторглась в Чад по просьбе контролируемого Фронтом национального освобождения Переходного правительства национального единства для оказания помощи в гражданской войне; в январе 1981 года Каддафи предложил политическое слияние. [[Организация африканского единства]] отвергла это предложение и потребовала вывода ливийских войск, что и произошло в ноябре 1981 года. Гражданская война возобновилась, и Ливия снова направила туда войска, вступив в столкновение с французскими войсками, которые поддерживали силы Южного Чада{{sfn|Vandewalle|2008b|с=35}}{{sfn|Bearman|1986|страницы=211–222}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=187–190}}{{sfn|St. John|2012|страницы=189–190}}. Многие африканские страны устали от вмешательства Ливии в их дела; к 1980 году девять африканских государств разорвали дипломатические отношения с Ливией{{sfn|St. John|2012|с=189}}{{sfn|St. John|1987|с=101}}, а в 1982 году Организация африканского единства отменила запланированную конференцию в Триполи, чтобы не допустить председательства Каддафи{{sfn|Harris|1986|с=103}}{{sfn|St. John|1987|с=102}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=81}}{{sfn|St. John|2012|страницы=190–191}}. Некоторые африканские государства, такие как Гана [[Ролингс, Джерри|Джерри Ролингса]] и Буркина-Фасо [[Санкара, Тома|Тома Санкары]], тем не менее, поддерживали тёплые отношения с Ливией в 1980-х годах{{sfn|Haynes|1990|с=62}}. Предложив политическое единство с Марокко, в августе 1984 года Каддафи и марокканский монарх [[Хасан II]] подписали Уджданский договор, образовав Арабо-африканский союз; такой союз считался неожиданным из-за сильных политических разногласий и давней вражды, существовавшей между двумя правительствами. Отношения оставались напряжёнными, особенно из-за дружеских отношений Марокко с Соединёнными Штатами и Израилем; в августе 1986 года Хасан упразднил союз{{sfn|Bearman|1986|страницы=261–262}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=214}}{{sfn|St. John|1987|страницы=66–67}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=72–75}}{{sfn|St. John|2012|с=216}}. В 1981 году новый президент Соединённых Штатов [[Рейган, Рональд|Рональд Рейган]] занял жёсткую позицию по отношению к Ливии, рассматривая её как [[Марионеточное государство|марионеточный режим]] Советского Союза{{sfn|Bearman|1986|страницы=228–229}}{{sfn|St. John|1987|с=81}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=115–116, 120}}{{sfn|St. John|2012|страницы=179–180}}. Каддафи подчёркивал свои коммерческие отношения с Советским Союзом, посещая Москву в 1981 и 1985 годах{{sfn|Harris|1986|страницы=98–99}}{{sfn|St. John|1987|страницы=71, 78}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=115}}{{sfn|St. John|2012|страницы=210–211}} и угрожая присоединиться к [[Организация Варшавского договора|Варшавскому договору]]{{sfn|St. John|2008|c=96}}. Тем не менее, Советский Союз относился к Каддафи с осторожностью, видя в нём непредсказуемого экстремиста{{sfn|Harris|1986|с=97}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=183}}{{sfn|St. John|1987|страницы=77–78}}. В августе 1981 года Соединённые Штаты провели военные учения в заливе Сирт — районе, на который Ливия претендовала как на часть своих территориальных вод. Соединённые Штаты [[Инцидент в заливе Сидра (1981)|сбили]] два ливийских самолёта [[Су-17|Су-22]], которые шли на перехват{{sfn|Bearman|1986|страницы=230–231}}{{sfn|St. John|1987|с=84}}{{sfn|Vandewalle|2008b|с=36}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=118–119}}. Закрыв посольство Ливии в Вашингтоне, округ Колумбия, Рейган посоветовал американским компаниям, работающим в Ливии, сократить число размещённого там американского персонала{{sfn|St. John|2012|с=180}}{{sfn|Vandewalle|2008b|с=37}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=117–118}}. В марте 1982 года Соединённые Штаты ввели эмбарго на поставки ливийской нефти{{sfn|Vandewalle|2008b|с=37}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=117–118}}{{sfn|Bearman|1986|с=231}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=207–208}}{{sfn|St. John|2012|с=181}}, а в январе 1986 года приказали всем американским компаниям прекратить свою деятельность в стране, хотя несколько сотен рабочих остались, когда ливийское правительство удвоило им зарплату{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=117–118}}{{sfn|Bearman|1986|с=294}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=27, 208}}{{sfn|St. John|2012|с=176}}. Весной 1986 года Военно-морские силы Соединённых Штатов вновь провели учения в заливе Сирт; ливийские военные предприняли ответные действия, но неудачно — Соединённые Штаты потопили несколько ливийских кораблей{{sfn|Bearman|1986|страницы=294–295}}{{sfn|Boyd–Judson|2005|с=79}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=121–122}}. Дипломатические отношения также испортились с Великобританией, после того как ливийских дипломатов обвинили в убийстве [[Убийство Ивонн Флетчер|Ивонн Флетчер]], британской полицейской, находившейся возле посольства в Лондоне, в апреле 1984 года{{sfn|Bearman|1986|с=250}}{{sfn|Vandewalle|2008b|с=37}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=175–178}}{{sfn|St. John|2012|с=209}}. После того как Соединённые Штаты обвинили Ливию в организации [[Взрыв на берлинской дискотеке «Ла Белль»|взрыва на берлинской дискотеке в 1986 году]], в результате которого погибли два американских солдата, Рейган решил нанести военный ответный удар{{sfn|Boyd–Judson|2005|с=79}}{{sfn|Bearman|1986|с=287}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=4–5}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=122}}. Центральное разведывательное управление критически отнеслось к этому шагу, считая, что Сирия представляет собой большую угрозу и что атака укрепит репутацию Каддафи; однако Ливия была признана «мягкой целью»{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=5–6}}. Рейгана поддержала Великобритания, но против выступили другие европейские союзники, которые утверждали, что это противоречит международному праву{{sfn|Harris|1986|с=102}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=123–125}}. В ходе [[Операция «Каньон Эльдорадо»|операции «Каньон Эль-Дорадо»]], организованной 15 апреля 1986 года, военные самолёты Соединённых Штатов нанесли серию авиаударов по Ливии, разбомбив военные объекты в различных частях страны, убив около 100 ливийцев, в том числе несколько гражданских лиц. Одной из целей был дом Каддафи. Сам он не пострадал, двое сыновей Каддафи были ранены, и он утверждал, что его четырёхлетняя приёмная дочь Ханна была убита, хотя с тех пор её существование было поставлено под сомнение{{sfn|Vandewalle|2008b|с=37}}{{sfn|Bearman|1986|с=287}}{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=2–3, 7–12}}{{sfn|Boyd–Judson|2005|страницы=79–80}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=127–129}}. Сразу после этого Каддафи удалился в пустыню для размышлений{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=13, 210}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=130}}. Периодически происходили столкновения между каддафистами и армейскими офицерами, которые хотели свергнуть правительство{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=12}}. Хотя Соединённые Штаты были осуждены на международном уровне, Рейган получил прирост популярности внутри страны{{sfn|Kawczynski|2011|с=130}}{{sfn|Boyd–Judson|2005|с=80}}. Публично критикуя империализм Соединённых Штатов, Каддафи укрепил свою репутацию антиимпериалиста как внутри страны, так и во всем арабском мире{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=15}}{{sfn|St. John|2012|с=196}}, а в июне 1986 года он приказал изменить названия месяцев в Ливии{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=30}}. --> === «Революция эсендә революции»: 1987—1998 === <!-- В конце 1980-х годов в Ливии была проведена серия либерализирующих экономических реформ, призванных справиться с сокращением доходов от продажи нефти. В мае 1987 года Каддафи объявил о начале «революции внутри революции», которая началась с реформ в промышленности и сельском хозяйстве и предусматривала возобновление деятельности малого бизнеса{{sfn|Kawczynski|2011|с=225}}{{sfn|St. John|2012|с=194}}. На деятельность Революционных комитетов были наложены ограничения; в марте 1988 года их роль была сужена вновь созданным Министерством по мобилизации масс и революционному руководству, чтобы ограничить их насилие и судебную роль, а в августе 1988 года Каддафи публично раскритиковал их{{sfn|Vandewalle|2008b|с=29}}{{sfn|St. John|2008|c=97}}{{sfn|St. John|2012|страницы=194–195, 199–200}}. В марте были освобождены сотни политических заключённых, при этом Каддафи ложно заявил, что в Ливии больше нет политических заключённых{{sfn|Vandewalle|2008b|с=45}}{{sfn|St. John|2012|с=222}}. В июне правительство Ливии издало Великую зелёную хартию о правах человека в эпоху масс, в которой в 27 статьях были изложены цели, права и гарантии для улучшения ситуации с правами человека в Ливии, ограничение применения смертной казни и призыв к её окончательной отмене. Многие из предложенных в хартии мер были реализованы в следующем году, хотя часть мер так и осталась нереализованной{{sfn|Vandewalle|2008b|страницы=45–46}}{{sfn|St. John|2008|страницы=97–98}}{{sfn|St. John|2012|страницы=197–198}}. Также в 1989 году правительство учредило [[Международная премия в области прав человека имени Каддафи|Международную премию Каддафи в области прав человека]], которая присуждалась деятелям из стран третьего мира, боровшимся против колониализма и империализма; лауреатом первого года стал южноафриканский активист борьбы с апартеидом [[Мандела, Нельсон|Нельсон Мандела]]{{sfn|St. John|2012|с=199}}. С 1994 по 1997 год правительство инициировало создание комитетов по чистке, чтобы искоренить коррупцию, особенно в экономическом секторе{{sfn|St. John|2012|страницы=197–198}}. После нападения Соединённых Штатов в 1986 году армия была очищена от нелояльных элементов{{sfn|Kawczynski|2011|с=130}}, а в 1988 году Каддафи объявил о создании народного ополчения, которое должно было заменить армию и полицию{{sfn|Vandewalle|2008b|с=38}}{{sfn|St. John|2012|с=200}}. В 1987 году Ливия начала производство [[иприт]]а на предприятии в Рабте, хотя публично отрицала, что накапливает химическое оружие{{sfn|St. John|2012|страницы=201–204}}, и безуспешно пыталась разработать ядерное оружие{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=180–181}}. В этот период также наблюдался рост внутренней исламистской оппозиции, сформировавшейся в такие группы, как «[[Братья-мусульмане]]» и [[Ливийская исламская боевая группа]]. Несколько покушений на Каддафи были сорваны, и, в свою очередь, в 1989 году силы безопасности провели рейд по мечетям, которые считались центрами контрреволюционной проповеди{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=166–167, 236}}{{sfn|St. John|2012|страницы=221–222}}. В октябре 1993 года элементы все более маргинализирующейся армии инициировали неудавшийся переворот в [[Мисурата|Мисрате]], в сентябре 1995 года исламисты начали восстание в Бенгази, а в июле 1996 года в Триполи вспыхнули антикаддафистские футбольные беспорядки{{sfn|Kawczynski|2011|с=166}}{{sfn|St. John|2012|с=223}}. Революционные комитеты пережили возрождение для борьбы с этими исламистами{{sfn|Vandewalle|2008b|с=29}}. В 1989 году Каддафи был очень рад созданию [[Союз арабского Магриба|Союза арабского Магриба]], объединившего Ливию в экономический пакт с Мавританией, Марокко, Тунисом и Алжиром, рассматривая его как начало нового панарабского союза{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=188}}{{sfn|St. John|2012|страницы=216–218}}. Тем временем Ливия усилила поддержку антизападных боевиков, таких как [[Временная Ирландская республиканская армия]]{{sfn|St. John|2012|с=197}}, и в 1988 году над [[Локерби]] в Шотландии был взорван самолёт [[Взрыв Boeing 747 над Локерби|рейса 103 Pan American]], в результате чего погибли 243 пассажира и 16 членов экипажа, а также 11 человек на земле. В ходе расследования британская полиция определила двух ливийцев — Абдельбасета аль-Меграхи и Ламина Халифаха Фхимаха — в качестве главных подозреваемых и в ноябре 1991 года опубликовала заявление с требованием к Ливии выдать их. Когда Каддафи отказался, ссылаясь на [[Монреальская конвенция (1999)|Монреальскую конвенцию]], Организация Объединённых Наций в марте 1992 года приняла резолюцию 748, инициировав экономические санкции против Ливии, которые имели глубокие последствия для экономики страны{{sfn|Boyd–Judson|2005|страницы=80–81}}{{sfn|Vandewalle|2008b|с=39}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=133–140}}{{sfn|St. John|2012|страницы=205–207}}. В результате страна понесла финансовые потери, оцениваемые в 900 миллионов долларов Соединённых Штатов{{sfn|Vandewalle|2008b|с=42}}. Дальнейшие проблемы с Западом возникли, когда в январе 1989 года [[Инцидент в заливе Сидра (1989)|два ливийских военных самолёта были сбиты Соединёнными Штатами у побережья Ливии]]{{sfn|St. John|2012|с=202}}. Многие арабские и африканские государства выступили против санкций Организации Объединённых Наций, причём Мандела критиковал их во время визита к Каддафи в октябре 1997 года, когда он похвалил Ливию за её работу по борьбе с апартеидом и наградил Каддафи [[Орден Доброй Надежды|орденом Доброй Надежды]]{{sfn|Boyd–Judson|2005|страницы=73, 83}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=147}}{{sfn|St. John|2012|страницы=205–206}}. Санкции были приостановлены только в 1998 году, когда Ливия согласилась разрешить выдачу подозреваемых Шотландскому суду в Нидерландах, при этом процесс проходил под кураторством Манделы{{sfn|Boyd–Judson|2005|страницы=83–88}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=146–148}}{{sfn|St. John|2012|с=206}}. В результате судебного процесса Фхима был оправдан, а аль-Меграхи осуждён{{sfn|Boyd–Judson|2005|с=89}}. В частном порядке Каддафи утверждал, что ему ничего не известно о том, кто совершил взрыв, и что Ливия не имеет к этому никакого отношения{{sfn|Boyd–Judson|2005|с=82}}. --> === Панафриканизм, татыулашыу һәм приватизация: 1999—2011 === ==== Африка менән бәйләнештәре ==== [[Файл:Muammar al-Gaddafi-30112006.jpg|thumb|upright|Каддафи Африка ҡитғаһы төшөрөлгән кейемдә]] <!-- В конце 20-го века Каддафи, разочарованный неудачей своих панарабских идеалов, все чаще отказывался от арабского национализма в пользу [[панафриканизм]]а, подчёркивая африканскую идентичность Ливии{{sfn|Kawczynski|2011|с=142}}{{sfn|St. John|2012|с=227}}. С 1997 по 2000 год Ливия заключила соглашения о сотрудничестве или двусторонние соглашения о помощи с 10 африканскими государствами{{sfn|St. John|2012|с=229}}, а в 1999 году присоединилась к Сообществу государств Сахеля и Сахары{{sfn|St. John|2008|c=99}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=189}}. В июне 1999 года Каддафи посетил Манделу в Южной Африке{{sfn|St. John|2012|с=226}}, а в следующем месяце принял участие в саммите Организации африканского единства в [[Алжир (город)|Алжире]], призвав к большей политической и экономической интеграции на всем континенте и выступив за создание [[Соединённые Штаты Африки|Соединённых Штатов Африки]]{{sfn|St. John|2012|страницы=227–228}}. Он стал одним из основателей [[Африканский союз|Африканского союза]], созданного в июле 2002 года вместо Организации африканского единства; на церемонии открытия он призвал африканские государства отказаться от обусловленной помощи со стороны развитых стран, что было прямо противоположно заявлению президента Южной Африки [[Мбеки, Табо|Табо Мбеки]]{{sfn|St. John|2012|с=229}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=190}}. Были предположения, что Каддафи хотел стать первым председателем Африканского союза, что вызвало опасения в Африке, что это повредит международному авторитету Союза, особенно на Западе{{sfn|Ramutsindela|2009|с=3}}. На третьем саммите Африканского союза, состоявшемся в Триполи, в Ливии, в июле 2005 года, Каддафи призвал к большей интеграции, выступая за единый паспорт Африканского союза, общую систему обороны и единую валюту, используя лозунг: «Соединённые Штаты Африки — это надежда»{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=190–191}}{{sfn|St. John|2012|с=230}}. Его предложение о создании Союза африканских государств, проект, изначально задуманный [[Нкрума, Кваме|Кваме Нкрумой]] из Ганы в 1960-х годах, был отвергнут на саммите Ассамблеи глав государств и правительств в Лусаке в 2001 году африканскими лидерами, которые посчитали его «нереальным» и «утопичным»{{sfn|Martin|2002|c=280}}. В июне 2005 года Ливия присоединилась к [[Общий рынок Восточной и Южной Африки|Общему рынку Восточной и Южной Африки]]{{sfn|St. John|2012|с=231}}. В марте 2008 года в Уганде Каддафи выступил с речью, в которой вновь призвал Африку отказаться от иностранной помощи<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/idUSL17472166|title=Gaddafi Says Africans Must Reject Conditional Aid|newspaper=Reuters|date=17 March 2008|last1=Kwera|first1=Francis}}</ref>. В августе 2008 года Каддафи был провозглашён «[[Шахиншах|Королём королей]]» комитетом традиционных африканских [[Вождь|лидеров]]{{sfn|Kawczynski|2011|с=188}}{{sfn|St. John|2012|страницы=270–271}}; они [[Коронация|короновали]] его в феврале 2009 года на церемонии, состоявшейся в [[Аддис-Абеба|Аддис-Абебе]], в Эфиопии{{sfn|Kawczynski|2011|с=190}}{{sfn|St. John|2012|с=272}}. В том же месяце Каддафи был избран председателем Африканского союза, эту должность он сохранял в течение года{{sfn|Kawczynski|2011|с=190}}{{sfn|St. John|2012|с=272}}{{sfn|Ramutsindela|2009|с=1}}. В октябре 2010 года Каддафи извинился перед африканскими лидерами за историческое порабощение африканцев [[Арабская работорговля|арабской работорговлей]]<ref>{{Cite web|last=Chiwanza|first=Takudzwa Hillary|title=Muammar Gaddafi Apologized for the Cruel Treatment of Africans During the Arab Slave Trade {{!}} The African Exponent|url=https://www.africanexponent.com/post/6905-gaddadi-apologized-for-the-arab-slave-trade|website=The African Exponent}}</ref>. --> ==== Көнбайыш менән бәйләнештәрҙе тергеҙеү ==== <!-- В 1999 году Ливия начала секретные переговоры с британским правительством о нормализации отношений{{sfn|Vandewalle|2008a|с=215}}. В сентябре 2001 года Каддафи публично осудил [[Террористические акты 11 сентября 2001 года|нападения 11 сентября]] [[Аль-Каида|аль-Каиды]] на Соединённые Штаты, выразив сочувствие жертвам и призвав Ливию к участию в возглавляемой Соединёнными Штатами [[Война против терроризма|войне с терроризмом]] против воинствующего исламизма{{sfn|Vandewalle|2008a|с=220}}{{sfn|St. John|2008|c=101}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=176}}{{sfn|St. John|2012|с=243}}. Правительство Каддафи продолжало подавлять внутренний исламизм, в то же время Каддафи призывал к более широкому применению законов шариата{{sfn|St. John|2012|с=254}}. Ливия также укрепила связи с Китаем и Северной Кореей: в апреле 2002 года Ливию посетил президент Китая [[Цзян Цзэминь]]{{sfn|St. John|2012|с=235}}. Под влиянием событий [[Иракская война|войны в Ираке]], в декабре 2003 года Ливия отказалась от обладания [[Оружие массового поражения|оружием массового поражения]], свернув свои программы по созданию химического и ядерного оружия{{sfn|Vandewalle|2006|c=8}}{{sfn|Vandewalle|2008a|с=217}}{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=162, 184}}{{sfn|St. John|2012|с=244}}{{sfn|Kamel|2016|с=694}}. В результате отношения с Соединёнными Штатами улучшились{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=178–179}}{{sfn|St. John|2012|с=245}}. Премьер-министр Великобритании [[Блэр, Тони|Тони Блэр]] посетил Каддафи в марте 2004 года{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=240–241}}{{sfn|St. John|2012|страницы=240–241}}; между ними установились тесные личные связи{{sfn|Zoubir|2009|с=412}}. В 2003 году Ливия выплатила 2,7 миллиарда долларов Соединённых Штатов семьям жертв взрыва в Локерби, так как это было условием Соединённых Штатов и Великобритании для прекращения оставшихся санкций Организации Объединённых Наций. Ливия продолжала отрицать свою роль в взрыве{{sfn|St. John|2008|c=101}}{{sfn|Boyd–Judson|2005|с=91}}<ref>{{cite book|title=The Europa World Year: Kazakhstan – Zimbabwe, Volume 2|page=2655|publisher=Routledge|quote=Секретарь Всеобщего народного конгресса Шукри Мухаммад Ганем... заявил, что компенсации семьям жертв Локерби выплачиваются для того, чтобы «купить мир» и избежать санкций, и что страна не признает ответственности за взрыв над Локерби}}</ref>. [[Файл:Vladimir Putin and Muammar Gaddafi.ogv|thumb|250px|Видеозапись встречи премьер-министра России [[Путин, Владимир Владимирович|Владимира Путина]] и Муаммара Каддафи в 2008 году]] В 2004 году Каддафи посетил штаб-квартиру [[Европейский союз|Европейского Союза]] в [[Брюссельский столичный регион|Брюсселе]], что означало улучшение отношений между Ливией и Европейским Союзом, и Европейский Союз снял санкции с Ливии{{sfn|St. John|2008|c=101}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=175}}{{sfn|St. John|2012|с=237}}. Будучи стратегическим игроком в попытках Европы остановить нелегальную миграцию из Африки{{sfn|Zoubir|2009|с=408}}, в октябре 2010 года Европейский Союз заплатил Ливии более 50 миллионов евро, чтобы остановить поток африканских мигрантов в Европу; Каддафи поощрял этот шаг, говоря, что это необходимо для предотвращения потери европейской культурной идентичности и замены её новой «чёрной Европой»{{sfn|St. John|2012|с=274}}{{sfn|Kamel|2016|с=684}}. Каддафи также заключил соглашения с итальянским правительством о том, что они будут инвестировать в различные инфраструктурные проекты в качестве компенсации за прошлую колониальную политику Италии в Ливии{{sfn|Zoubir|2009|с=410}}. Премьер-министр Италии [[Берлускони, Сильвио|Сильвио Берлускони]] принёс Ливии официальные извинения в 2006 году, после чего Каддафи назвал его «железным человеком» за его мужество, проявленное при этом{{sfn|Zoubir|2009|страницы=410–411}}. В августе 2008 года Каддафи и Берлускони подписали в [[Бенгази]] исторический [[Международный договор|договор]] о сотрудничестве<ref name="treaty">{{cite web |url=http://www.senato.it/parlam/leggi/09007l.htm |title=Ratifica ed esecuzione del Trattato di amicizia, partenariato e cooperazione tra la Repubblica italiana e la Grande Giamahiria araba libica popolare socialista, fatto a Bengasi il 30 August 2008 |language=it |publisher=Пресс–релиз [[Парламент Италии|Парламента Италии]]|date=6 February 2009 |access-date=10 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090618082911/http://www.senato.it/parlam/leggi/09007l.htm |archive-date=18 June 2009}}</ref><ref name="ansa">{{cite news |url=http://www.ansa.it/site/notizie/awnplus/english/news/2009-06-09_109379246.html |publisher=ANSA|title=Gaddafi to Rome for Historic Visit |date=10 June 2009 |access-date=10 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090616155752/http://www.ansa.it/site/notizie/awnplus/english/news/2009-06-09_109379246.html |archive-date=16 June 2009 }}</ref>; согласно его условиям, Италия выплатит Ливии 5 миллиардов долларов в качестве компенсации за бывшую [[Итальянская Ливия|военную оккупацию]]. В обмен Ливия примет меры по борьбе с [[Нелегальная иммиграция|нелегальной иммиграцией]], прибывающей с её берегов, и увеличит инвестиции в итальянские компании<ref name=ansa/><ref name="rep">{{cite news |newspaper=[[La Repubblica]]|url=http://www.repubblica.it/2008/05/sezioni/esteri/libia-italia/accordo-firmato/accordo-firmato.html |title=Italia-Libia, firmato l'accordo |language=it |date=30 August 2008 |access-date=10 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203000538/http://www.repubblica.it/2008/05/sezioni/esteri/libia-italia/accordo-firmato/accordo-firmato.html |archive-date=3 December 2013}}</ref>. Исключённый в 2006 году из списка государственных спонсоров терроризма Соединённых Штатов{{sfn|Kawczynski|2011|с=176}}, Каддафи, тем не менее, продолжал свою антизападную риторику, а на втором саммите Африка-Южная Америка, состоявшемся в Венесуэле в сентябре 2009 года, он призвал к созданию военного альянса в Африке и Латинской Америке, который бы соперничал с Организацией Североатлантического договора<ref>{{cite web|title=Gaddafi Proposed the Creation of a South Atlantic Military Alliance|website=MercoPress|date=28 September 2009|url=http://en.mercopress.com/2009/09/28/gaddafi-proposed-the-creation-of-a-south-atlantic-military-alliance|archive-url=https://web.archive.org/web/20100218192040/http://en.mercopress.com/2009/09/28/gaddafi-proposed-the-creation-of-a-south-atlantic-military-alliance|archive-date=18 February 2010}}</ref>. В том же месяце он впервые выступил на [[Генеральная Ассамблея ООН|Генеральной Ассамблее Организации Объединённых Наций]] в Нью-Йорке, осудив «агрессию Запада»{{sfn|St. John|2012|с=276}}<ref>{{cite news|first=Neil|last=MacFarquhar|url=https://www.nytimes.com/2009/09/24/world/24nations.html|title=Libyan Leader Delivers a Scolding in United Nations Debut|date=23 September 2009|website=The New York Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20170606071635/http://www.nytimes.com/2009/09/24/world/24nations.html}}</ref>. Весной 2010 года Каддафи провозгласил джихад против Швейцарии после того, как швейцарская полиция обвинила двух членов его семьи в преступной деятельности в этой стране, что привело к разрыву двусторонних отношений{{sfn|St. John|2012|с=274}}. <gallery class="center" heights="120px" widths="220px"> Dmitry Medvedev with Muammar Gaddafi-2.jpg|[[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] и Муаммар Каддафи, 2008 год Jakaya Kikwete and Muammar al-Gaddafi, 12th AU Summit, 090202-N-0506A-678.jpg|Президент Танзании [[Киквете, Джакайя|Джакайя Киквете]] и Каддафи на саммите Африканского союза, 2009 год El presidente del Gobierno asiste a la III Cumbre UE - África.jpg|Премьер-министр Испании [[Родригес Сапатеро, Хосе Луис|Хосе Луис Родригес Сапатеро]] и Каддафи, 2010 год </gallery> --> ==== Иҡтисади реформалар ==== <!-- Экономика Ливии стала объектом растущей [[Приватизация|приватизации]]; отвергая социалистическую политику национализации промышленности, проповедуемую в «Зелёной книге», правительственные деятели утверждали, что они формируют «народный социализм», а не капитализм{{sfn|St. John|2012|с=250}}. Каддафи приветствовал эти реформы, призвав к широкомасштабной приватизации в своей речи в марте 2003 года{{sfn|Vandewalle|2008a|с=224}}; он пообещал, что Ливия вступит во [[Всемирная торговая организация|Всемирную торговую организацию]]{{sfn|St. John|2008|страницы=101–102}}. Эти реформы способствовали привлечению частных инвестиций в экономику Ливии{{sfn|Kamel|2016|с=697}}. К 2004 году прямые иностранные инвестиции в Ливию составили 40 миллиардов долларов Соединённых Штатов, что в шесть раз больше, чем в 2003 году{{sfn|Kawczynski|2011|с=180}}{{sfn|St. John|2012|с=248}}. Часть населения Ливии отреагировала против этих реформ публичными демонстрациями{{sfn|St. John|2012|с=248}}, а в марте 2006 года революционные сторонники жёсткой линии взяли под контроль кабинет Всеобщего народного конгресса; хотя они и снизили темпы изменений, но не остановили их{{sfn|Vandewalle|2008a|с=228}}{{sfn|St. John|2012|страницы=249–250}}. В 2010 году были объявлены планы по приватизации половины ливийской экономики в течение следующего десятилетия{{sfn|St. John|2012|страницы=263–264}}, однако вскоре от этих планов отказались, поскольку компании, которые, по заявлению правительства, собирались разместить на фондовом рынке, в том числе Национальный коммерческий банк и Ливийская металлургическая компания никогда не размещались на бирже и оставались на 100 % принадлежащими государству. Однако многие социалистические принципы остались, например, в 2007 году были национализированы дочерние предприятия логистической компании Husni Bey Group{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=156}}{{sfn|Cooley|1983|страницы=467–489}}{{sfn|Sacerdoti & Acconci|2011|страницы=312–313}}. Сельское хозяйство осталось практически нетронутым реформами: фермы остались кооперативами, Сельскохозяйственный банк Ливии остался полностью в государственной собственности, сохранилась политика государственного вмешательства и контроль над ценами<ref>{{Cite web|last=Oliveira|first=Ingrid|title=Libya|url=https://www.g-fras.org/es/world-wide-extension-study/africa/northern-africa/libya.html|website=GFRAS}}</ref>. Нефтяная промышленность оставалась в основном государственной: [[Национальная нефтяная корпорация]], полностью принадлежащая государству, сохранила 70 % акций нефтяной промышленности Ливии, правительство также ввело 93 % налог на всю нефть, которую иностранные компании добывали в Ливии<ref>{{Cite web|last=Hargreaves|first=Steve|title=Libya Oil Eyed by Western Companies|url=https://money.cnn.com/2011/10/25/news/international/libya_oil/index.htm|website=CNNMoney}}</ref>. Сохранились контроль над ценами и субсидии на нефть и продовольствие, а также такие предоставляемые государством льготы, как бесплатное образование, всеобщее здравоохранение, бесплатное жильё, бесплатная вода и бесплатное электричество<ref>{{Cite web|last=Gwaambuka|first=Tatenda|title=Ten Reasons Libya Under Gaddafi Was a Great Place to Live {{!}} The African Exponent.|url=https://www.africanexponent.com/post/ten-reasons-libya-under-gaddafi-was-a-great-place-to-live-2746|website=The African Exponent}}</ref>. Ливия также изменила свою позицию в отношении Всемирной торговой организации после смещения Шукри Ганема, когда Каддафи осудил Всемирную торговую организацию как неоколониальную террористическую организацию и призвал страны Африки и третьего мира не присоединяться к ней<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/eu-africa-summit-idUKLDE6AS18N20101129|title = Gaddafi Issues Warning to EU Over African Trade|newspaper = Reuters|date = 29 November 2010}}</ref>. Несмотря на отсутствие сопутствующей политической либерализации, где Каддафи сохранял преобладающий контроль{{sfn|Vandewalle|2008a|с=231}}, в марте 2010 года правительство передало дополнительные полномочия муниципальным советам{{sfn|St. John|2012|с=257}}. Растущее число технократов-реформаторов заняло посты в управлении страной; наиболее известным был сын и наследник Муаммара Каддафи [[Каддафи, Саиф аль-Ислам|Саиф аль-Ислам Каддафи]], который открыто критиковал ситуацию с правами человека в Ливии. Он возглавил группу, предложившую разработку новой конституции, хотя она так и не была принята{{sfn|Vandewalle|2008a|с=225}}{{sfn|St. John|2012|страницы=249–269}}. Занимаясь поощрением туризма, Саиф в 2008 году основал несколько частных медиа-каналов, но после критики правительства они были национализированы в 2009 году{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=216, 227–228}}. --> == Ливияла Граждандар һуғышы == === Сығанаҡтары һәм үҫеше: февраль-август 2011 === <!-- [[Файл:Protest In Dublin Gaddafi Is A Murderer.jpg|thumb|280px|Люди протестуют против Каддафи в [[Дублин]]е, Ирландия, март 2011 года]] После начала «[[Арабская весна|арабской весны]]» в 2011 году Каддафи выступил в поддержку президента Туниса [[Зин аль-Абидин Бен Али|Зин эль-Абидина Бен Али]], которому тогда угрожала [[Революция в Тунисе (2010—2011)|тунисская революция]]. Каддафи предположил, что народ Туниса будет удовлетворён, если Бен Али введёт там систему джамахирии{{sfn|St. John|2012|с=278}}. Опасаясь внутренних протестов, правительство Ливии приняло превентивные меры, снизив цены на продукты питания, очистив армейское руководство от потенциальных перебежчиков и освободив нескольких заключённых-исламистов{{sfn|St. John|2012|страницы=282–283}}. Это оказалось неэффективным, и 17 февраля 2011 года вспыхнули крупные протесты против правительства Каддафи. В отличие от Туниса или Египта, Ливия была в значительной степени религиозно однородной и не имела сильного исламистского движения, но было широко распространено недовольство коррупцией и укоренившимися системами покровительства, а безработица достигла около 30 процентов{{sfn|Kawczynski|2011|с=231}}{{sfn|St. John|2012|страницы=279–281}}. Обвинив повстанцев в том, что они «накачаны наркотиками» и связаны с «аль-Каидой», Каддафи заявил, что скорее умрёт [[мученик]]ом, чем покинет Ливию{{sfn|Kawczynski|2011|с=242}}. Когда он объявил, что повстанцев будут «преследовать улица за улицей, дом за домом и шкаф за шкафом»{{sfn|Kawczynski|2011|страницы=242–243}}, армия открыла огонь по протестующим в Бенгази, убив сотни людей{{sfn|St. John|2012|с=283}}. Потрясённые реакцией правительства, ряд высокопоставленных политиков подали в отставку или перешли на сторону протестующих{{sfn|St. John|2012|с=284}}{{sfn|Vandewalle|2008a|с=236}}. Восстание быстро распространилось по менее экономически развитой восточной части Ливии{{sfn|Vandewalle|2008a|с=236}}. К концу февраля [[Мисурата|Мисрата]] на западе и восточные города, такие как Бенгази, аль-Байда и Тобрук в бывшей [[Киренаика|Киренаике]], контролировались повстанцами{{sfn|St. John|2012|с=284}}, и для их представления был сформирован базирующийся в Бенгази [[Переходный национальный совет Ливии|Национальный переходный совет]]{{sfn|St. John|2012|с=286}}{{sfn|Human Rights Watch|2012|с=16}}. [[Файл:Les femmes de Libye déchirées entre le régime et les rebelles (5764877039).jpg|thumb|Каддафи яҡлыларҙың Триполиҙағы протестары, 2011 йылдың майы]] В первые месяцы конфликта казалось, что правительство Каддафи, обладающее большей огневой мощью, одержит победу{{sfn|Vandewalle|2008a|с=236}}. Обе стороны пренебрегали [[Законы войны|законами войны]], совершая нарушения прав человека, включая произвольные аресты, пытки, внесудебные казни и нападения из мести{{sfn|Human Rights Watch|2012|страницы=17–18}}. 26 февраля [[Совет Безопасности ООН|Совет Безопасности Организации Объединённых Наций]] принял [[Резолюция Совета Безопасности ООН 1970|резолюцию 1970]], приостановив членство Ливии в [[Совет по правам человека (ООН)|Совете Организации Объединённых Наций по правам человека]], введя санкции и призвав [[Международный уголовный суд]] провести расследование убийства безоружных гражданских лиц{{sfn|St. John|2012|с=284}}{{sfn|Human Rights Watch|2012|с=16}}{{sfn|Sacerdoti & Acconci|2011|страницы=61–62}}. В марте Совет Безопасности объявил [[Резолюция Совета Безопасности ООН 1973|бесполётную зону]] для защиты гражданского населения от воздушных бомбардировок, призвав иностранные государства обеспечить её соблюдение; он также конкретно запретил иностранную оккупацию{{sfn|Vandewalle|2008a|с=236}}{{sfn|Human Rights Watch|2012|с=16}}. Игнорируя это, Катар направил сотни военнослужащих для поддержки диссидентов и вместе с [[Франция|Францией]] и [[Объединённые Арабские Эмираты|Объединёнными Арабскими Эмиратами]] предоставил оружие и военную подготовку Национальному переходному совету{{sfn|Human Rights Watch|2012|с=16}}. Организация Североатлантического договора объявила, что введёт запретную для полётов зону{{sfn|St. John|2012|с=284}}{{sfn|Vandewalle|2008a|с=236}}. 30 апреля в результате авиаудара Организации Североатлантического договора в Триполи погиб [[Каддафи, Саиф аль-Араб|шестой сын Каддафи]] и трое его внуков<ref>{{cite news|first1=Simon|last1=Denyer|first2=Leila|last2=Fadel|title=Gaddafi's Youngest Son Killed in NATO Airstrike; Russia Condemns Attack|url=https://www.washingtonpost.com/world/gaddafi-calls-for-cease-fire-as-nato-strikes-tripoli/2011/04/30/AF1jZsNF_story.html|access-date=21 January 2012|newspaper=The Washington Post|date=30 April 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713201116/https://www.washingtonpost.com/world/gaddafi-calls-for-cease-fire-as-nato-strikes-tripoli/2011/04/30/AF1jZsNF_story.html |archive-date=13 July 2017}}</ref>. Это военное вмешательство Запада подверглось критике со стороны различных левых правительств, в том числе тех, которые критиковали реакцию Каддафи на протесты, поскольку они расценили это как империалистическую попытку установить контроль над ресурсами Ливии{{sfn|Castro|2011|страницы=308–309}}. В июне Международный уголовный суд выдал ордера на арест Каддафи, его сына Саифа аль-Ислама и его зятя [[Сенусси, Абдалла|Абдуллы Сенусси]], главы государственной безопасности, по обвинению в преступлениях против человечности{{sfn|St. John|2012|с=286}}{{sfn|Kawczynski|2011|с=257}}. В том же месяце [[Amnesty International]] опубликовала свой отчёт, в котором было установлено, что силы Каддафи несут ответственность за многочисленные военные преступления<ref name="AmnestyRape">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/amnesty-questions-claim-that-gaddafi-ordered-rape-as-weapon-of-war-2302037.html|title=Amnesty Questions Claim That Gaddafi Ordered Rape as Weapon of War|date=24 June 2011|work=The Independent|location=London|access-date=26 June 2011|first=Patrick|last=Cockburn|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170218024655/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/amnesty-questions-claim-that-gaddafi-ordered-rape-as-weapon-of-war-2302037.html|archive-date=18 February 2017}}</ref>. В июле более 30 правительств признали Национальный переходный совет законным правительством Ливии; Каддафи призвал своих сторонников «Растоптать эти признания, растоптать их ногами… Они ничего не стоят»<ref name="INDtncofficialgov">{{cite news | url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/west-prepares-to-hand-rebels-gaddafis-billions-2314576.html | title=West Prepares to Hand Rebels Gaddafi's Billions | work=The Independent | location=London | date=16 July 2011 | access-date=16 July 2011 | first=Justin | last=Vela | archive-url=https://web.archive.org/web/20120512101059/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/west-prepares-to-hand-rebels-gaddafis-billions-2314576.html | archive-date=12 May 2012 | url-status=live | df=dmy-all }}</ref>. В августе [[Лига арабских государств]] признала Национальный переходный совет «законным представителем ливийского государства»<ref name="taipeitimmes20110826">{{cite web |url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2011/08/26/2003511688 |title=Arab League Gives Its Full Backing to Libya's Rebel Council |work=The Taipei Times |date=26 August 2011 |access-date=1 September 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303221153/http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2011/08/26/2003511688 |archive-date=3 March 2016 }}</ref>. При поддержке с воздуха Организации Североатлантического договора повстанческое ополчение продвигалось на запад, нанося поражение армиям лоялистов и захватывая контроль над центром страны{{sfn|St. John|2012|с=285}}. Заручившись поддержкой общин [[Берберы|амазигов]] ([[Берберизм|берберов]]) в горах Нафуса, которые долгое время преследовались как не говорящие по-арабски при Каддафи, армии Национального переходного совета окружили сторонников Каддафи в нескольких ключевых районах западной Ливии{{sfn|St. John|2012|с=285}}. В августе повстанцы захватили [[Злитен]] и [[Битва за Триполи|Триполи]], покончив с последними остатками власти Каддафи{{sfn|St. John|2012|с=286}}. Вполне вероятно, что без авиаударов Организации Североатлантического договора, поддерживавших повстанцев, они не смогли бы продвинуться на запад, и силы Каддафи в конечном итоге вернули бы себе контроль над восточной Ливией{{sfn|Pargeter|2012|с=8}}. --> === Ҡулға алыныуы һәм үлеме: сентябрь-октябрь 2011 === <!-- [[Файл:FNBrowningHP32ndRB.jpg|thumb|Позолоченный пистолет [[Browning Hi-Power]] с гравировкой. Из немногих созданных одна из этих моделей находилась во владении Каддафи во время нападения и позже была присвоена повстанцами после его смерти<ref>{{cite web |url=https://www.mirror.co.uk/news/top-stories/2011/10/20/confirmed-gaddafi-dead-new-york-yankees-baseball-fan-captured-tyrant-115875-23503068/ |title=Confirmed Gaddafi Dead: New York Yankees Baseball Fan 'Captured' Tyrant – Mirror Online |publisher=Mirror.Co.Uk |date=20 October 2011 |access-date=3 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121081052/http://www.mirror.co.uk/news/top-stories/2011/10/20/confirmed-gaddafi-dead-new-york-yankees-baseball-fan-captured-tyrant-115875-23503068/ |archive-date=21 January 2012 |url-status=live }}</ref>. На гравюре обозначена [[бригада Хамиса]]]] Лишь несколько городов на западе Ливии, такие как [[Бени-Валид]], [[Сабха (город)|Сабха]] и Сирт, оставались оплотами каддафистов{{sfn|St. John|2012|с=286}}. Отступив в Сирт после падения Триполи{{sfn|Human Rights Watch|2012|с=20}}, Каддафи объявил о своей готовности вести переговоры о передаче власти переходному правительству, но это предложение было отклонено Национальным переходным советом{{sfn|St. John|2012|с=286}}. Окружив себя телохранителями{{sfn|Human Rights Watch|2012|с=20}}, он постоянно менял места жительства, чтобы избежать обстрелов Национального переходного совета, посвящая свои дни молитве и чтению Корана{{sfn|Human Rights Watch|2012|страницы=21–22}}. 20 октября Каддафи вырвался из 2-го округа Сирта в составе совместной гражданской и военной колонны, надеясь укрыться в долине Джарреф{{sfn|Human Rights Watch|2012|с=23}}<ref name="BBC2011">{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15390980 |title=Muammar Gaddafi: How He Died |publisher=BBC News |date=22 October 2011 |access-date=22 October 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202232503/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15390980 |archive-date=2 February 2013}}</ref>. Около 08:30 бомбардировщики Организации Североатлантического договора атаковали, уничтожив не менее 14 автомобилей и убив не менее 53 человек<ref name="BBC2011"/>{{sfn|Human Rights Watch|2012|страницы=24–25}}. Конвой рассеялся, а Каддафи и его приближённые бежали на соседнюю виллу, которая была обстреляна повстанцами из Мисраты. Убегая на стройку, Каддафи и его соратники спрятались в дренажных трубах, пока его телохранители сражались с повстанцами; в ходе конфликта Каддафи получил ранение головы в результате взрыва гранаты, а министр обороны [[Абу Бакр Юнис Джабер|Абу-Бакр Юнис Джабр]] был убит<ref name="BBC2011"/>{{sfn|Human Rights Watch|2012|страницы=26–27}}. Ополченцы Мисраты взяли Каддафи в плен, нанеся ему серьёзные ранения при попытке задержания; происходящее было снято на мобильный телефон. На видео видно, как Каддафи тыкают или наносят удары «какой-то палкой или ножом»<ref>{{cite news |title=GlobalPost: Qaddafi Apparently Sodomized After Capture |url=http://www.cbsnews.com/8301-503543_162-20124758-503543/globalpost-qaddafi-apparently-sodomized-after-capture/ |publisher=CBS |date=24 October 2011 |access-date=13 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170209160624/http://www.cbsnews.com/news/globalpost-qaddafi-apparently-sodomized-after-capture/ |archive-date=9 February 2017 |url-status=live }}</ref> или, возможно, штыком<ref name="Irish Times">{{cite news|url=https://www.irishtimes.com/newspaper/world/2011/1028/1224306622302.html|website=The Irish Times|first=Martin|last=Chulov|title=Gadafy's Killers Will Be Tried, Claims NTC|date=28 October 2011|access-date=13 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150705045035/http://www.irishtimes.com/news/gadafy-s-killers-will-be-tried-claims-ntc-1.632918|archive-date=5 July 2015|url-status=live}}</ref>. Зацепившись за переднюю часть пикапа, Каддафи упал, когда тот уезжал. Затем его полуобнажённое, безжизненное тело было помещено в машину скорой помощи и доставлено в Мисрату; по прибытии туда [[Убийство Муаммара Каддафи|он был уже мёртв]]{{sfn|Human Rights Watch|2012|страницы=28–29}}. В официальных отчётах Национального переходного совета утверждалось, что Каддафи попал под перекрёстный огонь и скончался от пулевых ранений<ref name="BBC2011"/>. Другие свидетельства очевидцев утверждали, что повстанцы смертельно ранили Каддафи в живот<ref name="BBC2011"/>. Сын Каддафи [[Каддафи, Муттазим Билла|Муттазим]], также находившийся в колонне, был также схвачен и через несколько часов найден мёртвым, скорее всего, в результате внесудебной казни{{sfn|Human Rights Watch|2012|страницы=32–33}}. Около 140 сторонников Каддафи были задержаны из колонны; трупы 66 из них, ставших жертвами внесудебной казни, были позже найдены в близлежащем отеле Махари{{sfn|Human Rights Watch|2012|страницы=34–40}}. Главный патологоанатом Ливии Осман аз-Зинтани провёл вскрытие Каддафи, его сына и Джабра в первые дни после их смерти; хотя патологоанатом сообщил прессе, что Каддафи скончался от огнестрельного ранения в голову, отчёт о вскрытии не был обнародован{{sfn|Human Rights Watch|2012|с=43}}. Во второй половине дня после смерти Каддафи об этом публично сообщил премьер-министр Национального переходного совета [[Джабриль, Махмуд|Махмуд Джибриль]]<ref name="BBC2011"/>. Труп Каддафи был помещён в морозильную камеру местного рынка вместе с трупами Юниса Джабра и Мутассима; тела были выставлены на всеобщее обозрение в течение четырёх дней, и посмотреть на них приезжали ливийцы со всей страны<ref>{{cite news|title=Report: Libyan Militias Executed Dozens, Possibly Including Gadhafi|url=http://news.blogs.cnn.com/2012/10/17/report-libyan-militias-executed-dozens-possibly-including-gadhafi/|publisher=CNN|access-date=18 October 2012|date=17 October 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130126085743/http://news.blogs.cnn.com/2012/10/17/report-libyan-militias-executed-dozens-possibly-including-gadhafi/|archive-date=26 January 2013}}</ref>. Кадры смерти Каддафи широко транслировались в международных средствах массовой информации{{sfn|Karniel, Lavie–Dinur & Azran|2015|страницы=171, 176}}. В ответ на международные призывы 24 октября Джибрил объявил, что комиссия расследует смерть Каддафи{{sfn|Human Rights Watch|2012|с=44}}. 25 октября Национальный переходный совет объявил, что Каддафи был похоронен в неустановленном месте в пустыне<ref>{{cite news |title=Muammar Gaddafi 'Buried in Desert Grave at Dawn' |date=21 October 2011 |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15441867 |access-date=3 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101155135/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15441867 |archive-date=1 November 2011 |url-status=live}}</ref>. Стремясь отомстить за убийство, сторонники Каддафи тяжело ранили и пытали одного из тех, кто схватил Каддафи, 22-летнего Омрана Шаабана, недалеко от Бани-Валида в сентябре 2012 года. Его пытали несколько дней, и в конце концов он умер во Франции<ref>{{cite news |url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/09/201292652225974150.html |title=Libyan Behind Gaddafi Capture Dies in France |publisher=Al Jazeera |date=26 September 2012 |access-date=17 June 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606024949/http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/09/201292652225974150.html |archive-date=6 June 2017 }}</ref>. --> == Сәйәси идеология == <!-- {{Врезка |выравнивание = right |ширина = 275px |содержание = Мы называем ее Третьей [всемирной] теорией, чтобы показать, что есть новый путь для всех тех, кто отвергает и материалистический капитализм, и атеистический коммунизм. Путь для всех людей мира, которые ненавидят опасное противостояние между варшавским и североатлантическим военными союзами. Это для всех тех, кто верит, что все народы мира являются братьями под эгидой правления Бога. |автор = Муаммар Каддафи{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=87}} }} Идеологическое мировоззрение Каддафи формировалось его окружением, а именно его исламской верой, бедуинским воспитанием и отвращением к действиям итальянских колонизаторов в Ливии{{sfn|Harris|1986|с=43}}. Будучи школьником, Каддафи принял идеологию [[Арабский национализм|арабского национализма]] и [[Арабский социализм|арабского социализма]], особенно под влиянием [[насеризм]]а, мысли египетского президента Насера, которого Каддафи считал своим героем{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=18}}{{sfn|Harris|1986|с=43}}; Насер в частном порядке описал Каддафи как «хорошего мальчика, но ужасно наивного»{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=18}}. В начале 1970-х годов Каддафи сформулировал свой особый подход к арабскому национализму и социализму, известный как [[Третья всемирная теория]], который газета [[The New York Times]] описала как сочетание «[[Утопический социализм|утопического социализма]], арабского национализма и революционной теории Третьего мира, которая была в моде в то время»<ref name="nytimes_green">{{cite news|last=Bazzi|first=Mohamad|title=What Did Qaddafi's Green Book Really Say?|url=https://www.nytimes.com/2011/05/29/books/review/what-did-qaddafis-green-book-really-say.html|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The New York Times]]|date=27 May 2011}}</ref>. Он рассматривал эту систему как практическую альтернативу господствовавшим тогда международным моделям западного капитализма и [[Марксизм-ленинизм|марксизма-ленинизма]]{{sfn|St. John|1987|с=28}}. Он изложил принципы этой теории в трех томах «Зеленой книги», в которых стремился «объяснить структуру идеального общества»{{sfn|Harris|1986|с=57}}. Специалист по ливийским исследованиям Рональд Брюс Сент Джон считал арабский национализм «исконной ценностью» Каддафи{{sfn|St. John|1983|с=473}}{{sfn|St. John|1987|с=21}}{{sfn|St. John|2008|с=92}}, заявляя, что в первые годы своего правления Каддафи был «арабским националистом по преимуществу»{{sfn|St. John|1987|с=26}}. Каддафи призвал арабский мир восстановить свое достоинство и занять видное место на мировой арене, обвиняя арабскую отсталость в застое, вызванном [[Османская империя|османским]] правлением, европейским колониализмом и империализмом, а также коррумпированными и репрессивными монархиями{{sfn|St. John|1983|с=474}}{{sfn|St. John|1987|страницы=26–27}}. Арабские националистические взгляды Каддафи привели его к [[Панарабизм|панарабистской]] вере в необходимость единства всего арабского мира, объединения арабской нации в рамках единого национального государства{{sfn|Harris|1986|с=59}}{{sfn|St. John|1987|страницы=19, 49}}. С этой целью он предложил к 1974 году политический союз с пятью соседними арабскими государствами, но безуспешно{{sfn|St. John|1987|с=58}}. В соответствии с его взглядами на арабов, его политическая позиция была описана как [[Нативизм (политика)|нативистская]]{{sfn|Hinnebusch|1984|с=63}}. Каддафи также имел международные амбиции, желая экспортировать свои революционные идеи по всему миру{{sfn|Haynes|1990|с=59}}{{sfn|Pargeter|2012|с=3}}. Каддафи видел в своей социалистической Джамахирии образец для подражания арабскому, исламскому и неприсоединившемуся миру{{sfn|Harris|1986|с=54}} и в своих речах заявлял, что его Третья всемирная теория в конечном итоге будет руководить всей планетой{{sfn|St. John|1987|с=34}}. Тем не менее он добился минимального успеха в экспорте идеологии за пределы Ливии{{sfn|St. John|1987|с=29}}. Наряду с арабским национализмом антиимпериализм также был определяющей чертой режима Каддафи в первые годы его существования. Он верил в противостояние западному империализму и колониализму в арабском мире, включая любой западный экспансионизм в форме Израиля{{sfn|Zoubir|2009|с=402}}. Он предложил поддержку широкому кругу политических групп за границей, называвших себя «антиимпериалистическими», особенно тем, которые противостояли Соединенным Штатам{{sfn|Haynes|1990|с=60}}. На протяжении многих лет [[антисионизм]] был фундаментальной составляющей идеологии Каддафи. Он считал, что государство Израиль не должно существовать и что любой арабский компромисс с израильским правительством является предательством арабского народа{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=18}}{{sfn|Harris|1986|с=54}}. Во многом из-за их поддержки Израиля Каддафи презирал Соединенные Штаты, считая страну [[Империализм|империалистической]] и критикуя ее как «воплощение зла»{{sfn|Blundy & Lycett|1987|страницы=19, 197}}. Он стремился отличить «восточных» евреев, живших на Ближнем Востоке в течение нескольких поколений, от европейских евреев, мигрировавших в Палестину в 20 веке, называя последних «бродягами» и «наемниками», которым следует вернуться в Европу{{sfn|St. John|1983|с=478}}. Он выступал против евреев во многих своих выступлениях, причем Бланди и Лисетт утверждали, что его [[антисемитизм]] был «почти [[Гитлер, Адольф|гитлеровским]]»{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=25}}. Поскольку в начале 21 века панафриканизм все больше становился его центром внимания, Каддафи стал меньше интересоваться израильско-палестинским вопросом, призывая две общины сформировать новое [[Одно государство для двух народов|единое государство]], которое он назвал «Исратин»{{sfn|St. John|2008|с=100}}<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/22/opinion/22qaddafi.html|title=The One–State Solution|author=Gaddafi, Muammar|work=The New York Times|date=22 January 2009|access-date=28 April 2017}}</ref>. Это привело бы к тому, что еврейское население стало бы меньшинством в новом государстве{{sfn|Karniel, Lavie–Dinur & Azran|2015|с=177}}. --> === Ислам модернизмы һәм ислам социализмы === <!-- Каддафи отверг [[Секуляризм|светский]] подход к арабскому национализму, который был широко распространен в Сирии{{sfn|St. John|1987|с=30}}, а его революционное движение уделяло гораздо больше внимания исламу, чем предыдущие арабские националистические движения{{sfn|St. John|1983|с=473}}. Он считал арабизм и ислам неразделимыми, называя их «единым и неделимым»{{sfn|Bearman|1986|с=161}}, и призывал христианское меньшинство арабского мира принять ислам{{sfn|St. John|1987|с=30}}{{sfn|Bearman|1986|с=161}}{{sfn|St. John|1983|с=476}}. Он настаивал на том, чтобы исламский закон был основой государственного права, стирая любые различия между религиозными и светскими сферами{{sfn|First|1974|с=25}}. Он желал единства во всем исламском мире{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=19}} и поощрял распространение веры в других местах; во время визита в Италию в 2010 году он заплатил модельному агентству, чтобы найти 200 молодых итальянских женщин для лекции, которую он прочитал, призывая их обратиться в ислам<ref>{{Cite news|title=Europe Should Convert to Islam: Gaddafi|url=http://timesofindia.indiatimes.com/world/europe/Europe-should-convert-to-Islam-Gaddafi/articleshow/6464781.cms|website=The Times of India|date=31 August 2010}}</ref>. По словам биографа Каддафи Джонатана Бирмана, с точки зрения ислама Каддафи был скорее модернистом, чем [[Исламский фундаментализм|фундаменталистом]], поскольку он подчинил религию политической системе, а не стремился исламизировать государство, как это пытались сделать исламисты{{sfn|Bearman|1986|с=164}}. Им двигало чувство «божественной миссии», он считал себя проводником воли Бога и думал, что должен достичь своих целей «любой ценой»{{sfn|Harris|1986|страницы=45, 50}}. Тем не менее его интерпретация ислама была своеобразной{{sfn|Bearman|1986|с=164}}, и он столкнулся с консервативными ливийскими священнослужителями. Многие критиковали его попытки поощрить женщин к участию в традиционно мужских секторах общества, таких как вооруженные силы. Каддафи стремился улучшить статус женщин, хотя считал, что полы «отдельные, но равные», и поэтому считал, что женщины обычно должны оставаться в традиционных ролях{{sfn|Harris|1986|страницы=33, 53}}. {{Врезка |выравнивание = right |ширина = 275px |содержание = Цель социалистического общества – счастье человека, которое может быть реализовано только через материальную и духовную свободу. Достижение такой свободы зависит от степени владения человеком своими потребностями; собственность, которая является личной и священно гарантированной, то есть ваши потребности не должны принадлежать кому-то другому и не должны подвергаться грабежу какой-либо частью общества. |автор = Муаммар Каддафи{{sfn|Bearman|1986|с=157}} }} Каддафи назвал свой подход к экономике «исламским социализмом»{{sfn|First|1974|с=255}}{{sfn|St. John|1983|с=482}}{{sfn|Harris|1986|с=48}}. Для него социалистическое общество можно определить как общество, в котором люди контролируют свои потребности либо через личную собственность, либо через коллектив{{sfn|Bearman|1986|с=157}}. Хотя ранняя политика, проводимая его правительством, была направлена ​​на государственный капитализм, к 1978 году он считал, что частная собственность на средства производства носит эксплуататорский характер, и поэтому стремился увести Ливию от капитализма к социализму{{sfn|Hinnebusch|1984|с=69}}. Частное предпринимательство было в значительной степени ликвидировано в пользу централизованно контролируемой экономики{{sfn|St. John|1983|с=484}}. Степень, в которой Ливия стала социалистической при Каддафи, оспаривается. Бирман предположил, что, хотя в Ливии действительно произошла «глубокая социальная революция», он не думал, что в Ливии было установлено «социалистическое общество»{{sfn|Bearman|1986|с=XVII}}. Напротив, Сент Джон выразил мнение, что «если социализм определяется как перераспределение богатства и ресурсов, то социалистическая революция явно произошла в Ливии» при режиме Каддафи{{sfn|St. John|2012|с=173}}. Каддафи был убежденным антимарксистом{{sfn|Bearman|1986|с=104}} и в 1973 году заявил, что «долг каждого мусульманина — бороться» с марксизмом, поскольку он пропагандирует атеизм{{sfn|Bearman|1986|с=105}}. По его мнению, такие идеологии, как марксизм и сионизм, были чужды исламскому миру и представляли угрозу для [[Умма|уммы]] или глобального исламского сообщества{{sfn|Bearman|1986|страницы=104–105}}. Тем не менее Бланди и Лисетт отметили, что социализм Каддафи имел «любопытно марксистский оттенок»{{sfn|Blundy & Lycett|1987|с=98}}, а политолог Сами Хаджар утверждал, что модель социализма Каддафи предлагает упрощение теорий [[Маркс, Карл|Карла Маркса]] и [[Энгельс, Фридрих|Фридриха Энгельса]]{{sfn|Hajjar|1982}}. Признавая влияние марксизма на мысли Каддафи, Бирман заявил, что ливийский лидер отверг основной принцип марксизма, согласно которому [[классовая борьба]] является основным двигателем социального развития{{sfn|Bearman|1986|с=158}}. Вместо того, чтобы принять марксистскую идею о том, что социалистическое общество возникло в результате классовой борьбы между [[пролетариат]]ом и [[Буржуазия|буржуазией]], Каддафи считал, что социализм будет достигнут путем свержения «неестественного» капитализма и возвращения общества к его «естественному равновесию»{{sfn|Bearman|1986|с=158}}. При этом он стремился заменить капиталистическую экономику экономикой, основанной на его собственных романтизированных представлениях о традиционном докапиталистическом прошлом{{sfn|Bearman|1986|с=159}}. Во многом это было связано с исламской верой в естественный закон Бога, обеспечивающий порядок во Вселенной{{sfn|Bearman|1986|с=160}}. --> == Осорҙо һәм шәхесте баһалау == <!-- Муаммар Каддафи — последний представитель поколения арабских националистов-революционеров, пришедших к власти в результате военных переворотов 1950—1960-х годов<ref>{{cite web|title=Муаммар Каддафи: эволюция революционера|publisher=[[РИА Новости]]|date=2009-08-31|author=Андрей Муртазин|url=http://www.rian.ru/analytics/20090831/183094835.html|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fTMNwir?url=http://ria.ru/analytics/20090831/183094835.html|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>. Во время волнений 2011 года в интервью «[[Росбалт]]у» профессор истории международных отношений и европейской политической системы [[Урбинский университет|Урбинского университета имени Карла Бо]] (Италия) Массимильяно Крикко высказал следующую точку зрения: {{Начало цитаты}} …и в 1970-е, 1980-е, и даже в 1990-е гг. Каддафи сделал немало для простых ливийцев. Было время, когда бензин был бесплатным — так Каддафи распределял доходы от нефти. Он реализовал ряд больших проектов, направленных на улучшение жизни людей: например, решил проблему пресной воды. Однако, начиная с 2000 года, сконцентрировал всё внимание на международной арене, пытаясь построить отношения с крупными державами, и забыл в каком-то смысле о своём народе. <…> Каддафи же, несмотря на то, что сам был военным и пришёл к власти благодаря армии, в какой-то момент радикально поменял устройство страны, которая превратилась в его собственность. Так, он отдалил от себя военных, потому что превратился в неоспоримого лидера, «отца страны», не желающего привязывать свою судьбу к армии или любой другой структуре. <…> Каддафи был образцом self-made man, который пришёл к власти сам, через революцию, свергнув монархический режим, благодаря поддержке народа. И вот вдруг он начинает назначать сыновей в качестве своих преемников, а его режим начинает напоминать двор свергнутого им короля Идриса I. Из главы суверенного народа он превратился во главу клана<ref>{{cite web|title=Ливии грозит раскол|publisher=[[Росбалт]]|author=Юлия Нетесова|url=http://www.rosbalt.ru/2011/02/22/822061.html|date=2011-02-22|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fTd6Htr?url=http://www.rosbalt.ru/main/2011/02/22/822061.html|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>. {{Конец цитаты}} Наиболее широко изложил свои взгляды на личность Каддафи президент [[Уганда|Уганды]] [[Мусевени, Йовери Кагута|Йовери Мусевени]]. Он выделил несколько больших ошибок правления Каддафи, среди которых: 1) поддержка [[Амин, Иди|Иди Амина]] в войне с [[Танзания|Танзанией]], что можно «расценить как прямую агрессию против народа Уганды и Восточной Африки»; <br> 2) стремление как можно скорее создать [[Соединённые Штаты Африки]];<br> 3) [[Вмешательство во внутренние дела|вмешательства во внутренние дела]] многих африканских стран;<br> 4) игнорирование страданий чернокожих христиан [[Южный Судан|Южного Судана]];<br> 5) поддержка [[Ближний Восток|ближневосточных]] [[Исламский радикализм|радикалов]]<ref name="Мусевени"/>. При этом Мусевени высказал следующее мнение о личности полковника: <div style="height: 150px; border: 2px solid green; overflow: auto; padding: 3px" >''Каддафи — националист, убеждённый патриот, который никому не подчиняется. Кстати сказать, я никогда не сумею понять западных лидеров, не любящих людей, мыслящих независимо, зато обожающих политиков-кукол. Ведь кукла — это плохо для всех. После 1945 года выбраться из «третьего мира» в статус реальной державы смогли только страны, лидеры которых мыслили независимо, а не прислуживали хозяевам. Например: Южная Корея ([[Пак Чон Хи]]), Сингапур ([[Ли Куан Ю]]), Китайская Народная Республика ([[Мао Цзэдун]], [[Чжоу Эньлай]], [[Дэн Сяопин]], Маршал [[Ян Шанкунь]], [[Ли Пэн]], [[Цзян Цзэминь]], [[Ху Цзиньтао]]), Малайзия (доктор [[Махатхир Мохамад]]), Бразилия ([[Силва, Луис Инасиу Лула да|Луис Инасиу Лула да Силва]]), Иран (аятолла [[Хомейни, Рухолла Мусави|Хомейни]] и [[Али Хаменеи|Хаменеи]]) и др. СССР стал сверхдержавой только благодаря очень жёсткой, но независимой политике [[Иосиф Сталин|Иосифа Сталина]]. То же самое имело место и в Африке: полковник Насер в Египте, мвалиму [[Ньерере, Джулиус|Ньерере]] в Танзании, [[Машел, Самора|Самора Машел]] в Мозамбике, и другие. Так мы избавились от Иди Амина. Да, собственно, только в результате усилий независимо мыслящих лидеров африканских стран был прекращён [[геноцид в Руанде]] и свергнут [[Мобуту Сесе Секо]] в [[Демократическая Республика Конго|Демократической Республике Конго]]. И Каддафи, повторяю, при всех недостатках, Каддафи был и остаётся националистом, в лучшем смысле слова. На мой взгляд, это куда лучше, чем покорная марионетка. Разве были когда-нибудь куклы, способные сделать что-то дельное? <…>'' Каддафи умеет мыслить самостоятельно, ни на кого не оглядываясь, и это нередко приносит пользу и Ливии, и всей Африке, и всему «третьему миру». Ну вот, например, когда мы тут боролись с совершенно уголовной (это не секрет) диктатурой, у нас совсем не было оружия, а захватить его голыми руками мы не могли. Тогда Каддафи дал нам совсем немного оружия — 96 винтовок, 100 мин и ещё кое-что, чтобы мы смогли показать себя. Это было очень красиво, тем более, что он не стал просить разрешения ни у Вашингтона, ни у Москвы. Просто, без всяких условий, взял — и подарил. Кстати, не надо забывать, что он решился без разговоров и предупреждений ликвидировать все британские и американские базы в Ливии. Кроме того, он поднял цены на нефть. Накануне его прихода к власти в 1969 баррель нефти стоил 40 американских центов. Именно он посмел впервые заявить, что не следует продавать нефть за бесценок, — и поднял цену до 20 долл. за баррель. Остальные не посмели. Цена за баррель поднялась до 40 долл. только после арабо-израильской войны 1973 года. Меня глубоко удивляет, что многие производители нефти в мире, в том числе страны Персидского залива, не ценят историческую роль, которую сыграл в этом сложном вопросе Каддафи, — притом, что именно его им следует во многом благодарить за своё нынешнее огромное богатство. И вот что хочу подчеркнуть. Начав платить за нефть более или менее справедливую цену, Запад не умер и даже не захворал. Он продолжал развиваться. А следовательно, ситуация с ценами до появления Каддафи была ничем иным, как сверх-эксплуатацией Западом нефтедобывающих стран. Нельзя отрицать, что именно Каддафи отстроил Ливию. Я никогда не занимался проблемами социально-экономического развития Ливии, но я часто бывал там, и видел отличные дороги, — даже из иллюминатора. <…> В Ливии все дети ходят в школу. Разве такое было в прошлом, до Каддафи? <…> Каддафи является одним из немногих светских лидеров арабского мира. Он очень верующий, но враг [[исламский фундаментализм|исламского фундаментализма]]. Он строго следит за тем, чтобы ливийские женщины могли получать образование, при желании, служить в армии и делать карьеру. Это очень серьёзный аргумент в его пользу<ref name="Мусевени">{{cite web|title=Uganda’s President on the Gadhafi he knows|publisher=Global Public Square|author=Yoweri Museveni.|url=https://globalpublicsquare.blogs.cnn.com/2011/03/28/ugandas-president-on-the-gadhafi-he-knows/?hpt=Sbin|date=2011-03-28|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fTfXrA1?url=http://globalpublicsquare.blogs.cnn.com/2011/03/28/ugandas-president-on-the-gadhafi-he-knows/?hpt=Sbin|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>.'' </div> --> == Шәхестең тормошо == <!-- Натали Мазраани в своём исследовании «Aspects of language variation in Arabic political speech-making» отмечала, что Каддафи разговаривал на триполитанской разновидности арабского языка, в котором, однако, присутствовали некоторые бедуинские фонологические элементы<ref>{{книга |автор = Nathalie Mazraani |заглавие = Aspects of language variation in Arabic political speech-making |том = |ссылка = http://books.google.com/books?id=H3eoNLk-DX8C&pg=PA147&dq=Gaddafi+was+born&hl=ru&ei=HyRWTrCqD4jNswbPoJGZCw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CEkQ6AEwBQ#v=onepage&q=Gaddafi%20was%20born&f=false |издательство = Routledge |год = 1997 |страницы = 147 |isbn = 0700706739, 9780700706730 }}{{oq|en|Muammar Al Gaddafi was born in Sirte, Tripolitania, of a family of berber stock originally, the Qaddafa tribe. His language, as will be seen from the data, is identifiable as Tripoli Arabic (with however some bedouin phonological elements), although his education took him from Sirte (Tripilitania), to Sebha (Fezzan), Masrata (Tripolitania) and Benghazi (Cyrenaica). Sirte, in Tripolitania, is a "transitional" area according to Owens, between the West and East parts and shows characteristics of West (Tripoli) and East (Benghazi). Gaddafi's speech however, to judge from the data, does not show any influence of the Cyrenaic Arabic.}}</ref>. Кроме «Зелёной книги», Муаммар Каддафи писал и рассказы: «Земля», «Деревня и самоубийство космонавта», «Бегство в ад», «Город». В США в 2002 году была напечатана книга рассказов и эссе Каддафи под названием «Бешенство муравьёв и мысли Муаммара Каддафи: диктатор о себе»<ref name="Newsru.com">{{cite web|title=Муаммар Каддафи. Жизненный путь|publisher=[[NEWSru.com]]|url=http://www.newsru.com/background/14may2007/qaddafi.html|date=2007-05-14|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. --> === Ғаиләһе === <!-- * 25 декабря [[1969 год]]а Муаммар Каддафи женился на бывшей школьной учительнице и дочери ливийского офицера Фатхиа Нури Халед. От этого брака, который закончился разводом: ** сын [[Каддафи, Мухаммад|Мухаммад]] ([[1970 год|1970]] г. р.)<ref name="Семья">{{книга |автор = |заглавие = Current biography yearbook |том = |ссылка = http://books.google.ru/books?id=4CfBKvsiWeQC&pg=PA806&lpg=PA806&dq=&source=bl&ots=SdaE4zJGjT&sig=0G2nXvVjP73W9shOMZbnYtO09Aw#v=onepage&q&f=false |издательство = H. W. Wilson Co |год = 1974 |страницы = 338 |isbn = 082420543X, 9780824205430 }}{{oq|en|Finally, in September Qaddafi ordered the nationalization of 51 percent of all oil companies' assets. Colonel Muammar el-Qaddafi was first married on December 25, 1969 to Fathia Nouri Khaled, a former schoolteacher and the daughter of a Libyan army officer. From that marriage, which ended in divorce, he has a son, Mohammed. He was married a second time, in July 1970, to Wasfia (or Safiya), a nurse, who bore him his second son, Seif al-Islam.}}</ref>. * Второй раз Каддафи женился в июле [[1970 год]]а на медсестре [[Фаркаш, Сафия|Сафии Фаркаш]]<ref name="Семья"/>, происходившей из ливийского арабского племени аль-барааса<ref>{{cite web|title=Libya’s first lady owns 20 tons of gold: reports|publisher=Al Arabiya News|author=Mohamed al-Naeimi.|url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/06/140415.html|date=2011-03-06|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fTgiAOO?url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/06/140415.html|archivedate=2012-08-04|deadlink=yes}}</ref>. От этого брака родились шесть сыновей и одна дочь: ** [[Каддафи, Саиф аль-Ислам|Саиф аль-Ислам]] — старший от второго брака, окончил Университет аль-Фатех по специальности «архитектор и инженер», в дальнейшем обучался в международной бизнес-школе IMADEC в Вене (Австрия) и в Лондонской школе экономики. В 1997 году Сейф аль-Ислам создал Международный фонд сотрудничества в области благотворительности Каддафи, в 2000 году возглавил Международный фонд Каддафи в пользу благотворительности и развития, а в 2009 году создал Арабский альянс за демократию, развитие и права человека. Выступал участником в различных международных переговорах и посреднических миссиях<ref name="lenta-14181730">{{cite web|title=Сейф аль-Ислам аль-Каддафи|publisher=[[Лентапедия]]|url=https://lenta.ru/lib/14181730/|date=|accessdate=}}</ref>. ** Третий сын, [[Каддафи, Саади|Саади Каддафи]] — полковник ливийской армии<ref name="Саади">{{cite web|title=Каддафи, Саади|publisher=[[Лентапедия]]|url=https://lenta.ru/lib/14181727/#54|date=|accessdate=}}</ref>, профессиональный футболист. Выступал за итальянские клубы «[[Перуджа (футбольный клуб)|Перуджа]]» и «[[Удинезе]]»<ref name="Newsru.com" /><ref name="lenta-14181730" />. ** Четвёртый сын, [[Каддафи, Ганнибал|Ганнибал Муаммар Каддафи]], работал в General National Maritime Transport Company — государственной ливийской компании, занимающейся [[Организация стран — экспортёров нефти|экспортом нефти]]. ** Пятый сын, [[Каддафи, Муттазим Билла|Мутаззим Билла Каддафи]] — офицер ливийской армии, являлся советником по вопросам национальной безопасности Ливии. Во время гражданской войны Мутаззим осуществлял руководство военными действиями против ливийских повстанцев, в частности командовал обороной Сирта. В ходе взятия Сирта 20 октября 2011 года он был захвачен в плен, а затем, при невыясненных обстоятельствах, убит. ** Шестой сын, [[Каддафи, Сейф аль-Араб|Саиф аль-Араб]], проходил обучение в Техническом университете Мюнхена в Германии. *** Он и трое внуков Каддафи — четырёхмесячная Мастура, трёхлетняя Картаго и двухлетний Саиф (сын дочери), погибли в ночь на 1 мая 2011 года в результате авиаудара ВВС НАТО по его дому в Триполи<ref>{{cite web|title=В результате авианалёта погибли сын и трое внуков Каддафи|publisher=[[Newsru.com]]|url=http://www.newsru.com/world/01may2011/kson.html|date=2011-05-01|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref><ref>{{cite web|title=Убит один из сыновей Каддафи|publisher=[[Лента.ру]]|url=https://lenta.ru/news/2011/05/01/son/|date=2011-05-01|accessdate=}}</ref><ref>{{cite web|title=Дочь Каддафи подала в суд, обвиняя НАТО в военных преступлениях|publisher=[[РИА Новости]]|url=http://www.rian.ru/arab_ly/20110607/385591362.html|date=2011-06-07|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fTnifZU?url=http://ria.ru/arab_ly/20110607/385591362.html|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>. ** Самый младший сын, [[Каддафи, Хамис|Хамис]], получил военное образование в Ливии и России, возглавлял [[Бригада Хамиса|32-ю бригаду]] специального назначения вооружённых сил страны. Во время Гражданской войны он командовал элитными отрядами ливийской армии. За период боевых действий четырежды сообщалось о его гибели (сперва он якобы скончался от ран в Триполи в результате тарана пилотом ливийских ВВС базы Баб-эль-Азизия<ref>{{cite web|title=СМИ: ливийский пилот-камикадзе убил сына Каддафи. Власти отрицают|publisher=[[NEWSru.com]]|url=http://www.newsru.com/world/21mar2011/khamis.html|date=2011-03-21|archiveurl=|archivedate=}}</ref>; во второй раз он погиб во время налёта авиации НАТО на командный пункт города Злитан<ref>{{cite web|title=Один из сыновей Каддафи убит во время авиаудара, заявляют повстанцы|publisher=[[Лента.ру]]|url=http://www.ria.ru/arab_ly/20110805/412268578.html|date=2011-08-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BcJiKRAV?url=http://www.ria.ru/arab_ly/20110805/412268578.html|archivedate=2012-10-23|accessdate=2012-10-21|deadlink=no}}</ref>; затем его тело было обнаружено в ходе боёв за Триполи<ref>{{cite web|title=В Триполи нашли тела, предположительно, сына и зятя Каддафи|publisher=[[NEWSru.com]]|url=http://www.newsru.com/arch/world/22aug2011/gaddafies.html|date=2011-08-22|archiveurl=|archivedate=}}</ref>; последний раз, якобы, он погиб в боях у города [[Тархуна]]<ref>{{cite web|title=Близкий к Каддафи телеканал подтвердил гибель его младшего сына|publisher=[[Лента.ру]]|url=https://lenta.ru/news/2011/10/17/alsenousi/|date=2011-10-17|accessdate=}}</ref>), но позже все эти сообщения опровергались. В очередной раз о его смерти было объявлено уже после окончания Гражданской войны: на этот раз Хамис Каддафи погиб 20 октября [[2012 год]]а в [[Осада Бени-Валида (2012)|столкновениях между сторонниками Муаммара Каддафи и новыми ливийскими властями]] в Бани-Валиде<ref>{{cite web|title=К годовщине со дня убийства Муаммара Каддафи в Ливии сообщили о гибели его самого младшего сына - Хамиса|publisher=[[NEWSru.com]]|url=http://www.newsru.com/world/21oct2012/son_gaddafi.html|date=2012-10-21|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. ** Дочь [[Каддафи, Аиша|Аиша]] — [[генерал-лейтенант]] ливийской армии<ref>{{cite web|title=AFP: дочь Каддафи — генерал-лейтенант Аиша — родила ему внучку в Алжире|publisher=[[Newsru.com]]|url=http://www.newsru.com/world/30aug2011/aisha.html|date=2011-08-30|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>, входила в группу защиты свергнутого президента Ирака [[Саддам Хусейн|Саддама Хусейна]]<ref>{{cite web|title=Gaddafi daughter to defend Saddam|publisher=[[Би-би-си]]|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/3862875.stm|date=2004-07-03|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fU1aNn3?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/3862875.stm|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|title=Родственник Саддама отвергает сообщения о финансировании иракского сопротивления|publisher=[[Newsru.com]]|url=http://www.newsru.ru/world/06jul2004/saddam.html|date=2004-07-06|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308094756/http://www.newsru.ru/world/06jul2004/saddam.html |date=2016-03-08 }}</ref>. В 2004—2011 годах являлась послом доброй воли ООН; отвечала за борьбу с распространением [[Вирус иммунодефицита человека|вируса иммунодефицита человека]]<ref>{{cite web|title=Дочь Каддафи лишили статуса посла доброй воли ООН|publisher=[[Лента.ру]]|url=https://lenta.ru/news/2011/02/24/daughter/|date=2011-02-24|accessdate=}}</ref>. В арабской прессе её прозвали «[[Шиффер, Клаудия|Клаудия Шиффер]] Северной Африки»<ref>{{cite web|title=Aisha, Gaddafi’s only daughter|publisher=[[The Telegraph]]|url=http://www.telegraph.co.uk/news/politics/8396419/Aisha-Gaddafis-only-daughter.html|date=2011-03-22|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fU6n4uA?url=http://www.telegraph.co.uk/news/politics/8396419/Aisha-Gaddafis-only-daughter.html|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>. Помимо родных детей, у Муаммара Каддафи были ещё двое [[приёмные дети|приёмных]]: родной племянник Милад Абузтайя Каддафи, который, как считается, спас жизнь Муаммару Каддафи, когда [[Операция «Каньон Эльдорадо»|американская авиация подвергла бомбардировке резиденцию ливийского лидера]]<ref>{{cite web|title=The Gaddafi family tree|publisher=[[Би-би-си]]|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12531442|date=2011-02-21|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fU7gPRd?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12531442|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>, и дочь Ханна, погибшая во время этой атаки (хотя потом появились сведения, что она осталась тогда жива). --> == Хәтер == <!-- * На ливийских банкнотах номиналами 1, 20 и 50 [[Ливийский динар|динаров]] был изображён Муаммар Каддафи. * В 1988 году была учреждена [[Международная премия в области прав человека имени Каддафи]]<ref>{{cite web|url=http://www.gaddafiprize.org/WhoEn.htm|title=About us|publisher=AL-Gaddafi International Prize For Human Rights|lang=en|deadlink=no|archiveurl=https://www.webcitation.org/5PwDFMyHw?url=http://www.gaddafiprize.org/WhoEn.htm|archivedate=2007-06-28|accessdate=2011-01-22}}</ref>. * В честь Каддафи назван предназначенный для крикета [[Стадион «Каддафи»|стадион в Лахоре]] ([[Пакистан]])<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/pakistan/content/ground/58967.html|title=Gaddafi Stadium|publisher=ESPN EMEA Ltd.|archiveurl=https://www.webcitation.org/617oz6VIn?url=http://www.espncricinfo.com/pakistan/content/ground/58967.html|archivedate=2011-08-22|accessdate=2011-01-21|deadlink=no}}</ref>, мечети [[Национальная мечеть Уганды|в Кампале]] ([[Уганда]])<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7305641.stm|title=Idi Amin’s dream mosque opens|publisher=[[Би-би-си]]|date=2008-03-19|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/617ozzh0H?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7305641.stm|archivedate=2011-08-22|deadlink=no}}</ref> и [[Мечеть Каддафи|в Додоме]] ([[Танзания]]). {{External media |align = right |image1 = [https://lenta.ru/photo/2011/10/20/kaddafi/ Лидер на 40 лет] }} --> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == <!-- * Софийская медаль почёта ([[Народная Республика Болгария]], [[1978]]) — ''лишён награды в 2007 году в знак протеста против [[Процесс по делу болгарских медиков в Ливии|смертного приговора пяти болгарским медсёстрам, обвинённым в Ливии в заражении ВИЧ 400 местных детей]]''<ref>{{cite web|title=София лишила Муаммара Каддафи городской медали почета|publisher=Region plus.az|url=http://www.regionplus.az/ru/posts/view/10982|date=2007-05-16|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fUAHlWd?url=http://www.regionplus.az/ru/posts/view/10982|archivedate=2012-08-04|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202201305/http://www.regionplus.az/ru/posts/view/10982 |date=2012-02-02 }}</ref> * [[Орден Дружбы]] ([[Россия]], [[2009]])<ref>{{Cite web|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Mouammar_Kadhafi&oldid=191729224|title=Mouammar Kadhafi|date=8 мар. 2022 г.|website=Wikipedia}}</ref> * [[Орден князя Ярослава Мудрого]] I степени ([[Украина]], [[2003]])<ref>{{cite web|title=Последний герой джамахирии. Кучма наградил Каддафи орденом Ярослава Мудрого|publisher=ЦентрАзия|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1065979260|date=2003-10-12|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref><ref>{{cite web|title=Указ Президента України № 1177/2003 від 11 жовтня 2003 року «Про нагородження орденом князя Ярослава Мудрого»|publisher=zakon2.rada.gov.ua|url=https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1177/2003|date=}}</ref> — ''за выдающийся личный вклад в развитие украинско-ливийских отношений'' * [[Орден Богдана Хмельницкого (Украина)|Орден Богдана Хмельницкого]] I степени (Украина, [[2008]])<ref>{{cite web|title=Ющенко наградил ливийского лидера Каддафи орденом Богдана Хмельницкого|publisher=[[РИА Новости]]|url=http://www.ua.rian.ru/ukraine_news/20080409/77914399.html|date=2008-04-09|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fUD2Oly?url=http://www.ua.rian.ru/ukraine_news/20080409/77914399.html|archivedate=2012-08-04|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119170531/http://www.ua.rian.ru/ukraine_news/20080409/77914399.html |date=2012-01-19 }}</ref><ref>{{cite web|title=Указ Президента України № 300/2008 від 4 квітня 2008 року «Про нагородження М. Каддафі орденом Богдана Хмельницького»|publisher=zakon2.rada.gov.ua|url=https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=300/2008|date=}}</ref> — ''за выдающийся личный вклад в развитие украинско-ливийских отношений'' (при этом законом «О государственных наградах Украины» и уставом ордена предусмотрено награждение орденом Богдана Хмельницкого исключительно граждан Украины за особые заслуги в защите государственного суверенитета, территориальной целостности, укреплении обороноспособности и безопасности Украины<ref>{{cite web|title=Закон України № 1549-III від 16 березня 2000 року «Про державні нагороди України»|publisher=zakon2.rada.gov.ua|url=https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1549-14|date=}}</ref><ref>{{cite web|title=Указ Президента України № 112/2004 від 30 січня 2004 року «Про орден Богдана Хмельницького»|publisher=zakon2.rada.gov.ua|url=https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=112/2004|date=}}</ref>) * [[Орден Освободителя]] на цепи ([[Венесуэла]], [[2009]])<ref>{{cite web|title=Венесуэла–Ливия: братский саммит|publisher=[[Независимая газета]]|url=http://www.ng.ru/world/2009-09-30/8_sammit.html|date=2009-09-30|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref> * Муаммар Каддафи — почётный доктор [[Белорусский государственный университет информатики и радиоэлектроники|Белорусского государственного университета информатики и радиоэлектроники]]<ref>{{cite web|title=Муаммар Каддафи — почетный доктор БГУИР|publisher=euroradio.fm|url=https://euroradio.fm/ru/node/10199|date=2011-02-22|author=Павел Свердлов|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DnMZ2Sqc?url=http://euroradio.fm/ru/node/10199|archivedate=2013-01-19|accessdate=2020-04-25|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126042456/http://euroradio.fm/ru/node/10199 |date=2012-01-26 }}</ref> (за значительный вклад в развитие образования и науки). Через пару месяцев, без объявления, исключён<ref>{{cite web|title=Муаммар Каддафи больше не почетный доктор БГУИР?|publisher=[[Хартия’97]]|url=https://charter97.org/ru/news/2011/4/7/37499/|date= 2011-04-07|author=}}</ref>. --> == Мәҙәниәттә == <!-- * В 1980-е годы образ Каддафи был использован в популярном клипе американской группы «[[The Bangles]]» — «[[Walk Like an Egyptian]]»<ref name="Newsru.com" />. * В 1989 году вышла компьютерная игра ''{{нп1|Nuclear War||en|Nuclear War (video game)}}''. В игре предоставлялась возможность занять место одного из лидеров государств и постараться уничтожить противников. Лидером одного из государств являлся «Col. Khadaffy». * Американская пивоварня «Indian Wells Brewing Company» (Inyokern, Калифорния) выпускала содовую воду с изображением Муаммара Каддафи. * [[Zenga Zenga]] — видеоклип-ремикс, созданный по мотивам речи Каддафи, направленной против повстанцев, собравший миллионы просмотров в мире. Позднее сторонники Каддафи создали собственную версию видеоклипа. * В честь Муаммара Каддафи взял себе псевдоним американский хип-хоп музыкант [[Яки Кадафи]]. * В честь Каддафи названы несколько мечетей, в том числе [[Мечеть Каддафи|вторая по величине мечеть в Африке]], расположенная в Танзании. * Израильская группа [[Infected Mushroom]] назвала один из своих треков Dancing With Kadafi. --> === Кинолағы образы === <!-- * «[[Голый пистолет]]» — в роли Каддафи — [[Роберт Люан]]. * «[[Диктатор (фильм)|Диктатор]]» — одним из прообразов Хаффаза Алладина был Муаммар Кадафи<ref>Stuart Jeffries, [http://www.theguardian.com/film/2012/may/15/the-dictator-right-to-laugh The Dictator: are we right to laugh?], ''Guardian'' (May 15, 2012).</ref>. --> == Өҫтәмә мәғлүмәт == <!-- * Во время [[августовский путч|августовского путча]] в Москве (1991) Муаммар Каддафи поддержал действия [[ГКЧП]]<ref>{{cite web|title=Саддам Хусейн признал ГКЧП. И только он|publisher=Коммерсантъ|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=882918db-bc3d-4253-ab37-ac81bd20cd74&docsid=538|date=1991-08-26|author=Олег Мышкин|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. * В апреле [[2001 год]]а ливийский лидер призвал [[Африканцы|жителей Африки]] изгнать белых с Чёрного континента и потребовать от них [[Компенсация морального вреда|компенсацию]] за «[[Колонизация Африки|колонизацию]] и [[геноцид]]» на африканской земле<ref>{{cite web|title=Муамар Каддафи выступил по-черному|publisher=[[Коммерсантъ|Газета Коммерсантъ]]|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=ab37a5d2-fd60-4781-9c0e-72359c841522&docsid=254998|author=Александр Реутов|date=2001-04-24|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. * По рейтингу американского журнала «[[Parade (журнал)|Parade]]», Муаммар Каддафи на 2003 год занимал восьмое место в десятке худших [[диктатор]]ов современности<ref>{{cite web|url=http://www.vokruginfo.ru/news/news3310.html|title=Горячая десятка современных диктаторов: Ким Чен Ир, король и принц Саудовской Аравии, Садам Хусейн и другие|publisher=Вокруг новостей|date=2003-03-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/60qfbUpaU?url=http://www.vokrugnovostei.ru/news/news3310.html|archivedate=2011-08-11|accessdate=2011-01-20|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828215028/http://www.vokrugnovostei.ru/news/news3310.html |date=2011-08-28 }}</ref>. * В интервью немецкому еженедельнику [[Spiegel]] ливийский лидер заявил, что очень высоко оценивает канцлера Германии [[Меркель, Ангела|Ангелу Меркель]], охарактеризовав её так: «Она очень сильная личность. Скорее даже мужчина, чем женщина. Хотя я лично никогда не вёл с ней переговоров». Он также назвал премьер-министра Италии [[Берлускони, Сильвио|Сильвио Берлускони]] своим самым близким европейским другом, президента Ирана [[Ахмадинежад, Махмуд|Махмуда Ахмадинежада]] — «человеком доброй воли, настоящим революционером и нисколько не агрессивным», а Швейцарию — государством, которое «стоит вне международного сообщества» и «хотело стоять выше международного права», что, по его мнению, «превратило Швейцарию в мафию»<ref>{{cite web|title=SPIEGEL Interview with Libyan Leader Moammar Gadhafi|publisher=[[SPIEGEL]]|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,692626,00.html|date=2010-03-05|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fUVqUA1?url=http://www.spiegel.de/international/world/spiegel-interview-with-libyan-leader-moammar-gadhafi-switzerland-should-be-dissolved-as-a-state-a-692626.html|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>. <!--* В октябре [[2009 год]]а Муаммар Каддафи обратился к членам правительства и делегатам Народного конгресса (парламента) страны с просьбой найти подходящую общественно-значимую работу для своего сына Сеифа аль-Ислама, на что они незамедлительно ответили выдвижением последнего на пост руководителя правительства и сил безопасности Ливии. Будущий съезд Народного конгресса должен окончательно утвердить это решение, в результате которого Сеиф станет вторым по значению человеком в ливийской политической иерархии<ref>[http://www.nzz.ch/nachrichten/international/ghadhafi_placiert_seinen_sohn_1.3852935.html Ghadhafi placiert seinen Sohn]{{ref-de}} Neue Zürcher Zeitung online, 12 октября 2009</ref>. --> * Во время своего визита в [[Италия|Италию]] в ноябре 2009 года Муаммар Каддафи созвал несколько сотен привлекательных итальянок в свою резиденцию в [[Рим]]е и попытался убедить их перейти в ислам, а одним из главных доводов в пользу этого послужило его утверждение о том, что [[христианство]] основано на мошенничестве<ref>{{cite web|title=Муаммар Каддафи призвал итальянок принять ислам|publisher=[[Newsru.com]]|url=http://newsru.com/religy/17nov2009/gaddafi.html|date=2009-11-17|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. * Во время своего исторического визита на Апеннины Муаммар Каддафи привёз с собой 80-летнего сына национального героя ливийского народа [[Мухтар, Омар|Омара аль-Мухтара]], который в 1910—1930-х годах возглавлял борьбу населения [[Киренаика|Киренаики]] против итальянских захватчиков. При этом Каддафи в римском аэропорту Чампино спустился с самолёта в военном мундире, на правой стороне которого красовалась фотография, запечатлевшая арест Омара аль-Мухтара итальянскими солдатами<ref>{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2009/16-06-09c.htm |title=Визит в Италию Муаммара Каддафи: ход, итоги и перспективы |publisher=[[Институт Ближнего Востока]] |author=Плещунов Ф. О. |archiveurl= |archivedate=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/worldnews/article-1192117/Colonel-Gaddafis-Mr-Berlusconi--Silvio-taken-Libyan-leaders-honour-guard.html|title=Colonel Gaddafi’s over here, Mr Berlusconi… Silvio is rather taken by Libyan leader’s honour guard|publisher=[[Daily Mail]]|date=2009-06-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/617oy8cFL?url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-1192117/Colonel-Gaddafis-Mr-Berlusconi--Silvio-taken-Libyan-leaders-honour-guard.html|archivedate=2011-08-22|accessdate=2011-02-27|deadlink=no}}</ref>. * В 2010 году он призвал к [[джихад]]у против [[Швейцария|Швейцарии]] из-за введённого в стране в 2009 году запрета на строительство [[минарет]]ов, назвав Швейцарию «государством язычников и непристойности, разрушающим мечети»<ref>{{cite web|title=Муаммар Каддафи призвал к джихаду против Швейцарии|publisher=[[Лента.ру]]|url=https://lenta.ru/news/2010/02/25/heat/|date=2010-02-26|accessdate=}}</ref>. * В 2010 году он предложил разделить [[Нигерия|Нигерию]] на два государства — христианское и исламское, чтобы предотвратить кровопролитие между двумя общинами страны, а также похвалил [[раздел Британской Индии|раздел Индии]] в 1947 году<ref>{{cite web|title=Каддафи предложил разделить Нигерию на два государства: нигерийский посол отозван из Ливии|publisher=[[Newsru.com]]|url=http://www.newsru.com/world/19mar2010/divide.html|date=2010-03-19|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. * В апреле 2011 года, во время Ливийского восстания, Каддафи написал открытое письмо [[Обама, Барак|Бараку Обаме]], в котором обратился к президенту США словами «мой сын» и употребил полное имя президента США (Барак Хусейн Абу Обама), «подчёркивая „кровную“ связь американского лидера с мусульманским миром»<ref>{{cite web|title=Муамар Каддафи пишет письмо американскому президенту|publisher=[[Коммерсантъ]]-Online|author=Александр Реутов|url=http://www.kommersant.ru/doc/1616571?isSearch=True|date=2011-04-07|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. <!-- * Фотография с изображением мёртвого Муаммара Каддафи пересылались в Интернете с прикреплённой программой-вирусом<ref>[http://ht.comments.ua/2011/10/21/296945/kompyuterniy-virus-zamaskirovali.html Компьютерный вирус замаскировали под посмертные фото Каддафи]</ref>.--> <!-- * После смерти Каддафи новые власти Ливии предоставили информацию, согласно которой его можно считать самым богатым человеком на планете. Его состояние оценивается более, чем в 200 млрд долл<ref>[https://style.rbc.ru/luxury/2011/10/27/162143.html Муаммар Каддафи оказался самым богатым человеком в мире]</ref>.--> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Бөйөк кеше ҡулы менән булдырылған йылға]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|4}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin|2}} * {{БРЭ |статья=Каддафи, Муаммар |id=2031965 |автор= |том=12|страницы=374|ref=БРЭ}} * {{cite book|title=Gadafi: Voice from the Desert|last=Bianco|first=Mirella|publisher=Longman|location=London|translator-last=Lyle|translator-first=Margaret|isbn=978-0-582-78062-0|year=1975|ref={{harvid|Bianco|1975}}}} * {{cite book|last=Bearman|first=Jonathan|title=Qadhafi's Libya|url=https://archive.org/details/qadhafislibya0000bear|publisher=Zed Books|location=London|year=1986|isbn=978-0-86232-434-6|ref={{harvid|Bearman|1986}}}} * {{cite book|title=Qaddafi and the Libyan Revolution|first1=David|last1=Blundy|first2=Andrew|last2=Lycett|publisher=Little Brown & Co|location=Boston|isbn=978-0-316-10042-7|year=1987|url=https://archive.org/details/qaddafilibyanre00blun|url-access=limited|ref={{harvid|Blundy & Lycett|1987}}}} * {{cite book|last=Kawczynski|first=Daniel|title=Seeking Gaddafi: Libya, the West and the Arab Spring|url=https://archive.org/details/seekinggaddafili0000kawc|publisher=Biteback|location=London|year=2011|isbn=978-1-84954-148-0|ref={{harvid|Kawczynski|2011}}}} * {{cite book|last=St. John|first=Ronald Bruce|title=Qaddafi's World Design: Libyan Foreign Policy, 1969–1987|url=https://archive.org/details/qaddafisworlddes0000stjo|location=London|publisher=Saqi Books|year=1987|isbn=978-0-86356-161-0|ref={{harvid|St. John|1987}}}} * {{cite journal|last=St. John|first=Ronald Bruce|title=The Ideology of Muammar al-Qadhdhafi: Theory and Practice|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1983-11_15_4/page/471|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=15|number=4|year=1983|pages=471–490|jstor=163557|doi=10.1017/S0020743800051394|ref={{harvid|St. John|1983}}}} * {{cite journal|last=Davis|first=J.|title=Qaddafi's Theory and Practice of Non-Representative Government|journal=Government and Opposition|volume=17|issue=1|year=1982|pages=61–79|doi=10.1111/j.1477-7053.1982.tb00679.x|jstor=44483404|s2cid=144831599|ref={{harvid|Davis|1982}}}} * {{cite journal|first=Maano|last=Ramutsindela|year=2009|title=Gaddafi, Continentalism and Sovereignty in Africa|journal=South African Geographical Journal|volume=91|issue=1|pages=1–3|doi=10.1080/03736245.2009.9725324|s2cid=153609561|ref={{harvid|Ramutsindela|2009}}}} * {{cite journal |last1=Sacerdoti |first1=Giorgio |first2=Pia |last2=Acconci |title=The Security Council's Asset Freeze against Gaddafi's Libya and its Implementation in Libya |journal=The Italian Yearbook of International Law Online |year=2011 |volume=21 |issue=1 |pages=61–84 |doi=10.1163/22116133-90000210|ref={{harvid|Sacerdoti & Acconci|2011}}}} * {{cite journal|last=Kamel|first=Amir M.|year=2016|title=Trade and Peace: The EU and Gaddafi's Final Decade|journal=International Affairs|volume=92|issue=3|pages=683–702|doi=10.1111/1468-2346.12602|s2cid=156529941 |url=https://kclpure.kcl.ac.uk/ws/files/52080164/AMK_Trade_and_Peace.pdf|ref={{harvid|Kamel|2016}}}} * {{cite book|title=Death of a Dictator: Bloody Vengeance in Sirte|author=Human Rights Watch|author-link=Human Rights Watch|year=2012|url=https://www.hrw.org/reports/2012/10/16/death-dictator-0|isbn=978-1-56432-952-3|ref={{harvid|Human Rights Watch|2012}}}} * {{cite book|last=First|first=Ruth|title=Libya: The Elusive Revolution|year=1974|publisher=Penguin|location=Harmondsworth|isbn=978-0-14-041040-2|ref={{harvid|First|1974}}}} * {{cite book|last=Pargeter|first=Alice|title=Libya: The Rise and Fall of Qaddafi|url=https://archive.org/details/libyarisefallofq0000parg|publisher=Yale University Press|location=New Haven|year=2012|isbn=978-0-300-13932-7|ref={{harvid|Pargeter|2012}}}} * {{cite book|last=Martin|first=Guy|year=2002|title=Africa in World Politics: A Pan–African Perspective|url=https://archive.org/details/africainworldpol0000mart|location=Trenton, NJ|publisher=Africa World Press|isbn=978-0-865-43858-3|ref={{harvid|Martin|2002}}}} * {{cite journal|first=Jeff|last=Haynes|year=1990|title=Libyan Involvement in West Africa: Qadhaffi's 'Revolutionary' Foreign Policy|journal=Paradigms|volume=4|issue=1|pages=58–73|doi=10.1080/13600829008442987|ref={{harvid|Haynes|1990}}}} * {{cite journal|first=Raymond A.|last=Hinnebusch|year=1984|title=Charisma, Revolution, and State Formation: Qaddafi and Libya|journal=Third World Quarterly|volume=6|issue=1|pages=59–73|doi=10.1080/01436598408419755|ref={{harvid|Hinnebusch|1984}}}} * {{cite journal|title=The Marxist Origins of Qadhafi's Economic Thought|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-modern-african-studies_1982-09_20_3/page/361|journal=The Journal of Modern African Studies|last=Hajjar|first=Sami G.|year=1982|volume=20|issue=3|pages=361–375|jstor=160522|doi=10.1017/s0022278x00056871|ref={{harvid|Hajjar|1982}}}} * {{cite journal|last=St. John|first=Ronald Bruce|title=Redefining the Libyan Revolution: The Changing Ideology of Muammar al-Qaddafi|journal=The Journal of North African Studies|year=2008|volume=13|number=1|pages=91–106|doi=10.1080/13629380701742819|s2cid=219626768|ref={{harvid|St. John|2008}}}} * {{cite journal|last=Boyd-Judson|first=Lyn|year=2005|title=Strategic Moral Diplomacy: Mandela, Qaddafi, and the Lockerbie Negotiations|journal=Foreign Policy Analysis|volume=1|pages=73–97|doi=10.1111/j.1743-8594.2005.00004.x|ref={{harvid|Boyd–Judson|2005}}}} * {{cite journal |last1=Karniel |first1=Yuval |first2=Amit |last2=Lavie-Dinur |first3=Tal |last3=Azran |title=Broadcast Coverage of Gaddafi's Final Hours in Images and Headlines: A Brutal Lynch or the Desired Death of a Terrorist? |journal=The International Communication Gazette |year=2015 |volume=77 |issue=2 |pages=171–188 |doi=10.1177/1748048514562686 |s2cid=144642774|ref={{harvid|Karniel, Lavie–Dinur & Azran|2015}}}} * {{cite journal|last=Castro|first=Jose Esteban|title=Gaddafi and Latin America|url=https://archive.org/details/sim_society_july-august-2011_48_4/page/307|journal=Soc|year=2011|volume=48|issue=4|pages=307–311|doi=10.1007/s12115-011-9442-7|doi-access=free|ref={{harvid|Castro|2011}}}} * {{Cite book|title=Libyan Sandstorm|first=John K.|last=Cooley|publisher=Sidgwick & Jackson|location=London|isbn=978-0-283-98944-5|year=1983|ref={{harvid|Cooley|1983}}}} * {{cite book|last=Vandewalle|first=Dirk|chapter=From International Reconciliation to Civil War: 2003–2011|editor-last=Vandewalle|editor-first=Dirk|title=Libya Since 1969: Qadhafi's Revolution Revisited|url=https://archive.org/details/libyasince1969qa0000unse|location=Basingstoke, England|publisher=Palgrave Macmillan|year=2008a|pages=[https://archive.org/details/libyasince1969qa0000unse/page/215 215]–237|doi=10.1007/978-0-230-61386-7_10|isbn=978-0-230-33750-3|ref={{harvid|Vandewalle|2008a}}}} * {{cite journal|last=El–Khawas|first=Mohamed|title=The New Society in Qaddafi's Libya: Can It Endure?|url=https://archive.org/details/sim_africa-today_1984_31_3/page/n18|journal=Africa Today|volume=31|issue=3|year=1984|pages=17–44|jstor=4186243|ref={{harvid|El–Khawas|1984}}}} * {{cite book|last=St. John|first=Ronald Bruce|title=Libya: From Colony to Revolution|url=https://archive.org/details/libyafromcolonyt0000stjo_v9k5|edition=Rev.|publisher=Oneworld|location=Oxford|year=2012|isbn=978-1-85168-919-4|ref={{harvid|St. John|2012}}}} * {{cite book|last=Simons|first=Geoff|title=Libya: The Struggle for Survival|publisher=Macmillan|edition=Second|location=Houndmills and London|year=1996|isbn=978-0-23038-011-0|ref={{harvid|Simons|1996}}}} * {{cite book|last=Vandewalle|first=Dirk|title=A History of Modern Libya|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=978-0-521-61554-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand|ref={{harvid|Vandewalle|2006}}}} * {{cite book|last=Vandewalle|first=Dirk|chapter=Libya's Revolution in Perspective: 1969–2000|editor-last=Vandewalle|editor-first=Dirk|title=Libya Since 1969: Qadhafi's Revolution Revisited|url=https://archive.org/details/libyasince1969qa0000unse|location=Basingstoke, England|publisher=Palgrave Macmillan|year=2008b|pages=[https://archive.org/details/libyasince1969qa0000unse/page/9 9]–53|doi=10.1007/978-0-230-61386-7_2|isbn=978-0-230-33750-3|ref={{harvid|Vandewalle|2008b}}}} * {{cite book|title=Libya: Qadhafi's Revolution and the Modern State|first=Lillian Craig|last=Harris|publisher=Westview Press|location=Boulder, Colorado|isbn=978-0-8133-0075-7|year=1986|url=https://archive.org/details/libyaqadhafisrev0000harr|url-access=limited|ref={{harvid|Harris|1986}}}} * {{cite journal|last=Zoubir|first=Yahia H.|year=2009|title=Libya and Europe: Economic Realism at the Rescue of the Qaddafi Authoritarian Regime|journal=Journal of Contemporary European Studies|volume=17|issue=3|pages=401–415|doi=10.1080/14782800903339354|s2cid=153625134|ref={{harvid|Zoubir|2009}}}} {{Refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Викицитатник = Муаммар Каддафи }} * {{Rodovid|544953|Муаммар Каддафи}} * {{ВТ-ЛП|Каддафи, Муаммар}} * [https://echo.msk.ru/programs/48minut/752766-echo/ Муаммар Каддафи, лидер ливийской революции] // «Эхо Москвы» * [http://www.guardian.co.uk/world/gallery/2011/feb/22/muammar-gaddafi-life-in-pictures#/?picture=371950539&index=0 Муаммар Каддафи: жизнь в фотографиях] // «Гардиан» * ''[[Гафуров, Саид Закирович|Гафуров С. З]]''. [http://www.gafourov.narod.ru/1qadr-ru.htm Социальная философия Муаммара Каддафи и традиция европейского анархизма] * ''[[Егорин, Анатолий Захарович|Егорин А. З]]''. [http://journal-neo.com/?q=ru/node/3136 Сенусизм и каддафизм в ливийской истории: сравнительный анализ] * ''Плещунов Ф. О''. [http://www.iimes.ru/rus/stat/2009/16-06-09c.htm Визит в Италию Муаммара Каддафи: ход, итоги и перспективы] * ''Плещунов Ф. О''. [http://www.iimes.ru/rus/stat/2010/03-03-10.htm Джихад против Швейцарии: чего добивается Муаммар Каддафи и что выберет Европа] * [https://newtimes.ru/articles/detail/35067 Муаммар Каддафи: «Золотые слова». Собрание ярких высказываний ливийского диктатора] * [http://ria.ru/photolents/20110225/338371839.html Яркие наряды Муамара Каддафи] на ''ria.ru'' * [http://www.chayka.org/node/4111 Как я встречался с Муаммаром Каддафи] // Журнал «Чайка» * [https://news.rambler.ru/11649756/ Муаммар Каддафи был самым богатым человеком на Земле] {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Правители Ливии}} {{Премьер-министры Ливии}} {{Арабская весна}} {{Арабский национализм}} [[Категория:Софияның почётлы граждандары]] [[Категория:Насеризм]] [[Категория:Ливияның хакимдары]] [[Категория:Муаммар Каддафи| ]] [[Категория:Ливия Дөйөм халыҡ конгресының генераль секретарҙары]] [[Категория:Социалистар]] [[Категория:Румыния Социалистик Республикаһының Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:Хосе Марти Милли ордены кавалерҙары]] [[Категория:Фәләстин Йондоҙо ордены кавалерҙары]] [[Категория:«На благо Республики» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Кавалеры Большого Креста Национального ордена Мали]] [[Категория:КХДР Милли флаг ордены кавалерҙары]] [[Категория:Кавалеры ордена князя Ярослава Мудрого 1 степени]] [[Категория:I дәрәжә Аҡ арыҫлан ордены (ЧССР) кавалерҙары]] [[Категория:Югославия оло йондоҙо ордены кавалерҙары]] [[Категория:Польша Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн орденының ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Изге Өмөт орденының махсус класлы кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса публицистар]] [[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]] [[Категория:XXI быуат сәйәсмәндәре]] [[Категория:Алфавит буйынса сәйәсмәндәр]] [[Категория:Фән докторҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:2011 йылда вафат булғандар]] [[Категория:20 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1942 йылда тыуғандар]] [[Категория:7 июндә тыуғандар]] [[Категория:Ливияла ерләнгәндәр]] [[Категория:Ливияла атып үлтерелгәндәр]] [[Категория:Үлтерелгән сәйәсмәндәр]] 80sxbkly17d0b4p111bxpal7ls8tagq 0 185766 1303088 1194023 2026-08-21T02:40:16Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303088 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Электр тиҫкәрелек (χ)''' ( {{lang-ru|Электроотрицательность}}; сағыштырма электр тиҫкәрелеге) — атомдың фундаменталь химик үҙсәнлеге, молекулала атомдың дөйөм электрон парҙарын үҙенә күсереү һәләтенең миҡдар характеристикаһы, .йәғни бер элемент атомдарының икенсе элемент атомдарынан үҙҙәренә электрондар тартып алыу үҙсәнлеге . Электр тиҫкәрелеге юғары дәрәжәһе галогендарҙа һәм көслө окисланыусыларҙа (p-элементтары,[[Фтор|F]], [[Кислород|O]], [[Азот|N]], [[Хлор|C]] ), ә иң түбәне — актив [[Металдар|металдарҙа]] (Na, [[Калий|K]], [[Цезий|Cs]] төркөмөнөң с-элементтары) == Тасуирламаһы == Атомдарҙың электр тиҫкәрелеге тураһындағы хәҙерге төшөнсәне Америка химигы Л. Паулинг индерә. Ул электр тиҫкәрлек төшөнсәһен А-В (А, В) гетероатомик бәйләнеш энергияһы ниндәй ҙә булһа химик элементтарҙың символы булып тороуын аңлатыу өсөн ҡуллана, дөйөм алғанда, А-А һәм В-Б гомоатомик бәйләнештәренең уртаса геометрик ҡиммәтенән ҙурыраҡ. Полингтың беренсе һәм киң билдәле (иң киң таралған) шкалаһы сағыштырма атом электр тиҫкәрелектәре франций атомдары өсөн 0,7-нән алып фтор атомдары өсөн 4,0-гә тиклемге ҡиммәттәрҙе үҙ эсенә ала. Фтор — иң электр тиҫкәрлекле элемент, унан һуң кислород (3,5) һәм унан һуң азот һәм хлор (алкалин һәм һелтеле ер металдары 0,7-1,2 интервалында иң түбән электр тиҫкәрелек ҡиммәткә эйә, ә галогендар 4,0-2,5 интервалында иң юғары ҡиммәткә эйә. Типик металл булмағандарҙың электр тиҫкәрелеге ҡиммәттәрҙең дөйөм интервалында уртаһында тора һәм ғәҙәттә 2-гә яҡын йәки 2-нән саҡ ҡына ҙурыраҡ була. Водородтың электр тиҫкәрелеге 2,2 тип ҡабул ителгән.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.webelements.com/hydrogen/electronegativity.html|title=Hydrogen: electronegativity|website=Webelements}}</ref> Күпселек күсеүсе металдар өсөн электр тиҫкәрелек ҡиммәттәре 1,5—2,0 интервалында тора. Төп төркөмсәләрҙең ауыр элементтарың электр тиҫкәрелеге ҡиммәте 2,0-гә яҡын. Шулай уҡ нигеҙенә матдәләрҙең төрлө үҙенсәлектәре һалынған электр тиҫкәрелегенең башҡа бер нисә шкалаһы бар. Ләкин уларҙа элементтарҙың сағыштырмаса урынлашыуы яҡынса бер төрлө. Электр тиҫкәрелеген теоретик яҡтан билдәләүҙе Америка физигы Р. Малликен тәҡдим итә. Молекулалағы атомдың электрон зарядты үҙенә тартып алыу һәләтлелеге атомдың ионлашыу энергияһына һәм уның электронға яҡынлығына бәйле булыуы тураһындағы аныҡ положениенан сығып, Р. Малликен А атомының электр тиҫкәрелеге тураһында, [[валентлыҡ]] хәленең ионлашыуы ваҡытында (мәҫәлән, А-нан А-ға тиклем) тышҡы электрондарҙың бәйләнеш энергияһының уртаса дәүмәле тураһында күҙаллау индерә һәм шул нигеҙҙә электр тиҫкәрелек өсөн бик ябай сағыштырма тәҡдим итә<ref>{{Cite journal|author=Mulliken, R. S.|year=1934|journal=[[Journal of Chemical Physics]]|volume=2|title=A New Electroaffinity Scale; Together with Data on Valence States and on Valence Ionization Potentials and Electron Affinities|DOI=10.1063/1.1749394|pages=782–793|issue=11|bibcode=1934JChPh...2..782M}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Mulliken, R. S.|year=1935|title=Electronic Structures of Molecules XI. Electroaffinity, Molecular Orbitals and Dipole Moments|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-physics_1935-09_3_9/page/573|journal=[[Journal of Chemical Physics|J. Chem. Phys.]]|volume=3|DOI=10.1063/1.1749731|pages=573–585|issue=9|bibcode=1935JChPh...3..573M}}</ref>: : <math>\chi=\frac{1}{2} \left (J_1^A+\varepsilon_A \right),</math> : бында <math>J_1^A</math> — атомдарҙан ионлашыу энергияһы, : <math>\varepsilon_A</math> —бер үк электрондар. Хәҙерге ваҡытта атомдарҙың электр тиҫкәрлеген билдәләүҙең төрлө ысулдары бар, уларҙың һөҙөмтәләре, сағыштырмаса ҙур булмаған айырмаларҙан тыш, бер-береһенә ярайһы уҡ тап килә һәм һәр хәлдә эске яҡтан тап килә. Үрҙә тасуирланған Малликан шкалаһынан тыш, электронегативлыҡтың 20-нән ашыу шкалаһы бар (уларҙың ҡиммәттәрен иҫәпләү матдәләрҙең төрлө үҙенсәлектәренә нигеҙләнгән), улар араһында Л. Паулинг шкалаһы (ябай матдәләрҙән ҡатмарлы матдә барлыҡҡа килеүҙә бәйләүсе энергия нигеҙендә), Олред—Рохов шкалаһы (тышҡы электрон буйынса электростатик көс нигеҙендә), Оганов шкалаһы һ. б.<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://scientificrussia.ru/articles/v-skoltehe-sozdali-novuyu-shkalu-elektrootritsatelnosti|title=В Сколтехе создали новую шкалу электроотрицательности|author=Учредитель: Некоммерческое партнерство «Международное партнерство распространения научных знаний» Адрес: 119234, г Москва, ГСП-1, Ленинские горы, МГУ, Д. 1|website=«Научная Россия» — наука в деталях!|subtitle=2021-04-07|access-date=2021-05-10}}</ref><ref name=":1">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.nature.com/articles/s41467-021-22429-0|автор=Christian Tantardini, Artem R. Oganov|заглавие=Thermochemical electronegativities of the elements|год=2021-04-07|язык=en|издание=Nature Communications|том=12|выпуск=1|страницы=2087|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-021-22429-0}}</ref><ref>''Максим Абаев'' [https://www.nkj.ru/archive/articles/41530/ Электроны и котики] // [[Наука и жизнь]], 2021, № 6. — с. 88—91</ref> 2021 йылда Оганов тәҡдим иткән формула молекуланың ҡабатлаусы компонент булараҡ ионлы тотороҡланыуын иҫәпкә ала һәм электр тиҫкәрелектең ҙур булмаған айырмаларында ла, шулай уҡ ҙур айырмаларҙа ла ҙурыраҡ теүәллек менән иҫәпләү мөмкинлеген бирә.<ref name=":0" />. 2022 йылда Нанькай университетынан Сяо Донг, Оганов һәм башҡалар химик элементтар өсөн электр тиҫкәрелекте юғары баҫым аҫтында иҫәпләп сығарғандар: 500 мең атм, 2 миллион атм. һәм 5 миллион атм. <ref>{{Мәҡәлә|автор=Xiao Dong, Artem R. Oganov et al|заглавие=Electronegativity and chemical hardness of elements under pressure|год=2022|язык=en|издание=PNAS|том=119|выпуск=10}}</ref> {| class="wikitable" |+Төрлө формулалар буйынса иҫәпләнгән электр тиҫкәрелеге шкалаларының ҡиммәттәре<ref name=":1">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.nature.com/articles/s41467-021-22429-0|автор=Christian Tantardini, Artem R. Oganov|заглавие=Thermochemical electronegativities of the elements|год=2021-04-07|язык=en|издание=Nature Communications|том=12|выпуск=1|страницы=2087|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-021-22429-0}}</ref> |'''Элемент''' |'''шкала''' '''Полинга''' '''(eV^−1/2)''' |'''шкала''' '''Малликена''' '''(eV)''' |'''шкала''' '''Аллена''' '''(eV)''' |'''шкала''' '''Мартынова и Бацанова''' '''(eV^−1/2)''' |'''шкала''' '''Оганова''' '''(безразмерные''' '''значения)''' |- |H |2,2 |7,18 |2,3 | - |3,04 |- |Li |0,98 |3 |0,912 |0,95 |2,17 |- |Na |0,93 |2,84 |0,869 |0,9 |2,15 |- |K |0,82 |2,42 |0,734 |0,8 |2,07 |- |Rb |0,82 |2,33 |0,706 |0,8 |2,07 |- |Cs |0,79 |2,18 |0,659 |0,75 |1,97 |- |Fr |0,7 |2,21 |0,67 |0,7 |2,01 |- |Be |1,57 |4,41 |1,576 |1,5 |2,42 |- |Mg |1,31 |3,62 |1,293 |1,2 |2,39 |- |Ca |1 |3,07 |1,034 |1 |2,2 |- |Sr |0,95 |2,87 |0,963 |1 |2,13 |- |Ba |0,89 |2,68 |0,881 |0,9 |2,02 |- |Ra |0,9 |2,69 |0,89 |0,9 | - |- |Sc |1,36 |3,37 |1,19 |1,3 |2,35 |- |Ti |1,54 |3,45 |1,38 |1,6 |2,23 |- |V |1,63 |3,64 |1,53 |(II) 1.5 (III) 1.7 (V) 2.00 |2,08 |- |Cr |1,66 |3,72 |1,65 |(II) 1.6 (III) 1.8 (V) 2.2 |2,12 |- |Mn |1,55 |3,46 |1,75 |(II) 1.5 (III) 1.8 (IV) 2.0 (VII) 2.3 |2,2 |- |Fe |1,83 |4,03 |1,8 |(II) 1.8 (III) 1.9 |2,32 |- |Co |1,88 |4,27 |1,84 |(II) 1.8 (III) 2.0 (IV) 3.1 |2,34 |- |Ni |1,91 |4,4 |1,88 |(II) 1.9 (III) 2.0 (IV) 3.4 |2,32 |- |Cu |1,9 |4,48 |1,85 |(I) 1.8) (II) 2.1 |2,86 |- |Zn |1,65 |4,4 |1,59 |1,6 |2,26 |- |Y |1,22 |3,26 |1,12 |1,25 |2,52 |- |Zr |1,33 |3,53 |1,32 |1,5 |2,05 |- |Nb |1,6 |3,84 |1,41 |(III) 1.6 (V) 1.9 |2,59 |- |Mo |2,16 |3,92 |1,47 |(IV) 1.8 (VI) 2.2 |2,47 |- |Tc |1,9 |3,91 |1,51 |(IV) 1.9 |2,82 |- |Ru |2,2 |4,2 |1,54 |(II) 2.0 (III) 2.0 (IV) 2.1 |2,68 |- |Rh |2,28 |4,3 |1,56 |(II) 2.1 (III) 2.1 |2,65 |- |Pd |2,2 |4,45 |1,58 |(II) 2.2 (III) 2.2 (IV) 2.3 |2,7 |- |Ag |1,93 |4,44 |1,87 |1,9 |2,88 |- |Cd |1,69 |4,14 |1,52 |1,7 |2,36 |- |Hf |1,3 |3,5 |1,16 |1,4 |2,01 |- |Ta |1,5 |4,1 |1,34 |(III) 1.5 (V) 1.8 |2,32 |- |W |2,36 |4,4 |1,47 |(IV) 1.8 (V) 2.1 |2,42 |- |Re |1,9 |3,97 |1,6 |(IV) 1.9 |2,59 |- |Os |2,2 |4,89 |1,65 |(II) 2.0 (III) 2.1 (IV) 2.2 |2,72 |- |Ir |2,2 |5,34 |1,68 |(II) 2.1 (III) 2.2 |2,79 |- |Pt |2,28 |5,57 |1,72 |(II) 2.3 (III) 2.3 (IV) 2.4 |2,98 |- |Au |2,54 |5,77 |1,92 |(I) 2.0 (III) 2.4 |2,81 |- |Hg |2 |4,97 |1,76 |1,8 |2,92 |- |B |2,04 |4,29 |2,05 |1,9 |3,04 |- |Al |1,61 |3,21 |1,613 |1,5 |2,52 |- |Ga |1,81 |3,21 |1,756 |1,7 |2,43 |- |In |1,78 |3,09 |1,656 |1,8 |2,29 |- |Tl |1,62 |3,24 |1,789 |(I) 1.4 (III) 1.9 |2,26 |- |C |2,55 |6,26 |2,544 |2,5 |3,15 |- |Si |1,9 |4,77 |1,916 |1,9 |2,82 |- |Ge |2,01 |4,57 |1,994 |2 |2,79 |- |Sn |1,96 |4,23 |1,824 |(II) 1.8 (IV) 2.0 |2,68 |- |Pb |2,33 |3,89 |1,854 |(II) 1.9 (IV) 2.1 |2,62 |- |N |3,04 |7,23 |3,066 |3 |3,56 |- |P |2,19 |5,62 |2,253 |2,1 |3,16 |- |As |2,18 |5,31 |2,211 |2 |3,15 |- |Sb |2,05 |4,85 |1,984 |(III) 1.9 (V) 2.2 |3,05 |- |Bi |2,02 |4,11 |2,01 |(III) 1.9 (V) 2.2 | - |- |O |3,44 |7,54 |3,61 |3,55 |3,78 |- |S |2,58 |6,22 |2,589 |2,5 |3,44 |- |Se |2,55 |5,89 |2,424 |2,4 |3,37 |- |Te |2,1 |5,49 |2,158 |2,1 |3,14 |- |Po |2 |4,91 |2,19 |2 | - |- |F |3,98 |10,41 |4,193 |4 |4 |- |Cl |3,16 |8,29 |2,869 |3 |3,56 |- |Br |2,96 |7,59 |2,685 |2,8 |3,45 |- |I |2,66 |6,76 |2,359 |2,5 |3,2 |- |At |2,2 |5,87 |2,39 |2,2 | - |- |La |1,1 |3,06 | - |1,2 |2,49 |- |Ce |1,12 |3,05 | - | - |2,61 |- |Pr |1,13 |3,21 | - | - |2,24 |- |Nd |1,14 |3,72 | - | - |2,11 |- |Pm |1,13 |2,86 | - | - | - |- |Sm |1,17 |2,9 | - | - |1,9 |- |Eu |1,2 |2,89 | - | - |1,81 |- |Gd |1,2 |3,14 | - | - |2,4 |- |Tb |1,1 |3,51 | - | - |2,29 |- |Dy |1,22 |3,15 | - | - |2,07 |- |Ho |1,23 |3,18 | - | - |2,12 |- |Er |1,24 |3,21 | - | - |2,02 |- |Tm |1,25 |3,61 | - | - |2,03 |- |Yb |1,1 |3,12 | - | - |1,78 |- |Lu |1,27 |2,89 |1,09 | - |2,68 |- |Th |1,3 |3,63 | - |(IV) 1.3 |2,62 |- |U |1,38 |3,36 | - |(IV) 1.4 (V) 1.6 (VI) 1.8 |2,45 |- |He | - |12,29 |4,16 | - | - |- |Ne | - |10,78 |4,787 | - | - |- |Ar | - |7,88 |3,242 | - | - |- |Kr |3,23 |7 |2,966 | - | - |- |Xe |3,02 |6,07 |2,582 | - | - |- |Rn |2,81 |5,37 |2,6 | - | - |} Ҡәтғи әйткәндә, элементҡа даими электр тиҫкәрелек бирелмәй. [[Атом|Атомд]]<nowiki/>ың электр тиҫкәрелеге күп факторҙарға, атап әйткәндә, атомдың [[валентлыҡ]] торошона, формаль окисланыу торошона, ҡушылыу төрөнә, координация һанына, молекуляр системала атом мөхитен тәшкил иткән [[лигандар]]<nowiki/>ҙың тәбиғәтенә һәм башҡаларға бәйле .Һуңғы ваҡытта электр тиҫкәрелеген билдәләү өсөн йышыраҡ бәйләнеш барлыҡҡа килеүҙә ҡатнашҡан атом орбитале тибына һәм уның электрон күсеүенә бәйле орбиталь электр тиҫкәрелек ҡулланыла, йәғни атом орбитаһын бүленмәгән электрон пар биләй. Ләкин электр тиҫкәрелеген интерпретациялауҙа һәм билдәләүҙә ҡыйынлыҡтар булыуға ҡарамаҫтан, ул молекуляр системала бәйләнештәрҙең характерын, шул иҫәптән бәйләүсе энергия, электрон зарядының бүленеүе һәм ионлыҡ (полярлыҡ) дәрәжәһе, даими көс һәм башҡаларҙы индереп, сифатлы тасуирлау һәм күҙаллау өсөн кәрәк булып ҡала. Квант химияһының йылдам үҫеше осоронда молекуляр ҡатламдарҙы тасуирлау сараһы булараҡ (XX быуаттың уртаһы һәм икенсе яртыһы) Л. Полингтың алымы уңышлы була, ул башҡа тикшеренеүҙәр менән бер рәттән электр тиҫкәрелегенең үҙ шкалаһын индерә, унда «стандарт» элементтарҙан иң ҙур электр тиҫкәрелек фтор элементында: ул 4-кә тигеҙ (<math>{\chi}(\rm{F})~{\approx}~4,1</math>), ә минималь — франций (<math>{\chi}(\rm{Fr})~{\approx}~0,7</math>). Бәйләнештең ионлылыҡ дәрәжәһе, йәғни электр тиҫкәрелекле [[атом]] [[Валент электрондар|валентлыҡ электрондарҙы]] үҙенә тулыһынса "тартып ала", был теорияла шулай билдәләнә: <math>{\omega}=1-{\exp{ \left( -\frac{({\Delta}{\chi})^{2}}{4} \right) }}</math> бында <math>{\Delta}{\chi}</math> — электр тиҫкәрелеге атомдарының бәйләнештәре булдырыусы айырма . Хәҙерге ваҡытта иң үҫешкән алымдарҙың береһе — Сандерсон алымы. Бындай ҡараш атомдар араһында [[химик бәйләнеш]] барлыҡҡа килгән ваҡыттағы электр тиҫкәрелекте тигеҙләү идеяһына нигеҙләнә. Күп һанлы тикшеренеүҙәрҙә Сандерсон электр тиҫкәрелектәре һәм [[Химик элементтарҙың периодик системаһы|периодик таблицаһы]] элементтарының күпселек өлөшөнөң органик булмаған берләшмәләренең мөһим физикохимик үҙенсәлектәре араһында мөнәсәбәттәр табыла.<ref>Sanderson R.T. ''Chemical Bonds and Bond Energy.'' N.Y.: Acad.Press, 1976.- 218 p.</ref> Органик берләшмәләр өсөн молекула атомдары араһында электр тиҫкәрелекте ҡайтанан бүлеүгә нигеҙеҙләнгән Сандерсон ысулын үҙгәртеү ҙә бик емешле була.<ref>С. С. Бацанов, ''Структурная химия. Факты и зависимости.'' — М: Диалог-МГУ, 2000. — 292 с. ISBN 5-89209-597-5</ref><ref>Н. С. Зефиров, М. А. Кирпиченок, Ф. Ф. Измайлов, М. И. Трофимов, ''Докл. АН СССР'', '''296''', 1987, 883.</ref><ref>М. И. Трофимов, Е. А. Смоленский, ''Известия Академии наук. Серия химическая'', 2005, 2166—2176.</ref> == Атомдарҙың электр тиҫкәрелегенең практик масштабы == Электр тиҫкәреелек шкалаһы араһындағы бәйләнеште ентекле эҙләү атомдарҙың электр тиҫкәрелек практик масштабын һайлауҙа яңыса ҡараш булдырырға мөмкинлек бирә. Атомдарҙың электр тиҫкәрелек ғәмәли масштабы Луо-Бенсон концепцияһына нигеҙләнә, унда ковалент радиус ''r''. төшөнсәһе ҡулланыла. Физик мәғәнәгә ярашлы, атом χLB электр тиҫкәрелек атом ядроһынан ''r''. алыҫлыҡта урынлашҡан валентлыҡ электрондың тартылыу энергияһына пропорциональ дәүмәл булып тора: <math>\chi_{\text{ЛБ}} = \frac{m+n}{r}</math> m и n унда — һанда p һәм s - элктрондарҙың валентлыҡ атом тышсаһында. Луо һәм Бенсон χ _ЛБ (атомдарҙың электр тиҫкәрелеге ) ҡиммәте өсөн теүәлерәк «ковалентлы потенциал» исемен тәҡдим итә. Электр тиҫкәрелеге ғәмәли масштабын үҫтереү барышында Луо һәм Бенсон шкалаһы d- и f элементтарының электр тиҫкәрелеге менән тулыландырыла, бының өсөн иҫәпләү контроленә икегә тигеҙ тышҡы электрондар һаны индерелә. Таблицала атомдарҙың электр тиҫкәрелеге ҡиммәттәре ғәмәли масштабта χ* һәм уларҙың ковалент радиустарының р (Å) ҡиммәттәре бирелә:<center>'''Ғәмәли χ* шкалала атомдарҙың электр тиҫкәрелеге һәм уларҙың ковалент r, (Å) радиустары'''<ref name="RoshimJ">{{Китап|автор=Филиппов Г.Г., Горбунов А.И.|заглавие=Новый подход к выбору практической шкалы электроотрицательностей атомов.|издательство=Российский химический журнал|год=1995|том=39, вып.2|страницы=39—42}} </ref></center> {| | {| class="standard sortable" !Z !Элемент !χ* !r |- |1 |H |2,7 |0,371 |- |3 |Li |0,75 |1,337 |- |4 |Be |2,08 |0,96 |- |5 |B |3,66 |0,82 |- |6 |C |5,19 |0,771 |- |7 |N |6,67 |0,75 |- |8 |O |8,11 |0,74 |- |9 |F |9,915 |0,706 |- |11 |Na |0,65 |1,539 |- |12 |Mg |1,54 |1,30 |- |13 |Al |2,40 |1,248 |- |14 |Si |3,41 |1,173 |- |15 |P |4,55 |1,10 |- |16 |S |5,77 |1,04 |- |17 |Cl |7,04 |0,994 |- |19 |K |0,51 |1,953 |- |20 |Ca |1,15 |1,74 |- |21 |Sc |1,49 |1,34 |- |22 |Ti |1,57 |1,27 |- |23 |V |1,65 |1,21 |- |24 |Cr |1,72 |1,16 |- |25 |Mn |1,71 |1,17 |- |26 |Fe |1,72 |1,16 |- |27 |Co |1,83 |1,09 |- |28 |Ni |1,92 |1,04 |- |29 |Cu |2,30 |0,87 |- |30 |Zn |1,87 |1,07 |- |31 |Ga |2,38 |1,26 |- |32 |Ge |3,24 |1,223 |- |33 |As |4,20 |1,19 |- |34 |Se |5,13 |1,17 |- |35 |Br |6,13 |1,141 |- |37 |Rb |0,48 |2,087 |- |38 |Sr |1,05 |1,91 |- |39 |Y |1,31 |1,52 |- |40 |Zr |1,40 |1,43 |- |41 |Nb |1,43 |1,40 |- |42 |Mo |1,46 |1,37 |- |43 |Tc |1,56 |1,28 |- |44 |Ru |1,65 |1,21 |- |45 |Rh |1,69 |1,18 |- |46 |Pd |1,80 |1,11 |- |47 |Ag |1,79 |1,12 |- |48 |Cd |1,56 |1,28 |- |49 |In |2,00 |1,497 |- |50 |Sn |2,83 |1,412 |- |51 |Sb |3,62 |1,38 |- |52 |Te |4,38 |1,37 |- |53 |I |5,25 |1,333 |- |55 |Cs |0,43 |2,323 |- |56 |Ba |1,01 |1,98 |- |57 |La |1,17 |1,71 |- |59 |Pr |1,20 |1,66 |- |61 |Pm |1,23 |1,63 |- |63 |Eu |1,23 |1,62 |- |65 |Tb |1,28 |1,56 |- |67 |Ho |1,31 |1,53 |- |69 |Tm |1,33 |1,50 |- |70 |Yb |1,34 |1,49 |- |71 |Lu |1,36 |1,47 |- |72 |Hf |1,41 |1,42 |- |73 |Ta |1,44 |1,39 |- |74 |W |1,45 |1,38 |- |75 |Re |1,46 |1,37 |- |76 |Os |1,46 |1,37 |- |77 |Ir |1,46 |1,37 |- |78 |Pt |1,49 |1,34 |- |79 |Au |1,50 |1,33 |- |80 |Hg |1,51 |1,32 |- |81 |Tl |1,91 |1,57 |- |82 |Pb |2,60 |1,55 |- |83 |Bi |3,29 |1,52 |- |84 |Po |4,03 |1,49 |- |85 |At |4,67 |1,50 |} |} Таблицала бирелгән йыйылма, χ* ҡиммәте электр тиҫкәрелеге ғәмәли масштабының мөһим үҙенсәлеген күрһәтә: χ*(H) =2,7 металдар (M) һәм металл булмағандар араһындағы аныҡ сикте билдәләй[N]: χ (M) <  χ*H]. Иҫкәрмә булып һуңғы күсмә металдар (Sn, Bi, Po) тора, шул уҡ ваҡытта электр тиҫкәрелек ҡиммәттәре, металдарҙан тыш водородтың түбән электр тиҫкәрелеге, күпселек (B, Si, Ge, As, Sb, Sb, Te) һәм Парр-Пирсон шкалаһы буйынса хатта углерод, фосфор, көкөрт, селен, иод..<ref name="RoshimJ">{{Китап|автор=Филиппов Г.Г., Горбунов А.И.|заглавие=Новый подход к выбору практической шкалы электроотрицательностей атомов.|издательство=Российский химический журнал|год=1995|том=39, вып.2|страницы=39—42}} </ref> [[Водород]]тың ғәмәли масштабтағы айырым торошо водородтың электр тиҫкәрлеге элементтарҙың электр тиҫкәрелеге «үлсәме» тип ҡарарға нигеҙ бирә, был χ*χ (X) /χ *(H) нисбәте тип билдәләнгән үлсәмһеҙ ғәмәли шкалаға күсеү мөмкинлеген бирә.*(X)/ χ*(Н).<ref name="RoshimJ">{{Китап|автор=Филиппов Г.Г., Горбунов А.И.|заглавие=Новый подход к выбору практической шкалы электроотрицательностей атомов.|издательство=Российский химический журнал|год=1995|том=39, вып.2|страницы=39—42}} </ref> == Электр тиҫкәрелектең сағыштырма ҡиммәттәре == <center> {| WIDTH="80%" align="CENTER" |- align="CENTER" | '''[[Группа периодической системы|Төркөм]]''' | '''I A''' | '''II A''' | '''III B''' | '''IV B''' | '''V B''' | '''VI B''' | '''VII B''' | '''VIII B''' | '''VIII B''' | '''VIII B''' | '''I B''' | '''II B''' | '''III A''' | '''IV A''' | '''V A''' | '''VI A''' | '''VII A''' | '''VIII A''' |- align="CENTER" | '''[[Период периодической системы|Период]]''' | colspan=19 | |- align="CENTER" | '''1''' | bgcolor="#ff8a00" | [[Водород|H]]<br>2,20 | colspan=16 | | bgcolor="#bbbbbb" | [[Гелий|He]]<br>4,5  |- align="CENTER" | '''2''' | bgcolor="#ffe900" | [[Литий|Li]]<br>0,99 | bgcolor="#ffbb00" | [[Бериллий|Be]]<br>1,57 | colspan=10 | | bgcolor="#ff9700" | [[Бор (элемент)|B]]<br>2,04 | bgcolor="#ff6f00" | [[Углерод|C]]<br>2,55 | bgcolor="#ff4900" | [[Азот|N]]<br>3,04 | bgcolor="#ff2a00" | [[Кислород|O]]<br>3,44 | bgcolor="#ff0000" | [[Фтор|F]]<br>3,98 | bgcolor="#bbbbbb" | [[Неон|Ne]]<br>4,4  |- align="CENTER" | '''3''' | bgcolor="#ffed00" | [[Натрий|Na]]<br>0,98 | bgcolor="#ffd000" | [[Магний|Mg]]<br>1,31 | colspan=10 | | bgcolor="#ffb800" | [[Алюминий|Al]]<br>1,61 | bgcolor="#ffa200" | [[Кремний|Si]]<br>1,90 | bgcolor="#ff8b00" | [[Фосфор|P]]<br>2,19 | bgcolor="#ff6d00" | [[Сера|S]]<br>2,58 | bgcolor="#ff4000" | [[Хлор|Cl]]<br>3,16 | bgcolor="#bbbbbb" | [[Аргон|Ar]]<br>4,3  |- align="CENTER" | '''4''' | bgcolor="#fff600" | [[Калий|K]]<br>0,82 | bgcolor="#ffe800" | [[Кальций|Ca]]<br>1,00 | bgcolor="#ffcc00" | [[Скандий|Sc]]<br>1,36 | bgcolor="#ffbe00" | [[Титан (элемент)|Ti]]<br>1,54 | bgcolor="#ffb700" | [[Ванадий|V]]<br>1,63 | bgcolor="#ffb400" | [[Хром|Cr]]<br>1,66 | bgcolor="#ffbd00" | [[Марганец|Mn]]<br>1,55 | bgcolor="#ffa700" | [[Железо|Fe]]<br>1,83 | bgcolor="#ffa300" | [[Кобальт|Co]]<br>1,88 | bgcolor="#ffa100" | [[Никель|Ni]]<br>1,91 | bgcolor="#ffa200" | [[Медь|Cu]]<br>1,90 | bgcolor="#ffb500" | [[Цинк|Zn]]<br>1,65 | bgcolor="#ffa900" | [[Галлий|Ga]]<br>1,81 | bgcolor="#ff9900" | [[Германий|Ge]]<br>2,01 | bgcolor="#ff8c00" | [[Мышьяк|As]]<br>2,18 | bgcolor="#ff6f00" | [[Селен|Se]]<br>2,55 | bgcolor="#ff4f00" | [[Бром|Br]]<br>2,96 | bgcolor="#ff4c00" | [[Криптон|Kr]]<br>3,00 |- align="CENTER" | '''5''' | bgcolor="#fff600" | [[Рубидий|Rb]]<br>0,82 | bgcolor="#ffec00" | [[Стронций|Sr]]<br>0,95 | bgcolor="#ffd700" | [[Иттрий|Y]]<br>1,22 | bgcolor="#ffce00" | [[Цирконий|Zr]]<br>1,33 | bgcolor="#ffb900" | [[Ниобий|Nb]]<br>1,6 | bgcolor="#ff8d00" | [[Молибден|Mo]]<br>2,16 | bgcolor="#ffa200" | [[Технеций|Tc]]<br>1,9 | bgcolor="#ff8a00" | [[Рутений|Ru]]<br>2,2 | bgcolor="#ff8400" | [[Родий|Rh]]<br>2,28 | bgcolor="#ff8a00" | [[Палладий|Pd]]<br>2,20 | bgcolor="#ff9f00" | [[Серебро|Ag]]<br>1,93 | bgcolor="#ffb200" | [[Кадмий|Cd]]<br>1,69 | bgcolor="#ffab00" | [[Индий|In]]<br>1,78 | bgcolor="#ff9d00" | [[Олово|Sn]]<br>1,96 | bgcolor="#ff9600" | [[Сурьма|Sb]]<br>2,05 | bgcolor="#ff9200" | [[Теллур|Te]]<br>2,1 | bgcolor="#ff6700" | [[Иод|I]]<br>2,66 | bgcolor="#ff6000" | [[Ксенон|Xe]]<br>2,60 |- align="CENTER" | '''6''' | bgcolor="#fff800" | [[Цезий|Cs]]<br>0,79 | bgcolor="#fff000" | [[Барий|Ba]]<br>0,89 | *<br>  | bgcolor="#ffd000" | [[Гафний|Hf]]<br>1,3 | bgcolor="#ffc100" | [[Тантал (элемент)|Ta]]<br>1,5 | bgcolor="#ff7e00" | [[Вольфрам|W]]<br>2,36 | bgcolor="#ffa200" | [[Рений|Re]]<br>1,9 | bgcolor="#ff8a20" | [[Осмий|Os]]<br>2,2 | bgcolor="#ff8a00" | [[Иридий|Ir]]<br>2,20 | bgcolor="#ff8400" | [[Платина|Pt]]<br>2,28 | bgcolor="#ff7000" | [[Золото|Au]]<br>2,54 | bgcolor="#ff9a00" | [[Ртуть|Hg]]<br>2,00 | bgcolor="#ffb700" | [[Таллий|Tl]]<br>1,62 | bgcolor="#ff8000" | [[Свинец|Pb]]<br>2,33 | bgcolor="#ff9800" | [[Висмут|Bi]]<br>2,02 | bgcolor="#ff9a00" | [[Полоний|Po]]<br>2,0 | bgcolor="#ff8a00" | [[Астат|At]]<br>2,2 | bgcolor="#ff8a01" | [[Радон|Rn]]<br>2,2 |- align=CENTER | '''7''' | bgcolor="#ffff00" |[[Франций|Fr]] 0,7 | bgcolor="#ffef00" | [[Радий|Ra]]<br>0,9 | **<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Резерфордий|Rf]]<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Дубний|Db]]<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Сиборгий|Sg]]<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Борий|Bh]]<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Хассий|Hs]]<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Мейтнерий|Mt]]<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Дармштадтий|Ds]]<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Рентгений|Rg]]<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Коперниций|Cn]]<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Нихоний|Nh]]<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Флеровий|Fl]]<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Московий|Mc]]<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Ливерморий|Lv]]<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Теннессин|Ts]]<br>  | bgcolor="#bbbbbb" | [[Оганесон|Og]]<br>  |- align=CENTER | |- align=CENTER | [[Лантаноиды]] | *<br>  | bgcolor="#ffe000" | [[Лантан|La]]<br>1,1 | bgcolor="#ffde00" | [[Церий|Ce]]<br>1,12 | bgcolor="#ffde00" | [[Празеодим|Pr]]<br>1,13 | bgcolor="#ffdd00" | [[Неодим|Nd]]<br>1,14 | bgcolor="#ffde00" | [[Прометий|Pm]]<br>1,13 | bgcolor="#ffda00" | [[Самарий|Sm]]<br>1,17 | bgcolor="#ffd800" | [[Европий|Eu]]<br>1,2 | bgcolor="#ffd800" | [[Гадолиний|Gd]]<br>1,2 | bgcolor="#ffe000" | [[Тербий|Tb]]<br>1,1 | bgcolor="#ffd700" | [[Диспрозий|Dy]]<br>1,22 | bgcolor="#ffd600" | [[Гольмий|Ho]]<br>1,23 | bgcolor="#ffd500" | [[Эрбий|Er]]<br>1,24 | bgcolor="#ffd400" | [[Тулий|Tm]]<br>1,25 | bgcolor="#ffe000" | [[Иттербий|Yb]]<br>1,1 | bgcolor="#ffd300" | [[Лютеций|Lu]]<br>1,27 |- align=CENTER | [[Актиноиды]] | **<br>  | bgcolor="#ffe000" | [[Актиний|Ac]]<br>1,1 | bgcolor="#ffd000" | [[Торий|Th]]<br>1,3 | bgcolor="#ffc100" | [[Протактиний|Pa]]<br>1,5 | bgcolor="#ffca00" | [[Уран (элемент)|U]]<br>1,38 | bgcolor="#ffcc00" | [[Нептуний|Np]]<br>1,36 | bgcolor="#ffd200" | [[Плутоний|Pu]]<br>1,28 | bgcolor="#ffde00" | [[Америций|Am]]<br>1,13 | bgcolor="#ffd200" | [[Кюрий|Cm]]<br>1,28 | bgcolor="#ffd000" | [[Берклий|Bk]]<br>1,3 | bgcolor="#ffd000" | [[Калифорний|Cf]]<br>1,3 | bgcolor="#ffd000" | [[Эйнштейний|Es]]<br>1,3 | bgcolor="#ffd000" | [[Фермий|Fm]]<br>1,3 | bgcolor="#ffd000" | [[Менделевий|Md]]<br>1,3 | bgcolor="#ffd000" | [[Нобелий|No]]<br>1,3 | bgcolor="#ffd100" | [[Лоуренсий|Lr]]<br>1,291 |- align="CENTER" | colspan=20 | |}</center> [[Файл:Электроотрицательность.jpg|thumb|750px|center]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{китап |автор= Г. Е. Рудзитис, Ф. Г. Фельдман|заглавие=«Химия /Органик булмаған химия» Урта мәктәптең 8-се класы өсөн. Башҡортса 2-се баҫмаһы |место=Өфө |издательство= «Китап»|год=1994 й |страницы=160}} [[Категория:Химияла үлсәмһеҙ дәүмәлдәр]] qn2m8ok50lfoqnjftgi0csv2ulytjmu 0 191322 1303092 1303005 2026-08-21T07:15:18Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Mikhail_Chyhir.png рәсеме [[commons:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: Copyright violation; see [[:c:Commons:Licensing|]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 1303092 wikitext text/x-wiki == Беларусь Халыҡ Республикаһы Хөкүмәте башлыҡтары == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |№ ! rowspan="2" |Һүрәт ! rowspan="2" |Исеме ! colspan="2" |Етәкселек йылдары ! rowspan="2" |Иҫкәрмәләр |- !Башлай !Аҙағы |- !1 |[[Файл:Jazep_Varonka.gif|149x149пкс]] |Воронко Иосиф Яковлевич |[[8 март]] [[1918 йыл|1918]] |[[1 май]] [[1918 йыл|1918]] | |- !2 |[[Файл:Skirmunt_R_A.tif|169x169пкс]] |Скирмунт Роман Александрович |[[9 июль]] [[1918 йыл|1918]] |[[20 июль]] [[1918 йыл|1918]] | |- !3 |[[Файл:Ivan_Syerada.jpg|175x175пкс]] |Середа Иван Никитович |[[22 июль]] [[1918 йыл|1918]] |[[7 март]] [[1918 йыл|1918]] | |- !4 |[[Файл:Anton_Luckievič,_kartka.jpg|174x174пкс]] |Луцкевич Антон Иванович |[[9 октябрь]] [[1918 йыл|1918]] |[[13 декабрь]] [[1919 йыл|1919]] | |- !5 |[[Файл:Vacłaŭ_Łastoŭski.jpg|198x198пкс]] |Ластовский Вацлав Устинович |[[13 декабрь]] [[1919 йыл|1919]] |[[апрель]] [[1920 йыл|1920]] | |} == [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|БССР]] Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйестәре == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |№ ! rowspan="2" |Һүрәт ! rowspan="2" |Исеме ! colspan="2" |Етәкселек йылдары ! rowspan="2" |Иҫкәрмәләр |- !Башлай !Аҙағы |- !1 |[[Файл:Aliaksandr_Čarviakoŭ,_partret._Аляксандр_Чарвякоў,_партрэт.jpg|альт=|180x180пкс]] |Червяков Александр Григорьевич |[[18 декабрь]] [[1920 йыл|1920]] |[[17 март]] [[1924 йыл|1924]] | |- !2 |[[Файл:Jazep_Adamovič.jpg|201x201пкс]] |Адамович Иосиф Александрович |[[17 март]] [[1924 йыл|1924]]  |[[7 май]] [[1927 йыл|1927]] | |- !3 |[[Файл:Н._Голодед.jpg|164x164пкс]] |Голодед Николай Матвеевич |[[7 май]] [[1927 йыл|1927]] |[[30 май]] [[1937 йыл|1937]] | |- !4 | |Волкович Данила Иванович |[[30 май]] [[1937 йыл|1937]] |[[8 сентябрь]] [[1937 йыл|1937]] | |- !5 | |Ковалев Афанасий Федорович |[[10 сентябрь]] [[1937 йыл|1937]] |[[23 июль]] [[1938 йыл|1938]] | |- !6 | |Киселев Кузьма Венедиктович |[[28 июль]] [[1938 йыл|1938]] |[[28 июнь]] [[1940 йыл|1940]] | |- !7 |[[Файл:Emblem of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1938–1949).svg|135x135пкс]] |Былинский Иван Семенович |[[28 июнь]] [[1940 йыл|1940]] |[[6 февраль]] [[1944 йыл|1944]] | |- !8 |[[Файл:Anefo_910-7476_Ponomanrenko,.jpg|альт=|202x202пкс]] |Пономаренко Пантелеймон Кондратьевич |[[7 февраль]] [[1944 йыл|1944]] |[[15 март]] [[1946 йыл|1946]] | |} == БССР Министрҙар Советы рәйестәре == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |№ ! rowspan="2" |Һүрәт ! rowspan="2" |Исеме ! colspan="2" |Етәкселек йылдары ! rowspan="2" |Иҫкәрмәләр |- !Башлаә !Аҙағы |- !1 |[[Файл:Anefo_910-7476_Ponomanrenko,.jpg|альт=|202x202пкс]] |Пономаренко Пантелеймон Кондратьевич |[[15 март]] [[1946 йыл|1946]] |[[17 март]] [[1948 йыл|1948]] | |- !2 | |Клещев Алексей Ефимович |[[17 март]] [[1948 йыл|1948]] |[[24 июль]] [[1953 йыл|1953]] | |- !3 | |Трофимович Мазуров Кирилл |[[24 июль]] [[1953 йыл|1953]] |[[28 июль]] [[1956 йыл|1956]] | |- !4 | |Авхимович Николай Ефремович |[[28 июль]] [[1956 йыл|1956]] |[[9 апрель]] [[1959 йыл|1959]] | |- !5 | |Киселев Тихон Яковлевич |[[9 апрель]] [[1959 йыл|1959]] |[[11 декабрь]] [[1978 йыл|1978]] | |- !6 | |Аксенов Александр Никифорович |[[11 декабрь]] [[1978 йыл|1978]] |[[8 июль]] [[1983 йыл|1983]] | |- !7 | |Бровиков Владимир Игнатьевич |[[8 июль]] [[1983 йыл|1983]] |[[10 ғинуар]] [[1986 йыл|1986]] | |- !8 | |Ковалев Михаил Васильевич |[[10 ғинуар]] [[1986 йыл|1986]] |[[7 апрель]] [[1990 йыл|1990]] | |- !9 |[[Файл:Вячеслав_Францевич_Кебич.jpg|альт=|144x144пкс]] |Кебич Вячеслав Францевич |[[7 апрель]] [[1990 йыл|1990]] |[[19 сентябрь]] [[1991 йыл|1991]] | |} == [[Беларусь|Беларусь Республикаһы]] Министрҙар Советы Рәйесе == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |№ ! rowspan="2" |Һүрәт ! rowspan="2" |Исеме ! colspan="2" |Етәкселек йылдары !Иҫкәрмәләр |- !Башлай !Аҙағы ! |- !1 |[[Файл:Вячеслав_Францевич_Кебич.jpg|альт=|144x144пкс]] |Кебич Вячеслав Францевич |[[19 сентябрь]] [[1991 йыл|1991]] |[[21 июль]] [[1994 йыл|1994]] | |} == Беларусь Республикаһы Премьер-министрҙары == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |№ ! rowspan="2" |Һүрәт ! rowspan="2" |Исеме ! colspan="2" |Етәкселек йылдары !Иҫкәрмәләр |- !Башлай !Аҙағы ! |- !1 | |Чигир Михаил Николаевич |[[21 июль]] [[1994 йыл|1994]] |[[18 ноябрь]] [[1996 йыл|1996]] | |- !2 |[[Файл:Coat_of_arms_of_Belarus.svg|центр|безрамки|156x156пкс]] |Линг Сергей Степанович |[[18 ноябрь]] [[1996 йыл|1996]] |[[18 февраль]] [[2000 йыл|2000]] |[[19 февраль]] [[1997 йыл|1997]] тиклем вазифа башҡарыусы |- !3 |[[Файл:Vladimir_Yermoshin.jpg|центр|безрамки]] |Ермошин Владимир Васильевич |[[18 февраль]] [[2000 йыл|2000]] |[[1 октябрь]] [[2001 йыл|2001]] |[[14 март]] [[2000 йыл|2000]] тиклем вазифа башҡарыусы |- !4 |[[Файл:Coat_of_arms_of_Belarus.svg|центр|безрамки|156x156пкс]] |Новицкий Геннадий Васильевич |[[1 октябрь]] [[2001 йыл|2001]] |[[10 июль]] [[2003 йыл|2003]] |[[10 октябрь]] [[2001 йыл|2001]] тиклем вазифа башҡарыусы |- !5 |[[Файл:Sergey_Sidorsky,_October_2010.jpeg|центр|безрамки|156x156пкс]] |Сергеевич Сидорский Сергей |[[10 июль]] [[2003 йыл|2003]] |[[27 декабрь]] [[2010 йыл|2010]] |[[19 декабрь]] [[2013 йыл|2013]] тиклем вазифа башҡарыусы |- !6 |[[Файл:Mikhail_Myasnikovich_2017.jpg|центр|безрамки|221x221пкс]] |Мясникович Михаил Владимирович |[[27 декабрь]] [[2010 йыл|2010]] |[[27 декабрь]] [[2014 йыл|2014]] | |- !7 |[[Файл:Andrei_Kobjakow,_Belarus_Vize-Ministerpräsident_2_(cropped).jpg|центр|безрамки|147x147пкс]] |Кобяков Андрей Владимирович |[[27 декабрь]] [[2014 йыл|2014]] |[[18 август]] [[2018 йыл|2018]] | |- !8 |[[Файл:Syarhey_Rumas_(2018-09-21).jpg|центр|безрамки|208x208пкс]] |Румас Сергей Николаевич |[[18 август]] [[2018 йыл|2018]] |[[3 июнь]] [[2020 йыл|2020]] | |- !9 |[[Файл:Roman_Golovchenko_(2020-09-03)(portrait).jpg|центр|безрамки|208x208пкс]] |Головченко Роман Александрович |[[3 июнь]] [[2020 йыл|2020]] |Ғәмәлдәге Премьер-министр Беларусь Республикаһы | |} == Һылтанмалар == * [http://proekt-wms.narod.ru/states/belorusia.htm Главы государств // Белоруссия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120823082313/http://proekt-wms.narod.ru/states/belorusia.htm |date=2012-08-23 }} [[Категория:Премьер-министрҙар исемлектәре]] [[Категория:Белоруссия]] df00shvqac6ofht57xe8mcja8ix387a 0 192464 1303063 1291850 2026-08-20T22:25:44Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303063 wikitext text/x-wiki {{Озеро |Название = Лахер-Зе |Национальное название = de/Laacher See |Изображение = Laachsee.JPG |Координаты = 50.4103/7.2697 |CoordScale = 25000 |Страна = Германия |Регион = Рейнланд-Пфальц |Район = Арвайлер (район) |Высота над уровнем моря = 274,8 |Длина = 1,964 |Ширина = 1,186 |Площадь = 3,31 |Объём = 10,3 |Длина береговой линии = 7,3 |Наибольшая глубина = 51 |Средняя глубина = 31 |Тип минерализации = |Солёность = |Прозрачность = |Площадь водосбора = 12,2 |Впадающие реки = |Вытекающие реки = |Позиционная карта 1 = Германия Рейнланд-Пфальц |Обрезать снизу 1 = 200 }} '''Лахер-Зее''', '''Лаах күле''' ({{lang-de|Laacher See}}<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Лаахское озеро}}</ref>) — [[Райнланд-Пфальц]] еренең Аарвайлер районында ([[Германия]]) Глес коммунаһындағы аҡмай торған (тымыҡ) [[күл]]. Ул элек [[вулкан]] урғылған ерҙә барлыҡҡа килгән. == Характеристикаһы == Диаметры 2 км булған күл Кобленцтан төньяҡ-көнбайышҡа табан 24 км һәм [[Бонн]]дан 37 км көньяҡтараҡ, [[Рейн]] йылғаһы буйындағы Андернач ҡалаһынан 8 км алыҫлыҡта вулкан кальдераһында урынлашҡан. Лах вулканы (маар) Эйфель тауҙары араһында булған. Лаах күле беҙҙең эраға тиклем яҡынса 10 930 йылда (12 900 ± 560 BP tephra argon-argon датаһы буйынса) Плин тибындағы Лах супервулканы урғылыуынан һуң барлыҡҡа килгән. Вулкан шартлау көсө ВЭИ 6-ға тиң була, был яҡынса 1991 йылда Филиппин вулканы Пинатубо атылыуы көсөнә тап килә<ref>{{статья|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018208005464|заглавие=Environmental impact of the Laacher See eruption at a large distance from the volcano: Integrated palaeoecological studies from Vorpommern (NE Germany)|язык=en|doi=10.1016/j.palaeo.2008.09.013|archivedate=2020-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200217112039/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018208005464}}</ref>. Радиоуглерод ысулы буйынса Лаах вулканының атылыуы 13 006 ± 9 йыл тирәһендә булған тип раҫлана <ref>''Ярослав Кузьмин''. [http://генофонд.рф/?page_id=34338 Новые данные о времени извержения вулкана Лаахерзее и хронология резких изменений климата в Европе 12—13 тысяч лет назад]{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 31.07.2021</ref>. Был атылыу Кесе дриас климат аномалияһының сәбәбе булараҡ тикшерелә<ref>''James U. L. Baldini, Richard J. Brown, Natasha Mawdsley'' [https://www.clim-past.net/14/969/2018/cp-14-969-2018.pdf Evaluating the link between the sulfur-rich Laacher See volcanic eruption and the Younger Dryas climate anomaly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190428002004/https://www.clim-past.net/14/969/2018/cp-14-969-2018.pdf |date=2019-04-28 }}, 2018-07-04 (PDF)</ref>. Эргә-тирәләге райондар илле метрлыҡ вулкан көлө һәм пемза ҡатламы аҫтында ҡала, вағыраҡ киҫәксәләр башлыса көньяҡҡа, хәҙерге Төньяҡ Италия территорияһына һәм төньяҡ-көнсығыштан хәҙерге [[Рәсәй]] һәм [[Скандинавия]] ярымутрауы территорияһына тиклем урынлаштырыла. Лах вулканының атылыуы хәҙерге [[Дания]] территорияһында Бромме мәҙәниәте барлыҡҡа килеүенә сәбәпсе булыуы ихтимал<ref>{{cite web |url= https://www.popmech.ru/science/news-578114-arheologi-nashli-mertvuyu-zonu-v-centre-evropy/ |title= Археологи нашли «мертвую зону» в центре Европы |author= Василий Жуков |date= 2020-05-11 |website= Популярная механика |accessdate= 2020-09-23 |deadlink= no |archiveurl= https://web.archive.org/web/20200516195546/https://www.popmech.ru/science/news-578114-arheologi-nashli-mertvuyu-zonu-v-centre-evropy/ |archivedate= 2020-05-16 }}</ref>. Лахер-Зее диңгеҙ кимәленән 275 метр бейеклектә урынлашҡан һәм майҙаны 3,31 км², иң тәрән урыны- 51 метр. 2007 йылда кратер күленән углекислый газ сығыуы күҙәтелә<ref>{{Cite web |url=http://www.mulewf.rlp.de/no_cache/aktuelles/einzelansicht/article/britischer-bomber-im-laacher-see-bericht-des-kampfmittelraeumdienstes-rheinland-pfalz-ueber-die-er/ |title=Britischer Bomber im Laacher See |accessdate=2014-05-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140512232437/http://www.mulewf.rlp.de/no_cache/aktuelles/einzelansicht/article/britischer-bomber-im-laacher-see-bericht-des-kampfmittelraeumdienstes-rheinland-pfalz-ueber-die-er/ |archivedate=2014-05-12 |deadlink=yes }}</ref>. 1867 һәм 1872 йылдарҙа Маду күленән (хәҙер Медве) һәм Боден күленән аталандырылған аҡбалыҡ ыуылдырығы Лахер-Зее күленә килтерелә, хәҙер күлдә аҡ балыҡтың бер нисә төрө йәшәй. Был урындағы вулкан башҡаса бер ҡасан да урғылмаҫ тип бер кем раҫлай алмай. Күл аҫтындағы һыу температураһы юғарылығы, углекислый газ бүленеп сығыуы, ниндәйҙер кимәлдә сейсмик әүҙемлек билдәләре ҙур хәүеф тыуҙыра. [[Файл:Panorama Laacher See 2010.jpg|мини|center|700px| Лахер-Зее панорамаһы]] == Әҙәбиәт == *{{cite journal |author1=Ginibre, Catherine |author2=Wörner, Gerhard |author3=Kronz, Andreas |year=2004 |title=Structure and Dynamics of the Laacher See Magma Chamber (Eifel, Germany) from Major and Trace Element Zoning in Sanidine: a Cathodoluminescence and Electron Microprobe Study |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-petrology_2004-11_45_11/page/2197 |journal=Journal of Petrology |volume=45 |issue=11 |pages=2197–2223 |doi=10.1093/petrology/egh053 |bibcode=2004JPet...45.2197G|doi-access=free|language=инг.}} *{{cite journal |author1=Park, Cornelia |author2=Schmincke, Hans-Ulrich |year=1997 |title=Lake Formation and Catastrophic Dam Burst during the Late Pleistocene Laacher See Eruption (Germany) |journal=Naturwissenschaften |volume=84 |issue=12 |pages=521–525 |doi=10.1007/s001140050438 |bibcode=1997NW.....84..521P |s2cid=364111873|language=инг.}} *{{cite journal |last=Riede |first=Felix |year=2008 |title=The Laacher See-eruption (12,920 BP) and material culture change at the end of the Allerød in Northern Europe |journal=Journal of Archaeological Science |volume=35 |issue=3 |pages=591–599 |doi=10.1016/j.jas.2007.05.007|language=инг.}} *{{cite journal |author1=Hensch, Martin |author2=Dahm, Torsten |author3=Ritter, Joachim |author4=Heimann, Sebastian |author5=Schmidt, Bernd |author6=Stange, Stefan |author7=Lehmann, Klaus |year=2019 |title=Deep low-frequency earthquakes reveal ongoing magmatic recharge beneath Laacher See Volcano (Eifel, Germany) |journal=Geophysical Journal International |volume=216 |issue=3 |pages=2025–2036 |doi=10.1093/gji/ggy532 |bibcode=2019GeoJI.216.2025H|doi-access=free|language=инг.}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һытанмалар}} == Һылтанмалар == {{Commonscat|Laacher See}} [[Категория:Күлдәр]] [[Категория:Вулкандар]] [[Категория:VEI-6 вулкандары]] [[Категория:Германия географияһы]] ewai6yv4bu3u152aq8566kvlb733q2d 0 199044 1303065 1277229 2026-08-20T22:42:12Z InternetArchiveBot 31336 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1303065 wikitext text/x-wiki '''Конгресс китапханаһы классификацияһы''' ({{lang-en|''Library of Congress Classification''}}, ''{{lang-en2|'''LCC'''}}'') — [[АҠШ]]-тың [[Конгресс китапханаһы]] тарафынан эшләнгән китапхана классификацияһы системаһы; АҠШ-тың һәм башҡа илдәрҙең күпселек ғилми һәм академик китапханаларында ҡулланыла. Күпселек йәмәғәт китапханалары һәм ҙур булмаған академик китапханалар элекке [[Дьюиҙың унарлы классификацияһы|Дьюиҙың унарлы классификацияһын]] ҡулланыуын дауам итә<ref name="Раздор за Дьюи">{{cite web|last=Lavallee|first=Andrew|title=Discord Over Dewey: A New Library in Arizona Fans a Heated Debate Over What Some Call the '[[Googlization]]' of Libraries|url=http://online.wsj.com/article/SB118340075827155554.html|publisher=Wall Street Journal|accessdate=2013-05-25|date=2007-07-20|quote=Some 95% of U.S. public libraries use Dewey, and nearly all of the others, the OCLC says, use a closely related Library of Congress system.|archive-date=2013-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130801082837/http://online.wsj.com/article/SB118340075827155554.html|deadlink=no}}</ref>. [[Конгресс китапханаһының контроль номеры|LCC]] теоретик нигеҙе булмауы өсөн тәнҡитләнә. Классификация ҡарарҙарының күбеһе [[Эпистемология|эпистемологик]] фекерләүҙәрҙән түгел, ә был китапхананың практик ихтыяждарынан килеп сыға<ref name=":6">{{cite journal|last=Hickey|first=Doralyn J.|date=1969|title=Reviewed work: The Use of the Library of Congress Classification: Proceedings of the Institute on the Use of the Library of Congress Classification Sponsored by the American Library Association, Resources and Technical Services Division, Cataloging and Classification Section, New York City, July 7-9, 1966, Richard H. Schimmelpfeng, C. Donald Cook|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-07_39_3/page/294|journal=The Library Quarterly: Information, Community, Policy|volume=39|issue=3|pages=294–296|doi=10.1086/619784|jstor=4306016}}</ref>. Ләкин ул предметтарҙы киң категорияларға бүлә, был үҙ асылы менән хисаплау моделе булып тора. Йәғни, ул китапхана коллекцияларындағы китаптар тураһында мәғлүмәт бирә, ә бөтә донъя классификацияһын түгел. == Классификацияһы == [[Файл:LibraryOfCongressClassification.jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:LibraryOfCongressClassification.jpg|справа|мини|200x200пкс|QA класында [[Java]] программалау теле буйынса китаптар.]] {| class="wikitable" !Хәреф !Предмет өлкәһе |- |A |[[Конгресс китапханаһының классификацияһы#A класы — Дөйөм эштәр|Дөйөм эштәр]] |- |B |[[Конгресс китапханаһының классификацияһы#B класы — Фәлсәфә, психология, дин|Фәлсәфә, психология, дин]] |- |C |[[Конгресс китапханаһының классификацияһы#C класы — Тарих буйынса ярҙамсы фәндәр (Дөйөм һорауҙар)|Тарих буйынса ярҙамсы фәндәр]] |- |D |[[Конгресс китапханаһының классификацияһы#D класы — Бөтә донъя тарихы (Америка тарихынан тыш)|Бөтә донъя тарихы]] |- |E |[[Конгресс китапханаһының классификацияһы#E класы — Америка тарихы|Америка тарихы]] |- |F |[[Конгресс китапханаһының классификацияһы#F класы — Америка Ҡушма Штаттары һәм Бөйөк Британия, Голландия, Франция һәм Латин Америкаһы тарихы|Америка Ҡушма Штаттары һәм Бөйөк Британия, Голландия, Франция һәм Латин Америкаһы тарихы]] |- |G |[[Конгресс китапханаһының классификацияһы#G класы — География, антропология, ял|География, антропология, ял]] |- |H |[[Конгресс китапханаһының классификацияһы#H класы — Ижтимағи фәндәр|Ижтимағи фәндәр]] |- |J |[[Конгресс китапханаһының классификацияһы#J класы — Сәйәсәт фәне|Сәйәсәт фәне]] |- |K |[[Конгресс китапханаһының классификацияһы#K класы — Ҡанун|Ҡанун]] |- |L |[[Конгресс китапханаһының классификацияһы#L класы — Мәғариф|Мәғариф]] |- |M |[[Конгресс китапханаһының классификацияһы#M класы — Музыка|Музыка]] |- |N |[[Конгресс китапханаһының классификацияһы#N класы — Һынлы сәнғәт|Һынлы сәнғәт]] |- |P |[[Конгресс китапханаһының классификацияһы#P класы — Тел һәм әҙәбиәт|Тел һәм әҙәбиәт]] |- |Q |[[Конгресс китапханаһының классификацияһы#Q класы — Фән|Фән]] |- |R |[[Конгресс китапханаһының классификацияһы#R класы — Медицина|Медицина]] |- |S |[[Конгресс китапханаһының классификацияһы#S класы — Ауыл хужалығы|Ауыл хужалығы]] |- |T |[[Конгресс китапханаһының классификацияһы#T класы — Технология|Технология]] |- |U |[[Конгресс китапханаһының классификацияһы#U класы — Хәрби фән|Хәрби фән]] |- |V |[[Конгресс китапханаһының классификацияһы#V класы — Хәрби диңгеҙ эше|Хәрби-диңгеҙ эше]] |- |Z |[[Конгресс китапханаһының классификацияһы#Z класы — Библиография. Китапхана эше. Мәғлүмәт ресурстары|Библиография. Китапхана эше. Мәғлүмәт ресурстары]] |} === A класы — Дөйөм эштәр === {{главная|Конгресс китапханаһының классификацияһы:A класы — Дөйөм эштәр}} * AC ярҙамсы класы — [[Антология]]. Сериялар. Әҫәрҙәр йыйынтыҡтары * AE ярҙамсы класы — [[Энциклопедия|Энциклопедиялар]] * AG ярҙамсы класы — [[Һүҙлек|Һүҙлектәр]] һәм башҡа [[Белешмәлек|дөйөм белешмәлектәр]] * AI ярҙамсы класы — [[Библиографик күрһәткес|Библиографик индекстар]] * AM ярҙамсы класы — [[Музей|Музейҙар]]. Коллекционерҙар һәм коллекциялар * AN ярҙамсы класы — [[Гәзит|Гәзиттәр]] * AP ярҙамсы класы — [[Ваҡытлы баҫма]] * AS ярҙамсы класы — Академиялар һәм [[Ғилми йәмғиәт|фәнни йәмғиәттәр]] * AY ярҙамсы класы — [[Йылъяҙма|Йылъяҙмалар]]. [[Альманах|Альманахтар]]. [[Бизнес-каталог|Бизнес-каталогтар]] * AZ ярҙамсы класы — Ғилемлек һәм [[белем алыу]] тарихы. [[Гуманитар фәндәр]] === B класы — Фәлсәфә, психология, дин === {{главная|Конгресс китапханаһының классификацияһы:B класы — Фәлсәфә, психология, дин}} * B ярҙамсы класы — [[Фәлсәфә]] (ғөмүмән) * BC ярҙамсы класы — [[Логика|Мантыҡ]] * BD ярҙамсы класы — Спекулятив фәлсәфә * BF ярҙамсы класы — [[Психология]] * BH ярҙамсы класы — [[Эстетика]] * BJ ярҙамсы класы — [[Этика]] * BL ярҙамсы класы — [[Дин]]. [[Мифология]]. [[Рационализм (фәлсәфә)|Рационализм]] * BM ярҙамсы класы — [[Йәһүдилек]] * BP ярҙамсы класы — [[Ислам]]. [[Бәһәи]]. [[Теософия]] * BQ ярҙамсы класы — [[Буддизм]] * BR ярҙамсы класы — [[Христианлыҡ|Мәсихселек]] * BS ярҙамсы класы — [[Библия]] * BT ярҙамсы класы — [[Доктриналь дини тәғлимәт]] * BV ярҙамсы класы — [[Ғәмәли дини тәғлимәт]] * BX ярҙамсы класы — Христиан конфессиялары === C класы — Тарих буйынса ярҙамсы фәндәр (Дөйөм һорауҙар) === {{главная|Конгресс китапханаһының классификацияһы:C класы — Тарих буйынса ярҙамсы фәндәр}}{{Section-stub}} === D класы — Бөтә донъя тарихы (Америка тарихынан тыш) === {{главная|Конгресс китапханаһының классификацияһы:D класы — Тарих, Яңы һәм Иҫке донъя}}{{Section-stub}} === E класы — Америка тарихы === {{главная|Конгресс китапханаһының классификацияһы:E класы — Америка тарихы}} * E класының ярҙамсы кластары юҡ. === F класы — Америка Ҡушма Штаттары һәм Бөйөк Британия, Голландия, Франция һәм Латин Америкаһы тарихы === {{главная|Конгресс китапханаһының классификацияһы:F класы — АҠШ һәм Бөйөк Британия, Голландия, Франция һәм Латин Америкаһының урындағы тарихы}} * F класының ярҙамсы кластары юҡ, ләкин [[Канада]] университеттары һәм Канада милли китапханаһы Канада тарихы өсөн FC тигән ярҙамсы класы менән ҡуллана. Был ярҙамсы класты Конгресс китапханаһының классификацияһы тарафынан рәсми рәүештә ҡабул ителмәгән, әммә ул (Конгресс китапханаһының классификацияһы) башҡа бер ни өсөн дә ҡулланылмаҫҡа ризалашҡан<ref name=":12">{{cite web|last1=National Library of Canada|title=Class FC: a classification for Canadian history|url=http://publications.gc.ca/collections/Collection/SN3-61-1994E.pdf|access-date=May 21, 2018|website=PDF publication|publisher=National Library of Canada}}</ref><ref name=":22">{{cite web|last1=Rutherford|first1=D|title=Canadian History Call Numbers|url=http://library.queensu.ca/techserv/cat/Sect03/c03Canclass.html#double|access-date=May 21, 2018|website=Queens University Library|archive-date=January 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123214623/https://library.queensu.ca/techserv/cat/Sect03/c03Canclass.html#double|url-status=dead}}</ref>. === G класы — География, антропология, ял === {{главная|Конгресс китапханаһының классификацияһы:G класы — География, антропология, ял}}{{Section-stub}} === H класы — Ижтимағи фәндәр === {{главная|Конгресс китапханаһының классификацияһы:H класы — Ижтимағи фәндәр}}{{Section-stub}} === J класы — Сәйәсәт фәне === {{главная|Конгресс китапханаһының классификацияһы:J класы — Сәйәсәт фәне}}{{Section-stub}} === K класы — Ҡанун === {{главная|Конгресс китапханаһының классификацияһы:K класы — Ҡанун}}{{Section-stub}} === L класы — Мәғариф === {{главная|Конгресс китапханаһының классификацияһы:L класы — Мәғариф}}{{Section-stub}} === M класы — Музыка === {{главная|Конгресс китапханаһының классификацияһы:L класы — Музыка}} * M ярҙамсы класы — [[Музыка]] * ML ярҙамсы класы — Музыка тураһында әҙәбиәт * MT ярҙамсы класы — Уҡыу һәм өйрәнеү === N класы — Һынлы сәнғәт === {{главная|Конгресс китапханаһының классификацияһы:N класы — Һынлы сәнғәт}}{{Section-stub}} === P класы — Тел һәм әҙәбиәт === {{главная|Конгресс китапханаһының классификацияһы:P класы — Тел һәм әҙәбиәт}}{{Section-stub}} === Q класы — Фән === {{главная|Конгресс китапханаһының классификацияһы:Q класы — Фән}}{{Section-stub}} === R класы — Медицина === {{главная|Конгресс китапханаһының классификацияһы:R класы — Медицина}}{{Section-stub}} === S класы — Ауыл хужалығы === {{главная|Конгресс китапханаһының классификацияһы:S класы — Ауыл хужалығы}}{{Section-stub}} === T класы — Технология === {{главная|Конгресс китапханаһының классификацияһы:T класы — Технология}}{{Section-stub}} === U класы — Хәрби фән === {{главная|Конгресс китапханаһының классификацияһы:U класы — Хәрби фән}}{{Section-stub}} === V класы — Хәрби диңгеҙ эше === {{главная|Конгресс китапханаһының классификацияһы:V класы — Хәрби диңгеҙ эше}}{{Section-stub}} === Z класы — Библиография. Китапхана эше. Мәғлүмәт ресурстары === {{главная|Конгресс китапханаһының классификацияһы:Z класы — Библиография. Китапхана эше. Мәғлүмәт ресурстары}} * Z ярҙамсы класы — [[Китап|Китаптар]] (ғөмүмән). [[Имлә]]. [[Палеография]]. Китап сәнәғәте һәм сауҙаһы. [[Китапхана|Китапханалар]]. [[Библиография]] * ZA ярҙамсы класы — Мәғлүмәт ресурстары/материалдар == Шулай уҡ ҡарағыҙ ==<!-- Зинһар, алфавит тәртибен һаҡлағыҙ. --> * [[ISBN]] * [[Дьюиҙың унарлы классификацияһын|Дьюиҙың унарлы классификацияһы]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Wikisource}}[http://www.loc.gov/catdir/cpso/lcco/ Library of Congress classification outline]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150804033235/http://www.loc.gov/catdir/cpso/lcco/|date=2015 йылдың 4 урағайында архивланған}}, Конгресс китапханаһының классификацияһы * [http://www.loc.gov/aba/cataloging/classification/ Library of Congress — classification]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150807184347/http://www.loc.gov/aba/cataloging/classification/|date=2015 йылдың 7 урағайында архивланған}}, Конгресс китапханаһының классификацияһы * [http://www.loc.gov/cds/ Cataloging Distribution Services]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150805020751/http://www.loc.gov/cds/|date=2015 йылдың 5 урағайында архивланған}} — source of Library of Congress Classification schedules. Конгресс китапханаһының классификацияһы * [http://www.loc.gov/catdir/cpso/lcco/lcco.html Classification outline]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061231221441/http://www.loc.gov/catdir/cpso/lcco/lcco.html|date=2006 йылдың 31 аҡъюлайында архивланған}}, Конгресс китапханаһының классификацияһы * [https://www.thoughtco.com/geography-4133035 How to read LCC call numbers]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140412225645/http://geography.about.com/library/congress/blhowto.htm|date=2014 йылдың 12 алағарайында архивланған}}, geography.abоut.cоm * [http://www.zackgrossbart.com/hackito/the-library-problem/ How to use LCC to organize a home library]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150505013729/http://www.zackgrossbart.com/hackito/the-library-problem/|date=2015 йылдың 5 һабанайында архивланған}}, zackgrossbart.com * [http://globaljournals.org/GJPortal/lcc/menu-id-1275/ Easy Navigation and Search for LCC code]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120724134447/https://globaljournals.org/GJPortal/lcc/menu-id-1275|date=2012 йылдың 24 майайында архивланған}}, globaljournals.org {{-}} {{Wikidata property|P1149}} {{Китапханаларҙы классификациялау системалары}} [[Категория:Конгресс китапханаһының классификацияһы]] [[Категория:Конгресс китапханаһы]] [[Категория:1897 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] cq8x6uiparq080wmg71hcg2litcg66t 0 201392 1303097 1301952 2026-08-21T10:56:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303097 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Аҡбаш ауыл биләмәһе''' ({{lang-ru|Акбашевское сельское поселение}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы муниципаль берәмек. Административ үҙәге — [[Аҡбаш (Арғаяш районы)|Аҡбаш]] ауылы. == Халҡы == {{ Население | Акбашевское сельское поселение }} 2010 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауыл биләмәһендә башлыса [[башҡорттар]] йәшәй. == Ауыл биләмәһе составы == {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тораҡ пункты төрө | Заголовок4 = Халҡы | Сортировка4 = һаны | Выравнивание4 = right |%| [[Аҡбаш (Арғаяш районы)|Аҡбаш]] | ауыл, {{s|административ үҙәге}} | {{ Население | Акбашева | тс }} | | [[Оло Усман]] | ауыл | {{ Население | Большая Усманова | тс }} | | [[Болансы]] | ауыл | {{ Население | Буланцы | тс }} | | [[Кировский (Арғаяш районы)|Кировский]] | ҡасаба | {{ Население | Кировский (Аргаяшский район) | тс }} | | [[Көҙәш]] | ауыл | {{ Население | Кузяшева | тс }} | | [[Ләүәш (ауыл)|Ләүәш]] | ауыл | {{ Население | Левашева (деревня) | тс }} | | [[Кесе Усман]] | ауыл | {{ Население | Малая Усманова | тс }} | | [[Субар]] | ҡасаба | {{ Население | Чубары | тс }} }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://adm-akbashevskoe.ru Аҡбаш ауыл биләмәһенең рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260510232532/https://adm-akbashevskoe.ru/ |date=2026-05-10 }} * [https://wikipedia.org Акбашевское сельское поселение в Русской Википедии] {{Арғаяш районы муниципаль берәмектәре}} [[Категория:Арғаяш районының ауыл биләмәләре]] 0f9no7c9jedlcj8b24cp45bjtbowabo