Баҡалы (Баҡалы районы)

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.16</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Баҡалы (Баҡалы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10342</id>
    <revision>
      <id>1303099</id>
      <parentid>1302915</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:21:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49850" sha1="radbq8v3n4k3fdq40hixwoer6owvxpi" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Баҡалы
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Баҡалы}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55.176353
 | lon_deg                  = 53.802647
 | CoordAddon               = type:city_region:RU-BA
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Баҡалы районы
 | район в таблице          = Бакалинский район{{!}}Бакалинский
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Баҡалы ауыл советы
 | поселение в таблице      = Бакалинский сельсовет (Бакалинский район){{!}}Бакалинский сельсовет
 | C в регион               = нет
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = Андреев Александр Георгиевич
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = XVIII быуат
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 1924 йыл
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      =[[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]], [[керәшендәр]]
 | конфессиональный состав  =мосолман-сөнниҙәр, православтар 
 | этнохороним              = бакалинец, бакалинцы &lt;ref name=&quot;этнохороним&quot;&gt;{{Книга:Русские названия жителей: Словарь-справочник|39}}&lt;/ref&gt;
 | почтовый индекс          = 452650
 | телефонный код           = 34742
 | цифровой идентификатор   = 80207807001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''Баҡалы''' ({{lang-ru|Бакалы}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы. Баҡалы районының һәм ауыл советының административ үҙәге. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябр]]енә халыҡ һаны 9568 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452650, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80207807001.

== Географик урыны һәм инфраструктураһы ==
Баҡалы ауылы — [[1930 йыл|(1930]]—[[1963 йыл]]дар һәм [[1964 йыл]]дан) [[Баҡалы районы]] һәм [[Баҡалы ауыл Советы (Баҡалы районы)|Баҡалы ауыл Советы]] үҙәге. [[Өфө]]нән төньяҡ-көнбайышҡа 175 километрҙа, [[Туймазы]] тимер юл станцияһынан төньяҡҡа 75 километрҙа, [[Бәләбәй]]-[[Николаевка (Борай районы)|Николаевка]]-[[Туймазы]]-Баҡалы һәм [[Кушнаренко]]—[[Саҡмағош]]—Баҡалы, Баҡалы—[[Үрге Йәркәй]] автомобиль юлында, [[Сөн]] йылғаһы буйында урынлашҡан.

[[2002 йыл]]ғы мәғлүмәттәр буйынса, [[башҡорттар]], [[урыҫтар]], [[татарҙар]] йәшәй.

Баҡалыла ике урта [[мәктәп]], шул иҫәптән 1-се һанлы Баҡалы урта мәктәбе, насар ишетеүсе балалар өсөн коррекцион мәктәп-интернаты бар, балалар сәнғәт мәктәбе, профессиональ лицей, 3 [[балалар баҡсаһы]], балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе (ДЮСШ), балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приют, үҙәк район дауаханаһы, 2 Мәҙәниәт йорто (4 художество үҙешмәкәр халыҡ коллективы), «Керәшен» милли-мәҙәни үҙәге, үҙәк һәм балалар китапханалары, музей, сиркәү, [[мәсет]] бар.

== Тарихы ==
[[XVII быуат]]та [[Ҡырғыҙ]], [[Биләр]] һ. б. улустарҙың [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] [[башҡорттар]]ы үҙ ерҙәрендә йәшәгән. Аҫаба башҡорттар [[игенселек]], [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгән. [[XVIII быуат]] башында, [[1736 йыл]]дан яңы суҡындырылған татар-керәшендәр күсеп килгән.

[[1730 йыл|1730]]-сы йылдар — төбәккә Кама аръяғы нығытмаларын төҙөү менән бәйле, урыҫтар килә. Аҫаба башҡорттар ерендә [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре һәм ҡатнаш милләтле ауылдар барлыҡҡа килә. Шул осорҙан урыҫ мәҙәниәте — крайҙағы рухи тормоштоң айырылғыһыҙ өлөшө. Бер үк ваҡытта Ырымбур сик һыҙығында хәрби хеҙмәт үтеүсе татар-керәшендәр урындағы мәҙәниәт үҫешендә мөһим роль уйай. Нуғайбәк-казактар һуңыраҡ, 1842 йылда, Силәбе өлкәһе территорияһына күсерелгән.

[[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Крәҫтиәндәр һуғышы]] осоронда төбәктә В. И. Торнов һәм И. И. Ульянов етәкләгән баш күтәреүселәр менән генерал А. Л. Ларионов командалығындағы хөкүмәт ғәскәрҙәре араһында ҡаты һуғыштар барған. Баҡалы һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре [[Башҡортостан]]дың көнбайышында мөһим стратегик пункт булған, шуның өсөн уларҙың һәр ваҡыт ҡаршы яҡтарҙың иғтибар үҙәгендә булыуы осраҡлы түгел.

[[1834 йыл]]да бында дәүләт һәм биләмә крәҫтиәндәре, [[Ырымбур казак ғәскәре]] [[казактар]]ы теркәлгән.

[[1865 йыл]]да 166 хужалыҡта 1001 кеше йәшәгән. [[Игенселек]], [[малсылыҡ]], [[умартасылыҡ]], тимерселек менән шөғөлләнгәндәр.

[[XVIII быуат|XVIII]] һәм [[XIX быуат]]тың беренсе яртыһында крайҙа [[баҡыр]] [[мәғдән]]е табылған, һәм ул Г. И. Осокиндың 
[[Үрге Троицкий (Баҡалы районы)|Үрге Троицк заводы]]н тәьмин иткән. Ул заманда край территорияһының 80%-н тәшкил иткән урманды (бигерәк тә поташный заводтарына сеймал сифатында) сәнәғәттә файҙаланыу ҙур ҡолас алған. [[XIX быуат]]тан уҡ [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] төбәктең төп мәҙәни һәм сауҙа-сәнәғәт үҙәге булған

[[XIX быуат]]тың уртаһынан [[Ҡазан]], [[Минзәлә]], [[Бәләбәй]] һәм [[Алабуға (ҡала)|Алабуға]] сауҙагәрҙәре эре сауҙа килешеүҙәре төҙөгән.

== Ауылдың XX быуаттағы үҫеше ==
[[1917 йыл]]ға тиклем Баҡалыла улус идаралығы, 2 училище, земство дауаханаһы, дарыухана, 20-нән ашыу кибет булған, баҙар һәм йәрминкәләр ойошторолған.

[[1906 йыл]]да 2 сиркәү, земство мәктәбе, сиркәү-мәхәллә мәктәбе, дарыуханаһы булған земство дауаханаһы, һыу тирмәне, 6 тимерлек, слесарь һәм ауырлыҡ үлсәү оҫтаханалары, 8 бакалея, 7 мануфактура, 2 тимерҙән эшләнгән әйберҙәр, 2 башлыҡ, һыра һәм 2 шарап кибете, икмәк запасы һаҡлау мөгәзәйе булған.

[[1918 йыл]]дың февралендә район сираттағы крәҫтиән һуғышы үҙәге була, Баҡалы ауылында «Ҡарағош» штабы урынлашҡан.

[[1917 йыл]]ғы [[Октябрь революцияһы]]на тиклем район [[Өфө губернаһы]]ның [[Бәләбәй өйәҙе]] составындағы улус була. [[1918 йыл|1918]]—[[1924 йыл]]дарҙа [[Баҡалы районы]] биләмәһенә 9 улус, шул иҫәптән [[Илеш]], [[Шаран]] улустары, ингән. Һуңынан [[1930 йыл]]ға тиклем Баҡалы биләмәһе [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-]]ның [[Бәләбәй кантоны]] Баҡалы улусы тип аталған.

[[Баҡалы районы]] [[1930 йыл |1930 йыл]]дың [[20 август|20 авгус]]ында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Бөтә Союз Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ҡарары менән ойошторола. [[1930 йыл|1930]]-сы йылдарҙа ҡул хеҙмәте күп була әле. Халыҡ тракторҙарға, полуторка машиналарға ғәжәпләнеп ҡараны, ләкин кешеләр, көстәрен йәлләмәй, хеҙмәт итте.

Тәүге клубтар, балалар баҡсалары һәм яслиҙар төҙөлә, [[радио]] барлыҡҡа килә.

[[1933 йыл]]да ауыл хужалығы өсөн кадрҙар әҙерләй башлайҙар. [[1923 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нда тәүге коллектив хужалыҡ өлгөләре барлыҡҡа килә. Шул йылда Буғабаш ауыл советы биләмәһендә «Аң» һәм Кольцов исемендәге ике бәләкәй коммуна барлыҡҡа килә. [[1925 йыл]]да, берләшеп, «Фордзон» тракторын һатып алалар, ул МТС ойошторолғанға тиклем районда берҙән-бер трактор була. [[1930 йыл]]да 15 колхоз булған. [[1932 йыл]]дың яҙында МТС ойошторола. Ул сәсеү майҙаны 20 мең гектарҙан ашыу булған 30 колхозды берләштергән. [[1933 йыл]]да районда ударник-колхозсыларҙың I слёты була.

[[1941 йыл|1941]]—[[1945 йыл]]дарҙағы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда баҡалылар әүҙем ҡатнаша. [[Баҡалы районы]] 16,5 мең самаһы улын фронтҡа оҙата, һәм 6 мең самаһы ир-егет яу яланында ятып ҡала. Уларҙың батырлығын наградалары дәлилләй. Тылда башлыса [[ҡатын-ҡыҙҙар]] һәм ҡарттар эшләгән.

Баҡалы ере алты Советтар Союзы Геройы бирҙе: [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]], [[Карманов Афанасий Георгиевич]], [[Нурҡаев Талип Латип улы]], [[Петров Михаил Петрович]], [[Соколов Михаил Анисимович]], [[Утин Василий Ильич]].

[[Костин Яков Дмитриевич]], [[Туснолобов Степан Сергеевич]], [[Варфоломеев Василий Михайлович]], [[Зотов Виктор Никифорович]] [[Дан ордены]]ның тулы кавалерҙары булып ҡайта.

[[Икенсе донъя һуғышы]] йылдарында партизандар хәрәкәтен ойоштороусы һәм етәкләүсе, [[Чехословакия]] Геройы [[Мурзин Даян Баян улы |Даян Баян улы Мурзин]], [[Польша]]ның милли геройы Александр Васильевич Кузнецов кеүек кешкләр Баҡалы районын данланы.

Хәрби традицияларҙы йәштәр дауам итә. 300-ҙән ашыу яҡташыбыҙ [[Афғанстан]]да һәм [[Чечен Республикаһы]]нда хәрби бурысын үтәне. 11 егет башын һалды.

[[XX быуат]]тың 50-се йылдарында электр уты тоҡандырыла. Баҡалынан 5 саҡрым алыҫлыҡта [[Сөн]] йылғаһында һигеҙ колхоз көсө менән 105 КВт ҡеүәтле гидроэлектростанция төҙөлгән. Йорттарҙа ут барлыҡҡа килгән, шунан [[электр]]ҙы [[колхоз]] производствоһында файҙалана башлағандар. [[1962 йыл]]да территория үҙгәртеп ҡорола, территория [[Туймазы районы]] составына инә. [[1964 йыл]]да [[Баҡалы районы]] ҡайтанан тергеҙелә, [[1967 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нан [[Шаран районы]] бүленеп сыға. [[1960 йыл|1960]]-сы йылдарҙа төҙөлөш комплексы әүҙем үҫешә башлай. Район үҙәгендә генә түгел, башҡа [[ауыл]]дарҙа ла типовой [[мәктәп]]тәр, балалар баҡсалары, төҙөкләндерелгән айырым [[йорт]]тар барлыҡҡа килгән. [[1970 йыл|1970]]-се йылдарҙа бер биш йыллыҡта ике биш йыллыҡ йөкләмәләре үтәлгән. Мәҫәлән, И. А. Селиванов етәкселегендәге «Совет» колхозы ҡошсолары В. Бикбов, Р. Саватеев, Е. Исавлина, Т. Измайлова әҙерләү пунктына план буйынса 1 450 000 урынына 2 млн 910 мең йомортҡа тапшырған.

Иң лайыҡлы хеҙмәтсәндәр [[республика |республика]], [[район]] исеменән съездарҙа сығыш яһаны, [[Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе]] (ВДНХ) наградалары алды. [[1970 йыл]]дың [[Август|авгус]]ында Баҡалыла [[Сөн]] йылғаһы аша күпер төҙөлә. Һуңғы егерме биш йылда районда ҙур темптар менән төҙөлөш алып барылған. Район үҙәгендә ике ҡатлы йорттар һәм биналар төҙөлдө. Мәҙәниәт һарайы асылды. Районда газ үткәрелә, юлдарға асфальт түшәлә, киң ҡоласлы шәхси торлаҡ төҙөлөшө йәйелдерелә. Билдәле игенселәр, малсылар, оҫталар һаны йылдан-йыл арта барған&lt;ref&gt; {{БЭ2013|80626}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.travellers.ru/city-bakaly-(bakalinskijj-rajjon)|title=Бакалы (Бакалинский район), население, экономика, история|publisher=www.travellers.ru|accessdate=2017-11-09}}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||
|-
| 1906 ||1200||||
|-
| 1920 йыл 26 август||2400||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||4439||2120||2319
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||5079||2505||2574
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||6150||3080||3070
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||7903||4288||3615
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||8057||3771||4286
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||9514||4491||5023
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||9568||4541||5027
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Бөйөк Ватан һуғышы батырҙары ==
;Алты Советтар Союзы Геройы:
* [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]]
* [[Карманов Афанасий Георгиевич]]
* [[Нурҡаев Талип Латип улы]]
* [[Петров Михаил Петрович]]
* [[Соколов  Михаил Анисимович]]
* [[Утин Василий Ильич]]

;Дан орденының тулы кавалерҙары:
* [[Костин Яков Дмитриевич]]
* [[Туснолобов Степан Сергеевич]]
* [[Варфоломеев Василий Михайлович]]
* [[Зотов Виктор Никифорович]]

* [[Мурзин Даян Баян улы]] — '''Чехословакия геройы''', Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Чехословакияла партизан хәрәкәте ойоштороусыһы һәм етәксеһе булған.

* [[Кузнецов Александр Васильевич]] — '''Польшаның милли геройы'''&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/encyclopedia/Kuznecov/t/9336 Национальный герой Польши Кузнецов Александр Васильевич]&lt;/ref&gt;.

== Билдәле кешеләре ==
* [[Антонова Нина Васильевна]] (2.12.1935) — [[украиндар|украин]] [[СССР|совет]] киноактёры, [[Киев]]тың А. Довженко исемендәге киностудияһында күп йылдар төрлө тематикалағы ике тиҫтә ярымға яҡын, шул иҫәптән ире режиссёр Анатолий Буковский ҡуйған фильмдарҙа уйнай. [[Украина ССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1980).
* [[Ғәлләмов Флүр Фәнәүи улы]] (1.12.1968), иҡтисадсы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 4-се һәм 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, Башҡортостан Республикаһының Кредит һәм финанс ойошмалары ассоциацияһы Советы рәйесе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2011).
* [[Дьяков Владимир Анатольевич]] (14.06.1919—16.11.1995), ғалим-тарихсы. 1960—1995 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Славяноведение һәм балканистика институты ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре докторы (1966). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich Башҡорт энциклопедияһы — Дьяков Владимир Анатольевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421203446/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich |date=2016-04-21 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Зотов Виктор Никифорович]] (25.05.1925—16.07.1996), педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, гвардия майоры (1953). Уҡсылар дивизияһының айырым миномёт полкы миномётсыһы. Дан ордендарының тулы кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975).
* [[Костин Яков Дмитриевич]] (20.10.1917—20.09.1993) — Дан орденының тулы кавалеры. Ил һаҡсыһы булараҡ, 1938 йылда Хәсән күле янындағы совет-япон ҡораллы бәрелешендә һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, миномётсы, кесе сержант&lt;ref&gt;[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich Башҡорт энциклопедияһы — Костин Яков Дмитриевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421154100/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich |date=2016-04-21 }}{{V|08|10|2017}}&lt;/ref&gt;.
* [[Маҡулов Айрат Һәүбән улы]] (27.10.1934—28.07.2017), ғалим-иҡтисадсы. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 1991—2002 йылдарҙа — эшҡыуарлыҡ иҡтисады кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (1990), профессор (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1992)&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Маҡулов Айрат Һәүбән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010182947/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{БЭ2013|80626}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сәйетов Илдар Ширҡәт улы]] ([[25 ғинуар]] [[1957 йыл]] — [[14 октябрь]] [[2020 йыл]]) — театр һәм кино актёры. 1983—2020 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2008) һәм  [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ (2002) артисы.  [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2019).

== Хәтер ==
Биш меңдән ашыу кеше орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. Бөгөн яугирҙәр иҫтәлегенә Баҡалының иң матур урамдары уларҙың исемдәре менән атала. Тыуған ил азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыштарҙа һәләк булған баҡалылар хөрмәтенә район үҙәге Баҡалыла һәм башҡа ауылдарҙа обелисктар һәм һәйкәлдәр ҡалҡып сыҡты.

== Иҫтәлекле урындары ==
Баҡалы ауылы эргәһендәге Маты йылғаһы тамағындағы Ҡарағай урмандары — тәбиғәт һәйкәле.

== Рәүиз мәғлүмәттәре ==

=== 1917 йылғы ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалары ===
* [https://basharchive.ru/census/1917/10980/ Материалы поземельной переписи 1917 года по: д. Бакалы, Белебеевский уезд, Бакалинская волость; фонд , опись , дело] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Баҡалы районы]]

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}
* Бакалинская земля: история и люди. — Уфа: ГУП РБ УПК, 2010. — 320 с.: ил.(урыҫ.)

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|80626}}
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1832-ba-aly-auyl-ba-aly-r-ny-ge|автор=Ғафаров Ғ. Ә.}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Bakal-stub}}
{{Баҡалы районы ауылдары}}

[[Категория:Баҡалы районы ауылдары]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]
[[Категория:Сөн буйындағы тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>radbq8v3n4k3fdq40hixwoer6owvxpi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Доллар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91640</id>
    <revision>
      <id>1303107</id>
      <parentid>1287031</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T07:42:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15260" sha1="m5k9h6kdswri2762h4wj9n1e812qfb3" xml:space="preserve">{{Ук}}{{Башҡа мәғәнәләре|Доллар (мәғәнәләр)}}
'''До́ллар''' ([[Инглиз теле|ингл]]. ''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;Dollar&lt;/span&gt;'') — күп илдәр валютаһының атамаһы, ундай илдәр араһында — [[Австралия]], [[Белиз]], [[Канада]], [[Яңы Зеландия]], [[Намибия]], [[Сингапур]], [[Синт-Эстатиус]], Саба, [[Көнсығыш Тимор]], [[Пуэрто-Рико]], [[Панама]], [[Палау]], [[Бруней]], Бонэйр, Британ Виргин утрауҙары, [[Багам Утрауҙары]], Бермуд Утрауҙары, [[Маршалл Утрауҙары]], [[Соломон Утрауҙары|Сөләймән Утрауҙары]], [[Америка Ҡушма Штаттары]], [[Сальвадор]], [[Эквадор]], [[Тайвань]], [[Гонконг]], [[Зимбабве]], [[Фиджи]], [[Микронезия Федератив Штаттары]], [[Теркс һәм Кайкос]], [[Ямайка]] һ.б. Бер доллар, ҡағиҙә булараҡ, 100 центҡа тиң.

== Этимология ==
Атама «талер» ([[Немец теле|нем.]] ''&lt;span lang=&quot;de&quot;&gt;Taler&lt;/span&gt;'') тигән һүҙҙән сыҡҡан. Тәү башлап «доллар» (dollar) һүҙе шотланд тәңкәләренең бер төрө — 30 шиллингҡа тиң булған «ҡылыслы доллар»ҙың (ингл. ''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;Sword Dollar&lt;/span&gt;'') атамаһы булараҡ ҡулланыла. Был аҡса 1567—1571 йылдарҙа һуғылған&lt;ref&gt;[http://www.coinfacts.com/historical_notes/history_of_the_silver_dollar.htm The History of the Silver Dollar]&lt;/ref&gt;. «Доллар» һүҙе Вильям Шекспирҙың «Макбет» пьесаһында ла (XVII быуаттың башы) осрай&lt;ref&gt;[http://www.shakespeare-navigators.com/macbeth/T12.html#62 Ссылка не место в пьесе «Макбет» с упоминанием слова «доллар»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150703092357/http://www.shakespeare-navigators.com/macbeth/T12.html#62 |date=2015-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Доллар тамғаһының килеп сығышы ==
[[Файл:Dollar_Symbol_Evolution.jpg|right|300x300px| Эволюция знака доллара.]]
Доллар тамғаһының барлыҡҡа килеү тарихының әллә күпме теориялары һәм легендалары бар, ләкин ғилми иҫбатланған версияһы юҡ. Киң таралған версияарҙың береһе — доллар тамғаһының испан песоһынан сығыу ихтималлығы. Ҡулдан яҙылған «p&lt;sup&gt;s&lt;/sup&gt;» аббревиатураһы 1770-се йылдарҙағы британ, американ, канад, мексикан һ.б. испан-американ эш хаттарында йыш осрай. Фараз ителеүенсә, «P» хәрефенән тик вертикаль һыҙыҡ ҡына ҡалған, ә «S» хәрефе ерлек булып хеҙмәт иткән, был яҙыу тиҙлеген арттырған.

Хәҙерге заман теорияларында «US» яҙмаһы үҙгәртелеп яһалыуы ла ҡарала.

== «Доллар» атамалы валюталар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Һүрәтләнеше
! [[ISO 4217|Валютаның коды]]
! Атамаһы
! Әйләнештә булыу осоро
! Ил
! Әйләнештәге номинал
|-
|
| AUD
| Австралия доллары
| 1966 йылдан
| Австралия Союзы
| банкноталар:: 5, 10, 20, 50, 100&lt;br&gt; ваҡ аҡсалар: 5, 10, 20, 50 центов, 1, 2 доллар
|-
| [[Файл:Bahamas 25 cents-2.JPG|100px]]
| BSD
| Багам доллары
| 1966 йылдан
| [[Багамы|Багам]]
| банкноталар: 1, 5, 10, 20, 50, 100&lt;br&gt; ваҡ аҡсалар: 1, 5, 10, 15, 25 цент
|-
| [[Файл:Barbados 1 dollar-2.JPG|100px]]
| BBD
| Барбадос доллары
| 1973 йылдан
| [[Барбадос]]
| банкноталар: 2, 5, 10, 20, 50, 100&lt;br&gt; ваҡ аҡсалар: 5, 10, 25 цент, 1 доллар
|-
| [[Файл:Belize 1 dollar.JPG|100px]]
| BZD
| Белиз доллары
| 1973 йылдан (Британ Гондурасы доллары булараҡ 1885—1973 йылдарҙа)
| [[Белиз]]
| банкноталар: 2, 5, 10, 20, 50, 100&lt;br&gt; ваҡ аҡсалар: 1, 5, 10, 25, 50 цент, 1 доллар
|-
| [[Файл:Bermudian-dollars-$50.jpg|100px]]
| BMD
| Бермуд доллары
| 1970 йылдан
| [[Бермуд утрауҙары]]
| банкноталар: 2, 5, 10, 20, 50, 100&lt;br&gt; ваҡ аҡсалар: 1, 5, 10, 25, 50 цент, 1 доллар
|-
|
| BND
| Бруней доллары
| 1967 йылдан
| [[Бруней]]
| банкноталар: 1, 5, 10, 50, 100&lt;br&gt; ваҡ аҡсалар: 1, 5, 10, 20 и 50 цент
|-
|
| ''юҡ''
| Вест-Инд доллары
| 1935—1964
| [[Барбадос]], [[Британ Гвианаһы]], [[Тринидад һәм Тобаго]], [[Британ Елгә асыҡ яҡ утрауҙары]], [[Британ Елдән ышыҡ яҡ утрауҙары]], [[Вест-Һиндостан утрауҙары]], [[Ямайка]]
|
|-
| [[Файл:East carribean dollar rev.jpg|100px]]
| XCD
| Көнсығыш Кариб доллары
| 1965 йылдан
| [[Антигуа һәм Барбуда]], [[Доминика]], [[Гренада]], [[Монтсеррат]], [[Сент-Китс һәм Невис]], [[Сент-Люсия]], [[Сент-Винсент һәм Гренадины|Сент-Винсент һәм Гренадин]], [[Ангилья]]
| банкноталар: 5, 10, 20, 50, 100&lt;br&gt; ваҡ аҡсалар: 1, 2, 5, 10, 25 цент, 1 доллар
|-
| [[Файл:KINGDOM OF HAWAII, KALAKAUA I, 1883 -DIME b - Flickr - woody1778a.jpg|100px]]
| ''юҡ''
| Гавай доллары
| 1847—1903
| [[Гавайи|Гавай]]
|
|-
|
| GYD
| Гайана доллары
| С 1965 года
| [[Гайана]]
| банкноталар: 20, 100, 500, 1000, 5000&lt;br&gt; ваҡ аҡсалар: 1, 5, 10 доллар
|-
|
| HKD
| Гонконг доллары
| 1845 йылдан
| [[Гонконг]]
| банкноталар: 10, 20, 50, 100, 500 һәм 1000&lt;br&gt; ваҡ аҡсалар: 10, 20, 50 цент, 1, 2, 5, 10 доллар
|-
| [[Файл:Zimbabwe $1 2009 Obverse.jpg|100px]]
| ZWC
| Зимбабве доллары
| 1981—2009
| [[Зимбабве]]
| Үтә юғары инфляция арҡаһында 2009 йылдың 30 июнендә Зимбабве доллары Зимбабвеның Резерв Банкы ҡарары буйынса йөрөүҙән туҡтай.
|-
|
| KYD
| Кайман утрауҙары доллары
| 1972 йылдан
| [[Кайман Утрауҙары]]
| банкноталар: 1, 5, 10, 25, 50, 100&lt;br&gt; ваҡ аҡсалар: 1, 5, 10, 25 цент
|-
| [[Файл:Loonie reverse view.png|100px]]
| CAD
| Канада доллары
| 1858 йылдан
| [[Канада]]
| банкноталар: 5, 10, 20, 50, 100&lt;br&gt; ваҡ аҡсалар: 1, 5, 5, 10, 20, 50 цент, 1, 2, 5 доллар
|-
|
| ''юҡ''
| Кирибати доллары
| 1979 йылдан
| [[Кирибати]]
| банкноталар: юҡ&lt;br&gt; ваҡ аҡсалар: 1, 5, 10, 25 цент, 1, 2 доллар
|-
| [[Файл:Lib5$.png|100px]]
| LRD
| Либерия доллары
| 1944 йылдан
| [[Либерия]]
| банкноталар: 1, 5, 10, 20, 50 һәм 100&lt;br&gt; ваҡ аҡсалар: 5, 10, 25, 50 цент, 1 доллар
|-
|
| ''юҡ''
| Малайя һәм Британ Борнеоһы доллары
| 1953—1969
| [[Малай Федерацияһы]], [[Сингапур]], [[Саравак]], [[Северное Борнео]], [[Бруней]]
|
|-
|
| ''юҡ''
| Малай доллары
| 1939—1953
| [[Бруней]], [[Джохор]], [[Кедах]], [[Келантан]], [[Перлис (штат)|Перлис]], [[Сингапур]], [[Стрейтс Сетлментс]], [[Тренгану]], [[Федерацияланған Малай дәүләттәре]], [[Малай Союзы]], [[Малай Федерацияһы]]
|
|-
|
|
| [[Халыҡ-ара доллар]]
|
|
|
|-
| [[Файл:Mongolian Dollar 10.png|100px]]
| ''юҡ''
| Монгол доллары
| 1921—1925
| Богдо-хан Монголияһы
| банкноталар: 10, 25, 50, 100
|-
|
| NAD
| Намибия доллары
| 1993 йылдан
| [[Намибия]]
| банкноталар: 10, 20, 50, 100 һәм 200&lt;br&gt; ваҡ аҡсалар: 1, 2, 5, 10, 20 һәм 50 цент, 1, 2 һәм 5 доллар.
|-
|
| ''юҡ''
| Ниуэ доллары
| 2009 йылдан
| [[Ниуэ]]
| банкноталар: ''юҡ''&lt;br&gt; ваҡ аҡсалар: 5, 10, 20, 50 цент, 1 доллар
|-
|
| NZD
| Яңы Зеландия доллары
| 1967 йылдан
| [[Яңы Зеландия]], [[Ниуэ]], [[Кук Утрауҙары]], [[Токелау]], [[Питкэрн]].
| банкноталар: 5, 10, 20, 50, 100&lt;br&gt; ваҡ аҡсалар: 10, 20, 50 цент, 1, 2 доллар
|-
| [[Файл:NFLD dollar bill.jpg|100px]]
| ''юҡ''
| Ньюфаундленд доллары
| 1858—1949
| [[Ньюфаундленд (доминион)|Ньюфаундленд]].
|
|-
| [[Файл:50 долларов Островов Кука аверс.jpg|100px]]
| ''юҡ''
| Кук Утрауҙары доллары
| 1972 юҡ
| Кук Утрауҙары
| банкноталар: 3, 10, 20, 50&lt;br&gt; ваҡ аҡсалар: 10, 20, 50 цент, 1, 2, 5 доллар
|-
|
| ''юҡ''
| Питкэрн Утрауҙары доллары
| 1988 йылдан
| [[Питкэрн Утрауҙары]]
| банкноталар: юҡ&lt;br&gt; ваҡ аҡсалар: 5, 10, 20, 50 цент, 1, 2, 5, 10, 25, 50, 250 доллар
|-
| [[Файл:Straits Settlements - 1935 - $1 banknote (obverse).jpg|100px]]
| ''юҡ''
| Боғаҙҙар доллары
| 1904—1939
| [[Стрейтс-Сетлментс]] колонияһы, [[Берләшкән Малай Солтанаттары]], [[Берләшмәгән Малай Солтанаттары]], [[Саравак]], [[Бруней]] һәм [[Төньяҡ Борнео]].
|
|-
|
| ''юҡ''
| Родезия доллары
| 1970—1981
| [[Зимбабве]]
|
|-
| [[Файл:Sarawak 24.jpg|100px]]
| ''юҡ''
| Саравак доллары
| 1858—1953
| [[Саравак (короллек)|Саравак]]
|
|-
| [[Файл:BritishNorthBorneoP29-1Dollar-1940-donatedTW f.jpg|100px]]
| ''юҡ''
| [[Төньяҡ Борнео доллары]]
| 1882—1953
| [[Төньяҡ Борнео]]
|
|-
|
| SGD
| Сингапур доллары
| 1967 йылдан
| [[Сингапур]]
| банкноталар: 2, 5, 10, 50, 100, 1000&lt;br&gt; ваҡ аҡсалар: 1, 5, 10, 20, 50 цент, 1 доллар
|-
|
| SBD
| Сөләймән Утрауҙары доллары
| 1977 йылдан
| [[Сөләймән Утрауҙары]]
| банкноталар: 2, 5, 10, 20, 50, 100&lt;br&gt; ваҡ аҡсалар: 1, 2, 5, 10, 20, 50 цент, 1 доллар
|-
| [[Файл:United States one dollar bill, obverse.jpg|100px]]
| USD
| [[АҠШ доллары]]
| 1792 йылдан
| [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], Бермудтар, Бонайре, Британ Виргин утрауҙары, [[Көнсығыш Тимор]], [[Зимбабве]], Маршалл утрауҙары, [[Палау]], [[Панама]], [[Пуэрто-Рико]], Саба, [[Сальвадор]], [[Синт-Эстатиус]], Тёркс һәм Кайкос, [[Микронезия Федератив Штаттары]], [[Эквадор]]
| банкноталар: 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100&lt;br&gt;(сикләнгән 500, 1000, 5000, 10 000, 100 000)&lt;br&gt;ваҡ аҡсалар: 1, 5, 10, 25, 50 цент, 1 доллар
|-
| [[Файл:Confederate 5 and 100 Dollars.jpg|100px]]
| ''юҡ''
| АҠШ Америка Конфедератив Штаттары) доллары
| 1861—1861
| Американың Конфедератив Штаттары
| банкноталар: 5, 10, 50 цент, 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100, 500, 1000 доллар&lt;br&gt;50 центлыҡ 4 һынау ваҡ аҡсаһы; 1 центлыҡ 12 һынау ваҡ аҡсаһы
|-
|
| SRD
| Суринам доллары
| 2004 йылдан
| [[Суринам]]
| банкноталар: 1, 2{{Дробь|1|2}}, 5, 10, 20, 50, 100 доллар&lt;br&gt;ваҡ аҡсалар: 1, 5, 10, 25, 100, 250 цент
|-
| [[Файл:Taiwan (Republic of China) 1946 bank note - 1 old Taiwan dollar (front).jpg|100px]]
| ''юҡ''
| Тайвань доллары
| 1946—1949
| [[Тайвань]]
|
|-
|
| TWD
| Яңы Тайвань доллары
| 1949 йылдан
| [[Тайвань]]
| банкноталар: 100, 200, 500, 1000, 2000&lt;br&gt;ваҡ аҡсалар: ½, 1, 5, 10, 50
|-
| [[Файл:Tt dollar.gif|100px]]
| TTD
| Тринидад һәм Тобаго долары
| 1964 йылдан
| [[Тринидад һәм Тобаго]]
| банкноталар: 1, 5, 10, 20, 100&lt;br&gt;ваҡ аҡсалар: 1, 5, 10, 25 и 50 цент
|-
| [[Файл:Доллар Тувалу.jpg|100px]]
| TVD
| Тувалу доллары
| 1976 йылдан
| [[Тувалу]]
| банкноталар: ''юҡ''&lt;br&gt;ваҡ аҡсалар: 5, 10, 20, 50 цент, 1 доллар
|-
|
| FJD
| Фиджи доллары
| 1969 йылдан
| [[Фиджи]]
| банкноталар: 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100&lt;br&gt;ваҡ аҡсалар: 1, 2, 5, 10, 20, 50 цент, 1 доллар
|-
| [[Файл:5Cents1909KiauChau.PNG|100px]]
| ''юҡ''
| Цзяо-Чжоу доллары
| 1907—1914
| [[Цзяо-Чжоу]]
|
|-
| [[Файл:Haile Selassie over massawa.jpg|100px]]
| ''юҡ''
| Эфиопия доллары
| 1945—1976
| [[Эфиопия]]
|
|-
|
| JMD
| Ямайка доллары
| 1969 йылдан
| [[Ямайка]]
| банкноталар: 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100, 500, 1000&lt;br&gt;ваҡ аҡсалар: 1, 5, 10, 20
|-
| [[Файл:One thousand dollar note issued by the Japanese Government during the occupation of Malaya, North Borneo, Sarawak and Brunei (1944).jpg|100px]]
| ''юҡ''
| Япон оккупацияһы доллары
| 1942—1945
| [[Сингапур]], [[Британ Малайяһы]], [[Төньяҡ Борнео]], [[Саравак (короллек)|Саравак]], [[Бруней]], [[Бирма]]
|
|}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;div class=&quot;references-small &quot; id=&quot;cx818&quot; style=&quot;min-height: 50px;&quot; data-source=&quot;818&quot; data-cx-state=&quot;source&quot; data-cx-weight=&quot;99&quot; contenteditable=&quot;true&quot; data-cx-draft=&quot;true&quot;&gt;
&lt;references /&gt;
&lt;/div&gt;

== Әҙәбиәт ==
* &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://abc.informbureau.com/html/aieead.html Доллар] // ''Экономический словарь''.&lt;/span&gt;


[[Категория:Доллар]]
[[Категория:Валюталар]]</text>
      <sha1>m5k9h6kdswri2762h4wj9n1e812qfb3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дондағы Ростовта тәмәке фабрикалары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116285</id>
    <revision>
      <id>1303108</id>
      <parentid>674902</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T07:56:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5635" sha1="0mkb3xdl9so10hlgxfdh4v9a4vk9d8s" xml:space="preserve">'''Дондағы Росторта тәмәке фабрикалары''' — [[Дондағы Ростов]]та тәмәке сәнәғәте фабрикалары. Фабрика биналары [[ХХ быуат|ХХ быуатта]] төҙөлгән һәм төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡылары булып тора. Төрлө ваҡытта уларҙа ҡунаҡхана, кәсепхана администрацияһы, хәҙерге заман сәнғәт үҙәге һ. б. булған.

== Тарих ==
Тәмәке сәнәғәте [[Дондағы Ростов|Дондағы Ростовта]] [[ХХ быуат|ХХ быуатта]] барлыҡҡа килә. Өс ҙур тәмәке фабрикаһын нигеләүсе сауҙагәрҙәр Владимир Иванович Асмолов һәм Гавриил Ильич Шушпанов, Яков Семенович Кушнарев, Иван һәм Акиллен Аспаниди булған.
[[Файл:Ростов_на_Дону_Табачная_фабрика_Асмолова_1.jpg|справа|мини|220x220пкс| Асмолов тәмәке фабрикаһы ]]
'''« Асмолов һәм К сауҙа йорто „''' тәмәке фабрикаһы үҙ эшен [[XIX быуат]] уртаһында башлай. Сауҙагәр Василий Иванович Асмолов [[1857 йыл|1857 йылда]] фабриканы асҡан. Ул һәм тәмәке яһау оҫтаһы сауҙагәре Г. И. Шушпанов фабриканы бик тиҙ ваҡыт эсендә юғары кимәлгә күтәрәләр. Уларҙың продукцияһы бөтә Рәсәйҙең Прибалтиканан алып Себергә тиклемгуберналары ҙур һорау менән файҙалана. Тәмәке халыҡ-ара һәм ил эсендәге күргәҙмәләрҙә алтын һәм көмөш миҙал яулай. [[1881 йыл|1881 йылда]] В. И. Асмолов үлгәс, уның ҡустыһы Владимир фабрика хужаһына әйләнә. [[1913 йыл|1913 йылда]] Асмолов фабрикалары трестҡа берләшә , ә хужаларҙың хакимлығы [[Лондон|Лондонға]] күсә. Совет власы йылдарында был фабрика Дон дәүләт тәмәке фабрикаһы тип йөрөтөлә.
[[Файл:Ростов-на-Дону_(до_07.11.1917)._Табачная_фабрика_Асланиди.jpg|справа|мини|220x220пкс|Асланиди тәмәке фабрикаһы ]]
1874 йылда ағалы -энеле Иван Христофорович һәм Ахиллес Христофорович Асланиди тәмәке фабрикаһына нигеҙ һалалар&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Энциклопедия старого Ростова и Нахичевани-на-Дону|url=http://books.google.ru/books?id=J4DiAAAAMAAJ&amp;q=фабрика+Асланиди&amp;dq=фабрика+Асланиди&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=BUY3UtKJMerX4ATx8ICwAw&amp;ved=0CE4Q6AEwBg|author=Владимир Сергеевич Сидоров|accessdate=2013-09-16}}&lt;/ref&gt;. 1913 йылда '''Асланидилар фабрикаһын '''Асмолов һәм К°“[3] акционерҙар йәмғиәте һатып алған. [[1920 йылдар|1920 йылда]] фабрика бинаһында күҙ ауырыуҙары клиникаһы урынлаша. [[1950 йыл|1950 йылдар]] башында йорт ремонтлана һәм ҡала дауаханаһына тапшырыла. [[1962 йыл|1962 йылда]] йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Унда былай тип яҙылған: „Был йортта [[1920 йыл|1920 йылдан]] [[1952 йыл|1952 йылға]] тиклем ғалим-офтальмолог, профессор К . Х. Орлов йәшәгән һәм эшләгән“.
[[Файл:Ростов_на_Дону_Табачная_фабрика_Кушнарёва.jpg|справа|мини|220x220пкс|Кушнарев тәмәке фабрикаһы ]]
&lt;center class=&quot;&quot;&gt;&lt;gallery /&gt;&lt;/center&gt;
[[Файл:Tabachka_2010_01.jpg|справа|мини|200x200пкс|Хәҙерге заманда „Тәмәке фабрикаһы“ сәнғәте үҙәге.]]


== Әҙәбиәте ==
* Чалхушьян, Г. Х. История города Ростова-на-Дону/Г. Х. Чалхушьян. — Г. 19. — Ч. 1 На пороге века // Достопримечательности Ростовской области».

== Һылтанмалар ==
* [http://www.rostovbereg.ru/publ/rostov_so_vsekh_storon/fabriki_kushnarjovykh/1-1-0-394 Фабрики Кушнарёвых]
* [http://www.donvrem.dspl.ru/Files/article/m1/22/art.aspx?art_id=842 ИСТОРИЧЕСКАЯ ЗАПИСКА О ГОРОДЕ РОСТОВЕ-НА-ДОНУ]
* [http://vestnikapk.ru/articles/portret-regiona/tabachnaya-stolitsa-imperii/ Вестник агропромышленного комплекса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181208050125/http://vestnikapk.ru/articles/portret-regiona/tabachnaya-stolitsa-imperii |date=2018-12-08 }}
* [http://donlib.ru/memorable-dates/2013/5/7/kushnarev-yakov-semyonovich.html Кушнарев Яков Семёнович]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}
[[Категория:Дондағы Ростовтың иҫтәлекле урындары]]</text>
      <sha1>0mkb3xdl9so10hlgxfdh4v9a4vk9d8s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Елкән спорты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130978</id>
    <revision>
      <id>1303111</id>
      <parentid>1277477</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T10:11:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20723" sha1="nlzb6odo38ofguwo1kus43bpog80jax" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:J-24_yacht_racing,_Sydney_Harbour.jpg|мини|260x260пкс|Регата — елкән спорты буйынса ярыш төрө ]]
'''Елкән спорты, Яхтинг, Сэйлинг''' ({{lang-en|Sailing}}) — [[:Категория:Һыу спорты төрҙәре|һыу спорты]] төрө, спортсыларҙың башлыса яхталарға ҡуйылған елкәндәрҙе файҙаланып ярышыуынан ғибәрәт. Елкән спорты географик урыны буйынса ҡулай илдәрҙә бигерәк тә үҫкән. Яхтинг [[Нидерланд]]та&lt;ref&gt;Возможно, что в Нижней [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F Германии].&lt;/ref&gt; XVI быуатта барлыҡҡа килгән. Голландса-латинса һүҙлектә «jaght» (күрәһең, «jagen» — «ҡыуыу», «эҙәрләү» тигәндән яһалғандыр) һүҙе тәү башлап 1599 йылғы баҫмала осрай.

== Елкән спорты тасуирламаһы ==
Елкән спорты — ел көсө менән ҡыуылыусы судноларҙа йә спорт снарядтарында (мәҫәлән, таҡтала) ярышыуҙан торған һыу спорты төрө. Бындай суднолар яхта тип атала. Хәҙер елкән спорты менән йәй көнө һыуҙа ғына түгел, ҡыш боҙҙа ла шөғөлләнергә була. Ҡышҡы елкән ярыштары конькиға йә саңғыға ултыртылған снарядтарҙа үтә. Бындай яхта буер тип атала. 

Яхталарҙың төҙөлөшө һәм елкәндәрҙең аэродинамик формаһы, елкән ҡорамалының конструкцияһы яхталарҙы ел йүнәлешендә генә түгел, елгә ҡырын ҡуйып та хәрәкәтләндерергә мөмкинлек бирә. Заманса яхталарҙа ел йүнәлешенә ҡарата осло мөйөш яһап йөрөп була. Ошо арҡала яхта, галстарҙы үҙгәртеп (боролоштар яһап), баҫҡыстан үрләгән кеүек елгә ҡаршы ла хәрәкәт итә ала. 

=== Ярыштар форматы ===
Елкән спорты ярыштарында тиҙлек мөһим: билдәләнгән дистанцияны кем шәберәк үтә, шул еңеүсе була. Бер төркөмдәге яхталарға старт бер юлы бирелә. Әммә улар тик торған урындан стартҡа ҡуҙғалмай, ә нисек ҡулай, шулай йөрөп торалар, әммә старт мәленә тиклем ике буй араһын ғына үтергә ярамай. «Старт асыҡ» тигән сигналдан һуң яхталар, ошо ике буй араһындағы старт һыҙығын киҫеп үтеп, билдәләнгән дистанция буйлап финишҡа ҡарай хәрәкәт итә башлай.

Дистанцияла эҙмә-эҙлекле үтелә торған бер нисә буй тора, уларҙың һәр береһен ярышты ойоштороусылар күрһәткән яғынан урап үтергә кәрәк. Кем бөтә буйҙарҙы дөрөҫ эҙмә-эҙлелектә, дөрөҫ яғынан үтә һәм бөтәһенән дә алдараҡ финишҡа килеп етә, шул еңә. Төрлө тиҙлекле яхталар ярышҡан саҡта һәр яхтаның үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып төҙөлгән гандикап һәм яхтаның дистанцияны үтеү ваҡытын иҫәпләү формулаһы төҙөлә. 

=== Тәүге ярыштар ===
Елкәнле судноларҙа тәүге уҙыштар «сәй клиперҙары» тип йөрөтөлгән [[Англия]] суднолары араһында башлана. Ул саҡта Англияға [[Һиндостан]]дан сәй ташыйҙар. Англияға беренсе булып килеп еткән карап сәйҙе ҡиммәткәрәк һата алған. 

Һуңынан ундай ярыштар рәсмиләштерелә. 

=== Спорт яхталарының классификацияһы ===
Елкән спорты ярыштары ғәҙәттә бер иш төҙөлөшлө яхталарҙа үткәрелә. Бер йә бер нисә уҙыштан торалар. Бер нисә уҙыштан торған ярыш регата тип атала. Һәр уҙышта яхта нисәнсе урын алһа, шул һандағы мәрәйҙәр бирелә. Регатаның бөтә уҙыштары буйынса иң яҡшы күрһәткесле яхта еңеүсе була. 

Ярыш яхталары ғәҙәттә бер конструкция буйынса һәм «класс ҡағиҙәләре» тигән аныҡ ҡағиҙәләр буйынса төҙөлә. Бындай яхталар бер класҡа берләштерелә. 

Ҙур яхталарҙы төҙөгәндә һәр йәһәттән бер төрлө ҡағиҙәләргә тулыһынса буйһоноу ҡатмарлы. Ундай яхталар ярышҡанда тәүҙә һәр береһен параметрҙар йыйылмаһы буйынса үлсәйҙәр, шунан, махсус формула буйынса махсус коэффициенттарҙы иҫәпләп сығарып, улар ярҙамында яхтаның дистанцияны үтеү ваҡытын иҫәпләйҙәр. Шунан һуң бөтә ҡатнашҡан яхталарҙың мәрәйҙәрен сағыштырып, еңеүсене асыҡлайҙар. Бындай ярыштар «гандикап буйынса уҙыштар» тип йөрөтөлә.

=== Донъяла елкән спорты ярыштары ===
Ҙур яхталар араһында елкән спорты ярыштарының иң абруйлыһы — «Америка Кубогы» ярыштары. Был ярышта ғәмәлдә технологиялар, эре синдикаттар көс һынаша, ә Кубок еңеүсеһе Кубоктың киләһе циклына яхталар класын билдәләй. Америка Кубогына уҙыштар барышында фәнни, техник һәм технологик эҙләнеүҙәр һөҙөмтәһендә төрлө яңы технологиялар һәм материалдар табыла, улар хәҙер аэрокосмос сәнәғәтендә һәм башҡа тармаҡтарҙа уңышлы ҡулланыла. 

Олимпия программаһына елкән спорты ярыштары 1900 йылда Париждағы [[йәйге Олимпия уйындары]]нда индерелә һәм шул ваҡыттан алып һәр Олимпиадала үткәрелә. 

Ярыштар яхталарҙың бер нисә класы араһында бара. Ирҙәр, ҡатын-ҡыҙҙар, ҡатнаш экипаждар ярыша.

Олимпия уйындарында елкәнле спорттағы СССР-ҙың беренсе алтын олимпия миҙалын 1960 йылда Тимер Пинегин һәм Федор Шутков экипажы техник яҡтан ҡатмарлы «Звёздный» яхталар класында яулай.

Олимпия уйындарында совет һәм Рәсәй призерҙары (рулевойҙар): Эспер Белосельский-Белозерский, Иосиф Шомакер, Тимер Пинегин, Александр Чучелов, Валентин Манкин, Борис Будников, Виктор Потапов, Андрей Балашов, Георгий Шайдуко, Стефания Елфутина.

СССР һәм Рәсәй тарихында донъя һәм Европа Чемпионаттарында һәм беренселектәрендә, Донъя кубоктарында яуланған миҙалдар күп. 2016 йылғы Олимпия уйындарында Стефания Елфутина RS-X елкәнле таҡтаһы класында ҡатын-ҡыҙҙар араһында бронза миҙал ала.

=== Яхтинг ===
Елкәнле спорттан тыш, яхтинг төшөнсәһе бар. Ул күпкә киңерәк мәғәнәгә эйә, уны елкәнле туризм тип атарға була, сөнки яхтингҡа ярышыуҙан бигерәк, ял итеү яғы хас.

'''Яхтинг яхталарҙың бөтә төрҙәрендә''': елкәнле, моторлы яхталарҙа, гулеттарҙа, елкәнле-моторлы катамарандарҙа үткәрелә ала.

'''Үткәреү урыны буйынса''' яхтингты шартлы рәүештә түбәндәгеләргә бүлергә була:
* диңгеҙ
* океан 
* күл&lt;ref&gt;Первые три вида яхтинга в англоязычной литературе объединяются в категорию круизинга (Cruising).&lt;/ref&gt;
* йылға.
Яхтинг менән шөғөләнгән кешеләрҙе яхтсмен тип атайҙар. Башҡа спорт төрҙәренән айырмалы, елкән спортында спортсының тәбиғи сифаттары бик ҙур әһәмиәткә эйә түгел. Яхтсмендарҙың квалификацияһы кимәленә ҡарап, яхтингты ''профессиональ'' һәм ''һәүәҫкәргә ''бүләләр. Квалификация кимәле сертификаттар йә төрлө ярыштарҙа, регаталарҙа ҡатнашыу менән раҫлана. Король Яхта Ассоциацияһы (Royal Yachting Association, RYA) биргән инглиз сертификаттар, Халыҡ-ара Яхта Ассоциацияһы (International Yacht Training, IYT) сертификаттары юғары баһалана. Европала ICC (International Certificate of Competence) рәсми документ һанала. Рәсәй сертификаттары (хатта яхта капитаны таныҡлығы) халыҡ-ара юридик көскә эйә түгел. Рәсәй сиктәренә иң яҡындағы билдәле яхтинг мәктәптәренең береһе [[Төркиә]]ләге Мәрмәрис ҡалаһында урынлашҡан.

== СССР-ҙа буерҙарҙағы хәрби хәрәкәттәр ==
XX быуатта буерҙар Бөйөк Ватан һуғышы барышында 1941—1944 йылдарҙа Ладогала һәм Балтикала уңышлы файҙаланыла. Автомобиль юлдары һалғанға тиклем улар блокадалағы Ленинградты тәьмин итеүҙә һәм халҡын эвакуациялауҙа, Тормош юлын хеҙмәтләндереүҙә ҡулланыла. Буерҙарҙы хәрби файҙаланыуға спорт мастерҙары И. П. Матвеев һәм Н. М. Ермаков етәкселек итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://katera.ru/files/magazines/54/kiy054.djvu|title=В битве за город Ленина|subtitle=Встреча ветеранов в редакции|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=1975|format=|work=|publisher=&quot;Катера и яхты&quot;, вып. 54, с. 1-10|accessdate=2016-09-24|lang=|description=|deadlink=|archiveurl=|archivedate=|ref=В битве}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://fsorspb.ru/phocadownload/Knigi/70-pobeda_2015.pdf|title=Книга памяти и славы профсоюзного спорта Ленинграда|subtitle=Справочное художественно-публицистическое издание, 240 с. С-Петербург|author=Рогаткин А. В., Шиянов Л. П.|date=2015|pages=с. 74|accessdate=2016-09-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160729090628/http://fsorspb.ru/phocadownload/Knigi/70-pobeda_2015.pdf |date=2016-07-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://komen-dant.livejournal.com/825213.html Про парусники на Дороге жизни, или Буера в обороне Ленинграда. 2014-02-12]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
# {{Китап|автор=[[Баринов, Марк Михайлович|Баринов М. М.]]|заглавие=Песня о парусе|ответственный=Оформление художника [[Давыдов, Виталий Тимофеевич|В. Т. Давыдова]]|место=М.|издательство=[[Физкультура и спорт (издательство)|Физкультура и спорт]]|год=1962|страниц=136|тираж=25000}}
# {{Китап|автор=Батюшков Ю.Н., Липский М.П.|заглавие=&quot;Паруса над заливом&quot;|место=М.|издательство=&quot;Советская Россия&quot;|год=1961|страниц=79|тираж=6000}}
# [https://drive.google.com/file/d/16fR1eWq02w2glo4uf8WfAyp6hMgEkp4S/view Список призёров первенств (чемпионатов) СССР по парусному спорту. 1948—1958]
# {{Cite web|title=Список чемпионов СССР по парусному спорту до 1976 года|url=http://sport-history.ru/books/item/f00/s00/z0000030/st022.shtml|archiveurl=https://www.webcitation.org/6oSJRUrE9|archivedate=2017-02-22|publisher=sport-history.ru|accessdate=2017-02-22}}
# {{Мәҡәлә|автор=Сухов Л. В., Гальперин М.|заглавие=Юбилей московских яхтсменов|ссылка=http://katera.ru/magazine/69|издание=«Катера и яхты»|тип=журнал|год=1977|номер=5(69)|страницы=24-27}} Из истории спорта.
# {{Cite web|title=История парусного флота СССР в цифрах|url=http://www.fps-nn.ru/news/anatolij-kondakov-odolev-planku-55|archiveurl=https://www.webcitation.org/6mGtNHJoD|archivedate=2016-11-25|author=Кондаков А. Н.|format=Word|publisher=ФПС Нижегородской области|date=2016-11-06|accessdate=2016-11-25}}
# [http://www.yachtrussia.com/articles/2017/05/22/articles_550.html Сергей Борисов. Наша Олимпийская история. Стокгольм. 1912. Журнал Yacht Russia, вып. 85, 2016]
# [http://www.yachtrussia.com/articles/2017/05/22/articles_573.html Сергей Борисов. Наша Олимпийская история. 1952-1956-1960-1964-1968-1972-1976. Журнал Yacht Russia, вып. 86, 2016]
# [http://www.yachtrussia.com/articles/2017/06/22/articles_574.html Сергей Борисов. Наша олимпийская история: 1980-1984-1988-1992 Журнал Yacht Russia, вып. 87, 2016]
# [http://www.yachtrussia.com/articles/2017/06/22/articles_579.html Сергей Борисов. Наша олимпийская история: 1996-2000-2004-2008-2012 Журнал Yacht Russia, вып. 88, 2016]
# {{Cite web|title=80 лет под парусом|url=http://dengoroda-nn.ru/s-yubileem/80-let-pod-parusom|author=Ирина Белова|date=2016|quote=Восьмидесятилетняя история парусного спорта в Горьком хранит имена Валерия Павловича Чкалова — почетного главного судьи 2-й Поволжской парусной регаты, профессора Михаила Вениаминовича Колокольцева — первого руководителя Нижегородской парусной секции, яхтсмена и конструктора Ростислава Евгеньевича Алексеева, братьев Рябовых — строителей первых спортивных парусных судов. В годы Великой Отечественной войны яхтсмены-буеристы, в состав которых входили и нижегородцы, используя свое спортивное мастерство, обеспечивали патрулирование Финского залива и защиту «Дороги жизни» на Ладожском озере. Невзирая на трудности того времени, соревнования по парусному спорту проходили даже в блокадном Ленинграде!|accessdate=2017-04-14}}
# [[wikibooks:Sailing/Extras#cite_note-6|Парусный спорт на портале Wikibooks, (англ.)]]

== Һылтанмалар ==
* [http://www.sailing.org Международная Федерация Парусного Спорта «World Sailing»]
* [http://www.rusyf.ru Всероссийская Федерация Парусного Спорта]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.парусный-спорт.org Совет Массового Парусного Спорта]
* [http://www.sailing-studsport.ru Студенческая Парусная Лига]
* [http://www.parusniy-sport.org/regionalnye-federatsii Региональные Федерации Парусного Спорта на территории Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180211123636/http://www.parusniy-sport.org/regionalnye-federatsii |date=2018-02-11 }}
* [http://парусный-спорт.org/klassy-yacht-olimpic Перечень классов яхт, в которых проводятся официальные соревнования по парусному спорту на территории Российской Федерации]
* [http://www.finnclass.ru Российская Ассоциация яхт класса Финн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180213115451/http://www.finnclass.ru/ |date=2018-02-13 }}
* [http://techno293.ru/ Российская Ассоциация класса Techno 293]
* [http://www.openbic.ru/ Российская Ассоциация класса O’pen BIC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170918070131/http://openbic.ru/ |date=2017-09-18 }}
* [http://www.rsxclass.ru/ Российская Ассоциация класса RS:X] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180320112829/http://rsxclass.ru/ |date=2018-03-20 }}
* [http://www.lasersb3.ru/ Российская Ассоциация класса SB20] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161204173749/http://lasersb3.ru/ |date=2016-12-04 }}
* [http://www.parusniy-sport.org/klassy-yacht-shvertboty/4/Associations Ассоциация национального класа «Луч»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170724134040/http://www.parusniy-sport.org/klassy-yacht-shvertboty/4/Associations |date=2017-07-24 }}
* [https://www.google.ru/search?q=&amp;tbm=isch&amp;tbs=rimg:CT1_1sox01vEEIjhNBHWAWy5uxsggpFgNOp-YNsYM4a03IXsvLTk659NVtzta-NOXEccMLEqt5UmKgQLPQyFW_1ZcyiSoSCU0EdYBbLm7GEWd3JyhrL2ZjKhIJyCCkWA06n5gRdq_1GFgFNeooqEgk2xgzhrTchexG_1BHcsYG8d8ioSCS8tOTrn01W3EWlFZ-70HIAqKhIJO1r405cRxwwRQFMz_1kbGDnsqEgksSq3lSYqBAhGb1ps4xQvNsyoSCc9DIVb9lzKJEZbtzHPIFlAK&amp;tbo=u&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwi94sevk4TYAhVGDZoKHVW_BVoQ9C8IHw Парусный спорт в изобразительном искусстве.] [https://www.google.ru/search?q=&amp;tbm=isch&amp;tbs=rimg:CT1_1sox01vEEIjhNBHWAWy5uxsggpFgNOp-YNsYM4a03IXsvLTk659NVtzta-NOXEccMLEqt5UmKgQLPQyFW_1ZcyiSoSCU0EdYBbLm7GEWd3JyhrL2ZjKhIJyCCkWA06n5gRdq_1GFgFNeooqEgk2xgzhrTchexG_1BHcsYG8d8ioSCS8tOTrn01W3EWlFZ-70HIAqKhIJO1r405cRxwwRQFMz_1kbGDnsqEgksSq3lSYqBAhGb1ps4xQvNsyoSCc9DIVb9lzKJEZbtzHPIFlAK&amp;tbo=u&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwi94sevk4TYAhVGDZoKHVW_BVoQ9C8IHw Google]

{{Олимпия спорт төрҙәре}}

[[Категория:Елкән спорты]]</text>
      <sha1>nlzb6odo38ofguwo1kus43bpog80jax</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Завалищин Александр Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155635</id>
    <revision>
      <id>1303112</id>
      <parentid>1300921</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T11:43:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6063" sha1="6jchocp1iym7gemq9bn70w32aenj9ur" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Завалищин Александр Николаевич''' ([[12 август]] [[1947 йыл]]) — СССР һәм Рәсәй ғалимы-металлургы, техник фәндәр докторы, профессор.

90-дан ашыу фәнни эштәр авторы, бер нисә уйлап табыу һәм патенттарға эйә&lt;ref&gt;[https://patentdb.ru/author/1577301 Изобретатель ЗАВАЛИЩИН АЛЕКСАНДР НИКОЛАЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251126064229/https://patentdb.ru/author/1577301 |date=2025-11-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
[[1947 йыл]]дың 12 авгусында [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Магнитогорск]] ҡалаһында тыуған.

=== Белеме ===
Магнитогорскиҙың 4-се урта мәктәбен [[1964 йыл]]да тамамлай&lt;ref&gt;[http://sch4mgn.narod.ru/p19aa1.html Наши выпускники]&lt;/ref&gt;. [[1969 йыл]]да Магнитогорск тау-металлургия институтын (МТМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «металдарҙы өйрәнеү, ҡорамалдар һәм металдарҙы термик эшкәртеү» һөнәре буйынса тамамлай. 1975 йылда Киев политехник институтында «Исследование возможности борирования высокопрочных чугунов с шаровидным графитом» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01009597682 Диссертация кандидата технических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251126064232/https://search.rsl.ru/ru/record/01009597682 |date=2025-11-26 }}&lt;/ref&gt;. 2005 йылда Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтында «Развитие теории и технологии формирования структуры и свойств покрытий на металлах в условиях ударно-фрикционного взаимодействия инструмента с поверхностью» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;[https://www.dissercat.com/content/razvitie-teorii-i-tekhnologii-formirovaniya-struktury-i-svoistv-pokrytii-na-metallakh-v-uslo Доктор технических наук — Завалищин Александр Николаевич]&lt;/ref&gt;.Уның ғалим булыуында уҡытыусылары- профессорҙар Г. И. Иванцов, В Г. Пермяков һәм В. Н. Гриднев ҙур роль уйнай.

=== Эшмәкәрлеге ===
МТМИ тамамлағандан һуң, ул металдарҙы өйрәнеү һәм термик эшкәртеү кафедраһында эшләүен дауам итә һәм ассистенттан алып кафедра мөдиренә тиклем юл үтә, 1985 йылдан 1994 йылға тиклем был вазифала эшләй. Әлеге ваҡытта профессор А. Н. Завалишин ҡойоу производствоһы һәм материалдарҙы өйрәнеү кафедраһында профессор булып эшләй, бында «материалдар төҙөлөшө теорияһы» һәм «металлургия заводтарында термик эшкәртеү технологияһы» фәндәрен уҡыта&lt;ref&gt;[https://www.magtu.ru/248-svedeniya-ob-obrazovatelnoj-organizatsii/struktura-i-organy-upravleniya-obrazovatelnoj-organizatsiej/instituty-fakultety-filial-v-g-beloretske-kolledzh/instituty-i-fakultety/institut-metallurgii-mashinostroeniya-i-materialoobrabotki/kafedry-napravlenie-metallurgiya/kafedra-litejnykh-protsessov-i-materialovedeniya.html Кафедра литейных процессов и материаловедения]&lt;/ref&gt;.

Завалищиндың фәнни тикшеренеүҙәре эҫе прокатлы ҡорос үҙенсәлектәре һәм уларҙың структураһы менән идара итеүҙе өйрәнеүсе фәнни мәктәбенә ҡарай. Уның фәнни тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәләре Магнитогорск металлургия комбинатының {{S|ЛПЦ-3 и ЛПЦ-10}} прокат цехтары производствоһына, шулай уҡ Магнитогорск метиз заводына индерелә.

2005 йылда «Рәсәй Федерацияһының юғары профессиональ белеменең почетлы хеҙмәткәре» билдәһе менән бүләкләнә.

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.magtu.ru/attachments/article/689/nauchnaya-elita.pdf НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова]
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Магнитогорск дәүләт техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1947 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 августа тыуғандар]]
[[Категория:Магнитогорскиҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>6jchocp1iym7gemq9bn70w32aenj9ur</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Егоров Юрий Павлович (ғалим)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156715</id>
    <revision>
      <id>1303110</id>
      <parentid>1300908</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T09:50:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9185" sha1="obhun3608yhyb8x6yxoc8pin1xdeh0h" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Егоров Юрий Павлович''' ({{Lang-uk|Юрій Павлович Єгоров}}; [[1923 йыл]]—[[1996 йыл]]) — [[СССР]] һәм Украина ғалимы, физика-математика фәндәре кандидаты, [[Фән докторы|химия фәндәре докторы]] (1966), профессор (1969).

Егоровтың УССР Фәндәр академияһының органик химия институтында шөғөлләнгән  төп фәнни йүнәлеше  булып Е = М бәйләнеше менән органик берләшмәләрҙең спектроскопик үҙенсәлектәрен һәм төҙөлөшөн өйрәнеү тора. Төп профиль журналдарҙа баҫылып сыҡҡан 260-тан ашыу фәнни мәҡәлә авторы һәм авторҙашы.

== Биографияһы ==
Егоров Юрий Павлович 1923 йылдың 1 сентябрендә [[Мәскәү]]ҙә тыуған.

Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, [[1941 йыл]]дың июнь айында Воронеж хәрби элемтә училищеһына уҡырға инә, унда  1941 йылдың ноябренә тиклем уҡый һәм фронтҡа взвод командиры итеп ебәрелә. Яралана, хеҙмәткә яраҡһыҙ тип табыла һәм 1946 йылдың июненә тиклем [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]]ның тыл частарында хеҙмәт итә.  [[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның инвалилы булып ҡала.

Физик факультетына уҡырға инә йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның физика факультетына уҡырға инә, уны  1952 йылда ҡыҙыл диплом  менән тамамлай. 1946—1950 йылдарҙа Мәскәү гидрометеохеҙмәт идаралығында эшләй. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң  тәүҙә Химия-технология институтында (1952) һәм СССР ФА ҡаҙылма яғыулыҡтар институтында (1952—1955), һуңынан СССР ФА Органик химия институтында (1955—1960) кесе ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. Егоров Юрий  [[1958 йыл]]да физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, Исследование колебательных спектров непредельных кремнийорганических соединений»  темаһына диссертация яҡлай.&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01006151921 Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата физико-математических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191213061850/https://search.rsl.ru/ru/record/01006151921 |date=2019-12-13 }}&lt;/ref&gt; Ошо уҡ йылдың март айынан СССР ФА Органик химия институтында спектраль төркөмдөң етәксеһе була, унда IV  төркөм элементоорганик берләшмәләрҙең  спектраль характеристикаларын өйрәнеү менән шөғөлләнә. 

1960 йылда Егоров УССР Фәндәр академияһының Полимер һәм мономер институтына эшкә саҡырыла, унда  1960 йылдың август айынан полимерҙар институтында физика бүлегенең мөдире була. [[1966 йыл]]да химия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, кремний, германий һәм ҡурғаш берләшмәләренең химик  бәйләнеше тәбиғәтенә һәм спектраль характристикалар тикшереүгә арналған диссертация яҡлай.  Диссертацияһының темаһы: «Колебательные спектры и природа химической связи в органических соединениях элементов IV Б группы».&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01006151922 Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора химических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191213070745/https://search.rsl.ru/ru/record/01006151922 |date=2019-12-13 }}&lt;/ref&gt; 1968 йылдың март  айынан УССР Фәндәр академияһының Органик химия институтында молекуляр структура һәм спектроскопия бүлегенең мөдире булып эшләй.1979 йылдан  молекуляр струтктура һәм спектроскопия  бүлеге мөдире була. [[1969 йыл]]да уға «химик физика» һөнәре буйынса профессор исеме бирелә. Органик химия институтында 1992 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем эшләй.

Егоров Юрий Павлович 22 фән кандидаты әҙерләнгән. «Теоретическая и экспериментальная химия»  журналының баш мөхәррир урынбаҫары була, УССР ФА  Оптика һәм спектроскопия буйынса комиссия рәйесе, УССР ФА «Теории химического строения, кинетики и реакционной способности» буйынса  совет ағзаһы.

1996 йылдың 9 ноябрендә [[Киев]]та вафат була.

1-се дәрәжә  Ватан һуғышы ордены&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1511718704/ Егоров Юрий Павлович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210921165714/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1511718704/ |date=2021-09-21 }}&lt;/ref&gt; һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ  ордены]] &lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80132455/ Егоров Юрий Павлович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210921165717/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80132455/ |date=2021-09-21 }}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ күп миҙалдар  менән бүләкләнә, улар араһында « 1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн»  миҙалы бар.

== Сығанаҡтар ==

* ''Лебедєв Є. В.'' Інститут хімії високомолекулярних сполук НАН України (50 років) 1958—2008. Київ, 2008.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=17534 ЄГО́РОВ Юрій Павлович]
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=125242 Профиль на Mathnet.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210921165713/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=125242 |date=2021-09-21 }}
* [https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=16544951400 Профиль на сайте Scopus.com]
[[Категория:Химия фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:МДУ-ның физика факультетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Киевта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1996 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:9 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1923 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>obhun3608yhyb8x6yxoc8pin1xdeh0h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Векслер Сергей Мейлехович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157603</id>
    <revision>
      <id>1303105</id>
      <parentid>1239664</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:46:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12983" sha1="9bnad1ykxewx1qini6blz4y94r6ocxo" xml:space="preserve">{{Ук}}

''' Ве́кслер Серге́й Ме́йлехович ''' ([[22 май]] [[1961]]) — театр һәм кино артисы, режиссёр, хәрәкәт буйынса режиссёр.

== Биографияһы ==
Сергей Векслер [[Винница]] ҡалаһында тыуған ([[Украина  ССР-ы]]). 4 йәштән 8 йәшкә тиклем Жёлтые Воды ҡалаһында йәшәй ([[Украина]]). Мәктәпте тамамлағас та театр институтына уҡырға инә алмай. Армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡас, 1982 йылда МХАТ мәктәп-студияһына уҡырға инә, 1986 йылда актёрлыҡ факультетын тамамлай ([[Андрей Мягков]] менән [[Ефремов Олег Николаевич|Олег Ефремов]] курсы; педагогтары — Н. Л. Скорик, [[Алла Покровская|А. Б. Покровская]], А. В. Вознесенская, А. Н. Петрова). 1986—2000 йылдарҙа А. П. Чехов исемендәге МХАТ-ла эшләй. Роман Виктюк театр Роман Виктюк һәм «БалАст» театр агентлығы менән хеҙмәттәшлек итә.

2016 йылдан алып — Таганкалағы театр артисы (Мәскәү).

== Ижады ==

=== Театрҙағы ролдәре ===
* 2018 — « Сезуандан изге кеше» — Полицейский (Бертольд Брехт, немецкого Ю. Юзовский менән Е. Ионова тәржемәһе, шиғырҙарҙы Б. Слуцкий тәржемәләгән. Режиссеры — Юрий Петрович Любимов/Мәскәү Таганка театры)
* 2017 — «Оҫта менән Маргарита» — Понтий Пилат (М. А. Булгаков. Режиссеры — Юрий Петрович Любимов/Мәскәү Таганка театры)
* 2017 — «ЧАЙКА 73458» — Илья Афанасьевич Шамраев(А. П. Чехов. Режиссеры: Дайнюс Казлаускас/ Мәскәү Таганка театры)
* 2005 —Оҫта менән Маргарита— ''Воланд'' (режиссёрыВ. Белякович / Ирекле рус театры)
* 2004 — Камелиялы ханым — ''Жорж Дюваль'' / Армандың атаһы (режиссёры Н. Скорик / ТА «Бал Аст»)
* 2001 — Адам менән Ева — ''Люцифер'' (режиссёры А. Кирющенко / антреприза)
* [[1998]] — Максимилиан Столпник — ''Алик Газиев'' (М. Ефремов ҡуйған / А. П. Чехов исемендәге МХАТ)
* [[1997]] — Бәләкәй трагедиялар. Беренсе өлөшө— ''Иван'' (режиссёры Р. Козак / А. П. Чехов исемендәге МХАТ)
* [[1995]] — Арена — ''Орландо'' (режиссёры С. Векслер / А. П. Чехов исемендәге МХАТ)
* 1987 — Федра — ''Тезей'' (режиссёры Р. Виктюк / Таганкалағы театр)
* 1987 —Ваҡ шайтан— ''Недотыкомка'' (режиссёры Р. Виктюк / [[ «Современник»  театры]])
* 1986 — «Вестсайдта булған хәл» — ''Бернардо'' (режиссёры Н. Скорик / МХАТ мәктәп-студияһы/ диплом спектакле)
* [[1986]] — «Нина Садурҙың ике пьесаһы» — ''Машинист'' ([[Садур Нина Николаевна|Н. Садур]]. Режиссёры: В. Быков / «[[Ленком]]» театры)

=== Театрҙа ҡуйған спектаклдәре ===
* [[2002]] — «Кот в сапогах» (Рэп стилендәге әкиәт) (Роман Виктюк театры)
* [[1995]] — «Арена» (А.Чехов исемендәге МХАТ)

=== Театрҙа икенсе режиссёр ===
* [[2004]] — «Весёлые ребята» (В. Крамер ҡуйған/ «Бал Аст» ТА)

=== Кинолағы ролдәре ===
* [[2015]]—[[2016]] — «Кухня» (телесериал) — ''Андрей Николаевич Дягилев, миллиардер, отец Никиты''
* [[2014]] — «Чёрное море» (фильм) — ''Бабай''
* [[2010]] — &quot;Возвращение в «А»
* [[2009]] — «О, счастливчик!» (фильм) — ''Рамиз''
* [[2009]] — «Антикиллер Д. К.» — ''Ренат Валентинович Литвинов''
* [[2008]] — «Спящий и красавица» — ''Михаил''
* [[2008]] — «Непобедимый» (фильм) — ''Николай Георгиевич Уколов''
* [[2007]] — «Ярик&quot; (фильм) — ''«Господин»''
* [[2007]] — &quot;Консервы&quot; (фильм) — ''«Кум»''
* [[2006]] — &quot;Сдвиг&quot; (фильм) — ''Максимов''
* [[2003]] — &quot;Антикиллер 2: Антитеррор&quot; — ''Ренат Валентинович Литвинов''
* [[2002]] — &quot;Антикиллер&quot; — ''Ренат Валентинович Литвинов''
* [[1998]] — &quot;Любовники умирают&quot; — ''«великий мистик»''
* [[1997]] — &quot;Мама, не горюй&quot; — ''Ринат''
* {{год в кино|1996}} — Шрам (Cicatriz) — ''Марсиал''
* {{год в кино|1995}} — Мужской талисман — ''Махмуд''
* {{год в кино|1994}} — Письма в прошлую жизнь
* {{год в кино|1992}} — Чтобы выжить — ''Николай''
* {{год в кино|1992}} — Великий муравьиный путь
* {{год в кино|1990}} — Охота на сутенёра — ''Константин''
* {{год в кино|1988}} — Шаг 
* {{год в кино|1988}} — История одной бильярдной команды — ''Мамерто''
* {{год в кино|1988}} — Жена керосинщика — ''«Гермес»''
* {{год в кино|1988}} — Воля Вселенной — ''Гуру''
* {{год в кино|1986}} — Ягуар— ''«Ягуар»''
* {{год в кино|1984}} — Счастливая, Женька! — ''пациент травматологического отделения''
* {{год в кино|1983}} — Расставания — ''Роберт Галдаев в молодости''

=== Телесериалдар ===
* 2017 — Отель Элеон — ''Андрей Дягилев''
* 2015 — Кухня — ''Андрей Дягилев''
* [[2014 год в кино|2014]] — Розыск (телесериал) — ''Прокурор''
* 2014 — Последний янычар — ''Аблимед''
* 2013 — Двое с пистолетами
* 2013 — Учитель в законе. Возвращение — Вагон
* 2013 — [[Поцелуйте невесту]] — ''Сергей Сергеевич''
* 2013 — [[Бывшая жена]] — ''Антон Юрьевич Звягинцев''
* 2013 — Кремень. Освобождение — ''Полковник ГРУ Дмитрий Алексеевич Воронов''
* 2013 — [[Топтуны (телесериал)|Топтуны]]
* 2012 — [[Кремень (телесериал)|Кремень]] — ''Полковник ГРУ Дмитрий Алексеевич Воронов''
* 2011 — [[Бомбила]] — ''Святой''
* 2011 — [[Дело гастронома № 1|Охота на беркута]] — ''Аримин''
* 2011 — СОБР — ''Подполковник милиции, командир СОБРа Виктор Пантелеевич Максимов''
* 2010 — Братаны — ''Горб''
* 2009 — [[Хозяйка тайги (телесериал)|Хозяйка тайги]] — ''Прохор Петрович Прохоров''
* 2009 — [[Предлагаемые обстоятельства]] — ''Следователь''
* 2009 — [[Правила угона]]
* 2009 — Возвращение Синдбада — ''Штефан Грандинетти''
* 2008 — [[Трюкачи (телесериал)|Трюкачи]]
* 2008 — [[Гаишники (телесериал)|Гаишники]] (серия «Око за око») — ''Игорь Гамбарин''
* 2007 — [[Савва Морозов (фильм)|Савва Морозов]] — ''[[Савва Тимофеевич Морозов]]''
* 2006 — [[Убойная сила 6]] («Мыс доброй надежды») — ''Смирнов''
* 2006 — [[Русский перевод (телесериал)|Русский перевод]] — ''полковник Дмитрий Геннадьевич Громов''
* 2006 — [[Кто в доме хозяин?]] (серия «Сыпная реакция») — ''заказчик''
* 2005 — [[Моя прекрасная няня]]-5 (97-я серия «Мечта поэта») — ''Анатолий''
* 2005 — Молоды и счастливы — ''начальник службы безопасности''
* 2005 — [[Есенин (телесериал)|Есенин]] — ''следователь ЧК''
* 2005 — [[Даша Васильева. Любительница частного сыска]]-4 («Хобби гадкого утёнка»)
* 2005 — Возвращение «Титаника»-2 — ''Тарас''
* 2005 — [[Авантюристка (телесериал)]] — ''Рустам''
* 2004 — [[Стилет (телесериал)|Стилет-2]] — ''полковник Байдуков''
* 2004 — [[Русское лекарство (телесериал)|Русское лекарство]] — ''Николай Дубов''
* 2004 — [[Ландыш серебристый (телесериал)|Ландыш серебристый]] — ''командир''
* 2004 — [[Кавалеры «Морской звезды»]] — ''майор госбезопасности Егор Ушаков''
* 2002 — [[Каменская 2]] (фильм «Мужские игры») — ''Евгений Парыгин / Зотов''
* 2002 — [[Марш Турецкого|Марш Турецкого-3. Новое назначение]] (фильм «Пуля для полпреда») — ''Всеволод Григорьевич''
* 2002 — [[Тайга. Курс выживания]] — ''Борис''
* 2002 — [[Мужская работа 2]] — ''«Гюрза», Руслан Агоев''
* 2001 — [[Марш Турецкого|Марш Турецкого 2]] — ''«Крот», Алексей Кротов''
* 2001 — [[Мужская работа (телесериал)|Мужская работа]] — ''«Гюрза», Руслан Агоев''
* 2001 — [[Чёрная комната (фильм)|Чёрная комната]] — ''Макс''
* 2001 — [[Шатун (телесериал)|Шатун]] — ''«Пирожок» (Саша Пирогов)''
* 2000 — [[Дальнобойщики (телесериал)|Дальнобойщики]] — ''Салман'' '''''(серия «Кино»)'''''
* 1999 — [[Д.Д.Д. Досье детектива Дубровского]] — ''Родион, сын Китаева''

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.sergei-veksler.ru/ Официальный сайт актёра театра и кино Сергея Векслера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100209010222/http://www.sergei-veksler.ru/ |date=2010-02-09 }}
* [http://tagankateatr.ru/actors/truppa-teatra/Sergey-Veksler Сергей Векслер на сайте Театра на Таганке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200303110306/https://tagankateatr.ru/actors/truppa-teatra/Sergey-Veksler |date=2020-03-03 }}
* [http://ruskino.ru/art/143 Страница актёра на сайте RUSKINO.RU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200303110326/https://ruskino.ru/art/143 |date=2020-03-03 }}

[[Категория:Выпускники Школы-студии МХАТ]]
[[Категория:Персоналии:Московский Художественный театр имени Чехова]]
[[Категория:Персоналии:Театр Романа Виктюка]]
[[Категория:Актёры и актрисы Театра на Таганке]]</text>
      <sha1>9bnad1ykxewx1qini6blz4y94r6ocxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Васильев Олег Федорович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163205</id>
    <revision>
      <id>1303104</id>
      <parentid>1049225</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:31:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6160" sha1="erj3g3wd4wkblrvbed5lhg2ftxqk08j" xml:space="preserve">{{Ғалим|Знаменитые ученики=|Известен как=|Сайт=}}
'''Васильев Олег Федорович''' ( [[1 август]] [[1925 йыл]] — [[7 март]] [[2017 йыл]]) — ғәмәли гидродинамика һәм гидравлика өлкәһендә СССР һәм Рәсәй ғалимы, океанология, атмосфера физикаһы һәм география бүлектәре буйынса Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1994; 1970 йылдан СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты), РФА кәңәшсеһе. 

== Биографияһы ==
Олег Федорович Васильев 1925 йылдың 1 авгусында Мәскәүҙә тыуған. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. 
1948 йылда Мәскәү гидромелиорация институтын тамамлай. 1948-1959 йылдарҙа [[Мәскәү дәүләт төҙөлөш университеты|Мәскәү]] инженер-төҙөлөш институтында эшләй. Техник фәндәр кандидаты (1951) &lt;ref&gt;[http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/13621/9#pict Каталог РНБ]&lt;/ref&gt;.
П. Я. Кочинанан СССР Фәндәр академияһының Себер филиалына эшкә саҡырыу ала. 1959 йылдың 1 апреленән ул СССР Фәндәр академияһының Себер филиалының Гидродинамика институтында, ғәмәли гидродинамика лабораторияһы мөдире булып эшләй. Техник фәндәр докторы (1960 йылдың 17 июнендә яҡлай) &lt;ref&gt;[http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/13621/1 Каталог РНБ]&lt;/ref&gt;.
Халыҡ-ара ғәмәли системалы анализ институтының директор урынбаҫары (IIАSA, Австрия) (1977-1980).
1970 йылда СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана. 1994 йылда Рәсәй фәндәр академияһы академигы.

РФА Себер филиалының һыу һәм экология проблемалары институтының ойоштороусыһы (1985) һәм беренсе директоры (1987-1995), 1995 йылдан РФА кәңәшсеһе. 
Уның уҡыусылары араһында 13 фән докторы һәм 40 тирәһе фән кандидаты.

300 самаһы фәнни баҫма, шул иҫәптән 5 монография һәм бер нисә монография күҙәтеүе авторы һәм авторҙашы.

«Водные ресурсы», «Сибирский экологический журнал», «Ecological Modelling» (Elsevier) журналдарының мөхәрририәт ағзаһы.

Көньяҡ зыяратта ерләнгән.

== Фәнни эшсәнлеге ==
Фәнни эшмәкәрлек өлкәләре: ғәмәли гидродинамика, гидравлика, [[гидрология]], гидрофизика һәм һыуһаҡлағыстар экологияһы. 

== Баҫмалары ==

* Основы механики винтовых и циркуляционных потоков, М. — Л., 1957.
* О газотермодинамическом расчёте потоков в простых и сложных трубопроводах, «Изв. Сибирского отделения АН СССР». Серия технических наук, 1968, № 13, в. 3 (совм. с А. Ф. Воеводиным).

== Бүләктәре ==
- I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (11.03.1985), 

- Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1967, 1975), 

- IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (1997),

- миҙалдар, шул иҫәптән «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943) &lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18077110/ Память народа]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; .

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?ID=16287 Биография.ру]
* [http://bse.sci-lib.com/article003420.html БСЭ.]
[[Категория:1 августа тыуғандар]]
[[Категория:1925 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:7 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:2017 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Жуков миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Рәсәй физиктары]]
[[Категория:СССР физиктары]]
[[Категория:Новосибирскиҙа вафат булғандар]]</text>
      <sha1>erj3g3wd4wkblrvbed5lhg2ftxqk08j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валя Балканска</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170777</id>
    <revision>
      <id>1303102</id>
      <parentid>1295486</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:18:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5292" sha1="jsnqk2zfng8x7s2sx1ceuz8qes6qs2l" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Валя Балканска''' ({{Lang-bg|Валя Младенова Балканска}}), ысын исеме '''Фәһимә Кәстәбәкова''' ({{Lang-bg|Фейме Кестебекова}}) — Родоп төбәгенән болгар халыҡ йырсыһы. 1942 йылдың 8 ғинуар (һыуығай) көнө Арда ауылында, болгар мосолман ([[Помактар|помак]]) ғаиләһендә тыуған . Валя Балканска башҡарыуында ''«Излел е Делю хайдутин»'' болгар халыҡ йыры «Вояджерҙың алтын дискыһына» инеп, «Вояджер 1» һәм «Вояджер 2» АҠШ аппараттарында космосҡа ебәрелгән

== &quot;Излел е Делю хайдутин&quot; йырын башҡарыу ==
Валя ханымдың иң билдәле аудиояҙмаһы − ''„Излел е Делю хайдутин“'' халыҡ йырының үҙ аллы башҡарыуы − е ХХ быуаттың алтмышынсы йылдарының аҙағында Мартин Кёнинг (Америкала йәшәгән болгар фольклорын тикшеренеүсеһе) тарафынан яһалып, АҠШ-та диск итеп сығарылған. Бер нисә йылдан һуң, был дискының бер нөсхәһе &quot;Алтын дискыға&quot; индереләһе аудиояҙмалар араһына инә. Был диск НАСА-ның &quot;Вояджер&quot; программаһы сиктәрендә Ерҙән Ҡояш системаһының тышына ебәреләсәк бер рисәлә итеп әҙерләнгән. Һөҙөмтәлә, 90 минутлыҡ әҫәрҙәр теҙмәһенә Валя Балкансканың башҡарыуында был йыр ҙа инә. Беренсенән, был диск &quot;Вояджер 2&quot; аппаратында 1977 йылдың 20 август (урағай) көнө космосҡа ебәрелә, ике аҙнанан һуң иһә &quot;Вояджер 1&quot; аппаратында икенсе өлгөһө лә ебәрелә. Һуңғыһы 2012 йылдың 25 август (урағай) көнө Гелиосфераның тышына сығып, әлеге мәлдә Йондоҙ арауығында була.

== Репертуары ==
Валя Балкансканың репертуарына түбәндәге болгар халыҡ йырҙары инә:

# А бре, юначе лудо и младо
# А га бех мома лефтера
# Агне, вакло агне
# Ветър дуе мене мрези
# Видем та се вдим познавам
# Вчера се майче отидох
# Гори ми, гори, юначе
# Горо ле, горо зелена
# Дай си ма, майчо
# Девойко, бално ли ти е
# Добре ми дойде, юначе
# Излел е Делю Хайдутин
# Какво е ново станало
# Майчинко стара майчинко
# Марудо, кузум Марудо
# Мома сези на йодриво
# Момиченце, малачичко
# Момнеле мари хубава
# Проводи ма, майчинко
# Пукни са, тресни са юначе
# Развявай Кольо, байрака
# Руса девойка липсала
# Севдитце пиле шарено
# Страхил е страшен войвода
# Събрали са се моми ли млади невести
# Събрали са се събрали
# Сьодните, севдим, сьодните
# Триста са пушки пукнали
# Хайдутине се молеха
# Шар планино
# Яла ми яла девойко.

== Сығанаҡтар ==
&lt;references /&gt;

== Тышҡы һылтанмалар ==
* [http://www.bulphoto.com/persons/923/ Галерия снимки на Валя Балканска на bulphoto.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903161950/http://www.bulphoto.com/persons/923/ |date=2009-09-03 }}
* [http://www.kaldata.com/forums/lofiversion/index.php/t19234.html Откъс за Валя Балканска от книгата «Майстори на народната музика-спомени и размисли» на Тодор Бакалов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080309225955/http://www.kaldata.com/forums/lofiversion/index.php/t19234.html |date=2008-03-09 }}
* [http://www.vbox7.com/play:90df54e1 Валя Балканска изпълнява «Излел е Делю хайдутин» (видео)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090412080733/http://www.vbox7.com/play:90df54e1 |date=2009-04-12 }}, VBox7
* Цветелина Шенева, [https://www.24chasa.bg/Article/949598 «След 43 г. Валя Балканска разбра как песента ѝ е изпратена в Космоса»], в-к «24 часа», 2 юли 2011
[[Категория:«Стара Планина» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:8 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:1942 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>jsnqk2zfng8x7s2sx1ceuz8qes6qs2l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дыроватый Камень (Горноуральск районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172748</id>
    <revision>
      <id>1303109</id>
      <parentid>1277476</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T08:23:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8041" sha1="41d8622nupemueahlhgxi0kjshhqv0b" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Дыроватый Камень''' — [[Свердловск өлкәһе]] «Горноуральск ҡала округы» муниципиаль берәмегенә ингән [[Чусыу]] йылғаһы буйындағы таш — яугир. Геоморфологик, геологик, археологик һәм ботаник [[тәбиғәт ҡомартҡыһы]].

== Географик урыны ==
Ҡая ''Дыроватый Камень'' [[Свердловск өлкәһе]] «Горноуральск ҡала округы» муниципиаль берәмегендәге [[Чусыу]] йылғаһының һул ярында , Харенка ауылынан туғыҙ саҡрым түбәндәрәк урынлашҡан&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Китап|автор=Рундквист Н., Задорина О.|заглавие=Свердловская область. От А до Я: Иллюстрированная краеведческая энциклопедия|ссылка=http://quist.pro/books/sverdlovskaya_oblast_05.d.4.php|издательство=Квист|место=Екатеринбург|год=2009|том=|страниц=456|isbn=978-5-85383-392-0}}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирламаһы ==
70 метр оҙонлоҡтағы һәм 500 метрҙан ашыу бейеклектәге таш. Ҡая эзбизташтарҙан тора. Ҡая эргәһендә һирәк осрай торған үҫемлектәр үҫә. Орхидея, пермь астрагалдары ә ҡаяның үҙендә — тау-дала үҫемлектәрен осратырға мөмкин. Ҡаяла ике мәмерйә урынлашҡан : ''туристар, мәмерйәһе (Тишекле-1, Үгеҙ быҙауҙар)'' дөйөм оҙонлоғо 80 метр, бейеклеге 35 метр, 5 ҡыуышлыҡ бар, ярҙан уға һуҡмаҡ менән барырға. М''әмерйә Скалолаз (Тишекле −2, Спелеолог)'' бейеклеге 20 метр, дөйөм оҙонлоғо 100 метр, 7 ҡыуышлығы бар. Ҡаяла сәйер формалы бер нисә тау ҡалдығы бар&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;. Ҡая геоморфология, геология, ботаника һәм ҡаялар флораһы менән археология комплексы булып тора&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[http://www.geomem.ru/images/memorials/573/Kamen'%20Dyrovatyj%20s%20peshcherami.pdf Паспорт государственного памятника природы Камень «Дыроватый»]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
''Дыроватый Камень'' элек ''ҡорбан килтереү урыны булған.'' Был хаҡта 1776 йылда [[Иоганн Готлиб Георги]]ҙың ғилми хеҙмәтендә лә әйтелә. 1932—1933 йылдарҙағы һәм 1937 йылда эсендә мәмерйәлә ҡаҙыу эштәре башҡарған Н. А. Прокошев раҫлай . Шулай уҡ 1982—1983,1988 йыл,1991 — 1993 йылдарҙа тау итәгендә ҡаҙыу эштәре алып барған Ю. Б. Сериков та быны иҫбатлай. Плейстоцен дәүерендәге стрелецкий төр (үрге палеолит) хайуан ҡалдыҡтары табыла. Таш мезолит осоронда уҡ (VIII—VI мең йыллыҡ б э.) мәмерйәгә һәм уның итәгенә уҡ атыу йолаһы башҡарылғанда ғибәҙәтхана булып ҡала.. Уҡ башаҡтары: кремень микропластиндан төҙөлгән бысаҡ йөҙҙәре,һөйәк нигеҙенә йыш ҡына геометрик орнамент ҡуйылған, охра һөртөлгән; биконуслы; энәле; гарпунлы. Неолит, энеолит дәүерен һәм һуңғы бронза, иртә тимер быуат (ананьин мәҙәниәте, этҡол мәҙәниәте) уҡтары бар. Төрлө һөйәктән, таштан, баҡырҙан, бронзанан, урта быуаттарҙағы тимер уҡ башаҡтары осрай. Күп уҡтарҙың осло остары һынған йәки иҙелгән. Хатта VI быуат иран тәңкәһе, һөйәктән һәм металдан эшләнгән сулпылар, пластинкалар, быяла муйынсаҡтар, ҡырсынташ (таш ырғытыу ҡоралы- праща өсөн йәҙрәләр), меңәрләгән хайуан һөйәктәре табылған. Күрәһең, хайуан һөйәктәре уҡтарға бәйләнгән ҡорбан ите киҫәктәре менән мәмерйәгә эләккәндәр.. Мәмерйәгә атыу йолаһы XX быуатҡа тиклем һаҡланған..Быны унда табылған ҡурғаш йәҙрә бөртөктәре һәм пулялар раҫлай. Мәмерйәләге табылған әйберҙәр — 21 мең дананан ашыу&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Китап|автор=Кузьминых С.В.|заглавие=Дыроватый Камень|ссылка=http://w.histrf.ru/articles/article/show/dyrovatyi_kamien|издательство=Энциклопедия «Всемирная история»|место=|год=|том=|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;
Табылған әйберҙәр коллекцияһы [[Санкт-Петербург]]тағы Дәүләт Эрмитажында һаҡлана.Был коллекция составында ете меңдән ашыу уҡ башағы бар&lt;ref&gt;[https://www.culture.ru/objects/1814/peshernoe-svyatilishe-kamen-dyrovatyi-v-sverdlovskoi-obl Пещерное святилище Камень Дыроватый в Свердловской области.{{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414061445/https://www.culture.ru/objects/1814/peshernoe-svyatilishe-kamen-dyrovatyi-v-sverdlovskoi-obl |date=2021-04-14 }}&lt;/ref&gt;

Ҡая рәссам А. К. Денисов-Уральскийҙың «Камень Дыроватый» картинаһында һүрәтләнә&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[http://rekachusovaya.ru/index.php/putevoditel/ust-utka-kin/150-kamen Камень Дыроватый] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219101628/http://rekachusovaya.ru/index.php/putevoditel/ust-utka-kin/150-kamen |date=2020-02-19 }}//Главная река Урала — река Чусовая&lt;/ref&gt;.
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Шунут]]
* [[Айыуташ]]
* [[Ермакташ]]
* [[Ҡырман]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}
== Һылтанмалар ==
*[https://www.culture.ru/objects/1814/peshernoe-svyatilishe-kamen-dyrovatyi-v-sverdlovskoi-obl Пещерное святилище Камень Дыроватый в Свердловской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414061445/https://www.culture.ru/objects/1814/peshernoe-svyatilishe-kamen-dyrovatyi-v-sverdlovskoi-obl |date=2021-04-14 }} 
* [http://www.geomem.ru/images/memorials/573/Kamen'%20Dyrovatyj%20s%20peshcherami.pdf Паспорт государственного памятника природы Камень «Дыроватый»]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Свердловск өлкәһе ҡаялары]]
[[Категория:Свердловск өлкәһе географияһы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы (Свердловск өлкәһе)]]
[[Категория:Геологик тәбиғәт ҡомартҡылары]]</text>
      <sha1>41d8622nupemueahlhgxi0kjshhqv0b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Васильев Кузьма Андреевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182948</id>
    <revision>
      <id>1303103</id>
      <parentid>1190548</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:31:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18702" sha1="nlcdu3n9scrb43e7t4lxgmfjqp4yilu" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Васильев Кузьма Андреевич''' ([[1 ноябрь]] [[1895 йыл]]&lt;ref&gt;По новому стилю&lt;/ref&gt; — [[1985 йыл]]дан һуң) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] хәрби етәксеһе, полковник (1942)&lt;ref name=&quot;комдивы&quot;&gt;{{книга:Комдивы т3|414—416}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Кузьма Андреевич Васильев [[1895 йыл]]дың [[1 ноябрь|1 ноябрендә]] хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Кушнаренко районы]] [[Иҫке Ҡормаш ауыл Советы (Кушнаренко районы)|Иҫке Ҡормаш ауыл советы]] территорияһына ҡараған хәҙер бөткән Надеждино ауылында тыуа. [[Урыҫтар|Рус]]. 1913 йылдың мартынан [[Өфө]] ҡалаһында сауҙәгәр Платоновтың кондитер фабрикаһында эшләй, 1914 йылдың апреленән — почта-телеграф контораһы рассыльныйы&lt;ref name=&quot;комдивы&quot; /&gt;.

=== Хәрби хеҙмәте ===

==== Беренсе донъя һуғышы һәм революция ====
1915 йылдың майында хәрби хеҙмәткә саҡырыла һәм Иҫке Петергофта 2-се йыйылма гвардия запас батальонына алына. Шул уҡ йылда уҡыуын тамамлай һәм 1916 йылдың ғинуарында машевой рота менән Көньяҡ-Көнбайыш фронтҡа китә, унда кесе [[унтер-офицер]] һәм Гвардия уҡсылар дивизияһының Царскосельский полкының 2-се уҡсылар полкы лейбл-гвардияһы составында отделение командиры була. 1917 йылдың мартында Гатчина авиамәктәбенә уҡырға ебәрелә. Унда радиотелеграф класын тамамлағас, июндә [[Киев]] ҡалаһына артиллерия мәктәбенә телеграфист итеп йүнәлтелә. [[Октябрь революцияһы|1917 йылғы Октябрь революцияһы]] ваҡытында Киевта юнкерҙар фетнәһен баҫтырыуҙа ҡатнаша. Ноябрь аҙағында Украина радаһы тарафынан Киевтан сығарыла һәм Өфөгә ҡайта. Унда ул декабрҙә эшселәр дружинаһына (Ҡыҙыл гвардия) инә һәм делопроизврдство мөлире итеп тәғәйенләнә. Дружина Ҡыҙыл гвардияның 2-се совет полкы итеп үҙгәртелгәс, хужалыҡ бүлеге начальнигы була&lt;ref name=&quot;комдивы&quot; /&gt;.

==== Граждандар һуғышы ====
1918 йылдың февраленән Өфө аҙыҡ-түлек полкында рота командиры булып хеҙмәт итә. Март аҙағында 5-се армияның 1-се запас полкы менән Сызрань ҡалаһына китә һәм унда ирекмәндәр батальоны командиры итеп тәғәйенләнә. 1918 йылдың декабренән 1919 йылдың мартынан ауырыуы сәбәпле Надеждино ауылында була. Һуңынан Новосибирск ҡалаһында 5-се армияның 1-се һәм 3-сө запас уҡсылар полкында хеҙмәт итә. Уларҙың составында батальон командиры, командиры ярҙамсыһы һәм полк командиры булып, адмирал [[Колчак Александр Васильевич|А. В. Колчак]] ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. 1920 йылдың февраленән Томск территориаль полкы командиры менән командалыҡ итә, октябрҙән Обь һәм Енисей губерналарының махсус тәғәйенләнештәге частары (ЧОН) командующийы вазифаһын башҡара. 1921 йылдың ғинуарынан [[Иркутск]] ҡалаһында Көнсығыш Себер ЧОН-ы округ идаралығы начальнигы була, апрелдән — Өфө ҡалаһында Башҡорт АССР-ы ЧОН-ы инспекторы&lt;ref name=&quot;комдивы&quot; /&gt;.

==== Һуғыш араһы йылдары ====
Һуғыштан һуңғы осорҙа 1923 йылдан Волга буйы хәрби округында штабтың команда бүлексәһе начальнигы ярҙамсыһы була, 1924 йылдан — Ырымбур ҡалаһында 8-се кавалерия дивизияһының территориаль округы начальнигы ярҙамсыһы. 1927 йылдың октябренән 1928 йылдың октябренә тиклем Мәскәүҙә һаҡ ғәскәрҙәренә әҙерлек үтә, һуңынан Ташкент, Һамар-Златоуст һәм Көнбайыш тимер юлдарынның уҡсылар һағы начальнигы вазифаһын биләй. 1931 йылдың мартынан Мәскәү өлкәһе НКВД ғәскәрҙәре идаралығының оператив бүлеге начальнигы. 1933 йылдың декабренән Воронеж ҡалаһында НКВД ғәскәрҙәренең 22-се полкыменән командалыҡ итә, 1937 йылдың майынан — [[Хабаровск]]иҙа 71-се полк менән. 1939 йылдың 28 авгусынан 20 декабренә тиклем Хабаровскиҙа НКВД органдары тикшереүе аҫтында була, һуңынан НКВД-нан 43-сө статьяның «б» пункты буйынса ебәрелә. 1940 йылдың 5 апрелендә Балтика буйы хәрби округының Шакяй ҡалаһында айырым уҡсылар батальоны командиры итеп тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;комдивы&quot; /&gt;.

==== Бөйөк Ватан һуғышы ====
Һуғыш башланғас, сик буйы батальоны менән Төньяҡ-көнбайыш фронттағы һуғыштарҙа ҡатнаша. 1941 йылдың 20 сентябрендә 34-се армия составында Крутики ҡалаһын обороналаған 163-сө уҡсылар дивизияһының 759-сы уҡсылар полкы командиры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 8 ғинуарҙан полк менән командалыҡ итә башлай һәм Демян һөжүм итеү операцияһында, дошман оборонаһын Сухой Ветоши районында өҙөү һәм Лычково эргәһендә һөжүмгә күсеү һуғыштарында ҡатнаша. 1942 йылдың 25 апрелендә подполковник Васильев 241-се уҡсылар дивизияһы командиры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 8 майҙа 163-сө уҡсылар дивизияһы менән командалыҡ итә башлай. Сентябрҙә уның частары тағы ла Лычково һөжүмендә (Демянскиҙан төньяҡ-көнсығыштараҡ) ҡатнаша. Дошмандың хәрби һағын бәреп төшөрөп, уның оборонаһын өҙөүгә өлгәшә алмай һәм Беглово менән Выдерка пункттары эргәһендә оборонаға күсә. 1943 йылдың 8 ғинуарында дивизия 11-се армия составына инә һәм Демянск һөжүм операцияһында ҡатнаша. Хәрби хәрәкәттәр барышында полковник Васильев хәрби бурысты үтәгәндә буйһоноусыларына ҡарата етерлек талапсанлыҡ күрһәтмәй һәм был техниканы һәм шәхси составы нигеҙһеҙ юғалтыуға килтерә. 19 мартта ул хәрби вазифаһынан бушатыла, Төньчҡ-Көнбайыш фронттың Хәрби советы ҡарамағына индерелә. 6 июндә [[Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәре Генераль штабы Хәрби академияһы|К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академия]]ға ебәрелә һәм уны тиҙләтелгән курс мпенән тамамлап, 1944 йылдың майында 2-се Балтик буйы фронтының Хәрби советы ҡарамағына йүнәлтелә. 16 майҙан 10-сы гвардия армияһы составындағы 46-сы гвардия уҡсылар дивизияһы командованиеһына индерелә. Июндә ул 1-се Балтика фронтының 6-сы гвардия армияһына индерелә һәм Белоруссия, Витебск-Оршанск һәм Полоцк һөжүм операцияларында ҡатнаша. Уның частары 25 июндә Стрелка, Храповщина ҡасабалары районында [[Көнбайыш Двина]] йылғаһын аша сыға һәм артабан сигенеүсе дошманды эҙәрлекләп, Бешенковичи ҡалаһының төньяҡ-көнбайыш сигенә сыға. Һөжүмде арттырып, дивизия ҡаланы ала һәм эргәләге ауылға сыға, Ушача йылғаһын аша сығып, Полоцк-Крулевщизна тимер юлын киҫә һәм 30 июнгә Подпилки-Лушки-Путреница сигенә сыға, шунан оборонаға күсә. 5 июлдә дивизия тағы ла һөжүмгә күсә һәм Шяуляй һөжүм операцияһында, Кокишкис ҡалаһын азат итеүҙә (31 июль) ҡатнаша. Октябрҙә дивизия 1-се Балтик буйы фронтының 6-сы гвардия армияһы составында Мемельск һөжүм операцияһында ҡатнаша. 1944 йылдың 21 ноябрендә ул командалыҡ итеүҙән ситләтелә һәм 1945 йылда Орел хәрби округының 9-сы запас уҡсылар дивизияһы командиры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

Һуғыш ваҡытында Васильев ьер нисә тапҡыр Юғары баш командующийҙың бойороҡтарында һәм рәхмәт белдереүҙәрендә шәхсән телгә алына&lt;ref name=&quot;Приказы&quot;&gt;[http://grachev62.narod.ru/stalin/orders/content.htm Приказы Верховного Главнокомандующего в период Великой Отечественной войны Советского Союза. Сборник. М., Воениздат, 1975.]&lt;/ref&gt;

==== Һуғыштан һуңғы осор ====
Һуғыштан һуң шул уҡ дивизияла хеҙмәт итә. Ул тарҡатылғас Округтың хәрби советы ҡарамағына күсә. 1945 йылдың 14 декабрендә гвардия полковнигы Васильев запасҡа сығарыла.

== Наградалары ==
* [[Ленин ордены]] (1945)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|1560735055|архив=ГАРФ|фонд=Р7523|опись=4|дело=336|лист=17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Указ&quot;&gt;[[s:Указ Президиума ВС СССР от 4.06.1944 о награждении орденами и медалями за выслугу лет в Красной Армии|Награждён в соответствии с Указом Президиума Верховного Совета СССР от 04.06.1944 «О награждении орденами и медалями за выслугу лет в Красной Армии»]]&lt;/ref&gt;
* өс [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1942&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|10434653|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=682524|дело=116|лист=14}}&lt;/ref&gt;, 1944&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|35113566|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690155|дело=5953|лист=4}}&lt;/ref&gt;, 1944&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|1560840963|архив=ГАРФ|фонд=Р7523|опись=4|дело=252|лист=3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Указ&quot; /&gt;)
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|1519049044}}&lt;/ref&gt;
** шул иҫәптән миҙалдар:
** [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|«1941-1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн»]] (1945)
** «СССР Ҡораллы Көстәре ветераны» (1976)
; Юғары баш командующийҙың К. А. Васильев билдәләнгән Рәхмәт белдереүҙәре&lt;ref name=&quot;Приказы&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Великая Отечественная. Комдивы : военный биографический словарь / [Д. А. Цапаев и др. ; под общ. ред. В. П. Горемыкина] ; М-во обороны Российской Федерации, Гл. упр. кадров, Гл. упр. по работе с личным составом, Ин-т военной истории Военной акад. Генерального штаба, Центральный архив. — М. : Кучково поле, 2014. — Т. III. Командиры стрелковых, горнострелковых дивизий, крымских, полярных, петрозаводских дивизий, дивизий ребольского направления, истребительных дивизий (Абакумов — Зюванов). — С. 414—416. — 1102 с. — 1000 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-9950-0382-3&lt;/nowiki&gt;.
* {{Китап|автор=Коллектив авторов: к. и. н. М. Э. Морозов (руководитель), к. и. н. В.Т. Елисеев, к. и. н. К.Л. Кулагин, С.А. Липатов, к. и. н. Б.Н. Петров, к. и. н. А.А. Черняев, к. и. н. А.А. Шабаев|год=2010|тираж=1000|isbn=978-5-8129-0099-1|серия=|страниц=608|столбцы=|страницы=|том=1|издательство=Объединённая редакция МВД России|часть=|место=М|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Великая Отечественная война 1941—1945 гг. Кампании и стратегические операции в цифрах. В 2-х томах|ссылка часть=|ref=}}
* {{Китап|автор={{nobr|М. Л. Дударенко}}, {{nobr|Ю. Г. Перечнев}}, {{nobr|В. Т. Елисеев и др.}}|заглавие=Освобождение городов: Справочник по освобождению городов в период Великой Отечественной войны 1941–1945|ссылка=http://gigabaza.ru/doc/76524.html|ответственный=под общ. ред. генерала армии С. П. Иванова|издание=Институт военной истории МО СССР. Центральный архив МО СССР|место=М|издательство=Воениздат|год=1985|серия=Справочник|страниц=598|тираж=50000}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/commander/2667/?static_hash=6b49eb61e844ca1fbd0c2498aa84bc43 «Память Народа» — информационный проект] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220507152356/https://pamyat-naroda.ru/commander/2667/?static_hash=6b49eb61e844ca1fbd0c2498aa84bc43 |date=2022-05-07 }}
[[Категория:XX быуатта вафат булғандар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында дивизия командирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында полк командирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы пехотасылары]]
[[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Кушнаренко районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:«Ветеран Вооружённых Сил СССР» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 40 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Полковниктар (СССР)]]
[[Категория:Совет гвардияһы]]
[[Категория:Википедия:Карточкала даталары ҡулдан викилаштырған мәҡәләләр]]
[[Категория:Бәләбәй өйәҙендә тыуғандар]]
[[Категория:1895 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1 ноябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>nlcdu3n9scrb43e7t4lxgmfjqp4yilu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вальс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184927</id>
    <revision>
      <id>1303101</id>
      <parentid>1192448</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:15:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15965" sha1="8at64ddkhwpt05rohbn15o9brz29ozm" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Pierre-Auguste_Renoir_-_Suzanne_Valadon_-_Dance_at_Bougival.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f9/Pierre-Auguste_Renoir_-_Suzanne_Valadon_-_Dance_at_Bougival.jpg/220px-Pierre-Auguste_Renoir_-_Suzanne_Valadon_-_Dance_at_Bougival.jpg|мини|[[Пьер Огюст Ренуар|Пьер-Огюст Ренуар]] картинаһы «Танец в Буживалле», 1883]]
'''Вальс''' ({{Lang-fr|valse}} {{Lang-de|Walzer}}&lt;ref&gt;Этимологический словарь русского языка Макса Фасмера&lt;/ref&gt; — «шыуыу, әйләнеү») — 3/4 йәки 6/8 музыкаль үлсәмдәрҙәге бал, социаль бейеүҙәрҙең дөйөм атамаһы, күбеһенсә ябыҡ торошта икәү — ир-егет һәм ҡатын-ҡыҙ башҡара. Вальста киң таралған фигура — һәр береһендә өс аҙым менән ике тактҡа тулы әйләнеш.

== Тарихы ==
[[Файл:Waltz.oggtheora.ogv|thumb|Waltz]]
Вальс йәки «Эх заман! О әҙәп!» [[Боронғо Рим]] аҡыл эйәһе [[Цицерон|Маркус Туллиус Цицерон]] әйтеүенсә, был әйтем вальстың тыуыу һәм үҫеш мәлен бик яҡшы һүрәтләй. Аристократтар һәм сиркәү етәкселәре уны әхлаҡһыҙ һәм оятһыҙ тип һанаған. Бигерәк тә һауалы британдар ҡаты ғәйепләгән. «Халыҡ алдында ханымды биленән ҡосаҡлау нисек була?» Шуға күрә XIX быуатта Европа балдарында вальс тыйыла, хатта [[Екатерина II]] уны танымай&lt;ref&gt;[https://var-veka.ru/blog/vals.html Энциклопедия танца: Вальс]&lt;/ref&gt;.


Вальс тәүге тапҡыр [[Вена]]ла XVIII быуаттың 80-се йылдарында популярлыҡ яулай, артабанғы йылдарҙа күп илдәргә тарала. Вальс, бигерәк тә ябыҡ тороштар менән, башҡа бик күп бейеүҙәр булдырыу өсөн өлгө булып тора. Һуңыраҡ вальстың күп төрҙәре барлыҡҡа килә. Элек уны балда бейеһәләр, хәҙер иһә тантаналы сараларҙа һәм ярыштарҙа бейейҙәр. Спорт-бал бейеүҙәренең Европа программаһы талғын һәм Вена вальстарын мотлаҡ үҙ эсенә ала.
Вальс сығышы менән Европа халыҡтарының байтаҡ бейеүҙәренә бурыслы. Уның тамырҙары үҙ ваҡыты өсөн популяр «матеник» бейеүендә һәм чех ауылында байрамдарҙа башҡарылған «фуриантэ» төрөндә, француздарҙың «вольт» бейеүендә һәм [[Австрия]]ның &quot;лендлер&quot;ында урынлашҡан.


Вальстың башлап ебәреүсеһе булып француз урта быуат вальсы бейеүе тора, тигән фекер бар. Ул полька кеүек башлана, ләкин бер нисә такттан һуң кавалер, үҙенең дамаһын әйләндереүҙе дауам итеп, күтәреп алырға тейеш була. Вальсты француз һарайында бейейҙәр, аҙаҡ Людвик XIII бейеүҙе тыя.

Вальстың тыуған иле хаҡлы рәүештә XVIII быуатта [[Германия]] тип һанала. Ләкин ул XVIII быуатта [[Вена]]ла (Австрия) киң билдәлелек яулай.

XIX һәм XX быуат башында вальстың бер нисә төрө булған. Улар араһында 2/4, 6/8 һәм 5/4 үлсәмлеләре лә бар.

Вальс — 3/4 ритмында иң тәьҫирле хәрәкәттәр сәнғәтенең береһе.

Вальс быуаттан ашыу рус офицерҙары мәҙәниәтенең бер өлөшө булып тора. Вальс бейеү әле лә Суворов һәм Нахимов училищеларында уҡытыла. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында вальс танго менән бер рәттән алыштар араһындағы ҡыҫҡа тынлыҡ осорондағы илһамлы бейеүҙәрҙең береһе була&lt;ref name=&quot;К.&quot;&gt;[https://www.culture.ru/materials/245341/vals-v-russkoi-kulture Культура / Вальс в русской культуре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220915192051/https://www.culture.ru/materials/245341/vals-v-russkoi-kulture |date=2022-09-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Вальс төрө ==
[[Файл:La Valse.jpg|thumb|''[[The Waltz (Claudel)|The Waltz]]'', by [[Camille Claudel]] (cast in 1905)|Вальс (Клодель) Камилла Клодель скульптураһы. 1905 йыл]]
[[Файл:Man and woman dancing a waltz (1887).gif|thumb|Эадвэрд Муйбридждың вальсын бейегән ир менән ҡатын. 1887 й.]]
Вальс — романтик, нәзәкәтле һәм бик күп төрлө бейеү. Бөгөнгө көндә вальстың күп төрҙәре бар, иң йыш осраған төрҙәре:

* Вена вальсы. Вальстың етеҙ формалары «Вена вальсы» тип атала. Бейеү етеҙ, нәзәкәтле, еңел башҡарыла.
* Талғын вальс. Boston Waltz йәки ингл. Waltz. Элегантлыҡ, юғары тәртип, баҫалҡылыҡ, яҡшы техника талап ителә. Темптың үҙгәреүе, тотороҡло паузаларҙың булыуы менән ҡылыҡһырлана.
* Танго-Вальс. Танго һәм вальс элементтарын берләштергән йыйылма жанр. Шулай уҡ Аргентина вальсы тип атала.
* [[Скандинавия]] вальсы;
* [[Мексика]] вальсы;
* [[Америка]] вальсы;
* Фигуралы Вальс. XX быуаттың 60-сы йылдарҙа СССР-ҙа бейеү спорт программаһына индерелгән. Ҡәтғи фигураларҙың-элементтарҙың башҡарылышы хас.
* Халыҡ-ара стандарт вальсы ябыҡ позицияларҙа ғына бейелә.
* Асыҡ позицияларҙа ла бейергә мөмкин, шулай XVIII быуат аҙағында Италияла бейейҙәр.
* Самаи (usul semai булараҡ та билдәле) — ғосман төрөк музыкаһының 6/8 метрҙан торған вокаль әҫәре. Был формаһын һәм ҙурлығын (төрөк телендә усул) йыш ҡына бөтөнләй икенсе төрлө Саз Семайси менән бутайҙар, уның оҙонлоғо 10/8 метр булған өс-дүрт өлөштән торған инструменталь форма йәки усул аҡһаҡ семайы Семаи — ғосман төрөк суфый музыкаһының иң мөһим формаларының береһе&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Whirling Dervishes|isbn = 9780791411551|url=https://books.google.com/books?id=zz2Qy3BjdVgC&amp;q=semai+waltz&amp;pg=PA135|access-date=30 December 2016|last1 = Friedlander|first1 = Shems|last2 = Uzel|first2 = Nezih|date = January 1992}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=AllMusic Review by James Manheim|website=[[AllMusic]]|url=http://www.allmusic.com/album/the-waltz-ecstasy-and-mysticism-mw0000207818|access-date=30 December 2016}}&lt;/ref&gt;.
* Цамикос (грек. ττσάκκς, Цимикос) йәки Клефтикос (грек. κκτκκς) — [[Греция]]ның популяр традицион халыҡ бейеүе, музыкаға башҡарыла 3/4 метр&lt;ref&gt;{{cite web|title=yamahamusicsoft|url=https://www.yamahamusicsoft.com/sound-and-expansion-libraries/tsamikos-1|access-date=1 January 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101163816/https://www.yamahamusicsoft.com/sound-and-expansion-libraries/tsamikos-1|archive-date=1 January 2017}}&lt;/ref&gt;.

== Тәүге рус вальстары ==
Рус вальсының тарихы һоҡланғыс дипломат һәм «Горе от ума» классик комедияһы авторы Александр Грибоедовтан башлана. Грибоедов 1824 йылда ижад иткән музыкаһы Вальс № 2 — уның иң билдәле әҫәрҙәренең береһе.

Тәүге «ысын» урыҫ вальсы Михаил Глинканың «Вальс-Фантазия» (фортепиано версияһы 1839 йыл). Нәҡ ул күпселек ватан «әҙәби» вальстары өлгөһөнә әүерелә.&lt;ref name=&quot;К.&quot; /&gt;

== Әҙәбиәттә ==
Вальс XIX быуаттың күп кенә әҙәби әҫәрҙәрендә телгә алына: [[Александр Пушкин]]дың «Евгений Онегин» романында, [[Михаил Лермонтов]]тың «Маскарад»ында, [[Лев Толстой]]ҙың «Һуғыш һәм солох» роман-эпопеяһында&lt;ref name=&quot;К.&quot; /&gt;.

== Спорт бал бейеүҙәре Башҡортостанда ==
Бейеү спорты ярыштары Европа бейеүҙәре (Вена вальсы һәм талғын вальс, танго, етеҙ һәм талғын фокстрот), [[Латин Америкаһы]] бейеүҙәре (джайв, румба, самба, ча-ча-ча, пасодобль) буйынса үткәрелә. Башҡортостанда бейеү спорты XX быуаттың 80‑се йылдар уртаһында мәҙәни-ял учреждениелары эргәһендәге үҙешмәкәр сәнғәт ижады өлкәһендә үҫеш ала. 1993 йылда [[Өфө]]лә Р. Ф. Кондусова етәкселегендә «Телемарк» исемле республикала беренсе бейеү спорт клубы асыла. 1994 йылдан спорт бейеүҙәре буйынса Башҡортостан Республикаһы чемпионаттары үткәрелә. Өфөлә 2001 йылда үҫмер спортсылар‑2 араһында Латин Америкаһы бейеүҙәре буйынса, 1998 йылда Рәсәй беренселектәре, 1998—2000 йылдарҙа спорт бейеүҙәре буйынса үҫмер спортсылар‑1 араһында Урал федераль округының асыҡ беренселектәре , 2006—2009 йылдарҙа студенттар араһында Рәсәй Кубогы, 2003, 2008 йылда йәштәр араһында Европа бейеүҙәре буйынса Волга буйы федераль округының асыҡ беренселектәре, 2008 йылда балалар‑2 араһында 8 бейеү буйынса Рәсәй беренселеге, 2009 йылда ололар араһында Европа бейеүҙәре буйынса Волга буйы федераль округының чемпионаты, 2010 йылда үҫмер спортсылар‑1 араһында 10 бейеү буйынса Рәсәй беренселеге уҙғарыла.1996 йылдан йыл һайын спорт бейеүҙәре буйынса [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] призына Асыҡ Башҡортостан Кубогы , 2002 йылдан «[[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] кубогы», 2007 йылдан «Өфө ҡалаһының мэрының Асыҡ Кубогы», 2003 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһы «Газпром Нефтехим Салават» ААЙ кубогы Бөтә Рәсәй ярыштары үткәрелә. 1999 йылда Башҡортостан Республикаһының бейеүсе парҙары араһында: А. А. Жеребцов һәм Ю. В. Елизарьева — Латин Америкаһы бейеүҙәре буйынса Рәсәйҙең асыҡ чемпионаты финалистары һәм 2000—2002 йылдарҙа Рәсәй чемпионаттарының ярым финалистары. 2003 йылда С. В. Кондусов һәм Д. К. Романенко — Европа бейеүҙәре буйынса Рәсәй чемпионатының ярым финалистары. 2003 йылда Жеребцов һәм Т. Е. Городилина — Латин Америкаһы бейеүҙәре буйынса Рәсәй Кубогының көмөш һәм «БДБ илдәре Кубогы» халыҡ-ара турнирының бронза призёрҙары. 2004 йылда К. И. Каспер һәм М. В. Новицкая — йәштәр араһында 10 бейеү буйынса донъя беренселеге еңеүселәре. 2005 йылда И. Н. Мулявка һәм Э. Э. Ханова — Латин Америкаһы бейеүҙәре буйынса Рәсәй асыҡ чемпионатының ярым финалистары. 2006 йылда Н. В. Елизарьев һәм К. Р.Әхмәҙуллина — икебәйге һәм улар 2007 йылда Латин Америкаһы бейеүҙәре буйынса Рәсәй чемпионаттарының ярым финалистары, Латин Америкаһы бейеүҙәре буйынса «Слава России» халыҡ-ара турниры финалистары.

Башҡортостан Республикаһында 22 бейеү спорт клубы, бейеү спорты буйынса 25‑се «Импульс» ДЮСШ (Өфө), Өфөнөң 11‑се СДЮСШОР‑ында һәм Благовещенск ҡалаһында ДЮСШ‑нда бейеү спорты бүлектәре бар, уларҙа 3 меңдән ашыу кеше шөғөлләнә. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһында бейеү спорты федерацияһы эшләй&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/91874/ Башҡорт энциклопедияһы/ Бейеү спорты]&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* {{YouTube|MlAkMBephfQ|logo=1}} Аусзидлерский вальс
 
&lt;!-- {{Викиһүҙлек|вальс}} --&gt;

* Ике па вальсы (урыҫ вальсы)
* Фигуралы вальс

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Вальс}}
* {{БСЭ3|Вальс}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20111124000047/http://ezo-eklektika.com/waltz_book.html Вальс тарихы]
* [http://www.partita.ru/waltzes.shtml Тынлы оркестр өсөн Вальсы]
* [https://www.youtube.com/watch?v=89Chp8HnlCs Видеоурок вальсы youtube.com]
[[Категория:1780-се йылдарҙа барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса бейеүҙәр]]
[[Категория:Вальс]]</text>
      <sha1>8at64ddkhwpt05rohbn15o9brz29ozm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Shirshikay</title>
    <ns>3</ns>
    <id>201410</id>
    <revision>
      <id>1303106</id>
      <parentid>1302973</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T05:01:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>/* Танышыу */ Яуап бирергә</comment>
      <origin>1303106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1781" sha1="4z3hld57zpofscme1sifu2mgxok3b0j" xml:space="preserve">== Танышыу ==

Сәләм, Шыршыҡай! Әүҙемлегеҙ өсөн - ҙур рәхмәт! Үҙегеҙ тураһында ҡыҫҡаса мәғлүмәт яҙһағыҙ ине...  Айсар [[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|фекер алышыу]]) 10:30, 17 август 2026 (UTC)

:Һаумыһығыҙ, әҙрәк яҙып сыҡтым. Һәҙер бер муниципалитеттарға ҡарағанда, урта ағиҙел яҡтарының Башҡорт Урал Алдағы райондарын ғына эштәп бөтөрғә ваҡыт етә саҡ. [[Ҡатнашыусы:Shirshikay|Shirshikay]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Shirshikay|фекер алышыу]]) 14:49, 17 август 2026 (UTC)
::Маладис! Уңыштар! Әүҙемлегең кәмемәһен! [[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|фекер алышыу]]) 17:14, 17 август 2026 (UTC)
:::Тәүғе һаумыһығыҙ, викила хаталарҙы таптым, улар 2026 йылының ҡышынан баштап Ҡатнашыусы:Il Nur яҡтан китә һәм уның Ҡатнашыусы:Tegebot аша. Правилаларға ҡарағанда, улар нейтраль яҡты боҙа һәм этник-сәйәси темаларына билдәле сығанаҡтарһыҙ бот аша ҡыҫыла. Уны кәрәк төҙәтерғә әллә була теймәҫкә? [[Ҡатнашыусы:Shirshikay|Shirshikay]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Shirshikay|фекер алышыу]]) 05:01, 22 август 2026 (UTC)</text>
      <sha1>4z3hld57zpofscme1sifu2mgxok3b0j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-08-22</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201416</id>
    <revision>
      <id>1303100</id>
      <timestamp>2026-08-21T18:17:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: SBB Ce 6-8 II 14253 Wassen - Gurtnellen.jpg</comment>
      <origin>1303100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="rzbw65fzh7e3dynrhl0i8b6orvdhphg" xml:space="preserve">SBB Ce 6-8 II 14253 Wassen - Gurtnellen.jpg</text>
      <sha1>rzbw65fzh7e3dynrhl0i8b6orvdhphg</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>