Хоэс-Кройц

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.16</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Хоэс-Кройц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29676</id>
    <revision>
      <id>1303129</id>
      <parentid>1177825</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T05:57:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>18660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Hohes Kreuz.png]] → [[File:DEU Hohes Kreuz COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>1303129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5510" sha1="ieibg9i5aofebc17ne5hxm2xzpqu3ol" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Хоэс-Кройц 
 |төп исеме                                         = Hohes Kreuz 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Hohes Kreuz COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 25|lat_sec     31 
 |lon_dir= E |lon_deg = 10|lon_min = 5|lon_sec  = 36 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Айхсфельд (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Айхсфельд (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            = 4 район  
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Петер Нольте&lt;br /&gt;([[Христиан-демократ союзы (Германия)|ХДС]])  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 17,96  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 347  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 1388 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 37308 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = EIC 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 61 049 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.vg-leinetal.de/html/mitgliedsgemeinden/index_gemeinden.htm 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Хоэс-Кройц''' ({{lang-de|Hohes Kreuz}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса коммунала 1388 кеше йәшәй.  [[Майҙан]]ы — 17,96 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 347 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37308 һәм автомобиль коды — EIC. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [http://www.vg-leinetal.de/html/mitgliedsgemeinden/index_gemeinden.htm Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927120426/http://www.vg-leinetal.de/html/mitgliedsgemeinden/index_gemeinden.htm |date=2007-09-27 }}.

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>ieibg9i5aofebc17ne5hxm2xzpqu3ol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ибн Хәлдүн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68647</id>
    <revision>
      <id>1303114</id>
      <parentid>1296970</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T13:42:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18763" sha1="4v39kh2ri1pv5aybgnw92dgkgvfboby" xml:space="preserve">{{Учёный
 |Имя                  = Абдуррахман ибн Мөхәммәт ибн Хәлдүн  әл-Хәдрами
 |Оригинал имени       = {{lang-ar|عبد الرحمن بن محمد بن خلدون الحضرمي}}
 |Изображение          =
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = Ибн Хәлдүн [[Марокко]] маркаһында
 |Дата рождения        = 27.5.1332
 |Место рождения       = {{ТУ|Тунис|Туниста (ҡала)|Тунис (ҡала)}}
 |Дата смерти          = 17.3.1406
 |Место смерти         = {{ВБУ|Ҡаһирә}}
 |Гражданство          = 
 |Научная сфера        = иҡтисад, тарих
 |Место работы         = 
 |Учёная степень       = 
 |Учёное звание        = 
 |Альма-матер          = 
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = Ибн Хәлдүн
 |Награды и премии     = 
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
 |Викитека             = 
 |Викисклад            = Ibn Khaldun
}}
'''Әбу Зәйед Абдуррахма́н ибн Мөхәммәт ибн Хәлдүн әл-Хәдрәми әл-Әшби́ли''' ({{lang-ar|ابو زيد عبد الرحمن بن محمد بن خلدون الحضرمي الإشبيلي}}) йә '''Ибн Хәлдүн''' ({{lang-ar|ابن خلدون}} - әйтелеше &lt;ref&gt;[https://ru.forvo.com/word/%D8%AE%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%86/#ar]&lt;/ref&gt;; {{ДатаРождения|27|5|1332}}, Тунис — {{ДатаСмерти|17|3|1406}}, Ҡаһирә; 732—808 [[Мосолман календары|һижри]] йылдар) — ғәрәп [[Ислам|мосолман]] философы, тарихсыһы, ижтимағи фекер эйәһе&lt;ref&gt;Сорокин П. А. Человек. Цивилизация. Общество / Общ. ред., сост. и предисл. А. Ю. Согомонов: Пер. с англ. — М.· Политиздат, 1992. С. 176&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ата-әсәһе [[Әл-Әндәлүс]]тән күсеп килгән кешеләр. Тыуған ҡалаһы [[Тунис (ҡала)|Тунис]]та  [[Ҡөрьән]], [[хәҙис]]тәр, [[хоҡуҡ]], грамматика, пиитика өйрәнә. [[Фәс (ҡала)|Фәстә]] Әбү-Инан солтанға хеҙмәт итә. 1382 йылдан [[Ҡаһирә]]лә йәшәй. [[Аҡһаҡ Тимер]] [[Сүриә]]гә баҫып ингәс, [[Мысыр]] солтаны уның менән осрашыуға барғанда оҙатып йөрөй. Аҡһаҡ Тимер Ибн Хәлдүнде кире Мысырға [[ҡаҙый]] вазифаһына ҡайтара.

Артабан Ибн Хәлдүн  Тунис һәм Фәс хакимдарының хат ташыусыһы булған. 1382 йылдан ул Ҡаһирәлә йәшәгән  һәм профессор вазифаһын биләгән, ә һуңғараҡ [[Мәлики мәҙһәб|мәликиҙәрҙең]] баш [[ҡаҙый]]ы булған ([[шәриғәт]] буйынса судья). Намыҫлылығы арҡаһында уның дошмандары күбәйә, шуға күрә уға бер нисә тапҡыр эшенән алып, йәнә вазифаһына ҡайтаралар. Мысыр солтаны биләмәһе [[Сүриә|Сүриәгә]] [[Аҡһаҡ Тимер]] баҫып ингәс, хакимын оҙатып барған Ибн Хәлдүн Аҡһаҡтың күңелен яулай ала һәм уны кире үҙенең вазифаһында ҡалдыралар (1400).

== Хеҙмәттәре ==
Тарихсы булараҡ танылған. Төп әҫәре – &quot;Мүҡәддимә&quot; (&quot;Инеш һүҙ&quot;).
Оло ғалим [[Василий Бартольд|Бартольд]] үзенең хеҙмәттәрендә Ибн Хәлдүн хаҡында былай дип яҙа: «Ибн Хәлдүн бары тик Ислам тарихында ғына түгел, хәтта бөтә донъя тарихында тарих фәлсәфәсенең иң бөйөк заты, [[социология]] кеүек фәнгә нигеҙ ташы һалыусы», тип баһалай.&lt;ref&gt;[http://tayanallaga.ru/avtorlar-isemlege/h-1241-bibulin-m-1257-s-1241-gyit/t-1199-r-1241-b-1199-rel-1241-r-din-1241-r-1211-1241-m-halyk.html Түрә-бүреләр, диннәр һәм халык]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Баҫылған әҫәрҙәре һәм тәржемәләре ==

Ибн Хәлдүндең хеҙмәттәрен өйрәнеү  XIX быуаттың тәүге тиҫтәләрендә  француз шәрҡиәтселәре тарафынан башлана, оуларҙың береһе ''Сильвестр де Саси'' була{{sfn|Бациева, С. М.|1965|с=66}}.

''Мәхмәт Пиризадә'' уның «Мүҡәддимә»һен стилистик йәһәттән эшкәртеп [[төрөк теле]]нә тәржемә итә &lt;ref&gt;Этот перевод и большинство приводимых далее изданий трудов Ибн Хальдуна указаны в [http://www.muslimphilosophy.com/ik/Muqaddimah/Bibliography.htm библиографии] к переводу «Мукаддима», выполненному Францем Роузенталем.&lt;/ref&gt;. 

''Этьен Катрмер'' тотош «Мүҡәддимә»не ғәрәп телендә   «Notices et extraits» баҫмаһында сығара (tt. XVI—XVIII, Пар. 1858); әҫәрҙең тулы  французса тәржемәһен Вильям де Слэн баҫтыра: «Prolegomenes» (Париж, 1862); шәреҡтәге баҫмалар — Ҡаһирәлә (2-е, 1886) һәм Бәйрүттә (1882) сыға.

Икенсе өлөшөн аббато Арри ғәрәп һәм итальян телдәрендә баҫтыра. Өсөнсө өлөшөн ентекле итеп  Рено (Reinaud) әҙерләй: «Memoire sur les populations de l’Afrique septentrionale, leur langage, leurs croyances et leur etat social» (в «Nouv. annales des Voyages», 1858, февр.); ғәрәп баҫмаһы «Hist. des Berberes» (Алжир 1847 һәм 1851) һәм французса тәржемә(1852—1856, 4 том).

Дүртенсе өлөшө киҫәкләп Noel des Vergers: «Histoire de l’Afrique sous la dynastie Aghiabide et de la Sicile sous la domination musulmane» (Париж 1841) сыға; тәре походтары —  Торнберг тәржемә иткән һәм баҫтырған: «Narratio de expeditione Francorum» (Упсала 1841, в «Академ. Зап.»).

Ибн Хәлдүндең   «Ҙур тарих» тексы Ҡаһирәлә сыҡҡан ( 1867, 7 т.).

* «Autobiographie d’Ibn-Khaldoun», traduite par de Slane («Journale Asiatique», Paris, 1844).
* «Histoire des berberes et des dynasties musulmanes de l’Afrique septentrionale», traduite de l’arabe par de Slane, Algiers, 1852—1856, 4 volumes.
* «Les Prolegomenes», traduite par de Slane. Paris, 1934—38. 3 volumes. Reproduction of 1862—1868 edition.
* «Lubab al-Muhassal fi usul ad-din», edited by Luciano Rubio. Tetuan, 1952.
* «The Muqaddimah; An Introduction to History», translated from the Arabic by F. Rosenthal, New York, London, 1958. 3 volumes.
* «Введение (фрагменты)». Перевод С. М. Бациевой // Избранные произведения мыслителей стран Ближнего и Среднего Востока. IX—XIV в. М., 1961, С. 559—628.
* Пролегомены к «Книге поучительных примеров и дивану сообщений о днях арабов, персов и берберов и их современников, обладавших властью великих размеров» // Мировая экономическая мысль: Сквозь призму веков: В 5 т. Т.1: От зари цивилизации до капитализма / Ред. Г. Г. Фетисов.; Моск. гос. ун-т им. М. В. Ломоносова, Благотвор. фонд «Благосостояние для всех». — М.: Мысль. — 2004. — 718 с. — (250 лет Московскому Государственному Университету им. М. В. Ломоносова.) — ISBN 5-244-01039-5.
* [http://smirnov.iph.ras.ru/win/publictn/texts_2/ikh_t_i.htm «Введение (ал-Мукаддима)». Составление, перевод с арабского и примечания А. В. Смирнова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160826143417/http://smirnov.iph.ras.ru/win/publictn/texts_2/ikh_t_i.htm |date=2016-08-26 }} // Историко-философский ежегодник 2007. М., 2008. С. 187—217.
* Введение в историю (ал-Мукаддима). Фрагменты. Перевод с арабского, комментарии и примечания И. Л. Алексеева, А. В. Душак и А. Ш. Столыпинской // Pax Isamica, 1/2008, c.15-21.

«Китаб әл-Ибәр» әлегәсә урыҫ теленә тулыһынса тәржемә ителмәгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
* {{книга |автор= Ацамба Ф. М.|часть= Социально-экономические воззрения Ибн Хальдуна|ссылка часть= http://www.booksite.ru/fulltext/mys/lye/cjn/omik/11.htm#66|заглавие= [[Всемирная история экономической мысли]]: В 6 томах|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= Гл. ред. В. Н. Черковец|издание= |место= {{М.}}|издательство= Мысль (издательство, Москва)|год= 1987|том= I. От зарождения экономической мысли до первых теоретических систем политической жизни|страницы= 311-315|столбцы= |страниц= 606|серия= |isbn= 5-244-00038-1|тираж= 20 000|ref= Черковец}}
* ''Алексеев И. Л.'' [http://smirnov.iph.ras.ru/local/muk_pi.pdf Возвращаясь к Ибн Халдуну] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140728043631/http://smirnov.iph.ras.ru/local/muk_pi.pdf |date=2014-07-28 }}// Pax Islamica, 1/2008, с.5-14;
* {{статья|автор=Араби Б.|заглавие=Ибн-Хальдун — основоположник арабской социологии|ссылка=http://ecsocman.hse.ru/data/702/927/1216/15_Arabi.pdf|издание=Социологические исследования|год=1990|том=11|страницы=107—109}}
* {{публикация|книга|автор=Бациева, С. М.|заглавие=Историко-социологический трактат Ибн Халдуна «Мукаддима»|место=М.|издательство=Наука|год=1965|ref=Бациева, С. М.}}
* ''Бациева С. М.'' [http://annales.info/islam/small/mukaddim.htm Бедуины и горожане в Мукаддиме Ибн Халдуна] // Очерки истории арабской культуры V—XII веков. {{М.}}, 1982;
* {{БСЭ3|статья= Ибн Хальдун Абдуррахман Абу Зейд ибн Мухаммед|alt= |автор= Бациева С. М., Сагадеев А. В. |том= 9|страницы= |ref= Бациева, Сагадеев}}
* ''Иванов Н. А.'' «Китаб аль-Ибар» Ибн Халдуна как источник по истории стран Северной Африки в XIV в. // Арабский сборник. М., 1959;
* {{книга
 | автор         = Игнатенко Александр Александрович
 | заглавие      = Ибн-Хальдун
 | ссылка        = 
 | ответственный = Оформление серии и гравюра художника Ременника Аркадия Исааковича
 | издание       = 
 | место         = М.
 | издательство  = Мысль (издательство, Москва)
 | год           = 1980
 | страниц       = 160
 | серия         = Мыслители прошлого
 | doi           = 
 | тираж         = 50000
 | ref           = 
}}
* Коротаев Андрей Витальевич [http://www.vostlit.ru/KartNotSerial/kart172.htm ''Долгосрочная политико-демографическая динамика Египта: Циклы и тенденции''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224162703/http://www.vostlit.ru/KartNotSerial/kart172.htm |date=2008-02-24 }}. М.: Восточная литература, 2006. — ISBN 5-02-018526-4;
* {{ВТ-ЭСБЕ|Ибн-Хальдун|Крымский Агафангел Ефимович}}
* Розов Николай Сергеевич [http://www.nsu.ru/filf/rozov/publ/ibn-khaldun.htm ''Закон Ибн Халдуна''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716183000/https://nsu.ru/filf/rozov/publ/ibn-khaldun.htm |date=2019-07-16 }}// Политический класс. 2006, 16;
* Смирнов А. В. [http://www.iph.ras.ru/~orient/win/publictn/texts_2/ikh_r_i.htm ''Ибн Халдун и его «новая наука»''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100421010417/http://www.iph.ras.ru/~orient/win/publictn/texts_2/ikh_r_i.htm |date=2010-04-21 }} // Историко-философский ежегодник’2007. М.: Издательство «Наука», 2008. — 530 с. — ISBN 978-5-02-035961-1. — С. 159—186;
----
* Fischel, Walter Joseph. ''Ibn Khaldun in Egypt. His public functions and his historical research: An essay in Islamic historiography''. Berkeley, 1967;
* Graberg Af Hemso, Jakob Grefve. ''Notizia intorno alla fimoza'';
* Кремер Альфред фон (Kremer, Alfred, Freiherr Von). ''Ibn Chaldun und seine Kulturgeschichte der islamischen Reiche''. Wien, 1879;
* Жорж Лабика (Labica, Georges). ''Politique et religion chez Ibn Khaldoun. Essai sur l’idéologie musulmane''. Alger, Société nationale d'édition et de diffusion, 1968;
* Лакост Ив (Lacoste, Yves). ''Ibn Khaldoun. Naissance de l’Histoire, passé du tiers monde'' Paris, 1965, 1998;
* Mahdi, Muhsin. ''Ibn Khaldun’s Philosophy of History: A Study in the Philosophic Foundation in the Science of Culture''. London, 1957;
* Chapra, Umer M. [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1053535707000960 ''Ibn Khaldun’s theory of development: Does it help explain the low performance of the present-day Muslim world?'' // The Journal of Socio-Economics. Volume 37, Issue 2, April 2008, pp. 836—863];
* Boulakia, J.D.C. ''Ibn Khaldun: a fourteenth century economist'' // Journal of Political Economy. 1971. (September/October). pp. 1105–1118;
* Talbi, M. ''Ibn Khaldun'' // The Encyclopedia of Islam, vol. 3. Leiden: Brill, 1986. pp. 825–831.
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
* {{публикация|статья|заглавие=Экономическая теория ибн Хальдуна. Подъём и упадок наций|ссылка=http://islam.com.ua/articles/meet_islam/650/|оригинал=The Economic Theory of Ibn Khaldun and Rise and Fall of Nations|оригинал ссылка=http://www.uned.es/congreso-ibn-khaldun/pdf/11%20Selim%20Karatas.pdf|оригинал инфо=Selim Cafer Karatas, 2011|оригинал язык=en|издание=Ислам для всех!|издание nodot=1|день=26|месяц=05|год=2011|archiveurl=http://web.archive.org/web/20111114124031/http://islam.com.ua/articles/today/science/730/|archivedate=2013-04-23|ref=Selim Cafer Karatas}}
* {{cite web|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus16/Chaldun/text1.phtml?id=1776|title=ИБН ХАЛДУН. Книга назиданий|publisher=Восточная литература (сайт)|accessdate=18 мая 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/65VE71KNx?url=http://www.vostlit.info/Texts/rus16/Chaldun/text1.phtml?id=1776|archivedate=2012-02-16}}
* [http://al-eman.net/people-author/display.htm?id=59 Китаб аль-Ибар]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте al-eman.net{{ref-ar}}
* [http://www.waqfeya.net/book.php?bid=1042 Полный текст «Китаб аль-Ибар»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170509133126/http://www.waqfeya.net/book.php?bid=1042 |date=2017-05-09 }} в pdf-формате (Бейрут: «Дар аль-фикр», 2001){{ref-ar}}.
* [http://www.muslimphilosophy.com/ik/Muqaddimah/ «The Muqaddimah» в переводе Франца Розенталя] на сайте muslimphilosophy.com{{ref-en}}.
* [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=143&amp;Itemid=1 ТЕОРИЯ ПОЛИТИКО-ДЕМОГРАФИЧЕСКИХ ЦИКЛОВ АБД АР-РАХМАНА ИБН ХАЛДУНА В ЕГО СОБСТВЕННОМ ИЗЛОЖЕНИИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090222165245/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=143&amp;Itemid=1 |date=2009-02-22 }}
* Цирель Сергей Вадимович, [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=59&amp;Itemid=1 Концепт «асабиййи» как основа связи экономико-демографической и гуманитарной истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313122841/http://cliodynamics.ru/index.php?id=59&amp;itemid=1&amp;option=com_content&amp;task=view |date=2016-03-13 }}.


[[Категория:Ғәрәп философтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса тарихсылар]]
[[Категория:Ғәрәп тарихсылары]]
[[Категория:XIV быуат тарихсылары]]
[[Категория:Ҡазыйҙар]]


{{Philosopher-stub}}</text>
      <sha1>4v39kh2ri1pv5aybgnw92dgkgvfboby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Макс Вебер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71462</id>
    <revision>
      <id>1303132</id>
      <parentid>1188203</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T09:53:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46376" sha1="7xx7v6pgbcj7vi8sis5zw3koaendy1b" xml:space="preserve">{{Учёный 
 |Имя                  = Макс Ве́бер
 |Оригинал имени       = Max Weber
 |Изображение                 = Max Weber 1894.jpg
 |Ширина               = 220px
 |Описание изображения              = Макс Вебер 1894 йылда
 |Дата рождения        = 21.4.1864
 |Место рождения       = {{МестоРождения|Эрфурт|Эрфурта}}, [[Пруссия]]
 |Дата смерти          = 14.6.1920
 |Место смерти         = {{МестоСмерти|Мюнхен|Мюнхендә}}, [[Веймар республикаһы|Германия]]
 |Гражданство          = {{Флаг Германской империи}} [[Герман империяһы]]→&lt;br&gt;{{Германия флагы}} [[Веймар Республикаһы]]
 |Научная сфера        = [[социология]], [[тарих]], [[иҡтисад]]
 |Место работы         = 
 |Учёная степень       = 
 |Учёное звание        = 
 |Альма-матер          = 
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = [[Альфред Шюц]], [[Гарольд Гарфинкель]]
 |Известен как         = [[Аңлаусы социология]]ны  булдырған
 |Награды и премии     = 
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
}}

'''Максимилиа́н Карл Эми́ль Ве́бер''' ({{lang-de|Maximilian Carl Emil Weber}}; [[21 апрель]] [[1864 йыл]], [[Эрфурт]], [[Пруссия]] — [[14 июнь]] [[1920 йыл]], [[Мюнхен]], [[Веймар Республикаһы|Германия]]), '''Макс Вебер''' булараҡ билдәле ({{lang-de|Max Weber}}) — [[Германия|немец]] [[социология|социологы]], [[философия|философы]], [[тарих|тарихсыһы]], сәйәси иҡтисадсы. Вебер фекерҙәре [[ижтимағи фәндәр]] үҫешенә мөһим тәьҫир яһай, беренсе сиратта — социологияға&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/638565/Max-Weber Britannica.com «Max Weber.» ] // [[Encyclopædia Britannica]]. 2009. Encyclopædia Britannica Online. 20 April 2009.&lt;/ref&gt;. Макс Вебер [[Эмиль Дюркгейм]] һәм [[Карл Маркс]] менән бер рәттән социология фәненә нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu&quot;&gt;{{cite web|author=Kim, Sung Ho|date=24 August 2007|url=http://plato.stanford.edu/entries/weber/|title=Max Weber|publisher=[[Stanford Encyclopaedia of Philosophy]]|accessdate=17 February 2010|archiveurl=http://www.webcitation.org/67z4lyOlO|archivedate=2012-05-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WeberGerth1991&quot;&gt;{{cite book|author1=Max Weber|author2=Hans Heinrich Gerth|author3=Bryan S. Turner|title=From Max Weber: essays in sociology|url=http://books.google.com/books?id=Y_pqZS5q72UC&amp;pg=PR1|accessdate=22 March 2011|date=7 March 1991|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-06056-1|page=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Radkau, Joachim and Patrick Ca miller. (2009). ''Max Weber: A Biography''. Trans. Patrick Ca miller. Polity Press. (ISBN 9780745641478)&lt;/ref&gt;.

Фәнгә «[[социаль ярҙам]]» терминын индерә.

Вебер фәндә «''социаль ғәмәл''» (действие) тигән төшөнсәне булдыра. Ғалим [[антипозитивизм]] методы яҡлы була, уның фекеренсә, социаль ғәмәлдәрҙе өйрәнеү өсөн эмпирик методты түгел, «аңлатыу», «интерпретациялау» методын ҡулланыу яҡшыраҡ. Үҙе булдырған ''аңлаусы социология'' сиктәрендә ғалим теге, йәки был социаль ғәмәлде генә ҡарап үтмәй, уның был эшкә йәлеп ителгән айырым кешеләр күҙлегенән сығып, барған хәл-ваҡиғаларҙың маҡсатын һәм мәғәнәһен белергә тырыша.

Веберҙың фәнни тикшеренеүҙәре өлкәһе — йәмғиәттең традицион стадияһынан хәҙерге стадияһына күсеү процессы: рационализация, секуляризация (диндең йәмғиәткә йоғонтоһо кәмеү), «донъяны сихырҙан ҡотҡарыу» (расколдовывание мира). Ғалимдың иң билдәле эштәренең береһе — протестантизм- капитализм сығанағы тураһында диссертацияһы. Иҡтисади социология менән Дин социологияһы өлкәләренә ҡағылған тикшеренеүҙәре 1905 йылда сыҡҡан «Протестант этикаһы һәм капитализм рухы» («Протестантская этика и дух капитализма») китабында дауам ителә. Марксистик тарихи материализм концепцияларын тәнҡитләп, Вебер диндең мәҙәни йоғонтоһо ҙур әһәмиәткә эйә тип билдәләй, — капиталистик хужалыҡ итеү тарихын аңлау өсөн тап ошо асҡыс булып тора&lt;ref&gt;Weber, Max ''The Protestant Ethic and «The Spirit of Capitalism»'' (1905). Translated by Stephen Kalberg (2002), Roxbury Publishing Company, pp. 19, 35.&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Указываемые на этих страницах «надстройка» и «базис» есть не что иное, как отсылка к аналогичным марксистским категориям.&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ ғалим Ҡытай, Һиндостан һәм боронғо иудаизм диндәрен тикшерә, уларҙа Көнбайыш менән Көнсығыштағы хужалыҡ итеү ҡоролошо араһындағы айырмаларҙың сәбәптәрен асыҡларға тырыша.

«Сәйәсәт булмыш һәм һөнәр булараҡ» («[[Политика как призвание и профессия]]» (1919) тигән хеҙмәтендә Вебер [[дәүләт]]те законлы (легитим) көс ҡулланыуға хоҡуҡлы (монополияһы булған) институт тип атай. Социолог беренсе тапҡыр властың төрлө типтарын һүрәтләй, хәҙерге дәүләт институттары күбеһенсә рациональ- хоҡуҡи типҡа нигеҙләнеүен айырып әйтә. Ғалимдың йоғонтоһо иҡтисади тарих, иҡтисад теорияһы һәм методикаһы үҫешенә һиҙелерлек була. Веберҙың йәмғиәттең рацоналләшеүе өлкәһендәге тикшеренеүҙәре башлыса Франкфурт мәктәбе сиктәрендә үҫкән тәнҡит теорияһына (критическая теория) йоғонто яһай.

Вебер [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң барлыҡҡа килгән либераль йүңәлештәге Немец демократик партияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Ләкин ғалим Германия парламентына депутат булып һайлана алмай, шулай ҙа яңы конституция (Веймар республикаһы конституцияһы) өҫтөндә эшләгән комиссияға кәңәштәре менән ярҙам итә.

Вебер 1920 йылда грипп пандемияһы (Испанский грипп) ваҡытында сирләп, [[пневмония]]нан вафат була&lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu&quot;/&gt;. Макс Веберҙың ҡустыһы Альфред Вебер ҙа социология буйынса ғалим була.


== Биографияһы ==

=== Бала сағы ===
[[Файл:Max Weber and brothers 1879.jpg|thumb|left|upright|Вебер туғандары Альфред һәм Карл менән. 1879 йыл.]]
Максимилиан Карл Эмиль Вебер 1864 йылда Тюрингиялағы [[Эрфурт]] ҡалаһында (Германия) Макс һәм Элена Вебер ғаиләһендә тыуған&lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu&quot;/&gt;. Ғаиләлә унан башҡа тағы алты бала тыуа. Өлкән Макс Вебер хәлле генә дәүләт хеҙмәткәре, Национал-либераль партия ағзаһы була. Элена Веберҙың (Фалленштейн) ата-бабалары араһында француз [[гугеноттар]]ы ла булған, ул ғүмер буйы үҙе инанған кальвинизм әхлаҡ принциптарына тоғро ҡала&lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Periodical, Sociology Volume 250, September 1999, 'Max Weber'&lt;/ref&gt;. Өлкән Вебер өйөндә күренекле ғалимдар, йәмғиәт эшмәкәрҙәре йыйылып, төрлө мәсьәләр буйынса фекер алыша торған була&lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu&quot;/&gt;. Бындай мөхит ғаиләләге балаларҙың үҫешенә ыңғай йоғонто яһай. 1876 йылда кесе Макс ата-әсәһенә Рождествоға ике тарихи эссе бүләк итә («О направлении германской истории, с особым указанием на фигуры Императора и Папы Римского», «О [[Римская империя|римском имперском периоде]], от [[Константин I Великий|Константина]] до [[Великое переселение народов|переселения народов]]»)&lt;ref&gt;Sica, Alan (2004). ''Max Weber and the New Century''. London: Transaction Publishers, p. 24. ISBN 0-7658-0190-6.&lt;/ref&gt;.Уҡытыусылар менән шөғөлләнеү малайға күңелһеҙ була. Кесе Вебер йәшерен генә [[Гёте, Иоганн Вольфганг фон|Гёте]] әҫәрҙәренең бөтә 40 томын да уҡып бөтә&lt;ref name=&quot;Calhoun2002-165&quot;&gt;{{книга |заглавие=Classical sociological theory |ссылка=https://books.google.com/books?id=6mq-H3EcUx8C&amp;pg=PA165 |год=2002 |издательство={{Нп3|Wiley-Blackwell}} |isbn=978-0-631-21348-2 |страницы=165 |язык=und |автор=Craig J. Calhoun}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Käsler1988&quot;&gt;{{книга |заглавие=Max Weber: an introduction to his life and work |ссылка=https://books.google.com/books?id=v915AC-dflsC&amp;pg=PA2 |год=1988 |издательство={{Нп3|University of Chicago Press}} |isbn=978-0-226-42560-3 |страницы=2 |язык=en |автор=Dirk Käsler}}&lt;/ref&gt;. Университетҡа тиклем үк Максимилиан күп классиктарҙың китаптарын уҡып сыға&lt;ref name=&quot;Käsler1988&quot;/&gt;. Ләкин ғаиләлә тыныслыҡ бөтә: атай кеше «донъя рәхәтен» күреп ҡалырға кәрәк ти&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;{{lang-en|&quot;a man who enjoyed earthly pleasures&quot;}}&lt;/ref&gt;, ә әсәләре Элена элеккесә [[кальвинизм]] тәғлимәттәренә тоғро ҡала, төрлө сикләүҙәргә ҡоролған «аскет тормошо алып барырға» тырыша&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;{{lang-en|&quot;who sought to lead an ascetic life&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ritzer2009-32&quot;&gt;{{книга |заглавие=Contemporary Sociological Theory and Its Classical Roots: The Basics |ссылка=https://books.google.com/books?id=pX6pPwAACAAJ |издательство=[[S&amp;P Global|McGraw-Hill Education]] |isbn=978-0-07-340438-7 |страницы=32 |язык=en |автор=George Ritzer |день=29 |месяц=9 |год=2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LK&quot;&gt;Lutz Kaelber [http://www.uvm.edu/~lkaelber/research/weber2.html Max Weber’s Personal Life, 1886—1893]&lt;/ref&gt;.

=== Университетта ===
1882 йылда Вебер Гейдельберг университетының хоҡуҡ факультетына уҡырға инә&lt;ref name=&quot;Bendix1&quot;&gt;{{книга |заглавие=Max Weber: An Intellectual Portrait |ссылка=https://books.google.com/?id=63sC9uaYqQsC&amp;pg=PA1&amp;lpg=PA1 |издательство={{Нп3|University of California Press}} |isbn=0-520-03194-6 |страницы=1 |язык=und |автор={{Нп3|Reinhard Bendix|Bendix, Reinhard|en|Reinhard Bendix}} |день=1 |месяц=7 |год=1977}}&lt;/ref&gt;. Ике йыл хәрби хеҙмәт үткәндән һуң Вебер Берлин университетына күсерелә&lt;ref name=&quot;Calhoun2002-165&quot;/&gt;. Уҡыуҙың тәүге йылдарын буласаҡ ғалим күңел асып үткәрә, ғаиләлә булған низағтар ваҡытында йыш ҡына әсәһе яҡлы була&lt;ref name=&quot;Ritzer2009-32&quot;/&gt;&lt;ref name=LK/&gt;&lt;ref name=&quot;AllanAllan2005-146&quot;&gt;{{книга |заглавие=Explorations in Classical Sociological Theory: Seeing the Social World |издательство={{Нп3|SAGE Publishing|Pine Forge Press|en|SAGE Publishing}} |isbn=978-1-4129-0572-5 |страницы=146 |язык=en |автор=Kenneth Allan; Kenneth D. Allan |день=2 |месяц=11 |год=2005}}&lt;/ref&gt;. Университетта уҡыған осорҙа Вебер кесе [[адвокат]] булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Calhoun2002-165&quot;/&gt;. 1886 йылда ул хоҡуҡ өлкәһендә эшләү өсөн кәрәкле экзамен бирә. 1880 йылдарҙың икенсе яртыһында ул хоҡуҡ һәм тарихты өйрәнеүен дауам итә&lt;ref name=&quot;Calhoun2002-165&quot;/&gt;. 1889 йылда Вебер хоҡуҡ фәндәре докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Ул тарих һәм хоҡуҡ буйынса Италия ҡалаларындағы сауҙа компанияларының берҙәм яуаплылыҡ һәм айырым капиталы мәсьәләһенә бағышлана. Был хеҙмәт һуңыраҡ «Көньяҡ Европа сығанаҡтарын ҡулланып урта быуат сауҙа компаниялары тарихы тураһында» («Об истории средневековых торговых компаний, с использованием южно-европейских источников») тигән шул уҡ йылда нәшер ителгән ҙур китабына инә&lt;ref&gt;Weber, Max. «Political Writings». Cambridge University Press, 1994, p. ix.&lt;/ref&gt;. Тағы ике йылдан Вебер [[хабилитация]] үтә (иң юғары фәнни дәрәжә алыу), уның яңы диссертацияһы Римдың ауыл хужалығы тарихы һәм уның дөйөм һәм айырым хоҡуҡҡа тәьҫиренә арнала. Макс Веберҙың диссертацияһы Август Мейцен менән берлектә яҙыла һәм яҡлана&lt;ref name=&quot;diss&quot;&gt;Lutz Kaelber, [http://www.uvm.edu/~lkaelber/research/weber1.html Max Weber’s Dissertation]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bendix2&quot;&gt;{{книга |заглавие=Max Weber |ссылка=https://books.google.com/?id=63sC9uaYqQsC&amp;pg=PA2&amp;lpg=PA2 |страницы=2 |isbn=978-0-520-03194-4 |год=1977 |язык=und |автор=Bendix}}&lt;/ref&gt;. Приват-доцент Вебер Берлин университетында уҡыта башлай һәм дәүләт органдары кәңәшсеһе лә була&lt;ref name=&quot;Lachmann1970&quot;&gt;{{книга |заглавие=The legacy of Max Weber |ссылка=https://books.google.com/books?id=pxAlydwrvcAC&amp;pg=PA143 |год=1970 |издательство=[[Институт Мизеса|Ludwig von Mises Institute]] |isbn=978-1-61016-072-8 |страницы=143 |язык=und |автор=Ludwig M. Lachmann}}&lt;/ref&gt;.

1890 йылдар аҙағында атаһы менән булған низағтар Веберҙың һаулығын ҡаҡшата, ул хатта дауаханаға эләгә. Өлкән Макс Вебер вафат булғандан һуң да ғалим ҡәҙимге тормошона кире ҡайта алмай.

=== Ижадының һуңғы осоро ===
1890 йылдар башында М.Вебер әүҙем эшләй, 1898—1902 йылдарҙа ғалимдың бер донъя күргән эше лә булмай. 1903 йылда Вебер профессор вазифаһын ҡалдырып, фәнни ''Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik'' (''«Архив социальных наук и общественного благосостояния»'') журналында редактор ярҙамсыһы булып эшкә тотона&lt;ref name=&quot;Bendix3&quot;&gt;{{книга |заглавие=Max Weber |ссылка=https://books.google.com/?id=63sC9uaYqQsC&amp;pg=PA3&amp;lpg=PA2 |страницы=3 |isbn=978-0-520-03194-4 |год=1977 |язык=und |автор=Bendix}}&lt;/ref&gt;, бында ул Эдгар Яффе һәм Вернер Зомбарт менән бергә эшләй&lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GRMW&quot;&gt;Guenther Roth: «History and sociology in the work of Max Weber», in: British Journal of Sociology, 27(3), 1979&lt;/ref&gt;. Вебер социология һәм башҡа йәмғиәт фәндәре мәсьәләләре менән ҡыҙыҡһына —уның һуңғы эштәре хәҙерге ғалимдар өсөн айырыуса ҡыҙыҡлы. 1904 йылда «Архив» Веберҙың бер нисә эшен баҫтырып сығара, шулар араһында иң әһәмиәтлеһе— «Протестант этикаһы һәм капитализм рухы»&lt;ref name=&quot;EESoc-22&quot;&gt;{{книга |заглавие=Essays in economic sociology |ссылка=https://books.google.com/books?id=WaV7Q35jy_AC&amp;pg=PA22 |год=1999 |издательство=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-00906-3 |страницы=22 |язык=und |автор=Max Weber; Richard Swedberg}}&lt;/ref&gt;. Был осорҙа ул иҡтисад институттарына һәм системаларына мәҙәни һәм дини факторҙарҙың тәьҫирен өйрәнә башлай&lt;ref&gt;Iannaccone, Laurence (1998).
[http://www.religionomics.com/old/erel/S2-Archives/Iannaccone%20-%20Introduction%20to%20the%20Economics%20of%20Religion.pdf «Introduction to the Economics of Religion»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110715171833/http://www.religionomics.com/old/erel/S2-Archives/Iannaccone%20-%20Introduction%20to%20the%20Economics%20of%20Religion.pdf |date=2011-07-15 }}. ''Journal of Economic Literature'' '''36''', 1465—1496.&lt;/ref&gt;. Ғалим иҫән саҡта уның тик «Этика» тигән эссеһы ғына китап булып сыға. XX быуат башында яҙылған хеҙмәттәре [[дин социологияһы]], [[ хоҡуҡ социологияһы]] һәм [[иҡтисад социологияһы]]на арнала&lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu&quot;/&gt;.
1904 йылда Вебер [[АҠШ]]та Сәнғәт һәм фән конгрессында ҡатнаша. 1907 йылда мираҫ алғас, уға фәнни тикшеренеүҙәр менән иркенләп шөғөлләнеү өсөн мөмкинлек тыуа&lt;ref name=&quot;Lachmann1970&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bendix3&quot;/&gt;. 1909 йылда Социаль сәйәсәт союзынан төңөлгән Вебер бер төркөм фекерҙәштәре менән Немец социологиктар ассоциацияһына нигеҙ һала ([[:de:Deutsche Gesellschaft für Soziologie|Немецкой социологической ассоциации]])&lt;ref&gt;Vgl. Otthein Rammstedt, Die Frage der Wertfreiheit und die Gründung der Deutschen Gesellschaft für Soziologie, in: Lars Clausen/Carsten Schlüter[-Knauer] (Hgg.), Hundert Jahre «Gemeinschaft und Gesellschaft», Leske + Budrich, Opladen 1991, S. 549—560.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Коллинз Р. Социология философий: глобальная теория интеллектуального изменения. (Пер. с англ. Н. С. Розова и Ю. Б. Вертгейм). — Новосибирск: Сибирский хронограф, 2002. — С. 898. — 1280 с. — ISBN 5-87550-165-0&lt;/ref&gt;. 1912 йылда Вебер был ассоциациянан сығып, һул йүнәлештәге [[Социал-демократия|социал-демократтар]] һәм [[Либерализм|либералдар]]ҙы берләштергән яңы партия төҙөргә уйлай, ләкин был эш барып сыҡмай&lt;ref name=&quot;TPaSToMW&quot;&gt;[[Wolfgang J. Mommsen]], ''The Political and Social Theory of Max Weber'', University of Chicago Press, 1992, ISBN 0-226-53400-6, [https://books.google.com/books?vid=ISBN0226534006&amp;id=kgF9bjMoocYC&amp;pg=PA81&amp;lpg=PA81&amp;dq=Weber+1912+socialist&amp;sig=AeL6fb399L7S_Mg0xvwigRHnZsQ Google Print, p.81,] [https://books.google.com/books?vid=ISBN0226533999&amp;id=fcNJc-p2bjwC&amp;pg=PA60&amp;lpg=PA60&amp;vq=Poland&amp;dq=Max+Weber+hospital&amp;sig=l3OeQlt7f9ePLosslRvI8gNY87Q p. 60,] [https://books.google.com/books?vid=ISBN0226533999&amp;id=fcNJc-p2bjwC&amp;pg=PA327&amp;lpg=PA327&amp;dq=Weber+Munich+left+1919&amp;sig=kdzDUJ3wQb6DDhBiKmypM6S-XcY p. 327]&lt;/ref&gt;.

=== Сәйәси эшмәкәрлеге ===
[[Файл:Max Weber 1917.jpg|thumb|left|Вебер (алда) һәм [[Толлер, Эрнст|Эрнст Толлер]] (анфас, Веберҙан уң яҡта), 1917 йыл]]
[[Беренсе донъя һуғышы]] башланғас, илле йәшлек Вебер үҙе теләп армияға яҙыла, резервтағы офицер булып хеҙмәт итә. Гейдельбергта хәрби госпиталдәр ойоштороу менән шөғәлләнә&lt;ref name=&quot;Bendix3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kaesler&quot;&gt;[[Dirk Kaesler|Kaesler, Dirk]] (1989). ''Max Weber: An Introduction to His Life and Work''. University of Chicago Press, p. [https://books.google.com/books?vid=ISBN0226425606&amp;id=shR9fsW9W8oC&amp;pg=PA18&amp;lpg=PA18&amp;dq=Max+Weber+hospital&amp;sig=38uV8JO6Z_TpXVF_FnjO9HdY3KE 18.] ISBN 0-226-42560-6&lt;/ref&gt;. Һуғыш барышында уның ҡараштары үҙгәрә бара&lt;ref name=&quot;TPaSToMW&quot;/&gt;&lt;ref name=Kaesler/&gt;&lt;ref&gt;Gerth, H.H. and [[Миллс, Чарльз Райт|C. Wright Mills]] (1948). ''From Max Weber: Essays in Sociology''. London: Routledge (UK), ISBN 0-415-17503-8&lt;/ref&gt;. Башта Вебер националистар яҡлы була, һуңыраҡ уның һуғышҡа, кайзерҙың сәйәсәтенә ҡарашы үҙгәрә. Вебер сит илдәрҙе баҫып алыу сәйәсәтен, сикләнмәгән һыу аҫты һуғышын тәнҡитләй&lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu&quot;/&gt;, бер аҙҙан ул конституция реформаһын, Германияла сәйәси системаны демократлаштырыу һәм дөйөм һайлау хоҡуғын индереү яҡлы булып сығыш яһай башлай&lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu&quot;/&gt;.

1918 йылда Вебер Гейдельберг эшселәр һәм һалдаттар советына ҡушыла. 1919 йылда ул Германия делегацияһы составында [[Париж]] солох конференцияһында ҡатнаша. Кәңәшсе булараҡ [[Веймар конституцияһы]]н эшләүгә өлөш индерә (1919)&lt;ref name=&quot;Bendix3&quot;/&gt;. [[АҠШ]]тағы президентлыҡ институтын Германия ерлегенә күсереү яҡлы була&lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu&quot;/&gt;. Ул президент институты бюрократик власҡа ҡаршы тора аласаҡ тип иҫәпләй. Ләкин АҠШ-та оҙайлы осор башҡа демократик институттар эшләп килгәнен, унда, Германиянан айырмалы рәүештә, көслө ''граждандар йәмғиәте'' булыуын күҙ уңынан ысҡындыра. Веймар конституцияһының 48 статьяһын (көслө президент власы тураһында) уң көстәр [[Гитлер]]ҙы власҡа килтереү, тоталитар режим булдырыу өсөн ҡуллана&lt;ref&gt;Sven Eliaeson, &quot;Constitutional Caesarism: Weber’s Politics in their German Context, &quot; in Turner, Stephen (ed) (2000). ''The Cambridge Companion to Weber.'' Cambridge: Cambridge University Press, [https://books.google.com/books?vid=ISBN052156753X&amp;id=XfGZ3ivPR4cC&amp;pg=PA142&amp;lpg=PA142&amp;dq=Weber+Article+48&amp;sig=HOzFBwFSo6UbjqiH4CYktsAgm8k p. 142.]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Max weber.JPG|thumb| Веберҙың ҡәбере. Гейдельберг.]]
Вебер үҙе ойошторған либераль Немец демократик партияһынан Германия парламентына һайлауҙарҙа ҡатнаша, ләкин үтә алмай&lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SchieVoermann2006&quot;&gt;{{книга |заглавие=The dividing line between success and failure: a comparison of liberalism in the Netherlands and Germany in the 19th and 20th centuries |ссылка=https://books.google.com/books?id=PWFMt03C6h0C&amp;pg=PA64 |год=2006 |издательство={{Нп3|LIT Verlag|LIT Verlag Münster|en|LIT Verlag}} |isbn=978-3-8258-7668-5 |страницы=64 |язык=en |автор=P. G. C. van Schie; Gerrit Voermann}}&lt;/ref&gt;. Вебер Ноябрь революцияһына (1918), Германияның хоҡуҡтарын ныҡ сикләгән Версаль килешеүенә (1919) ҡаршы сыға&lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu&quot;/&gt;. Шул сәбәпле Вебер социал- демократ президент Фридрих Эберт хөкүмәтенә лә индерелмәй&lt;ref name=Kaesler /&gt;. Веберҙы был осорҙа илдә бик хөрмәт итһәләр ҙә, уның илдәге сәйәси хәлгә тәьҫире булмай&lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu&quot;/&gt;.Тарихсыларҙың Веберҙың сәйәси роле тураһында фекере төрлөсә булып ҡала.

=== Ғүмеренең аҙағы ===
1919 йылда Вебер сәйәсәттән арып, уҡытыу эшенә кире ҡайта: [[Вена]], [[Мюнхен]] университеттарында уҡыта&lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lachmann1970&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bendix3&quot;/&gt;. Мюнхенда Вебер тәүге Германия социология институтын етәкләй. Уның һуңғы лекциялары «Фән булмыш һәм профессия» ({{lang-de|Wissenschaft als Beruf}}, 1918), «Сәйәсәт булмыш һәм профессия» ({{lang-de|Politik als Beruf}}, 1919) и «Дөйөм иҡтисад тарихы» ({{lang-de|Wirtschaftsgeschichte}}, 1923) китаптарында тупланған&lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu&quot;/&gt;.Баварияла уҡытыусылар һәм студенттар Веберҙың Ноябрь революцияһына булған тиҫкәре ҡарашына ҡаршы уның өйө алдында демонстрация ойоштора&lt;ref name=&quot;TPaSToMW&quot;/&gt;. Мюнхенда Вебер грипп (испанский грипп) менән сирләп, өҙләгә, [[пневмония]]нан 1920 йылдың 14 июнендә вафат була&lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu&quot;/&gt;. Был ваҡытта ул «Иҡтисад һәм йәмғиәт» ({{lang-de|[[:de:Wirtschaft und Gesellschaft]]}}) тигән хеҙмәт өҫтөндә эшләгән, 1921—1922 йылдарҙа ҡатыны Марианна Вебер ярҙамы менән ул китап итеп баҫтырыла.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==

=== Ҡараштарының формалашыуы ===
Немец идеалистары- бигерәк тә «яңы кантсылар» Веберға көслө йоғонто яһай. ''Яңы кантсылар''ҙың эше менән Веберҙы Фрайбург университетынан Генрих Риккерт таныштыра&lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu&quot;/&gt;. Яңы кантсылар фекеренсә, ысынбарлыҡ аңлап булмаҫлыҡ хаостан тора, ә бөтә рацональ һәм тәртипкә һалынған әйбер — кеше аңының ысынбарлыҡтың теге, йәки был яғына иғтибар йүнәлтеүенә, алынған мәғлүмәтте системалаштырыуына бәйле&lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu&quot;/&gt;. Веберҙың йәмғиәт фәндәре методологияһына ҡарашы билдәле яңы кантсы, социологияла иң тәүләп юл ярыусыларҙан булған Георг Зиммелдең ҡараштарына тап килә&lt;ref&gt;David Frisby, ''Georg Simmel (Key Sociologists)'', second ed., (Routledge, London), 2002. ISBN 0-415-28535-6.&lt;/ref&gt;.

Веберға кантсылар этикаһы ла йоғонто яһай, тик ул [[Иммануил Кант]]тың әхлаҡҡа ҡараштары хәҙерге ҡаты дини ҡанундарҙан арынған йәмғиәт өсөн яраҡлы түгел, иҫкергән тип иҫәпләй. Был философ [[Фридрих  Ницше]] йоғонтоһо тураһында һөйләй&lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu&quot;/&gt;. Стэнфорд философия энциклопедияһы шул сәбәпле Веберҙың философияһына, әхлаҡи ҡараштарына ауыр (төшөнкө) һәм агностик һыҙаттар хас тип яҙа&lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu&quot;/&gt;&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;{{lang-en|&quot;deep tension between the Kantian moral imperatives and a Nietzschean diagnosis of the modern cultural world is apparently what gives such a darkly tragic and agnostic shade to Weber's ethical worldview&quot;}}&lt;/ref&gt;. Вебер [[Карл Маркс]] һәм башҡа социалистарҙың хеҙмәттәре менән таныша, Маркстың бюрократик ситема үҫеше тураһындағы ҡараштарын хуплай. Маркс фекеренсә, бюрократтар ''кеше иркен'' алдан уйлап сикләү алгоритмдарын белә. Вебер чиновниктар менән башҡа ҡатлам кешеләре араһында ҡотолғоһоҙ конфликт һәр саҡ һаҡланып ҡала.&lt;ref&gt;Weber, Max. «Political Writings». Cambridge University Press, 1994, p. 288.&lt;/ref&gt;. Веберға әлбиттә әсәһенең дини ҡараштары ла йоғонто яһағаны һиҙелә, ләкин үҙ эштәрендә ул һәр саҡ үҙенең диндар булмағанын асыҡ күрһәтә&lt;ref&gt;H. H. Gerth and C. W. Mills, [https://books.google.com/books?id=Y_pqZS5q72UC&amp;pg=PA25 &quot;A Biographical View,''] in ''From Max Weber: Essays in Sociology''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Alan Mittleman, [http://www.informaworld.com/smpp/content~db=all?content=10.1006/reli.1999.0176 &quot;Leo Strauss and Relativism: the Critique of Max Weber, &quot;] ''Religion'', '''29''', pp. 15-27.&lt;/ref&gt;.

Иҡтисадсы булараҡ Вебер немец тарих мәктәбенә ҡарай, ләкин ҡайһы бер мәсьәләләрҙә уның ҡараштары айырыла, мәҫәлән, ғалимдың ҡиммәт(стоимость) концепцияһына ҡарашы Австрия мәктәбе вәкиле Карл Менгер ҡараштарына яҡын&lt;ref name=&quot;Swedberg-econ-soc&quot;&gt;Richard Swedberg, &quot;[http://findarticles.com/p/articles/mi_m0254/is_4_58/ai_58496750/ Max Weber as an Economist and as a Sociologist: Towards a Fuller Understanding of Weber’s View of Economics — Critical Essay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821022138/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0254/is_4_58/ai_58496750/ |date=2013-08-21 }}, &quot; ''American Journal of Economics and Sociology'', (1999).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;StanfordIndividualism&quot;&gt;[http://plato.stanford.edu/entries/methodological-individualism/ &quot;Methodological individualism, &quot;] ''Stanford Encyclopedia of Philosophy''. Retrieved 30 January 2010&lt;/ref&gt;.

=== Методологияға ҡараштары ===
Башҡа социология классиктары, мәҫәлән, [[Огюст Конт]] һәм [[Эмиль Дюркгейм]]дан айырмалы, Вебер социаль тикшеренеүҙәр өлкәһенә ҡағылышлы ҡағиҙәләр булдырырға тырышмай&lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu&quot;/&gt;. Дюркгейм менән Маркстан айырмалы Вебер иғтибарын шәхес (индивид, айырым кеше) һәм мәҙәниәткә йүнәлтә&lt;ref name=&quot;Calhoun2002-165&quot;/&gt;. Дюркгейм йәмғиәткә иғтибар итһә, Вебер айырым шәхестәр һәм уларҙың эштәрен өйрәнә. Маркс матди донъя идеаль донъянан өҫтөн тора тип иҫәпләһә, Вебер айырым шәхестәрҙең эшендә төп сәбәпселәр булып идеялар тора ти, бигерәк тә макроскопик күҙлектән ҡарағанда&lt;ref name=&quot;Calhoun2002-165&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AllanAllan2005-144&quot;&gt;{{книга |заглавие=Explorations in Classical Sociological Theory: Seeing the Social World |издательство={{Нп3|SAGE Publishing|Pine Forge Press|en|SAGE Publishing}} |isbn=978-1-4129-0572-5 |страницы=144 |язык=en |автор=Kenneth Allan; Kenneth D. Allan |день=2 |месяц=11 |год=2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AllanAllan2005-148&quot;&gt;{{книга |заглавие=Explorations in Classical Sociological Theory: Seeing the Social World |издательство={{Нп3|SAGE Publishing|Pine Forge Press|en|SAGE Publishing}} |isbn=978-1-4129-0572-5 |страницы=148 |язык=en |автор=Kenneth Allan; Kenneth D. Allan |день=2 |месяц=11 |год=2005}}&lt;/ref&gt;.

Социология тураһында ғалим былай ти:
{{quote|… Социаль хәрәкәттәрҙең (эштәрҙең)  йүнәлеше сәбәбен һәм файҙаһы мәғәнәһен, асылын асып бирергә тырышыусы   фән&lt;ref name=&quot;Denhardt2010&quot;&gt;{{книга |заглавие=Theories of Public Organization |ссылка=https://books.google.com/books?id=0mt5MF9EBJgC&amp;pg=PA27 |издательство={{Нп3|Cengage|Cengage Learning|en|Cengage}} |isbn=978-1-4390-8623-0 |страницы=27 |язык=und |автор=Robert B. Denhardt |день=2 |месяц=3 |год=2010}}&lt;/ref&gt;.}}

Вебер [[объективизм]] менән [[субъективизм]] мәсьәләрен дә өйрәнә&lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu&quot;/&gt;. Ул [[социаль ғәмәл]] (эштәр) һәм [[социаль  тәрип]]те айыра. Социаль ғәмәлде айырым кешеләр (индивидтар) араһындағы субъектив үҙ-ара мөнәсәбәттәр аша өйрәнеп була&lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu&quot;/&gt;. Социаль ғәмәлде (эштәрҙе) аңлаты ысулдары менән анализлау ({{lang-de|Verstehen}}) айырым шәхестең үҙ эштәренә биргән субъектив мәғәнәләренә һәм маҡсаттарына нигеҙләнергә тейеш&lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Calhoun2002-166&quot;/&gt;. Вебер фекеренсә, йәмғиәт фәндәрендә субъективлыҡ факторы фәндең үҫешенә тиҫкәре йоғонто яһай. М.Вебер йәмғиәт фәндәре өлкәһендәге белемдең объектив системаһын булдырыуҙы хуплай, ләкин был маҡсатҡа ирешеп булмай тип иҫәпләй.&lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu&quot;/&gt;.

Социолог булып үткән, йәки әле барған процестарҙы ғына аңлата, киләсктә ниндәй процестар барасағы тураһында фекер йөрөтмәй&lt;ref name=&quot;AllanAllan2005-148&quot;/&gt;.

=== Аңлаусы социология һәм социаль хәрәкәт теорияһы ===
Үҙ концепцияһын Вебер называл [[аңлаусы социология]] тип атай. Уның фекеренсә, социология фәненең маҡсаты- социаль ғәмәлде анализлау һәм уның барлыҡҡа килеүенең сәбәптәрен дәлилләү. Был контекста аңлау- социаль ғәмәлде был ғәмәлгә субъект үҙе ниндәй мәғәнә һалыуынан сығып танып-белеү&lt;ref name=&quot;Malahov&quot;&gt;В. Малахов, В. Филатов. Современная западная философия: Словарь, 1998 г.&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, социологияның предметы — кешенең үҙ-үҙен тотошо, тәртибенең сәбәбе булған бөтә идеялар һәм донъяға ҡараштар ҙа тора. Вебер тәбиғәт фәндәре методын ҡулланмай, социологияны «мәҙәниәт тураһында фән» тип атай&lt;ref name=&quot;Malahov&quot;/&gt;.

Социаль ғәмәл, тип Вебер, башҡа кешеләрҙең ғәмәле менән тап килгән һәм уларға иҫәп тотҡан ғәмәлде атай&lt;ref name=&quot;Osnovnye&quot;&gt;Вебер М. Основные социологические понятия // Вебер М. Избранные произведения. — М.: Прогресс, 1990.&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, Вебер социаль эшмәкәрлектең 2 сифатын айырып күрһәтә:
# уйлап эшләнелеү;
# башҡа кешеләрҙең быға яуабына иҫәп тотоу&lt;ref name=&quot;Osnovnye&quot; /&gt;.

Вебер алдан уйланылыу һәм аңлап булыу кимәленең әҙәйә барыуы буйынса социаль ғәмәлдең дүрт төрөн айырып күрһәтә :
# маҡсатҡа ярашлы рациональ (урынлы) —әйберҙәр һәм кешеләрҙе үҙеңдең рациональ, урынлы маҡсатыңа ирешеү өсөн кәрәк ҡорал итеп күреү . Субъект маҡсатты аныҡ күрә һәм уға ирешер өсөн оптималь әмәл, юл таба. Был формаль ҡораллы тормош йүнәлеше, был ғәмәл йышыраҡ иҡтисад, хужалыҡ итеү өлкәһенә хас ;
# ҡиммәттәргә ярашлы рациональ (урынлы)— был ғәмәлдең уңышлы, йәки уңышһыҙ булыуына ҡарамаҫтан, аңлы рәүештә уның әһәмиәтенә ышанып, ниндәй ҙә булһа әһәмиәтле әйбер өсөн эшләнә, был маҡсатҡа ирешеү уның икенсе төрлө эҙемтәләренән ҡиммәтерәк: батып барған карапты капитан һуңғы булып ташлап китә;
# традицияларға ярашлы — традиция, йолалар йәки ғәҙәт буйынса башҡарыла. Индивид, кеше шундай уҡ хәлдә элек үҙе, йәки тирә-яҡтағылар ҡулланған социаль әүҙемлек үрнәген ҡабатлай: крәҫтиән эле ата-бабалары ҡасан йәрминкәгә йөрөһә, шул уҡ ваҡытта йәрминкәгә йөрөй.
# аффект тәьҫирендә—хис-ойғолар тәьҫирендә эшләнә&lt;ref name=&quot;Ferrante&quot;&gt;[[Joan Ferrante]], ''Sociology: A Global Perspective'', Thomson Wadsworth, 2005, ISBN 0-495-00561-4, [https://books.google.com/books?vid=ISBN0495005614&amp;id=Idjxdi1IlFAC&amp;pg=PA21&amp;lpg=PA21&amp;dq=Weber+Traditional+affectional+value+rational+instrumental&amp;sig=Ib8EP0Ze_EPQgij7ns6lUSbNs2U Google Print, p.21]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ritzer2009-33&quot;&gt;{{книга |заглавие=Contemporary Sociological Theory and Its Classical Roots: The Basics |ссылка=https://books.google.com/books?id=pX6pPwAACAAJ |издательство=[[S&amp;P Global|McGraw-Hill Education]] |isbn=978-0-07-340438-7 |страницы=33 |язык=en |автор=George Ritzer |день=29 |месяц=9 |год=2009}}&lt;/ref&gt;.

Социаль мөнәсәбәт Вебер буйынса — социаль ғәмәл системаһы, социаль мөнәсәбәттәргә көрәш, мөхәббәт, дуҫлыҡ, конкуренция, алмашыу һәм башҡалар инә&lt;ref name=&quot;Malahov&quot;/&gt;. Кеше (индивид) тарафынан мәжбүри, мотлаҡ итеп ҡабул ителгән социаль мөнәсәбәт законлы социаль тәртип итеп ҡабул ителә. Социаль ғәмәл төрөнә ҡарап дүрт законлы (легитим) тәртип төрө бар: традицион, аффектив, ҡиммәттәргә ярашлы рациональ һәм легаль&lt;ref name=&quot;Malahov&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Арон Р.'' Этапы развития социологической мысли / Общ.ред. и предисл. П. С. Гуревича. — М.: Издательская группа «Прогресс» — «Политика», 1992.
* ''Вебер Марианна.'' Жизнь и творчество Макса Вебера. — М.: РОССПЭН, 2007.
* ''Гайденко П. П., Давыдов Ю. Н.'' История и рациональность: Социология Макса Вебера и веберовский ренессанс. — М., 1991.
* {{книга
|автор = Гайденко П. П.
|часть = Социология Макса Вебера
|заглавие = История буржуазной социологии XIX — начала XX века
|оригинал =
|ссылка = 
|ответственный = Под ред. И. С. Кона. Утверждено к печати Институтом социологических исследований АН СССР
|издание =
|место = М.
|издательство = Наука
|год = 1979
|страницы = 253—308
|страниц =  
|серия =
|isbn = 
|тираж = 6400
}}
* ''Давыдов Ю. Н.'' Макс Вебер и современная теоретическая социология: Актуальные проблемы вебер. социологического учения. — М.: Мартис, 1998.
* ''Кравченко Е. И.'' Макс Вебер. — М.: Весь Мир, 2002. — 224 с. — Серия «Весь мир знаний». — ISBN 5-7777-0196-5.
* ''Льюис Дж.'' Марксистская критика социологических концепций Макса Вебера. — М., 1981.
* ''Шпакова Р. П., Гергилов Р. Е.'' — Братья Макс и Альфред Веберы. — СПб: Журнал социологии и социальной антропологии (№ 2), 2006.

== Һылтанмалар ==
{{commons|Max Weber}}
* [http://www.politstudies.ru/universum/dossier/04/kust03.htm Комментарий Макса Вебера к русской революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120505032308/http://www.politstudies.ru/universum/dossier/04/kust03.htm |date=2012-05-05 }}
* [http://nationalism.org/library/science/sociology/kravchenko/kravchenko-sj-2001.htm Теория социального действия: от М. Вебера к феноменологам]
* [http://www.gumer.info/authors.php?name=%C2%E5%E1%E5%F0+%CC. Книги Вебера] в библиотеке «Гумер»
* [http://www.politnauka.org/library/classic/index.php Книги Вебера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200122194519/http://www.politnauka.org/library/classic/index.php |date=2020-01-22 }} на сайте «Политнаука»

{{scientist-stub}}
[[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]]
[[Категория:Германия иҡтисадсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса социологтар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тарихсылар]]
[[Категория:Германия тарихсылары]]
[[Категория:Германия сәйәсмәндәре]]
[[Категория:Бавария ФА ағзалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса адвокаттар]]</text>
      <sha1>7xx7v6pgbcj7vi8sis5zw3koaendy1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иосип Броз Тито</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103546</id>
    <revision>
      <id>1303117</id>
      <parentid>1301490</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T15:46:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35107" sha1="d59or06ndtzyhs6hp3nzq632qpe82zu" xml:space="preserve">{{Иерарх
| имя      = Иосип Броз Тито
| оригинал имени = {{lang-sh|Јосип Броз Тито / Josip Broz Tito}}
| изображение = Marshal Tito, the President of the Federal People’s Republic of Yugoslavia.jpg
| ширина      = 200px
| титул = Югославия коммунистар союзы үҙәк комитетының Генераль секретары
| порядок = 15
| флаг = League of Communists of Yugoslavia Flag-cyr.svg
| периодначало = [[14 март]] [[1949 йыл]]
| периодконец = [[4 май]] [[1980 йыл]]
| предшественник = Драго Марушич
| преемник = [[Микулич Бранко|Бранко Микулич]]
| титул_2 = Югославияның премьер-министры
| порядок_2 = 
| флаг_2 = Standard of the Prime Minister of SFR Yugoslavia.svg
| периодначало_2 = [[7 март]] [[1945 йыл]]
| периодконец_2 = [[14 ғинуар]] [[1953 йыл]]
| предшественник_2 = [[Марушич Драго|Драго Марушич]] ҡыуылған хөкүмәт премьер-министры
| преемник_2 = ул үҙе Югославия премьер-министры
| титул_3 = Социалистик Федератив Югославия Республикаһы президенты
| порядок_3 = 1
| флаг_3 = Flag of the President of Yugoslavia (1963-1993).svg
| периодначало_3 = [[14 ғинуар]] [[1953 йыл]]
| периодконец_3 = [[4 май]] [[1980 йыл]]
| предшественник_3 = [[Рибар Иван|Иван Рибар]] (Халыҡ йыйылышы президиумы рәйесе булараҡ)
| преемник_3 = [[Колишевский Лазар|Лазар Колишевский]] (Президиум рәйесе булараҡ)
| титул_4 = Югославия Премьер-министры
| порядок_4 = 1
| флаг_4 = Standard of the Prime Minister of SFR Yugoslavia.svg
| периодначало_4 = [[14 ғинуар]] [[1953 йыл]]
| периодконец_4 = [[29 июнь]] [[1963 йыл]]
| предшественник_4 = вазифа булдырылған
| преемник_4 = [[Стамболич Петар|Петар Стамболич]]
| титул_5 =  СФРЮ президиумы рәйесе
| порядок_5 = 1
| флаг_5 = Standard of a Member of the Presidency of SFR Yugoslavia.svg
| периодначало_5 = [[29 июль]] [[1971 йыл]]
| периодконец_5 = [[4 май]] [[1980 йыл]]
| предшественник_5 = вазифа булдырылған
| преемник_5 = [[Колишевский Лазар|Лазар Колишевский]]
| титул_6 = [[:en:Ministry of Defense (Yugoslavia)|Югославия халыҡ оборонаһы министры]]
| порядок_6 = 1
| флаг_6 = Standard of the Federal Secretary of National Defense of SFR Yugoslavia.svg
| периодначало_6 = [[7 март]] [[1945 йыл]]
| периодконец_6 = [[14 ғинуар]] [[1953 йыл]]
| предшественник_6 = вазифа булдырылған; [[Шубашич Иван|Иван Шубашич]] ҡыуалған хөкүмәт обонона министры
| преемник_6 = [[Гошняк Иван|Иван Гошняк]]
| титул_7 = Генераль секретарь Движения неприсоединения
| порядок_7 = 1
| флаг_7 = Communist star with golden border and red rims.svg
| периодначало_7 = [[1 сентябрь]] [[1961 йыл]]
| периодконец_7 = [[5 октябрь]] [[1964 йыл]]
| предшественник_7 = вазифа булдырылған
| преемник_7 = [[Насер Гамаль Абдель|Гамаль Абдель Насер]]
| партия = 1) [[Хорватия һәм Славония социал-демократик партияһы|ХССДП]] (1910—1920)&lt;br /&gt;2) [[Югославия коммунистар союзы|ЮКС]] (с 1920)
| отец = Франц Броз
| мать = Мария Явершек
| супруг =
| супруга = 1) Пелагея Денисовна Белоусова (1918—1939)&lt;br /&gt;2) [[Хаас Герта|Герта Хас]] (1940-43)&lt;br/&gt;3) [[Паунович Даворянка|Даворянка Паунович]] (1941—1946)&lt;br /&gt;4) [[Броз Йованка|Йованка Будисавлевич]] (1952 йылдан)
| дети = '''сыновья:''' [[Броз Жарко|Жарко]], [[Броз Александр|Александар]], Хинко &lt;br /&gt;'''ҡыҙы:''' Златица
| день памяти = 1913—1915&lt;br /&gt;1917—1918&lt;br /&gt;1941—1980
| покровитель = {{Флагификация|Австро-Венгрия}}&lt;br /&gt;{{Красный флаг}} [[Красная гвардия (Россия)|Красная гвардия]]&lt;br /&gt;{{Флагификация|Югославия}}
| священник =
| образование = Австро-Венгрияның өлкән унтер-офицеры&lt;br /&gt;Югославия маршалы
| сражения = [[Беренсе донъя һуғышы]]&lt;br /&gt;Июль көндәрә]&lt;br /&gt;[[Рәсәйҙә граждандар һуғышы]]&lt;br /&gt;[[Икенсе донъя һуғышы]]
| автограф = United States Navy Band - Hey, Slavs.ogg
| награды = 
}}

[[Файл:Josip Broz Tito 1949.jpg|thumb|Иосип Броз Тито 1949 йылда.]]
[[Файл:Predsednik Tito in Sukarno s soprogama pred Postojnsko jamo 1960.jpg|thumb|289x289px|Маршал Иосип Броз Тито 1960 йылда]]
'''Иосип Броз Тито''' ({{lang-sh|Јосип Броз Тито / Josip Broz Tito}}, '''Тито''' ({{lang-sh|Тито, Tito}}) — фамилия менән ҡушылған партия псевдонимы, совет документтарында '''Иосип Францович Брозович''' исеме менән телгә алына.
&lt;ref&gt;[http://www.coldwar.ru/conflicts/yugoslaviya/tito.php Холодная война. Персоналии. Иосип Броз Тито] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ([[7 май]] [[1892 йыл]], Кумровец, [[Австро-Венгрия]]ның Хорватия һәм Славония Короллеге — [[4 май]] [[1980 йыл]], [[Любляна]], Словения Социалистик Республикаһы, Югославия Социалистик Федератив Республикаһы (СФРЮ) — [[Икенсе донъя һуғышы]] аҙағынан алып, ([[1945]]—[[1980]]) вафатына тиклем [[Югославия]] лидеры була. [[1943]] йылдың [[29 сентябрь|29 сентябренән]] маршал, [[1953 йыл]]дан [[1980 йыл]]ға тиклем ил президенты.

== Биографияһы ==

=== Тәүге йылдар ===
Иосип Броз Кумровец ауылында [[хорват]] Франц Броз һәм [[словенка]] Мария Явершек ғаиләһендә етенсе бала булып тыуа. [[1907 йыл]]да башланғыс мәктәптең 5 класын тамамлай, һуңынан оҫтаханала слесарь булып эшләй.
[[1910 йыл]]да [[:sr:Социјалдемократска странка Хрватске и Славоније| Хорватия һәм Словенияның Социал-демократик партияһы]]на инә. Ошо уҡ йылда [[Загреб]]ҡа килә һәм Загреб, Люблян машиналар-төҙөү предприятиеһында эшләй. Шунан һуңғы ике йылда Йинец-Ценков металл заводында һәм Германия, Австрияның автомобиль заводында эшләй.

=== Армия хеҙмәте, һуғыштарҙа ҡатнашыуы ===
[[1913 йыл]]да саҡырыу буйынса [[Австро-Венгрияның Ҡораллы көстәре |империя армияһы]]на китә. Башта [[Вена]]ла, аҙаҡ Загребта, 25-се домобранск пехота полкында хеҙмәт итә. [[Унтер-офицер]] званиеһы ала. [[Беренсе Бөтә Донъя һуғышы]]нда ҡатнаша. 1915 йылда Йосип Броз «Батырлыҡ өсөн» миҙалы һәм өлкән унтер-офицер званиеһы ала. Шул уҡ йылдың 4 апрелендә [[Мытков (Черновицк өлкәһе)|Миткеу]] ([[Буковина]]) ауылы янында Днестрҙағы һуғышта ҡаты яралана һәм әсиргә эләгә.

Әсиргә эләккәндән һуң, 13 ай дауаханала ята, аҙаҡ [[Урал]]ға хеҙмәт лагерына ебәрелә. [[1917 йыл]]дың февралендә азат ителә. 1917 йылдың апрелендә яңынан арестҡа алына, ләкин унан ҡасып китә ала. Һуңынан 16-17 июлдә [[Петроград]]та демонстрацияла ҡатнаша. [[Финляндия]]ға китешләй Броз тотола һәм [[Петропавловск крепосы]]нда 3 аҙна тотҡонлоҡта була. Ул яңынан [[Кунгур]]ға ебәрелә һәм поезд аҫтынан ҡасып китә.
[[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]]нда ҡатнаша, Рәсәйҙә [[Рәсәйҙең Ҡыҙыл гвардияһы]]на инә. 1918 йылдың июнендә, рус ҡыҙына өйләнгәндән һуң, [[Омск]]та механик булып урынлаша. 1920 йылдың ғинуарында Рәсәйҙән китә.

=== Югославияның коммунистар хәрәкәтендә ҡатнашыуы ===
[[Файл:Josip Broz Tito in prison 1928.jpg|thumb|Иосип Броз на допросе в Лепоглавской тюрьме, 1928]]
Югославияның бер өлөшө булып киткән тыуған еренә ҡайтҡандан һуң, [[1920 йыл]]да Броз Югославия Коммунистар партияһының ағзаһы була. Был йыл аҙағында Коммунистар партияһы тыйыла, [[1921 йыл]]да репрессияға эләгә һәм тар-мар ителә.

[[1925 йыл]]дан [[1926 йыл]]ға тиклем Иосип Кралевицала судоверфила эшләй һәм Коммунистар партияһы ойошмаһы булдырып, уны етәкләй. 1926 йылда Загребҡа ҡайта һәм профсоюздар хәрәкәтендә ҡатнаша. [[1927 йыл]]да Югославия Коммунистар партияһының Загреб ҡала комитетының ойоштороусы секретары була.

Бер нисә тапҡыр ҡулға алынып, эҙәрлекләүгә дусар була. [[1928 йыл]]да сираттағы арестан һуң коммунистик пропаганда алып барыуҙа ғәйепләнә. [[1929 йыл]]дың 21 февралендә 5 йылға каторга эштәренә хөкүм ителә. [[1934 йыл]]да азат ителгәс, Югославия Коммунистар партияһы етәкселегенә инә. [[1935]]—[[1936 йыл]]дарҙа Мәскәүҙә [[Коминтерн]]да эшләй. [[1937 йыл]]дың декабрендә Югославияға ҡайта һәм СССР-ҙа атылған Югославия Коммунистар Партияһы етәксеһе [[Милан Горкич]] урынына [[Югославия Коммунистар союзы|Югославия коммунистар партияһын]] етәкләй.

Броз ЮКП эшләү дәүерендә «Тито» тигән ҡушамат ала. Һуңыраҡ был ҡушамат уның фамилияһының бер өлөшө булып китә. Бер версияға ярашлы, Броздың нимәне нисек эшләргә кәрәклеген ҡыҫҡаса аңлатыу ғәҙәте була: «Ты это сделаешь» («хорватса -ти то»). Ошонан уның ҡушаматы килеп сыҡҡан да инде, тип баралар. Броз үҙе был версияны кире ҡаға һәм Титоның бер нәмә лә аңлатмаған хорват фамилияһы булыуын белдерә.&lt;ref&gt;[http://gazeta.zn.ua/SOCIETY/iosip_broz_tito__sozdatel_inogo_sotsializma.html Иосип Броз Тито: создатель «иного» социализма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820061945/http://gazeta.zn.ua/SOCIETY/iosip_broz_tito__sozdatel_inogo_sotsializma.html |date=2016-08-20 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Икенсе Бөтә Донъя һуғышы ===
[[Файл:Josip Broz Tito Bihać 1942.jpg|thumb|160px|left|Тито в 1942 году]]
[[1941 йыл]]да [[Өсөнсө рейх|нацист Германия]]һы Югославияны баҫып алғандан һуң, коммунистар тәүгеләрҙән булып ҡаршылыҡ күрһәтә. Югославия халыҡ азат итеү армияһын булдырған партизандар отряды ойошторола. Уның башында 1941 йылдың [[4 июль|4 июленән]] Тито тора. Югославия партизан хәрәкәте иң уңышлыларҙың береһе була, партизандар ҙур территорияларҙы контролдә тота.

Тәүге айҙарҙа Югославия коммунистары оккупанттар менән һуғыш барышында четниктар отряды менән хеҙмәттәшлек итергә тырыша. Август-сентябрҙәрҙә четниктар һәм партизандар бергә бер нисә операция үткәрә. Сентябрҙә Тито менән четниктар етәксеһе Михаилович араһында осрашыу була. Әммә, тиҙҙән идеологик ҡапама-ҡаршылыҡтар үҙен һиҙҙерә һәм шат союзы ҡапма-ҡаршыға әйләнә. [[1941 йыл]]дың ноябрендә четниктар һәм коммунистик партизандар үҙ-ара ысын граждандар һуғышы алып бара.&lt;ref&gt;[http://srpska.ru/article.php?nid=1387&amp;sq=19,235,309&amp;crypt= Генерал Дража Михайлович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903034240/http://www.srpska.ru/article.php?nid=1387&amp;sq=19,235,309&amp;crypt= |date=2009-09-03 }}&lt;/ref&gt;. Четниктар десант союзниктарҙы көтөргә һәм аҙаҡ немецтар менән һуғышҡа ҡушылырға кәрәк тиһә, Тито һәм партизандар иһә, оҙаҡҡа һуҙмай немецтар менән һуғышҡа ҡушылырға кәрәк, тип һанай.

[[Италия]] капитуляцияһынан һуң Югославия Халыҡ Азатлыҡ армияһы элек итальяндар тарафынан оккупацияланған территорияларҙы баҫып алырға маташа. Югославия хөкүмәте эмиграцияла Михаилович менән мөнәсәбәттәрҙе өҙә һәм Титоны баш командующий итеп ҡуя. Американдар менә Британдар Югославия Халыҡ Азатлыҡ армияһына үҙенең ярҙамын, шул иҫәптә [[Хорватияның бойондороҡһоҙ дәүләте]] территорияһында дошман объекттарына авиацион һөжүм яһап, хәрби ярҙамын да күрһәтә башлай.

1944 йылдың 25 майында Югославия Халыҡ Азатлыҡ армияһы командованиеһы урынлашҡан [[Дрвар]] ҡалаһында, Титоны үлтереү йәки тотоу өсөн (операция «Ход конём») немец һауа десанты төшөрөлә. Тик операция килеп сыҡмай.

[[1945 йыл]]дың 5 апрелендә Тито [[Иосиф Виссарионович Сталин]] менән Югославия территорияһына ваҡытлыса [[Совет Социалистик  Республикалар Союзы]] ғәскәрен индереү тураһында килешеүгә ҡул ҡуя.

[[Ҡыҙыл Армия]] частары менән берлектә Югославия Халыҡ Азатлыҡ армияһы илде азат итә. Гитлер коалицияһын еңеүҙәге роле өсөн 1945 йылдың көҙөндә Титоны [[Брежнев Леонид Ильич|Брежнев]] [[«Еңеү» ордены]] менән наградлай.

=== Югославияға етәкселек ===
Азат ителгәндән һуң [[Югославия Демократик Федератив республикаһы]] иғлан ителә һәм Тито уның премьер-министры, сит ил эштәре буйынса министры була. [[Балҡан федератив республикаһы]]на Югославияны ҡушыу мәсьәләһе буйынса Югославия Коммунистар партияһы етәкселәренең [[Сталин]]ға буйһонмауына бәйле&lt;ref&gt;[http://nikolayko.wordpress.com/tag/second-world-war/ Second World War Contemporary European Archivist]&lt;/ref&gt;, СССР-ҙа дәүләт-ара һәм партия-ара бәйләнештәр өҙәлә. 1949 йылда совет етәкселеге Дуҫлыҡ тураһында килешеү, СССР һәм Югославия араһында дуҫлыҡ, үҙара ярҙам һәм һуғыштан һуң Югославия менән хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүҙе өҙә. Югославия етәкселеген дискредитациялауға йүнәлтелгән пропагандик кампания башлана. Югославияла «фашист тибындағы антикоммунистик полицейский режимы» булыуы раҫлана. Рәсми совет баҫмалары Дуҫлыҡ тураһында килешеү, СССР һәм Югославия араһында дуҫлыҡ, үҙара ярҙам һәм һуғыштан һуң Югославия менән хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеү Титоның был осорҙағы «ҡанлы ораны — [[Ранкович Александр|Ранкович]]» тураһында яҙа. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, совет махсус хеҙмәте Титоға һөжүм әҙерләй. Ул Сталиндың вафаты арҡаһында юҡҡа сығарыла.
&lt;ref&gt;[http://www.e-reading-lib.org/chapter.php/127909/121/Burovskiii_-_Velikaya_Grazhdanskaya_voiina_1939-1945.html Словенское домобранство]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
1953—1954 йылдарҙа Югославия Греция һәм Төркиә менән килешеү төҙөй.
&lt;ref&gt;[http://www.coldwar.ru/conflicts/yugoslaviya/conflict-1948-1953.php Советско-Югославский конфликт]&lt;/ref&gt;.
[[1953 йыл]]да Тито ил президенты итеп һайлана һәм ғүмеренең ахырына тиклем ошо вазифаны биләй.
1970 йылдар уртаһында Титоның ҡатыны [[Броз Йованка]]ға дәүләткә ҡаршы эшмәкәрлек алып барған өсөн ғәйеп тағыла. Бер версия буйынса Тито уны бер нисә енәйәттә, шул иҫәптә дәүләт һәм түңкәрелешкә әҙерлек серен асыуҙа СССР файҙаһына шпионажлыҡта ғәйепләй. Икенсе версия буйынса ғәйепләү заговорсылар тарафынан фальсификациялана. Уның башында [[Стане Доланц]] һәм [[Никола Любичич]] тора. Ғәйепләнеүсене [[Белград]] үҙәгендә бөтә уңайлыҡтары булған айырым йортта изоляциялайҙар, Йованканың апаһы Надяға язалау менән янап, килеп сыҡҡан хәл тураһында һөйләүҙе тыялар. [[Слободан Милошевич]] был ҡарарҙы үҙгәртмәй, шулай итеп Йованка 25 йыл йорт аресында булып бары тик 2000 йылда ғына азат ителә.&lt;ref&gt;Журнал «Story». — изд. «Форвард Медиа Групп». — № 2/2009. — С. 11.&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
{{Скрытый|Рамка = #f1dced|Заголовок=[[Югославия Социалистик Федератив Республикаһы|ЮСФР]]:|Фон_заголовка=#f1dced|Содержание=
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Орден Народный Герой Югославии}}{{!!}}{{Орден Народный Герой Югославии}}{{!!}}{{Орден Народный Герой Югославии}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден Югославской большой звезды}}{{!!}}{{Орден Свободы (Югославия)}}{{!!}}{{Орден Героя Социалистического труда}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден Национального освобождения}}{{!!}}{{Орден Военного флага}}{{!!}}{{Орден Югославского флага с лентой}}
{{!}}-
{{!}}{{Золотой орден Партизанской Звезды}}{{!!}}{{Орден Республики с золотым венком}}{{!!}}{{Золотая звезда ордена За заслуги перед народом}}
{{!}}-
{{!}}{{Золотая звезда ордена братства и единства}}{{!!}}{{Орден Югославской Народной Армии с лавровым венком}}{{!!}}{{Большая звезда ордена Военных заслуг}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден За храбрость (Югославия)}}{{!!}}{{Партизанская память 1941}}{{!!}}{{Медаль 10 лет ЮНА}}
{{!}}-
{{!}}{{Медаль 20 лет ЮНА}}{{!!}}{{Медаль 30 лет победы над фашизмом}}{{!!}}{{Медаль 30 лет ЮНА}}
{{!}}}
}}
{{Скрытый|Рамка = #f1dced|Заголовок=[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]:|Фон_заголовка=#f1dced|Содержание=
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Орден Победа}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Орден Ленина}}{{!!}}{{Орден Октябрьской Революции}}{{!!}}{{Орден Суворова 1 степени|5.9.1944}}{{!!}}{{Медаль «В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина»}}
{{!}}}
}}
{{Скрытый|Рамка = #f1dced|Заголовок=Других государств:|Фон_заголовка=#f1dced|Содержание=
{{{!}}
{{!}}{{Герой Румынии}}{{!!}}{{Орден «Победа социализма»}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Леопольда I}}{{!!}}{{Большой крест с лентой Ордена За заслуги перед Итальянской Республикой}}{{!!}}{{Орден Заслуг 1 класса (ВНР)}}
{{!}}-
{{!}}{{Кавалер ордена Слона}}{{!!}}{{Орден Бани|GCB}}{{!!}}{{Орден Белой розы}}
{{!}}-
{{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Почётного легиона}}{{!!}}{{Кавалер Большого Креста ордена За заслуги (Франция)}} {{!!}}{{Военная медаль (Франция)}}
{{!}}-
{{!}}{{Военный крест 1939—1945 (Франция)}}{{!!}}{{Крест Добровольцев (1939—1945)}}{{!!}}{{Кавалер Большого Креста особой степени ордена За заслуги перед ФРГ}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден Спасителя}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста ордена Святого Олафа}}{{!!}}{{Орден Знамени ВНР с алмазами}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден За воинскую доблесть 1 степени}}{{!!}}{{Орден Возрождения Польши 1 степени}}{{!!}}{{Орден Возрождения Польши 1 степени}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден Крест Грюнвальда 1 степени}}{{!!}}{{Партизанский крест}}{{!!}}{{Большая Звезда Почёта за Заслуги перед Австрией}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден Хризантемы}}{{!!}}{{Орден Белого льва}} {{!!}}{{Орден Белого льва За Победу 1 степени}}
{{!}}-
{{!}}{{Большой крест ордена Ацтекского орла}}{{!!}}{{Большой крест ордена Инфанта дона Энрике}}{{!!}}{{Орден Серафимов}}
{{!}}-
{{!}}{{Медаль Победы и Свободы}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста ордена Южного Креста}}{{!!}}{{Большой крест ордена Андского орла}}
{{!}}-
{{!}}{{Большой крест ордена Мануеля Амадора Гуерреро}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста ордена Нидерландского льва}}{{!!}}{{Большой крест ордена Сантьяго (Португалия)}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден Пехлеви}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста ордена Льва Нассау}}{{!!}}{{Большая лента Королевского ордена Камбоджи}}
{{!}}-
{{!}}{{Большая лента ордена Пионеров Республики}}{{!!}}{{Орден Нишан-е-Пакистан}}{{!!}}{{Большой крест ордена Заслуг (ЦАР)}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден Звезды Индонезии 1 степени}}{{!!}}{{Большая лента ордена Заслуг (Камерун)}}{{!!}}{{Медаль 2500-летия основания Персидской империи}}
{{!}}-
{{!}}{{орден «9 сентября» 1 степени}}{{!!}}{{Орден Священная звезда}}{{!!}}{{Орден Партизанская звезда}}
{{!}}-
{{!}}{{Большая лента ордена Двуречья}}{{!!}}{{Большая лента ордена Двуречья (военный дивизион)}}{{!!}}{{Большой крест ордена святого Мартина}}
{{!}}-
{{!}}{{Большой крест ордена Заслуг (РК)}}{{!!}}{{Орден Нила}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Орден Карла Маркса}}{{!!}}{{Орден Звезда дружбы народов 1 степени}}{{!!}}{{Орден Георгия Димитрова}}{{!!}}{{Орден Сухэ-Батора|тип=1961}}
{{!}}}
}}
=== Югославия ===
{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot;
! Наименование награды !! Страна !! Дата !! Место награждения
|-
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| ''[[Югославияных Халыҡ геройы ордены]]''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Өс тапҡыр)&lt;/small&gt;
|style=&quot;width:8em; font-size:90%;&quot;| {{YUG}}
|style=&quot;width:10em; font-size:90%;&quot;| 6 ноябрь 1944,&lt;br /&gt;15 мая 1972,&lt;br /&gt;16 мая 1977
|style=&quot;width:5em; font-size:90%;&quot;| [[Вис (остров)|Вис]],&lt;br /&gt; [[Белград]], [[Белград]]
|-
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| ''[[Югославия йондоҙо ордены|Югославия ҙур йондоҙ ордены]]''
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| {{YUG}}
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| 1 февраль 1954
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| [[Белград]]
|-
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| ''[[Азатлыҡ ордены Свободы (Югославия)]]''
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| {{YUG}}
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| 12 июнь 1945
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| [[Белград]]
|-
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| ''[[Социалистик Хеҙмәт Геройы ордены]]''
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| {{YUG}}
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| 1950
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| [[Белград]]
|-
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| ''[[Милли азат итеү ордены]]''
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| {{YUG}}
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| 15 август 1943
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| [[Яйце]]
|-
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| ''[[Хәрби флаг ордены]]''
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| {{YUG}}
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| 29 декабрь 1951
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| [[Белград]]
|-
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| ''[[Югославия флагы ордены]]''
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| {{YUG}}
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| 26 ноябрь 1947
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| [[Белград]]
|-
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| ''[[Партизан йондоҙо ордены|Партизан йондоҙоноң алтын ордены]]''
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| {{YUG}}
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| 15 август 1943
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| [[Яйце]]
|-
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| ''[[Республика ордены (Югославия)| Республиканың алтын веноклы ордены]]''
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| {{YUG}}
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| 2 июль 1960
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| [[Белград]]
|-
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| ''[[«Халыҡ алдында күрһәткән хеҙмәт өсөн» ордены|«Халыҡ алдында күрһәткән хеҙмәт өсөн» алтын йондоҙ ордены]]''
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| {{YUG}}
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| 9 июнь 1945
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| [[Белград]]
|-
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| ''[[Туғанлыҡ һәм берҙәмлек ордены | Туғанлыҡ һәм берҙәмлек орденынң алтын йондоҙо]]''
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| {{YUG}}
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| 15 август 1943
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| [[Яйце]]
|-
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| ''[[Югославия Халыҡ азатлыҡ армияһы ордены| Югославия Халыҡ азатлыҡ армияһының лавр веноклы ордены]]''
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| {{YUG}}
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| 29 декабрь 1951
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| [[Белград]]
|-
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| ''[[Хәрби хеҙмәт ордены (Югославия)| Хәрби хеҙмәт орденнынң ҙур йондоҙо]]''
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| {{YUG}}
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| 29 декабрь 1951
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| [[Белград]]
|-
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| ''[[«Батырлыҡ өсөн» ордены (Югославия)|&quot;]]''
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| {{YUG}}
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| 15 август 1943
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| [[Яйце]]
|-
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| ''[[ Югославия партизанына – 1941 Юбилей миҙалы]]''
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| {{YUG}}
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| 14 сентябрь 1944
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| [[Вис (остров)|Вис]]
|-
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| ''[[«Фашизмды еңеүгә 30 йыл» миҙалы]]''
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| {{YUG}}
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| 9 май 1975
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| [[Белград]]
|-
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| ''[[«Югославия Халыҡ армияһына 10 йыл» миҙалы]]''
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| {{YUG}}
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| 22 декабрь 1951
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| [[Белград]]
|-
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| ''[[«Югославия Халыҡ армияһына 20 йыл» миҙалы]]''
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| {{YUG}}
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| 22 декабрь 1961
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| [[Белград]]
|-
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| ''[[« Югославия Халыҡ армияһына 30 йыл  миҙалы»]]''
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| {{YUG}}
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| 22 декабрь 1971
|style=&quot;font-size:90%;&quot;| [[Белград]]
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема = Иосип Броз Тито
|Викицитатник = ru:Иосип Броз Тито
|Викисклад = Category:Josip Broz Tito
}}
* [http://www.hrono.ru/biograf/bio_t/tito_ib.php Биография на сайте «Хронос»]
* [http://www.coldwar.ru/conflicts/yugoslaviya/tito.php Холодная война: Иосип Броз Тито]{{ref-ru}}
* [http://www.telegrafua.com/406/history/8364/ Кіевскій ТелеграфЪ: Шипы и розы от Броз Тито] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101020161407/http://www.telegrafua.com/406/history/8364 |date=2010-10-20 }}{{ref-ru}}
* [http://www.titoville.com/odlikovanja.html Tito’s Home Page: Decorations, Orders, Medals…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050625073534/http://www.titoville.com/odlikovanja.html |date=2005-06-25 }}{{ref-en}}
* [http://www.tito-memorial.com Virtual Josip Broz Tito Memorial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100513081251/http://www.tito-memorial.com/ |date=2010-05-13 }}{{ref-en}}{{ref-sl}}

[[Категория:Сәйәси псевдонимдар]]
[[Категория:Югославия революционерҙары]]
[[Категория:Югославия президенттары]]
[[Категория:Маршалдар]]
[[Категория:Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыусы илдәр башлыҡтары]]
[[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>d59or06ndtzyhs6hp3nzq632qpe82zu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Матурлыҡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108736</id>
    <revision>
      <id>1303138</id>
      <parentid>1290797</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T11:16:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61847" sha1="7lvuji5034l55janpmr9eqvfoknnb1k" xml:space="preserve">{{Һайланған мәҡәлә}}
[[Файл:Фуксия цветок красота.jpg|мини|270пкс|Сәскәләр — тәбиғи матурлыҡтың иң сағыу өлгөһө (һүрәттә — тамсы гөлө)]]
'''Матурлыҡ''' — камиллыҡты аңлатҡан [[эстетика|эстетик]] категория. Ниндәй ҙә булһа бер объекттың төрлө яҡтары күҙәтеүселә юғары ләззәт уятырлыҡ гармониялы тап килеүе. Матурлыҡ — [[мәҙәниәт]]тең иң мөһим категорияларының береһе. Йәмһеҙлек, шөкәтһеҙлек һәм килбәтһеҙлек матурлыҡҡа ҡапма-ҡаршы булғанды аңлатыусы төшөнсәләр&lt;ref&gt;Бычков В. В. «Эстетика». — М.: Гардарики, 2005.&lt;/ref&gt;.

== Матурлыҡ концепциялары ==
[[Файл:Panathenaic amphora BM B137.jpg|thumb|95px|Грек амфораһы (ике тотҡалы, тар муйынлы ҙур көршәк)]]
Матурлыҡ төшөнсәһе [[Антиклыҡ|антик]] осорҙан башлап ысынбарлыҡты, йәшәйеште философик аңлауҙа мөһимдәрҙең береһе булып ҡарала. Боронғо грек философтары матурлыҡты объектив күренеш тип аңлаған һәм уны [[Ғаләм]]дең камиллығы, донъяны бер тәртипкә ҡорған [[йыһан]] (космос) менән бәйләгән&lt;ref&gt;Асмус В. Ф. «Античная философия»&lt;/ref&gt;.

* [[Пифагор]] мәктәбе матурлыҡты [[математика]] менән берҙәмлектә ҡараған: пропорциялары [[алтын киҫелеш]] менән тап килгән предметтар (әйберҙәр) матурыраҡ тойола&lt;ref&gt;Seife, Charles (2000). ''Zéro: the biography of a dangerous idea''. Penguin. ISBN 0-14-029647-6. p. 32&lt;/ref&gt;. Классик грек архитектураһы матурлыҡты нәҡ ошолай аңлауға нигеҙләнгән була.
* [[Сократ]] осоронан матурлыҡ онтологик мәғәнәлә генә түгел, ә {{comment|иҫ-аҡыл|разум}} һәм аң категорияһы булып ҡарала башлай. Сократтың үҙе өсөн матурлыҡ ғаләм ҡоролошоноң  иң мөһим категорияларының береһе булған.
* [[Аристотель]] матурлыҡ төшөнсәһен, камиллыҡ кәүҙәләнеше булараҡ, тулыһынса әхлаҡи категорияға индергән.
* [[Платон]] буйынса, кеше тыуғансы матурлыҡ һәм пак уй-фекер мөхитендә була. Матурлыҡты һәм яҡшылыҡ-изгелекте юғары {{comment|уй-фекер|идея}} булараҡ ҡабул итеү уның философик ижадының төп мотивы булып тора.

Антик философтарҙың матурлыҡты аңлауы Плотин хеҙмәттәрендә дөйөмләштереп йомғаҡлана. Уларҙа матурлыҡ илаһилыҡҡа һәм иҫ киткес гүзәллеккә күтәреүсе көс тип ҡарала. Умберто Эко мөхәррирлегендәге «Матурлыҡ тарихы» («История Красоты») исемле бай баҫмала  кешелектең бөтә дауамында матурлыҡты аңлау тарихы тикшерелә&lt;ref&gt;
{{книга
 | автор         = [[Умберто Эко]]
 | часть         = 
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = История Красоты
 | оригинал      = 
 | ссылка        = 
 | викитека      = 
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = 
 | издательство  = СЛОВО/SLOVO
 | год           = 2013
 | том           = 
 | страницы      = 
 | столбцы       = 
 | страниц       = 440
 | серия         = 
 | isbn          = 978-5-387-00570-1
 | тираж         = 
 | ref           = 
}}&lt;/ref&gt;. Атап әйткәндә, ул ''Платон Матурлыҡтың  иң мөһим ике концепцияһына нигеҙ һалған, һәм улар артабанғы быуаттарҙа ентекләп үҫтерелә'', тип билдәләй&lt;ref&gt;История Красоты… Там же. С. 50&lt;/ref&gt;:
# Матурлыҡ — гармония һәм өлөштәрҙең пропорциональ булыуы (Пифагор буйынса)&lt;ref&gt;История Красоты… Там же. С. 61&lt;/ref&gt;
# Матурлыҡ — яҡты балҡыш кеүек. Ул неоплатонизм идеяларына йоғонто яһай&lt;ref&gt;История Красоты… Там же. С. 72&lt;/ref&gt;

Был хеҙмәттә шулай уҡ түбәндәге ике аспект билдәләнә:
* Матурлыҡ тип беҙ ғәҙәттә нимәнеңдер пропорциялы булыуын атайбыҙ
* Симметрия классик сәнғәттә гүзәллек ҡанундарының береһенә әүерелгән

Эко артабан билдәләүенсә, ''урта быуат ғилеменең нығыраҡ үҫкән осоронда [[Фома Аквинский]]'' &lt;ref&gt;История Красоты… Там же. С. 88&lt;/ref&gt; түбәндәгеләрҙе әйтәсәк:
* матурлыҡ өсөн тейешле пропорционаллек кенә етмәй,
* уға бөтөнлөк тә (йәки һәр нәмәнең теүәллеген тәьмин иткән барлыҡ өлөштәре лә булырға тейеш, зәғиф кәүҙә  килбәтһеҙ һәм ғәрип тип иҫәпләнә),
* балҡыулыҡ та ({{comment|ялтырап янып тороу|сияние}}), сөнки саф, таҙа төҫ кенә гүзәл һәм матур һанала
* пропорционаллек йәки аһәңлелек тә кәрәк.

== Сәнғәттәге матурлыҡ ==
Хәҙерге ваҡытта ''беҙ матурлыҡты күп быуын йән эйәләренең аңһыҙ тәжрибәһе һәм кешеләрҙең меңәрләгән быуынының аңлы тәжрибәһе нигеҙендә беҙҙең зиһендә һаҡланып ҡалған [[инстинкт]] йәки тыумыштан килгән эске һиҙем, тәбиғи тойғо менән ҡабул итәбеҙ'' тигән фараз йәшәп килә&lt;ref&gt;[http://books.rusf.ru/unzip/add-on/xussr_gk/efremi01.htm?9/89 И.Ефремов — Лезвие бритвы — спор о красоте]&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery&gt;
Изображение:Three Graces Louvre Ma287.jpg|Хариталар — боронғо грек скульптураһының күсермәһе
Изображение:NAMA Hermès d'Atalante.jpg|[[Гермес]] — боронғо грек скульптураһы
Изображение:Russian beauty in summer garland by Konstantin Makovsky.jpg|«Русская красавица». Константин Маковский рәсеме {{nobr|1=(1839—1915).}}
Изображение:Helga (1917), oljemålning av Anders Zorn.jpg|«Хельга». Андерс Цорн, 1917
Изображение:Pierre-Auguste Renoir 050.jpg|«Купальщица». [[Огюст Ренуар]], 1893
Изображение:Group of Aphrodite, Pan and Eros (National Archaeological Museum of Athens, 1-31-2023).jpg|[[Афродита]], [[Эрот]] һәм Пан
Image:Roqueplan, Girl with flowers.jpg|Камиль Рокплан — Девушка с цветами
Kustodiev russian venus.jpg|Борис Кустодиев — Русская Венера
Image:Birth of Venus detail.jpg|[[Сандро Боттичелли]] — Рождение Венеры, ок. 1485 (деталь)
Изображение:Les Trois Graces LP 5.jpg|«Три грации». Жан Жак Прадье,1831
&lt;/gallery&gt;

=== Эрос (һөйөү) һәм физик матурлыҡ ===

Ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар ҡаршы затҡа (енескә) оҡшағанда матур була. Ҡатын-ҡыҙҙы/ир-егетте партнёр итеп һайлағанда, ниндәй затҡа нимә кәрәклегендә беҙ бер ҡасан да яңылышмайбыҙ. Бында нәҡ «алдағы быуындар тәжрибәһе» ярҙамға килә лә инде&lt;ref&gt;[http://ethology.ru/library/?id=12 Протопопов Анатолий. «Трактат о любви, как её понимает жуткий зануда»] + [http://protopop.chat.ru/tl3.html «зеркало»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061228051458/http://protopop.chat.ru/tl3.html |date=2006-12-28 }}&lt;/ref&gt;.

Тәнде бар яҡлап гармониялы үҫтереү, башҡа төр ҡаҙаныштар кеүек үк, һәр кешенән ҙур хеҙмәт һәм тырышлыҡ талап итә.

=== Рухи матурлыҡ ===
{{Врезка
 | Выравнивание    = right
 | Без разрывов    = 1
 | Заголовок       = [[Чехов Антон Павлович]], «Дядя Ваня»
 | Содержание      = 
 Кешелә бөтә нәмә лә: йөҙө лә, кейеме лә, &lt;br /&gt;күңеле лә, уйҙары ла матур булырға тейеш. 
}}

Физик матурлыҡтан тыш кешелек [[мәҙәниәт]]ендә шулай уҡ әхлаҡи, рухи матурлыҡ хаҡында ла төшөнсә формалашҡан. Был категория йәшкә һәм енескә ҡарамай һәр кемгә ҡарата ҡулланыла һәм кешенең аҡыллылығына, зирәклегенә, намыҫлылығына, тоғролоғона, баҫалҡылығына, әҙәплелегенә ҡарашты билдәләй. Балалар, үҫмерҙәр һәм йәш егет менән ҡыҙҙарға ҡарата был төшөнсәгә шулай уҡ «ғәйепһеҙлек», «гөнаһһыҙлыҡ», «саф күңеллелек», «хәйләһеҙлек», «эскерһеҙлек», «боҙолмағанлыҡ» һәм башҡа шундай {{comment|ҡылыҡһырламалар|характеристикалар}} инә.

== Төрлө мәҙәниәттәрҙә физик матурлыҡ эталондары ==
Тарихтан күренеүенсә, матурлыҡ үрнәктәре һәм {{comment|«ҡалыптары»|«стандарттары»}} төрлө илдәрҙә һәм мәҙәниәттәрҙә бик ныҡ айырыла&lt;ref&gt;[http://www.kontinent.org/article_rus_49baefc636f23.html Спасёт ли мир красота? Профессор Николай Крюковский даёт добро кинопроекту «Красота спасёт мир»// Континент.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131007090242/http://kontinent.org/article_rus_49baefc636f23.html |date=2013-10-07 }}&lt;/ref&gt;. Тән төҙөлөшөндә күренеп торған физик етешһеҙлектәре, симметрияһыҙлыҡтары булмаған&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/3341719/Why-beauty-is-an-advert-for-good-genes.html Highfield, Roger. «Why beauty is an advert for good genes»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140323010515/http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/3341719/Why-beauty-is-an-advert-for-good-genes.html |date=2014-03-23 }}. The Telegraph. Retrieved February 13, 2012&lt;/ref&gt; һәм тышҡы күренеш менән «уртаса» булған (һәр [[раса]]ла — үҙ эталоны) кешеләргә өҫтөнлөк биреүҙән тыш, үҙгәреп торған башҡа мәҙәни сифат айырмалыҡтары ла бар.

[[Боронғо Греция]]ла һәм [[Боронғо Рим]]дә ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар матурлығы эталоны XX быуаттыҡынан, [[Олимпия уйындары|олимпия хәрәкәте]] үҫкән дәүерҙекенән ғәмәлдә айырылмай.

[[Урта быуаттар]]ҙа көлһыу төҫ, йөҙҙә нур булмау, ағарынғанлыҡ һәм ябыҡлыҡ [[мода]]ла булһа, [[барокко]] дәүерендә киреһенсә тулылыҡ,  йыуантыҡлыҡ (мәҫәлән, [[Питер Пауль Рубенс|Рубенс]] картиналары) һәм  үрсем биреү һәләте күҙгә бәрелеп торған кәүҙә модаға инә ([[Голландия|голланд]] оҫталарының картиналары, — мәҫәлән, рәссам Герард Терборх төшөргән ханымдар).

==== XXI быуат ====

==== Ҡатын-ҡыҙ матурлығы эталондары ====
{{Врезка
 | Выравнивание    = right
 | Без разрывов    = 1
 | Заголовок       = [[Лорд Байрон]], «Каин»
 | Содержание      = 
И если красота её поблекнет, &lt;br /&gt;
То, думаю, создатель красоты, &lt;br /&gt;
При гибели прекрасного созданья, &lt;br /&gt;
Утратить должен более, чем я. 
}}

Хәҙерге ваҡытта «юғары мода» сиктән тыш ябыҡ, оҙон буйлы, нескә билле һәм оҙон аяҡлы һынды ҡатын-ҡыҙ матурлығының {{comment|үрнәге|стандарты}} итеп рекламалауын дауам итә. «Көсһөҙ заттар»ҙың буй-һыны зифа һәм һомғол булып, билдәле 90—60—90 күрһәткестәренә тап килергә тейеш&lt;ref&gt;[http://www.bodybeautiful.ru/krasota-i-fitnes/41-ideal-krasoty-v-raznye-jepokhi.html «Идеал красоты в разные эпохи» — статья на сайте Body Beautiful] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140226034824/http://www.bodybeautiful.ru/krasota-i-fitnes/41-ideal-krasoty-v-raznye-jepokhi.html |date=2014-02-26 }}&lt;/ref&gt;.

===== Рәсәй =====
[[Файл:Charcoal and chalk drawing of Audrey Hepburn.jpg|thumb|[[Одри Хепбёрн]] — Британия һәм Америка актёры]]
2011 йылда Көньяҡ федераль университет хеҙмәткәрҙәре тәүге тапҡыр ҡатын-ҡыҙ матурлығының асылын тикшергән. Тикшереүҙә ҡатнашыусыларҙан улар өсөн сибәр ҡатын-ҡыҙ идеалы бармы-юҡмы икәнен һәм кемде уға индереүҙәрен белешкәндәр. Һорашыу һөҙөмтәһендә яуап биреүселәрҙең күпселеге өсөн матурлыҡ тормоштағы реаль кешеләрҙең күҙ менән күрерлек (визуаль) аныҡ образы аша һынланыуы асыҡланған. 30 процент яуап биреүселәр матур ҡатын-ҡыҙҙың телевидение тапшырыуҙары нигеҙендә тыуған йыйылма образы хаҡында фекер йөрөткән. Дөйөм алғанда, сибәр ҡатын-ҡыҙ өлгөһө булараҡ ''[[Одри Хепбёрн]]'', ''[[Мэрилин Монро]]'' һәм ''Анджелина Джоли'' исемдәре аталған. Тикшереүҙә ҡатнашҡан йәштәр бары тик көнбайыш һылыуҙарына ғына туҡталһа, олораҡтар РСФСР-ҙың һәм Рәсәйҙең халыҡ артистары ''Валентина Толкунова'' менән ''Ирина Алфёрованы'' ла ҡатын-ҡыҙ матурлығы өлгөһө итеп күрһәткән&lt;ref name=&quot;РГ-2011&quot;&gt;{{статья|автор=Ионова, Лариса |заглавие=Убойная сила XXI века|ссылка=http://www.rg.ru/2011/05/20/krasavica.html|язык=ru|издание=Российская газета|место=М.|издательство= |год=2011|выпуск=5483 (107)}}&lt;/ref&gt;.

Һорашыуҙа ҡатнашыусыларҙың күптәре ҡатын-ҡыҙ матурлығы эталонын зифа буйлы, оҙон сәсле һәм ҙур күҙле итеп тасуирлаған. Ҡатын-ҡыҙҙар үҙҙәре тышҡы бөхтәлек һәм ҡаралғанлыҡ (ухоженность), шулай уҡ ыҫпайлыҡ (аккуратность) кеүек сифаттарҙы мөһим тип билдәләһә, ир-аттар күберәк сәс һәм күҙҙәрҙең төҫөнә иғтибар биргән. Матурлыҡ идеалы тип аталған билдәле шәхестәрҙең фотоһүрәттәрен өйрәнеү һөҙөмтәһендә шул асыҡланған: матур ҡатын-ҡыҙҙар — ҡара сәсле (брюнетка), ҙур, асыҡ һәм мәғәнәле (выразительный) күҙле, уртаса комплекциялы һәм пропорциональ һынлы булырға тейеш. Брюнеткалар блондинкаларға (һары сәслеләргә) ҡарағанда күберәк тауыш йыйған&lt;ref name=&quot;РГ-2011&quot; /&gt;.

Һөҙөмтәлә сибәр (матур, һылыу) ҡатын-ҡыҙҙың шундай йыйылма портреты хасил була: буй 158—175 сантиметр, ауырлыҡ 48—64 килограмм, һомғол, зифа һәм пропорциональ буй-һын (фигура), йәшел йә ҡуңыр  күҙҙәр, ҡуйы оҙон керпектәр, сәләмәт һәм ҡуйы сәс, хисле ирендәр, ҡаралған ҡулдар һәм тырнаҡтар, таҙа һәм шыма тән тиреһе. Ыҡсымлыҡ (миниатюрность), ҡыҫҡа сәс, макияждың юҡлығы һәм 90—60—90 классик пропорциялар һирәк кенә телгә алына. Һуңғы ваҡытта матур һын хаҡындағы төшөнсә үҙгәреү кисерә — ул ябыҡ түгел, ә нормаль, «һау-сәләмәт» ҡатын-ҡыҙ буй-һыны&lt;ref name=&quot;РГ-2011&quot; /&gt;.

Матур ҡатын-ҡыҙҙың характерына килгәндә, яҡшылыҡ һәм киң күңеллелек, аҡыл һәм башҡаларҙы аңлай белеү, шулай уҡ ярҙамсыллыҡ, кеше хәленә инеүсәнлек, яғымлылыҡ һәм наҙлылыҡ, юморҙы аңлау кеүек сифаттар мотлаҡ тәүге урындарҙа тора. Ҡатын-ҡыҙҙар үҙҙәре йышыраҡ зирәклек (мудрость) һәм үҙеңә ышанғанлыҡты күрһәтһә, ир-егеттәр алсаҡлыҡ, аралашыусанлыҡ һәм яғымлылыҡ менән наҙлылыҡты алға ҡуя. Һылыу исеменә дәғәүә итеүсе ҡатын-ҡыҙ бынан тыш аҡыллы, әҙәпле, кеселекле, төплө, аһәңле (гармониялы), үҙенә тартып тороусы (харизмалы), яратыусы, маҡсатҡа ынтылышлы, тәрбиәле, аралашҡанда һөйкөмлө һәм мөләйем булырға ла тейеш. Яуап биреүселәрҙең күпселеге фекеренсә, матур ҡатын-ҡыҙҙың юғары йә тамамланмаған юғары белеме булыуы зарур&lt;ref name=&quot;РГ-2011&quot; /&gt;.

==== Ир-ат матурлығы эталондары ====
[[Италия|Итальяндар]] донъялағы иң матур ир-ат тип танылған, һәм йылдар үтеү менән һирәкләнә барған сәс, биттәге йыйырсыҡтар уларҙың һөйкөмлөлөк һәм яғымлылығын бер ҙә кәметмәй&lt;ref name=&quot;tut.by&quot;&gt;[http://news.tut.by/kaleidoscope/122876.html Самыми красивыми мужчинами в мире признаны итальянцы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202084342/http://news.tut.by/kaleidoscope/122876.html |date=2008-12-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Матурлыҡ бәйгеләре ==
Матурлыҡ бәйгеһе — ҡатнашыусыларҙың иң сибәре билдәләнгән ярыш. Йыш ҡына был конкурстарҙа төрлө маһирлыҡты, уйлау-фекерләү һәләтен (интеллектты) һәм телмәр (ораторлыҡ) оҫталығын күрһәтергә кәрәк.

[[Файл:Статуя Венеры.jpg|thumb|Афродита]]

Легенда буйынса, беренсе матурлыҡ бәйгеһе итеп өс [[алиһә]] — [[Гера]], [[Афина (алиһә)|Афина]] һәм [[Афродита]]ның ярышы һанала. Хөкөмдар (судья) итеп улар ''Парис''ты (кешене) һайлай, һәм ул төп бүләкте — {{comment|алма|Яблоко раздора}} һәм «Иң һылыу» исемен [[Афродита]]ға бирә. [[Троя һуғышы]] башланыуға нәҡ ошо сәбәпсе була ла инде.

Боронғо Трояла [[Илион]]дың иң матур ҡыҙын һайлауҙары тураһында туранан-тура булмаһа ла, ситләтелгән раҫлауҙар һаҡланған. Баһаман (жюри) йырсылар, скульпторҙар, ораторҙар һәм яугирҙәрҙән торған.

Документаль раҫланған матурлыҡ бәйгеләренең тәүгеләре б. э. т. [[5 быуат]]та [[Боронғо Греция]]лағы Коринф ҡалаһында үтә. Унда хакимлыҡ иткән Кипелис ер алиһәһе [[Гея]] хөрмәтенә байрам ойоштора. Иң лайыҡлы дәғәүәсе ''алтын эйәһе'' тип нарыҡлана. Был башланғыс гректарға хуш килә, һәм ошоға оҡшаш бәйгеләр башта [[Афина]]ла, һуңыраҡ бар ерҙә дә үткәрелә башлай. [[Эгей диңгеҙе]]нең Лесбос утрауындағы ярыштар айырыуса киң билдәлелек яулай.

[[Вавилон|Боронғо Вавилонда]] матурлыҡ бәйгеһе еңеүсеһенә «һылыуҡай» исеме бирелеү менән бергә уға тәғәйен хаҡ та ҡуйылған: уның исеме әйтелгәс, ир-аттар ҡысҡырып хаҡты атаған. Артабан һылыу ҡыҙға өйләнеү өсөн уны ғаиләһенән конкурс һөҙөмтәһендә билдәләнгән нәҡ ошо [[аҡсаға]] һатып алырға кәрәк булған.

Боронғо [[Ҡытай]]ҙа, шулай уҡ хәҙерге [[Перу]] биләмәләрендә ҡасандыр йәшәгән индеец ҡәбиләләренең [[Инкалар империяһы]]нда һәм [[Малайзия]] халҡында һылыуҙарҙы һайлау буйынса махсус ҡағиҙәләр булған. Еңеүсене билдәләгәс, йола нигеҙендә тантаналы шарттарҙа уны ҡан эскес алла йә рухҡа (затҡа) ҡорбан итеп биргәндәр.

[[Ислам]]дың ҡаты ғөрөф-ғәҙәттәренә ҡарамаҫтан, [[Осман империяһы]]ндағы һәрәмдәрҙә иң һылыу йәриәне һайлап  күңел асҡандар.

[[Австралия]] һәм [[Тымыҡ океан]] утрауҙары [[ҡәбилә]]ләренең [[20 быуат]]ҡа тиклем үткәрелгән бәйгеләрендә кейәүгә сыҡмаған һөйкөмлө ҡыҙҙар шәрә килеш ярышҡан. Еңеүсене ауылдың «беренсе» егете кәләш итеп алған.

[[Уганда]]ның матурлыҡ бәйгеләрендә йөҙ-бит һәм төҫ матурлығына айырым иғтибар бирмәй, ҡатын-ҡыҙҙар араһынан иң матур янбаш  хужаһын һайлағандар. Ҡайһы бер еңеүселәрҙең арт һандары шундай ауыр булған, улар хатта сит ярҙамдан тыш аяҡтарына ла баҫа алмаған.

[[Рәсәй империяһы]]нда оҙаҡ ваҡыт [[батша]]ға ҡатынды конкурс буйынса һайлағандар һәм уға бөтөн [[дәүләт]]тең бар [[ғаилә]]ләренән ҡыҙҙарҙы йыйғандар. Социаль хәл һәм байлыҡ иҫәпкә алынмаған,  беренсе урынға матурлыҡ һәм сәләмәтлек ҡуйылған. Приз — ''батша ҡатыны'' исеме һәм күп осраҡта тиҙ [[үлем]] йәки [[монастырь]]. [[урыҫтар|Урыҫ]] батшалары шулай итеп [[ҡатын]]дарын шаҡтай тиҙ алыштырған.

[[Европа]]ла бындай бәйгеләр хаҡында [[урта быуаттар]]ҙа уҡ оноталар. [[Инквизиция]] заманының иң матур ҡыҙының сираттан тыш утта яндырылыу ихтималлығы ғына бик юғары булған. [[Христиан сиркәүе]], ҡатын-ҡыҙҙарҙың иң һылыуҙары ла, иң шөкәтһеҙ һәм ғәриптәре лә мотлаҡ [[иблис]]кә хеҙмәт итә һәм шунлыҡтан улар ошондай ҡиәфәткә эйә, тип һанаған.

Сығанаҡ: http://fact.inf.ua/p.html{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223122336/http://fact.inf.ua/p.html |date=2014-02-23 }} &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://fact.inf.ua/p.html|title=Интересное про конкурсы красоты|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6H3qj0NzQ|archivedate=2013-06-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223122336/http://fact.inf.ua/p.html |date=2014-02-23 }}&lt;/ref&gt;

[[1888 йыл]]дың [[19 сентябрь|19 сентябрендә]] [[Бельгия]]ның ''Спа ҡалаһында'' ҡатын-ҡыҙҙар араһында беренсе матурлыҡ бәйгеһе үтә. 350 кандидаттың 21-е финалға етә: тик ир-егеттән генә торған {{comment|баһаман|жюри}} уларҙы ябыҡ ишек артында «ҡарап тикшерә». [[Франция]]ның [[Кариб диңгеҙе]] [[утрау]]ҙарында урынлашҡан диңгеҙ аръяғы департаменты ''Гваделупа'' вәкиле 18 йәшлек Берта Сукаре ({{lang-fr|Bertha Soucaret}}) еңеүсе тип табыла һәм 5000 Бельгия франкы күләмендәге призға лайыҡ була.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.calend.ru/event/4549/|title=В Бельгии прошел первый в истории конкурс красоты|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6H3qlZQYj|archivedate=2013-06-02}}&lt;/ref&gt;

=== Халыҡ-ара матурлыҡ бәйгеләре ===
Иң әһәмиәтле халыҡ-ара матурлыҡ бәйгеләре (конкурстары):
* Донъя һылыуы (Мисс Мира)
* Ер шары һылыуы (Мисс Земля)
* Ғаләм һылыуы (Мисс Вселенная)
* Мисс Интернешнл

==== Донъя һылыуы ====
'''«Донъя һылыуы»''' ({{lang-en|Miss World}}) — йыл һайын үткәрелеп килгән халыҡ-ара матурлыҡ бәйгеһе. ''«Ер шары һылыуы»'', ''«Ғаләм һылыуы»'' һәм ''«Мисс Интернешнл»'' конкурстары менән бер рәттән донъялағы матурлыҡ бәйгеләренең иң абруйлыһы һәм дәрәжәлеһе һанала.

[[Файл:Missworld09air.jpg|thumb|right|200px|Донъя һылыуы — 2009 Кайане Алдорино]]
«Донъя һылыуы» конкурсын [[1951 йыл]]да [[Бөйөк Британия]]ла продюсер ''Эрик Морли'' ([[1918]]—[[2000]]) үткәрә башлай. Уның ҡатыны Джулия Морли —  иренең вафатынан һуң был шоу-тамашаның рәйестәше. Алда әйтелгәндәре менән бергә был матурлыҡ бәйгеһе лә донъяла иң билдәлеһе, конкурс финалын телевизорҙан 200-ҙән ашыу илдең тамашасылары ҡарай.

«Донъя һылыуы» тәүҙә ҡатын-ҡыҙҙарҙың ''бикини'' фестиваль-конкурсы итеп ойошторола, матбуғат уға «Донъя һылыуы» исемен бирә. Башта бәйгене бер тапҡыр ғына үткәреү планлаштырылған була. &quot;Ғаләм һылыуы&quot;ның ойошторолоуын белгәс, Морли үҙенең шоуын һәр йыл һайын үткәрергә ҡарар итә.

Бикиниға ҡаршы булған оппозиция беренсе конкурстан һуң уны ҡәҙимге һыу инеү кейеме  менән алыштыртыуға өлгәшә. [[1959 йыл]]да [[Би-би-си]] бәйгене телевизор экрандарына сығара, был иһә шоү-тамашаның ғәйәт популярлашыуына килтерә.

Уҙған быуаттың 80-се йылдарында шоу-тамашаға ҡатнашыусыларҙың [[интеллект]] (фекерләү һәләте) кимәлен билдәләүсе һынамыштар өҫтәлә. Шуға ҡарамаҫтан конкурс үҙе тыуған Британияла иҫке [[мода]]лы һәм [[сәйәсәт|сәйәси]] яҡтан шаҡтай әҙәпһеҙ итеп ҡарала. Йола буйынса Донъя һылыуы бер йыл [[Лондон]]да йәшәй. Конкурста [[Венесуэла]] вәкилдәре алты тапҡыр бәйге еңеүсеһе булды.

2016 йылдың 18 декабренән планетаның төп һылыуы титулын [[Пуэрто-Рико]] вәкиле ''Стефани Дел Валье'' йөрөтә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2016/12/19/missworld/ Корону «Мисс Мира-2016» завоевала представительница Пуэрто-Рико Сайт «Лента. Ру», 2016, 19 декабрь]{{ref-ru}}{{V|19|12|2016}}&lt;/ref&gt;.

Һуңғы алты йылда «Донъя һылыуы» титулын яулаусылар:
* [[2016 йыл]] — ''Стефани Дел Валье'', 19 йәш, [[Пуэрто-Рико]]&lt;ref&gt;[http://www.woman.ru/beauty/medley2/article/188690/ «Мисс Мира-2016»: кому досталась корона, а кому — лишь аплодисменты. Сайт Woman.ru, 2016, 19 декабрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220011811/http://www.woman.ru/beauty/medley2/article/188690/ |date=2016-12-20 }}{{ref-ru}}{{V|19|12|2016}}&lt;/ref&gt;.
* [[2015 йыл]] — ''Мирея Лалагуна'', 23 йәш, [[Испания]]&lt;ref&gt;[http://www.kp.ru/daily/26473.7/3342751/ Самой красивой девушкой планеты стала стала 23-летняя студентка из Испании. kp.ru — Сайт газеты «Комсомольская правда», 15 декабря 2015 г.]{{ref-ru}}{{V|06|09|2016}}&lt;/ref&gt;.
* [[2014 йыл]] — ''Ролен Штраусс'', 22 йәш, [[Көньяҡ Африка Республикаһы]]&lt;ref&gt;[http://www.1tvnet.ru/content/show/rolen-shtraus-foto-i-biografiya-pobeditelnici-konkursa-miss-mira-2014_31138.html Представительница ЮАР Ролен Штраус (Rolene STRAUSS) стала победительницей конкурса красоты «Мисс мира 2014». Сайт «1tvnet.ru», 14 декабря 2014 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160831002607/http://www.1tvnet.ru/content/show/rolen-shtraus-foto-i-biografiya-pobeditelnici-konkursa-miss-mira-2014_31138.html |date=2016-08-31 }}{{ref-ru}}{{V|06|09|2016}}&lt;/ref&gt;
* [[2013 йыл]] — ''Меган Янг'', 23 йәш, [[Филиппин]], илдең был исемгә лайыҡ булған тәүге вәкиле&lt;ref&gt;[http://www.1tvnet.ru/content/show/-megan-yang-megan-young--luchshie-foto-miss-mira-2013_22249.html Представительница Филиппин Меган Янг (Megan Young) 28 сентября получила титул «Мисс Мира-2013».Сайт «1tvnet.ru», 28 сентября 2013 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170608062220/http://www.1tvnet.ru/content/show/-megan-yang-megan-young--luchshie-foto-miss-mira-2013_22249.html |date=2017-06-08 }}{{ref-ru}}{{V|06|09|2016}}&lt;/ref&gt;.
* [[2012 йыл]] — ''Юй Вэнься'', 23 йәш, Ҡытай&lt;ref&gt;[http://polit.ru/news/2012/08/18/wenxia/ Юй Вэнься из Внутренней Монголии победила в «Мисс Мира-2012» Сайт «Полит.ру», 18 августа 2012 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170602082418/http://polit.ru/news/2012/08/18/wenxia/ |date=2017-06-02 }}{{ref-ru}}{{V|06|09|2016}}&lt;/ref&gt;
* [[2011 йыл]] — ''Ивиан Саркос'', 22 йәш, Венесуэла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/11/111106_miss_world.shtml|title=&quot;Мисс мира&quot; 2011 года стала представительница Венесуэлы|publisher=BBC Russia|archiveurl=http://www.webcitation.org/69STajVVq|archivedate=2012-07-27}}&lt;/ref&gt;

===== Бәйгелә СССР һәм Рәсәй вәкилдәре =====
* [[1989]] — Анна Горбунова — Мисс Фотогеничность
* [[1990]] — Лаума Земзаре/Lauma Zemzare ''(Латвия ССР-ы вәкиле, Мисс СССР)''&lt;ref&gt;{{cite web|author=|datepublished=|url=http://www.pageantopolis.com/international/world_1990.htm|title=Pageantopolis Coverage of Miss World 1990|lang=en|publisher=|accessdate=2010-12-07|archiveurl=http://www.webcitation.org/66LISs09t|archivedate=2012-03-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011030455/http://www.pageantopolis.com/international/world_1990.htm |date=2008-10-11 }}&lt;/ref&gt;
* [[1991]] — ''СССР тарҡалыу сәбәпле ҡатнашмайҙар''
* [[1992]] — Юлия Курочкина — '''Донъя һылыуы'''
* [[1993]] — Ольга Сысоева
* [[1994]] — Анна Малова
* [[1995]] — Елена Базина
* [[1996]] — Виктория Цапицына
* [[1997]] — Людмила Попова
* [[1998]] — Татьяна Мокрушина
* [[1999]] — Елена Ефимова
[[Файл:Miss World 08 winner Ksenia Sukhinova.jpg|thumb|right|280px|Ксения Сухинова, Донъя һылыуы 2008]]
* [[2000]] — Анна Бодарева
* [[2001]] — Ирина Коваленко — ярым финалсы (топ 10)
* [[2002]] — Анна Татаринцева — ярым финалсы (топ 20)
* [[2003]] — Светлана Горева
* [[2004]] — Татьяна Сидорчук — ярым финалсы (топ 15)
* [[2005]] — Юлия Иванова — Мисс Бикини, ярым финалсы (топ 15)
* [[2006]] — Александра Мазур
* [[2007]] — Татьяна Котова
* [[2008]] — Ксения Сухинова — '''Донъя һылыуы''', Мисс Топ-Модель
* [[2009]] — Ксения Шипилова
* [[2010]] — Ирина Шәрипова — ярым финалсы (топ 25)
* [[2011]] — Наталья Гантимурова — сирек финалсы (топ 30)
* [[2012]] — Елизавета Голованова
* [[2013]] — Эльмира Абдразаҡова
* [[2014]] — Анастасия Костенко — ярым финалсы (топ 25)
* [[2015]] — София Никитчук — 1-се вице-мисс
* [[2016]] — Яна Добровольская — ярым финалсы (топ 21)

==== Ер шары һылыуы ====
[[Файл:Winner Miss Russia 2010.jpg|thumb|425px|Ирина Антоненко (уртала) — Ғаләм һылыуы 2010 конкурсында Рәсәй вәкиле һәм Донъя һылыуы 2010 бәйгеһенең ярым финалсыһы, шулай уҡ Рәсәй вәкиле Ирина Шәрипова]]
'''«Ер шары һылыуы»''' (англ. ''Miss Earth'') — ''«Донъя һылыуы»'', ''«Ғаләм һылыуы»'' һәм ''«Мисс Интернешнл»'' халыҡ-ара матурлыҡ бәйгеһеләре менән бергә донъялағы иң абруйлы матурлыҡ бәйгеләренең береһе. Ул беренсе кимәл конкурстары араһында иң күп ҡатнашыусыларҙы йыя. 2001 йылда башланған бәйге Филиппинда [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] эгидаһы аҫтында үткәрелә&lt;ref&gt;[http://www.missearth.tv Официальный сайт конкурса]{{V|06|09|2016}}&lt;/ref&gt;.

Конкурстың идеяһы — бөгөнгө көндәрҙәге гуманитар, тирә-яҡ мөхитте һәм тәбиғәт тереклеген һаҡлау проблемаларына йәмәғәтселек иғтибарын йүнәлтеү. Бынан сығып, барлыҡ ҡатнашыусылар бөтә [[Ер|Ер шарындағы]] һәм конкрет төбәктәрҙәге экологик хәлдәрҙе яҡшыртыуға ҡағылышлы халыҡ-ара проекттарын тәҡдим итәләр. Еңеүсе БМО-ның ''Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау программаһын'' тормошҡа ашырыу буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы вәкиле итеп билдәләнә.

===== Бәйгенең еңеүселәре =====
Төрлө йылдарҙа «Ер шары һылыуы» (1-се урын), шулай уҡ Мисс Һауа (2-се урын), Мисс Һыу (3-сө урын) һәм Мисс Ут (4-се урын) исемдәрен түбәндәге ҡыҙҙар яулаған:
 
{| class=&quot;wiki table&quot; border=&quot;3&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0 1em 0 0; background: white; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size:95%;&quot;
|-
! style=&quot;background:#ffffcf; width:10%;&quot;| Йыл
! style=&quot;background:#dfffcf; width:20%;&quot;| Ер шары һылыуы&lt;br /&gt;(1-се урын)
! style=&quot;background:#F2E6FF; width:20%;&quot;| Мисс Һауа (2-се урын)
! style=&quot;background:#cff0ff; width:20%;&quot;| Мисс Һыу (3-сө урын)
! style=&quot;background:#FA8072; width:20%;&quot;| Мисс Ут (4-се урын)
! style=&quot;background:#ffffcf; width:10%;&quot;| Ҡатнашыусылар һаны

|-
|align=&quot;center&quot;| [[2015]]
|&lt;center&gt;{{PHI}}&lt;/center&gt;&lt;center&gt;Анхелия Онг&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{AUS}}&lt;/center&gt;&lt;center&gt;Дайанна Грагеда
|&lt;center&gt;{{USA}}&lt;/center&gt;&lt;center&gt;Бриттани Пэйн&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{BRA}}&lt;/center&gt;&lt;center&gt;Тиесса Сикерт&lt;/center&gt;
|align=&quot;center&quot;| 86
|-
|align=&quot;center&quot;| [[2014]]
|&lt;center&gt;{{PHI}}&lt;/center&gt;&lt;center&gt;Джейми Херрелл&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{USA}}&lt;/center&gt;&lt;center&gt;Андреа Ной&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{VEN}}&lt;/center&gt;&lt;center&gt;Мария Александра Родригес&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{флагификация|Российская Федерация}}&lt;/center&gt;&lt;center&gt;Анастасия Трусова&lt;/center&gt;
|align=&quot;center&quot;| 85
|-
|align=&quot;center&quot;| [[2013]]
|&lt;center&gt;{{VEN}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Алис Энрич&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{AUT}}&lt;/center&gt;&lt;center&gt;Катя Вагнер&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{THA}}&lt;/center&gt;&lt;center&gt;Пуника Кулсонторнрут&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{KOR}}&lt;/center&gt;&lt;center&gt;Катарина Чхве Сонъи&lt;/center&gt;
|align=&quot;center&quot;| 88
|-
|align=&quot;center&quot;| [[2012]]
|&lt;center&gt;{{CZE}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Тереза Файксова&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{PHI}}&lt;/center&gt;&lt;center&gt;Стефания Стефанович&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{VEN}}&lt;/center&gt;&lt;center&gt;Осмариэль Вильялобос&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{BRA}}&lt;/center&gt;&lt;center&gt;Камила Брант&lt;/center&gt;
|align=&quot;center&quot;| 80
|-
|align=&quot;center&quot;| [[2011]]
|&lt;center&gt;{{ECU}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Ольга Алава&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{BRA}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Ориэлль Беннеттон&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{PHI}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Афина Империаль&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{VEN}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Каролин Медина&lt;/center&gt;
|align=&quot;center&quot;| 84
|-
|align=&quot;center&quot;| [[2010]]
|&lt;center&gt;{{IND}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Николь Фариа&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{ECU}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Дженнифер Пасминьо&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{THA}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Ватсапон Ваттанакун&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{PUR}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Эйди Боск&lt;/center&gt;
|align=&quot;center&quot;| 84
|-
|align=&quot;center&quot;| [[2009]]
|&lt;center&gt;{{BRA}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Ларисса Рамос&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{PHI}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Сандра Зайферт&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{VEN}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Джессика Барбоса&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{ESP}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Алехандра Эчеварриа&lt;/center&gt;
|align=&quot;center&quot;| 80
|-
|align=&quot;center&quot;| [[2008]]
|&lt;center&gt;{{PHI}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Карла Паула Генри&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{TAN}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Мириам Одемба&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{MEX}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Абигайль Элисальде Ромо&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{BRA}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Татьяна Алвес Барбоза&lt;/center&gt;
|align=&quot;center&quot;| 85
|-
|align=&quot;center&quot;| [[2007]]
|&lt;center&gt;{{CAN}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Джессика Триско&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{IND}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Пуджа Читгопекар&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{VEN}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Сильвана Сантаэлья&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{ESP}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Анхела Гомес&lt;/center&gt;
|align=&quot;center&quot;| 88
|-
|align=&quot;center&quot;| [[2006]]
|&lt;center&gt;{{CHI}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Хиль Есения Эрнандес&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{IND}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Амрута Патки&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{PHI}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Кэтрин Унталан&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{VEN}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Марианна Пулья&lt;/center&gt;
|align=&quot;center&quot;| 82
|-
|align=&quot;center&quot;| [[2005]]
|&lt;center&gt;{{флагификация|Венесуэла|1954}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Александра Браун&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{DOM}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Амель Сантана&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{POL}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Катаржина Борович&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{флагификация|Сербия һәм Черногория}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Йованка Марьянович&lt;/center&gt;
|align=&quot;center&quot;| 80
|-
|align=&quot;center&quot;| [[2004]]
|&lt;center&gt;{{BRA}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Присилла Мейреллис&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{Флагификация|Мартиника}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Мюриэль Селимен&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{TAH}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Стефани Лесаж&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{флагификация|Парагвай|1990}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Янина Гонсалес&lt;/center&gt;
|align=&quot;center&quot;| 61
|-
|align=&quot;center&quot;| [[2003]]
|&lt;center&gt;{{HND}} &lt;center&gt;&lt;center&gt;Дания Принс&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{BRA}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Присцилла Зандона&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{Флагификация|Коста-Рика}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Марианела Селедон&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{POL}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Марта Матыясик&lt;/center&gt;
|align=&quot;center&quot;| 57
|-
|rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[2002]] *
|&lt;center&gt;{{KEN}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Уинфред Омвакве&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{флагификация|Союзная Республика Югославия}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Сладжяна Божович&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{GRE}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Юлиана Патрисия Дроссоу&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{FIN}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Элина Эрве&lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;#e4e4ea&quot;  align=&quot;center&quot;| 52
|-
|bgcolor=&quot;#e4e4ea&quot; | &lt;center&gt;{{флагификация|Босния и Герцеговина}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Джейла Главович&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{KEN}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Уинфред Омвакве&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{флагификация|Союзная Республика Югославия}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Сладяна Божович&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{GRE}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Юлиана Патрисия Дроссоу&lt;/center&gt;
| align=&quot;center&quot;| 53
|-
|align=&quot;center&quot;| [[2001]]
|&lt;center&gt;{{DEN}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Катарина Свенсон&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{BRA}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Симони Режис&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{KAZ}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Маргарита Кравцова&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{ARG}} &lt;center&gt; &lt;center&gt;Даниэла Стукан&lt;/center&gt;
|align=&quot;center&quot;| 42
|}

* 2003 йылдың майында Ер шары һылыуы — 2002 Джейла Главович (Босния һәм Герцеговина]]) еңеүсе дәрәжәһенән мәхрүм ителә, уның тажы беренсе вице-Мисс Уинфред Омваквеға ([[Кения]]) тапшырыла.

==== Ғаләм һылыуы ====
'''«Ғаләм һылыуы»''' ({{lang-en|Miss Universe}}, урыҫса Мисс Вселенная) — йыл һайын үткәрелгән халыҡ-ара һылыулыҡ бәйгеһе, шулай уҡ алдағы конкурстар менән бер ҡатарҙан иң дәрәжәлеләр исемлегенә инә.

[[1951 йыл]]да «Мисс Америка» бәйгеһендә еңеү яулаған ''Иоланда Бетбезе'' конкурстың эре бағыусыһы булған Pacific Mills компанияһы етештергән Catalina һыу инеү кейемдәрендә фотоға төшөүҙән баш тарта. Шуның өсөн Pacific Mills алдағы [[1952 йыл]]да «Мисс Америка» бәйгеһен үткәреүҙә ҡатнашыуын туҡтата һәм «Мисс АҠШ» исеме менән альтернатив конкурс һәм '''«Ғаләм һылыуы»''' тигән халыҡ-ара матурлыҡ бәйгеһе ойоштора. [[Калифорния]] штатының Лонг-Бич ҡалаһында уҙған беренсе конкурста [[Финляндия]] вәкиле ''Арми Куусела'' еңеүсе була. Бәйге [[1955 йыл]]да тәүге тапҡыр телевизорҙан күрһәтелә. [[1971 йыл]]ға тиклем конкурс [[АҠШ]]-та үҙһа, [[1972 йыл]]дан ул йыл һайын яңы илдә ойошторола.

Артабан бәйге «Kayser-Roth», һуңыраҡ «Gulf and Western Industries» ҡулында булһа, [[1996 йыл]]да уны үткәреү хоҡуғын бизнсмен һәм сәйәси эшмәкәр [[Дональд Трамп]] һатып ала.

Конкурста ҡатнашыусы илдәр географияһы йылдан-йыл киңәйә бара. 21 быуат башынан уға Ҡытай (2002), [[Албания]] (2002), [[Вьетнам]] (2004), [[Грузия]] (2004), [[Эфиопия]] (2004), [[Латвия]] (2005), [[Ҡаҙағстан]] (2006), [[Танзания]] (2007) һәм башҡа ҡайһы бер дәүләттәр ҡушылды.

Рәсәй  [[1994 йыл]]дан айырым ил булараҡ бәйгелә ҡатнаша. [[2002 йыл]]да уның еңеүсеһе исеменә Рәсәй һылыуы (Мисс России) ''Оксана Фёдорова'' лайыҡ була, әммә был исем менән бәйле барлыҡ йөкләмә һәм бурыстарҙы үтәй алмау сәбәпле ул титулын юғалта. Рәсәйҙең [[Краснодар крайы]] Туапсе ҡалаһында тыуған һәм [[1994 йыл]]да ата-әсәһе менән Канаданың [[Торонто]] ҡалаһына күсеп киткән һәм бынан алда Мисс Канада булған ''Наталья Глебова'' [[2005 йыл]]да «Ғаләм һылыуы» исемен ала.

==== Мисс Интернешнл ====
'''Мисс Интернешнл''' (''Miss International Beauty'', ''The International Beauty Pageant'') — кимәле һәм әһәмиәте буйынса донъялағы дүртенсе матурлыҡ бәйгеһе. Беренсе тапҡыр ул [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда, [[Калифорния]] штатындағы Лонг-Бич ҡалаһында [[1960 йыл]]да, «Ғаләм һылыуы» конкурсы [[Майами]]ға күсерелгәс, үткәрелә. [[1967 йыл]]ғаса бәйге Лонг-Бичта, [[1968]]—[[1970]] йылдарҙа [[Япония]]ла, бер генә урында, тағы ла «Экспо 70» күргәҙмәһе менән билдәле [[Осака]] ҡалаһында ойошторола. [[1971]] һәм [[1972]] йылдарҙа бәйге тағы ла Лонг-Бичҡа күсә. Бынан һуң инде ул һәр йыл һайын тағы ла Японияла уҙа. Был ил вәкиле Икуми Ёсимацу Мисс Интернешнл титулына [[2012 йыл]]дың [[21 октябрь|21 октябрендә]] лайыҡ була.

Ҡатнашыусыларҙың тышҡы ҡиәфәте генә иғтибарға алынмаған был бәйге шулай уҡ «Матурлыҡ байрамы» һәм хатта «Матурлыҡ ярышы» исемдәре менән дә билдәле. Конкурсанттар, «Тыныслыҡ һәм матурлыҡ илсеһе» образын тыуҙырып, ярҙамсыллыҡ, кеше хәленә инеүсәнлек, изгелек сифаттарын, яҡшылыҡ теләү һәм дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен һәм бер үк ваҡытта матурлығын, интеллектын да күрһәтергә тейеш. Иң мөһиме:  башҡа илдәргә лояль ҡараш. Һуңғы бурыс — Ерҙә тыныслыҡ, изгелекле мөнәсәбәт, яҡшылыҡ теләү кәрәклеген һәм был төшөнсәләрҙе ныҡлы аңлау зарурлығын асып, ышандырырлыҡ итеп сығыш яһау.

=== Башҡортостандың «Һылыуҡай» республика гүзәллек бәйгеһе ===
«Һылыуҡай» республика бәйгеһе 1992 йылда Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлығы һәм Республика халыҡ ижады үҙәге тарафынан булдырыла, уны «Һомай» дефиле-театры&quot; мәҙәниәт һәм ижадты үҫтереү студияһы менән ойошторола. Йыл һайын төп башҡорт һылыуҡайы исеменә һәләтле һәм амбициялы ҡыҙҙар көрәшә. Финалға сығыусыларҙың күбеһе артабан донъя кимәлендә уңышлы йәмәғәт һәм мәҙәниәт эшмәкәре, журналист, актёр, йырсы һәм супер-модель булып китә. Һуңғы йылдарҙа «Һылыуҡай» бәйгеһе Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта йәшәүсе республикабыҙ вәкилдәре араһында ла уҙа&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/950306/?sphrase_id=269 Башҡортостанда 25-се тапҡыр «Һылыуҡай» милли гүзәллек бәйгеһе уҙа. {{Башинформ}}, 2017, 26 ғинуар]{{V|21|03|2017}}&lt;/ref&gt;. 2017 йылда милли бәйге 25-се тапҡыр уҙғарылды. Уның финалы 18 мартта «Башҡортостан» дәүләт концерт залы сәхнәһендә үтте.

«Һылыуҡай-2017» республика телевизион гүзәллек бәйгеһендә [[Өфө]]нән ''Земфира Байдәүләтова'' Гран-при яуланы. Ул ынйы таж менән бүләкләнде. [[Ҡазан]]дан ''Ынйы Иҙелбаева'' беренсе урын алды. Икенсе урынды [[Ырымбур]]ҙан ''Зилиә Агишева'' һәм [[Балтас районы]]нан ''Юлиана Әмирйәнова'' бүлеште. Өсөнсө урын бер юлы өс ҡатнашыусыға — [[Нефтекама]]нан ''Алина Ғилмәтоваға'', [[Салауат районы]]нан ''Диана Шөғәйеповаға'' һәм [[Белорет районы]]нан ''Әҙилә Әлибаеваға'' эләкте&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/973563/ Баш ҡалала «Һылыуҡай-2017» республика гүзәллек бәйгеһенең еңеүсеһе билдәләнде. {{Башинформ}}, 2017, 20 март]{{V|21|03|2017}}&lt;/ref&gt;.

=== Ир-ат матурлығы бәйгеләре ===
Ҡайһы бер илдәрҙә шулай уҡ ир-ат матурлығы бәйгеләре лә үткәрелә. Улар күп яҡтан ҡатын-ҡыҙҙарҙың матурлыҡ конкурстарына оҡшаш булһа ла, һуңғыларында тәү сиратта ''таҫыллыҡ'', ''көс'' һәм ''атлетлыҡ'' кеүек ир-егет сифаттарына өҫтөнлөк бирелә. Мәҫәлән, [[Швейцария]]ла йыл һайын уҙғарылған бындай бәйгеләрҙең һуңында тауыш биреү юлы менән «Мистер Швейцария» асыҡлана&lt;ref&gt;[http://www.20min.ch/unterhaltung/people/story/25944902 André Reithebuch ist Mister Schweiz]{{ref-de}}&lt;/ref&gt;.

== Матурлыҡ өлгөләре ==

=== Тәбиғәттә ===
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
Файл:Pfau_imponierend.jpg|[[Тауистар|Тауис]]
Файл:Papilio machaon01.jpg|[[Күбәләк]]
Файл:Nymphaea alba.jpg|[[Нимфея]] alba
Файл:Purpurkehlnymphe filtered.jpg|[[Колибри]]
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

=== Архитектурала ===
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
Файл:Santa Maria Novella (Florence).jpg|Санта-Мария-Новелла сиркәүенең алғы яғы ([[Италия]], [[Флоренция]] ҡалаһы)
Файл:Florentine Duomo Santa Maria del Fiore1 RB.jpg|[[Санта-Мария-дель-Фьоре]] соборының алдан күренеше ([[Италия]], [[Флоренция]] ҡалаһы)
Файл:Cathedral Notre-Dame de Reims, France-PerCorr.jpg|Реймс соборының алғы яҡ күренеше. ([[Франция]], Реймс ҡалаһы)
Файл:Casabatllo2.jpg|[[Антони Гауди]]: ''Бальо йорто'' ([[Испания]], [[Барселона]] ҡалаһы)
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

=== Скульптурала ===
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
Файл:Paris.louvre.winged.500pix.jpg|''Самофракий Никаһы''
Файл:Front views of the Venus de Milo.jpg|''[[Венера Милосская]]''
Файл:Michelangelo's David - right view 2.jpg|[[Микеланджело]]: ''[[Давид (Микеланджело)|Давид]]''
Файл:Rodin TheThinker.jpg|[[Огюст Роден]]: ''[[Аҡыл эйәһе (скульптура)|Аҡыл эйәһе]]''
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

=== Һынлы сәнғәттә ===
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
Файл:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|[[Сандро Боттичелли]]: ''Венераның тыуыуы''
Файл:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|[[Леонардо да Винчи]]: ''[[Мона Лиза]]''
Файл:Boy with a Basket of Fruit-Caravaggio (1593).jpg|[[Караваджо]]: ''Емеш-еләкле кәрзин тотҡан үҫмер''
Файл:Gustav Klimt 017.jpg|[[Густав Климт]]: ''Үбеү''
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

=== Математикала ===
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
Файл:Michelmset.jpg| rami [[fractalis|fractales]] Michaelis
Файл:Julia set (C = 0.285, 0.01).jpg|Iuliae somnium
Файл:Fractal dragon curve.jpg|Flexura [[fractalis]] draconis
Файл:Menger sponge (IFS).jpg|Менгер губкаһы
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Мода]]

{{Навигация
|Портал       = 
|Викисловарь  = Красота
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = Красота
|Викитека     = Красота
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Метавики     = 
|Тема       = Красота
}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Бычков В. В.'' Византийская эстетика. Теоретические проблемы. М., 1977.
* ''Бычков В. В.'' Русская средневековая эстетика. XI—XVII века. М., 1992.
* ''Лосев А. Ф.'' История античной эстетики. Т. 1-8. М., 1963—1994.
* ''Лосев А. Ф., Шестаков В. П.'' История эстетических категорий. М., 1965.
* ''Лосев А. Ф.'' Эстетика Возрождения. М., 1978.
* ''Татаркевич В.'' Античная эстетика. М., 1977.
* ''Белик А. П.'' Эстетика и современность. М., 1963.
* {{книга
|автор = Дзикевич С. А.
|заглавие = Эстетика: Начала классической теории: Учебное пособие для вузов
|место =  М.
|издательство = Академический проект; Фонд &quot;Мир&quot;
|год = 2011
|страницы = 254
|isbn = 978-5-82-91-1259-2
}}
* {{книга
|автор = Бычков В. В. 
|заглавие = Эстетика
|место =  М.
|издательство = Гардарики
|год = 2005.
}}
* {{книга
|автор = Киященко Н. И.
|заглавие = Эстетика — философская наука
|ссылка = 
|место =  М.
|издательство = «Вильямс»
|год = 2005
|страницы = 592
|isbn = 5-8459-0867-1
}}
* {{книга
|автор = Каган М. С.
|заглавие = Эстетика как философская наука
|место =  СПб.
|издательство = 
|год = 1997.
}}
* ''Ингарден Р.'' [http://www.philosophy.ru/library/aesthetics/ingarden_estet_issled.pdf  Исследования по эстетике]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — М., 1962.
* &lt;span class=&quot;Apple-style-span&quot;&gt;&lt;span class=&quot;Apple-style-span&quot;&gt;Лебедев, В. Ю. Эстетика: учебник для бакалавров /В. Ю. Лебедев, А. М. Прилуцкий. — М.: Издательство Юрайт, 2016. −424 с.- Серия : Бакалавр. Базовый курс.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
* Кривцун, О. А. Эстетика: учебник для академического бакалавриата /О. А. Кривцун.- 3-е изд., перераб. и доп. — М.: Издательство Юрайт, 2015. −549 с.- Серия : Бакалавр. Академический курс.
* {{книга |автор = Худушин Ф. С. |заглавие = Слово о красоте земной |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Молодая гвардия |год = 1982 |страницы = |страниц = 272 |серия = |тираж = 50000}} (в пер.)

[[Категория:Эстетика категориялары]]
[[Категория:Мода]]</text>
      <sha1>7lvuji5034l55janpmr9eqvfoknnb1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зверево ҡалаһы ҡала округы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116139</id>
    <revision>
      <id>1303113</id>
      <parentid>1278445</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T12:33:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13325" sha1="fieomwqav766nqrnqfbwmmpyqfz9of2" xml:space="preserve">{{Городской округ России
 |Название                        = Зверево &lt;br/&gt;Зверево ҡалаһы
|Герб                             = Coat_of_Arms_of_Zverevo_(Rostov_oblast).png
  |Ширина герба                   = 
  |Описание герба                 = 
 |Флаг                            = Flag_of_Zverevo_(Rostov_oblast).png
  |Ширина флага                   = 
  |Описание флага                 = 
 |Регион                          = Ростов өлкәһе
 |Включает                        = {{s|2 тораҡ пункт}}
 |Центр                           = Зверево
 |Дата                            = 
 |Дата упразднения                = 
 |Глава                           = Игорь Юрьевич Зюзин &lt;ref&gt;[http://zverevo.donland.ru/mer.aspx Зверево ҡалаһы мэры Александр Николаевич Чумаков&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
  |Название главы                 = Ҡала округы башлығы 
  |Дата главы                     = 
 |ВВП                             = 
  |Год ВВП                        = 
  |Место по ВВП                   = 
  |ВВП на душу населения          = 
  |Место по ВВП на душу населения = 
 |Население                       = {{ Население | Городской округ город Зверево | тс }}
  |Год переписи                   = {{ Население | Городской округ город Зверево | г }}
  |Процент от населения           = 
  |Место по населению             = 
 |Плотность                       = ~ 670.84
  |Место по плотности             = 
  |Национальный состав            = 
  |Конфессиональный состав        = 
  |Ссылка на источник             = 
 |Площадь                         = 32,2
  |Процент от площади             = 
  |Место по площади               = 
 |Максимальная высота             = 
 |Средняя высота                  = 
 |Минимальная высота              = 
 |lat_deg = 48.0100
 |lon_deg = 40.0700
 |ПозКартаНужна                   = 
 |ПозКартаРегионаНужна            = 
 |Карта                           = 
 |Размер карты                    = 300
 |Описание карты                  = 
 |Карта округа                    = 
  |Размер карты округа            = 
  |Описание карты округа          = 
 |ОКТМО                           = 
 |Телефонный код                  = 
 |Почтовые индексы                = 
 |Сайт                            = http://zverevo.donland.ru/
 |Категория в Commons             = 
 |Примечания                      = 
}}

'''Зве́рево''' йәки '''Зве́рево ҡалаһы''' — [[Рәсәй]]ҙең [[Ростов өлкәһе]] составындағы ҡала округы.

Административ үҙәге — Зверево ҡалаһы.

== Географияһы ==
[[Ростов өлкәһе]]нең төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Ҡала округының административ үҙәгенән [[Дондағы Ростов]] ҡала өлкәһе үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ автомобиль юлы буйлап 110 км тәшкил итә. Зверево һәм Новомихайловская тимер юл станциялары бар. Округ территорияһында һыу ятҡылыҡтары юҡ.

== Халҡы ==
{{ Население | Зверево | Столбцов=8}}

{{население| Зверево |график}}

== Иҫтәлекле урындары ==
* [[Владимир Ильич Ленин]] һәйкәле&lt;ref&gt;[http://leninstatues.ru/place/zverevo Памятники Ленину. Зверево.]&lt;/ref&gt;.
* Дан орденының тулы кавалеры Колесников Пётр Яковлевичҡа һәйкәл (2015).
* «Обуховская» шахтаһының һәләк булған таусыларына һәйкәл (2008)&lt;ref&gt;[http://photoclubs.ru/clubs/37_zverevo-pamjatnik-pogibshim-gornjakam-sh.html Памятник погибшим горнякам шахты «Обуховская»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318233801/http://photoclubs.ru/clubs/37_zverevo-pamjatnik-pogibshim-gornjakam-sh.html |date=2018-03-18 }}&lt;/ref&gt;. Һәйкәл ҡара тышлы асыҡ китап күренешендәге кирбес ҡоролманан ғибәрәт. Уртаһында металл таҡтала һәләк булған таусылырҙың фамилиялары яҙылған, һул яҡта —  «Шахтер Даны» билдәһе һәм «„Обуховская“ шахтаһының һәләк булған таусыларына» тигән яҙыу, уң яҡта — яҙыу «Еңел булмаған шахтер хеҙмәтен һайланығыҙ һәм беренсе булып ваҡытынан алда киттегеҙ».
* Тау эштәренә арналған экспозицияһы булған тыуған яҡты өйрәнеү музейы&lt;ref&gt;[http://zverevo.donland.ru/Blog/ViewPost.aspx?pageid=299&amp;ItemID=173772&amp;mid=776 Выставки в музее города Зверево] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161222153112/http://zverevo.donland.ru/Blog/ViewPost.aspx?pageid=299&amp;ItemID=173772&amp;mid=776 |date=2016-12-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tagfind.ru/zverevo/5077 Краеведческая библиотека-музей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161222153602/http://tagfind.ru/zverevo/5077 |date=2016-12-22 }}&lt;/ref&gt;.
* Изге-Никольская сиркәүе (1916)&lt;ref&gt;[http://smorodina.com/objects/hram-svyatitelya-nikolaya-chudotvortsa-g-zverevo-rostovskaya-oblast Храм Святителя Николая Чудотворца, г. Зверево, Ростовская область] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161222221528/http://smorodina.com/objects/hram-svyatitelya-nikolaya-chudotvortsa-g-zverevo-rostovskaya-oblast |date=2016-12-22 }}&lt;/ref&gt;.

* 1920 һәм 1943 йылдарҙа Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында һәләк булғандар ерләнгән туғандар ҡәберлеге урынында ҡуйылған һуғышсы-азат итеүселәргә мемориаль ансамбль (1957). Архитекторы Дмуховский В. Н. Туғандар ҡәберлегенә һәләк булған һуғышсыларҙың исемдәре яҙылған плита ҡуйылған: лейтенант Ковалёв Владимир Игнатьевич, өлкән сержант Дьяков Александр Трофимович, гвардия кесе сержанты Зверев Виктор Иванович, интендант технигы Шторев Григорий Иванович, ҡыҙылармеец Бушев Иван Иванович, ҡыҙылармеец Верёвкин Семён Ксенофонтович, ҡыҙылармеец Кушников Константин Иванович, ҡыҙылармеец Кистенёв Митрофан Прокофьевич, ҡыҙылармеец Маринин Константин Николаевич, ҡыҙылармеец Нечаев Григорий Михайлович, ҡыҙылармеец Пронькин Александр Петрович, ҡыҙылармеец Тур Андрей Ксенофонтович, ҡыҙылармеец Шомохов Дмитрий Алексеевич, Советтар Союзы Геройы капитан Докукин И. А., гвардия өлкән сержанты Климов Егор Петрович.
* [[Советтар Союзы Геройы]] Докукин Иван Архиповичкә иҫтәлек йөҙөнән билдә (2010). Иҫтәлек билдәһе постаментҡа урынлаштырылған хәрби самолет макетынан ғибәрәт. Макет Иван Архипович Докукин осҡан самолеттың теүәл күсермәһе булып тора, ул Шахты авиаремонт заводында эшләнгән&lt;ref&gt;[http://dontourism.ru/city_view.aspx?id=13 Донской туризм. г. Зверево] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170322194705/http://dontourism.ru/city_view.aspx?id=13 |date=2017-03-22 }}&lt;/ref&gt;.
* Чернобыль аварияһы ликвидаторҙарына иҫтәлек йөҙөнән билдә. Зверево ҡалаһының 84 кешеһе Чернобыль АЭС-ындағы авария эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнаша, шуларҙың өсәүһе «Ҡаһарманлыҡ ордены» менән бүләкләнә. Һәйкәл емерелгән кирбес йорттоң мөйөш стенаһы өлөшөнән ғибәрәт. Һәйкәлдең уртаһында өңрәйеп торған тишектә атомды символлаштырған метал шар урынлаштырылған. Һәйкәлдең уртаһында ромб рәүешендәге постаментта яҙыу: «Чернобыль АЭС-ы аварияһында һәм башҡа радиация катастрофаларында зыян күргән ликвидаторҙарға».
* Интернационалист һуғышсыларға, шулай уҡ [[XX]]—[[XXI быуат]]тарҙың локаль һуғыштарында ҡатнашыусыларға иҫтәлек йөҙөнән билдә (2009) иҫтәлек йөҙөнән билдә постаментта ҡуйылған бетон плитанан ғибәрәт, унда «Интернационалист һуғышсыларға һәм XX—XXI быуат локаль һуғыштарҙа ҡатнашыусыларға һәйкәл» тигән яҙыу. Һәйкәл менән йәнәш постаментта Ҡыҙыл Йондоҙ Ордены рәүешендәге биш осло йондоҙ урынлашҡан. Төрлө йылдарҙа ҡаланың 43 кешеһе Афганистанда интернациональ бурысын үтәне.
* «Һуғышсы — тимер юлсыларға» һәйкәле (1965). Һәйкәл ҡаланың тимер юл вокзалы янындағы майҙанға ҡуйылған. Һәйкәл 2,5 метр бейеклегендәге постаментҡа ҡуйылған шлакоблок плитала каска кейгән һалдаттың барельеф һүрәтенән ғибәрәт. Плитала «1941 −1945 йылдарҙа [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған Зверево станцияһы тимер юлсыларына дан» тигән яҙыу. Һәләк булған тимер юлсыларҙың исемдәре теҙеп яҙылған: Альшианский М. К., Андреев А. И., Васильченко Ф. В., Воробьева Е. И., Жаворонко А. М., Зайцев Я. Д., Келин Г. А., Кирюшин И. И., Куцев Ф. А., Лямин Н. Н., Муратов С. М., Назарьянец А. А., Полозов М. П., Рудой И. П., Семенов А. П., Синицина Р. П., Соловьев П. П., Харьковский И. Н., Цуканов М. И., Мелентьева А. А. Һәйкәлдең аҫтында тимер юлсылар эмблемаһы һүрәте ҡуйылған.
* Ҡала биналарында иҫтәлекле таҡталар ҡуйылған. Улар: Зверево тимер юлсыларының беренсе урыҫ революцияһын хуплау стачкаһына, 47-се Гвардия уҡсы Дивизияһы хөрмәтенә, тимер юл транспортын ойоштороусы Д. М. Калабухов иҫтәлегенә бағышланған таҡта һәм башҡалар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
[http://zverevo.donland.ru/mer.aspx/Официальный сайт администрации городского округа г. Зверево]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:1819 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:XIX быуатта нигеҙләнгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Ростов өлкәһе ҡалалары]]</text>
      <sha1>fieomwqav766nqrnqfbwmmpyqfz9of2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Куприн Донда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124828</id>
    <revision>
      <id>1303128</id>
      <parentid>741942</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T04:03:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4599" sha1="s9xq0lv8h54sv3ds9o7nu4silkr553r" xml:space="preserve">[[Файл:Alexander_Ivanovich_Kuprin_7.jpg|мини|Александр Иванович Куприн]]
'''Александр Иванович Куприн''' ([[1870 йыл|1870]] — [[1938 йыл|1938]]) — урыҫ яҙыусыһы һәм тәржемәсеһе, [[1899 йыл]]да Донға сәфәр ҡылған.

== Куприндың Донға килеү тарихы ==
А. И. Куприн дон еренә Сумы театр труппаһы составында гастролгә килгән һәм Васильев тигән сәхнә псевдонимын йөрөткән. Новочеркасскиҙа труппа Атаман һәм Александровский урамдары мөйөшөндәге «Европейский» ҡунаҡханаһында урынлашҡан. Ҡунаҡхана эргәһендә Сумы труппаһы бер нисә спектакль күрһәткән театр, арыраҡ «Донская речь» гәзите редакцияһы урынлашҡан булған. Был гәзиттә ([[1899 йыл]]дың декабре, 1900 йылдың ғинуары һәм феврале) Куприн үҙенең «Погибшая сила», «Ингельштадский палач» хикәйәләрен, очерк «В огне» очергын баҫып сығарған. Яҙыусы урындағы рәссамдар художниктар, атап әйткәндә, һуңғараҡ [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]&lt;nowiki/&gt;ҙә генә түгел, [[Көнбайыш Европа]]&lt;nowiki/&gt;ла билдәлелек алған Иван Иванович Крылов менән таныша. Үҙенең Донға артабанғы сәфәрҙәрендә (Ялтаға барғанда һәм кире ҡайтҡанда) Куприн Александр Иванович Сенный һәм Городовой урамдары мөйөшөндәге Крылов йортонда туҡтала. Үҙ сиратында, Крылов та үҙ ғаиләһе менән Куприндарҙа [[Гатчина|Гатчинда]] ҡунаҡта булған. [[1912 йыл]]да яҙыусы рәссамға үҙенең славян шрифты менән иҫтәлек яҙған хикәйәләр китабын бүләк итә: 

{{Цитата|Иоанну Иоанновичу Крылову - А.И. Куприн. Гатчина. 1912.}}

1899 йылдың декабрендә Александр Куприн труппаһы менән[[Дондағы Ростов| Дондағы]] [[Дондағы Ростов|Ростовҡа]] һәм Таганрогҡа килә. «Приазовский край» тигән популяр ростов гәзитендә Александр Ивановичтың «В недрах земных» хикәйәһе донъя күргән. Быуат башында тап Дондағы Ростовта Куприндың «Молох» повесы айырым баҫма булып сыҡҡан. Артабанғы йылдарҙа, бөтә [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]&lt;nowiki/&gt;гә билдәле яҙыусы Куприн дон еренән рпоезда бер нисә тапҡыр үткән. [[Ростов өлкәһе|Ростов өлк]]&lt;nowiki/&gt;әһенең күп ҡалалары һәм станицаларының урамдары һәм тыҡырыҡтары уның исемен йөрөтә.

== Әҙәбиәт ==
* Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX—XXI вв.:справ. изд., Сост. Губанов Г. — Ростов н/Д, 2006. — 512 с. ISBN 5-481-00623-5

== Һылтанмалар ==
* [http://dontr.ru/vesti/kultura/23076-so-dnya-rozhdeniya-aleksandra-kuprina-ispolnilos-135-let/ Со дня рождения Александра Куприна исполнилось 135 лет]
* [http://kuprin-lit.ru/kuprin/biografiya/lilin-kuprin/tak-nachinalsya-kuprin.htm Лилин В.: Александр Иванович Куприн. Так начинался Куприн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204073722/http://kuprin-lit.ru/kuprin/biografiya/lilin-kuprin/tak-nachinalsya-kuprin.htm |date=2024-12-04 }}
* [http://poesias.ru/proza/kuprin-aleksandr/kuprin10120.shtml Александр Куприн «Путевые картинки»]

[[Категория:Александр Куприн]]
[[Категория:Шәхестәр:Ростов өлкәһе]]</text>
      <sha1>s9xq0lv8h54sv3ds9o7nu4silkr553r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йосопов Сәйфулла Ғәйфулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133631</id>
    <revision>
      <id>1303121</id>
      <parentid>1053625</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T19:45:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13506" sha1="1ut916oeqwjblhr0xdhvzd2n81xmwss" xml:space="preserve">{{фамилиялаш|Йосопов}}
{{УК}}
'''Йосопов Сәйфулла Ғәйфулла улы''' ([[23 апрель]] [[1912 йыл]] — [[7 август]] [[1943 йыл]]) — совет-фин һуғышында ҡатнашҡан һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда дошман амбуразураһын күкрәге менән ҡаплап, батырҙарса һәләк булған яугир. Айырым диңгеҙ пехотаһы разведка батальонының отделение командиры&lt;ref&gt;[http://dog.my1.ru/photo/12-0-181/ Олимпиада по географии]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Сәйфулла Ғәйфулла улы Йосопов 1912 йылдың 23 апрелендә хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Шишмә районы]] [[Сәлих (Шишмә районы)|Сәлих]] ауылында тыуған. Ауылдағы мәктәпте тамамлағандан һуң [[Ленинград]], [[Ҡазан]] ҡалаларында уҡый. [[Өфө]]лә НКВД органдарында хеҙмәт итә.

1940 йылдың ғинуарынан Сәйфулла совет-фин һуғышында саңғы батальоны яугиры сифатында ҡатнаша. 1942 йылдың июль айында Төньяҡ-Кавказ фронтындағы 18-се армияның 143-се айырым диңгеҙ пехотаһы батальонына ебәрелә&lt;ref name=&quot;Культура. РФ&quot;&gt;[https://www.culture.ru/events/77855/ekspoziciya-chishminskii-raion-v-gody-velikoi-otechestvennoi-voiny-1941-1945-gg Экспозиция «Чишминский район в годы Великой Отечественной войны 1941-1945 гг.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821020942/https://www.culture.ru/events/77855/ekspoziciya-chishminskii-raion-v-gody-velikoi-otechestvennoi-voiny-1941-1945-gg |date=2019-08-21 }}&lt;/ref&gt;.
Һуғыштан һуң күп йылдар дауамында республикала, уның тыуған төйәге — Шишмә районында — Сәйфулла Йосоповтың ҡаһарманлығы тураһында билдәле булмай. Тәүгеләрҙән булып 1985 йылда Матросов подвигын ҡабатлаған Сәйфулла Йосопов хаҡында «Советская Башкирия» гәзитендә башҡорт яҙыусыһы [[Яныбай Хамматов]] яҙып сыға. Үҙенең мәҡәләһен ул Советтар Союзы маршалы А. А. Гречконың «Годы войны» исемле китабына һәм Юрий Стрехниндың «Отряд Бороды» тигән китабына таянып яҙа&lt;ref&gt;[https://vk.com/feed?w=wall-43514188_3721 Я.Хамматовтың көндәлеге]
&lt;/ref&gt;.

== Ҡаһарманлығы ==
Сәйфулла Йосопов — [[Александр Матросов]]тың ([[Шәкирйән Мөхәмәтйәнов]]) батырлығын ҡабатлаған яугир. 1943 йылдың 7 авгусында Новороссийск эргәһендә бик ҙур десант төшөрөлгән саҡта Сәйфулла Йосопов Долгая бейеклеген һөжүм итеүҙе үҙ өҫтөнә алырға теләк белдерә һәм үҙ ғүмерен ҡорбан итеп, дошман дзотының амбразураһын күкрәге менән ябып, яугирҙарға ҡабаттан атакаға күтәрелергә мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://chismi.ru/?new=8242 В Чишмах отметили 72-ю годовщину Великой Победы]&lt;/ref&gt;/.
Атышыу тымғас, төндә, иптәштәре дзотҡа барып етеп, Йосоповтың бик күп пулялар менән тишкеләнеп бөткән кәүҙәһен алып киләләр һәм автоматтарҙан өс ҡат залп биреп, батырҙы алғы һыҙыҡтан яҡын ғына ерҙә, Долгая бейеклегендә, ерләйҙәр&lt;ref name=&quot;Алкинский сельсовет&quot;&gt;[http://alkinoselsovet.ucoz.ru/index/sajfulla_gajfullovich_jusupov/0-12 Сайфулла Гайфуллович Юсупов]&lt;/ref&gt;. Был тиңһеҙ алышта Йосоповтың командиры В. Калганов ҡаты яралана һәм шул сәбәпле ул Йосоповтың бүләкләү исемлегенә айырым, бик мөһим булған деталдәрҙе, индерә алмай, әммә ул һуңынан барыһын да яҙыусы Ю. Стрехнинға һөйләп бирә һәм Йосоповтың данлы исеме уның «Бороданың отряды» китабында урын ала (''Борода ''— разведчиктар отрядының командиры Калгановтың ҡушаматы). Диңгеҙ пехотаһы разведчиктар батальоны үткәргән операциялары һөҙөмтәһендә совет һалдаттарының эре десанты уңышлы башҡарыла&lt;ref name=&quot;Алкинский сельсовет&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.
 
Тыуған яғында яҡташының батырлығы тураһында әле бер нимә лә билдәле булмай.
Йосоповтың батырлығы китаптарҙа, Я. Хамматовтың мәҡәләһендә тасуирланғандан һуң, эҙләнеү эштәре башлана. СССР-ҙың Оборона министрлығының баш кадрҙар идаралығы 1968 йылдың 18 декабрендә республиканың запросына, Йосопов Сәйфулла Ғәйфулла улының 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән наградланыуы тураһында (1943 йылдың 8 сентябрендәге 18-АР СКФ № 076/Н-се һанлы приказ) хәбәр итә. Орден тапшырылмаған булып иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;Алкинский сельсовет&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.
Артабанғы эҙләнеүҙәр Йосоповтың наградлау ҡағыҙҙарын табыуға алып килә:

{{начало цитаты}}
«7 августа 1943 года красноармеец Юсупов добровольно вызвался на штурм ДЗОТа, на высоте Долгая под г. Новороссийском. С криком «За Родину», «За Сталина», он смело вырвался вперед и стал гранатами поражать противника.
После израсходования запаса гранат, он хладнокровно и метко короткими автоматными очередями расстреливал румын, появившихся в ходах сообщений; израсходовав весь свой запас, он собрал гранаты у раненых и убитых и сдерживал наседавшего контратакующего противника, смело, дерзко и хладнокровно действовал т. Юсупов в этом бою, уничтожив при этом 4-х румынских солдат...
Кроме того, собранные гранаты он успел забросить в амбразуру ДЗОТа противника.
Тов. Юсупов смело, храбро и героически вел себя на поле боя и погиб со славою.
Достоин награждения орденом Отечественной войны 1 ст. Командир 318 стр. дивизии полковник Бруцкий.
Командующий 18 армии генерал-лейтенант Лесемидзе. Член военного Совета армии генерал-майор Колонии. Приказ 18 армии№ 976/Н от 8.9.43 г. награжден Орденом Отечественной войны 1 степени»&lt;ref name=&quot;Алкинский сельсовет&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.{{ конец цитаты}}.

Следопыттар ҡиммәтле награданы Шишмә райвоенкоматына ҡайтарыуға һәм туғандарына тапшырыуға өлгөшөлөр. Еңеүҙең 45 йыллығы билдәләгән көндәрҙә Сәлих ауылында үткән митингыла 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (2560595-се һанлы) Сәйфулланың һеңлеһе Нәғимә Ғәйфулла ҡыҙы Куликоваға тапшырыла&lt;ref name=&quot;Культура. РФ&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге көндә С. Йосоповтың ерләнгән урыны, һуңғы төйәге урыны билдәләнде. Быны асыҡлау өсөн сығышы буйынса Башҡортостандан булған Ҡара Диңгеҙ флоты ветераны Геннадий Дубровин (Краснодар крайының Новороссийск ҡалаһында йәшәй) күп көс һала&lt;ref&gt;Чишминский район[https://chishmy.bashkortostan.ru/presscenter/news/546811//Сайфулла Юсупов повторил подвиг Александра Матросова]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Дубровин үҙ теләге менән Сәйфулла Йосоповтың ерләнгән урынды билдәләү буйынса эшкә тотона, уның тарафынан Йосоповтың һәм уның бергә ерләнгән 390 иптәшенең исемдәре уйып яҙылған Иҫтәлекле таҡтаташ табылыуы тулыһынса батырҙың яҙмышындағы аҡ таптарҙы юҡҡа сығарҙы. Хәҙер инде 318-се уҡсылар дивизияһының 4-се рота отделениеһының командиры Сәйфулла Йосоповтың һөйәктәре Новороссийскиҙан һигеҙ километр алыҫлыҡта, «Грушовая» нефтебазаһынан көнсығышыраҡ, шәһиттәр ҡәберендә ятҡаны бик яҡшы билдәле&lt;ref&gt;Чишминский район&lt;/ref&gt;.

Сәйфулла Йосопов тураһында бик күп китаптар, мәҡәләләр яҙылған, музейҙарҙа уға бағышланған фотоинформацион мәғлүмәттәр тупланған, уның үлемһеҙ батырлығы хаҡында мәктәп уҡыусылары тикшеренеү эштәре яҙалар. Сәлих ауылында С. Ғ. Йосопов музейы асылған. Уның исеме [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яҡташтар иҫтәлегенә ҡуйылған обелискыға индерелгән. [[Ураҙбахты (Шишмә районы)|Ураҙбахты]] урта мәктәбенең уҡыусылары уҡытыусылар етәкселегендә мәктәптә Йосоповтың батырлығына бағышланған Хәрби дан бүлмәһен ойошторғандар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://alkinoselsovet.ucoz.ru/index/sajfulla_gajfullovich_jusupov/0-12 Сайфулла Гайфуллович Юсупов]
* [https://chishmy.bashkortostan.ru/presscenter/news/546811//Сайфулла Юсупов повторил подвиг Александра Матросова]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://dog.my1.ru/photo/12-0-181/ Олимпиада по географии]
* [http://chismi.ru/?new=8242 В Чишмах отметили 72-ю годовщину Великой Победы. ]
* [https://www.culture.ru/events/77855/ekspoziciya-chishminskii-raion-v-gody-velikoi-otechestvennoi-voiny-1941-1945-gg Экспозиция «Чишминский район в годы Великой Отечественной войны 1941-1945 гг.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821020942/https://www.culture.ru/events/77855/ekspoziciya-chishminskii-raion-v-gody-velikoi-otechestvennoi-voiny-1941-1945-gg |date=2019-08-21 }}
* [https://vk.com/feed?w=wall-43514188_3721 Я.Хамматовтың көндәлеге]

[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]
[[Категория:23 апрелдә тыуғандар]]
[[Категория:1912 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Шишмә районында тыуғандар]]
[[Категория:7 августа вафат булғандар]]
[[Категория:1943 йылда вафат булғандар]]</text>
      <sha1>1ut916oeqwjblhr0xdhvzd2n81xmwss</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маркус Татьяна Иосифовна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135924</id>
    <revision>
      <id>1303137</id>
      <parentid>1295913</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T10:57:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10293" sha1="3eyxntm1aqqd8c7p3tymq1rgsuuuzfg" xml:space="preserve">{{Военный деятель
|имя            = Татьяна Иосифовна Маркус 
|оригинал имени = {{lang-uk|Маркус Тетяна Йосипівна}}
|дата рождения  = 21.9.1921
|дата смерти    = 29.1.1943
|место рождения = [[Украина ССР-ы]], {{ТУ|Сумы өлкәһе}}, [[Ромны]] ҡалаһы
|место смерти   =[[Өсөнсө рейх]], {{s|[[Украина рейхскомиссариаты]],}} {{ВБУ|Киев}} ҡалаһы
|изображение    = Маркус, Татьяна Иосифовна.jpg
|ширина         = 240 px
|описание изображения = Татьяна Маркус
|прозвище       =
|принадлежность = {{Флагификация|СССР}}
|годы службы    = [[1941]]—[[1942]]
|звание         =
|род войск      = Подпольщиктар
|командовал     =
|часть =
|сражения = {{s|[[Бөйөк Ватан һуғышы]]:}}
* Киевты обороналау,
* диверсиялар
|награды =
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Орден Золотая Звезда (Украина)}}
{{!}}-
{{!}}{{Медаль За оборону Киева}}{{!!}}{{Медаль Партизану Отечественной войны 2 степени}}
{{!}}}
|викисклад =
|связи =
|в отставке =
}}
'''Маркус Татьяна Иосифовна''' ([[21 сентябрь]] [[1921 йыл]] — [[29 ғинуар]] [[1943 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында Киев подпольеһы ҡаһарманы.

== Биографияһы ==
[[Файл:Тетяна Маркус. 1921-1943. Герой України.jpg|230 px|right|thumb|Украина почта маркаһы, [[2011 йыл]]]]
Татья́на Ио́сифовна Ма́ркус 1921 йылдың 21 сентябрендә [[Украина ССР-ы]] [[Сумы өлкәһе]] [[Ромны]] ҡалаһында [[Йәһүдтәр|йәһүд]] ғаиләһендә тыуған.

Бер нисә йыл үткәс Маркустар ғаиләһе [[Киев]]ҡа күсә. Киевтың 44-се һанлы мәктәбенең 9 синыфын тамамлай. 1938 йылдан Көньяҡ-Көнсығыш тимер юлының пассажирҙар хеҙмәтендә сәркәтип булып эшләй. 1940 йылдың йәйендә [[Кишинёв]]ҡа командировкаға ебәрелә, бында трамвай-троллейбус паркында эшләй.

Кишинёвты румындар баҫып алғас Киевҡа ҡайта, бында ҡаланы оккупациялауҙың беренсе көндәренән подполье эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша башлай. Ул подполье ҡала комитетының элемтәсеһе һәм диверсия-истребитель төркөмө ағзаһы була. Бер нисә тапҡыр фашистарға ҡаршы диверсион һөжүмдәрҙә ҡатнаша, айырым атап үткәндә, окуппанттар парады барышында маршта барған һалдаттарға астра гөлләмәләренә йәшеренгән гранатаны ташлай. Ялған документтар буйынса уны Маркусидзе фамилияһы аҫтында шәхси йортҡа пропискаға ҡуялар: ул йәнәһе большевиктар тарафынан атылған грузин кенәзенең ҡыҙы тигән легенда уйлап сығарылған. Был фамилия менән офицерҙар ашханаһына эшкә урынлаша. Бында диверсия эшмәкәрлеген уңышлы дауам итә: аҙыҡҡа ағыу һала. Бер нисә офицерҙар һәләк була, әммә Таняны быға ғәйепле тип күрмәйҙәр. Бынан башҡа Маркус ҡиммәтле гестапо шымсыһын үҙ ҡулдары менән атып үлтерә, һәм шулай уҡ гестапоға эшләгән һатлыҡйәндәр тураһында мәғлүмәттәрҙе подпольеға хәбәр итә. Күп кенә немец офицерҙарын уның матурлығы йәлеп итә һәм улар уны оҙатып йөрөгәндәр, хатта [[Берлин]]дан партизандар һәм подпольщиктар менән көрәшергә йүнәлтелгән юғары чинлы офицерҙа Маркус тарафынан үҙ фатирнда атып үлтерелә. Үҙ эшмәкәрлеге барышында Татьяна Маркус бер нисә тиҫтә немец һалдаттарын һәм офицерҙарын юҡ итә.

Уның артынан һунар башлана. Бер ваҡыт ул немец офицерын атып үлтерә һәм ошолай яҙма ҡалдыра: ''Һеҙҙең барығыҙҙы ла, фашист йүләрҙәрен ошолай яҙмыш көтә. Татьяна Маркусидзе.'' Быны белгәс подполье етәкселеге Татьяна Маркусты ҡаланан партизандарға сығарырға ҡарар итә, әммә уны башҡара алмай. 1942 йылдың 22 авгусында [[Днепр]] аша үткәндә Вермахттың яр буйы һағы тарафынан ҡулға алына. Маркусты гестапола 5 ай дауамында ҡаты язаларға тарттыралар, әммә ул бер кемделә һатмай&lt;ref&gt;[http://gazeta.zn.ua/SOCIETY/izvestnoe_i_novoe_slovo_o_tane_markus.html ИЗВЕСТНОЕ И НОВОЕ СЛОВО О ТАНЕ МАРКУС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624163803/http://gazeta.zn.ua/SOCIETY/izvestnoe_i_novoe_slovo_o_tane_markus.html |date=2016-06-24 }}&lt;/ref&gt;. 1943 йылдың 29 ғинуарында Татьяна маркус атып үлтерелә.

== Бүләктәре ==
&lt;!-- [[Файл:Пам'ятник Тетяні Маркус Київ.jpg|230 px|right|thumb|Киевта Татьяна Маркус һәйкәле]]
[[Файл:Мемориальная доска Татьяне Иосифовне Маркус на киевской школе № 44 (скульптор — Валерий Медведев; уничтожена вандалами весной 2016 года).jpg|230 px|right|thumb|44-се һанлы Киев мәктәбендә мемориаль таҡтаташ (скульпторы — В. Л. Медведев; 2016 йылдың яҙында вандалдар тарафынан юҡ ителә]] --&gt;
* Украина геройы исеме (21.09.2006, үлгәндән һуң).
* 2 дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы партизанына миҙал (үлгәндән һуң).
* «Киевты обороналау өсөн» миҙалы (үлгәндән һуң).

== Хәтер ==
* 44-се һанлы Киев мәктәбендә мемориаль таҡтаташ (скульпторы — В. Л. Медведев) ҡуйыла; 2016 йылдың яҙында вандалдар тарафынан юҡ ителә&lt;ref&gt;[http://nesam.net.ua/v-kieve-ynichtojili-pamiatnyu-tablichky-v-chest-sovetskoi-podpolshicy-kaznennoi-gitlerovcami/ В Киеве уничтожили памятную табличку в честь советской подпольщицы, казненной гитлеровцами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160926195058/http://nesam.net.ua/v-kieve-ynichtojili-pamiatnyu-tablichky-v-chest-sovetskoi-podpolshicy-kaznennoi-gitlerovcami/ |date=2016-09-26 }}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Ошо уҡ мәктәптә Татьяна Маркус хәтер музейы эшләй&lt;ref&gt;[http://jew-observer.com/imya/a-iskusstvo-vechno/ …А ИСКУССТВО ВЕЧНО]&lt;/ref&gt;.
* 2009 йылдың 1 декабрендә [[Киев]]та ([[Бабий Яр]] территорияһында) Татьяна Маркусҡа һәйкәл асыла&lt;ref&gt;[http://sd.net.ua/2009/12/01/tatjana_markus_uvekovechena_v_babem_jaru.html Татьяна Маркус увековечена в Бабьем Яру]&lt;/ref&gt;.
* 2011 йылдың сентябрендә Маркусҡа арналған Украина почта маркаһы сыға&lt;ref&gt;[http://www.ukrposhta.com/www/upost.nsf/(documents)/463C3B06CF685843C22579100027B7A6?OpenDocument&amp;year=2011&amp;month=09&amp; Введення в обіг поштової марки та проведення спецпогашень]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{статья
|автор    = Меш Г.
|заглавие = Ей было только двадцать
|издание  = Русский глобус
|год      = 2002
|номер    = 3
|ссылка   = http://www.russian-globe.com/N3/Markus.htm
}}
* [http://www.zn.ua/3000/3150/35704/ ИЗВЕСТНОЕ И НОВОЕ СЛОВО О ТАНЕ МАРКУС]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.umoloda.kiev.ua/number/761/116/27697/ Президент присвоїв звання Героя України двом учасникам Великої Вітчизняної] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120222083627/http://www.umoloda.kiev.ua/number/761/116/27697/ |date=2012-02-22 }}{{ref-uk}}

{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Шәхестәр:Кишинёв]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы ҡатын-ҡыҙҙар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы партизандары]]
[[Категория:СССР-ҙың оккупацияланған территорияһында атылғандар]]</text>
      <sha1>3eyxntm1aqqd8c7p3tymq1rgsuuuzfg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Икеле иҫәпләү системаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139348</id>
    <revision>
      <id>1303115</id>
      <parentid>1300932</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T14:37:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31693" sha1="4k79cvq12s9y2fn5wv0t996gs185ic2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Икеле иҫәпләү системаһы''' — нигеҙе 2 булған [[позицион иҫәпләү системаһы]]. [[Цифрлы электроника|Цифрлы электрон схемаларҙа]] [[Логик вентиль|логик вентилдәрҙә]] туранан-тура тормошҡа ашырыу арҡаһында, икеле система бөтә хәҙерге заман [[Компьютер|компьютерҙарында]] һәм башҡа иҫәпләү [[Электрон ҡоролма|электрон ҡоролмаларҙа]] ҡулланыла.

== Һандарҙы икеле яҙыу ==

Икеле иҫәпләү системаһында һандар ике [[символ]] ('''0''' һәм '''1''') ярҙамында яҙылалар. Һан ниндәй иҫәпләү системаһында яҙылған икәнен бутамаҫ өсөн, уға уң яҡта аҫтан күрһәткес ҡуялар. Мәҫәлән, һан унарлы системала '''5&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;''', икеле системала '''101&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;'''. Ҡайһы берҙә икеле һанды '''0b ''' префиксы йәки '''&amp; (амперсанд)''' символы менән тамғалайҙар&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://inf777.narod.ru/inf_posobie_popova/razdel_4/4.1.2.htm|title = Учебное пособие по информатике|author = Попова Ольга Владимировна|date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, мәҫәлән '''0b101 ''' йәки ярашлы рәүештә ''' &amp;101'''.

Икеле иҫәпләү системаһында (унарлынан башҡа икенсе иҫәпләү системаһындағы кеүек) тамғалар берәрләп уҡыла. Мәҫәлән, 101&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; һаны «бер ноль бер» тип әйтелә.

=== Натураль һандар ===

Икеле иҫәпләү системаһында &lt;math&gt;(a_{n-1} a_{n-2}\dots a_{1} a_0)_2&lt;/math&gt; тип яҙылған натураль һандың ҡиммәте:
: &lt;math&gt;(a_{n-1} a_{n-2}\dots a_{1} a_0)_2 = \sum_{k=0}^{n-1} a_k 2^k,&lt;/math&gt;
бында:
* &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; — һандағы [[цифрҙар]] (тамғалар) һаны,
* &lt;math&gt;a_k&lt;/math&gt; — {0,1} күмәклегенән цифрҙар,
* &lt;math&gt;k&lt;/math&gt; — цифрҙың тәртип номеры.

=== Тиҫкәре һандар ===
Тиҫкәре икеле һандар унарлы һандар кеүек үк тамғаланалар: һан алдында «−» тамғаһы. Йәғни, икеле иҫәпләү системаһында яҙылған &lt;math&gt;(- a_{n-1} a_{n-2}\dots a_{1} a_0)_2&lt;/math&gt; тиҫкәре бөтөн һанының ҡиммәте:
: &lt;math&gt;(- a_{n-1} a_{n-2}\dots a_{1} a_0)_2 = - \sum_{k=0}^{n-1} a_k 2^k.&lt;/math&gt;

Иҫәпләү техникаһында тиҫкәре икеле һандарҙы өҫтәлмә кодта яҙыу ҡулланыла.

=== Кәсер һандар ===

Икеле иҫәпләү системаһында &lt;math&gt;(a_{n-1} a_{n-2} \dots a_{1} a_{0}, a_{-1} a_{-2} \dots a_{-(m-1)} a_{-m})_2&lt;/math&gt; тип яҙылған кәсер һандың ҡиммәте:
: &lt;math&gt;(a_{n-1} a_{n-2} \dots a_{1} a_{0}, a_{-1} a_{-2} \dots a_{-(m-1)} a_{-m})_2 = \sum_{k=-m}^{n-1} a_k 2^k,&lt;/math&gt;
бында:
* &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; — һандың кәсер өлөшөнөң цифрҙар һаны,
* &lt;math&gt;a_k&lt;/math&gt; — &lt;math&gt;\{0,1\}&lt;/math&gt; күмәклегенән цифрҙар.

== Икеле һандарҙы ҡушыу, алыу һәм ҡабатлау ==
Ҡушыу таблицаһы
{| class=&quot;standard&quot;
!class=&quot;bright&quot;|+
!0
!align=&quot;right&quot;|1
|-
!0
|0
|align=&quot;right&quot;|1
|-
!1
|1
|10( күмәклегенән цифрҙарразрядҡа күсереү)
|}

Алыу таблицаһы
{| class=&quot;standard&quot;
!class=&quot;bright&quot;|-
!0
!align=&quot;right&quot;|1
|-
!0
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;right&quot;|1
|-
!1
|(өлкән разрядтан бурысҡа алыу) 1
|0
|}

«Бағаналап» ҡушыуға миҫал (14&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; + 5&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; = 19&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; йәки 1110&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 101&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = 10011&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;):
{| class=&quot;standard&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;shadow&quot;|+
| ||1||1||1||0
|-
| || ||1||0||1
|-
|colspan=&quot;6&quot;|
|-
| ||1||0||0||1||1
|}

Ҡабатлау таблицаһы
{| class=&quot;standard&quot;
!class=&quot;bright&quot;|×
!0
!1
|-
!0
|0
|0
|-
!1
|0
|1
|}

«Бағаналап» ҡабатлауға миҫал (14&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; * 5&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; = 70&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; йәки 1110&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; * 101&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = 1000110&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;):
{| class=&quot;standard&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;shadow&quot;|×|| || || ||1||1||1||0
|-
| || || || ||1||0||1
|-
|colspan=&quot;8&quot;|
|-
|rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;shadow&quot;|+|| || || ||1||1||1||0
|-
| ||1||1||1||0|| ||
|-
|colspan=&quot;8&quot;|
|-
| ||1||0||0||0||1||1||0
|}

== Һандарҙы үҙгәртеү ==

Икеле иҫәпләү системаһынан унарлы иҫәпләү системаһына үҙгәртеү өсөн түбәндәге 2 нигеҙенең дәрәжәләре таблицаһын ҡулланалар:

{| align=&quot;center&quot; class=&quot;standard&quot;
|+
| 1024
| 512
| 256
| 128
| 64
| 32
| 16
| 8
| 4
| 2
| 1
|+
|}
1 цифрынан башлап бөтә цифрҙар икегә ҡабатлана.
1-ҙән һуң торған нөктә икеле нөктә тип атала.

=== Икеле һандарҙы унарлыға үҙгәртеү ===

'''110001&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;''' икеле һаны бирелһен, ти. Унарлыға үҙгәртеү өсөн уны разрядтары буйынса сумма рәүешендә түбәндәгесә күрһәтегеҙ:
{{начало цитаты}}
'''1''' * 2&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; +
'''1''' * 2&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; +
'''0''' * 2&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; +
'''0''' * 2&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; +
'''0''' * 2&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; +
'''1''' * 2&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; = 49
{{конец цитаты|источник=}}
Шул уҡ бер аҙ икенсерәк:
{{начало цитаты}}
'''1''' * 32 +
'''1''' * 16 +
'''0''' * 8 +
'''0''' * 4 +
'''0''' * 2 +
'''1''' * 1 = 49
{{конец цитаты|источник=}}
Быны түбәндәгесә таблица рәүешендә яҙырға була:
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;standard&quot;
|+
| 512
| 256
| 128
| 64
| 32
| 16
| 8
| 4
| 2
| 1
|-----
|
|
|
|
| '''1'''
| '''1'''
| '''0'''
| '''0'''
| '''0'''
| '''1'''
|-----
|
|
|
|
| +32
| +16
| +0
| +0
| +0
| +1
|+
|}
Уңдан һулға хәрәкәт итегеҙ. Һәр икеле берәмек аҫтында аҫҡы юлда уның эквивалентын яҙығыҙ. Килеп сыҡҡан унарлы һандарҙы ҡушығыҙ.
Шулай итеп, 110001&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; икеле һаны 49&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; унарлы һанына тиң.&lt;br /&gt;

==== Кәсерле икеле һандарҙы унарлыға үҙгәртеү ====

'''1011010,101&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;''' һанын унарлыға үҙгәртергә кәрәк. Был һанды түбәндәгесә яҙабыҙ:
{{начало цитаты}}
'''1''' * 2&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt; +
'''0''' * 2&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; +
'''1''' * 2&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; +
'''1''' * 2&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; +
'''0''' * 2&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; +
'''1''' * 2&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; +
'''0''' * 2&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; +
'''1''' * 2&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; +
'''0''' * 2&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt; +
'''1''' * 2&lt;sup&gt;−3&lt;/sup&gt; = 90,625
{{конец цитаты|источник=}}
Шул уҡ бер аҙ икенсерәк:
{{начало цитаты}}
'''1''' * 64 +
'''0''' * 32 +
'''1''' * 16 +
'''1''' * 8 +
'''0''' * 4 +
'''1''' * 2 +
'''0''' * 1 +
'''1''' * 0,5 +
'''0''' * 0,25 +
'''1''' * 0,125 = 90,625
{{конец цитаты|источник=}}
Йәки таблица буйынса:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| 64 || 32 || 16 || 8 || 4 || 2 || 1 ||   || 0.5 || 0.25 || 0.125
|-
| '''1''' || '''0''' || '''1''' || '''1''' || '''0''' || '''1''' || '''0''' || ''',''' || '''1''' || '''0''' || '''1'''
|-
| +64 || +0 || +16 || +8 || +0 || +2 || +0 ||   || +0.5 || +0 || +0.125
|}

=== Горнер ысулы менән үҙгәртеү ===
{{main|Метод Горнера}}
Һандарҙы икеленән унарлы системаға был ысул менән үҙгәртеү өсөн, цифрҙарҙы, алдан табылған һөҙөмтәне системаның нигеҙенә (был осраҡта 2) ҡабатлап, һулдан уңға ҡушырға кәрәк. Горнер ысулы менән ғәҙәттә икеленән унарлы системаға күсерәләр. Кире операция ҡатмарлы, сөнки икеле иҫәпләү системаһында ҡушыу һәм ҡабатлау күнекмәһе талап ителә.

Мәҫәлән, '''1011011&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;''' икеле һаны унарлы системаға ошолай күсерелә:
{{начало цитаты}}
0*2 + '''1''' = 1&lt;br /&gt;
1*2 + '''0''' = 2&lt;br /&gt;
2*2 + '''1''' = 5&lt;br /&gt;
5*2 + '''1''' = 11&lt;br /&gt;
11*2 + '''0''' = 22&lt;br /&gt;
22*2 + '''1''' = 45&lt;br /&gt;
45*2 + '''1''' = 91
{{конец цитаты|источник=}}

Йәғни унарлы системала был һан 91 тип яҙыла.

==== Горнер ысулы менән һандарҙың кәсер өлөшөн күсереү ====
Цифрҙар һандан уңдан һулға ҡарай алыналар һәм иҫәпләү системаһының нигеҙенә (2) бүленәләр.

Мәҫәлән '''0,1101&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;'''
{{начало цитаты}}
(0 + '''1''')/2 = 0,5&lt;br /&gt;
(0,5 + '''0''')/2 = 0,25&lt;br /&gt;
(0,25 + '''1''')/2 = 0,625&lt;br /&gt;
(0,625 + '''1''')/2 = 0,8125
{{конец цитаты|источник=}}
Яуап: 0,1101&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;= 0,8125&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;

=== Унарлы һандарҙы икелегә үҙгәртеү ===
19 һанын икелегә үҙгәртергә кәрәк икән, ти. Түбәндәге процедура менән файҙаланырға мөмкин:
{{начало цитаты}}
19/2 = 9 с остатком '''1'''&lt;br /&gt;
9/2 = 4 c остатком '''1'''&lt;br /&gt;
4/2 = 2 без остатка '''0'''&lt;br /&gt;
2/2 = 1 без остатка '''0'''&lt;br /&gt;
1/2 = 0 с остатком '''1'''
{{конец цитаты|источник=}}
Шулай итеп, беҙ һәр бүлендекте мы делим каждое частное на 2-гә бүләбеҙ һәм ҡалдыҡты икеле яҙыуҙың аҙағына яҙабыҙ. Бүлеүҙе ҡалдыҡ 0 булғанға тиклем дауам итәбеҙ. Һөҙөмтә уңдан һулға ҡарай яҙыла. Йәғни түбәндәге (1) цифры иң һулдағы була һәм башҡа шулай. Һөҙөмтәлә 19 һанын икеле яҙыуҙа табабыҙ: '''10011'''.

====  Унарлы кәсер һандарҙы икеле һандарға үҙгәртеү ====
Әгәр бирелгән һандың бөтөн өлөшө булһа, ул кәсер өлөшөнән айырым үҙгәртелә. Кәсер һанды унарлы иҫәпләү системаһынан икелегә күсереү түбәндәге алгоритм буйынса тормошҡа ашырыла:
* Кәсер икеле иҫәпләү системаһының нигеҙенә (2) ҡабатлана;
* Килеп сыҡҡан ҡабатландыҡтың бөтөн өлөшө  икеле иҫәпләү системаһындағы һандың өлкән разряды сифатында айырып алына;
* Әгәр килеп сыҡҡан ҡабатландыҡтың кәсер өлөшө нулгә тигеҙ булһа, йәки талап ителгән теүәллеккә өлгәшелһә, алгоритм тамамлана. Кире осраҡта ҡабатландыҡтың кәсер өәлөшө өҫтөндә иҫәпләүҙәр дауам итә.

Миҫал: '''206,116''' унарлы һанын икелегә күсерергә кәрәк икән, ти. 

Алдан һүрәтләнгән алгоритм буйынса бөтөн өлөшөн үҙгәртеү 206&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;=11001110&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; һөҙөмтәһен бирә. Дробную часть 0,116 кәсер өлөшөн 2 нигеҙенә ҡабатлайбыҙ, ҡабатландыҡтың бөтөн өлөшөн эҙләнгән икеле кәсер һандың өтөрҙән һуңғы разрядына яҙып барабыҙ:
{{начало цитаты}}
0,116 • 2 = '''0''',232&lt;br /&gt;
0,232 • 2 = '''0''',464&lt;br /&gt;
0,464 • 2 = '''0''',928&lt;br /&gt;
0,928 • 2 = '''1''',856&lt;br /&gt;
0,856 • 2 = '''1''',712&lt;br /&gt;
0,712 • 2 = '''1''',424&lt;br /&gt;
0,424 • 2 = '''0''',848&lt;br /&gt;
0,848 • 2 = '''1''',696&lt;br /&gt;
0,696 • 2 = '''1''',392&lt;br /&gt;
0,392 • 2 = '''0''',784&lt;br /&gt;
и т. д.
{{конец цитаты|источник=}}
Шулай итеп 0,116&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; ≈ 0,'''0001110110'''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;

Табабыҙ: 206,116&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; ≈ 11001110,0001110110&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;

== Ҡулланылышы ==

=== Цифрлы ҡоролмаларҙа ===

Икеле система [[Цифрлы сигнал|цифрлы ҡоролмаларҙа]] ҡулланыла, сөнки иң ябай система булып тора һәм түбәндәге талаптарға тап килә:
* Чем меньше значений существует в Системала ни тиклем әҙ ҡиммәттәр булһа, шул тиклем был ҡиммәттәр менән эш итеүсе айырым элементтарҙы әҙерләү ябайыраҡ. Айырып әйткәндә, икеле иҫәпләү системаһының ике цифры бик күп физик күренештәр менән күрһәтелергә мөмкин: ток бар (ток сик ҡиммәтенән ҙурыраҡ) — ток юҡ (ток сик ҡиммәтенән кәмерәк), магнит ҡырының индукцияһы сик ҡиммәтенән ҙурыраҡ йәки юҡ (магнит ҡырының индукцияһы сик ҡиммәтенән бәләкәйерәк) һәм башҡа шулай.
* Элемент торошоноң һаны ни тиклем әҙ булһа, шул тиклем тотҡарлыҡ тотороҡлолоғо ҙурыраҡ һәм ул шәберәк эшләй аласаҡ. Мәҫәлән, өс торошто көсөргәнеш, ток йәки  магнит ҡырының индукцияһы дәүмәле аша кодлау өсөн, ике сик ҡиммәте һәм  тотҡарлыҡ тотороҡлолоғона һәм мәғлүмәт һаҡлау ышаныслылығына булышлыҡ итеүсе ике [[компаратор]] индерергә кәрәк.{{нет АИ|17|11|2010}}
* Икеле арифметика ябайыраҡ. Һандар өҫтөндә төп ғәмәлдәр — ҡушыу һәм ҡабатлау таблицалары ябай.

Цифрлы [[электроника]]ла икеле иҫәпләү системаһында бер икеле разрядҡа икеле[[Регистр (цифрлы техника)|регистрҙың]] бер икеле разряды ярашлы, йәғни ике торошло (0,1) икеле [[триггер]].

Иҫәпләү техникаһында тиҫкәре икеле һандарҙы [[Өҫтәлмә код (һанды күрһәтеү)|өҫтәлмә кодта]] яҙыу киң ҡулланыла. Мәҫәлән, −5&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; һаны −101&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; тип яҙылырға мөмкин, ләкин 32-битлы компьютерҙа 11111111111111111111111111111011&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; тип һаҡланасаҡ.

=== Инглиз үлсәү системаһында ===

Һыҙыҡлы үлсәмдәрҙе [[дюйм]]дарҙа күрһәткәндә традиция буйынса унарлы түгел, ә икеле кәсерҙәр ҡулланыла, мәҫәлән: 5¾″, 7&lt;sup style=&quot;font-size:xx-small&quot;&gt;15&lt;/sup&gt;/&lt;sub style=&quot;font-size:xx-small&quot;&gt;16&lt;/sub&gt;″, 3&lt;sup style=&quot;font-size:xx-small&quot;&gt;11&lt;/sup&gt;/&lt;sub style=&quot;font-size:xx-small&quot;&gt;32&lt;/sub&gt;″ һәм башҡа шулай.

== Дөйөмләштереү ==

Икеле иҫәпләү системаһы [[икеле код|икеле кодлау системаһы]] һәм нигеҙе 2 булған [[Күрһәткесле функция|күрһәткесле]] ауырлыҡ функцияһы  комбинацияһы булып тора. Әйтергә кәрәк, һан [[икеле код]]та яҙылырға мөмкин, ә был ваҡытта иҫәпләү системаһы икеле түгел, ә икенсе нигеҙ менән булырға мөмкин. Миҫал: [[икеле-унарлы кодлау]], унда унарлы цифрҙар икеле күренештә яҙыла, ә иҫәпләү системаһы — унарлы.

== Тарихы ==
* 8 [[триграмма]]нан һәм 64 [[Гексаграмма (Ицзин)|гексаграмманан]] тулы йыйылма, 3-битлы һәм 6-битлы цифрҙар аналогы, боронғо [[Ҡытай]]ҙа [[Книга Перемен]]дағы [[Ҡытай классик текстар|классик текстарҙа]] билдәле була. ''Книга Перемен''да ярашлы икеле цифрҙар (0-дән 63-кә тиклем) ҡиммәттәре менән тура килтереп урынлашҡан гексаграммалар тәртибе һәм уларҙы табыу ысулы Ҡытай ғалимы һәм философы [[Шао Юн]] тарафынан [[XI быуат]]та эшләнгән. Әммә [[Шао Юн]], ике символлы [[Кортеж (информатика)|кортеждарҙы]] [[Лексикографик тәртип|лексикографик тәртиптә]] урынлаштырғанда, икеле арифметика ҡағиҙәләрен аңлауын дәлилләүсе иҫбатлауҙар юҡ.

* [[Һиндостан|Һинд]] математигы [[Пингала]] ([[б. э. тиклем 200 йыл]]) икеле иҫәпләү системаһын беренсе билдәле ҡулланып, [[Метр (шиғырҙар)|поэзияны]] һүрәтләү өсөн математик нигеҙҙәрен эшләй&lt;ref&gt;
{{citation
|last1=Sanchez
|first1=Julio
|last2=Canton
|first2=Maria P.
|title=Microcontroller programming: the microchip PIC
|origyear=
|year=2007
|month=
|publisher=CRC Press
|location=Boca Raton, Florida
|isbn=0-8493-7189-9
|page=37
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;W. S. Anglin and J. Lambek, ''The Heritage of Thales'', Springer, 1995, ISBN 0-387-94544-X&lt;/ref&gt;.

* [[Андтар|Үҙәк Андтарҙа]] ([[Перу]], [[Боливия]]) дәүләт һәм йәмғиәт маҡсатында б. э. тиклем I—II мең йыллыҡта киң ҡулланылған мәғлүмәт базаһының прообразы булып [[Инктар]]ҙың төйөнлө яҙыуы — [[кипу]] тора, ул [[унарлы система|унарлы системаның]] һанлы яҙыуҙарынан&lt;ref&gt;{{книга|автор = Ordish George, Hyams, Edward.|часть = |заглавие = The last of the Incas: the rise and fall of an American empire|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = New York|издательство = Barnes &amp; Noble|год = 1996|том = |страницы = 80|страниц = |серия = |isbn = 0-88029-595-3|тираж = }}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ кодлауҙың [[икеле система|икеле системаһында]] һанлы булмаған яҙыуҙарҙан тора&lt;ref&gt;{{cite web|title=Experts 'decipher' Inca strings|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4143968.stm|archiveurl=https://www.webcitation.org/611umbKKZ?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4143968.stm|archivedate=2011-08-18}}&lt;/ref&gt;. Кипуҙа беренсел һәм өҫтәлмә асҡыстар, позицион һандар, төҫ менән кодлау һәм ҡабатланыусы мәғлүмәттәрҙең ''серияларын төҙөү'' ҡулланыла&lt;ref&gt;{{cite book |author=Carlos Radicati di Primeglio, Gary Urton |title=Estudios sobre los quipus |page=49 | url=https://books.google.com/books?id=TmbajGgliYYC&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;. Кипу кешелек тарихында беренсе тапҡыр [[бухгалтер иҫәбе]]н алып барыуҙың [[икеләтә яҙыу]] кеүек ысулын ҡулланыу өсөн файҙаланылған&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite journal |author=Dale Buckmaster |title=The Incan Quipu and the Jacobsen Hypothesis |url=https://www.jstor.org/stable/2490534 |accessdate=2009-12-24 |journal=Journal of Accounting Research |volume=12 |issue=1 |pages=178—181 |year=1974}}&lt;/ref&gt;.

* Икеле цифрҙар комбинацияһы булған йыйылмалар [[Африка халыҡтары|африкалылар]] тарафынан, [[Урта быуаттар|урта быуат]] [[геомантия]]һы менән бер рәттән, традицион [[күрәҙәлек итеү]]ҙәрҙә ([[Ифа]] кеүек) ҡулланылған.

* [[1605 йыл]]да [[Бэкон, Фрэнсис|Френсис Бэкон]] алфавитының хәрефтәрен икеле цифрҙар эҙмә-эҙлелектәренә ҡайтарып ҡалдырырға мөмкин булған системаны һүрәтләй, улар үҙ сиратында теләһә ниндәй осраҡлы текстарҙа шрифттарҙың саҡ ҡына һиҙелерлек үҙгәреше кеүек кодланырға мөмкиндәр. Икеле кодлауҙың дөйөм теорияһы үҫешендә, был ысул теләһә ниндәй объекттарға ҡулланылырға мөмкин, тигән иҫкәртеү мөһим аҙым булып тора&lt;ref&gt;{{citation
|last=Bacon
|first=Francis
|authorlink=Francis Bacon
|title=The Advancement of Learning
|url=http://home.hiwaay.net/~paul/bacon/advancement/book6ch1.html
|accessdate=
|date=
|origyear=1605
|volume=6
|publisher=
|location=London
|language=
|isbn=
|doi=
|doi_brokendate=
|bibcode=
|id=
|page=
|pages=Chapter 1
}}
&lt;/ref&gt; (cм. [[Шифр Бэкона]]).

* Хәҙерге икеле система [[Лейбниц, Готфрид Вильгельм|Лейбниц]] тарафынан [[XVII быуат]]та ''Explication de l’Arithmétique Binaire'' исемле хеҙмәтендә тулыһынса һүрәтләнгән&lt;ref&gt;http://www.leibniz-translations.com/binary.htm Leibniz Translation.com EXPLANATION OF BINARY ARITHMETIC&lt;/ref&gt;. Лейбниц иҫәпләү системаһында, хәҙерге икеле системаһындағы кеүек, 0 һәм 1 цифрҙары ҡулланылған. Ҡытай мәҙәниәте менән мауығыусы кеше булараҡ, Лейбниц [[Книга Перемен]] тураһында белгән һәм гексаграммалар 0-дән 111111-гә тиклемге икеле һандарға тап килеүен билдәләгән. Ул, был сағылдырыу Ҡытайҙың шул замандың фәлсәфәүи [[математика]]һында ҙур ҡаҙаныштарын раҫлаусы дәлил булып тороуы менән һоҡланған&lt;ref&gt;{{citation
|last=Aiton
|first=Eric J.
|authorlink=
|title=Leibniz: A Biography
|year=1985
|publisher=Taylor &amp; Francis
|location=
|isbn=0-85274-470-6
|doi=
|pages=245–8
}}&lt;/ref&gt;.

* [[1854 йыл]]да инглиз математигы [[Буль, Джордж|Джордж Буль]] [[алгебра]]ик системаларҙы [[логика]]ға ҡулланылышта һүрәтләүсе хеҙмәтен баҫтырып сығара, ул хәҙерге ваҡытта [[Булева алгебра]] йәки [[логика алгебраһы]] булараҡ билдәле. Уның логик иҫәпләмәһенә хәҙерге заман цифрлы электрон схемалар эшләүҙә мөһим роль үтәргә насип була.

* [[1937 йыл]]да [[Шеннон, Клод Элвуд|Клод Шеннон]] [[Массачусет технология институты|MIT]]та ''Символический анализ релейных и переключательных схем'' исемле кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлауға тәҡдим итә, унда булева алгебра һәм икеле арифметика электрон реле һәм күсереп ялғағыстарға ҡарата ҡулланылған. Бөтә хәҙерге заман [[цифрлы техника]] асылда Шеннондың диссертацияһына нигеҙләнгән.

* [[1937 йыл]]дың ноябрендә, аҙаҡ [[Bell Labs]]та эшләүсе [[Штибиц, Джордж Роберт|Джордж Штибиц]], реле базаһында «Model K» компьютерын (инглиз теленән «'''K'''itchen», йыйыу башҡарылған кухня) яһай, ул икеле ҡушыуҙы башҡара. 1938 йыл аҙағында Bell Labs Штибиц етәкселегендә тикшеренеү программаһын йәйелдерә. Уның етәкселегендә эшләнгән, 1940 йылдың 8 ғинуарында әҙер булған компьютер [[Комплекслы һан|комплекслы һандар]] менән ғәмәлдәр башҡара белә. [[Дартмут колледж]]ында [[American Mathematical Society]] конференцияһында демонстрациялау ваҡытында, 1940 йылдың 11 сентябрендә, Штибиц алыҫтағы комплекслы һандар калькуляторына телефон линияһы буйынса [[телетайп]] ҡулланып командалар ебәреү мөмкинлеген демонстрациялай. Был алыҫтағы иҫәпләү машинаһын телефон линияһы ярҙамында ҡулланырға беренсе маташыу була. Демонстрациялау шаһиты булған  конференцияла ҡатнашыусылар араһында [[Нейман, Джон фон|Джон фон Нейман]], [[Мокли, Джон Уильям|Джон Мокли]] һәм [[Винер, Норберт|Норберт Винер]] була, аҙаҡ улар был турала үҙҙәренең мемуарҙарында яҙалар.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
* Новосибирск Академҡаласығында [[Рәсәй фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең иҫәпләү технологиялары  институты]] (элекке СССР фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Иҫәпләү Үҙәге) бинаһының [[фронтон]]ында 70&lt;sub&gt;&lt;small&gt;10&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;-ға тигеҙ булған 1000110 икеле һан бар, ул бинаны төҙөү датаһын символлаштыра ([[1970 йыл]]).

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Битовые операции]]
* [[Иҫәпләү системалары]]
* [[Бит]]
* [[Байт]]
* [[Единицы измерения информации]]
* [[Логические элементы|Двоичные логические элементы]]
* [[Триггер|Двоичный триггер]]
* [[Двоично-десятичный код]]
* [[Двоичное кодирование]]
* [[Азбука Морзе]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Бинарное счисление}}
* [http://www.edu.sbor.net/mars/info/prof/m_mater/mat/teoria2/1.html#pt1 Учебное пособие «Арифметические основы ЭВМ и систем». Часть 1. Системы счисления] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180423095552/http://www.edu.sbor.net/mars/info/prof/m_mater/mat/teoria2/1.html#pt1 |date=2018-04-23 }} 
* [http://calc.50x.eu/ Hexadecimal Decimal Binary Octal Converter for programmers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110221235227/http://calc.50x.eu/ |date=2011-02-21 }}
* [http://calc-x.ru/bin_to_dec_form.php Конвертер целых и дробных чисел из двоичной системы счисления в десятичную].
* {{книга |автор= [[Фомин, Сергей Васильевич|Фомин С. В.]]|заглавие=Системы счисления|серия=[[Популярные лекции по математике]]|год=1987|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|страниц=48|ссылка=http://plm.mccme.ru/ann/a40.htm}} ([http://www.math.ru/lib/files/plm/v40.djvu альтернативная ссылка]), ([https://search.rsl.ru/ru/record/01001023369 альтернативная ссылка на сайт РГБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180506040245/https://search.rsl.ru/ru/record/01001023369 |date=2018-05-06 }})
* {{книга |заглавие=Системы счисления : методические указания и задание к самостоятельной работе по дисциплине &quot;Информатика&quot; для студентов всех специальностей|год=2009|место=Саратов|издательство=[[Саратовский государственный технический университет имени Ю. А. Гагарина|Саратовский гос. технический ун-т]]|страниц=24|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01008675165}} 
* {{книга |автор= Любомудров А.А.|заглавие=Системы счисления. Методы перевода чисел из позиционной системы счисления с основанием p1 в позиционную систему счисления с основанием p2|год=2009|место=М.|издательство=[[Национальный исследовательский ядерный университет «МИФИ»|НИЯУ МИФИ]]|страниц=28|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/02000022563}} 
* {{книга |автор= Андреева Е. В.|заглавие=Системы счисления и компьютерная арифметика : учеб. пособие. — изд. 3-е|год=2004|место=М.|издательство=Бином. Лаб. знаний|страниц=254|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01002462465}} 
* {{YouTube|cPOgHCqecxY|Системы счисления (16 сент. 2014 г.)|logo=1}}
* {{YouTube|Xd4WMmmGDHc|МГИУ : Информатика. Выпуск 1. Системы счисления. (21 февр. 2014 г.)|logo=1}}

{{ВС}}

[[Категория:Иҫәпләү системалары]]
[[Категория:Икеле арифметика|*]]
[[Категория:Готфрид Вильгельм Лейбниц]]</text>
      <sha1>4k79cvq12s9y2fn5wv0t996gs185ic2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йоктанги</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144971</id>
    <revision>
      <id>1303120</id>
      <parentid>855795</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T19:01:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5525" sha1="rnk6ueumi52ncujctusyl3xjah678fs" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Йоктанги''' ([[Английский язык|ингл.]]  &lt;span lang=&quot;en&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Park Yoctangee&lt;/span&gt;) ― [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың Огайо штаты Чилликоти]] йәмәғәт паркы. [[1875 йыл|1875 йылда]] төҙөлгән парк башта «'''Ҡала паркы'''» тип йөрөтөлә һәм бары тик 1890-сы йылдарҙа ғына Уильям Х. Хантер арҡаһында хәҙерге исемен ала.

''Йоктанг'' ― индеецтар телендә «буяу» (тән тиреһендә йәки кейемдә) тигәнде аңлата.

== Тарих ==
Ҡасандыр парк биләмәһе «Иҫке үҙән» йәки «Утрау» тип аталған, сөнки Цинциннати (әлеге ваҡытта Балтимор менән [[Огайо]]ны бәйләп тора) һәм Мариетта ҡалалары араһындағы иҫке тимер юлы ер өйөмөндә төҙөлә, был Сайото йылғаһы һыуҙарын икенсе яҡҡа йүнәлтә, ә йылға урынында һаҙмат ер һәм утрау тороп ҡалған була, һәм егерме йыл буйына Чилликоти халҡы йыш ҡына биҙгәк һәм [[Тапма|малярия]] менән ыҙалана.

[[АҠШ-тағы граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] тамамланғандан һуң, Чилликоти гәзиттәре даими рәүештә ҡала граждандарынан был һаҙлыҡты тиҙерәк бөтөрөүҙе талап иткән хаттар ала. Шунлыҡтан муниципалитет был ерҙәрҙе ҡоротоу һәм таҙартыуҙы талап иткән ижтимағи бурыс ала.

Джон Х. Патнэм, [[Огайо|Огайо штатының]] Чилликоти ҡалаһынан Закондар сығарыу йыйылышы ағзаһы, был эште башҡарыу өсөн халыҡтан һалым йыйырға хоҡуҡ тураһында махсус закон ҡабул итеү тураһында инициатива менән сыға.

Биҙгәк ауырыуы һәм һаҙлыҡтың ағыулы парҙары ҡалала ғәҙәттән тыш эшһеҙлек кимәлен дә тыуҙыра.

== Иҫтәлекле урындар ==

[[1882 йыл]]да төҙөлгән насос үҙәге бинаһында хәҙер музей урынлашҡан.

Шулай уҡ паркта Милли гвардияның ҡорал бинаһы урынлашҡан. Бина ХX быуат башында төҙөлә. Бында хәрби музей йәки оранжерея булдырырға тәҡдимдәр ителеүгә ҡарамаҫтан, финанслау булмағанлыҡтан, әлеге ваҡытта ул бикләп ҡуйылған. 

Уотер-стритта ― Йоктанга менән сиктәш урамда ― дөйөм күҙәтеү өсөн ирекмәндәр тарафынан тергеҙелгән ике боронғо тимер юл вагоны ҡуйылған.

Парк шулай уҡ [[Огайоның көньяғында телдән бәйән итеүселәр фестивале|Огайо көньяғының телдән хикәйә фестиваленең]] майҙансыҡтарының береһе.

== Географияһы ==
[[Файл:Yoctangee_Park_Lake_Bridge.JPG|справа|мини|Күл аша таш күпер]]
Йоктанг паркында майҙаны 40 мең кв. км-ға тиң ҙур күл бар. Фестивалдәр ваҡытында кешеләр күлдә каноэла йөҙәләр.

Шулай уҡ паркта йөҙөү бассейны, алты теннис корты, баскетбол һәм волейбол майҙансыҡтары, шулай уҡ әүҙем ял өсөн башҡа урындар бар.

== Әҙәбиәт ==
* Allen, C. Gertrude «Chillicothe City of the History of Parks, Ohio.» ''The Office and parks Recreation Chillicothe''.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20061109083415/http://www.chillicothe.com/webcam.html Webcam Yoctangee Park] provided by Paper Glatfelter
* [http://www.bright.net/~cosenza/yoctangee.htm Park Yoctangee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070403171711/http://www.bright.net/~cosenza/yoctangee.htm |date=2007-04-03 }} Bradford by Cosenza M. page, Director, Parks &amp; Recreation
** [http://www.bright.net/~cosenza/entrance.htm Entrance Bicentennial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311053003/http://www.bright.net/~cosenza/entrance.htm |date=2007-03-11 }}
* [http://mail.gsn.k12.oh.us/~ztfbla/attractions/yoctangee.html Park Yoctangee]{{dead link|date=July 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} Great Seal page by the Network
** [http://mail.gsn.k12.oh.us/~ztfbla/attractions/bicentennial.html Entrance Bicentennial]{{dead link|date=July 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}
* [https://web.archive.org/web/20060803075401/http://feastofthefloweringmoon.com/ Feast Flowering of the Moon]
* [http://www.bright.net/~pumpart/ Art Pumphouse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080819194300/http://www.bright.net/%7Epumpart |date=2008-08-19 }}</text>
      <sha1>rnk6ueumi52ncujctusyl3xjah678fs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ильницкий Людвиг Яковлевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156181</id>
    <revision>
      <id>1303116</id>
      <parentid>1282645</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T15:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8408" sha1="9729wp1f4h10hll4hfbbx5kp9eswh5f" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ильницкий Людвиг Яковлевич''' ({{Lang-uk|Людвіг Якович Ільницький}}; [[21 апрель]] [[1930 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Украина]] ғалимы, [[Фән докторы|техник фәндәр докторы]] (1970), профессор (1971), Милли авиация университетының атҡаҙанған профессоры (2000).

Авиация радиоэлектроникаһы өлкәһендә белгес. Күп кенә хеҙмәттәр, шул иҫәптән дәреслектәр һәм монографиялар авторы, шулай уҡ СССР-ҙың&lt;ref&gt;[https://findpatent.ru/byauthors/851075/ Патенты автора ИЛЬНИЦКИЙ ЛЮДВИГ ЯКОВЛЕВИЧ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://patentdb.ru/author/851075 Изобретатель ИЛЬНИЦКИЙ ЛЮДВИГ ЯКОВЛЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191203061458/https://patentdb.ru/author/851075 |date=2019-12-03 }}&lt;/ref&gt; һәм Украинаның&lt;ref&gt;[http://uapatents.com/patents/ilnickijj-lyudvig-yakovich База патентів України — Ільницький Людвіг Якович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191203062029/http://uapatents.com/patents/ilnickijj-lyudvig-yakovich |date=2019-12-03 }}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; бер нисә уйлап табыуға патенттары эйәһе.

== Биографияһы ==
1930 йылдың 21 апрелендә [[Украина ССР-ы]]ның [[Винница өлкәһе]] [[Липовец районы]] Козинцы ауылында тыуған.

1951 йылда Львов политехник институтын (хәҙер Милли «Львовская политехника» университеты) тамамлай. Ошонан һуң радиотехника сәнәғәте Министрлығының Новосибирск ғилми-тикшеренеү институтында инженер вазифаһында эшләй.

Украина ССР-ына күсеп килгәс фәнни-педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеүен дауам итә. 1956—1958 йылдарҙа Львов политехник институтының теоретик радиотехника кафедраһында ассистент вазифаһын биләй. 1958 йылда «Методы осицилографического исследования дифференциальных параметров электронных ламп» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Бынан һуң бер йыл дауамында Новосибирск электротехник институтының (хәҙер Новосибирск дәүләт техник университеты) «Радиотехниканың теоретик нигеҙҙәре» кафедраһы доценты вазифаһын биләй. Йәнә Украинаға әйләнеп ҡайтып, 1959—1961 йылдарҙа УССР Госпланының автоматика институтында эшләй.

1961 йылда Людвиг Яковлевич Киев граждандар һауа флоты институтына эшкә күсә (хәҙер Милли авиация университеты), унда 1962 йылдан башлап антенна-фидер ҡорамалдар кафедраһы менән етәкселек итә, ә 1986 йылдан — радиотехника факультетының электродинамика кафедраһы мөдире, 2000 йылдан — профессоры. 1970 йылда «Применение дробно-рациональных приближений в теории функциональных преобразователей» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1971 йылда профессор ғилми дәрәжәһе бирелә. Уның фәнни етәкселегендә 22 кандидатлыҡ һәм 3 докторлыҡ диссертациялары яҡлана.

Л. Я. Ильницкий Милли авиация университетының ғилми советы ағзаһы булып тора (1971—2000), һәм шулай уҡ СССР һәм Украинаның Юғары аттестация комиссиияларының махсуслаштырылған ғилми советтары ағзаһы (1971—2000), Украинаның «Антенна» милли ассоциацияһы (1971—2010), СССР юғары белем биреү Министрлығының үҙ-ара электромагнит ярашыу мәсьәләләре буйынса Бөтә Союз ғилми-методик комиссияһының (1972—1991), ғилми хеҙмәттәр йыйынтыҡтары һәм «Совет радиоһы» нәшриәтенең «Радиолюбитель» журналы редколлегиялары ағзаһы.

Украинаның элемтә Академияһы академигы (1993), Украинаның транспорт академияһы академигы (1994), БМО-ның халыҡ-ара информатизация академияһы академигы (1994) итеп һайлана.

1956 йылда өйләнә&lt;ref&gt;[https://okrain.net.ua/article/read/Hrizantemi_v_sadu.html «Хризантемы в саду…» (памяти М. В. Ильницкой-Типаковой)]&lt;/ref&gt;, ҡатыны Ильницкая Маргарита Владимировна (ҡыҙ фамилияһы Типакова, 1929—2007) — педагог һәм пианист&lt;ref&gt;[http://esu.com.ua/search_articles.php?id=13177 ІЛЬНИ́ЦЬКА Маргарита Володимирівна]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

== Ҡаҙаныштары ==
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» (1970), «Киевтың 1500-йыллығы иҫтәлегенә» (1982) һәм «Хеҙмәт ветераны» (1985) миҙалдары менән бүләкләнгән,
* Украина ССР-ы Юғары Советы Президиумының Почет грамотаһы (1979) 
* Украина Юғары Советының Почет грамотаһы (1983).
* «Украинаның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» (1991),
* «Украинаның мәғариф отличнигы» (1999).
* «Аэрофлот отличнигы» (1973), «СССР-ҙың уйлап табыусыһы» (1981) һәм Милли авиация университетының «Намыҫлы хеҙмәте өсөн» (2005) билдәләренә лайыҡ булған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=13184 ІЛЬНИЦЬКИЙ Людвиґ Якович]{{ref-uk}}
* [https://logos-ukraine.com.ua/project/index.php?project=nued&amp;id=53 Людвиг Ільницький Якович]{{ref-uk}}
* [https://web.archive.org/web/20160310212814/http://rps.nau.edu.ua/?page_id=725 Ільницький Людвіг Якович]{{ref-uk}}
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Дәреслектәр авторҙары]]
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«СССР-ҙың уйлап табыусыһы» билдәһе менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1930 йылда тыуғандар]]
[[Категория:21 апрелдә тыуғандар]]
[[Категория:Львов политехник институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Новосибирск техник университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Милли авиация университеты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>9729wp1f4h10hll4hfbbx5kp9eswh5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Касаткин Борис Сергеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156681</id>
    <revision>
      <id>1303123</id>
      <parentid>1300963</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T22:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9372" sha1="5hz3po34woutvu9550as5x6qouqln5e" xml:space="preserve">{{ФИО}}{{Ғалим}}
'''Касаткин Борис Сергеевич''' ({{Lang-uk|Борис Сергійович Касаткін}}; [[1919 йыл|1919]]—[[1993 йыл|1993]]) — совет һәм украин ғалимы, [[Фән докторы|техник фәндәр докторы]] (1962), профессор (1963), ағза-корреспонденттар Украин ССР-ы фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1976).

350-нән ашыу фәнни эштәр авторы, нескә  структуралар мәсьәләләре буйынса фәнни эштәр авторы. Ул шулай уҡ металдар һәм полимерҙарҙың боҙолоу (деформация) һәм емерелеү механизмдарын тикшереүсе, иретеп йәбештереү материалдарын эшләү, ҡоросто иретеп йәбештереү технологияларын, бының өсөн ҡоростоң яңы маркаларын уйлап табыу, төрлө ҡоростоң иретеп йәбештерелеүен һәм иретеп-йәбештереү берләшмәләренең физик-техник үҙенсәлекутәрен өйрәнеү менән шөғөлләнеүсе. Шулай уҡ 55 уйлап табыу&lt;ref&gt;[https://patentdb.ru/author/831203 Изобретатель КАСАТКИН БОРИС СЕРГЕЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191203101023/https://patentdb.ru/author/831203 |date=2019-12-03 }}&lt;/ref&gt; һәм патент авторы&lt;ref&gt;[https://findpatent.ru/byauthors/831203/ Патенты автора КАСАТКИН БОРИС СЕРГЕЕВИЧ]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
{{Внешнее изображение|image1=[https://web.archive.org/web/20180307082333/http://www.kdpu-nt.gov.ua/sites/default/files/card/5623_11.jpg Личная карточка лауреата Государственной премии УССР]}}
[[Файл:Могила_Бориса_Касатніна.JPG|справа|мини|267x267пкс|Байково зыяратындағы ҡәбере]]
[[Томск]]иҙа [[1919 йыл]]дың [[1 ноябрь|1 ноябр]]ендә тыуған.

[[1944 йыл]]да Урал политехник институтын тамамлаған (хәҙер Урал дәүләт техник университеты). 1945 йылда Украина ФА-ның Е. О. Патон исемендәге электросварка институтында эшләй. Уның ғилми-тикшеренеү эштәре Евгений Оскарович Патон етәкселегендә башлана. Күренекле ғалим  йәш хеҙмәткәргә донъялағы иң ҙур тоташ иретеп йәбештереләсәк күпер өсөн ҡоростоң махсус маркаһын эшләүҙе ышанып тапшыра. Һуңынан был күпергә Е. О. Патондың исеме бирелгән. Борис Касаткин ҡуйылған бурыстары уңышлы хәл итә, ә фәнни-тикшеренеү эштәренең һөҙөмтәләре уның ошо тема буйынса кандидатлыҡ  диссертацияһы нигеҙендә ята (19-47).&lt;ref name=&quot;dspace&quot;&gt;[http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/100977/21-Anniversary.pdf K 90-ЛЕТИЮ СО ДНЯ РОЖДЕНИЯ Б. С. КАСАТКИНА]&lt;/ref&gt; Касаткин 1951 йылда институттың ғилми секретары итеп һайлана.

1953-1993  йылдарҙа ул ныҡлығы иң юғары булған  ҡоросто иретеп-йәбештереү бүлегенең мөдире була; бер үк ваҡытта 1969-1973 йылдарҙа Киев политехник институтының йәбештереү производствоһы кафедраһының мөдире була. 1962 йылда «Микромеханизм хрупкого разрушения малоуглеродистой стали» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01006296088 Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора технических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191203101029/https://search.rsl.ru/ru/record/01006296088 |date=2019-12-03 }}&lt;/ref&gt; 1953 йылдан алып [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] ағзаһы. Ул еәкселек иткән бүлектән институттың үҙаллы ун бүлексәһе барлыҡҡа килә. Ул шулай уҡ [[СССР]] Фәндәр академияһының Себер бүлегенең Яҡут Республикаһы Төньяҡ проблемалары институты өсөн иретеп йәбештереү өләһендә кадрҙар әҙерләүгә ҙур өлөш индерә.&lt;ref name=&quot;dspace&quot;/&gt;

Борис Сергеевичтың фәнни тикшеренеүҙәреиретеп йәбештерелгән конструкциялар өсөн, атап әйткәндә күперҙәр, нефть ҡоролмалары, караптар корпусы өсөн аҙ углеродлы ҡоростоң яңы маркаларын әҙерләү һәм уларҙың технологияһын уйлап табыуға ҡағыла. Ул экскаваторҙар һәм гидроҡоролмалар өсөн айырыуса ныҡ ҡорос етештереү технологияларын, шулай уҡ энергетика, машиналар эшләү, атом һәм химик машиналар төҙөү өсөн йылылыҡты яҡшы һаҡлаусы ҡатмарлы легировать ителгән ҡоросто етештереү технологияларын эшләй. Иретеп йәбештерелгән ышаныслы конструкцияларҙы эксплуатациялауҙың сифатына йоғонто яһаған факторҙарҙы билдәләй; йәбештереү процесында физик-химик берләшмәләрҙең нисек барыуы нигеҙҙәрен өйрәнә. Ул 4 фән докторы һәм 25 фән кандидатын әҙерләгән.&lt;ref name=&quot;dspace&quot;/&gt;

[[1993 йыл]]дың  декабрендә [[Киев]]та вафат була. Ҡаланың Байково зыяратында ерләнгән (участкаһы- № 49а).

== Ҡаҙаныштары ==

* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] һәм «Почет Билдәһе» ордены, шулай уҡ миҙалдар менән бүләкләнгән.
* УССР Фәндәр академияһының Е. О. Патон исемендәге премия лауреаты (1975) һәм УССР фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы  лауреаты(1979), 500000  кВт ҡеүәтле {{S|(тип К-500-65/3000)}} атом электр станциялары өсөн пар турбинаһын авторҙашлыҡта төҙөгән өсөн.
* [[СССР]] Министрҙар советы премияһына лайыҡ була (1981, 1986).&lt;ref name=&quot;dspace&quot;/&gt;
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған энергетигы, УССР Атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1991).

== Әҙәбиәт ==

* Українська радянська енциклопедія : у 12 т. / гол. ред. М. П. Бажан; редкол.: О. К. Антонов та ін. — 2-ге вид. — К. : Головна редакція УРЕ, 1974—1985.

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=10221 КАСА́ТКІН Борис Сергійович]{{ref-uk}}
* [http://www.nas.gov.ua/UA/PersonalSite/Pages/default.aspx?PersonID=0000005353 Касаткін Борис Сергійович]{{ref-uk}}
* [http://www.mathnet.ru/rus/person147519 Профиль на сайте Mathnet.ru]

[[Категория:Дәреслектәр авторҙары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Киевта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1993 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:5 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1919 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1 ноябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>5hz3po34woutvu9550as5x6qouqln5e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лауреано Вальенилья Ланс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157164</id>
    <revision>
      <id>1303130</id>
      <parentid>927653</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T07:26:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4478" sha1="8qy5kspi71gtr9jl29uhc1hqkv9h7x3" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Лауреано Вальенилья Ланс''' ({{lang-es|Laureano Vallenilla Lanz }}; 1874 йылдың 10 ноябрендә Венесуэланың Ансоатеги штаты Барселона ҡалаһында тыуған —1936 йылдың 16 ноябрендә Парижда, [[Франция]]ла вафат булған) — венесуэла тарихсыһы, интеллектуал, социолог, дәүләт һәм илселек эшмәкәре (дипломат).

20 йылға яҡын Венесуэла диктаторы Хуан Висента Гомес хөкүмәтендә Милли когресс (парламент) рәйесе вазифаһын башҡарған.

== Биографияһы ==
Хуан Висента Гомес режимы апологеты булараҡ билдәле. Президент Хуан Висента Гомес осоронда Эске эштәр министры булған.

1930-сы йылдарҙа [[Франция]]ла Венесуэланың тулы хоҡуҡлы ғәҙәттән тыш илсеһе булған.

Л. Вальенилья Ланс, башҡа латин америка илдәренән айырмалы үҫешен һәм венесуэла демократияһының ''«үҙенсәлекле»'' характерын билдәләп, либераль мәктәптең Венесуэла тарихына ҡарашын {{comment|ҡабаттан өйрәнгән|ревизовал}}. Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш граждандар һуғышынан өҫтөнлөклөрәк тигән тезис тәҡдим иткән.

Раса проблемаларына, власть менән мөнәсәбәттәр һәм социаль үҫешкә ҡағылған тарихи һәм социологик теорияларҙы ентекләп эшләү яғынан үҙ өҫтөнә бик ҙур яуалылыҡ йөкләгән. «Халыҡ массалары артта ҡалған һәм тыңлауһыҙ социаль төркөм», тип ҡараған һәм «массаларҙың энергияһын демократик тәртипкә йүнәлтә алған популяр көслө кеше тарафынан» сәйәси хакимлыҡ тормошҡа ашырылырға тейеш, тип раҫлаған. Реакцион милләтселек, йәғни «демократик цезаризм» теорияһы авторы, һәм шуға ярашлы, аграр илдәрҙә демократия бары тик бер генә кешенең йәки цезарҙың (жандарм) ҡулына бирелгән милитаристик диктатура, һәм был диктатура  туранан-тура халыҡ ихтыярын сағылдырырға, аристократияның олигархик ынтылыштарын баҫтырырға һәм милләт берҙәмлеген тәьмин итергә саҡырылған власть, тип ҡылыҡһырлаған.

== Һайланған хеҙмәттәре ==
* Cesarismo democrático, Estudios sobre las bases socialógicas de la constitutión efectiva de Venezuela, 3 ed., Car., 1952.

== Әҙәбиәт ==
* Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.
* Энциклопедический справочник «Латинская Америка». — М.: Советская Энциклопедия. Главный редактор В. В. Вольский. 1979—1982.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.monografias.com/trabajos36/laureano-vallenilla-lanz/laureano-vallenilla-lanz.shtml Laureano Vallenilla Lanz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200102181013/https://www.monografias.com/trabajos36/laureano-vallenilla-lanz/laureano-vallenilla-lanz.shtml |date=2020-01-02 }}{{ref-es}}
{{ВС}}
[[Категория:Венесуэла тарихсылары]]
[[Категория:Венесуэла социологтары]]
[[Категория:Венесуэланың эске эштәр министрҙары]]
[[Категория:Венесуэла дипломаттары]]
[[Категория:Францияла Венесуэла илселәре]]
[[Категория:Парламенттар спикерҙары]]</text>
      <sha1>8qy5kspi71gtr9jl29uhc1hqkv9h7x3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мальтус Томас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162866</id>
    <revision>
      <id>1303133</id>
      <parentid>1054996</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T10:16:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11311" sha1="e4vqrv2sps3ezkx8urhq816diurawvq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''То́мас Ро́берт Ма́льтус''' ({{lang-en|Thomas Robert Malthus}}, [[1766]]—[[1834]]) — [[Англия|инглиз]] священнигы, ғалим, [[Демография|демограф]] һәм иҡтисадсы, халыҡ һанының контролһеҙ артыуы Ерҙә йәшәү уңайлыҡтарының кәмеүенә һәм аслыҡҡа килтереүе тураһындағы теорияның авторы. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа классик макроэкономикаға нигеҙ һалған тип таныла){{Sfn|Palgrave (Pullen)|2018|с=8133}}.

Лондон король йәмғиәте ағзаһы (1818), Француз Әхлаҡ һәм сәйәсәт фәндәре академияһының сит ил ағзаһы (1833), Санкт-Петербург Император фәндәр академияһының сит ил почетлы ағзаһы (1826)&lt;ref&gt;{{Сотрудник РАН|51215|Томаса Роберта Мальтуса}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Роберт Мальтус [[1766 йыл]]дың [[13 февраль|13 февралендә]] Англияла Суррей графлығындағы Доркей ҡалаһына ҡараған һәм Гилдфорд ҡалаһына яҡын ғына урынлашҡан Рукери имениеһында хәлле дворян Дэниэл Мальтус менән Генриетта (ҡыҙ фамилияһы Грэхем) Мальтус ғаиләһендә тыуа. Ғалимдың атаһы Мальтус Дэниел Давид Юм менән [[Жан-Жак Руссо|Жан-Жак Руссоның]] эйәрсене, икеһе менән дә шәхсән таныш булған{{Sfn|Palgrave (Pullen)|2018|с=8133}}.

[[1784 йыл]]да Роберт Кембридж университетының Ғайса колледжына уҡырға инә. Унда [[математика]], риторика, [[Латин теле|латин]] һәм [[Грек теле|грек телдәрен]] өйрәнә. [[1788 йыл]]да колледжды тамамлай. 1789 йылда англикан сиркәүенең дьяконы рухани санына бағышлау үтә һәм Уоттон графлығы Окевуд ауылы мәхәлләһендә икенсе священник итеп тәғәйенләнә. Роберт 1971 йылда священник ителә һәм Линкольншир графлығының {{Тәржемәһеҙ 3|Уэльсби (Линкольншир)|Уэльсби||Walesby, Lincolnshire}} ҡалаһы пасторы итеп тәғәйенләнә. [[1793 йыл]]да Ғайса колледжына уҡытыусы булып урынлаша. [[1796 йыл]]да рухани булып Олбери (Суррей) ҡалаһына китә. [[1804 йыл]]да Мальтус өйләнә — был никахтан өс балаһы тыуа, әммә ейәндәре булмай. [[1805 йыл]]да Ост-һинд компанияһы колледжында тарих һәм сәйәси экономия кафедраһы профессоры була, шулай уҡ колледжда священник вазифаһын башҡара{{Sfn|Palgrave (Pullen)|2018}}.

Аралашҡанда Томас Роберт Мальтус, ғәҙәттә, беренсе исемен төшөрөп ҡалдырыр була, үҙен Роберт тип кенә атай, хеҙмәттәренә «Т. Роберт Мальтус» тип имза ҡуя{{Sfn|Palgrave (Pullen)|2018|с=8133}}.

Роберт Мальтус тоғро христиан ғына түгел, [[Мәғрифәтселек дәүере|Мәғрифәтселек]] идеалдарына ла ныҡлы бирелгән була. Ул Аҡылға ышаныу менән Аллаға ышаныуҙың бер-береһе менән бик яҡшы һыйыша алыуын күрһәтә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2008/0349/yubb02.php|title=Апология Мальтуса|publisher=www.demoscope.ru|accessdate=2017-11-14}}&lt;/ref&gt;.

Мальтус ғүмер буйы фәҡирлектә көн итмәһә лә, бик ябай тормош менән йәшәй, принципиаль һәм эҙмә-эҙлекле рәүештә уға хөкүмәт тәҡдим иткән юғары дәүләт вазифаларынан да, сиркәү карьераһынан да баш тартып, тормошоноң төп эше тип фәнде һанай.

Мальтус [[1834 йыл]]дың [[23 декабрь|23 декабрендә]] йөрәк ауырыуынан ҡапыл вафат була һәм Бат ҡалаһы аббатлығында ерләнә.

=== Фәнни эшмәкәрлеге ===
[[Файл:Malthus_-_Essay_on_the_principle_of_population,_1826_-_5884843.tif|мини|''Population of on the Essay principle'', 1826]]
[[1798 йыл]]да ''Essay on the Principle of Population'' (&quot;Халыҡ һаны законы тураһында очерк &quot;) тигән китабын баҫтыра.

Артабанғы төп әҫәрҙәре:

* «Observations on the Effects of the Corn Laws» (1814) — иген закондарын яҡлау;
* «An Inquiry into the Nature and Progress of Rent» (1814) — ер рентаһы теорияһы;
* «Сәйәси экономия принциптары» (1820) — Давид Рикардо һәм Сэй менән полемиканан тора.

Мальтус Король йәмғиәте һәм Француз академияһы ағзаһы{{Асыҡларға}} итеп һайлана, Сәйәси экономия клубына нигеҙ һала, һәм Лондон статистика йәмғиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе була.

Үҙенең фәнни ысулында Мальтус «нисбәттәр доктринаһына» таяна, асылы уның һәр ваҡыт сиктәргә ташланыуҙарҙан ҡасыуынан һәм алтын урталыҡты һайлауынан ғибәрәт{{Sfn|Palgrave (Pullen)|2018|с=8134}}.

Мальтус laissez-faire һәм [[Ирекле сауҙа (фритредерлыҡ)|ирекле сауҙа]] принциптарын ныҡлы хуплай: «һәр кешегә, ул ғәҙеллек ҡағиҙәләре буйынса эш иткән осраҡта, үҙ мәнфәғәттәрен күҙәтеү рөхсәт ителгәндә, милләттең бай булыуы һәйбәт тәьмин ителер», «хөкүмәттәр капитал ағымдарын һәм сәнәғәтте көйләүгә ҡыҫылырға тейеш түгел, ә һәр кешегә, ул ғәҙеллек ҡанундарына буйһонған осраҡта, эшмәкәрлек һәм килем алыу ирке бирергә тейеш». Был положениеларҙы Мальтус «бөйөк принцип» һәм сәйәси экономияның төп ҡағиҙәләренең береһе тип тасуирлай{{Sfn|Palgrave (Pullen)|2018|с=8135}}.{{Начало скрытого блока}}
* 1807. A letter to Samuel Whitbread, Esq. M.P. on his proposed Bill for the Amendment of the Poor Laws. Johnson and Hatchard, London.
* 1808. Spence on Commerce. Edinburgh Review 11, January, 429—448.
* 1808. Newneham and others on the state of Ireland. Edinburgh Review 12, July, 336—355.
* 1809. Newneham on the state of Ireland, Edinburgh Review 14 April, 151—170.
* 1811. Depreciation of paper currency. Edinburgh Review 17, February, 340—372.
* 1812. Pamphlets on the bullion question. Edinburgh Review 18, August, 448—470.
* 1813. A letter to the Rt. Hon. Lord Grenville. Johnson, London.
* 1817. Statement respecting the East-India College. Murray, London.
* 1821. Godwin on Malthus. Edinburgh Review 35, July, 362—377.
* 1823. The Measure of Value, stated and illustrated
* 1823. Tooke — On high and low prices. {{Тәржемәһеҙ 3|Quarterly Review}}, 29 (57), April, 214—239.
* 1824. Political economy. Quarterly Review 30 (60), January, 297—334.
* 1829. On the measure of the conditions necessary to the supply of commodities. Transactions of the Royal Society of Literature of the United Kingdom. 1, 171—180. John Murray, London.
* 1829. On the meaning which is most usually and most correctly attached to the term Value of a Commodity. Transactions of the Royal Society of Literature of the United Kingdom. 2, 74-81. John Murray.
{{Конец скрытого блока}}

== Халыҡ һаны теорияһы ==

=== Теорияның положениелары ===
&quot;Халыҡ һаны законы тураһындағы очерк&quot;тың төп өс тезисы:

* Кешенең нәҫелде дауам итеү биологик ихтыяжы арҡаһында халыҡ һаны, йәшәү өсөн саралар булған осраҡта, даими үҫә.
* Халыҡ һаны йәшәү саралары менән ҡәтғи сикләнә.
* Халыҡ һанының үҫеше уға ҡаршы сәбәптәр менән генә (һуғыштар, эпидемиялар, аслыҡ) туҡтатыла ала.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://bigenc.ru/economics/text/2171454|  [[Ҙур Рәсәй энциклопедияһы]]]
* [http://www.e-reading.club/book.php?book=150911 Опыт о законе народонаселения]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/maltus/maltus.pdf Опыт закона о народонаселении]
* &lt;span class=&quot;PDFlink&quot;&gt;[https://drive.google.com/file/d/1Xxq42uTLoj-3tTli-JXyrW6Bbn6q_y0C/view Опыт о законе народонаселения. Книги III—V]&lt;/span&gt;
* ''Нефедов С. А.'' [https://bioalternative.files.wordpress.com/2013/01/nefiodov_democicles.pdf Концепция демографических циклов]
* [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=291&amp;Itemid=1 Что такое мальтузианская ловушка?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091015161946/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content |date=2009-10-15 }}
[[Категория:Лондон короллеге йәмғиәте ағзалары]]
[[Категория:Кембридж университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Оксфорд университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1834 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:23 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1766 йылда тыуғандар]]
[[Категория:14 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:13 февралдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>e4vqrv2sps3ezkx8urhq816diurawvq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иҫке Русса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166069</id>
    <revision>
      <id>1303119</id>
      <parentid>1254121</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T18:29:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25179" sha1="8ree1hozozf3sf0iq079092cufpzoml" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Иҫке Русса''' — ҡала (с 1167).[[Новгород өлкәһе|Рәсәйҙең Новгород өлкәһендәге]] ҡала[[Рәсәй Федерацияһы|.]]

Өлкә әһәмиәтендәге ҡала&lt;ref&gt;[http://www.regionz.ru/index.php?ds=122169 Постановление от 8 апреля 2008 г. № 121 «О Реестре административно-территориального устройства области»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108155730/http://www.regionz.ru/index.php?ds=122169 |date=2020-11-08 }}&lt;/ref&gt; һәм [[Административ үҙәк|Иҫке Русса муниципаль районы һәм Иҫке Русса ҡалаһы ҡала биләмәһенең административ үҙәге]].

1552 йылға тиклем ҡала Руса тип аталған&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Наша новгородская земля|ответственный=Орлов С. Н., Дейч Г. М., Андреева В. А. и др|место=Л.|издательство=[[Лениздат]]|год=1981|страниц=112}}&lt;/ref&gt;. [[2015 йыл]]дың [[6 апрель|6 апрел]]ендә Рәсәй Президенты указына ярашлы ҡалаға Хәрби дан ҡалаһы тигән почетлы исем бирелә.

Иҫке Русса — Новгород өлкәһенең Иҫке Русса районында халыҡ һаны буйынса өсөнсө ҙур тораҡ пункты. Халыҡ һаны — 27 739 кеше (2020).

1994 {{Sfn|Вязинин|1994}}-2003 йылдарҙа ҡаланың майҙаны -  24 км², ә [[2005 йыл]]да — 18,54 км²&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Состояние окружающей природной среды Новгородской области в 2006 году: обзор|ответственный=Комитет по охране окружающей среды и природных ресурсов Новгородской области; отв. за вып. Н. А. Красильников|место=Великий Новгород|год=2008|страниц=267}} — С. 39.&lt;/ref&gt;.

2018 йылдың 9 октябренән алып Иҫке Русса ҡала башлығы (депутаттар Советы рәйесе )  — Боякова Нина Петровна&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.admrussa.ru/news/nina_petrovna_boyakova_vstupila_v_dolzhnost_glavy_goroda_staraya_russa|title=Нина Петровна Боякова вступила в должность Главы города Старая Русса|date=2018-10-09|publisher=Администрация Старорусского муниципального района|accessdate=2018-10-09}}&lt;/ref&gt;.

== Атамаһының этимологияһы ==
Иҫке Русса исеме менән (xvi быуатҡа тиклем — Урыҫ.) бәйле фараздар бик күп. Иң ныҡ эшкәртелгән версия - лингвист Р. А. Агеева, В Л. Васильев, М. В. Горбаневскийҙарҙыҡы, уның буйынса ,, ҡаланың тәүге атамаһы (Руса) Порусье йылғаһы атамаһынан килеп сыҡҡан, Порусье (борон Руса тип аталған). Йылға исеме, үҙ сиратында, элек бында йәшәгән балтик ҡәбиләләренән тороп ҡалған. Ҡаланың хәҙерге исеме — Старая Русса — xvi быуаттарҙа ныҡлап яҙма сығанаҡтарҙа нығытылған һәм xix быуатта ғына тораҡ пункт менән бәйләнеше барлыҡҡа килә (шулай уҡ тоҙ ҡайнатыу менән бәйле тораҡ пункттар барлыҡҡа килә),улар «Яңы Русса тип атала »{{Sfn|Агеева, Васильев, Горбаневский|2002}}.

Шул уҡ тикшеренеүселәр «Сказание О Словене и Русе »  әҫәренә ярашлы ( XVII быуатта ) ҡалала  б. э. тиклемге  2395 йылда йәшәгән легендар герой Рус хөрмәтенә уның исеме менән атала тип фаразлайҙар. Белгестәр фекеренсә, был хикәйә — һуңғы урта быуаттар әҙәбитенең топонимик легендаһы

== Географияһы ==
Ҡала Порус йылғаһының Полисть (Ильмень күле бассейны) йылғаһына ҡушылған ерҙә, 99 км [[Бөйөк Новгород]]тан 99 км -ҙа (урау трасса буйлап),Шимскиҙан 48 км көнсығышҡараҡ, Парфинонан 20 км көнбайыштараҡ һәм Поддорьенан 64 км төньяҡтараҡ тора.

== Тарих ==

=== Ҡаланың барлыҡҡа килеүе ===
Әлеге ваҡытта Иҫке Русса ҡалаһы барлыҡҡа килгән ваҡыт тураһындағы мәсьәлә сиселмәйсә асыҡ тора&lt;ref&gt;[http://rushanin.narod.ru/AVERIANOV.html Приложение к Акту научно-исследовательской экспертизы Института российской истории РАН «О времени основания города Старой Руссы Новгородской области» от 11.01.2007]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Toropova&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Торопова Е. В., Самойлов К. Г., Торопов С. Е. |заглавие=Археологические исследования в Старой Руссе|ссылка=http://www.rfh.ru/downloads/vestnik/vestnik_1_11.pdf|издание=Вестник РГНФ|год=2011|номер=1|страницы=155—166|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924090732/http://www.rfh.ru/downloads/vestnik/vestnik_1_11.pdf|archivedate=2015-09-24}}&lt;/ref&gt;.

Иҫке Русса 1167 йылда йылъяҙмала беренсе тапҡыр телгә алына&lt;ref name=&quot;Novg1&quot;&gt;{{Китап|часть=Въ лЂто 6675…|ссылка часть=http://litopys.org.ua/novglet/novg02.htm|заглавие=Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов|место=М.-Л.|год=1950|страницы=26—36}}&lt;/ref&gt;, әммә Полисть һәм Порусье йылғалар ҡушылған ерҙә ҡала элегерәк барлыҡҡа килгән булған&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Тихомиров М. Н.|заглавие=Древнерусские города|издание=2-е изд|ссылка=http://russiancity.ru/books/b56.htm#c2g7|место=М.|издательство=Политиздат|год=1956|страницы=387}}&lt;/ref&gt;.  [[Бөйөк Новгород|Новгород]] ҡалаһында [[1975 йыл]]да табылған туҙға яҙылған № 526 грамотаһы Русаның  [[XI быуат]]та булыуын раҫлай: «На Бояне въ Роусе гр(и)вна, на Житоб(о)уде въ Роусе 13 коуне и гр(и)вна истине…»&lt;ref&gt;[http://gramoty.ru/birchbark/document/show/novgorod/526/ Древнерусские берестяные грамоты. Грамота № 526]&lt;/ref&gt;. Был туҙға яҙылған грамотанан һуңыраҡ яҙылғанында— xi быуаттың һуңғы сирегендә яҙылғаны —  Русаның үҙендә табылғанында (бурыстар исемлеге, № 13) яҙып ҡуйылған.

Әлеге ваҡытта археология сығанаҡтары Иҫке Руссаның x — xi быуат башында барлыҡҡа килгәнлеген дәлилләй.&lt;ref name=&quot;Toropova&quot;/&gt;

iii Бөтә Рәсәй съезында археологик съезында ҡатнашыусылар (Иҫке Русса; 24-29 октябрь, 2011 йыл) «түңәрәк өҫтәл» барышында, Иҫке Русса ҡалаһы һәм Новгород өлкәһенең Старорусский районы хакимиәтенең РФ Мәҙәниәт министрлығына яҙған үтенесен хуплап, ҡалаға 1000 йыл тулыу байрамын 2015 йылда үткәреүҙе ҡулайлы таба.&lt;ref&gt;[http://www.admrussa.ru/news/v_2015_godu_staraya_russa_otprazdnuet_1000_letnii_yubilei_istorii_goroda В 2015 году Старая Русса отпразднует 1 000-й юбилей истории города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120410091143/http://www.admrussa.ru/news/v_2015_godu_staraya_russa_otprazdnuet_1000_letnii_yubilei_istorii_goroda |date=2012-04-10 }} или [http://www.vesti.ru/doc.html?id=617444&amp;cid=17 Вести.ру: В Старой Руссе завершился Всероссийский археологический съезд]. Но в итоговых решениях съезда вышеуказанное ходатайство отсутствует. [http://www.archaeolog.ru/?id=2&amp;id_nws=151&amp;zid_nws=4 Решения съезда]&lt;/ref&gt;. Новгород өлкәһе губернаторы Г. С.  Митин мөрәжәғәт итеү 2012 йылдың 31 майында Рәсәй Фәндәр академияһы президенты Юрий Осиповҡа «2015 йылда...Иҫке Руссаның мең йыллығын үткәреү тураһындағы үтенесемде хуплауығыҙҙы һорайым» тип мөрәжәғәт итә.

=== Новгород кенәзлеге (XII—XV быуаттар) ===
1167 йылғы йылъяҙмалар табылып, унда тәүге тапҡыр телгә алынғансы, ҡала  тарихы тураһында бары тик археологик ҡомартҡылар нигеҙендә  генә фекер йөрөтөргә мөмкин булған. Ҡаҙыныуҙар материалдары буйынса, Руса xi—XII быуатта үҫешкән мәҙәниәткә эйә булған һәм ҡалала даими яңыртылып торған ағас түшәлгән юл булған. Ҡала халҡы тоҙ ҡайнатыу, сауҙа һәм һәр төрлө һөнәрселек менән булышҡан.

[[XII быуат|xii быуатта]] йылъяҙмалар ҡалалағы ваҡиғалар тураһында даими хәбәр итә башлаған. 1192 йылда Новгород архиепискобы, игумен Мартирий, тарафынан Спас-Преображенск монастырына нигеҙ һалынған. 1194 йылда ҡалала ҙур янғын була. 1198 йылда — тәүге таш сиркәү — Спас-Преображенск ғибәҙәтханаһы төҙөлә.

1199-1201 йылдарҙа Руса ҡалаһында нығытмалар барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;Novg1&quot;/&gt;. 1234 йылдарҙа литва ғәскәрҙәре һөжүм ваҡытында ҡалаға бәреп инә, әммә ҡала, сауҙагәрҙәр, гридь һәм огнищанин дарҙы берләштереп, литваларҙың һөжүмен кире ҡаға.

1456 йылда Мәскәү ғәскәрҙәре мәскәү-новгород һуғышы барышында ҡаланы баҫып ала һәм  новгород ғәскәрен тармар итә. Унан һуң Новгород баҫып алыусыларҙың талаптарын үтәргә ризалыҡ белдерә һәм Яжелбицкий солохо төҙөлә.

1471 йылдың мартында Луцкиҙың кенәзе Михаил Олелькович үҙ ғәскәре менән ҡаланы талай . Шул уҡ йыл барышында Дмитрий Холмский һәм Федор Хромой ҡаланы баҫа. Руса мәскәү рус ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына һәм яндырыла.

=== Мәскәү батшалығы(XV—XVII быуаттар) ===
1478 йылда — Бөйөк мәскәү кенәзе Иван Өсөнсөнөң походынан һуң Руса бөтә Новгород ерҙәре менән бергә Мәскәү кенәзлеге составына инә.

1565 йылда [[Иван Грозный]] '''Иҫке Русаны'''  опричнина ерҙәре составына индерә һәм уны опричнина террорынан һаклап ҡала. Ҡаланың төп  сәйәсәтен тоҙ ҡайнатыу кәсебе тәшкил итә.

[[XVI быуат]]тың һуңғы сирегендә ҡала оҙайлы көрсөккә инә. 1581 йылдың февралендә [[Ливония һуғышы]] ваҡытында ул тулыһынса баҫып алына һәм [[Ливония һуғышы|бөтә тирә -йүне менән поляк-литва ғәскәрҙәре тарафынан туҙҙырыла]]&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Соловьёв, Сергей Михайлович|Соловьёв С. М.]] |заглавие=История России с древнейших времен. Книга III. 1463—1584|место=М.|издательство=АСТ; Фолио|год=2001|страниц=389|isbn=5-900605-08-6}}&lt;/ref&gt;.

Иҫке Руссаны 1608 йылдың көҙөндә II Лжедмитрийҙың отрядтары баҫып ала, әммә 1609 йылдың яҙында Федор Чулков һәм Эверт Горн етәкселегендәге  рус-швед отряды Русаны тушинлыларҙан азат итә.

1611 йылда Новгород менән бергә швед оккупация зонаһына эләгә. Башҡа ерҙә ҡайтҡан мәлендә һыу Иҫке буйынса Русса араһында тыныслыҡ килешеүе Столбовский 1617 йылда Столбов тыныслыҡ килешеүе буйынса Иҫке Русса кире Новгородҡа ҡайтарылғансы башҡа ерҙәр менән бергә бөтөнләй талана һәм унда барлығы 38 кеше генә ҡалған була{{Sfn|Административно-территориальное…|2009|с=13—14}}&lt;ref&gt;[http://www.novgorodobl.ru/about/history_of_staraya_russa/ История Старой Руссы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324131638/http://www.novgorodobl.ru/about/history_of_staraya_russa/ |date=2012-03-24 }}&lt;/ref&gt;.

=== Рәсәй империяһы ===
[[Файл:Starorusskaya.jpg|мини|Иҫке руссаның Божья Матерь «Умиление» иконаһы, xiii быуат башына ҡарай]]
1693 йылда 21 йәшлек [[Пётр I|Петр I]] әсәһе рөхсәте менән Архангельскиға юлға сыға һәм юл ыңғайында һәм Иҫке Русаға ҡағыла Ул Иҫке Русала элекке тоҙ ҡайатыуҙы үҫтереү ысулын табырға бойора. 1724 йылда ул ҡалаға икенсе тапҡыр килә.

1708 йылда Рәсәй империяһы губерналарға бүленгәндә ҡала  Ингерманланд (1710 йылдан алып — Санкт-Петербург) губернаһы составына инә. 1719 йылдан алып — Новгород провинцияһы составында, 1727 йылдан алып —  Новгород губернаһының Новгород провинцияһы составында.

[[15 февраль|15 февралдә]], [[1776 йыл]]да, Иҫке Русаға ҡала гербы бирелә һәм ул өйәҙ ҡалаһы тип иғлан ителә.

1785 йылда ҡалала балсыҡ менән дауалау [[Иҫке Русса (курорт)|курортына нигеҙ һалына.]].

1831 йылда Иҫке Русала холера болаһы була&lt;ref&gt;Ушаков А. Ф. ''[http://bibliotekar.ru/reprint-124/index.htm Холерный бунт в Старой Руссе. 1831. (Рассказ очевидца)]'' [[Русская старина]] 1874. — Т. 9 — № 1&lt;/ref&gt;.

1878 йылда ҡалала тимер юл бәйләнеше асылды ҡала&lt;ref&gt;Чугунка, которой нет / Васильков А. М. −3-е изд. перераб. и доп., СПб.:Реноме, 2008. ISBN 978-5-904045-13-5&lt;/ref&gt;.

[[XX быуат]] башында ҡала '''Иҫке Русса''' тип ике &quot;с&quot; менән яҙыла .

=== Совет осоро (1917-1991 йылдар) ===
1917 йылдың октябрендәге Петроградтағы  ваҡиғаларҙан һуң Иҫке Руссала 3-5 ноябрҙә 1917 йылда совет власы урынлаштырыла.

[[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] ваҡытында [[1919 йыл]]дың 24 февраленән алып Иҫке Руссаның курортында [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|РККА-ның]] Көнбайыш фронты штабы тора. 
[[Файл:Ceremonies_of_conferring_the_honorary_title_of_«City_of_Military_Glory»_(2015-06-22)_06.jpg|мини|300x300пкс|{{Center|Грамота о присвоении почётного звания [[Город воинской славы|«Город воинской славы»]] вручена представителям Старой Руссы. Москва. Кремль, 22 июня 2015 года}}]]
1927 йылдың 1 авгусында Иҫке Русса  [[Ленинград өлкәһе]] Новгород округы составына инә, Старорусский районының административ үҙәге булып тора (1930 йылдың 23 июлендә округтарға бүлеү бөтөрөлә){{Sfn|Административно-территориальное…|2009|с=39, 85, 87}}.

Рсфср Юғары Советы Президиумының (19 сентябрь) [[1939 йыл]]дағы указына ярашлы Иҫке Русса өлкә буйһоноуындағы ҡала булып китә{{Sfn|Административно-территориальное…|2009|с=137}}.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында [[9 август]] [[1941 йыл]]-[[18 февраль]] [[1944 йыл]]да Иҫке Русса немец ғәскәре оккупацияһы аҫтында була{{Sfn|Административно-территориальное…|2009|с=138}}. Көслө емереүҙәргә дусар була.

1944 йылдың 18 февралендә Иҫке Русса совет ғәскәрҙәре тарафынан немецтарҙан азат ителә&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Великая Отечественная война 1941—1945: энциклопедия|ответственный=Гл. ред. [[Козлов, Михаил Михайлович|М. М. Козлов]]|место=М.|издательство=Сов. энциклопедия|год=1985|страниц=832}} — С. 687.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://www.soldat.ru/spravka/freedom/1-ssr-5.html Освобождение городов. СССР. П—С]&lt;/ref&gt;

== Туғанлашҡан ҡалалары ==

* {{Флагификация|Финляндия}}: [[Лоймаа]]
* {{Флагификация|Германия}}: [[Бад-Кройцнах]]
* {{Флагификация|Эстония}}: [[Валга]]
* {{Флагификация|США}}: [[Канандагуа]]
* {{Флагификация|Россия}}: [[Кировск (Ленинград өлкәһе)|Кировск]]

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|автор=Агеева Р. А., Васильев В. Л., Горбаневский М. В. |заглавие=Старая Русса. Тайны имени древнего города (битая ссылка)|ссылка=http://russa.narod.ru/books/russaname/001.htm|место=М.|издательство=Мельгир|год=2002|страниц=128|isbn=5-8137-0067-6|ref=Агеева, Васильев, Горбаневский}}
* {{Китап|заглавие=Административно-территориальное деление Новгородской губернии и области 1727 — 1995 гг. Справочник|ответственный=Под ред. С. Д. Трифонова, Т. Б. Чуйковой, Л. В. Фединой, А. Э. Дубоносовой|ссылка=http://novarchiv.org/images/novarchiv/nsa/adm_delenie_novg_obl.pdf|место=СПб.|издательство=Комитет культуры, туризма и архивного дела Новгородской области; Государственный архив Новгородской области|год=2009|страниц=272|ref=Административно-территориальное…}}
* {{Китап|автор=[[Вязинин, Иван Николаевич|Вязинин И. Н.]] |заглавие=Старая Русса. 3-е изд|место=Л.|издательство=[[Лениздат]]|год=1980|страниц=144|серия=[[Города Новгородской области (книжная серия)|Города Новгородской области]]|тираж=75000}}
* {{Китап|автор=[[Вязинин, Иван Николаевич|Вязинин И. Н.]] |заглавие=Старая Русса в истории России|место=Новгород|издательство=Кириллица|год=1994|страниц=320|isbn=5-900605-08-6|тираж=10000|ref=Вязинин}}
* {{Китап|автор=[[Горбаневский, Михаил Викторович|Горбаневский М. В.]], Емельянова М. И. |заглавие=Улицы Старой Руссы. История в названиях|ссылка=http://rusarch.ru/gorbanevsky1.htm|место=М.|издательство=Медея|год=2004|страниц=384|isbn=5-7254-005-15|ref=Горбаневский, Емельянова}}
* {{Китап|автор=Лаптев А. Ю., Яшкичев В. И. |заглавие=Старая Русса апостола Андрея|ссылка=http://rushanin.narod.ru/russia.html|место=М.|издательство=Агар|год=2007|страниц=96|isbn=5-89218-170-7}}

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20080517181633/http://admgorod.strussa.net/ Официальный сайт Администрации города]
* [http://avia.novgorod.com/ АО «123 Авиационный ремонтный завод»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028191805/http://avia.novgorod.com/ |date=2020-10-28 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=U0LdFqkp2iE Старая Русса на YouTube]
* [http://russa.novgorod.ru/ Город Старая Русса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150605090145/http://russa.novgorod.ru/ |date=2015-06-05 }}
* [https://web.archive.org/web/20100907041332/http://dostdom.ru/ Дом-музей Ф. М. Достоевского]
* [http://stationstrus.narod.ru/ Станция Старая Русса]
* ''Лаптев А. Ю.'' [http://admgorod.admrussa.ru/?wiev=478&amp;show О князе Русе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200422170444/http://admgorod.admrussa.ru/?wiev=478&amp;show |date=2020-04-22 }}
* ''Лаптев А. Ю.'' [http://admgorod.admrussa.ru/?wiev=739&amp;show Старая Русса — малая Родина киевского князя Аскольда!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200422175206/http://admgorod.admrussa.ru/?wiev=739&amp;show |date=2020-04-22 }}
* ''Несин М. А.'' Сражение под Русой 3 февраля 1456 г.: место боя и тактика московских войск [Электронный ресурс] // История военного дела: исследования и источники. — 2014. — Т. V. — С. 96—113. &lt;http://www.milhist.info/2014/06/18/nesin_1&gt; (18.06.2014)
* Сайт фестиваля «Княжья братчина» [http://bratchina.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813191950/http://bratchina.ru/ |date=2020-08-13 }}
{{ВП-порталдар|Новгородская область}}

[[Категория:Боронғо Урыҫ ҡалалары]]</text>
      <sha1>8ree1hozozf3sf0iq079092cufpzoml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каштанка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175450</id>
    <revision>
      <id>1303124</id>
      <parentid>1299742</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T23:21:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13351" sha1="4cpxprm0u72ggkomc3on2j1f5upanmc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Каштанка»''' — урыҫ яҙыусыһы [[Чехов Антон Павлович|Чехов]] [[Чехов Антон Павлович|Антон Павел улыны]]ң хикәйәһе. 1887 йылда&lt;ref&gt;Газета «Новое время». — 1887. — 25 декабря. — № 4248. — С. 1—2.&lt;/ref&gt; [[Раштыуа]] ваҡытында «Яңы ваҡыт» гәзитендә «Ғилми берләшмәлә» исеме аҫтында баҫылып сыға.

== Сюжеты ==
Каштанка ҡушаматлы, «такса һәм йорт эте менән ҡатнаш тоҡомло, томшоғо менән төлкөгә бик оҡшаған йәш ерән эт» хужаһын, балта оҫтаһы Лука Александрычты, юғалта. Уның эҙҙәрен табырға тырышыуы уңышһыҙ була. Кисен, хәлдән тайып, Каштанка подъезд ишеге төбөндә йоҡлап китә. Уны осраҡлы рәүештә таныш булмаған кеше осрата, ул клоун булып сыға. Ул [[эт]]те иркәләй һәм уны циркта сығыш яһарға өйрәтергә хәл итә. Каштанкаға Тётка тигән яңы ҡушамат бирәләр. Эт таныш булмаған шарттарҙа ҡала һәм [[Ҡаҙҙар|ҡаҙ]] Иван Иваныч, бесәй Фёдор Тимофеевич һәм [[Сусҡалар|сусҡа]] Хавронья Ивановна менән осраша.

Мистер Жорж (таныш булмаған кешенең исеме) Каштанкаға төрлө трюктар өйрәтә һәм яңы номер менән сығыш яһарға тырыша, ләкин ҡаҙ фажиғәле үлә (һуңынан [[ат]]тың осраҡлы рәүештә баҫыуы асыҡлана), ә Каштанканың дебюты килеп сыҡмай, сөнки тамаша ваҡытында элекке хужалары — Лука Александрыч менән уның улы Федяны таный һәм, ҡыуаныслы өрөп, уларға ташлана. «Тётка» элекке хужаларын таба.

== Персонаждар ==
Төп персонаждар:
* Каштанка — ''«такса һәм йорт эте менән ҡатнаш тоҡом», повестың төп героиняһы, Лука Александровичтың элекке тәрбиәләнеүсеһе, яңы хужаһы Жорж Владимир, унан яңы «Тётка» ҡушаматы ала.''
* Лука Александрович — ''балта оҫтаһы, Каштанканың элекке хужаһы , Федя исемле улы бар.''
* Жорж Мистер — ''клоун, Каштанканың яңы хужаһы , өс цирк хайуаны хужаһы.''
* Федюшка — ''Лука Александрович улы, Каштанканың хужаһы.''
* Федор Тимофеич — ''мистер Жорждың өй бесәйе.''
* Иван Иваныч — ''мистер Жорждың өй'' ''ҡаҙы.''
* Хавронья Ивановна — ''мистер Жорждың өй'' ''сусҡаһы.''

== Адаптациялар ==
* «Каштанка» — режиссёр Преображенская Ольганың 1926 йылдағы совет нәфис ҡара-аҡ фильмы.
* «Каштанка» — 1952 йылғы совет йәнһүрәте. Режиссёр Цехановский Михаил. Каштанканы Юрий Хржановский уҡып ишеттерә.
* «Каштанка» — режиссёр Балаян Романдың 1975 йылғы нәфис фильмы. Ролдәрҙә: Дуров Лев — столяр Лука Александрович, Табаков Олег — клоун Жорж.
* «Каштанка» / Kaaztanka — 1976 йылғы [[Чехословакия]] йәнһүрәте.
* «Каштанка» — 1994 йылда төшөрөлгән [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] нәфис фильмы, режиссёр Васильев Анатолий. «Каштанка» — 2004 йылғы Рәсәй йәнһүрәте. Режиссёр Орлова Наталья.

«Зазеркалье» Петербург балалар театры « Каштанкаға һөйөү менән (Страсти по Каштанке)» [[мюзикл]]ын ҡуя. Унда төп персонаждарҙан тыш берәҙәк эттәр ҙә (бик сағыу төркөм) бар; этап буйынса барған тотҡондар колоннаһы; ҡала халҡының төрлө социаль төркөмө (чиновниктар; [[сиғандар]]; яҡлаусыһыҙ этте ҡамсы менән туҡмаусы ылаусылар). Был ҡуйылыштың аудиоверсияһы «Рәсәй радиоһы» нда тапшырыла.

== Яҙылыу тарихы ==
Хикәйә яҙыуҙың бер нисә версияһы бар:

* [[1887 йыл]]да тәнҡитсе Билибин В. В. яҙыусынан: «Лейкин Һеҙгә Каштанка тураһында хикәйә темаһын биреүен әйтте», — тип белешә.
* Дуров В. Л. әйтеүенсә, уның эте менән булған хәл-ваҡиға А. П. Чеховтың «Каштанка» хикәйәһе өсөн сәбәп була&lt;ref&gt;''Дуров В. Л.'' Мои звери. — {{М.}}: Молодая гвардия, 1927. — С. 59.&lt;/ref&gt;. Был турала «Каштанка, Бишка и Запятайка» хикәйәһе башында яҙа:

&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;
Был хәл минең менән булды. Мин Каштанканы табып алдым; мин уны өйрәттем һәм уның менән сығыш яһаным, Чехов АнтонПавловичҡа һөйләнем. Ләкин хәҙер Каштанка тураһында һөйләмәйем: Чеховтан яҡшыраҡ мин яҙа алмаясаҡмын. Ә мин һеҙгә Бишка тураһында һөйләйем.
{{конец цитаты|источник={{книга|автор=[[Дуров, Владимир Леонидович|В.&amp;nbsp;Л.&amp;nbsp;Дуров]]|часть=Каштанка, Бишка и Запятайка|заглавие=Мои звери|место=М.|издательство=Стрекоза-пресс|год=2002|страницы=82|isbn=5-94563-215-5}}}}

* Гиляровский В. А. билдәләүенсә, хикәйә Чеховҡа килеп йөрөгән Васи Григорьевтың хәбәр итеүе буйынса яҙыла, ә Чехов уның тапҡыр һүҙҙәрен яҙып ала, һәм бер ваҡыт Тамбовта циркка эләккән эт тураһында хикәйә яҙа.
* Бондаренко И., Чеховтың дуҫы, Е. Т. Ефимьевтың хәтирәләрен яҙып ала. Балта оҫтаһының эте «диңгеҙ яры буйлап йөрөгәндә юлдашы була. Антон Павлович… Каштанканы һүрәтләй»&lt;ref&gt;''Чехов А. П.'' Сборник статей и материалов. Вып. 3. — Ростов н/Д.: Ростов-н/Д: Рост. кн. изд-во, 1963.&lt;/ref&gt;.

 Чехов тере саҡта хикәйәләре [[Венгр теле|венгр]], [[Немец теле|немец]], [[Чех теле|чех]] телдәренә тәржемә ителә&lt;ref&gt;[http://chehov.niv.ru/chehov/text/kashtanka.htm ''Чехов А. П.'' Каштанка. Примечания.]&lt;/ref&gt;.

== Тәнҡит ==
Хикәйәне замандаштары күрә һәм баһалай. Полонский Я. П. 1888 йылда яҙыусыға уның яҙған [[хикәйә]]һе барыһына ла оҡшауын хәбәр итә.


1887 йылда Леонтьев Иван Чеховҡа былай тип яҙа: «Һеҙҙең «Каштанка» ысынлап та матур — был һеҙҙең шедеврҙарҙың береһе булыр ине».

Гольцев В. А., Меньшиков М. О., Васильева О. Р., профессор-невропатолог Россолимо Г. И. һәм башҡалар хикәйә тураһында ыңғай фекерҙәр яҙа. Ә Дистерло Р., «Каштанка» ға һылтанып, яҙыусыны тормошҡа еңелсә ҡарағаны өсөн шелтә белдерә.

1892 йылда айырым хикәйәнең айырым баҫма булып сығыуы ыңғай баһалар тулҡыны менән билдәләнә. В. Н. С. тигән исем аҫтында баҫылып сыҡҡан һәм «Библиографик яҙмалар» журналында баҫылған рецензияһында Сторожев В. Н.: «Каштанка» — балалар йәшендәге балалар өсөн такт, образлы тел менән яҙылған бик яҡшы хикәйә&quot;, — тип әйтә. Рецензент фекере буйынса, &quot;Каштанка&quot;ны балалар хикәйәһе өлгөһө булараҡ сығарырға мөмкин. Әҙәби тәнҡит хикәйәгә Соломко С. С. төшөргән иллюстрацияларҙы айырым маҡтау менән билдәләй&lt;ref name=&quot;прим&quot;&gt;[http://chehov-lit.ru/chehov/text/kashtanka.htm Примечания к рассказу «Каштанка»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250610075707/http://chehov-lit.ru/chehov/text/kashtanka.htm |date=2025-06-10 }} // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982. Т. 7. [Рассказы. Повести], 1888—1891. — М.: Наука, 1977. — С. 340—352.&lt;/ref&gt;.


«[[:ru:Русские ведомости|Русские ведомости]]» гәзитендә SS хәрефтәре менән ҡул ҡуйылған «Библиографик яҙмалар» авторы, «еңел юмор хикәйәне тағы ла күркәмерәк итә», тип иҫәпләй. Уның күҙлегенән ҡарағанда, «[[китап]] бик бай әҫәрҙәре булмаған [[балалар әҙәбиәте]]нең ҡыҙыҡлы күренештәренең береһе тип иҫәпләнә ала»&lt;ref name=&quot;прим&quot;/&gt;.

«[[:ru:Новости дня (газета)|Новости дня]]» гәзитендә (1892, 3118) «Д-т» псевдонимы аҫтында рецензия баҫтырған Эфрос Н. Е. билдәләүенсә, «Каштанка» — балаларҙың ғына хикәйәһе түгел: «…унда балалар аңына иҫәпләнмәгән яҡтары бик күп, Чехов деталдәре таҙа, улар һеҙҙе эстетик яҡтан ҡәнәғәтләндерәсәк». Тәнҡитсе хикәйәнең «Тынғыһыҙ төн» бүлеген шундай фекерҙәрҙең миҫалы сифатында килтерә&lt;ref name=&quot;прим&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=[[Дмитриева, Нина Александровна|Дмитриева Н. А.]]|заглавие=Послание Чехова|ответственный=|издание=|место={{М.}}|издательство=Прогресс-Традиция|год=2007|страницы=159—183|страниц=368|isbn=5-89826-280-6|часть=Каштанка и другие|тираж=1000|ref=Дмитриева}}

== Һылтанмалар ==
** [http://feb-web.ru/feb/chekhov/texts/sp0/sp6/sp6-430-.htm Текст произведения в виртуальной библиотеке ФЭБ]
** {{youtube|o__gm_4buxU|Мультфильм «Каштанка»}}
** [http://rudocs.exdat.com/docs/index-79274.html Информация о реальном событии, лежащем в основе повести] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140219010806/http://rudocs.exdat.com/docs/index-79274.html |date=2014-02-19 }}
** [http://mp3sort.biz/topic25990-620.html Аудиоверсия мюзикла «Страсти по Каштанке»]
** [http://old.russ.ru/culture/99-04-07/zorina.htm Рецензия на мюзикл «Страсти по Каштанке»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210526145953/http://old.russ.ru/culture/99-04-07/zorina.htm |date=2021-05-26 }}

[[Категория:Антон Чехов хикәйәләре]]
[[Категория:Википедия:Мәҡәләлә Викикитапханаға һылтанмаһы булған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>4cpxprm0u72ggkomc3on2j1f5upanmc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кизеветтер Александр Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180484</id>
    <revision>
      <id>1303125</id>
      <parentid>1300393</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T00:09:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27926" sha1="296zgiqepstj6tgir7205uxfyd6d34c" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кизеветтер Алекса́ндр Алекса́ндрович'''  (10 ([[22 май]]) [[1866]], [[Санкт-Петербург]] – [[9 ғинуар]] [[1933]], [[Прага]]) — урыҫ тарихсыһы, публицист, сәйәси эшмәкәр.  1932—1933 йылдарҙа  Урыҫ тарихы йәмғиәте рәйесе.

== Биографияһы ==
Александр Александрович Кизеветтер 1866 йылда [[Санкт-Петербург|Санк-Петербург]]та тыуа. Ҡарт олатаһы, музыкант, сығышы менән Тюрингиянан [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]гә күсенә. Атаһы статский советник, Александр Иванович Кизеветтер, Санкт-Петербург университетының юридик факультетын тамамлай, Төп штабтың архивы мөдире була; әсәһе — Олимпиада Николаевна Турчанинова, композитор һәм сиркәү протоиерейы  П. И. Турчаниновтың ейәнсәре, Дини  академияның тарих уҡытыусыһы ҡыҙы, Смольный институтын тамамлаған. 1868 йылда ғаилә Ырымбурға күсенә, унда А.И. Кизеветтер генерал-губернатор янындағы Хәрби министрлыҡтың вәкиле вазифаһын биләй.  Ер үлсәүсе Н.В. Ремезовҡа ярашлы, Кизеветтерҙың атаһы  «башҡорт ерҙәрен талау» тип аталған  ваҡытта  2271 һумға  1952,9 дисәтинә ер һатып ала&lt;ref&gt;Н. В. Ремезов, ''Очерки из жизни дикой Башкирии. Быль в сказочной стране'' (М. 1889) с. 292&lt;/ref&gt;

А. А. Кизеветтер белемде башта Ырымбур ирҙәр гимназияһында ала, аҙаҡ Мәскәү университетының тарих-филология факультетында уҡый (1884—1888), унда В.О. Ключевскийҙың һәм П.Г. Виноградовтың лекцияларын тыңлай;  Рәсәй тарихы тарихнамәһе  буйынса махсус уҡыу курсын П.Н.Милюков уҡый.  Университетты тамамлағандан һуң кандидат дәрәжәһендә  раҫлана һәм Ключевский етәкләгән урыҫ тарихы кафедраһы буйынса  профессор дәрәжәһенә әҙерләү ҡалдырыла.  Педагогик эшмәкәрлек менән әүҙем шөғөлләнә: Лазарев көнсығыш телдәр институтында тарих һәм география уҡыта, Политехник музей бинаһында педагогия курстарында урыҫ тарихы буйынса лекциялар уҡый, шулай уҡ Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарында Герьела бер нисә лекция уҡырға өлгөрә. 

Университетта А.А. Кудрявцев менән бергә уҡый, уның вафатынан һуң  ғаиләһе тураһында хәстәрлек күрә һәм уның тол ҡатыны, тыумыштан Фраузенфельдер, Екатерина Яковлевна Кудрявцеваға өйләнә&lt;ref&gt;[http://feb-web.ru/feb/rosarc/ra5/Ra5-338-.htm Революция 1905—1907 гг. глазами кадетов: (Из дневников Е. Я. Кизеветтер)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Кизеветтер взял на себя воспитание двух её детей — [[Кудрявцев, Всеволод Александрович|Всеволода]] и Натальи. Первый стал впоследствии профессором математики в Московском университете, а вторая — учительницей. Через год родилась их общая дочь — Екатерина.&lt;/ref&gt;. 1895 йылда  ҡыҙҙары тыуыу менән Кизеветтер йәшерен советник Аполлон Иванович Грушканың Оло Никололесковский тыҡрығындағы йортонан — ғәмәли статский советник Владимир Львович Клумов йортона күсенә  (34-се йорт, кв 9); 1897 йылда ғаилә  Кесе Никита урамына,  Александр Васильевич Шуберт йортона күсенә (№ 27-29); 1899 йылда Кизеветтерҙар  23 йылға Моховая урамында (А.А Кизеветтерҙың Рәсәйҙән һөрөлгәненә тиклем) Туғандар йәмғиәтенең йортонда төпләнә  (№ 10, кв 8).

Мәскәү университетында (1897 йылдан) тарихнамә, XIX быуат беренсе яртыһының эске сәйәсәте, 1861 йылғы крәҫтиән реформаһы буйынса махсус курс уҡый. Урыҫ тарихы кафедраһы буйынса приват-доцент (1898), ғәҙәти профессор (1909).   1903 йылда урыҫ тарихының магистр дәрәжәһенә «Посадская община в России XVIII столетия» темаһына диссертация яҡлай. Урыҫ тарихы буйынса журналдарҙа («[[:ru:Русская_мысль_(журнал)|Русская мысль]]», «[[:ru:Русское_богатство_(журнал)|Русское богатство]]», «[[:ru:Образование_(журнал)|Образование]]», «[[:ru:Журнал_для_всех_(Санкт-Петербург)|Журнал для всех]]», «[[:ru:Журнал_Министерства_народного_просвещения|Журнал Министерства народного просвещения]]»), шулай уҡ  «Донская Речь» китап нәшриәтендә айырым брошюра булып баҫылып сыҡҡан бер нисә мәҡәлә баҫтырып сығара. 1905 йылдан «[[:ru:Русские_ведомости|Русские ведомости]]» гәзите менән хеҙмәттәшлек итә башлай.

1904 йылда  «Азатлыҡ союзына» инә. 1905 йылда  Конституцион-демократик партияһының  I (ойоштороу) съезында ҡатнаша; 1906 йылдың ғинуарында партияның II съезында Үҙәк комитет составына һайлана.  2-се Дәүләт думаһы депутаты була; 3-сө Дума һайлауҙарына депутатлыҡҡа  кандидат була&lt;ref&gt;Сегодня в «Русских ведомостях» помещено следующее письмо бывшего члена Государственной думы А. А. Кизеветтера: «Московский городской комитет партии народной свободы сделал мне честь своим решением включить моё имя в составленный им список кандидатов в члены третье Государственной думы. В виду предстоящей по поводу этого списка анкеты, я считаю нужным заявить, что по обстоятельствам личного свойства я не имею возможности выставить на этот раз свою кандидатуру» // Сибирская торговая газета. № 202. 18 сентября 1907 года. Тюмень&lt;/ref&gt;.

1909 йылда «Городовое положение Екатерины II» темаһына докторлыҡ  диссертацияһы яҡлай, ул магистрлыҡ диссертацияһының  дауамы булып тора.

Ижтимағи фәндәрҙе эшләү өсөн А.И. Чупров исемендәге Йәмғиәт Советына инә. 

1911 йылда сәйәси мотивтар буйынса (Кассо эше) Мәскәү университетынан китә; уның уҡытыу эшмәкәрлеге Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарына, [[Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университеты|Коммерция институты]] һәм [[А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү ҡала халыҡ университеты|Шанявский университетына]] йүнәлтелә. 1917 йылдың мартында ул Мәскәү университетына ҡайта. 1918 йылдың декабренән [[М. С. Щепкин исемендәге юғары театр училищеһы|Бәләкәй театр эргәһендәге драма курстарында]]  урыҫ тарихы буйынса лекциялар уҡый башлай.  1917 йылдың 25 июнендә конституция демократтар исемлеге буйынса  Мәскәү ҡала думаһы гласныйы итеп һайлана&lt;ref&gt;[https://vk.com/doc8223265_470810257?hash=00c2f25cfae3a38d57&amp;dl=1c1cb15a5e8da18af3 Московская Городская Дума после Октября // Красный архив, т. 2(27), 1928, c. 58-109]&lt;/ref&gt;.

1919 йылдың февралендә Дәүләт архив фонды бүлеге мөдире, 2-се Мәскәү дәүләт университеты  профессоры һәм Ауыл хужалығы  Юғары Советының үҙәк архивы мөдире.

1928 йылдың 15 декабрендә  «СССР Фәндәр академияһы менән бәйләнеште юғалтҡаны өсөн» СССР  Фәндәр академияһынан  сығарыла.

=== Эмиграция ===
[[Файл:The_grave_of_Alexander_Kiesewetter_2008.jpg|мини|Александр Кизеветтер ҡәбере]]
Кизеветтер Бөтә Рәсәй Ғәҙәттән тыш Комиссияһы тарафынан аманат кеүек өс тапҡыр ҡулға алына; 1919 йылдың сентябрендә  «Милли үҙәге» эше буйынса; 1922). ГПУ Коллегияһы ҡарары буйынса 1922 йылдың 25 авгусында сит илгә Берлинға  ебәрелә. Октябрь айында «Oberbürgermeister Haken» пароходында тыуған  ерен ташлап, &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-intro/10|title=1922 г.: Высылка интеллигенции}}&lt;/ref&gt;, ҡуйын дәфтәренә былай тип яҙа: «Рус революцияһы  диңгеҙе аша, &quot; үҙебеҙҙең“ рулде ҡулдан ысҡындырмайынса, беҙ ҡабат туған Рәсәйгә, ҡәҙерле ватаныбыҙ еренә — уны эшкәртергә һәм үҫтерергә ҡайтырбыҙ тип ышанам»&lt;ref&gt;''Шпаковская М. А''. Одиннадцать лет в эмиграции (из жизни профессора А. А. Кизеветтера в Праге) — по материалам московских архивов // Вестник РУДН. — 2001. — № 1. — С. 164.&lt;/ref&gt;. 1922 йылдың сентябрь— декабрь айында ғаиләһе менән Берлинда йәшәй, 1923 йылдың ғинуарында — Прага ҡалаһында, ҡалған ғүмерен шунда үткәрә.  Рус юридик институтта, Халыҡ университетында, [[Карл университеты]]нда ватан тарихы буйынса лекциялар уҡый, Күп  һанлы лекцияларҙы чех провинцияһында (Ужгород, Мукачево), шулай уҡ Эстония, Латвия, Германия, Болгария, Серб, хорват һәм словендар короллегендә уҡый,  рус колонияһының йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша. Сит илдә Рус академия союзы ойошмаһы ағзаһы.  1932 йылдан  — Рус тарих йәмғиәте рәйесе.

1933 йылдың 9 ғинуарында,  66 йәшендә, Кизеветтер үҙенең Прага фатирында вафат була. Прагала Ольшанский зыяратында ерләнә. Ҡәберендәге  һәйкәл Рус тарих йәмғиәтенең  аҡсаһына ҡуйыла. 

1993 йылдың 3 февралдә  Генераль  прокуратураһының  «б» ст. 5 РФ Законының 1991 йылдың 18 октябрендәге «сәйәси репрессия ҡорбандарын реабилитациялау» буйынса  3-сө бойороғо нигеҙендә аҡлана.  1990 йылдың 22 мартында СССР Фәндәр академияһының дөйөм йыйылышы ҡарары менән исемендә тергеҙелә.

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны: Екатерина Яковлевна (ҡыҙ фамилияһы Фрауенфельдер; беренсе никахта Кудрявцева) (1864/1863?—1924), педагог.

Үгәй улы: Всеволод Александрович Кудрявцев (1885—1953), математик. ғаиләһе менәнСоветтар Союзында ҡала

Үгәй ҡыҙы: Кудрявцева Наталья Александровна (1886—1931), педагог.

Ҡыҙы: Екатерина (никахта Максимович) (1895—1990), педагог.

Кейәүе: Евгений Филимонович Максимович (1896—1965).

== Әҫәрҙәре ==
{{Refbegin|2}}
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003554908?page=2 Иван Грозный и его оппоненты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105102206/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003554908?page=2 |date=2021-11-05 }}. — М.: Гросман и Кнебель (И. Кнебель), 1898. — 86 с. — (Вопросы науки, искусства, литературы и жизни; № 21).
* [https://archive.org/details/pervyobshchedos01kizegoog Первый общедоступный театр в России]. — М., 1901.
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01002712142?page=1 Посадская община в России XVIII ст.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105102208/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01002712142?page=1 |date=2021-11-05 }} — М.: Унив. тип., 1903. — 810 с.
* [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ee/%D0%9A%D0%B8%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80.%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B2_18_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B5.pdf Русское общество в восемнадцатом столетии (1903)]
* [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003721459 Иван Федоров и начало книгопечатания на Руси] — М., 1904.
* [http://www.e-heritage.ru/ras/view/publication/general.html?id=46992535 Из истории законодательства в России XVII-XIX вв] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220406154116/http://www.e-heritage.ru/ras/view/publication/general.html?id=46992535 |date=2022-04-06 }}. — Ростов на Дону, 1904.
* [http://romanovy.rhga.ru/upload/iblock/e81/21.pdf День царя Алексея Михайловича. Сцены из жизни Москвы XVIII в.]. - Москва: Тип. О-ва распространения полезных книг, аренд. В. И. Вороновым, 1904.
* Ломоносов. Москва: Тип. О-ва распространения полезных книг, аренд. В. И. Вороновым, 1905.
* [http://www.e-heritage.ru/ras/view/publication/general.html?id=47070365 О чем сказано в Манифесте 17 октября 1905 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220406154117/http://www.e-heritage.ru/ras/view/publication/general.html?id=47070365 |date=2022-04-06 }}. — М., 1905.
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003735457?page=1 Девятнадцатый век в истории России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105102208/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003735457?page=1 |date=2021-11-05 }}. — Ростов на Дону: «Дон. речь» (Н. Парамонов), 1906. — 48 с.
* [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3a/%D0%9A%D0%B8%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80.%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8.9-19_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0.pdf Местное самоуправление в России. IX-XIX ст. (1910)]
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01003527145 История России XIX в. Курс.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105102206/https://search.rsl.ru/ru/record/01003527145 |date=2021-11-05 }}. — СПб.: А. и И. Гранат, 1910.
* XIX в. в истории России. СПб: А. и И. Гранат, 1907 – 1911
* Гильдия московского купечества. — М., 1915.
* Городовое положение Екатерины II 1785 г. Опыт исторического комментария. — М., 1909. — 473 с.
* [https://archive.org/details/istoricheskieotk00kies Исторические отклики]. — М., 1915.
* [https://dlib.rsl.ru/viewer/01004217726 П.Н. Милюков]. — М., 1917.
* [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fc/%D0%9A%D0%B8%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80.%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D1%8B.pdf Партия народной свободы и ее идеология (1917)]
* [https://archive.org/details/russkiiseverrols00kize Русский Север. Роль Северного Края Европейской России в истории русского государства. Исторический очерк.] — Вологда. 1919.
* Театр. Очерки, размышления, заметки. — Москва: Книгоиздательство «Задруга», 1922. — 115 с.
* На рубеже двух столетий: (Воспоминания 1881—1914). — Прага, 1929. — 524 с.
* Исторические силуэты. Люди и события. — Берлин, 1931. — 307 с.
* Исторические силуэты: Биогр. очерки. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997. — 475 с. ISBN 5-85880-351-2
* [https://www.directmedia.ru/book-607695-istoricheskie-ocherki/ Исторические очерки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211008144848/https://www.directmedia.ru/book-607695-istoricheskie-ocherki/ |date=2021-10-08 }}. — Москва ; Берлин : Директ-Медиа, 2021. — 181 с. — ISBN 978-5-4499-1911-3
{{Refend}}

== Ҡулъяҙмалары ==

* {{Китап|автор=|заглавие=Московский университет и его традиции. Роль Московского Университета в культурной жизни России.|ответственный=|год=1927|издание=|место=Прага|издательство=|страницы=|страниц=|isbn=}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{Refbegin|2}}

* {{ВТ-ЭСБЕ}}
* ''[[Бакунина, Татьяна Алексеевна|Бакунина Т. А.]]'' Воспоминания об А. А. Кизеветтере (К 60-летию со дня кончины) / Пред. и публ. [[Серков, Андрей Иванович|А. И. Серкова]] // [[Археографический ежегодник]] за 1993 год. — М.: Наука, 1995. — С. 209—214.
* ''[[Вандалковская, Маргарита Георгиевна|Вандалковская М. Г.]]'' П. Н. Милюков, А. А. Кизеветтер: история и политика / Отв. ред. акад. [[Ковальченко, Иван Дмитриевич|И. Д. Ковальченко]]. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1992. — 288 с. — 1 300 экз. — ISBN 5-02-008641-X.
* {{Китап|автор=Вандалковская М. Г.|часть=Вечный россиянин: Александр Александрович Кизеветтер|заглавие=Историки России. XVIII — начало XX века|ответственный=Редколлегия: М. Г. Вандалковская, [[Киреева, Раиса Александровна|Р. А. Киреева]], [[Сидорова, Любовь Алексеевна|Л. А. Сидорова]], [[Шикло, Алла Ервандовна|А. Е. Шикло]]; Отв. ред. чл.-корр. РАН [[Сахаров, Андрей Николаевич|А. Н. Сахаров]]; [[Институт российской истории РАН]]|издание=|место=М.|издательство=НИЦ «Скрипторий»|год=1996|страницы=626-657|страниц=688|isbn=5-7471-0003-3|тираж=2000|ref=}} (в пер.)
* {{Китап|автор=Вандалковская М. Г.|часть=КИЗЕВЕТТЕР Александр Александрович|заглавие=Императорский Московский университет: 1755—1917: энциклопедический словарь|ответственный=составители {{nobr|А. Ю. Андреев}}, {{nobr|Д. А. Цыганков}}|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|страницы=321—322|страниц=894|isbn=978-5-8243-1429-8|тираж=2000|ref=Императорский Московский университет}}
* {{БРЭ}} 
* {{Мәҡәлә|автор=Горинов М. М.|заглавие=Жизнь, связанная с Москвой|ссылка=http://www.mosjour.ru/index.php?id=2261|язык=|издание=Московский журнал|тип=|год=2015|том=|номер=8|страницы=2—27|doi=|issn=0868-7110}}
* ''[[Милюков, Павел Николаевич|Милюков П. Н.]]'' Два русских историка (С. Ф. Платонов и А. А. Кизеветтер) // [[Современные записки]]. 1933. № 51;
* ''Толстов В. А.'' А. А. Кизеветтер в научной и культурной жизни Рязани конца XIX — начала XX вв. // Рязанская старина. 2006—2008. — Рязань: Край-Music, 2013. — Вып. 4-6. — С. 269—285
* ''Флоровский А. А.'' А. Кизеветтер // Записки Русского исторического общества в Праге. 1937. Кн. 3;
* {{Китап|автор=Шпаковская М. А.|заглавие=А. А. Кизеветтер в российской историографии|ответственный=[[Российский университет дружбы народов]]|издание=|место=М.|издательство=Изд-во РУДН|год=2003|страницы=|страниц=313|isbn=5-209-01560-2}}
*{{Мәҡәлә|ссылка=http://vestnik.yspu.org/releases/2009_4g/54.pdf|автор=Кочешков Г. Н.|заглавие=Университетские годы А. А. Кизеветтера|год=2009|язык=|издание=Ярославский педагогический вестник|тип=|том=61|номер=4|страницы=236 - 240|issn=}}
* ''[[Фроянов, Игорь Яковлевич|Фроянов И. Я.]]'' О зарождении евразийства в изучении русского средневековья // Сборник в честь В. К. Зиборова. (Опыты по источниковедению. Вып. 5). — СПб.: Скрипториум, 2017. С. 300-342. — ISBN 978-5-905011-15-3.
*{{Мәҡәлә|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/a-a-kizevetter-o-roli-narodnyh-mass-v-gosudarstvennom-stroitelstve-rossii/viewer|автор=Волошина В. Ю.|заглавие=А. А. Кизеветтер о роли народных масс в государственном строительстве России|год=2011|язык=|издание=Вестник Томского государственного университета. История|тип=|том=|номер=2|страницы=142 - 146|issn=1998-8613}}
{{Refend}}

== Һылтанмалар ==

* {{Сотрудник РАН|50705|Александра Александровича Кизеветтера}}
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004210834?page=1 История России в XIX веке:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105102206/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004210834?page=1 |date=2021-11-05 }} Курс лекций, чит. на МВЖК в 1915—16 г. : Изд. по запискам слушательниц без просмотра авт. [Ч. 1-2] / А. А. Кизеветтер. — М.: тип. В. И. Воронова, 1916.
* {{Cite web|url=http://letopis.msu.ru/peoples/703|title=Кизеветтер Александр Александрович}} Летопись Московского университета. Дата обращения 12 октября 2017.
[[Категория:РФА мөхбир ағзалары (1917—1925)]]
[[Категория:Рәсәй империяһының икенсе саҡырылыш Дәүләт думаһы ағзалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса тарихсылар]]
[[Категория:Рәсәй империяһы тарихсылары]]
[[Категория:Прагала вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1933 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:9 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]]
[[Категория:1866 йылда тыуғандар]]
[[Категория:22 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү университетының тарих-филология факультетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:РФА мөхбир ағзалары]]</text>
      <sha1>296zgiqepstj6tgir7205uxfyd6d34c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Копин Роман Валентинович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183273</id>
    <revision>
      <id>1303127</id>
      <parentid>1188138</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T02:19:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10623" sha1="kealfhuvuot10kpepqb4437ysb8xgxi" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Копин Роман Валентинович''' ([[5 март]] [[1974 йыл|1974]], [[Кострома]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — Рәсәй [[сәйәсмән]]е. 2008 йылдың 13 июленән [[Чукотка автономиялы округы]] губернаторы (2008 йылдың 3 июленән 13 июленә тиклем һәм 2013 йылдың 23 июленән 24 сентябренә тиклем [[Чукотка автономиялы округы]] губернаторы вазифаһын башҡарыусы). «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһының Юғары Советы ағзаһы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://er.ru/persons/bureau/|title=Бюро Высшего совета Партии|publisher=Единая Россия|accessdate=2013-11-15|archive-date=2013-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20131127120240/http://er.ru/persons/bureau/|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.
.

== Биографияһы ==

=== Сығышы ===
1974 йылдың 5 мартында [[Кострома]]ла тыуған. [[Кострома]] ҡалаһының 34-се лицейын тамамлай. 1994 йылда [[Түбәнге Новгород өлкәһе]] йәштәр инициативалары үҙәге директоры урынбаҫары була. 1995 йылдан — юридик бүлек инспекторы, ә һуңынан Кострома таможняһы ҡағиҙәләрен боҙоу тураһында ҡарарҙарҙы үтәү буйынса төркөм етәксеһе булып эшләй. Һуңыраҡ «СБС-агро» асыҡ акционерҙар йәмғиәте коммерция банкының Кострома төбәк филиалында эшләй. 1996 йылда Волга-Вятка дәүләт хеҙмәте академияһын тамамлай.

=== Сәйәси эшмәкәрлеге ===
1999 йылда [[Чукотка автономиялы округы]] губернаторының кәңәшсеһе итеп тәғәйенләнә. 2001 йылда Чаун районы башлығы, ә 2003 йылда — Чукотка автономиялы округының Билибино районы башлығы итеп һайлана.

2008 йылдың апрелендә [[Чукотка автономиялы округы]]ның губернатор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, Чукотка автономиялы округының сәнәғәт һәм ауыл хужалығы сәйәсәте (сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, яғыулыҡ-энергетика комплексы, төҙөлөш, архитектура, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ, дәүләт техник күҙәтеүе, ауыл хужалығы, ветеринария, сауҙа, аҙыҡ-түлек һәм балыҡсылыҡ, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау) департаментын етәкләй.

2008 йылда [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс академияһын «Финанстар һәм кредит» һөнәре буйынса тамамлай.
[[Файл:Рабочая_встреча_Владимира_Путина_с_Романом_Копиным_3.jpg|мини|300x300пкс|{{Center|Владимир Путин менән Роман Копиндың эш осрашыуы, 4 июнь, 2015 йыл}}]]
2008 йылдың 3 июлендә, Чукотка губернаторы Роман Абрамовичтың вәкәләттәре ваҡытынан алда туҡтатылғандан һуң, Чукотка автономиялы округы губернаторы вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә.

2008 йылдың 11 июлендә [[Рәсәй Президенты]] [[Чукотка автономиялы округы]] Думаһына өлкә губернаторы вәкәләттәрен биреү өсөн Р. Копин кандидатураһын тәҡдим итә, 13 июлдә округ парламенты депутаттары бер тауыштан президент тәҡдим иткән кандидатураны хуплай. 2008 йылдың 24 июлендә Роман Копин Чукотка губернаторы вазифаһына инә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/politics/24/07/2008/207119.shtml |title=Р. Копин вступил в должность губернатора Чукотки. 24.07.2008 РБК |accessdate=2015-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150623183922/http://top.rbc.ru/politics/24/07/2008/207119.shtml |archivedate=2015-06-23 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.

2008 йылдың 1 декабренән 2009 йылдың 25 майына тиклем һәм 2012 йылдың 4 ғинуарынан 28 июленә тиклем — Рәсәй Федерацияһы дәүләт Советы Президиумы ағзаһы &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/acts/bank/28371 |title=Распоряжение Президента Российской Федерации от 01.12.2008 г. № 728-рп «О президиуме Государственного совета Российской Федерации» |access-date=2020-03-30 |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326162919/http://kremlin.ru/acts/bank/28371 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/acts/bank/29316 |title=Распоряжение Президента Российской Федерации от 25.05.2009 г. № 326-рп «О президиуме Государственного совета Российской Федерации» |access-date=2020-03-30 |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326162921/http://kremlin.ru/acts/bank/29316 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/acts/bank/34577 |title=Распоряжение Президента Российской Федерации от 04.01.2012 г. № 6-рп «О президиуме Государственного совета Российской Федерации» |access-date=2020-03-30 |archive-date=2021-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210912201846/http://www.kremlin.ru/acts/bank/34577 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/acts/bank/35802 |title=Распоряжение Президента Российской Федерации от 28.07.2012 г. № 343-рп «О президиуме Государственного совета Российской Федерации» |access-date=2020-03-30 |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326174612/http://kremlin.ru/acts/bank/35802 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;..

2013 йылдың 8 сентябрендә [[Чукотка автономиялы округы]] губернаторы итеп һайлана. 24 сентябрҙә ант ҡабул итә һәм рәсми рәүештә вазифаһын биләй.

«[[Берҙәм Рәсәй]]» сәйәси партияһының Чукотка төбәк округы сәйәси Советы ағзаһы.

[[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] указы менән [[«Почёт Билдәһе» ордены]] менән бүләкләнә.

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ҡыҙы Аринаны һәм улы Михаилды &lt;ref name=&quot;slon&quot;&gt;{{cite web|url=http://slon.ru/russia/vysokopostavlennye_nasledniki_2-418363.xhtml?r=1008&amp;g=69#Table|title=Высокопоставленные наследники – 2|author=Иван Голунов|date=2011-01-13|publisher=[[Slon.ru]]|lang=ru|accessdate=2013-11-15|archive-date=2016-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401090230/http://slon.ru/russia/vysokopostavlennye_nasledniki_2-418363.xhtml?r=1008&amp;g=69#Table|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160401090230/http://slon.ru/russia/vysokopostavlennye_nasledniki_2-418363.xhtml?r=1008&amp;g=69#Table |date=2016-04-01 }}&lt;/ref&gt;..

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почет ордены]]
* «Рәсәй Федерацияһы оборонаһын нығытыуға индергән өлөшө өсөн» миҙалы (Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығы, 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12263220@egNews |title=Глава российского военного ведомства вручил награды за взаимодействие с Минобороны / &amp;#91;&amp;#91;mil.ru&amp;#93;&amp;#93;, 22 ноября 2019 |access-date=2019-11-22 |archive-date=2019-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123141400/https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12263220@egNews |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.rkopin-chukotka.ru/ Официальный сайт губернатора Чукотского АО Р. Копина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210907232003/http://www.rkopin-chukotka.ru/ |date=2021-09-07 }}
* [http://www.chukotka.org/power/government/deputy_governor/ Биография на сайте администрации]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023164107/http://www.chukotka.org/power/government/deputy_governor/ |date=2013-10-23 }}
* {{ВТ-ЛП|Копин, Роман}}
[[Категория:Рәсәй райондары башлыҡтары]]
[[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]]
[[Категория:РФ хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:1974 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Рәсәй юристары]]
[[Категория:Алфавит буйынса юристар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]</text>
      <sha1>kealfhuvuot10kpepqb4437ysb8xgxi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мальцев Анатолий Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183609</id>
    <revision>
      <id>1303134</id>
      <parentid>1291451</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T10:17:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16690" sha1="jns1y7lqgzd0ulwast93v4lwri329n7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Анатолий Иванович Мальцев''' ({{ВД-Преамбула}}) — совет математигы, Себер алгебра һәм логика мәктәбенә нигеҙ һалыусы. СССР Фәндәр академияһы академигы (1958). [[Ленин премияһы]] лауреаты.

Дөйөм алгебра өлкәһендәге һөҙөмтәләре араһында — дөйөм һыҙыҡлы төркөмдөң сикле булдырылған аҫтөркөмдәренең ҡалдыҡлы сиклелеге тураһында Мальцев теоремаһы, Ли алгебраларының ([[:ru:Алгебра Мальцева|Мальцев алгебралары]] тип аталған) дөйөмләштереү үҙсәлектәрен өйрәнеү, универсаль алгебраны булдырыусыларҙың береһе булып тора, атап әйткәндә, беренселәрҙән булып математик логиканың ысулдарын алгебраик системаларға ҡуллана башлай һәм квазитождестволарҙың квазитөрлөлөк теорияһын төҙөүгә килтергән фундаменталь үҙсәлектәрен таба, моделдәр теорияһында үҙсәлектәрҙе моделдәрҙең локаль өлөштәренән бөтә моделға күсереү мөмкинлеген күрһәтә (нәтижәһе Мальцевтың локаль теоремаһы булараҡ билдәле).

== Биографияһы ==

=== Үҫмер йылдары ===
1909 йылдың 14 (27) ноябрендә Мишерон завод ҡасабаһында, Мишерон быяла заводының быяла өрҙөргөсө ғаиләһендә тыуған. 1927 йылда мәктәпте тамамлай, һуңынан [[Мәскәү университеты]]на уҡырға инә. Дүртенсе курста уҡығанда, Мәскәү иген һәм он технологияһы институтының юғары математика кафедраһында ассистент булып эшләй башлай&lt;ref&gt;{{Публикация|статья|заглавие=Анатолий Иванович Мальцев (к столетию со дня рождения)|издание=Владикавказский математический журнал|год=2009|том=11|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/anatoliy-ivanovich-maltsev-k-stoletiyu-so-dnya-rozhdeniya/viewer|выпуск=4}}&lt;/ref&gt;.

=== Фәнни карьераһы ===
1931 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]н тамамлағас, [[Иваново]]ға эшкә ебәрелә, унда башта Энергетика институтының юғары математика кафедраһында ассистент булып эшләй, һуңынан Иваново дәүләт педагогия институтына (хәҙер ИвДУ) эшкә күсә. 1960 йылға тиклем шунда эшләй.

1934—1937 йылдарҙа А. Н. Колмогоров етәкселегендә [[Мәскәү дәүләт университеты]] аспирантураһында уҡый. 1937 йылда «Абелевы группы конечного ранга без кручения» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1936 йылда Мальцевтың локаль теоремаһы булараҡ билдәле булған математик логиканың төп теоремаларының береһен иҫбатлай. Ул уйлап тапҡан «моделдәрҙе тасуирлау» алымы бығаса шәхси позицияларҙан хәл ителгән бер төркөм проблемаларҙы дөйөм хәл итергә мөмкинлек бирә.

1939—1941 йылдарҙа В. А. Стеклов исемендәге Математика институтының докторантураһында уҡый. 1941 йылда «Структура изоморфно представимых бесконечных алгебр и групп» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлағандан һуң ошо институттың өлкән ғилми хеҙмәткәре булып китә.

[[1946 йыл]]да [[төркөмдәр теорияһы]] өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн 2-се дәрәжә [[Сталин премияһы]] ала.

1953 йылда СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.

1956 йылда фән өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн Мальцевҡа «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеме бирелә.

1958 йылда академик М. А. Лаврентьев Мальцевты Себер ғилми үҙәгенә эшкә саҡыра. Шул уҡ йылда СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана.

1959 йылда Новосибирск Академҡаласығына күсә һәм яңы ғына ойошторолған [[Новосибирск дәүләт университеты]]нда Механика-математика факультетын ойоштороуҙа ҡатнаша. 1960—1967 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Математика институтының алгебра бүлеген етәкләй, шулай уҡ [[Новосибирск дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетында алгебра һәм математик логика кафедраһын етәкләй.

1964 йылда математик логиканы алгебраға һәм моделдәр теорияһына ҡулланыу буйынса эштәр циклы өсөн [[Ленин премияһы]] бирелә. 1967 йылда [[Ленин ордены]] менән бүләкләнә.

Анатолий Иванович Мальцев 1967 йылдың 7 июлендә ҡапыл вафат була.
[[Новосибирск]]тың Көньяҡ зыяратында ерләнгән&lt;ref&gt;[http://soran1957.ru/soran1957.aspx?id=gi_pharchive_0001_0280 Г. И. Марчук на открытии памятника на могиле А. И. Мальцева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121115/http://soran1957.ru/soran1957.aspx?id=gi_pharchive_0001_0280 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

=== Сәйәси эшмәкәрлеге ===
1947, 1950 һәм 1953 йылдарҙа Мальцев Иваново өлкә Советы депутаты, ә 1951 йылдан 1955 йылға тиклем [[СССР Юғары Советы]] депутаты була.

=== Ғаиләһе ===
1931 йылда Мальцев үҙенең курсташы Наталья Петровна Гостикка (1910 йылдың 12 авгусында тыуған, 1931 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]н тамамлай, 1960—1966 йылдарҙа [[Новосибирск дәүләт университеты]]нда эшләй, геометрия кафедраһының өлкән уҡытыусыһы) өйләнә&lt;ref&gt;[http://www.prometeus.nsc.ru/elibrary/2007mgu/249-253.ssi Выпускники МГУ в СО РАН]&lt;/ref&gt;.

* Ҡыҙы Людмила (1932—2013) Беклемишевта кейәүҙә
** ейәне Лев Дмитриевич Беклемишев — математик, физика-математика фәндәре докторы, [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] академигы, математик логика өлкәһендә белгес.
* улы Аркадий (1935) — математик,
** ейәне Мальцев Владимир Аркадьевич билдәле спелеолог, Кугитангтау карст мәмерйәләрен өйрәнеүсе, спелеология тураһында популяр китаптар авторы;
* улы Иван (1944) — математик,
* улы Андрей (1951).

== Хәтер һәм танылыуы ==
* [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет Билдәһе» ордены]] ([[1945 йыл|1945]], [[1953 йыл|1953]])
* II дәрәжә [[Сталин премияһы]] ([[1946 йыл|1946]])
* «Мәскәүҙең 800 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы (1948)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре ([[1956 йыл|1956]])
* [[Ленин премияһы]] ([[1964 йыл|1964]])
* [[Ленин ордены]] ([[1967 йыл|1967]]).

А. И. Мальцев исеме менән [[Новосибирск]] Академҡаласығындағы һәм [[Иваново]]лағы урамдар, Новосибирск һәм [[Иваново дәүләт университеты|Иваново дәүләт университеттары]] аудиториялары аталған, был университеттарҙа исемле стипендиялар раҫланған.&lt;ref&gt;[http://gold.vixpo.nsu.ru/default.aspx?db=museum_1959&amp;int=VIEW&amp;el=5495&amp;templ=VIEW Краткая биография Мальцева в виртуальном музее НГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402103132/http://gold.vixpo.nsu.ru/default.aspx?db=museum_1959&amp;int=VIEW&amp;el=5495&amp;templ=VIEW |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt; [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] тарафынан Мальцев исемендәге премия, Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһендә йәш ғалимдар өсөн премия булдырылған. Йыл һайын Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Математика институтында «Мальцев уҡыуҙары» конференцияһы уҙа&lt;ref&gt;[http://www.math.nsc.ru/conference/malmeet/09/Prev.htm Мальцевские чтения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402130855/http://www.math.nsc.ru/conference/malmeet/09/Prev.htm |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Ҡайһы бер баҫмалары ==
* Основы линейной алгебры. — М.-Л.: Гостехиздат, 1948. — 423 c.
* Основы линейной алгебры. — Изд. 2-е, перераб. М.: Гостехиздат, 1956. — 340 c.
* Foundations of linear algebra. — Transl. from Russian by Т. С. Brown. San Francisco — London, W. H. Freeman and Co., 1963. — Имеются пер. на япон. и кит. яз.
* Рекурсивные функции. — Ротапринт., Новосибирск, 1960. — 39 c.
* Некоторые вопросы современной теории классов моделей. — Ротапринт., Новосибирск, 1961. — 61 c.
* Алгоритмы и рекурсивные функции. — М.: «Наука», 1965. — 391 c.
* Алгебраические системы. — М.: «Наука», 1970. — 392 c.
* Основы линейной алгебры. — Изд. 3-е, перераб., М.: «Наука», 1970. — 400 c.
* The metamathematics of algebraic systems. Collected papers: 1936—1967. — Amsterdam, 1971. — 494 p. — (Studies in logic and the foundations of mathematics. V. 66.)

== Галерея ==
&lt;gallery heights=&quot;160px&quot; widths=&quot;280px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Novosibirsk3056.jpg|Новосибирскиҙа  Мальцев урамы
Cherbuzinskoye cemetery3032.jpg|Көньяҡ зыяраттағы И. А. Мальцев ҡәбере
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{Сотрудник РАН|51216|А. И. Мальцева}}
* [http://www.soran1957.ru/?id=svet_100616111408_18981 Анатолий Иванович Мальцев в фотолетописи СО РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220529123140/http://www.soran1957.ru/?id=svet_100616111408_18981 |date=2022-05-29 }}
* [http://globalmmf.ru/node/410 Анатолий Иванович Мальцев — исторический портал ММФ НГУ]{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://math.nsc.ru/LBRT/u2/nauka/maltsev.html Биография Анатолия Мальцева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207223221/http://www.math.nsc.ru/LBRT/u2/nauka/maltsev.html |date=2012-02-07 }}
* [http://math.nsc.ru/LBRT/u2/nauka/malpub.htm Публикации Анатолия Мальцева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206033505/http://math.nsc.ru/LBRT/u2/nauka/malpub.htm |date=2013-12-06 }}
* [http://math.ivanovo.ac.ru/hist/person/malcev.htm Факультет математики и компьютерных наук ИвГУ, история. Анатолий Иванович Мальцев. К 90-летию со дня рождения]
* [http://xroniki-nauki.ru/lyudi-nauki/akademik-malcev Академик Мальцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220809143802/https://xroniki-nauki.ru/lyudi-nauki/akademik-malcev |date=2022-08-09 }}
* [http://soran1957.ru/DeepZoomMarked.aspx?id=newspaper_16304_1967_29&amp;collection-memberid=cm_newspaper_16304_1967_29_newspaper_16209 Некролог. «За науку в Сибири». № 29 (305) 11 июля 1967 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190306044500/http://www.soran1957.ru/DeepZoomMarked.aspx?id=newspaper_16304_1967_29&amp;collection-memberid=cm_newspaper_16304_1967_29_newspaper_16209 |date=2019-03-06 }}
* [http://soran1957.ru/DeepZoomMarked.aspx?id=newspaper_20913_1979_45&amp;reflectionid=PA_Users_furs_634395045531406250_1129 Яркий математический талант. «За науку в Сибири». № 45 (926) 21 ноября 1979 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306062132/http://soran1957.ru/deepzoommarked.aspx?id=newspaper_20913_1979_45&amp;reflectionid=pa_users_furs_634395045531406250_1129 |date=2016-03-06 }}
* [http://www.prometeus.nsc.ru/science/schools/maltsev/biblio/page1.ssi Полная библиография] на сайте Отделения ГПНТБ СО РАН
* [https://web.archive.org/web/20160304063343/http://mmfd.nsu.ru/mmf/kaf/aml/malcev-k.html Воспоминания о Мальцеве А. И.]
* ''Кутателадзе&amp;amp;nbsp;С.&amp;amp;nbsp;С.'' [http://www.nsc.ru/HBC/hbc.phtml?7+526+1 Слово о Мальцеве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200626064335/http://www.nsc.ru/HBC/hbc.phtml?7+526+1 |date=2020-06-26 }}
[[Категория:3-сө саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:4-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:3-сө саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Новосибирскиҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1967 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:7 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:1909 йылда тыуғандар]]
[[Категория:27 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>jns1y7lqgzd0ulwast93v4lwri329n7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кольцов Алексей Васильевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184204</id>
    <revision>
      <id>1303126</id>
      <parentid>1282005</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T01:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69351" sha1="qgg2socd5xtgtch1rt11e9iq7zdvr83" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Алексе́й Васи́льевич Кольцо́в''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[урыҫ]] шағиры.

Алексей Кольцовтың тәүге шиғри тәжрибәләре Иван Дмитриев, Василий Жуковский, [[Пушкин Александр Сергеевич|Александр Пушкин]], Иван Козлов, Михаил Херасков һәм башҡа шағирҙар өлгөһөндә яҙылған; был әҫәрҙәрендә шағир үҙенең художестволы алымын эҙләй генә. 1830-сы йылдар башынан алып уның ижадында өҫтөнлөк ала башлаған «йырҙар»ы Кольцовтың художество ҡаҙаныштарының юғары нөктәһе тип иҫәпләнә. Урыҫ  шиғриәтендә тәүге тапҡыр лирик герой сифатында шағир крәҫтиәнде һәм уның эске кисерештәрен күрһәтте. Шуның менән бергә Кольцовтың, «йырҙар» менән аралаш, китап шиғриәте рухында яҙырға тырышыуы ғүмеренең ахырына тиклем күҙәтелә, һуңғы әҫәрҙәренә лә китап формаларына яҡыныраҡ. Кольцовтың икенсе жанры - формаһы буйынса уның йырҙарына оҡшаш, йөкмәткеһе буйынса үҙенсәлекле шиғри фәлсәфәне сағылдырған думалары. Кольцов думаларында донъя проблемаларын асыҡларға тырыша&lt;ref&gt;''Соболев П.'' [http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le5/le5-3942.htm Кольцов А. В.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220223045653/http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le5/le5-3942.htm |date=2022-02-23 }} // Литературная энциклопедия: В 11 т. — [М.], 1929—1939. Т. 5. — [М.]: Изд-во Ком. Акад., 1931. — Стб. 394—399.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Коровин В. Л.'' [https://bigenc.ru/literature/text/2621409 КОЛЬЦОВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815012444/https://bigenc.ru/literature/text/2621409 |date=2020-08-15 }} // Большая российская энциклопедия. Том 14. Москва, 2009. — С. 583&lt;/ref&gt;.  Өлгөрөп еткән Кольцовтың  яратҡан шиғри үлсәме биш-ижек пятисложник, уны (шағирҙы иҫкә алып) шиғыр белгестәре йыш ҡына «Кольцов биш-ижеге» тип билдәләй &lt;ref&gt;''Черешнева Г. П.'' [http://lermontov-lit.ru/lermontov/dictionary/lermontov-dictionary/znakomye-i-sovremenniki/kolcov-aleksej-vasilevich.htm КОЛЬЦОВ Алексей Васильевич (1809—1842)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230524062012/http://lermontov-lit.ru/lermontov/dictionary/lermontov-dictionary/znakomye-i-sovremenniki/kolcov-aleksej-vasilevich.htm |date=2023-05-24 }} // М. Ю. Лермонтов. Энциклопедический словарь. — М.: Издательство Индрик, 2014. — 940 стр. — Тираж 800. — ISBN 978-5-91674-311-1&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
{|align=&quot;left&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
|[[Файл:Василий Петрович Кольцов.jpg|мини|145px|Атаһы &lt;br&gt;— Василий Петрович]]
|[[Файл:Прасковья Ивановна Кольцова (урождённая Переславцева) (мать А.В.Кольцова).jpg|мини|145px|Әсәһе&lt;br&gt;Прасковья Ивановна (тыумыштан Переславцева)]]
|}

Алексей Васильевич Кольцов 1809 йылдың 3 (15) октябрендә Воронежда бөтә округта намыҫлы партнёр һәм талапсан йорт хужаһы булып билдәлелек алған прасол (мал һатып алыусы һәм һатыусы) ғаиләһендә тыуған&lt;ref&gt;{{ВТ-МЭСБЕ|Кольцов}}&lt;/ref&gt;), слывшего во всей округе честным партнёром и строгим домохозяином&lt;ref name=&quot;Викитека ЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Кольцов, Алексей Васильевич|[[Иванов, Иван Иванович (историк)|Иванов И. И.]]}}&lt;/ref&gt;. Алексей донъяға килгән Кольцовтар йорто Большая Стрелецкая һәм Коперник урамдары киҫелешендә торған. Шағирҙың атаһы Василий Петрович Кольцов (1775-1852) текә холоҡло, мөләйем һәм мауығыусан кеше, мал һатып алыу-һатыу менән генә сикләнмәйенсә, иген сәсеү өсөн ерҙәрҙе ҡуртымға алған, бура төҙөү маҡсатында урман һатып алған, утын менән сауҙа иткән, малсылыҡ менән шөғөлләнгән&lt;ref&gt;{{ВТ-РБС|Кольцов, Алексей Васильевич|Шалыгин А.}}&lt;/ref&gt;. Әсәһе Прасковья Ивановна (1784-1861), изге күңелле ҡатын, грамотаға эйә булмаған. Кольцовтың ғаиләһендә уға тиҫтер туғандары булмаған: апаһы - күпкә олораҡ, ә ағаһы һәм апаһы башҡаларынан күпкә йәшерәк булған. 

9 йәшенән Кольцов өйҙә грамотаға өйрәнә, шул тиклем һәләткә эйә булған, 1820 йылдың йәйендә мәхәллә училищеһын, шулай уҡ әҙерлек класында ла уҡымаған көйө, ике класлы өйәҙ училищеһының беренсе класына уҡырға инә. Уҡыуының тәүге осоро уңыштар менән билдәләнә. Ә ҡабул ителгән баһалар шкалаһы буйынса ул иң юғары - «остр» баһаһына лайыҡ булды. Бынан тыш, дәрескә ваҡытында йөрөй һәм тырыш була. Барыһы ла икенсе уҡыу йылында үҙгәрә. Дүрт айҙа туҡһан өс дәрес ҡалдыра. Дүрт ай уҡығандан һуң, Кольцовты атаһы училищенан алып ҡайта һәм үҙенең эштәренә йәлеп итә{{sfn|Скатов|1983|с=14}}. Василий Петрович, был белем улына уның ярҙамсыһы булырға етә, тип иҫәпләгән&lt;ref name=&quot;hrono.ru&quot;&gt;{{Cite web |url=http://hrono.ru/biograf/bio_k/kolcov_av.php |title=Хронос. Алексей Васильевич Кольцов |access-date=2018-01-13 |archive-date=2018-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129004416/http://www.hrono.ru/biograf/bio_k/kolcov_av.php |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. [[Белинский Виссарион Григорьевич]] уның белем кимәле хаҡында былай тип яҙа: «Уның икенсе класҡа нисек күсерелгәнен һәм ул был училищела нимәгә өйрәнгәнен белмәйбеҙ, сөнки Кольцовты беҙ күпме генә яҡын белһәк тә, унда ябай ғына белемдең дә билдәләрен һиҙмәнек &lt;…&gt; Ул грамматика тураһында бер нәмә лә аңламай тиерлек һәм бер ниндәй орфографияны ла белмәй яҙған»&lt;ref name=&quot;Belinsky&quot;&gt;[[:s:О жизни и сочинениях Кольцова (Белинский)|О жизни и сочинениях Кольцова]] // ''Белинский В. Г.'' Полное собрание сочинений. 1955. — Т. 9. Статьи и рецензии. 1845—1846. — С. 500—501&lt;/ref&gt;.

Училищела уҡығанда, Алексей китап уҡыуға ылыға, уның тәүге уҡыған китаптары әкиәттәр була, мәҫәлән, Бова һәм Еруслан Лазаревич тураһында. Был китаптарҙы ул ата-әсәһе тәмлекәстәр һәм уйынсыҡтар алырға биргән аҡсаға һатып алған. Һуңыраҡ Алексей үҙенең иптәше, сауҙагәр улы Варгиндан алған төрлө романдар уҡый башлай. Буласаҡ шағирға айырыуса М. М. Херасковтың  «Тысяча и одна ночь» һәм «Кадм и Гармония» «Мең дә бер кисә» һәм «Кадм һәм Гармония» әҫәрҙәре оҡшай&lt;ref name=Belinsky/&gt;.  1824 йылда Варгин вафат булғандан һуң Алексей Кольцов уның 70 томға яҡын китап тупланған китапханаһын мираҫҡа ала. Был китаптар Кольцов китапханаһына нигеҙ һалған{{sfn|Скатов|1983|с=22}}. Белинский яҙғанса, Кольцов үҫешкән күҙаллауҙары ярҙамында, китаптарҙы уҡығандан һуң, уҡығандарына оҡшатып, ижад итә башлаған, «ул саҡта әле ҡағыҙға теркәп барыу ғәҙәте булмағас, уның үҙенең дә авторлыҡ ынтылыштары бер хыялда ғына ҡалған»&lt;ref name=Belinsky/&gt;. Ун биш йәшлек Кольцов Иван Дмитриевтың шиғырҙар йыйынтығын һатып ала&lt;ref name=Belinsky/&gt;. Дмитриев  Дмитриевтың шиғырҙары менән танышҡанда, Кольцов прозанан да, халыҡ шиғриәтенән дә айырылып торған әҙәби шиғри телмәрҙең барлығына хайран ҡала{{sfn|Скатов|1983|с=23}}.

== Ижады ==
Дмитриевтың шиғриәте йоғонтоһонда Кольцов шиғырҙар яҙа башлай. Кольцовтың тәүге шиғри тәжрибәһен (Авдотья Панаева һүҙҙәренә ҡарағанда) былай тасуирлай: «Атайымдың көтөүе янында далала ҡундым, төн бик ҡараңғы ине, һәм шундай тынлыҡ, хатта үлән ҡыштырлауы ишетелә, баш өҫтөндә ҡара, бейек күк йөҙөндә яҡты йондоҙҙар емелдәй. Минең йоҡом килмәй ине, күккә ҡарап тик яттым. Ҡапыл башымда шиғри юлдар тыуҙы; быға тиклем бәйләнешһеҙ рифмалар бер туҡтауһыҙ башта әйләнә торғайнылар, ә бында билдәле бер форма ҡабул иттеләр. Тулҡынланған хәлдә һикереп торҙом; бының төш түгеллегенә инаныр өсөн, шиғырҙарымды ҡысҡырып ҡабатланым. Үҙемдең шиғырҙарымды ишеткәндә, мөғжизәле тойғо кисерҙем»{{sfn|Скатов|1983|с=18}}. Ун алты йәшендә Кольцов беренсе  «Три видения» «Өс күренеш» шиғырын яҙа. Был шиғырҙы дуҫы Кольцовҡа бер үк төштө өс көн рәттән күргәнен һөйләгәндән һуң яҙа. Был ваҡытта Кольцов шиғыр ижад итеү ҡағиҙәләрен белмәгәнлектән, Дмитриев шиғырҙарының береһен алған һәм уға оҡшаш итеп үҙенең шиғырын ижад итеп ҡараған. Һуңынан Кольцов был тәжрибәне уңышһыҙ тип таба һәм шиғыр яҙылған ҡулъяҙманы юҡ итә, хәҙер инде Кольцовтың шиғырҙарға ҡыҙыҡһыныуы айырыуса арта, үҙенә бер төрлө төҫ ала. Атаһы биргән аҡсаға Дмитриев шиғырҙарынан һуң Михаил Ломоносов, Гавриил Державин, Ипполит Богданович шиғырҙарын һатып ала{{sfn|Скатов|1983|с=24}}.

Ижад юлына баҫырға ҡарар иткән, әммә бының өсөн етерлек белеме булмаған Кольцовҡа әҙәби остаз кәрәк булған. Бындай остазды ул 1820-се йылдар башында Воронежда беренсе китап магазинын асҡан Дмитрий Кашкин йөҙөндә тапҡан. Щепной майҙаны мөйөшөндәге Пушкин урамында урынлашҡан Кашкиндың китап кибете үҙенә күрә клубҡа әйләнгән. Ф. Д. Трясоруков хәтерләүенсә: «Д. А. Кашкиндың китап кибетен асыуҙың тәүге йылдарында…, иҫемдә, 1825 йылда был кибеттә майланып бөткән тун кейгән ҡиәфәте менән әллә ни айырылып тормаған буйға ҙур булмаған 15 йәшлек малайҙың китаптар ҡарағанын йәки йәки яңы китап уҡығанын күрә инем. Дөрөҫөн әйткәндә, ҡомарҙанып китап уҡырға яратҡанлыҡтан, мин уға айырыуса иғтибар менән ҡарап ултырҙым, сөнки уның тышҡы ҡиәфәте һәм костюмы бындай шөғөлгә, бигерәк тә ул ваҡытта, тап килмәй ине»{{sfn|Скатов|1983|с=26}}. Кольцов Кашкинға үҙенең тәүге шиғырҙарын күрһәтә. Кашкин, был тәжрибәләрҙе уңышһыҙ тип танып, Кольцовтың шиғыр ижад итеүгә дәртләндерә һәм үҫмергә Василий Подшиваловтың тәүге тапҡыр 1808 йылда нәшер ителгән&lt;ref&gt;{{ВТ-РБС|Подшивалов, Василий Сергеевич|том=14}}&lt;/ref&gt; «Русская просодия, или Правила, как писать русские стихи, с краткими замечаниями о разных родах стихотворений» тигән шиғыр төҙөү буйынса теоретик хеҙмәтен бүләк итә{{sfn|Скатов|1983|с=27}}. Бынан тыш, биш йыл дауамында Кольцов Кашкиндың китапханаһы менән файҙаланды, унда яңы сыҡҡан китаптарҙан тыш, раритет баҫмалар ҙа бар ине. Кольцов оҡшаған авторҙарҙың китаптарын һатып алған. Иң яратҡандары Дельвиг, Жуковский һәм Пушкин булған{{sfn|Скатов|1983|с=26}}.

[[Файл:Семинария с Тулиновской набережной.jpg|thumb|Дини семинария бинаһы, 1822—1873 йй. XX быуат башында төшөрөлгән архив фото.|280px]]
Кольцов, Кашкиндан тыш, иң кәрәкле тип тапҡан һәр кемде үҙенең шиғырҙары менән таныштырған{{sfn|Скатов|1983|c=36}}.  Ул шиғырҙары буйынса фекер тупларға тырышҡан һәм был мәсьәләгә бик иғтибарлы ҡараған{{sfn|Скатов|1983|c=45}}. Тиҙҙән уның шиғырҙары исемлектәрҙә таратыла башлай. Шулай итеп, Воронежда, шиғыр яҙа башлағанынан алып, Кольцовтың билдәлелеге киң була{{sfn|Скатов|1983|с=51}}. Кольцов үҙе кеүек үҙешмәкәр шағирҙар менән аралашҡан, ошо шағирҙар ойошторған әҙәби түңәрәктәр эшмәкәрлегендә ҡатнашҡан{{sfn|Скатов|1983|c=36—37}}. 1827 йылда Кольцов Воронеж дини семинарияһы студенты, семинарияла эшләп килгән әҙәби-философия түңәрәге лидеры Андрей Сребрянский менән таныша. Сребрянский, Кольцов кеүек үк, 1809 йылда тыуһа ла, үҙенең шаҡтай белемле булыуы менән айырылып торған, тиҙ арала Кольцовтың остазы, шулай уҡ уҡыусыһы, тәнҡитсеһе һәм уның шиғырҙарын мөхәррирләүсе булып китә. Сребрянский әҫәрҙәрен мөхәррирләгән, төҙәткән, һыҙып ташлаған һәм шиғри ижады әлегә көсһөҙ булып тойолғандарын юҡ иткән. Сребрянский, остаз ғына түгел, үҙе лә шағир, ярышташ булғанлыҡтан, бергәләп шиғриәт менән шөғөлләнеү тағы ла ҙурыраҡ дәрт һәм ҡыҙыҡһыныу уятҡан{{sfn|Скатов|1983|c=41}}.  Әҙәбиәт менән генә сикләнеп ҡалмай, Сребрянский Кольцовтың донъяға ҡараш йәһәтенән дә уҡытыусыһы була{{sfn|Скатов|1983|c=38}}. Тап Сребрянский Кольцовта философияға ҡыҙыҡһыныу уятҡан{{sfn|Скатов|1983|c=40}}. 1829 йылдың авгусында Кольцов Воронеж семинарияһы профессоры Александр Дмитриевич Вельяминов менән таныша. Ул унда философия һәм физика-математика фәндәрен уҡытҡан, шулай уҡ ижад һәм тәржемәләр менән шөғөлләнгән. Кольцов Вельяминовта тәнҡитселәрҙең һәм әҙәби кәңәшселәрҙең береһен күргән һәм йыш ҡына уға үҙенең шиғырҙары яҙылған дәфтәрҙәр килтергән{{sfn|Скатов|1983|c=43}}. Бынан тыш, Вельяминов ярҙамында Кольцов Новгород һәм Троица-Лавр семинариялары китапханаларынан һуң өсөнсө урынды биләгән Воронеж дини семинарияһы китапханаһына йөрөй алған. Шулай уҡ Кольцов Вельяминовтың шәхси китапханаһы менән дә файҙаланған{{sfn|Скатов|1983|c=42}}. Был Кольцов өсөн айырыуса мөһим булған, сөнки ул ваҡытта Воронежда асыҡ китапханалар булмаған{{sfn|Скатов|1983|c=24}}.

1829 йылда Кольцов Кашкин аша Василий Сухачёв менән таныша. Сухачев менән осрашыу бик ҡыҫҡа була, әммә уға ышанған Кольцов шиғырҙарын уҡытып өлгөрә. 1830 йылда «Листки из записной книжки В. Сухачева» баҫмаһында Кольцовтың авторы күрһәтелмәгән «Не мне внимать», «Приди ко мне», «Мщение» шиғырҙары баҫыла. Бындай аноним баҫма уңайһыҙлыҡтар тыуҙырманы, сөнки Воронежда әҙәбиәткә ҡағылышы булған кешеләр шиғырҙарҙы кем яҙғанын белә ине. Шуға ҡарамаҫтан, «Листки»ла Сухачёвтың шиғырҙары тип яҙылмаһа ла, һуңынан уны сит шиғырҙарҙы үҙләштереүҙә ғәйепләйҙәр{{sfn|Скатов|1983|c=45}}. Алексей Кольцов үҙенең исеме менән 1831 йылда Мәскәүҙә сыҡҡан «Листок» гәзитендә шиғырҙарын баҫтыра. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: унда Кольцовтың буласаҡ дуҫы һәм биографы - Виссарион Белинский ҙа сығыш яһаған{{sfn|Скатов|1983|с=47}}. Шул уҡ йылда Кольцов Николай Станкевич менән таныша. Уның тырышлығы менән Кольцовтың «Русская песня» («Я затеплю свечу…») шиғыры башында Дельвиг, Вяземский, Пушкин торған «Литературная газета» баҫмаһында донъя күрә. Станкевич мөхәрриргә тәүге тапҡыр яҙған хатында тәүләп шағир менән таныштыра: «Бына һәләтле шағир Кольцов әфәнденең шиғыры. Ул Воронеж мещаны, уға егерме йәш тирәһе; бер ҡайҙа ла уҡымаған һәм атаһының ҡушыуы буйынса сауҙа эштәре менән мәшғүл булып, йыш ҡына юлда, төндә, атта һыбай йөрөгәндә яҙа. «Әҙәби гәзит» уҡыусыларын уның таланты менән таныштырығыҙ». Шулай итеп, Кольцов ҙур әҙәбиәткә генә түгел, Станкевич түңәрәгенә лә инә&lt;ref&gt;''Юрий Манн'' В кружке Станкевича: историко-литературный очерк. Детская лит-ра, 1983. — С. 144&lt;/ref&gt;. Кольцовты замандаштары ҡабул итеүе тураһында Белинский былай тип яҙа: «Уҡыусыларының күпселек өлөшө Кольцовты, грамотаға саҡ өйрәнгән һәм үҙендә шиғыр яҙыу һәләтен асҡан һәм үҫтергән ябай урыҫ мужигын күргән &lt;…&gt; Ул мещан да, мал һатыусы ла булмаһа, уның шиғырҙары күҙгә эленер инеме икән. Кольцовтың тәүге шиғырҙары һирәкләп төрлө аҙ билдәле баҫмаларҙа баҫыла башлай»&lt;ref&gt;[[:s:О жизни и сочинениях Кольцова (Белинский)|О жизни и сочинениях Кольцова]] // ''Белинский В. Г.'' Полное собрание сочинений. 1955. — Т. 9. Статьи и рецензии. 1845—1846. — С. 502&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Кольцов у Пушкина.jpg|thumb|right|300px|П. Борель рәсеме «Кольцов Пушкин янында»]]
1835 йылда Станкевич һәм В. Г. Белинский көсө менән «Стихотворения Алексея Кольцова» тип аталған тәүге шиғырҙар йыйынтығы нәшер ителә. Шағир иҫән сағында нәшер ителгән  берҙән-бер йыйынтыҡ. Александр Шалышин: «Беҙгә ун нда Недежиндың аптыранған һәм һанға һуҡмаған телдән баһалауы билдәле, әммә был Белинскийға шул уҡ Надеждин нәшер иткән «Телескоп»та шәфҡәтле мәҡәлә биреүгә ҡамасауламаны. Бының менән славянофил матбуғаты рус халыҡ рухының үҙенсәлекле сағылышын күрһәтте»&lt;ref name=&quot;Shalygin&quot;&gt;{{ВТ-РБС|Кольцов, Алексей Васильевич|Шалыгин А.|том=9}}&lt;/ref&gt;.

1836 йылдың башында Кольцов ҡабат Мәскәүгә китә һәм унан атаһының суд һәм сауҙа эштәре буйынса тәү тапҡыр Санкт-Петербург ҡалаһына бара. Станкевич ярҙамында ул үҙенең «Урожай» шиғыры баҫылған «Современник» журналы хеҙмәткәрҙәре Василий Андреевич Жуковский, Пётр Андреевич Вяземский, Владимир  Фёдорович Одоевский һәм Александр Сергеевич Пушкин менән таныша. «Молодая жница», «Пора любви» һәм «Последний поцелуй» шиғырҙары баҫылып сыҡҡандан һуң Михаил Салтыков-Щедрин да Кольцов менән ҡыҙыҡһына. Ул был шиғырҙарҙың төп үҙенсәлеге «шәхестең көйҙөргөс тойғоһо» тип атаған&lt;ref name=&quot;Тимофеев&quot;/&gt;. Әммә уның өсөн Виссарион Белинский менән осрашыу айырыуса әһәмиәтле булған, сөнки һуңынан уның менән мөнәсәбәттәре дуҫлыҡҡа әүерелгән. Кольцов Петербургка күскәндән һуң, Белинский менән хатлаша башлай, һәм был Кольцов ғүмеренең аҙағына тиклем дауам итә. Шәкерттең остазына мөрәжәғәтендә сикһеҙ рәхмәт тойғоһо тәү баштан уҡ ишетелә&lt;ref name=Shalygin/&gt;.

Атаһының сауҙа эштәре буйынса йөрөгәндә, Кольцов төрлө кешеләр менән осраша, фольклор йыя. Уның лирикаһы ябай крәҫтиәндәрҙе, уларҙың хеҙмәтен һәм тормошон данлаған.

[[Файл:Koltsov AV.jpg|thumb|А. В. Кольцов 1838 йылда. А. К. Горбунов эшләгән портреты (майлы буяу)]]
1838 йылдың 3 авгусында Андрей Сребрянский вафат була. 1840 йылдың 25 июнендә Николай Станкевич вафат була. Кольцов  сауҙагәр һөнәренә тартылмай, Воронеждағы элекке дуҫтарынан алыҫлаша.

1840 йылдың 15 авгусында Кольцов Белинскийға яҙа: ««Сауҙагәр булырға күңелем ятмай, сауҙа мәшәҡәттәрен ташлап, түрҙә ултырып уҡырға, өйрәнергә теләк бар. Тәүҙә үҙемдең урыҫ тарихын, һуңынан тәбиғи, бөтә донъя тарихын яҡшы итеп өйрәнергә, һуңынан Шекспир, Гёте, Байрон, Гегелды уҡырға, астрономия, география, ботаника, физиология, зоология, ИТәүратты, Инжилды уҡырға һәм һуңынан ике йыл Рәсәй буйлап йөрөргә һәм Питерҙа йәшәргә теләр инем»{{sfn|Скатов|1983|с=149}}. Был осорҙа әҙәби ижадын хупламаған атаһы менән ыҙғыштары ла башланған.

Депрессия һәм оҙайлы дауам иткән ҡара үпкә сире һөҙөмтәһендә Кольцов 1842 йылда утыҙ өс йәшендә вафат була. Шағир Воронеждағы Митрофаньевский зыяратында ерләнгән&lt;ref&gt;Митрофаньевское кладбище было уничтожено в советское время. Могилы А. В. Кольцова, его родственников и могила поэта Никитина сохранены. На их месте создан [[Литературный некрополь]]&lt;/ref&gt;.

1846 йылда романтизм осороноң билдәле рус актёры, А. В. Кольцовты яҡшы белгән П. С. Мочалов «Репертуар һәм Пантеон» журналында үҙенең Кольцовҡа бағышланған шиғырын баҫтыра&lt;ref name=&quot;Тимофеев&quot;&gt;Тимофеев Н. Театр в жизни Алексея Кольцова//Воронежский курьер, 6 октября 2009, стр. 5&lt;/ref&gt;
&lt;!-- &lt;poem&gt;
:::: Пришёл я, низко
:::::: поклонился
:::: С глубоким вздохом
:::::: и слезой
:::: Взглянул на крест
:::::: и помолился
:::: Души твоей за упокой.
:::: Так здесь Кольцова
:::::: схоронили, —
:::: С тобой высокие мечты.
:::: Но верь — не все тебя
:::::: забыли —
:::: Бояна русского, и ты
:::: Остался жить в сердцах
:::::: людей
:::: Прекрасной песнею твоей.
&lt;/poem&gt;  --&gt;

== Тәнҡит ==
1856 йылда «Современник» журналының бишенсе һанында Н. Г. Чернышевскийҙың А. В. Кольцовтың ижадына арналған мәҡәләһе баҫыла&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://az.lib.ru/c/chernyshewskij_n_g/text_0220.shtml |title=Н. Г. Чернышевский Стихотворения Кольцова |access-date=2009-11-01 |archive-date=2009-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090917073832/http://az.lib.ru/c/chernyshewskij_n_g/text_0220.shtml |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
* Әҙәби тәнҡитсе Ю.И. Айхенвальдҡа ярашлы&lt;ref&gt;{{книга
 |автор        = [[Айхенвальд, Юлий Исаевич]]
 |часть        = 
 |заглавие     = Силуэты русских писателей
 |оригинал     = 
 |ссылка       = http://az.lib.ru/a/ajhenwalxd_j_i/text_0119.shtml
 |издание      = 2-е изд
 |место        = М.
 |издательство = 
 |год          = 1908—1913
 |том          = 
 |страницы     = 
 |страниц      = 
 |isbn         = 
}}&lt;/ref&gt;
{{Начало цитаты}}Кольцовтың шиғриәте - әҙәбиәтебеҙ ауылы. Ул беҙҙе ҡаланан, мәҙәни нескәлектәр төйәгенән, асыҡ яланға, йәшеллек һәм болон сәскәләре батшалығына алып сыға, һәм күҙҙәребеҙгә бер кем тарафынан сәселмәгән, тәрбиәләп үҫтерелмәгән арыш араһындағы күксәскә асыла. Бында барыһы ла ысын күңелдән, тәбиғи, һәм тормош үҙенең тәүторошонда һәм ябайлығында бирелгән.{{Конец цитаты}}

== Хәтер ==

=== Воронеж ҡалаһында ===
* Скверға, гимназияға, китапханаға, Воронеж дәүләт академия драма театрына һәм Воронеждағы урамға А. В. Кольцов исеме бирелгән.
&lt;!-- 
==== А. В. Кольцов ҡәбере ====
Могила А. В. Кольцова сохраняется в [[Литературный некрополь|Литературном некрополе]] недалеко от Воронежского цирка. На надгробии ошибочно приведена дата смерти Алексея Васильевича. На самом деле он умер не 19, а 29 октября.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ Надгробный памятник на могиле А.В.Кольцова
 |width=&quot;55%&quot;|[[Файл:Могила Кольцова1.jpg|center|300px]]
 |width=&quot;55%&quot;|[[Файл:Могила Кольцова.JPG|center|180px]]
 |width=&quot;55%&quot;|[[Файл:Памятник на могиле А.В.Кольцова (после реконструкции).jpg|center|160px]]
 |-
 |Первый надгробный памятник на могиле А.В. Кольцова &lt;br&gt; (в конце XIX века)
 |Надгробный памятник &lt;br&gt;на могиле А.В. Кольцова &lt;br&gt;в 2008 году (до реконструкции)
 |Надгробный памятник &lt;br&gt;на могиле А.В. Кольцова &lt;br&gt;в 2009 году (после реконструкции)
 |}

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ Могилы родителей и сестры А.В.Кольцова
 |width=&quot;48%&quot;|[[Файл:Могила отца А В Кольцова.jpg|center|280px]]
 |width=&quot;48%&quot;|[[Файл:Могила матери А В Кольцова.jpg|center|250px]]
 |width=&quot;48%&quot;|[[Файл:Памятник на могиле сестре А.В.Кольцова (после реконструкции).jpg|center|230px]]
 |-
 |Могила отца А.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Кольцова
 |Могила матери А.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Кольцова
 |Надгробный памятник&lt;br&gt; на могиле сестры А.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Кольцова 
 |
|}

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ Надписи на надгробном памятнике на могиле А.В.Кольцова
 |width=&quot;48%&quot;|[[Файл:Сторона памятника на могиле А.В.Кольцова2.jpg|center|200px]]
 |width=&quot;48%&quot;|[[Файл:Сторона памятника на могиле А.В.Кольцова1.jpg|center|140px]]
 |-
 |Здесь покоится прах&lt;br&gt;Алексея Васильевича&lt;br&gt; Кольцова&lt;br&gt;скончавшегося 19 октября&lt;br&gt;1842 года&lt;br&gt;на 34 году от рождения
 |В душе страсти огонь&lt;br&gt;Разгорался не раз&lt;br&gt;Но в бесплодной тоске&lt;br&gt;Он сгорел и погас 
 |
|}
--&gt;
==== А. В. Кольцов һәйкәлдәре ====
1868 йылда Кольцов скверында шағирға бюст ҡуйыла. 1918 йылда Китайгород стнаһы янындағы скверҙа бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланмаған гипс һәйкәл ҡуйыла; һәйкәлде асыуҙа берҙән-бер һаҡланып ҡалған кинотаҫмала күренгән [[Есенин Сергей Александрович]] ҡатнашҡан&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://os.colta.ru/literature/projects/184/details/2949/ |title=Сергей Есенин на открытии памятника А.В. Кольцову — Видео недели — Литература — OpenSpace.ru&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2022-04-12 |archive-date=2020-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128171034/http://os.colta.ru/literature/projects/184/details/2949 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. 1976 йылда Воронеждың Совет майҙанында шағир һәйкәле ҡуйылған. Һуңғыһы 2017 йылда майҙандан алынған һәм 2018 йылда Кольцов урамының Кольцов бульварында урынлаштырылған.
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ Воронеж ҡалаһында А. В. Кольцов һәйкәлдәре
 |width=&quot;48%&quot;|[[Файл:Bust of Koltsov in Voronezh, View 1, 20090628.jpg|center|210px]]
 |width=&quot;48%&quot;|[[Файл:Pamyatnik Koltsovu Voronezh 2008.jpg|center|200px]]
 |-
 |Кольцов скверында А. В. Кольцов бюсы
 |Совет майҙанындағы А. В. Кольцов һәйкәле (хәҙер Кольцов бульвары тип үҙгәртелгән)
 |
|}

==== А. В. Кольцов исемендәге Воронеж дәүләт академия театры ====
[[Файл:Государственный академический театр драмы им. Кольцова.jpg|thumb|right|250px|А. В. Кольцов исемендәге Воронеж дәүләт академия театры]]
1959 йылда РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән Воронеж дәүләт драма театрына Алексей Васильевич Кольцов исеме бирелә. Быға тиклем бер йыл алдан театрҙың баш режиссёры Фирс Ефимович Шишигин В. А. Кораблиновтың «Алексей Кольцов» повесы буйынса спектакль ҡуйған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.communa.ru/news/detail.php?ID=29355 |title=Сегодня — 100 лет со дня рождения Фирса Шишигина//«Коммуна», № 128 (25165), 30.08.08 |accessdate=2009-11-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110825213034/http://www.communa.ru/news/detail.php?ID=29355 |archivedate=2011-08-25 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825213034/http://www.communa.ru/news/detail.php?ID=29355 |date=2011-08-25 }}&lt;/ref&gt;. Премьера 1958 йылдың майында була. Воронеж яҙыусыһы һәм журналисы Валентин Ющенко былай тип яҙҙы:
&lt;blockquote&gt;Режиссер хор менән башҡарыу сәхнә артына сығарылған йоланан баш тартты. Хор сәхнәгә сыҡты һәм әүҙем ҡатнашыусы булды. Беҙҙең сәхнәлә данлы шағир образын тергеҙеү - ҡала мәҙәни тормошоноң байрам ваҡиғаһы.&lt;/blockquote&gt;

1958 йылдың 19 июнендә Мәскәүҙә Воронеж өлкәһенең Һөнәри һәм үҙешмәкәр сәнғәт декадаһы сиктәрендә «Алексей Кольцов» спектакле Владимир Маяковский исемендәге Мәскәү академия театры сәхнәһендә күрһәтелә. Маяковский урамы. Бынан һуң күп кенә актёрҙар маҡтаулы исемдәр менән бүләкләнә.

=== Башҡа тораҡ пункттарҙа ===
&lt;!-- Именем поэта названо село [[Кольцово (Ферзиковский район)|Кольцово]] (бывшее — Сергиевское) в Калужской области&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://altertravel.ru/view.php?id=1354 |title=Кольцово |access-date=2020-08-14 |archive-date=2020-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023114538/https://altertravel.ru/view.php?id=1354 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Кольцовская улица в Таганроге переименована (бывшая Выгонная) в честь поэта в 1909 году&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sites.google.com/site/istoriceskijtaganrog/home/istoria-razvitia-1/podrobnosti/ulicy-i-pereulki|title=Улицы и переулки - Исторический Таганрог|publisher=sites.google.com|accessdate=2016-09-19|archive-date=2016-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011131330/https://sites.google.com/site/istoriceskijtaganrog/home/istoria-razvitia-1/podrobnosti/ulicy-i-pereulki|deadlink=no}} «Начиная от Итальянского переулка берет начало улица БЕЗЫМЯНАЯ — ВЫГОННАЯ — КОЛЬЦОВСКАЯ… Выгонной обычно назывались свободные, не занятые городские земли, на которые выгоняли пастись домашний скот. Когда-то Выгонная улица была окраиной. Имя Кольцова Александра [ошибка — Алексея] Ивановича улице присвоили в 1909 году, когда праздновали 100- летие со дня рождения поэта».&lt;/ref&gt;.

В честь поэта в 1981 году в [[Святошинский район|Святошинском районе]] [[Киев]]а назван бульвар.

Улица Кольцова в [[Радица-Крыловка|посёлке Радица-Крыловка]] названа в честь поэта.

== Мәҙәниәттә ==

=== Музыкала ===
Многие стихотворения Кольцова были положены на музыку русскими композиторами XIX века, среди которых [[Геништа, Иосиф Иосифович|И.И. Геништа]] («Последняя борьба», «Лесной староста»), [[Даргомыжский, Александр Сергеевич|А. С. Даргомыжский]] («Без ума, без разума», «Не судите, люди добрые», «Не скажу никому», «Приди ко мне»), [[Балакирев, Милий Алексеевич|М. А. Балакирев]] («Обойми, поцелуй», «Исступление», «Песнь старика», «Приди ко мне», «Я любила его»), [[Мусоргский, Модест Петрович|М. П. Мусоргский]] («Дуют ветры, ветры буйные», «Много есть у меня теремов и садов», «По-над Доном сад цветёт», «Весёлый час»), [[Римский-Корсаков, Николай Андреевич|Н. А. Римский-Корсаков]] («Пленившись розой, соловей»).

В 1998 году в Воронеже Олегом Пожарским, автором и исполнителем, был записан и выпущен CD с песнями на стихи А. В. Кольцова и И. С. Никитина «Кольцовский сквер — площадь Никитина», включающий в себя произведения: «Где вы, дни мои», «Ты прости-прощай», «Кольцо», «Путь», «Дуют ветры», «Дума Сокола», «Исступление», «Грусть девушки», «Дума селянина», «Соловьём залётным», «Ярко звёзд мерцанье» (И. С. Никитин), «Не весна тогда», «Утро» (И. С. Никитин).

=== Кинола ===
* В 1959 году вышел советский историко-биографический художественный фильм «[[Песня о Кольцове]]».
* В [[1997 год]]у на экраны вышел фильм «[[На заре туманной юности (фильм, 1997)|На заре туманной юности]]», посвящённый Алексею Кольцову.

=== Филателияла, нумизматикала, сигиллатияла һ. б. ===
* В 2009 году [[Центральный банк Российской Федерации|Центральным банком Российской Федерации]] была выпущена монета (2 рубля, серебро 925 пробы, пруф) из серии «Выдающиеся личности России» с изображением на реверсе портрета А. В. Кольцова&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.cbr.ru/bank-notes_coins/base_of_memorable_coins/coins1.asp?cat_num=5110-0094 |title=Серия: Выдающиеся личности России — Поэт А. В. Кольцов, к 200-летию со дня рождения |accessdate=2009-10-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111102225/http://cbr.ru/bank-notes_coins/base_of_memorable_coins/coins1.asp?cat_num=5110-0094 |archivedate=2012-01-11 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.
* В 2011 году к 425-летию Воронежа [[Почта России]] выпустила конверт с изображением памятника поэту в Кольцовском сквере.

&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot; caption=&quot;Почтовые марки и монеты&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
файл:The Soviet Union 1959 CPA 2295 stamp (Aleksey Koltsov (after Kirill Gorbunov) and Scene from his Works).jpg|&lt;small&gt;[[Почтовая марка]] [[СССР]], [[1959 год]]&lt;/small&gt;
Файл:The Soviet Union 1969 CPA 3806 stamp (Aleksey Koltsov).jpg|&lt;small&gt;[[Почтовая марка]] [[СССР]], посвящённая Кольцову, [[1969]], 4 [[Копейка|копейки]] ([[Каталог ЦФА|ЦФА]] 3806, [[Скотт (каталог марок)|Скотт]] 3652)&lt;/small&gt;
Файл:RR5110-0094R.png|&lt;small&gt;[[Памятная монета|Памятная серебряная монета]] Банка России, посвящённая 200-летию Кольцова&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;
--&gt;

== Адрестары ==

=== Воронеждағы адрестары ===
&lt;!-- * Ул. Большая Стрелецкая, 53 — предположительно на этом месте стоял дом&lt;ref name=&quot;Путешествие по кольцовским местам стр6&quot;&gt;Павел Попов Город запоздалой любви. Путешествие по кольцовским местам//Воронежский курьер, 15 октября 2009 года, стр.6 (Павел Попов — историк, автор статей и книг по истории Воронежа; газета «Воронежский курьер» учреждена администрацией Воронежской области)&lt;/ref&gt;, в котором родился Алексей Васильевич. В [[1984 год]]у во время празднования 175-летия со дня рождения поэта на стене дома была повешена мемориальная доска со следующим содержанием:
{{Начало цитаты}}На этом месте стоял дом, в котором 3 (15) октября 1809 г. родился русский поэт Алексей Васильевич Кольцов.{{Конец цитаты}}
* Ильинский храм — храм, в котором был крещён Алексей Васильевич&lt;ref name=&quot;Путешествие по кольцовским местам стр6&quot;/&gt;. Метрическая запись гласит:
{{Начало цитаты}}… Октября 3 рождён… Вопринимали при крещении купец Николай Иванов Галкин и купецкая жена Евдокия Васильева Чеботарёва.{{Конец цитаты}}
* Девиченская ул. (ныне ул. Сакко и Ванцетти), 72 — на этом месте находилось уездное училище&lt;ref name=&quot;Путешествие по кольцовским местам стр7&quot;&gt;Павел Попов Город запоздалой любви. Путешествие по кольцовским местам//Воронежский курьер, 15 октября 2009 года, стр.7&lt;/ref&gt;, в котором учился А. В. Кольцов. Сейчас здесь построен один из корпусов Воронежской технологической академии.
* Ул. Большая Дворянская (ныне проспект Революции), 22 — бывшая резиденция воронежских губернаторов&lt;ref name=&quot;Путешествие по кольцовским местам стр7&quot;/&gt; — здесь Кольцов неоднократно бывал на приёме у губернатора.
* Ул. Большая Дворянская (ныне проспект Революции), 30 — [[дом Тулиновых]], на стене которого висит мемориальная доска:
{{Начало цитаты}}В этом доме в 1837 году А. В. Кольцов встречался с поэтом В. А. Жуковским{{Конец цитаты}}
* Ул. Большая Дворянская (ныне проспект Революции), 46 — дом, в котором жил А. В. Кольцов&lt;ref name=&quot;Путешествие по кольцовским местам стр7&quot;/&gt;. На стене дома висит мемориальная доска с ошибочным содержанием:
{{Начало цитаты}}Здесь стоял дом, в котором жил народный поэт Алексей Васильевич Кольцов{{Конец цитаты}}

=== [[Санкт-Петербург]]тағы адоестары ===
* [[1838 год]] — [[Басков переулок (Санкт-Петербург)|Басков переулок]], дом № 12.
* [[1840 год]] — квартира [[Белинский, Виссарион Григорьевич|В. Г. Белинского]] в доходном доме Алексеева — [[6—7-я линии Васильевского острова|В. О., 6-я линия]], дом № 53.
 --&gt;
== Әҫәрҙәре ==
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003631132?page=1 Стихотворения А. В. Кольцова / Первое полн. собр. под ред. П. В. Быкова; С биогр. очерком, крит. ст., примеч., портр., снимком почерка и 39 рис. и виньетками, исполн. чл. Т-ва рус. ил. — Санкт-Петербург: Г. Гоппе, ценз. 1892. — 32, XX, 140 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220716054656/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003631132?page=1 |date=2022-07-16 }}
* Стихотворения. Полное собрание / А. В. Кольцов; ред. А. И. Введенский. — Санкт-Петербург: Изд. А. Ф. Маркса, 1892. — 158 с.
* Полное собрание стихотворений А. В. Кольцова: С его портр. и биогр. сост. Н. А. Макшеевой / Со многими рис. и снимками с картин худож.: Н. Богданова-Бельского, А. Васнецова, Е. Волкова [и др.]. — Москва: т-во И. Д. Сытина, 1910. — XXIV, 184 с.
* Cтихотвoрения / А. В. Кольцов. — Москва: Директ-Медиа, 2002. — 28 с.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{Родственные проекты
|Тема         = Алексей Кольцов
|Викицитатник = Алексей Васильевич Кольцов
|Викитека     = Алексей Васильевич Кольцов
}}
* А. В. Кольцов и музыка: рекоменд. указ. литературы / Сост. А. В. Хорошилова. — Воронеж: Центр.-Чернозем. кн. изд-во, 1969. — 37,[2] с.
* А. В. Кольцов: указатель литературы, (1951—1971) / сост. О. Г. Ласунский. — Воронеж: Коммуна, 1972. — 92 с.
* А. В. Кольцов: Указатель слов и форм слов в поэтических произведениях / Под ред. Р. К. Кавецкой. — Воронеж: Изд-во ВГУ, 1991. — 181,[2]с. — ISBN 5-7455-0576-1
* А. В. Кольцов. Страницы жизни и творчества: к 175-летию со дня рождения / редкол.: [[Удодов, Борис Тимофеевич|Б. Т. Удодов]] (отв. ред.) [и др.] .— Воронеж: Изд-во ВГУ, 1984. — 209, [2] с.
* А. В. Кольцов и русская литература: Сб. статей / Отв.ред. Н. В. Осьмаков. — М. : Наука, 1988. — 205,[2] с. — ISBN 5-02-011349-2.
* А. В. Кольцов вчера, сегодня, завтра: материалы Межвузовской научной конференции: [сборник] / Воронеж. гос. ун-т, Филол. фак., каф. рус. языка, каф. теории лит. и фольклора; [редкол.: [[О. Ю. Алейников]] и др.; отв. ред. В. М. Акаткин]. — Воронеж, 2009. — 175 с.
* А. В. Кольцов в печати (1835—2001): собрание О. Г. Ласунского в фондах Воронежской областной универсальной научной библиотеки им. И. С. Никитина / Воронеж. обл. универсал. науч. б-ка им. И. С. Никитина; сост. О. Б. Калининой. — Воронеж: Центр духов. возрождения Чернозем. края, 2009. — 77, [2] с.
* {{статья
 |автор               = [[Акаткин, Виктор Михайлович|Акаткин В.М.]]
 |часть               = 
 |заглавие         = Прелесть и сила необъятная
 |оригинал         = 
 |ссылка             = http://www.lgz.ru/article/10457/
 |издание           = Литературная газета. — № 42
 |место               = 
 |издательство = 
 |год                   = 2009
 |том                   = 
 |страницы         = 
 |страниц           = 
 |archiveurl               = https://web.archive.org/web/20091023181211/http://www.lgz.ru/article/10457/
 |archivedate              = 2009-10-23
}}
* {{статья
 |автор               = [[Акаткин, Виктор Михайлович|Акаткин В.М.]]
 |часть               = 
 |заглавие         = Письма об Алексее Кольцове. Испытание свободой
 |оригинал         = 
 |ссылка             = http://www.communa.ru/news/detail.php?ID=36956
 |издание           = Коммуна. — № 152 (25386). — 15.10.09
 |место               = 
 |издательство = 
 |год                   = 
 |том                   = 
 |страницы         = 
 |страниц           = 
 |archiveurl               = https://web.archive.org/web/20110825213013/http://www.communa.ru/news/detail.php?ID=36956
 |archivedate              = 2011-08-25
}}
* Антюхин Г. В. Кольцовские места / Г. В. Антюхин. — Воронеж: Изд-во ВГУ, 1982. — 63 с.
* [[Белинский В.]] [[:s:О жизни и сочинениях Кольцова (Белинский)|О жизни и сочинениях Кольцова]]. — 1846.
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003776341?page=1 ''Белинский В. Г''&lt;nowiki&gt;. Статьи о Кольцове: С прил. библиогр. указ. лит. о Кольцове и списка тем по его соч. — Вильна: Северозап. кн-во, 1911. — VIII, 66, [1] с. — (Литературная библиотека; № 4)&lt;/nowiki&gt;]
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003681873?page=1 ''Бураковский С. З.'' А. В. Кольцов: Биогр. сведения и разбор его стихотворений для учащихся. — Санкт-Петербург: «Центр.» типо-лит. М. Я. Минкова, 1898. — 40 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220716054210/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003776341?page=1 |date=2022-07-16 }}
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003615189?page=1 ''Вейнберг П. И.'' Алексей Васильевич Кольцов и его стихотворения / Сост. П. И. Вейнберг. — Санкт-Петербург: ред. журн. «Досуг и дело», 1884. — 44 с.: портр. — (Народная хрестоматия)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220716054211/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003615189?page=1 |date=2022-07-16 }}
* ''[[Де-Пуле, Михаил Фёдорович|Де-Пуле М.]]'' Алексей Васильевич Кольцов в его житейских и литературных делах и в семейной обстановке. — Санкт-Петербург: тип. и лит. В. И. Грацианского, ценз. 1878. — [2], IV, 201 с.
* Для памяти минувших дней… А. В. Кольцов 1809—2009 / Сост., текст Елецких В. Л., Моисеева Ю. В. — Воронеж: Альбом, 2009. — 75 с.
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004204963?page=1 ''Зарин А'''.''' Е.'' Поэт из народа: Жизнь А. В. Кольцова. — Москва: Д. П. Ефимов. — 1915. — 32 с. (Замечательные люди всего мира. Описание их жизни и деятельности / Под ред. А. Е. Зарина; № 11)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220716054654/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004204963?page=1 |date=2022-07-16 }}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Кольцов, Алексей Васильевич|[[Иванов, Иван Иванович (критик)|Иванов И. И.]]}}
* [[Кавецкая, Раиса Куприяновна|Кавецкая Р. К.]], [[Кретов, Алексей Александрович|Кретов А. А.]] Обратный частотный словарь поэтических произведений А. В. Кольцова / Р. К. Кавецкая, А. А. Кретов. — Воронеж, 1997. — 159 с.
* [[Кольцова, Людмила Михайловна|Кольцова Л. М.]], [[Чуриков, Сергей Александрович|Чуриков С. А.]] Крылатое слово А. В. Кольцова. Опыт словаря. — 2-е изд., пераб. и доп. — Воронеж: ИПЦ ВГУ, 2012. — 184 с.
* Кольцова Л. М., Чуриков С. А. Поэтическое слово А. В. Кольцова в русской речи: монография. — Воронеж: ИПЦ ВГУ, 2013. — 144 с.
* [[Ласунский, Олег Григорьевич|Ласунский О. Г.]] Друзья мои — Кольцов и Никитин: Из записок собирателя / Олег Ласунский. — Воронеж; Киев, 2001. — 115 c.
* [[Лебедев, Юрий Викторович|Лебедев Ю.]] Песни вещие Кольцова. — 1933.
* {{статья
 |автор               = [[Лютый В.]]
 |часть               = 
 |заглавие         = Кольцов - 200
 |оригинал         = 
 |ссылка             = http://www.lgz.ru/article/10456/
 |издание           = Литературная газета. — № 42
 |место               = 
 |издательство = 
 |год                   = 2009
 |том                   = 
 |страницы         = 
 |страниц           = 
 |archiveurl               = https://web.archive.org/web/20091023173853/http://www.lgz.ru/article/10456/
 |archivedate              = 2009-10-23
}}
* {{статья
 |автор        = [[Нестругин А.]]
 |часть        = 
 |заглавие     = «ПУТЬ ШИРОКИЙ…» О Кольцове – своими словами
 |оригинал     = 
 |ссылка       = http://www.voskres.ru/literature/critics/nestrugin.htm
 |издание      = Русское воскресенье
 |место        = 
 |издательство = 
 |год          = 2009
 |том          = 
 |страницы     = 
 |страниц      = 
}}
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003782164?page=1 ''Некрасов А'''.''' И''&lt;nowiki&gt;. Кольцов и народная лирика: (Опыт параллел. анализа). — Санкт-Петербург: тип. АН, 1911. — [2], 53 с.&lt;/nowiki&gt;]
* {{книга |автор = [[Огарков, Василий Васильевич|Огарков В. В.]] |заглавие = А. В. Кольцов, его жизнь и литературная деятельность : Биогр. очерк : С портр. Кольцова и алф. указ. его стихотворений, полож. на музыку |ссылка = http://az.lib.ru/o/ogarkow_w_w/text_0020.shtml |издание = |место = Санкт-Петербург |издательство = тип. т-ва &quot;Обществ. польза&quot; |год = 1891 |страницы     = |страниц = 96 |серия = Жизнь замечательных людей : Биогр. б-ка Ф. Павленкова }}
* Песни, пословицы и поговорки, собранные А. В. Кольцовым / Воронеж. гос. ун-т, Филол. фак., Каф. теории лит. и фольклора, Лаб. народ. культуры им. С. Г. Лазутина; [сост. и науч. ред. Т. Ф. Пухова; авт. вступ. ст. В. М. Акаткин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220716054655/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003782164?page=1 |date=2022-07-16 }}. — Воронеж: ИПЦ ВГУ , 2009. — 199 с. : ил., ноты. — (Афанасьевский сборник; вып. 8). — Посвящается 200-летию со дня рождения А. В. Кольцова.
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003771760?page=1 ''Потехин П. Б.'' Памяти Алексея Васильевича Кольцова: Очерк и стихотворения П. Б. Потехина. — Санкт-Петербург: тип. Монтвида, 1910. — 16 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220716054656/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003771760?page=1 |date=2022-07-16 }}
* Русский соловей: А. В. Кольцов в отечественной поэзии / А. В. Кольцов; Предисл., сост.и примеч. О. Г. Ласунского. — Воронеж: Изд-во ВГУ, 1979. — 197 с.
* {{статья
 |автор               = [[Скатов, Николай Николаевич|Скатов Н.]]
 |часть               = 
 |заглавие         = Гений в высшей степени
 |оригинал         = 
 |ссылка             = http://www.lgz.ru/article/10442/
 |издание           = Литературная газета. — № 42
 |место               = 
 |издательство = 
 |год                   = 2009
 |том                   = 
 |страницы         = 
 |страниц           = 
 |archiveurl               = https://web.archive.org/web/20091023175606/http://www.lgz.ru/article/10442/
 |archivedate              = 2009-10-23
}}
* {{книга|автор=[[Скатов, Николай Николаевич|Скатов Н. Н.]]|заглавие=Кольцов|издание= |место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=1983|серия=[[Жизнь замечательных людей]]|страниц=288 |isbn=|ref=Скатов }}
** {{книга|автор=[[Скатов, Николай Николаевич|Скатов Н. Н.]]|заглавие=Кольцов|издание=2-е изд. доп|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=1989|серия=[[Жизнь замечательных людей]]|страниц=300|isbn=5-235-00371-3}}
* Слово о Кольцове: русские советские писатели об А. В. Кольцове / сост. О. Г. Ласунский. — Воронеж: Центр.-Чернозем. кн. изд-во, 1969. — 126, [2] с.
* Современники о Кольцове. — Воронеж: Когиз, 1959. — 212 с.
* ''[[Сталинский, Евгений Степанович|Сталинский Е. С.]]'' Кольцов и Сребрянский : [Очерк]. — Воронеж : тип. Губ. правл., 1868 (обл. 1869). — [2], 44 с.
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003670678?page=1 Стихотворения и письма А. В. Кольцова, изданные под редакцией А. И. Лященка: С биогр. очерком и прим. — Санкт-Петербург: Я. Соколов, 1895. — XVI. — 236 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220716054653/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003670678?page=1 |date=2022-07-16 }}
* ''Тонков В. А. Кольцов А. В.'' : Жизнь и творчество / В. А. Тонков. — 2-е изд., перераб. и доп. — Воронеж: Книгоиздат, 1958. — 404 с.
* {{ВТ-РБС|Кольцов, Алексей Васильевич|Шалыгин А.|том=9}}
* {{книга|автор= Ю. В. Лебедев |часть= Кольцов Алексей Васильевич |заглавие=Русские писатели. Биобиблиографический словарь |ссылка=&lt;!-- https://imwerden.de/pdf/russkie_pisateli_biobibliografichesky_slovar_tom1_1990__ocr.pdf --&gt; |ответственный=Под редакцией П. А. Николаева |место={{М.}} |издательство=Просвещение |год=1990 |том= 1. А — Л |страницы=353—356|isbn=5-09-003931-3 |ref=Лебедев }}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.stihi-rus.ru/1/Kolcov/ Алексей Кольцов стихи] в [http://www.stihi-rus.ru/page3.htm Антологии русской поэзии]
* [http://lk.vrnlib.ru/?p=persons&amp;id=32 А. В. Кольцов на сайте «Литературная карта Воронежской области»]
* [http://lk.vrnlib.ru/?p=post&amp;id=18 Памятники А. В. Кольцову («Литературная карта Воронежской области»)]
* [http://lk.vrnlib.ru/?p=post&amp;id=29 Кольцовско-Никитинские дни литературы и искусства в Воронежской области (&quot;Литературная карта Воронежской области)]
* [http://www.pravoslavie.ru/news/040126165459 На могиле Кольцова восстановлен крест]
* [https://web.archive.org/web/20080513092557/http://www.maly.ru/news2/news_more.php?number=2&amp;day=12&amp;month=7&amp;year=2006 Виктор Хохряков читает стихи Алексея Кольцова]
* [http://feb-web.ru/feb/irl/il0/il7/il7-379-.htm Русская литература и фольклор]
* [http://www.prasol.webnika.info/ сайт Прасол — молоизвестные факты из жизни русского поэта Алексея Кольцова]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Рус шағирҙары]]
[[Категория:Воронеж шағирҙары һәм яҙыусылары]]
[[Категория:Воронежда тыуғандар]]
[[Категория:1809 йылда тыуғандар]]
[[Категория:15 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Мәҡәләлә Викикитапханаға һылтанмаһы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Рәсәй империяһы шағирҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Воронежда вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1842 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:10 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Туберкулёздан үлеүселәр]]</text>
      <sha1>qgg2socd5xtgtch1rt11e9iq7zdvr83</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ливияла Граждандар һуғышы (2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185666</id>
    <revision>
      <id>1303131</id>
      <parentid>1303057</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T08:13:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="485846" sha1="32jebtyazcqh7cyfmxrh75oj6vv88q8" xml:space="preserve">{{Ҡораллы конфликт
| часть = Ғәрәп яҙы 
| изображение = [[Файл:Libyan war final.svg|300px]]
| заголовок = {{legend|#d45500|1 марттан Каддафиҙың дошмандары контролдә тотҡан территориялар. (Шаҡмаҡ менән: БМО интервенцияһы алдынан юғалған биләмәләр)}}
{{legend|#d4aa00|Март һәм август араһында һуғыштар барған территориялар.}}
{{legend|#d38d5f|Августа илдең көнбайышында һөжүм иткән баш күтәреүселәр яулаған территориялар.}}
{{legend|#ffb380|1 октябргә баш күтәреүселәр баҫып алған территориялар.}}
{{legend|#afe9af|Каддафи көстәренең һуңғы бастиондары.}}
[[Файл:Big battle symbol.svg|30px]] Төп кампаниялары.
[[Файл:Small battle symbol.svg|20px]] битвы.
| конфликт = Ливияла Граждандар һуғышы
| дата = [[2011 йыл]]дың 15 феврале — 23 октябре 
| место = [[Ливия]]
| итог = Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) һәм уларҙың союздаштарының еңеүе 
* [[Муаммар Каддафи]]ҙы ҡолатыу һәм үлтереү
* Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) көстәре Ливия республикаһы территорияһын контролгә алыу 
* Төньяҡ Атлантик килешеүе илдәренең (НАТО) Ливияға хәрби интервенцияһына БМО-ның рөхсәт биреүе 
* 105 илдең, БМО-ның, Европа союзының, Ғәрәп дәүләттәре лигаһының һәм Африка союзының Күсмә милли советын (ПНС) Ливияның берҙән-бер легитим хөкүмәте тип дипломатик таныуы
* Муаммар Каддафиҙы ҡолатҡандан һуң, Ливияла төрлө фракциялар һәм төркөмдәр араһында ҡораллы бәрелештәр
* Ливияның де-факто бер нисә үҙ аллы дәүләт ойоштормаларына тарҡалыуы&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/articles/2013/10/07/liberty/ Гуляй-пустыня - Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации] // Лента.ру, 07.10.2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.rambler.ru/14859877/ Сатановский: На планете больше не существует государства «Ливия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222181211/http://news.rambler.ru/14859877/ |date=2015-02-22 }}&lt;/ref&gt;
* Ливияла  салафизм йоғотоһоноң үҫеүе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/libya-war-religion-struggle-madkhalists-rise-supremacy|title=The rise of the 'Madkhalists': Inside Libya's struggle for religious supremacy|website=Middle East Eye|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;
| противник2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] &lt;small&gt;'''Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһе'''
*• [[Файл:Seal_of_the_Libyan_Ground_Forces.svg|22px|border]] Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһенең Ҡораллы Көстәре 
*• Хәрбиләштерелгән формированиелар
*• Ливияла сит ил ялсылары &lt;ref name=&quot;Россия&quot;&gt;{{Cite web |url=http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |title=НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ |accessdate=2011-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |archivedate=2011-09-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;
*• [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''Ливия'''

'''Хәрби ярҙам:'''&lt;br&gt;
{{Флагификация|Зимбабве}}&lt;ref name=&quot;radov&quot;&gt;Захар Радов [http://kp.ru/print/article/25645/809127 В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530212617/http://kp.ru/print/article/25645/809127 |date=2019-05-30 }}//[[Комсомольская правда]],01.03.2011&lt;/ref&gt;{{проверить авторитетность|7|04|2019}}&lt;br&gt;
[[Файл:Bandera Darfur.svg|border|22px]] Дарфур төбәге баш күтәреүселәрере&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;&gt;[https://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Белоруссия|1995}}&lt;ref&gt;см. подробней {{нп3|Белорусы в ливийском конфликте||be|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}&lt;/ref&gt;
*• Белоруссия хәрби белгестәре 
*• Снайперҙар
*• Баш разведка идаралығы (Белоруссия)|ГРУ]]/[[ССО РБ|ССО]] &lt;small&gt;([[5-я отдельная бригада специального назначения #334-й отдельный отряд специального назначения|334-й ООСпН 5-й ОБрСпН]])&lt;/small&gt;
*• Техник хеҙмәткәрҙәр 
| противник1  = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px]] &lt;small&gt;'''[[Переходный национальный совет Ливийской республики|Переходный национальный совет]]'''&lt;/small&gt;
*• &lt;small&gt;Ливияның Милли-азатлыҡ армияһы (НОА)&lt;/small&gt;
*• [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] &lt;small&gt;Ливия ислам хәрби төркөмө&lt;/small&gt;
*• &lt;small&gt; Ливияла сит ил ялсылары &lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://argumentiru.com/world/2011/09/124401|title=На решающий штурм Бени-Валида посылают афганских наемников -|website=argumentiru.com|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759|title=Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники|date=23 August 2011|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt; 
*• {{Флаг|Джихад}} &lt;small&gt;[[Аль-Каида]]&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html &quot;Аль-Каида&quot; проникла в ряды ливийской оппозиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120112914/https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
*• [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg||22px|border]] '''&lt;small&gt;Ливия &lt;/small&gt;'''

'''&lt;small&gt;Хәрби ярҙам:&lt;/small&gt;'''&lt;br&gt;
* {{Флагификация|Катар}}&lt;ref&gt;Иван Яковина [https://lenta.ru/articles/2011/04/21/tatouine/ Вести с Татуина]//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]&lt;/ref&gt;
* {{Флагификация|Тунис}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
----
&lt;small&gt;[[Интервенция в Ливии|Интервенция НАТО и их союзников в Ливию]] согласно [[Резолюция Совета Безопасности ООН 1973|резолюции СБ ООН 1973]]:&lt;/small&gt;
*• {{Флагификация|Швеция}}&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/04/01/planes/ Швеция утвердила отправку истребителей на войну в Ливии]//[[Lenta.ru]],01.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|ОАЭ}}&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html ОАЭ направит в Ливию 12 боевых самолетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112060637/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html |date=2013-11-12 }}//Росбалт, 25.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|Иордания}}&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html Иорданские ВВС примут участие в ливийской операции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410203225/http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html |date=2011-04-10 }}//MIGnews,06.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|Саудовская Аравия}}&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/mepo.12310|doi = 10.1111/mepo.12310|title = Why Was Muammar Qadhafi Really Removed?|year = 2017|last1 = Davidson|first1 = Christopher M.|journal = Middle East Policy|volume = 24|issue = 4|pages = 91–116}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-saudi-clerics-idUSTRE71R4BG20110228|title = Gaddafi's sons tried to get Saudi cleric help: TV|newspaper = Reuters|date = 28 February 2011}}&lt;/ref&gt;
*• &lt;small&gt;'''Интервенттар исемлеге'''&lt;/small&gt;


&lt;!--
| силы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] 10 000 — 12 000&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/03/2011331522685587.html Gaddafi’s military capabilities]//Al Jazeera English,03.03.2011 г.&lt;/ref&gt; (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 20 000&lt;ref&gt;[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=2012-01-19 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.&lt;/ref&gt; до 45 000&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12692068 Libya: How the opposing sides are armed]//[[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011&lt;/ref&gt;),&lt;br&gt; С-75М3 «Волга» 39 дивизионы,&lt;br&gt; ЗРК С-125М 36 дивизионы,&lt;br&gt; ЗРК «Квадрат» үҙйөрөшлө 7 полк комплекты (140 хәрби машина),&lt;br&gt; С-200ВЭ дүрт дивизион, 20 Оса ЗРК-АК (зенит ракета комплексы), 27 Crotale (ЗРК),&lt;br&gt; 14 Су-24МК]], около 36 [[Су-22]], 90 [[МиГ-23]], 50 [[МиГ-21]], 29 [[Mirage F-1]],&lt;br&gt; 23 000 человек личного состава [[ВВС]]&lt;ref&gt;Анатолий Цыганок [http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html Интервенция США и НАТО в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906025830/http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html |date=2011-09-06 }}//Фонд стратегической культуры,20.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Виктор Баранец [http://kp.ru/daily/25654.5/818010 В каком состоянии «воздушный щит» Каддафи?]//[[Комсомольская правда]],21.03.2011 г.&lt;/ref&gt;
----
{{Флаг|Белоруссия|1995}} около 500 военных советников и наёмников&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} — Комсомольская правда, 6 апреля 2011. {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг Зимбабве}} несколько сотен военнослужащих и наёмников&lt;ref name=&quot;radov&quot;/&gt;
 
| силы1 = [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|22px|border]] около 17 000 (на 24 марта) (по другим данным менее чем 35 000 — 40 000 добровольцев (на 31 марта) включая ещё 1 000 подготовленных 23 марта бойцов&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 Libya Live Blog — March 24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324161128/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 |date=2011-03-24 }}//[[Al Jazeera]] Staff in Africa,24 March 2011. Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;)&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12850975 «Libya: France Jet Destroys Pro-Gaddafi Plane»].// [[BBC News]],24 March 2011 Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;
----
[[Файл:NATO flag.svg|22px|border]] 2 [[Эскадренный миноносец|эсминца]] [[Эскадренные миноносцы типа «Арли Бёрк»|типа «Арли Бёрк»]]: [[USS Stout (DDG-55)]] и [[USS Barry (DDG-52)]];&lt;br&gt; 3 подводных лодки, две АПЛ [[Подводные лодки типа «Лос-Анджелес»|типа «Лос-Анджелес»]]: [[USS Providence (SSN-719)]], [[USS Scranton (SSN-756)]] и одна подлодка [[Подводные лодки типа «Огайо»|типа «Огайо»]] [[USS Florida (SSGN-728)]];&lt;br&gt; Один [[авианосец]] [[Шарль де Голль (авианосец)|Шарль де Голль]];&lt;br&gt; Самолёты [[B-2]], [[F-15]], [[F-16]], [[Rafale]], [[Eurofighter Typhoon]], [[Mirage F-1]], [[F-18]], [[Boeing EA-18 Growler|Growler]], [[AWACS]];&lt;br&gt; 25 боевых кораблей и подводных лодок, 50 истребителей и самолётов-разведчиков&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=439698 В Ливии к «Одиссее. Рассвет» присоединился «Объединенный защитник»]//[[Вести.ru]], 26 Марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг|Катар}} несколько сотен военнослужащих&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru&lt;/ref&gt;
| потери1 = примерно 5 904 – 6 626 человек убито &lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
| потери2 = примерно 3 309 – 4 227 солдат убито,&lt;br&gt; 7 000 пленных&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023020554/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |url-status=dead |archive-date=23 October 2011 |title=Prisoners in Libya languish without charge|work=The Washington Post|date=22 October 2011|access-date=25 January 2012|first=Mary Beth|last=Sheridan|location=Misrata}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
| общие потери = '''Ҡорбандарҙың дөйөм һаны&lt;small&gt;(граждандарҙы ла индереп)&lt;/small&gt;''':&lt;br&gt; 25 000 — 100 000 һәләк булыусылар&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;revolutioncasualties&quot;&gt;Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml |date=2014-03-11 }}//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012]&lt;/ref&gt; &lt;/small&gt; &lt;br&gt;  4 000 — 30 000 пропавших без вести&lt;ref name=ap-20110908&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |author=Karin Laub |agency=Associated Press |work=The Guardian |date=8 September 2011 |access-date=25 November 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // [[Москва (журнал)|Журнал «Москва»]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; не менее 50 000 раненых&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
---- 
'''*'''Революционерҙарға ҡулға төшкәндәр араһында күп һанлы иммигранттар некомбатанттар&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libyan Rebels Accused of Arbitrary Arrests, Torture|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/06/05/libya.war/index.html|date=5 June 2011|publisher=CNN}}&lt;/ref&gt;, 1692+ кешенән торған фаразланған минимум комбатанттар сифатында раҫланған&lt;ref&gt;300 заключенных в Бенгази,{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/41960775 |title=Archived copy |access-date=31 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812035932/http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ |archive-date=12 August 2011}}Мисуратта 230 тотҡон,[https://www.nytimes.com/2011/05/18/world/africa/18cemetery.html] Налутта 52 тотҡон,[http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/05/201152451012814342.html] 13 заключенных в Яфране,[https://www.youtube.com/watch?v=hVIZDIKxFSA] Әл-Галаала 50 тотҡон,[https://ottawacitizen.com/story_print.html?id=4993607&amp;sponsor=]{{Dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Зинтанда 147 тотҡрн,[https://www.theguardian.com/world/2011/jul/14/libya-gaddafi-troops-demoralised-prisoners-of-war] Триполиҙа 600 тотҡон,{{cite web |url=http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |title=Archived copy |access-date=9 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330072328/http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |archive-date=30 March 2012}} Сабхта 1150 тотҡон,[http://www.dailynewsegypt.com/2011/09/21/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory/]Сиртта 150 тотҡон, минимум, 1692 кешене революционерҙар әсирлеккә ала&lt;/ref&gt;
 --&gt;
}}

'''Ливияла 2011 йылғы Граждандар һуғышы''' шулай уҡ  '''Ливияла Беренсе Граждандар һуғышы''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية الليبية}}) булараҡ билдәле — 2011 йылда Ливия биләмәһендә Ливия Жәмәһириәһе хөкүмәте һәм уның  1969 йылдан алып дәүләт менән идара иткән алыштырғыһыҙ лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендә революционерҙарҙың ҡораллы отрядтары араһында барған Граждандар һуғышы. Низағ 2011 йылдың февралендә күрше Тунис һәм Мысыр революцияларынан һуң сыуалыштарҙан башлана һәм тиҙ арала граждандар һуғышы формаһын ҡабул итә. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көньяғында бер нисә ҡаланы биләп, Жәмәһириә амахирия, шул иҫәптән төрлө илдәрҙәннигеҙҙә, ҡара Африка и - Чада, Гвинея, Нигерия, Кот-д/Ивуаранып эшләүселәр.

Ливия Милли күсмә советы (ПНС), хупланы [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ғәрәп илдәре лигаһы|ЛАГИ]], [[Европа берлеге|ЕС]], башҡа ойошмалар һәм дәүләт-ара. Февраль сыуалыштар башланыу менән Конфликт [[2011 йыл]], революция тоҡанып һуң, күршеңә барыу Тунис һәм Мысыр тиҙ формаһы һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көнсығышында бер нисә ҡаланы яулап, шул иҫәптән төрлө илдәрҙән ялланған (ҡара Африканан - Чад, Гвинея, Нигерия, Кот-д’Ивуар һ.б.) һуғышмандар менән Жәмәһириә армияһына ҡаршы ҡаты һуғыш алып бара&lt;ref&gt;Алексей Калабанов [https://utro.ru/articles/2011/02/25/958487.shtml Наёмники Каддафи зачищают Ливию]//газета «Утро», 25.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев|first=Захар РАДОВ {{!}} Сайт «Комсомольской|last=правды»|url=https://m.kp.by/daily/25645/809127/|work=KP.BY - сайт «Комсомольской правды»|date=2011-03-01|accessdate=2017-11-30|language=ru}}{{Недоступная ссылка|accessdate=января 2022|fix-attempted=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Һуғышҡа тиклем 2009 йылдың 8 авгусында Эз-Звияла протесттар була, һуңыраҡ, 8 августа, ә һуңғараҡ Бенгазиҙағы протестар, 2011 йылдың 15 февралендә башланып, хоҡуҡ һаҡлау органдары тарафынан аяуһыҙ  баҫтырылған бәрелештәргә килтерә&lt;ref name=&quot;AmnestyRape&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/amnesty-questions-claim-that-gaddafi-ordered-rape-as-weapon-of-war-2302037.html|title=Amnesty questions claim that Gaddafi ordered rape as weapon of war|date=2011-06-24|work=The Independent|location=London|accessdate=26 June 2011|first=Patrick|last=Cockburn}}&lt;/ref&gt;. Каддафиға ҡаршы торған көстәр 5 мартта Милли күсмә советтың ваҡытлыса етәксе органын булдырып, уны илдең берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип иғлан иткәнлектән&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Barker|first=Anne|url=http://www.abc.net.au/news/2011-02-24/time-running-out-for-cornered-gaddafi/1955842|title=Time Running Out for Cornered Gaddafi|date=2011-02-24|work=ABC News|accessdate=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;, бар ил буйлап таралған ихтилалға әүерелә.

Халыҡ-ара берләшмә, күпселек осраҡта, Каддафиҙың һәм уға тоғро ғәскәрҙәре ғәмәлдәрен хөкөм иткән. 26 февралдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Каддафиҙың һәм уның яҡындарының активтарын бикләгән, уларҙың сәфәрҙәрен сикләгән һәм был мәсьәләне тикшереү өсөн Халыҡ-ара енәйәт судына тапшырыуға нигеҙ булып торған Резолюция 1970-те ҡабул иткән&lt;ref name=autogenerated13&gt;{{Cite news|last=Wyatt|first=Edward|title=Security Council Calls for War Crimes Inquiry in Libya|url=https://www.nytimes.com/2011/02/27/world/africa/27nations.html|access-date=27 February 2011|work=The New York Times|date=2011-02-26}}&lt;/ref&gt;. Халыҡ-ара енәйәт суды үҙ сиратында, Каддафиҙың ғәмәлдәре кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тип баһаланыуы мөмкин, тип белдерҙе. Һуңыраҡ, 2011 йылдың 18 мартына ҡарай төндә Именлек Советы, «сит ил баҫып алыу көстәренең Ливия территорияһының теләһә ниндәй өлөшөндә булыу мөмкинлегенән» тыш, Ливия өҫтөндә осошһоҙ зона урынлаштырған һәм тыныс халыҡты яҡлау өсөн теләһә ниндәй саралар ҡулланырға рөхсәт биргән Резолюция 1973-тө (2011) ҡабул итте. Бынан һуң Жәмәһириә хөкүмәте контролдә тотҡан төрлө объекттар һауанан утҡа тотолдо. Шунан Каддафи хөкүмәте утты туҡтатырға теләүе хаҡында иғлан итә, ләкин хәрби хәрәкәттәр һәм бомбардировка дауам итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/42164455|title= Gadhafi Blasts 'Crusader' Aggression After Strikes|work=NBC News|date=2011-03-19|access-date =14 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |access-date=2012-02-25 |url-status=dead | title=Libya accuses rebels of breaching truce | website=Dawn | date=2011-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110324053512/http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |archive-date=2011-03-24}}&lt;/ref&gt;. Бөтә конфликт дауамында революционерҙар, бәйән ителгән план Каддафиҙың китеүен үҙ эсенә алмағанлыҡтан, хөкүмәттең утты туҡтатыу буйынса һәм Африка союзының хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһындағы тәҡдимдәрен кире ҡаға&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/04/201141116356323979.html |title=Libyan rebels reject African Union road map – Africa |publisher=Al Jazeera English |access-date=2013-08-27}}&lt;/ref&gt;.

Августа революционерҙар көстәре НАТО ғәскәрҙәренең киң масштаблы хәрби ҡыҫылыуы Ливия хөкүмәте ҡулындағы яр буйына һөжүм башлай, ул граждандар һуғышы барышын революционерҙар файҙаһына бора, шуның һөҙөмтәһендә революционерҙар, ахырҙа баш ҡала Триполиҙы яулап, бер ай элек юғалтҡан биләмәне кире ҡайтара  
&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html|title=Who is Saif al-Islam Gadhafi?|publisher=CNN|date=2011-08-21|access-date=12 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804091943/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html |date=2021-08-04 }}&lt;/ref&gt;, һөҙөмтәлә Каддафи әсирлектән ҡасыуға өлгәшә, ә лоялистар аръергард кампанияла ҡатнаша&lt;ref name=&quot;guardian-2011-08-24&quot;/&gt;. 2011 йылдың 16 сентябрендә БМО Күсмә милли советын Ливияның Жәмәһириә хөкүмәтен алмаштырған берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип таныған. Муаммар Каддафи 2011 йылдың 20 октябренә тиклем әсирлектән ҡаса, 23 октябрҙә Каддафи көстәренең һуңғы бастионы - Сирт ҡолай. Муаммар Каддафи үҙе ҡасып китергә маташҡанда әсирлеккә алына һәм Сирт янында, алдан тикшереүһеҙ, судһыҙ үлтерелә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|url-status=dead|archive-date=22 October 2011|title=Gaddafi killed as Libya's revolt claims hometown|agency=Reuters Africa|date=2011-10-20|access-date=28 October 2011|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020 |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;. Шунан һуң Күсмә милли совет «Ливияны азат итеү» һәм «һуғыштың рәсми рәүештә тамамланыуы» тураһында 2011 йылдың 23 октябрендә иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/201110235316778897.html|publisher=Al Jazeera|date=2011-10-23|access-date=23 October 2011|title=NTC declares 'Liberation of Libya'}}&lt;/ref&gt;.

Әммә Ливияла декларацияланған граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, хәрби хәрәкәттәр ғәмәлдә Жәмәһирә көстәренең ҡалдыҡтары менән дауам иткән. Урындағы ополчениелар һәм ҡәбиләләр араһында төрлө фекер айырымлыҡтары, шул иҫәптән 2012 йылдың 23 ғинуарында Каддафиҙың элекке Бени-Вәлид нығытмаһындағы хәрби хәрәкәттәр барған, был властың альтернатив органын булдырыуға килтерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510050952/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|url-status=dead|archive-date=10 May 2012|title=Former Gaddafi stronghold revolts against Tripoli|date=2012-01-24|agency=Reuters Africa|first=Oliver|last=Holmes|location=Bani Walid|access-date=24 January 2012|accessdate=2021-10-20|archivedate=2018-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124 |date=2018-10-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2401&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012124133415649500.html|title=Pro-Gaddafi fighters retake Bani Walid|publisher=Al Jazeera|date=2012-01-24|access-date=24 January 2012}}&lt;/ref&gt;. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан ополченсыларҙың роле бермә-бер етдиерәк проблема була. Бәғзеләре ҡоралланыуҙан баш тарта, һәм ПНС менән хеҙмәттәшлек көсөргәнешле була, был ополченсыларға ҡаршы күрһәтеүгә, һәм яңы хөкүмәттең ошондай төркөмдәрҙе таратыу йәки уларҙы Ливияның яңы ҡораллы көстәре менән берләштереү буйынса эш итеүенә килтерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/09/2012923221126439787.html|title=Libyan forces raid militia outposts|publisher=Al Jazeera|date=2012-09-23|access-date=24 September 2012}}&lt;/ref&gt;.  Был хәл ителмәгән проблемалар һөҙөмтәлә Ливияла икенсе граждандар һуғышына килтерҙе.

== Сәбәптәре һәм тәүшарттары ==
=== Дәүләт идаралығы ===
Муаммар Каддафи «Ирекле офицерҙар юнионсы-социалиста» йәшерен ойошмаһы, 1969 йылда Ливияның короле Мөхәммәт Иҙрис I әс-Санусиҙы ҡолатҡан ғәрәп һул офицерҙары төркөмө башлығы була, һуңынан Каддафи үҙе яңы дәүләт башлығы булып китә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Qaddafi Is No Mubarak as Regime Overthrow May Trigger a 'Descent to Chaos' |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226160548/http://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |url-status=dead |archive-date=26 February 2011 |date=2011-02-23 |access-date=12 March 2011 |work=Bloomberg L.P. |author=Viscus, Gregory}}&lt;/ref&gt;. Түңкәрелештән һуң 1951 йылғы Конституция бөтөрөлә, илдә сәйәси партиялар тыйыла, панғәрәбизм сәйәсәте иғлан ителә&lt;ref name=&quot;Революция2&quot;&gt;{{книга|автор= Егорин А. З.|заглавие= Ливийская революция|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]|год= 1989|страницы= 56—58|isbn= 5-02-016693-6, ББК 66.2(6Лив) Е 30}}&lt;/ref&gt;. 1971-1977 йылдарҙа илдә Ғәрәп социалистик союзы берҙән-бер легаль сәйәси партия була, һуңынан ул да эшләүҙән туҡтай һәм ғәмәлдәге составы «революцион секторға» күсә. 1975 йылда Каддафи «Йәшел китап» булараҡ билдәле үҙенең фәлсәфәүи хеҙмәтен баҫтырып сығара. 1977 йылда рәсми рәүештә дәүләт башлығы вәкәләттәрен һалыуы тураһында иғлан итә һәм һуңынан 2011 йылға тиклем уның ни бары «революция лидеры» булыуын раҫлай, ә Ливия хөкүмәте әлегә тиклем уның ниндәй ҙә булһа власҡа эйә булыуын инҡар итә&lt;ref name=&quot;telegraph_gaddafi&quot;&gt;{{cite news|last=Wynne-Jones|first=Jonathan|title=Libyan minister claims Gaddafi is powerless and the ceasefire is 'solid'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|work=The Telegraph|access-date=22 October 2011|date=2011-03-19|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jazeera_gaddafi&quot;&gt;{{cite news|title=Gaddafi: Libya dignity under attack|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/03/201132113120236750.html|publisher=Al Jazeera|access-date=22 October 2011|date=2011-03-02}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Жәмәһириә ҡораллы көстәренең Юғары баш командующийы Каддафиҙың власы бер нисек тә сикләнмәгән. Бер ниндәй рәсми вазифалар биләмәйенсә,  Жәмәһириә лидеры бөтә дәүләт структуралары өҫтөнән ҡуйылған, уның рөхсәтенән тыш бер мөһим ҡарар ҙа ҡабул ителмәгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fccland.ru/stati/22205-istoriya-livii.html|title=История Ливии|website=Строительно-информационный портал|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kapital-rus.ru/articles/article/zakonomernosti_i_osobennosti_arabskih_revolyucij/|title=Закономерности и особенности арабских революций {{!}} Капитал страны|website=kapital-rus.ru|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи ҡарамағында Ливия Жәмәһириәһе де-юре тура демократиялы үҙәкләштерелмәгән дәүләт була &lt;ref&gt;{{cite news|last=Robbins|first=James|title=Eyewitness: Dialogue in the desert|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6425873.stm|access-date=22 October 2011|date=2007-03-07|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;,  ул Йәшел китап философияһына ярашлы идара ителә, өҫтәүенә Каддафи рәсми рәүештә вазифаһын һаҡлап ҡала. Ливия менән халыҡ комитеттары системаһы идара иткән,   улар ил төбәктәре өсөн урындағы власть органдары бурыстарын башҡарған. Ливияның Дөйөм халыҡ конгресы закондар сығарыу органы сифатында ситтән һайлана һәм Генераль секретарь етәкселегендә Дөйөм халыҡ комитеты башҡарма власть сифатында башҡарылды. Дөйөм халыҡ конгресына һайлауҙар «революция комитеттары» контроле аҫтында була; бынан тыш, ХКС-тың закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғы булманы һәм түбәнге халыҡ конгресы менән тәҡдим ителгән тәҡдимдәрҙе ошо уҡ революция комитеттары контроле аҫтында тикшереү бурысы йөкмәтелде. Бынан тыш, Революция лидеры Дөйөм милли конгресы ҡарарҙарына вето һалырға хоҡуҡлы булған. Дөйөм халыҡ конгресы тик «Революция етәкселеге» тәҡдиме буйынса ғына Юғары Халыҡ Комитеты формалаштыра алған. Freedom House мәғлүмәттәре буйынса, Каддафиҙың дәүләт тормошоноң бөтә аспекттарына ла ғәмәлдәге власын тәьмин итеү өсөн, был структуралар менән даими манипуляция яһағандар&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |title=Libya |work=Country Report |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-08-07 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |date=2011-08-23 }}&lt;/ref&gt;.

Үрҙә әйтеп үтелгәнсә, Муаммар Каддафи ҡарамағында революцион комитеттар - башҡаса фекерләүҙе контролдә тотоу өсөн граждандар яҡлылар органдары булған. 
&lt;ref name=&quot;ливия22&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|title=Libya|date=2005-02-28|publisher=[[Государственный департамент США]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVoURoD?url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|archivedate=2012-10-26|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;, һәм уларҙа Ливия халҡының 10-20 % информатор булып эшләгән, өҫтәүенә хөкүмәттә, заводтарҙа һәм мәғариф секторында күҙәтеү алып барылған.&lt;ref name=&quot;ливия22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot; /&gt;. Халыҡ конгрестарынан айырмалы рәүештә, «революцион сектор» һайланмаған, ә юғарынан тәғәйенләнгән кешеләрҙән ғибәрәт ине. Илдәге реаль власть, формаль эшләүсе халыҡ конгрестары һәм халыҡ комитеттары эшмәкәрлеген контролдә тотоуҙы маҡсат итеп ҡуйған һәм туранан-тура Каддафиға буйһонған «революцион комитеттар» ҡулында булған&lt;ref&gt;[http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html Ливия — Правовые системы стран мира. Энциклопедический справочник — ред. А. Я. Сухарев. — Международное право] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923004358/http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;. 1979 йылда революцион комитеттар ахыр килеп аяуһыҙ репрессиялар үткәргән дәүләт сәйәсәтен әүҙем яҡлаусыларға әүерелә&lt;ref name=&quot;ham_40_1&quot;&gt;{{cite book|last=Ham|first=Anthony|title=Libya|year=2007|publisher=[[Lonely Planet]]|location=Footscray, Victoria|isbn=978-1-74059-493-6|url=https://archive.org/details/isbn_9781740594936|url-access=registration|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781740594936/page/40 40]–1}}&lt;/ref&gt;. 1980-се йылдар башында революцион комитеттар ҙур власҡа эйә була һәм Жәмәһириәлә көсөргәнешлек сығанағына әйләнеп бара&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot; /&gt;, хатта Каддафи ҙа ҡайһы берҙә уларҙың һөҙөмтәлелеген тәнҡитләй&lt;ref name=&quot;ham_40_1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot; /&gt;. Урындарҙағы революция комитеттары, үҙ сиратында, революция лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендәге «Революция етәкселеге» идаралығы Үҙәк комитетына буйһонған.

Шулай итеп, формаль рәүештә илдә власть халыҡтыҡы булһа ла һәм дәүләт башлығы булмаһа ла, реаль власть - һайланмаған ревкомдарҙыҡы&lt;ref&gt;{{cite web|date=2011-03-28|url=http://www.ng.ru/courier/2011-03-28/9_livia.html|title=Ливия — заговор Запада или народное восстание?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2013-02-12|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;, ә Муаммар Каддафи үҙе, дәүләттә уның урыны ярымрәсми рәүештә танылһа ла, ысынында иһә абсолют власҡа эйә ине. «Революция лидеры» Муаммар Каддафи бер кем тарафынан да һайланмаған һәм ул бер кемгә лә отчёт бирмәгән&lt;ref&gt;[https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html Государственное устройство. Правовая система. Гражданское право. Уголовное право. Судебная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404193554/https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html |date=2022-04-04 }}&lt;/ref&gt;. Дөйөм алғанда, тап «Революцион етәкселек» дәүләттә төп ролде уйнаған&lt;ref&gt;[http://stepandstep.ru/catalog/your-city/131350/liviya-do-voyny.html Ливия до войны]&lt;/ref&gt;. 

[[WikiLeaks]] арҡаһында, АҠШ-тың дипломатик телеграммалары хәбәрҙәренең таралыуы «Каддафиҙың тактик манёврҙары оҫталығы»н  күрһәтте&lt;ref name=&quot;Whitlock 02/22&quot;&gt;{{Cite news |author=Whitlock, Craig |title=Gaddafi Is Eccentric But the Firm Master of His Regime, Wikileaks Cables Say |work=The Washington Post |date=2011-02-22 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/22/AR2011022207298.html|access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Үҙ ырыуы вәкилдәрен һәм туғандарын үҙәк хәрби һәм хөкүмәт вазифаларында урынлаштырып, ул үҙенең яҡлыларын да, ярышташтарын да оҫта маргиналлаштырған, шуның менән көстәр балансын, тотороҡлолоҡто һәм иҡтисади үҫеште һаҡлаған. Был уның улдарына ла ҡағылған, сөнки, ысын алмашсы һәм ярышташ барлыҡҡа килмәһен өсөн, бер нисә тапҡыр яратҡан улдарын алмаштырған&lt;ref name=&quot;Whitlock 02/22&quot;/&gt;.

Көнбайышта уны «тотороҡһоҙ психикалы» кеше тип атағандар, ғәрәп донъяһында ул «''мәжнүн''» – ''аҡылһыҙ'' тигән насар ҡушаматҡа лайыҡ булған, ләкин Каддафи киреһенсә үҙен бөйөк дәүләт эшмәкәре-философ тип иҫәпләгән&lt;ref&gt;{{cite news|last=Bazzi|first=Mohamad|title=What Did Qaddafi's Green Book Really Say?|url=https://www.nytimes.com/2011/05/29/books/review/what-did-qaddafis-green-book-really-say.html|access-date=28 October 2011|newspaper=The New York Times|date=2011-05-27}}&lt;/ref&gt;. Триполитанияла тыуып үҫкән Муаммар Каддафи 40 йылдан ашыу власта торған осорҙа Көнсығыш Ливия ҡәбиләләре сәйәсәттә ҡатнашыуҙан тулыһынса ситләтелә&lt;ref&gt;[https://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ Революция бугров и разломов // «Эксперт» № 30—31 (813) 30 июл 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324121111/http://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ |date=2019-03-24 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Фәндәр Академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй дәүләт гуманитар университетының хәҙерге Көнсығыш кафедраһы мөдире, Юғары иҡтисад мәктәбе милли тикшеренеү университеты профессоры Андрей Коротаев Триполитания һәм Киренаика ҡәбиләләре араһындағы низағты илдәге граждандар һуғышына сәбәпсе тип иҫәпләй.

Көнбайыштың бер нисә киң мәғлүмәт сараһы сығанағына ярашлы, Каддафи үҙенең хөкүмәтенә ҡаршы хәрби түңкәрелеш ойошторолоуынан ҡурҡа һәм юрый Ливияның ҡораллы көстәрен сағыштырмаса көсһөҙ хәлдә тота. Ливия армияһында 50 000 самаһы хәрби хеҙмәткәр булып, Каддафи ҡәбиләһе ағзаларынан йәки уға лояль башҡа ҡәбиләләр ағзаларынан торған яҡшы йыһазландырылған һәм өйрәтелгән дүрт һайланма бригадаһы иң ҡеүәтле подразделениеларының береһе тип иҫәпләнгән. Уларҙың береһен, Хәмис бригадаһын улы Хәмис етәкләгән. Урындағы ополченсылар һәм революцион комитеттар ҙа бик яҡшы ҡоралланған булған. Даими хәрби частар насар ҡоралланған, уларға бүленгән хәрби техника иҫкергән була, бында хәрби әҙерлек тә шәптән түгел ине»&lt;ref name=&quot;KFMBChannel8&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.cbs8.com/story/14084125/clampdown-in-libyan-capital-as-protests-close-in|title=Qaddafi Survival Means Weak Army, Co-Opted Tribes |agency=Associated Press|work=KFMB-TV|date=2011-02-23 |access-date=5 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.npr.org/2011/03/10/134404618/gadhafis-military-muscle-concentrated-in-elite-units |title=Gadhafi's Military Muscle Concentrated In Elite Units |newspaper=NPR.org |publisher=[[NPR]] |date= 2011-03-10 |access-date=2 July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |title=Video Libyan Leader Muammar Gaddafi's Forces Facing Modern Firepower From RAF |publisher=Sky News |date=2011-03-18 |access-date=2011-07-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322213900/http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |archive-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;.

=== Ришүәтселек, иҡтисади һәм социаль үҫеш ===
1969 йылдан 1975 йылға тиклем Ливияла йәшәү кимәле, көтөлгән ғүмер оҙайлығы һәм белемлеләр һаны яйлап үҫкән. Каддафиҙың 42 йыллыҡ идараһы аҙағына Ливия халҡы йән башына 14 000 доллар күләмендә килемгә эйә булған, шулай ҙа, төрлө иҫәпләүҙәр буйынса, халыҡтың өстән бер өлөшө фәҡирлек сигендә йәшәгән&lt;ref&gt;Christopher S. Chivvis, Keith Crane, Peter Mandaville, Jeffrey Martini [https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR100/RR129/RAND_RR129.pdf 'Libya’s Post-Qaddafi Transition,'] Rand Corporation, 2012 p.11&lt;/ref&gt;. Рәсәй интернет-порталы мәғлүмәттәре буйынса, Ливияла уртаса эш хаҡы 1050 доллар тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://svpressa.ru/economy/article/35820/|title=Зарплаты в России в 2 раза ниже нормы|publisher=[[Свободная пресса]]|author=Лев Иванов|date=2010-12-20|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;. Каддафи осоронда Ливияла традицион мосолман йәмғиәте тормошона йоғонто яһарлыҡ ҡайһы бер ыңғай үҙгәрештәр индерелә&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-libya-assembly-idUSBRE89D0F520121014 'Libya’s national assembly elects former diplomat as prime minister,'] [[Reuters]] 14 October 2012&lt;/ref&gt;: балалар никахтары тыйыла, башҡарған хеҙмәте өсөн ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер тигеҙ түләү менән файҙалана, ә юғары белем алған ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө 1966 йылда 8 %-тан алып 1996 йылда 43 %-ҡа тиклем артҡан, был күрһәткес ир-егеттәр кимәленә тап килә&lt;ref name=&quot;Observer&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | url-status=dead | archive-date=14 May 2016 | title=Gaddafi's odd love affair with women | work=[[The Observer (Uganda)|The Observer]] | date=2011-10-27 | access-date=29 April 2016 | author=Kiapi, Evelyn Matsamura }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women |date=14 May 2016 }}&lt;/ref&gt;. Шулай ҙа Ливия ҡануниәте нигеҙендә «ислам шәриғәтенең төп принциптарына таянып» төҙөлгән&lt;ref name=&quot;Ливия (государство)&quot;&gt;{{из|БСЭ|http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/070/126.htm|title=Ливия}}&lt;/ref&gt;, илдә алкоголле эсемлектәр һәм ҡомарлы уйындар тыйылған&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web|title=Muammar al-Qaddafi|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8Niy40?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, күп ҡатынлылыҡ рөхсәт ителгән&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.pravda.ru/news/world/1144304-libya/|title=Ливийцам разрешили многоженство|author=Редакция Правда.Ру|website=Правда.Ру|date=2013-02-08|access-date=2021-10-22}}&lt;/ref&gt;, Каддафи идаралығы ваҡытында йәмәғәт язаһын һәм енәйәт язаларын әүҙем ҡуллана башлағандар&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ливия: краткая справка|publisher=[[Би-би-си]]|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|date=2009-09-18|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8MNwIi?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;ә йыл иҫәбе Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгән йылдан алып иҫәпләнгән, бөтә сиркәүҙәр һәм христиан клубтары ябылған. Өйһөҙҙәр һаны күп булмаған, белем кимәле 88 %, грамотаһыҙҙар — 12 %, ә көтөлгән ғүмер оҙайлығы 74 йәш тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|title=World Population Prospects The 2010 Revision (стр. 124)|publisher=[[ООН]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVWusP4?url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=LY|title=Life expectancy at birth, total (years) - Libya|publisher=The World Bank|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;. Ливияның иҡтисады нигеҙҙә илдең энергетика секторы тирәләй структурланған, ул экспорт керемдәренең 95 %-ын, эске тулайым продукттың 80 %-н һәм дәүләт табыштарының 99 %-ын етештергән (генерировал). Дәүләт килеменең күпселек өлөшө 1970 йылдарҙа ҡапыл күтәрелгән нефть сығарыуҙан килгән. 1980-се йылдарҙа был аҡсаның ҙур өлөшө ҡорал һатып алыуға, шулай уҡ бөтә донъя буйлап төрлө террористик төркөмдәрҙе финанслауға тотонола&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239888 |title=Endgame in Tripoli|date=2011-02-24 |work=[[The Economist]] |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Libya – The Struggle for Survival|author=Simons, Geoffrey Leslie|author-link=Geoff Simons|page=[https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281 281]|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York City|year=1993|isbn=978-0-312-08997-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281}}&lt;/ref&gt;. 1980 йылдың ғинуарында шәхси сауҙаны бөтөрөү һәм уның урынына йәмәғәт һәм кооператив магазиндар системаһын булдырыу тураһында иғлан ителә.

1980 йылдарҙа нефть хаҡтарының кәмеүе Жәмәһириә именлеген ныҡ ҡаҡшата. Йөҙәрләгән төҙөлөш туҡтатылған, Каддафи үҙ көстәренә таяныу сәйәсәтен иғлан иткән, ләкин 1987 йылда «Жәмәһириәлә үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итергә мәжбүр булған. Шәхси секторҙың хоҡуҡтары дәүләт секторы менән тиңләштерелә, дәүләт импорт-экспорт компаниялары бөтөрөлә, киң амнистия иғлан ителә. Хужалыҡ эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен ҡаты контролдә тотҡандан һуң шәхси инициатива хуплана башланы, хеҙмәтләндереү өлкәһендә генә түгел, эшкәртеү сәнәғәтендә лә шәхси магазиндар һәм шәхси бизнес асырға рөхсәт ителә. Әммә иҡтисадты бер аҙ либералләштереү, бәләкәй һәм урта бизнесты тергеҙеүгә курс дәүләт контроле аҫтында тормошҡа ашырыла. 1990 йылдың мартында иҡтисадта реформалар үткәреү менән бер рәттән Дөйөм халыҡ конгресы «Революцион законлылыҡ хартияһы»н ҡабул итә, уға ярашлы Ливия революцияһы лидеры полковник Муаммар Каддафиҙың һәр директиваһы мотлаҡ үтәлергә тейешле була.

Ливияның эске тулайым продукты 2007 йылға тиклем яйлап 228,2 миллиард долларға етә, шунан һуң ул төшә башлай, һәм 2010 йылда 194,3 миллиард доллар тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://svspb.net/danmark/vvp.php?l=livija|title=ВВП Ливии по годам. График и таблица|website=svspb.net|access-date=2021-10-16}}&lt;/ref&gt;, Кеше потенциалын үҫтереү индексы (ИРЧП) Тунис һәм Мысырҙағына ҡарағанда яҡшыраҡ булған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|title=Доклад о развитии человека 2010 (стр. 212)|publisher=[[Индекс развития человеческого потенциала]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVXXRVp?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;, Әммә 2010 йылда Ливияла коррупцияның юғары кимәле күҙәтелә, мәҫәлән, ГФР-ҙағы Transparency International ойошмаһы төҙөгән ришүәтселекте үҙләштереү индексы Ливия 2,2 балл йыя (ни тиклем һан юғарыраҡ — коррупция кимәле шул тиклем аҙыраҡ), 178 илдән 146-сы урынды биләй, был Мысырҙағыға (98-се урын) һәм Тунистағыға (59-сы) ҡарағанда насарыраҡ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|title=Corruption Perceptions Index 2010|publisher=[[Transparency International]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnA4bm?url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Бер мәҡәләлә әйтелгәнсә, бындай хәл яҡшы белем, демократияға юғары талап менән дәүләттең сәйәси системаһына юғары талап араһында ҙурыраҡ ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙырған&lt;ref name = &quot;Maleki 02/09&quot;&gt;{{cite web| title=Uprisings in the Region and Ignored Indicators| author=Maleki, Ammar| date=2011-02-09| publisher=[[Rooz]] (via Payvand)| url=http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html| access-date=2011-03-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425231858/http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html |date=2013-04-25 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Фәндәр академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының ғилми хеҙмәткәре Алексей Подцероб, илдә йәшәү кимәле ярайһы уҡ юғары булғанлыҡтан, хөкүмәткә ҡаршы сығыштар социаль-иҡтисади сәбәптәр арҡаһында булмаған, тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1317702840|title=А.Подцероб: Ливийская трагедия - причины и последствия|publisher=ЦентрАзия|date=2011-10-04|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;.

Ливияла эшһеҙлек проблемаһы торған: 2005 йылда эшһеҙлек 13 % тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4515919.stm | work=BBC News | first=Rana | last=Jawad | title=Libya grapples with unemployment | date=2005-05-05}}&lt;/ref&gt;, 2009 йылда был күрһәткес 20,7 %-ҡа тиклем артҡан&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|title=Libya's jobless rate at 20.7 percent: report|publisher=af.reuters.com|date=2009-03-02|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVlSUNO?url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Ғаиләләрҙең 16 %-тан ашыуында тотороҡло килем алған ағзалар булмаған, ә ғаиләләрҙең 43,3 %-ында тотороҡло килемле бер генә ағзаһы булған. 2011 йылда Ливия халҡының 40 %-ы тиерлек ярлылыҡ сигендә йәшәһәләр ҙә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2022/06/07/muammar_gaddafi/|title=«Бешеный пес пустыни» Террор, шатры и личная женская гвардия. Как жил и за что умер Муаммар Каддафи?|website=lenta.ru|access-date=2022-06-09}}&lt;/ref&gt;, баҙарҙа даими рәүештә эшсе көстәрҙең етмәүе һиҙелә, сөнки унда миллиондан ашыу хеҙмәтсән-иммигрант була&lt;ref&gt;{{Cite news |title = Libya's Jobless Rate at 20.7 Percent: Report |agency = Reuters Africa |date = 2009-03-02 |url = https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101204174620/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |url-status = dead |archive-date = 4 December 2010 |access-date = 12 March 2011 |accessdate = 2022-01-19 |archivedate = 2012-10-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Был хеҙмәтсән мигранттар хәрби хәрәкәттәр башланғас, Ливиянан киткән ҡасаҡтарҙың төп өлөшөн тәшкил иткән. Ливияла бушлай белем алыуға, бушлай һаулыҡ һаҡлауға һәм торлаҡ алыуҙа билдәле бер ярҙамға юлды тәьмин итеүсе социаль тәьминәт системалары булған&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/world/188829|title=Полковник Каддафи погиб в своем родном городе|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|author=Евгений Сандро|date=2011-10-20|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;, ә кеше ҡулы тыуҙырған бөйөк йылға илдең күпселек биләмәләрен бушлай сөсө һыу менән тәьмин итеү маҡсатында төҙөлгән&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;&gt;{{cite web |last=Azad |first=Sher |title=Gaddafi and the media |url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |url-status=dead |archive-date=2011-10-25 |work=[[Daily News (Sri Lanka)|The Daily News]] |access-date=2011-10-22 |date=2011-10-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.water-technology.net/projects/gmr/|title=GMR (Great Man-Made River) Water Supply Project (проект водоснабжения Великая рукотворная река)|publisher=Verdict Media Limited|accessdate=2020-09-03|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322002049/https://www.water-technology.net/projects/gmr/|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;,  ул Ливия халҡының яртыһын көнкүреш һәм ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн һыу менән тәьмин иткән&lt;ref name=&quot;daili5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|title=Gaddafi and the media|publisher=www.dailynews.lk|author=|date=|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVaOtw2?url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2504-3900/2/11/586/pdf|title=Water Resources and Desalination in Libya:A Review (Водные ресурсы и опреснение в Ливии: Обзор)|publisher=MDPI|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fao.org/3/ad456e/ad456e0c.htm|title=Appendix 5: Country case study - national water policy review, and managment of water scarcity in the Libyan arab Jamahiriya (раздел 5:исследование проблемы в стране - национальная политика касающаяся воды, и решения проблемы нехватки воды в Ливийской арабской Джамахирии)|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;.

Иң насар иҡтисади шарттарҙың береһе дәүләттең көнсығыш өлөшөндә, ҡасандыр Каддафи нефть сығарған боронғо донъяның игенгә бай урыны булған&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18290470 |title=A Civil War Beckons|date=2011-03-03 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239900 |title=Building a New Libya|date=2011-02-24 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Торлаҡ шарттарын бер ни тиклем яҡшыртыуҙы һәм кеше ҡулы булдырған бөйөк йылғаны иҫәпкә алмағанда, күп йылдар дауамында был төбәктә инфраструктура бик аҙ үҫешкән&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;/&gt;. Мәҫәлән, Бенгазиҙағы берҙән-бер канализация станцияһы 40 йылдан ашыу эшләгән, һәм һөҙөмтәлә таҙартылмаған ағынты һыуҙар экологик проблемаларға килтергән&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | title=Dispatch from Libya: Why Benghazi Rebelled | work=Time | date=2011-03-03 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | archive-date=12 March 2016 | accessdate=2022-01-19 | archivedate=2016-03-12 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html |date=2016-03-12 }}&lt;/ref&gt;.

Бер нисә сит ил хөкүмәте һәм аналитиктары белдереүенсә, Ливия бизнесының ҙур өлөшөн Каддафи, уның ғаиләһе һәм хөкүмәте контролдә тотҡан&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/idUS108205791820110304 | title=Lesson from Libya: Despotism, Poverty and Risk |work=Reuters| date=2011-03-04}}&lt;/ref&gt;. Америкалағы илселек миссияһы хеҙмәткәрҙәренең дипломатик документацияһында әйтелгәнсә, Ливия иҡтисады «хөкүмәт - йәки Каддафи ғаиләһе, йәки уның яҡын сәйәси союздаштары - һатып алырға, һатырға йәки биләргә кәрәк булған бөтә нәмәлә туранан-тура өлөшкә эйә булған клептократия» булған&lt;ref name=&quot;nytimes&quot; /&gt;. Америка Ҡушма Штаттарының рәсми кешеләре әйтеүенсә, Каддафи 42 йыллыҡ етәкселек итеү дәүерендә бик ҙур шәхси байлыҡ туплаған&lt;ref name=risen&gt;{{cite news |author1=Risen, James |author2=Lichtblau, Eric | date=2011-03-09 |url=https://www.nytimes.com/2011/03/10/world/africa/10qaddafi.html|title=Hoard of Cash Lets Qaddafi Extend Fight Against Rebels |work=The New York Times |access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;. The New York Times, ҡиммәтле йорттар, Голливуд фильмдарына инвестициялар һәм Американың поп-йондоҙҙары менән шәхси кисәләр ойоштороусы Каддафиҙың туғандары мул тормошта йәшәгән&lt;ref name=&quot;nytimes&quot;&gt;{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2011/03/24/world/africa/24qaddafi.html| title=Shady Dealings Helped Qaddafi Build Fortune and Regime |work=The New York Times | date=2011-03-24 | first1=Eric | last1=Lichtblau | first2=David | last2=Rohde | first3=James | last3=Risen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/04/libya | title=One reason Qaddafi might fold |work=The Economist | date=2011-04-01}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылда Каддафи, дәүләт органдарына түгел, илдең алты миллион халҡына нефтте һатыуҙан алынған табышты бүлеү ярҙамында ришүәтселек коррупция менән көрәшергә ниәтләүен белдереп, амбициялы һәм популистик реформаны тормошҡа ашырырға маташты&lt;ref name=&quot;reuters_handout&quot; /&gt;, сөнки «аҡса дәүләт органы ҡарамағында булғанда, урлашыу һәм коррупцияға урын бар» тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;bbc_handout&quot;&gt;{{cite news|title=Gaddafi 'to hand out oil money'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7591458.stm|work=BBC News|access-date=23 October 2011|date=2008-09-01}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи, «ливийҙарҙы бюрократиянан азат итеү» һәм «дәүләт бюджетын коррупциянан һаҡлау» маҡсатында министрҙар кабинеты системаһының күпселек өлөшөн бөтөрөргә тәҡдим итеп, хөкүмәт бюрократияһын радикаль реформаларға саҡырҙы. Көнбайыш дипломаттары фекеренсә, был аҙым, күрәһең, реформаларҙы тиҙләтеү маҡсатында хөкүмәткә баҫым яһауға йүнәлтелгән булған&lt;ref name=&quot;reuters_handout&quot;&gt;{{cite news|title=Libya's Gaddafi tells govt to hand out oil money|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508|access-date=30 October 2011|date=2008-05-08|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729215929/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508 |date=2020-07-29 }}&lt;/ref&gt;. 2008 йылдың мартында Каддафи илдең ғәмәлдәге административ структураһын таратыу һәм нефттән алынған килемде туранан-тура халыҡҡа бүлеү буйынса пландар тәҡдим итте. Планда оборона, эске именлек һәм сит ил эштәре министрлыҡтарынан тыш, бөтә министрлыҡтарҙың, шулай уҡ стратегик проекттарҙы тормошҡа ашырыусы департаменттарҙың эшмәкәрлеген туҡтатыу ҡаралғайны. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&amp;id=19968&amp;prog=zgp&amp;proj=zdrl,zme#news |title=Libya: Ministries Abolished |publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |access-date=2010-02-14}}&lt;/ref&gt;. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын&lt;ref&gt;{{cite news|title=Gaddafi threatens to abolish government ministries|url=http://www.meed.com/sectors/economy/gaddafi-threatens-to-abolish-government-ministries/850614.article|access-date=29 October 2011|date=2008-03-03|work=MEED}}&lt;/ref&gt; һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе&lt;ref name=&quot;reuters_oil&quot; /&gt;.

Каддафи планы буйынса милли тауыш биреү 2009 йылда, Ливияның халыҡ комитеттары, дөйөм алғанда, илдең юғары власть органдары, уны кисектереү өсөн тауыш биргәндән һуң, үткәрелде. Дөйөм халыҡ конгресы 468 халыҡ комитетынан 64-е генә планды кисекмәҫтән тормошҡа ашырыуҙы һайлауын иғлан итте, ә 251 кеше уны тормошҡа ашырыуҙы хупланы, «әммә уны бойомға ашырыу мөмкинлеге булғанға тиклем кисектереүҙе һораны».

Хөкүмәттең ҡайһы бер юғары дәрәжәле чиновниктары был планға ҡаршы сығыш яһаны һәм, был план «инфляцияны таратып һәм капитал ҡасыуҙы дәртләндереп, дәүләт иҡтисадын юҡҡа сығарасаҡ», тип белдерҙе. Каддафи, 30 000-гә яҡын ливия динары (23 000 АҠШ доллары) йыл һайын яҡынса миллион ярлы ливия кешеһенә вәғәҙә иткән схема «ил сәскә атыр алдынан алдағы 2 йылға хаос тыуҙырыуы мөмкин», әммә «яңы форма идаралығы буйынса эксперимент яһарға ҡурҡмағыҙ» һәм «был план Ливия балалары өсөн яҡшыраҡ киләсәк тәҡдим итергә тейеш», тип таныған&lt;ref name=&quot;reuters_oil&quot;&gt;{{cite news|title=Libyan congresses delay Gaddafi's oil shareout plan|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729170030/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303 |date=2020-07-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libya delays Gaddafi oil plan|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/03/200933183343913989.html|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;. Әммә был план мотлаҡ үтәлмәне.

=== Ливияла кеше хоҡуҡтары ===
1972 йылдың 31 майында эшселәрҙең һәм студенттарҙың забастовкаларын һәм демонстрацияларын тыйған, шулай уҡ матбуғатҡа ҡаты контроль индергән закон баҫылып сыға&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Новейшая история арабских стран Африки: 1917—1987|ссылка= https://archive.org/details/isbn_5020167142 |издательство= Наука |место= М.|год= 1990|страницы= [https://archive.org/details/isbn_5020167142/page/184 184]—192|isbn= 5-02-016714-2}}&lt;/ref&gt;. 2009 һәм 2011 йылдарҙа Матбуғаттың азатлыҡ индексы Ливияны Яҡын Көнсығышта һәм Төньяҡ Африкала цензураһы иң юғары булған&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |title=Freedom of the Press 2009&amp;nbsp;– Table of Global Press Freedom Rankings |publisher=[[Freedom House]] |year=2009 |format=PDF; 696 KB |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224233/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |archive-date=2011-08-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520232850/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |date=2009-05-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Freedom of the Press 2011 |url=http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-05-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |archive-date=2011-05-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |date=2011-05-15 }}&lt;/ref&gt;, 2010 йылда АҠШ-тың Freedom House ойошмаһы, азатлыҡтың иң түбәнге кимәлен аңлатҡан 7 рейтингын ҡуйып (рейтинг ни тиклем түбән — азатлыҡ шул тиклем юғарыраҡ), Ливияла матбуғат азатлығын һәм сәйәси хоҡуҡтарҙы тормошҡа ашырыу мөмкинлеген баһаланы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862|title=Libya|publisher=[[Freedom House]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnjNBZ?url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302005755/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |date=2014-03-02 }}&lt;/ref&gt;. Ошонан айырмалы рәүештә, БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса советының 2011 йылдың ғинуарындағы докладында, унда Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе революцияға тиклем бер ай алдан баҫылып сыҡҡан, илдә кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге хәлдең ҡайһы бер аспекттары, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле һәм башҡа өлкәләрҙәге хәле юғары баһаланды&lt;ref name=&quot;ohchr&quot;&gt;{{cite web|title=Report of the Working Group on the Universal Periodic Review: Libyan Arab Jamahiriya|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-15.pdf|work=[[Universal Periodic Review]]|publisher=United Nations|access-date=2011-10-26|date=2011-01-04}}&lt;/ref&gt;.

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе делегацияһы Ливияла кеше хоҡуҡтары тураһында доклад баҫтырып сығарған. Докладта ил, халыҡ йыйылыштары аша бөтә граждандарҙың власты тормошҡа ашырыуын гарантиялаған туранан-тура халыҡ демократияһына нигеҙләнгән, тиелә. Граждандар конгрестарҙа сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни мәсьәләләр буйынса үҙ фекерен белдерә ала тиелә. Бынан тыш, докладта, халыҡ үҙ фекерен белдерә алырлыҡ гәзит һәм телеканалдар кеүек мәғлүмәт платформалары бар, тип билдәләнде. Ливия властары раҫлауынса, Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһендә бер кем дә сиктән тыш ярлылыҡтан һәм аслыҡтан ғазап сикмәгән, хөкүмәт аҙ килемле кешеләргә иң кәрәкле әйберҙәр һәм аҙыҡ-түлек гарантиялаған. 2006 йылда табыштары түбән кешеләргә банктарҙа һәм компанияларҙа урынлаштырыу өсөн 30 000 долларға тиклем инвестиция портфелдәре биреү буйынса башланғыс ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;lib.ohchr.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |title=U.N. Human Rights Council resolution: Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya (2010) |access-date=2013-10-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529133237/http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |date=2016-05-29 }}&lt;/ref&gt;.

Әммә ысынбарлыҡта барыһы ла башҡаса тора, башҡаса фекерләү 1973 йылдың 75-се Законына ярашлы язалана, 1974 йылда Каддафи сәйәси партия булдырыуҙа ғәйепле һәр кем үлем язаһына тарттырыла, дәүләттә бөтә диссидент хәрәкәттәре лә тыйыла тип белдерә&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Special issue on human rights in Libya. Al-Inqad (1993)&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт башҡа фекер йөрөтөүсе граждандарҙы, сыбыҡ менән һуҡтырыу йәки аяҡ-ҡулдарын ҡырҡыу, быны йәмәғәт телеканалдарынан күрһәтеү ысулы менән язалаға&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot;&gt;{{cite journal|url=http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-qadhafi-unrepentant|title=Libya and the U.S.: Qadhafi Unrepentant|journal=The Middle East Quarterly|author=Mohamed Eljahmi|year=2006|access-date=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Ливияның махсус хеҙмәттәре бөтә донъя буйлап Ливия диссиденттарын үлтергән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|title=Overview of State-Sponsored Terrorism|publisher=permanent.access.gpo.gov|date=1997|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpBuJv?url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Staff (2002). ''The Middle East and North Africa, 2003''. Europa Publications (London). p. 758. {{ISBN|978-1-85743-132-2}}.&lt;/ref&gt;. 2004 йылда Каддафи Бөйөк Британияла 1960-сы йылдарҙан бирле йәшәгән Ливия диссидент журналисы Ашур Шәмис өсөн элеккесә 1 миллион $ вәғәҙә итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|title=Gadaffi still hunts «stray dogs» in UK|publisher=[[The Guardian]]|author=Martin Bright|date=2004-03-28|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpb8fT?url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;.

1970 йылдарҙа Каддафи авторы булған «Йәшел китап» күп йылдар дауамында мәктәптәрҙә лә, университеттарҙа ла идеологик белем биреүҙең төп сығанағы булған. Би-би-сиҙа бер ливия кешеһе менән интервьюға һылтанма яһап, быны сүп-сар тип атаған уҡытыусыларҙың язаланыуы хаҡында әйтелгәйне&lt;ref&gt;{{cite news|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13235981|title=What now for Colonel Gadaffi's Green Book?|date=29 April 2011|access-date=30 October 2011}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта китапта асыҡтан-асыҡ хөкөм ителгән һәм сикке осраҡтарҙа ғына күҙ уңында тотолған, әммә ул дәүләт тарафынан әүҙем ҡулланылған&lt;ref name=&quot;lib.ohchr.org&quot;/&gt;. Мәктәп программаһында инглиз һәм француз телдәре тыйылған булған, ә сит ил кешеләре менән сәйәси темаларға һөйләшеү өс йылға иркенән мәхрүм ителеү менән янаған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|title=A new flag flies in the east|publisher=[[The Economist]]|date=2011-02-24|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVqIK1N?url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Ливияла төп бербер халҡы, уларҙың милли теле һәм мәҙәниәте ҡәтғи тыйылған. Ливияла хатта берберҙәр барлығы тураһында иҫкә алыуҙар юҡҡа сығарылған, шулай итеп бөтә бербер топонимдары ла ғәрәп телендәгегә алмаштырылған, мәҫәлән, Нафус тауҙары ''Көнбайыш тауҙары'' тип үҙгәртелгән һәм бөтә ерҙә лә шуға оҡшаш нимәләр ҡабатланған&lt;ref name=&quot;Libya’s Berbers&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Simpson|first=John|title=Waiting game for rebels in western Libya|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14026216|access-date=18 August 2011|work=BBC News|date=5 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың декабрендә Каддафи, хөкүмәт чиновниктарына Ливия тиҙҙән «яңы сәйәси осорҙо» үткәреп ебәрәсәк һәм министр кимәлендә вазифалар һәм милли именлек буйынса кәңәшсе вазифаһы (премьер-министр эквиваленты) кеүек мөһим вазифаларға ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк, тип хәбәр ителгәйне. Ғәҙел һайлауҙарҙы тәьмин итеү өсөн халыҡ-ара күҙәтеүселәр йәлеп ителәсәк, тип вәғәҙә бирҙе. Уның телмәре ығы-зығы тыуҙырыуы билдәле. Был һайлауҙарҙы 2010 йылда Жәмәһириә власы органдарына даими һайлауҙар менән бер үк ваҡытта үткәреү планлаштырылғайны, әммә улай булманы, был Ливия халҡының ышанысын бөтөрә һәм ауыр тойғо ҡалдыра &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/libya-wikileaks/8294906/AL-QADHAFI-SUGGESTS-LIBYAN-ELECTIONS-MAY-BE-IN-THE-OFFING.html |title=Al-Qadhafi Suggests Libyan Elections May Be In The Offing |work=The Daily Telegraph|date=2011-01-31 |access-date=1 September 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;.

== Һуғышта ҡатнашыусылар ==
Ливиялағы граждандар һуғышында Муаммар Каддафи хөкүмәтенә лояллеген һаҡлаған («лоялистар») ғәскәрҙәр һәм НАТО һәм Ғәрәп Дәүләттәре Лигаһы илдәрен үҙ эсенә алған халыҡ-ара коалиция хуплаған оппозиция Күсмә Милли Совет отрядтары (ПНС, «баш күтәреүселәр») ҡатнаша. Шулай уҡ конфликтта сит ил ялсыларының төрлө төркөмдәре һәм урындағы ҡәбиләләр (Туареги, Амазига, Тубу) отрядтары ҡатнаша.

=== Төп ҡатнашыусылар ===

==== Муаммар Каддафи хөкүмәте ====
М. Каддафи хөкүмәтенә лояль көстәрҙе даими армия, ополченсыларҙың һәм ғәрәп ҡәбиләләренең хөкүмәт отрядтары, Зимбабве һәм Белоруссиянан сит ил хәрбиҙәре, шулай уҡ Көнсығыш Европа, Яҡын Көнсығыш, Ҡара Африка илдәренән һәм Советтарҙан һуңғы киңлектәге илдәрҙән ялланғандар тәшкил иткән. Бөтә был берләшмәләр  Ливия хөкүмәтенә буйһонған.

Граждандар һуғышы алдынан Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе ҡораллы көстәренең 2000-дән ашыу танкы, 3600 бронемашинаһы, 3000-дән ашыу артиллерия орудиеһы һәм системаһы, шул иҫәптән САУ һәм РСЗО, бер нисә йөҙ хәрби самолёты, 100-ҙән ашыу вертолёты һәм башҡа ҡоралы була. Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең дөйөм һаны 76 000  кеше тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.200stran.ru/war_country116.html Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |date=2019-04-06 }}&lt;/ref&gt;. Әммә, конфликт башланғас, хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. Шулай уҡ фетнәселәр ҡулына элек хөкүмәт армияһы ҡарамағында булған күп ҡорал һәм техника эләгә&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html Полковник остался без генералов]&lt;/ref&gt;.

Бөтә һуғыш дауамында Каддафиға тоғролоғон һаҡлап ҡалған 32-се Хәмис бригадаһы һәм Революцион һаҡ корпусы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһенең элиталы подразделениеһы иҫәпләнгән.

Шулай уҡ Каддафи хөкүмәтенә 40 000 кешенән торған Халыҡ милицияһы, шул иҫәптән Революция гвардияһы һәм Судан, Мысыр, Тунис, Мали һәм Чад граждандарынан торған Ислам пан-африка легионы тоғро булған. Халыҡ милицияһы, асылда, ополчение булған&lt;ref&gt;[http://www.chekist.ru/article/459 Вооружённые силы Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |date=2019-04-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref name=prunier45&gt;G. Prunier, ''Darfur: The Ambiguous Genocide'', p. 45&lt;/ref&gt;.

Ливияла ҡораллы конфликт башланғанға тиклем 500 Белоруссия хәрбиҙәре була, улар араһында Беларусь Республикаһының махсус операция көстәре яугирҙары һәм Белоруссия Баш разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре була&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name='РИА'&gt;[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]&lt;/ref&gt;. Хәрби күҙәтеүсе Александр Алесин белдереүенсә, контингенттың нигеҙен Белоруссия армияһының отставкалағы хәрбиҙәре тәшкил иткән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]&lt;/ref&gt;. Улар хәрби техниканы файҙаланыу, ремонтлау һәм модернизациялау менән шөғөлләнде, советник, снайпер вазифаларында торҙо. «Комсомольская правда» баҫмаһы хәбәр итеүенсә, белорус инструкторҙары булышлығында хөкүмәт армияһы конфликттың тәүге айҙарында НАТО-ға һәм баш күтәреүселәргә уңышлы ҡаршы тора алды. Ләкин республика властары үҙҙәренең хәрбиҙәрен һәм ялланып һуғышыусыларының низағта ҡатнашыуын кире ҡаға&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;.

&lt;!-- {{нет АИ 2|Это же издание [[1 марта]] сообщило, что в Триполи прибыла группа военных и наёмников из Зимбабве, в том числе элитное подразделение [[5-я бригада (Зимбабве)|5-я бригада]]. В статье КП говорилось о нескольких сотнях зимбабвийцев&lt;ref name=&quot;radov&quot;/&gt;{{проверить авторитетность|7|04|2019}}.|7|04|2019}} --&gt;

Ливия хөкүмәте армияһы, белорус һәм зимбабве хәрбиҙәренән тыш, Сербия, Дарфур, Рәсәй, Украина,  Кот-д’Ивуар, Либерия, Чад, Камерун, Ангола һәм башҡа илдрҙең ирекмәндәренең ярҙамына таянған&lt;ref name =&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Россия&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=prunier45/&gt;&lt;ref&gt;[https://inosmi.ru/africa/20110222/166760135.html Ливийские демонстранты линчуют африканских наемников]&lt;/ref&gt;.

==== Баш күтәреүселәр ====
Ливия оппозицияһы лидерҙары сифатында йышыраҡ Ливияның Милли ҡотҡарыу фронтын етәкләүсе Ибраһим Сахад атала. Матбуғат Бөйөк Британияның Ливия оппозицияһы менән һөйләшеүҙәрҙәге «ҡыйынлыҡтар» хаҡында хәбәр итә. Оппозицияла тотош илде берләштерә алған лидер булмаған.

Оппозицияла берҙәмлек булмаған, уға революция яғына күскән исламсылар, либералдар, диссиденттар һәм хәрбиҙәр ингән&lt;ref&gt;[http://perevodika.ru/articles/17786.html Ливийская оппозиция в буквальном смысле управляет протестами из Вашингтона («Libyan opposition literally running protests from Washington»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226232535/http://perevodika.ru/articles/17786.html |date=2011-02-26 }}//«Land Destroyer», Таиланд 23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең Ливиялағы элекке илсеһе Владимир Чамов оппозиция араһында, атап әйткәндә, [[Әл-Ҡаидә]] ойошмаһының «ислам террорсылары» барлығын күрһәткән.

Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени оппозицияға ҡарата кире ҡарашын белдерҙе, уны «марионетка» тип атаны.

Рәсәй Президентының Африкалағы махсус вәкиле Михаил Маргелов оппозиция вәкилдәре менән һөйләшеүҙәрҙән һуң «улар - лидерҙар булып торған етди һәм яуаплы кешеләр. Улар экстремистик идеялар тәҡдим итмәй, Ливияны берҙәм һәм бөтөн дәүләт булараҡ тотороҡло үҫтереү яҡлылар»&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/06/07/n_1873601.shtml Побывав в Бенгази, Маргелов заявил, что повстанцы согласны на посредничество России]//Газета.ru,07.06.2011 г.&lt;/ref&gt;.

===== Ойошма =====
[[Файл:2011 Libyan uprising Voice of America.ogv|thumb|thumbtime=125|Ливия бойскауттары Бенгази социаль хеҙмәттәренә ярҙам итә.]]
Оппозицияла ҡатнашыусыларҙың күбеһе 1952 йылғы Конституцияны ҡабаттан ҡайтырға һәм күп партиялы демократияға күсергә саҡыра. Ихтилалға ҡушылған хәрби частар һәм күп доброволецтар Жәмәһириәнең көстәренә ҡаршы тороу һәм илдә власты баҫып алыу өсөн хәрби подразделениелар төҙөй&lt;ref&gt;{{cite web|author=Gillis, Clare Morgana| url= https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/03/in-eastern-libya-defectors-and-volunteers-build-rebel-army/72018/ |title=In Eastern Libya, Defectors and Volunteers Build Rebel Army |date=2011-03-04 |work=The Atlantic|access-date=2011-03-12}}&lt;/ref&gt;. Тобрукта доброволецтар ҡала хакимиәтенең элекке бинаһын протест белдереүселәргә ярҙам үҙәге итеп үҙгәртә. Доброволецтар нефть экспортына булышлыҡ итеү өсөн портты, урындағы банктарҙы һәм нефть терминалдарын һаҡлаған. Уҡытыусылар һәм инженерҙар ҡорал йыйыу буйынса комитет төҙөгән&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;/&gt;. Шулай итеп, тәьминәт линияларын доброволецтар хеҙмәтләндергән. Мәҫәлән, Мисуратта кешеләр көрәшселәргә көнөнә 8000-гә тиклем пицца ташыуҙы ойошторған&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://edmontonjournal.com/news/Pizza+delivery+service+caters+Libya+front+line+rebels/5044735/story.html |title=Pizza delivery service caters to Libya's front-line rebels |work=Edmonton Journal |date=2011-07-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |archive-date=7 August 2011 |accessdate=2022-01-19 |archivedate=2011-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |date=2011-08-07 }}&lt;/ref&gt;.

Бенгазиҙа «Ливия» тигән бойондороҡһоҙ гәзит, шулай уҡ баш күтәреүселәр раҫлаған радиостанциялар барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12579451| title=New Media Emerge in 'Liberated' Libya|work=BBC News| date=2011-02-25| access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәрҙең ҡайһы берҙәре трайбализмға ҡаршы сығыш яһаны һәм «Трайбализмға, фракциялылыҡҡа - юҡ» лозунгылары менән жилет йөрөткән&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;/&gt;. Ливияла йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре, элек экзекуциялар өсөн ҡулланылған яфалау камераларын һәм яйланмаларын таптыҡ, тип белдергән&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/03/20113122102545671.html| title=Evidence of Libya Torture Emerges| date=2011-03-01|access-date=13 March 2011|publisher=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;.

===== Баш күтәреүселәрҙең составы ===== 
[[Файл:Bengasi court square 0824b.jpg|thumb|right|Бенгазиҙа суд майҙаны, 19 апрель, 2011 йыл. Йыйылыштар һәм демонстрацияларҙың үҙәк урынында режим ҡорбандарының фотоһүрәттәре урынлаштырылған.]]
Баш күтәреүселәр араһында уҡытыусылар, студенттар, юристар һәм нефтселәр, шулай уҡ дезертир полицейскийҙар һәм һалдаттар бар ине&lt;ref&gt;{{cite news|author=Garcia-Navarro, Lourdes|title=As Tide Turns, Rebels' Dream Of 'Free Libya' Dims|newspaper=NPR.org|url=https://www.npr.org/2011/03/16/134594253/as-tide-turns-rebels-dream-of-free-libya-dims|publisher=[[NPR]]|access-date=30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Күп кенә исламсылар көнсығышта ла, шулай уҡ Ливияның көнбайышында ла  баш күтәреүселәр хәрәкәтенә ингән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR500/RR577/RAND_RR577.pdf|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S|publisher=RAND}}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәр төркөмдәре башлыса Мисуратанан, Зинтан һәм Дернанан булған. Бенгазиҙа «17 февраль бригадаһы» 12 төрлө бригаданан торған ҡеүәтле ислам төркөмө була. «Лвия ҡалҡаны» Мисуратта һәм Зәүиәлә урынлашҡан. Шулай уҡ Ливияның ислам хәрби төркөмө һәм «Обайда ибн Джарра бригадаһы» була, ул баш күтәреүселәрҙең баш командиры генерал Абдулх Фәтх Юнисты үлтереү өсөн яуаплы тип таныла&lt;ref&gt;{{cite news|date=30 July 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14352662|access-date=28 August 2012|title=Islamist Militia 'Shot Libya Rebel Abdel Fattah Younes'|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;.

НАТО юғары баш командующийы Джеймс Ставридис белдереүенсә, разведка отчёттарында революционерҙар араһында Әл-Ҡаидә әүҙемлеге күрһәтелгән, әммә террористик төркөмдәрҙең күп булыуын раҫлау өсөн мәғлүмәт етмәй&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title = Libya: al-Qaeda Among Libya Rebels, Nato Chief Fears|work=The Daily Telegraph |location=London |author1=Winnett, Robert |author2=Gardham, Duncan |date=29 March 2011|access-date=10 August 2011}}{{cbignore}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12901820
|title = Halt To Rebel Advance Creates Libyan Divide|work=BBC News|author=Simpson, John|date=29 March 2011|access-date=30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Каддафи раҫлауҙарын 2008 йылда Триполи ҡалаһындағы Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт департаментына һәм Вест-Пойнттағы Хәрби академияның терроризмға ҡаршы көрәш үҙәгенә ебәрелгән «Синджар яҙмалары» исемле йәшерен телеграмма раҫлай&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda|title=Libya rebels: Gaddafi could be right about al-Qaeda|work=The Week|author=Alexander Cockburn|date=24 March 2011|access-date=9 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222112011/http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda |date=22 February 2013 }}&lt;/ref&gt;. 2005 йылда WikiLeaks файлында, баш күтәреүселәрҙең лидеры Әбү Суфиян Ибраһим Әхмәт Хәмәд Бен Куму Гуантанамолағы элекке тотҡон, 1998 йылда Талибтарға ҡушылған Ливия ислам хәрби төркөмө ағзаһы булған&lt;ref&gt;{{cite news|last=Watt|first=Holly|title=WikiLeaks: Guantanamo detainee is now Libyan rebel leader|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=29 October 2011|work=The Daily Telegraph|date=26 April 2011|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;.

===== Ливия республикаһының Күсмә милли советы =====
Ливия республикаһының ({{lang-ar|المجلس الوطني الانتقالي}})) Күсмә милли советы 2011 йылдың 27 февралендә Бенгазиҙа баш күтәреүселәрҙең урындағы халыҡ комитеттарының ғәҙәттән тыш ултырышында 5 мартта Ливияла власты алмаштырыу буйынса көстәрҙе берләштереү маҡсатында ойошторола, ул үҙен Ливияла берҙән-бер легитимлы власть тип иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-idUSTRE71G0A620110228| title=World raises pressure on Libya, battles for key towns|work=Reuters |last=Golovnina|first=Maria| date=2011-02-28|access-date=25 January 2012|location=Tripoli}}&lt;/ref&gt;. Основными целями группы были координация сопротивления между городами, находящимися под контролем революционеров, и представление оппозиции всему миру&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011227175955221853.html#|title=Libya Opposition Launches Council|publisher=Al Jazeera| date=2011-02-27|access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Бенгазиҙағы оппозиция хөкүмәте осоуһоҙ зона булдырырға һәм Жәмәһириәгә авиаудар яһарға саҡыра&lt;ref name=&quot;nzherald1&quot;&gt;{{cite news|author=Sengupta, Kim|url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&amp;objectid=10711553|title=Why Won't You Help, Libyan Rebels Ask West|date=2011-03-11|work=The New Zealand Herald|access-date=13 March 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019223726/http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&amp;objectid=10711553 |date=2017-10-19 }}&lt;/ref&gt;. Совет үҙен Ливия Республикаһы хөкүмәте тип атай башланы, һәм мартҡа уның үҙенең веб-сайты барлыҡҡа килде&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Council's Statement |publisher=[[National Transitional Council]] |url=http://ntclibya.org/english/ |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314133238/http://ntclibya.org/english/ |archive-date=2011-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310050118/http://ntclibya.org/english/ |date=2011-03-10 }}&lt;/ref&gt;. Жәмәһириәнең элекке юстиция министры Мостафа Абдул Жәлил февралдә яңы хөкүмәттең һайлауҙарға әҙерләнеүен, уның өс айҙан һуң уҙғарылыу мөмкинлеген белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&amp;vId= |title=Libyan Ex-Minister Wants Election |date=2011-02-27 |publisher=Sky News |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227071313/http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&amp;vId= |archive-date=2011-02-27}}&lt;/ref&gt;. 29 мартта Күсмә милли советының (ПНС) сәйәси һәм халыҡ-ара эштәр буйынса комитеты Guardian гәзитендә Ливия өсөн һигеҙ пункттан торған планы менән таныштырҙы. Улар ирекле һәм ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк һәм милли конституция әҙерләйәсәк, тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;vision&quot;&gt;{{cite news |title=A Vision of a Democratic Libya|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/mar/29/vision-democratic-libya-interim-national-council|work=The Guardian|date=2011-03-29 |access-date=13 August 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vision2&quot;&gt;{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329|title=Libyan Rebels Pledge Free and Fair Election|date=2011-03-29|agency=Reuters India}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727071811/https://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329 |date=2020-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

===== Ихтилал символикаһы =====
[[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|200px|thumb|left|Ливия баш күтәреүселәре файҙаланған флаг. Ливия Короллегенең флагынан һыҙаттарының киңлеге менән айырыла.]]
[[Файл:Flag of Libya (1951).svg|200px|thumb|right|Милли күсмә советы тарафынан рәсми рәүештә файҙаланылған Ливия Короллегенең флагы.]]
Баш күтәреүселәр Бенгазиҙағы үҙәк ҡала суды бинаһы өҫтөндә торған Ливия Жәмәһириәһенең флагын алып ташлай һәм 1969 йылда власҡа Каддафи килгәнгә тиклемге булған Ливия Короллегенең дәүләт флагын күтәрә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/tourism/20110221/336977438-print.html Количество российских туристов в Ливии минимально]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//«[[РИА Новости]],21.02.2011 г.»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110221174059.shtml?print Протестующие взяли под свой контроль второй по населению город Ливии]//[[РБК]], 22.10.2011 г.&lt;/ref&gt;. Демонстранттар сит ил вәкиллектәре биналарындағы Ливия Жәмәһириәһенең йәшел флагтарын элекке монархияның ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагтарына алмаштыра башлай&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=431733&amp;tid=87353 Противники Каддафи подняли «обагренный кровью» флаг]//[[Вести (канал)|Вести]],26.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 16 мартта демонстранттар Лондондағы Ливия илселегендәге йәшел флагты ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагҡа алмаштыра&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/16/ontotheroof/_Printed.htm Демонстранты лишили посольство Ливии в Лондоне национального флага]//[[Lenta.ru]],16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Монархия символикаһының күпмелер дәрәжәлә тергеҙелеүе Ливияның һуңғы короле Киренаиканан булыуы һәм күп һанлы Сенусий суфыйҙар орденына эйә булыуы менән бәйле.

===== Каддафи вәкилдәренең Күсмә милли советы яғына сығыуы =====
{{external media
| topic     = Мальтала Ливия «Мираж»дарының фотографиялары (борт номерҙары 502 һәм 508) н
| subtopic  = 
| font-size = 
| align     = 
| clear     = 
| width     = 
| image1    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871388/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 после посадки]
| image2    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871074/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 502 на стоянке]
| image3    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871075/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 на стоянке ночью]
| image4    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Mirage-F1ED/1876578/&amp;sid=207e18551258aaa72def6f37d5c313ad № 502 на стоянке ночью]
| image5    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1877456/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e Оба самолёта на следующий день после перелёта]
}}
* Демонстрацияла ҡатнашыусыларға ҡаршы протест билдәһе итеп Ливияның Бангладеш, Бөйөк Британия, Һиндостан, Индонезия, Ҡытай, Польшалағы илселәре отставкаға китә. Ғәрәп дәүләттәре лигаһы ҡарамағындағы Ливия вәкиле һәм илдең Юстиция Баш халыҡ комитеты секретары (министр) шулай уҡ эш иткән&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/2/21/470505.html Послы Ливии начали массово подавать в отставку]//[[Взгляд.ру|Взгляд.ru]],21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
* Ливияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы илсеһе урынбаҫары Ибраһим Даббаши был хәлде «геноцид» һәм «Ливия халҡына һуғыш иғлан итеү» тип атаны, шулай уҡ Гаагалағы Халыҡ-ара трибуналдан Каддафи енәйәттәрен тикшерә башлауҙы талап итеүен белдерҙе&lt;ref name=&quot;климов&quot;&gt;Илья Климов.[http://www.vesti.ru/doc.html?id=430647 На улицах Триполи — настоящая война]//[[Вести.ru]]&lt;/ref&gt;.
* Эске эштәр министрлығы башлығы баш күтәреүселәр яғына сыға һәм Ливия граждандарын үҙенең өлгөһөнә эйәрергә саҡыра.
* Ливияның генпрокуроры баш күтәреүселәр яғына сыға.
* 2011 йылдың 21 февралендә Мальтаға идара ителмәгән ракеталар менән ҡоралланған ике «Мираж» F1 истребитель-бомбардировщигы ултырҙы. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Ливияның ике хәрби пилоты (ике лә полковник) Бенгази баш күтәреүселәренә һөжүм итеү бойороғон үтәүҙән баш тартып, үҙ самолёттарын ҡыуып алып киткән&lt;ref name=&quot;mirages&quot;&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221 Two Libyan fighter pilots defect, fly to Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151344/https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],21 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Ике лётчик та Мальтала сәйәси һыйыныу урыны һорай&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya Fears over safety of defecting military pilots’ families in Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308222950/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya |date=2011-03-08 }}//Times of Malta, 05 March 2011 {{V|6|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Мальтаға Ливиянан ике граждан вертолёты килә, уларҙың пассажирҙары, береһенең генә паспорты булһа ла, быраулау вышкаларында эшләүсе Франция граждандары тип таныта&lt;ref&gt;[http://gulfnews.com/news/region/libya/libyan-fighter-jets-helicopters-land-in-malta-military-1.765688 Libyan fighter jets, helicopters land in Malta: military]//Gulfnews,21 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Мальтаның премьер-министры Лоренс Гонзи белдереүенсә, Ливия «Миражи»ҙы кире ҡайтарыуҙы үтенгән һәм хатта машиналарҙы кире алып ҡайтырға тейешле пилоттары менән Мальтаға граждандар самолётын ебәргән, әммә мальта яғы был үтенесте ҡәнәғәтләндереүҙән баш тартҡан&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227 Libyan plane brought pilots to Malta to return jets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151452/http://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],27 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. «Мираж» пилоттары Ливияла власҡа Милли күсеү советы килгәнгә тиклем Мальтала ҡалды, һуңынан тыуған илдәренә әйләнеп ҡайтты&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110919/local/Defecting-pilots-get-heroes-welcome.385296 Christian Peregin. Defecting pilots get heroes’ welcome] {{V|26|9|2011}}&lt;/ref&gt;.
* 1 июндә нефть сәнәғәте министры Ливия Шукри Ганем көс ҡулланыу һәм көндәлек ҡан ҡойоу менән бәйле ил хөкүмәтенән китеүен иғлан итте. Шулай уҡ ул «Ливия йәштәренең конституция дәүләте өсөн көрәшен» хуплауын белдерҙе&lt;ref&gt;[https://korrespondent.net/world/1224059-bezhavshij-ministr-neftyanoj-promyshlennosti-livii-dal-press-konferenciyu-v-rime Бежавший министр нефтяной промышленности Ливии дал пресс-конференцию в Риме]//Korrespondent.net,01/06/2011 u/&lt;/ref&gt;.
* 7 июндә Ливияның хеҙмәт министры Әмин Мәнфүр үҙенең баш күтәреүселәр яғына сығыуы хаҡында белдерҙе&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/07/defect/ Ливийский министр труда сбежал от Каддафи]//[[Lenta.ru]],07.06.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== Ҡәбиләләрҙең конфликтта ҡатнашыуы ===
Ливияла этник аҙсылыҡ 10 %-тан ашыуыраҡ тәшкил итә (иҫәпләү һәм күсмә халыҡтар булыуы менән бәйле уларҙың һаны тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ). Нигеҙҙә, улар - бербербер ҡәбиләләре - амазигтар һәм туарегтар, шулай уҡ илдең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан тубу негроид ҡәбиләһе&lt;ref name=&quot;gumilev&quot;&gt;Виталий Трофимов-Трофимов [http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 Туареги — воины-торговцы на службе Заклинателя пустыни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111112708/http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 |date=2012-01-11 }}//Центр Льва Гумилева [http://www.win.ru/win/6874.phtml{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия статьи]&lt;/ref&gt;.

==== Амазиги ====
Уларҙың «амазиг» тип аталыуы «азат кешеләр» тип тәржемә ителә, бербер ҡәбиләһе булып тора. Ливияла йәшәгән был ҡәбиләнең һаны 700 000 кеше, йәғни ил халҡының 10 % тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Nuj8zrTDdtU 27-9-2011 Amazigh Libya celebrating victory over Gaddafi in Martyr square]&lt;/ref&gt;. Туарегтарҙан айырмалы рәүештә, ултыраҡ халыҡ булып, Зувара, Гарьян, Яфран, Зинтан, Джаду һәм Налут кеүек ҙур ҡалаларҙа йәшәйҙәр. Был бербер ҡәбиләһенең милли мәҙәниәте ғәрәп ҡәбиләләренекенән айырыла, Каддафи идара иткән ваҡытта улар дискриминацияға дусар ителә. Уларҙың теле - тамазигт -  һөйләшеү һәм яҙыу тулыһынса тыйылған&lt;ref name=&quot;Libya’s Berbers&quot;&gt;[http://www.alarabiya.net/articles/2011/09/28/169162.html Libya’s Berbers demand post-revolution dues]&lt;/ref&gt;.

Бөтә донъя амазиг конгресы (Париж) хуплаған амазигтар ихтилал башланғандан алып оппозиция менән теләктәш була һәм Каддафиға ҡаршы сығыш яһай.

1 октябрҙә Бадр һәм Тиджи ҡалалары тирәһендә ғәрәп ырыуы Сиаам яугирҙары менән Налуттан бербер ополчениелары араһында ҡораллы бәрелеш тураһында билдәле булды. Ливияның Күсмә Милли советы был хәлде таныны. Артабан общиналар араһында һөйләшеүҙәр алып барыла&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/01/world/africa/libya-war/index.html Anti-Gadhafi tribes clash in two Libyan locales]&lt;/ref&gt;.

==== Туарегтар ====
Туарегтар иһә, киреһенсә, Каддафи хөкүмәтен яҡлау өсөн 2000-дән ашыу ҡәрҙәшен йәлеп иткән, сөнки ул һәр ваҡыт туарегтарҙың проблемаларына иғтибар биргән, гуманитар ярҙам күрһәткән, хәрби хеҙмәткә яллаған һәм күрше илдәрҙәге туарегтарҙың сауҙа мәнфәғәттәрен яҡлаған&lt;ref name=&quot;gumilev&quot; /&gt;. Шулай уҡ Каддафиҙың Мали һәм Нигерҙа 1970 йылдарҙағы хөкүмәткә ҡаршы туарег ихтилалдарын хуплауы, һуңыраҡ - Ливия хөкүмәте әүҙем хуплаған 100 000-дән ашыу туарегҡа күсеп ултырырға рөхсәт итеүе билдәле&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |title=Libya officer at Tuareg-Arab talks in desert town |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;, ә бындай мигранттар йыш ҡына катиб нигеҙен тәшкил иткән&lt;ref&gt;[http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ Орхан Джемаль. Блог очевидца. Мифы о Ливийской войне, мире и революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809052919/http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ |date=2011-08-09 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың сентябрь башында, йәнәһе лә, Ливиянан төньяҡ Нигерҙың сүл зонаһына ҡасҡан 150 мең кеше тураһында, улар араһында элек Каддафиға ялланған туарег күскенселәре лә бар тигән хәбәр килә. Күҙәтеүселәр һәм эксперттар Ливиялағы һуғыш һөҙөмтәһендә ҡоралланыу мөмкинлеге Нигер һәм Ливия менән күрше сүллек дәүләттәре аша Ислам Мәғрибе илдәрендә Әл-Ҡаидә ҡарамағына эләгеүенән ҡурҡа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |title=Analysis — Libya’s war upsets the neighbours |access-date=2011-09-14 |archive-date=2011-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |date=2011-11-04 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың сентябрендә бер нисә юғары вазифалы кешенең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең Ливия менән Нигер сиген үтеүе хаҡында мәғлүмәт килә башлай. Шулай уҡ Муаммар Каддафи Саадиҙың улы (29 сентябрҙән Интерпол эҙләй) әлеге мәлдә Нигерҙа йәшенгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/09/12/niger/ Сын Каддафи получил убежище в Нигере]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/09/2011921142949286466.html Libya and the Sahel’s nightmare scenario]&lt;/ref&gt;.

==== Каддафа ====
Ливия лидеры сығышы менән һан буйынса ҙур булмаған, әммә Магарх ҡәбиләһе (Барфалланан һуң, 1 миллион самаһы кеше) ҡурсауы аҫтында булған Каддафа ҡәбиләһенән. Сирт төп ҡалаһы иҫәпләнгән Магарх ҡәбиләһе Каддафиға иң лояль һәм бер үк ваҡытта Варфалла ҡәбиләһенең конкуренты булып тора.

==== Варфалла ====
Злитен, Хомс, Зәүиә ҡалаларында, шулай уҡ Триполи, Джанзура һәм илебеҙҙең башҡа бик күп ҡалаларында өҫтөнлөк иткән Ливияның иң ҙур ҡәбиләһе (1,1 миллион кеше) Варфалла ҡәбиләһенең берҙәм лидеры юҡ, ә уның вәкилдәре урындағы общиналар тирәләй бергә туплана. Һәм, төрлө ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең яза акциялары менән оҙатылған Варфалла ҡәбиләһенең бер нисә ихтилалы&lt;ref&gt;[http://www.philly.com/philly/news/nation_world/129426733.html Libyans differ on Gadhafi’s location]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, а также о немилости правительства по отношению к городу Бени-Валид&lt;ref&gt;Paul Schemm [https://bonnercountydailybee.com/news/world/article_c3a51c2b-1efe-589c-85ff-a7314febfb2e.html Libya rebels focus on tribal city as Gadhafi haven]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//{{iw|Bonner County Daily Bee}}, 2 September 2011&lt;/ref&gt;, шулай уҡ хөкүмәттең Бени-Вәлид ҡалаһына ҡарата ризаһыҙлығы тураһында билдәле булһа ла, 2011 йылғы граждандар һуғышы дауамында Варфалла ҡәбиләһе вәкилдәре ярайһы уҡ тотороҡло позиция биләй. Һуңғыһы власта Каддафи булған йылдарҙа бағымсылыҡ ярҙамы менән аңлатыла, улар лояллеккә һәм ярҙамға алмашҡа аҡса, машиналар, йорттар алған
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?pageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |title=Clock ticking on Gaddafi bastion’s last stand |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |date=2018-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

==== Свейхтар ====
Урбанизацияланған һәм Ливияның иң яугир ҡәбиләләренең береһе - Свейхтар - Мисрата ҡалаһында йәшәй. Бени-Вәлид һәм Мисрата общиналары араһындағы мөнәсәбәттәр 1915 йылдаҙары Рамаҙан Әл-Свейхты үлтергәненән бирле сиктән тыш көсөргәнешле&lt;ref&gt;[http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi A score to settle Bani Walid, not just Gaddafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106114906/http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi |date=2011-11-06 }}&lt;/ref&gt;.

=== Сит илдән ялланғандарҙың ер өҫтө операцияларында ҡатнашыуы ===

==== Каддафи яғында ====
Билдәле булыуынса, Каддафи үҙ армияһына ышанмаған, шуға күрә Ливия армияһына ҡаршы альтернатив ҡораллы көстәр - катибтар (йәки ғәрәп теленән тәржемә иткәндә - батальондар) - муртазактар (башлыса Чадтан килгән ялланғандар) иҫәбенә формалашҡан шәхси гвардия - ойошторолған. Һәр бер катиб менән  Каддафи  туғандарының береһе идара иткән. Әгәр армия частары ҡаланан ситтә урынлашҡан икән, катибтар һәр ваҡыт ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Тап ошо частар хөкүмәттең таянысы булған, һәм нәҡ яллаған ғәскәр революция башланған осорҙа уҡ ҡоралһыҙ демонстранттарға ҡаршы ут асҡан&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ Орхан Джемаль: о Ливии и войне]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1619481 Ъ-Огонек — Перестрелка вместо перестройки]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/493290 Повстанцы в Мисурате смеются над Каддафи — Известия]&lt;/ref&gt;.

22 февралдән һуң, Эске эштәр министрлығы башлығы Абдулла Фаттах Юныс фетнәселәр яғына күскәс, баш күтәргән Ливия халҡының төп дошмандары ялланғандар тип иғлан ителә. Ассошиэйтед Престың аноним сығанаҡтары, Бенгазиҙа бысаҡ һәм эре калибрлы ҡолалдар ҡулланған ялланғандарҙың йыртҡыслыҡтары тураһында 20 февралдә үк хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html Ливия: оппозиционеров убивают секретные иностранные наемники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223194841/http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html |date=2011-02-23 }}//MIGnews.com ,20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 24 февралдә баш күтәреүселәр Бенгазиҙы контролгә алғандан һуң, «халыҡ дружиналары» яғынан Африка һәм ғәрәп илдәренең ялланғандарҙы язалауҙары тураһында хәбәр килә&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2011/02/24/haos-anons.html Бежавшие из Ливии египтяне рассказывают о зверствах наемников и бомбардировках] // «[[Российская Газета|Российская Газета»]], 24 февраля 2011 г.&lt;/ref&gt;.

25 февралдә хәбәр ителеүенсә, ялсылар Триполиҙың көнсығыш биҫтәһендәге демонстранттарҙы атып үлтерә&lt;ref&gt;[http://rus.err.ee/foreign/4f38920c-97b7-4d8e-b560-b630897a105d В Ливии наёмники открыли огонь по манифестантам]//Eesti Rahvusringhääling, 25.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Human Rights Watch Халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы хәбәр итеүенсә, ул ялланыусыларҙы конфликтта файҙаланыуҙарын раҫлаған бер ниндәй ҙә дәлил таба алмаған. Илдең көнсығышында ялланған тип ғәйепләнеп ҡулға алынған бер нисә йөҙ кешенең барыһы ла сит ил эшселәре йәки хөкүмәт ғәскәрҙәре һалдаттары булып сыҡҡан&lt;ref&gt;[http://www.smh.com.au/world/black-men-mistaken-for-mercenaries-20110305-1biwb.html Black men mistaken for mercenaries]&lt;/ref&gt;.

Шикле һымаҡ тойолһа ла, айырым видеоматериалдар, Ливияла ялланып һуғышыусылар булыуын дәлилләй&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=psYirCAnmCA Mercenaries in Libya]&lt;/ref&gt;. Мөхәмәт Нәббус нигеҙ һалған «Libya AlHurra» (ғәр. - «ирек») телеканалы, атап әйткәндә, Ливияла ялланып һуғышыусыларҙы  күрһәтә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=vAclhhHv43s Arab Awakening — Libya: Through the fire 14:24]&lt;/ref&gt;. Артабан Каддафи власы дошмандары тарафынан Мисрат, Бир-әл-Ганем, Триполи, Себха һәм башҡа хәрби хәрәкәттәр урындарында төшөрөлгән видеокадрҙар Африка ялсыларының Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә булыуын иҫбатлай.

Ләкин, ялланғандарҙан тыш, сит илдәрҙән кадрлы хәрбиҙәр булыуы тураһында ла хәбәр ителде. «Комсомольская правда» гәзите мәғлүмәтенә ярашлы, март аҙағында һәм апрель башында Белоруссиянан хәрби белгестәр илдең көнсығышында контрһөжүмдә хөкүмәт көстәренә булышлыҡ итте&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;иносми2011&quot;/&gt;. Мәҫәлән, хәрәкәт иткәндә Каддафи армияһы Бреги оппозицияһын еңә һәм Аджабиға яҡынлаша. Август-сентябрҙә илдең төньяҡ-көнбайышында белорустарҙың, шул иҫәптән снайперҙарҙың булыуы тураһында мәғлүмәт алғас, НАТО,  Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Катарҙың махсус подразделениелары менән туранан-тура бәрелештәрҙә ҡатнашыуы хаҡында һүҙ ҡуҙғатылды&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]&lt;/ref&gt;. Августа Белоруссияның өс гражданы (Валерий Гардиенко, Игорь Едимичев һәм Федор Труфанов)&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}}&lt;/ref&gt;) һәм сентябрҙә тағы берәүһе (Вячеслав Качура) хатта Триполиға баш күтәреүселәр тарафынан әсиргә алына&lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими наемниками в Ливии разозлил Москву // RT, 5 июня 2012 г.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;) Чечен Республикаһы башлығы Рамзан Ҡадыров булышлыҡ иткән оҙайлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Белорус Республикаһы граждандарын ваҡытынан алда азат итеүгә өлгәшелде (2018). Быға тиклем ул 334-се махсус тәғәйенләнешендәге отряд штабы начальнигы була&lt;ref name='РИА' /&gt;.

==== Баш күтәреүселәр яғында ====
[[23 август]]а Мөхәмәт Каддафи Кирсан Илюмжинов менән телефон аша һөйләшкәндә, Триполиҙа уларға баш күтәреүселәр түгел, ә НАТО подразделениелары һәм ялланған һуғышсылар ҡаршы тора, тип хәбәр иткән&lt;ref&gt;[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники]&lt;/ref&gt;. Британ гәзиттәре 23 августан башлап Ливияла Айырым һауа хеҙмәтенең (SAS) граждандар һуғышында ҡатнашыуы тураһында яҙа. The Guardian ( баш күтәреүселәр һөжүменең координацияһы), Daily Telegraph&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Norton-Taylor.|publisher=''[[The Guardian]]'', 23 August 2011|title=SAS troopers help co-ordinate rebel attacks in Libya|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ1WglB?url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;
(координация атак повстанцев), [[Daily Telegraph]]&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Thomas Harding, Gordon Rayner and Damien McElroy.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 24 Aug 2011|title=Libya: SAS leads hunt for Gaddafi|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ2X0RE?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Spencer and Ruth Sherlock.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 03 Sep 2011|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|title=The hunt for Gaddafi: 'even if he is in hell, we will chase him there and fight'|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ3mktQ?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt; (Каддафины эҙәрлекләү).

26 октябрҙә Дохе ҡалаһында Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан дәүләттәрҙең ҡораллы көстәре штабтары начальниктарының осрашыуында ҡораллы көстәр Генераль штабы начальнигы Катар Хамад бен Али әл-Атия Катар хәрбиҙәренең Ливияның Күсмә милли советы хәрби формированиелары яғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуын рәсми таныны, был 2011 йылдың мартында коалицияға бирелгән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мандатына ҡаршы килә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html Росбалт. Катар признал участие своих солдат в боевых действиях в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111030010322/http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html |date=2011-10-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/news.asp?id=213914 Интерфакс. Катар признал, что оказывал военную помощь ливийской оппозиции]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/news/1803756 Коммерсант. Власти Катара признали участие в войне в Ливии на стороне ПНС]&lt;/ref&gt;.

=== Ҡорал ===

==== Каддафи ғәскәрҙәренең Скад ракетаһын ҡулланыуы ====
17 августа мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре конфликт башланғандан алып тәүге тапҡыр «Скад» ракетаһын ҡулланған. Ракета сүлгә ҡолаған, ҡорбандар юҡ, тип хәбәр ителә. Хәрби эксперттар иҫәпләүенсә, Каддафи ғәскәрҙәренең арсеналдағы 200-ҙән ашыу «Скад» ракетаһы бар&lt;ref&gt;[http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html Ливия: Силы Каддафи запустили ракету «Скад»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131131835/http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html |date=2012-01-31 }}&lt;/ref&gt;.

23 августа Сирт ҡалаһынан М. Каддафи ғәскәрҙәре Мисрата порты йүнәлешендә өс «Скад» ракетаһы менән атҡаны билдәле була. Зыян күреүселәр юҡ, ракеталарҙы осороу тураһында мәғлүмәтте НАТО етәкселектә раҫланы&lt;ref&gt;[http://podrobnosti.ua/accidents/2011/08/23/787222.html Силы Каддафи запустили не одну, а три ракеты «Скад» в лагерь повстанцев]&lt;/ref&gt;.

9 сентябрҙә улар альянс авиацияһының Бени-Валид районында ике «Скад» ракетаһын тотоп алыуын хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data/international/2011/September/international_September392.xml&amp;section=international&amp;col= NATO destroys two Scud missiles near Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913142524/http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data%2Finternational%2F2011%2FSeptember%2Finternational_September392.xml&amp;section=international&amp;col= |date=2011-09-13 }}&lt;/ref&gt;.

==== Баш күтәреүселәрҙе ҡорал менән тәьмин итеү ====
Француз хәрбиҙәре Эз-Зинтан һәм Эр-Рагуб ҡалалары тирәһендә Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан амазиг ырыуы баш күтәреүселәренә ярҙам итеү өсөн парашют ысулы менән ҡорал ырғыта. Ләкин Каддафи контрразведка сираттағы ҡорал ташлау ваҡытын һәм француз пилоттарының амазигтар менән бәйләнеш ысулдарын белә. Контрразведка француз командованиеһы менән радиоуйынға инә һәм 2011 йылдың июлендә француздар ҡоралды (граждандар өсөн ҡурҡыныс тыуҙырған пехотаға ҡаршы миналар) хөкүмәт хәрби часына ырғыта, һәм быны Ливия телевидениеһы операторҙары төшөргән. Бынан һуң Францияның Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле Бернар Валеро «Жәбәлл Нефусса таулы райондары граждандарының хәүефен иҫәпкә алып», уны ҡотҡарыу өсөн «үҙен-үҙе һаҡланыу саралары» кәрәк булғанлығын, улар «БМО Именлек советы резолюцияларына ярашлы» килтерелгәнен белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.izvestia.ru/news/493695 Ю. Кравчинский, И. Являнский, О. Шевцов. Как французы сбрасывали оружие «берберским повстанцам»]&lt;/ref&gt;. Өҫтәүенә, ҡорал поставкалау Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 1970-се резолюцияһы менән туранан-тура тыйыла.

2011 йылдың 26 октябрендә Судан президенты Ғүмәр әл-Бәшир Судан баш күтәреүселәрҙе ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин иткәнен таныны. Ул «Трополгә ингән отрядтарҙың ҡоралдарының һәм хәрби сараларының бер өлөшө 100 процент судандыҡы» тине&lt;ref name=autogenerated11&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |title=Sudan armed Libya’s former rebels — Reuters |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  Уның һүҙҙәренсә, был Муаммар Каддафиҙың Дарфурҙа һәм Көньяҡ Суданда хөкүмәткә ҡаршы көстәргә күрһәткән ярҙамына яуап итеп эшләнгән&lt;ref name=autogenerated11 /&gt;.

== Һуғыш барышы ==

=== Протестарҙың башланыуы ===
[[Файл:Bayda protest cropped.jpg|thumb|left|Әл-Ороба урамында протестар, Байда, 13 ғинуар, 201йыл.]]
2011 йылдың 13 ғинуарынан 16 ғинуарына тиклемге осорҙа, торлаҡ йорттар төҙөлөшөндә ришүәт менән бәйле тотҡарлыҡтарға ризаһыҙлыҡ белдереп, Эл-Байдала, Дернда, Бенгазиҙа һәм башҡа ҡалаларҙа хөкүмәт төҙөп ятҡан йортто биләй башлай.Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр Байдала полиция менән бәрелешкән һәм хөкүмәт учреждениеларына һөжүм иткән&lt;ref&gt;{{cite web|title=Libyans Protest over Delayed Subsidized Housing Units |url=http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |date=2011-01-16 |work=Almasry Alyoum |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322055904/http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |archive-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya Protest over Housing Enters Its Third Day |url=http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |author=Abdel-Baky, Mohamed |date=2011-01-16 |work=Al-Ahram |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |archive-date=2011-07-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |date=2011-07-19 }}&lt;/ref&gt;. 27 ғинуарға хөкүмәт кешеләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү өсөн 20 миллиард евронан ашыу күләмендә инвестиция фондын булдырыу менән торлаҡ тәртипһеҙлектәренә иғтибар иткән&lt;ref name=fund-reuters&gt;{{Cite news|title=Libya Sets Up $24 Bln Fund for Housing|url=https://www.reuters.com/article/libya-fund-investment-idUSLDE70Q1ZM20110127|access-date=18 March 2011|work=Reuters |date=2011-01-27|first=Souhail|last=Karam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Weaver|first=Matthew|date=2011-01-16|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/16/muammar-gaddafi-condemns-tunisia-uprising|title=Muammar Gaddafi Condemns Tunisia Uprising|work=The Guardian|access-date=13 August 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:My name is freedom DSCF0480b.jpg|thumb|right|upright|140px| Бенгазиҙа ғәрәп яҙы менән бәйләнеште сағылдырған граффити.]]
Ғинуар аҙағында Жамал әл-Хажи, яҙыусы, сәйәси күҙәтеүсе һәм бухгалтер, Тунис һәм Мысыр революциялары уңышынан илһамланып, «интернетта Ливиялағы ҙур азатлыҡҡа ярҙам итер өсөн демонстрациялар үткәрергә саҡыра». 1 февралдә полиция хеҙмәткәрҙәре уны штатта ҡулға ала, ә 3 февралдә уға үҙенең машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Әбдел хажи үҙенең көсһөҙ сәйәси инаныуҙары өсөн төрмәгә ябылғас, күреүебеҙсә, уны ҡулға алыуға сәбәпсе булған. 1 февралдә штат кейемле полиция хеҙмәткәрҙәре уны ҡулға ала, ә 3 февралдә уға машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Amnesty International белдереүенсә әл-Хажи элек ҡулға алыныуының ысын сәбәбе, күрәһең, үҙенең көс ҡулланмаған сәйәси инаныуҙары, демонстрацияға саҡырыуы булған.&lt;ref name=&quot;AI_JamalH&quot;&gt;{{cite web|title=Libyan Writer Detained Following Protest Call|publisher=[[Amnesty International]]|date=2011-02-08|url=https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|access-date=2011-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|archive-date=2011-02-09|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08 |date=2011-02-09 }}&lt;/ref&gt;. Февраль башында Каддафи Жәмәһириә исеменән сәйәси активистар, журналистар һәм киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре менән осрашты һәм, улар, Лиыияла тыныслыҡты боҙған йәки хаос тыуҙырған осраҡта, яуаплылыҡҡа тарттырыласаҡ, тип иҫкәртте&lt;ref name=&quot;awsat&quot;/&gt;.
[[Файл:First demonstrations calling for toppling the regime in Libya (Bayda, Libya, 2011-02-16).jpg|thumb|left|Байдалағы тәүге демонстрациялар. Полиция машинаһы 2011 йылдың 16 февралендә хәҙер Осҡон тип билдәле булған Ат-Талхи киҫелешендә янған.]]
Тәртипһеҙлектәр һәм бәрелештәр 2011 йылдың 2 февралендә башлана. Тиҙҙән ҡаршылыҡ күрһәтеүсе һәм сит ил киң мәғлүмәт саралары уларҙы Ливия  лайыҡлылыҡ революцияһы тип атай&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1215/01903659-1506283 | volume=39 | issue=1 | title=A Revolution of Dignity and Poetry |url=https://archive.org/details/boundary-2_spring-2012_39_1/page/137 | year=2012 | journal=Boundary 2 | pages=137–165 | last1 = Omri | first1 = Mohamed-Salah}}&lt;/ref&gt;. Сит ил эшселәре һәм ризаһыҙлыҡ белдергән граждандар Зәүиәнең төп майҙанында, урындағы ҡала хакимиәтенә ҡаршы протест үткәрә. Унан һуң полиция һәм Каддафи яҡлылар баҫтырған сыуалыштар башланған. Ливиялағы ихтилал иһә 15 февралдә Бенгази ҡалаһындағы ваҡиғанан башлана&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Staff|title=Libyan Police Stations Torched&amp;nbsp;– Clashes Reported Across the Country, as Security Forces and Government Supporters Confront Demonstrators|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/5wYDLZMdr?url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|archivedate=2011-02-16|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15 Feb BEN&quot;&gt;{{cite web|author=Edwards, William|title=Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi|url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|publisher=[[France 24]]|date=2011-02-16|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG3YR4t?url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Быға юрист һәм хоҡуҡ һаҡлаусы Фәтхи Тербилде ҡулға алыу сәбәпсе булған (һуңғараҡ азат ителгән)&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt;. Ғәмәлдәрен социаль интернет-селтәрҙәр аша көйләүсе демонстранттар&lt;ref&gt;[https://news.ub.ua/ru/print/6786-v-livii-segodnya-sostoitsya-den-gneva.html В Ливии сегодня состоится «День гнева»]. // Портал «УкрБизнес», 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt; урындағы хакимиәт бинаһы янына йыйылды һәм уны азат итеүҙе талап итте&lt;ref&gt;[http://ura-inform.com/ru/politics/2011/02/17/lybiadem В Ливии сегодня пройдет «День гнева»]//УРА-Информ,17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Һуңынан кешеләр ҡала үҙәгенә йүнәлә, һәм унда низағ була. 600-гә яҡын кеше ҡатнашҡан демонстрация барышында хөкүмәттең отставкаға китеүен талап итеү яңғыраны. Протест күрһәтеүселәр яндырғыс ҡатнашмалар һәм таштар менән ҡоралланған була. Полиция халыҡҡа ҡарша күҙ йәштәрен ағыҙыусы газ, һыу пушкалары һәм резина пулялар ҡуллана&lt;ref&gt;{{cite web|author=&lt;!--[if IE 6]&gt; &lt;![endif]--&gt; |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/16/137834.html |title=Clash breaks out as Libya braces for 'day of anger' |publisher=Alarabiya.net |date=2011-02-16 |access-date=2013-10-02}}&lt;/ref&gt;. Бәрелешеүҙәр барышында 38 кеше, шул иҫәптән хәүефһеҙлек хеҙмәтенең 10 хеҙмәткәре зыян күргән&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html В результате беспорядков в Ливии погибли 4 человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220205138/http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html |date=2011-02-20 }}//Росбалт, 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Edwards|first=William |title = Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi |url = http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|work=[[France 24]]|date=2011-02-16|access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:A Benghazi girl holding a paper.jpg|thumb|Бенгази.  2011 йылдың 23 феврале. Ливия ырыуҙары берҙәм, тигән яҙыулы плакат тотҡан ҡыҙыҡай.]]
Демонстранттар «Әбү Сәлим» төрмәһендә үлтерелгән кешеләрҙең фотоһүрәттәрен тотоп барған: 1996 йылдың 29 июнендә, тотҡондарҙы тотоу шарттарына ҡаршы протест белдергәс, төрмәлә 1200-гә яҡын кеше атып үлтерелә. Фәтхи Тербиль һәләк булғандарҙың туғандарының рәсми вәкиле булып сығыш яһаған&lt;ref name=&quot;newsru&quot;&gt;[http://www.newsru.ru/world/16feb2011/bengazi.html Волна революций докатились до Ливии: на улицах начались драки, людей разгоняют горячей водой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],16.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Benghazi - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|right|2011 йылдың 25 феврале. Бенгазиҙа Каддафиға ҡаршы сыҡҡан бер нисә йөҙ кеше.]]
Һөҙөмтәлә властар «Әбү Сәлим» төрмәһенән «Ливия көрәше ислам төркөмө»нөң 110 ағзаһын сығара&lt;ref&gt;[http://mvkursk.ru/topnews/18260.html Ливийская оппозиция проводит «День гнева» для Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141032/http://mvkursk.ru/topnews/18260.html |date=2012-01-11 }}/ИА «Свободная волна», 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Яҙыусы Иҙрис Әл-Месмари Әл-Джазирегә полицияның протест белдереүе тураһында интервью биргәндән һуң бер нисә сәғәт үткәс ҡулға алына&lt;ref name=erupts15Feb&gt;{{cite news| title=Libyan Police Stations Torched|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/20112167051422444.html |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;.

Бенгазиҙағы бәрелештәрҙән һуң баҫылған белдереүҙә Ливия чиновнигы, хөкүмәт «кешеләр төркөмөнә төндә йөрөргә һәм Ливия хәүефһеҙлеге менән уйнарға мөмкинлек бирмәй», тип иҫкәртте. Белдереүҙ: «Уҙған төндә кешеләрҙең ҙур булмаған төркөмдәре - 150-гә тиклем кеше - ошондай хәл тыуҙырҙы. Сит кешеләрҙең ҡайһы берҙәре был төркөмгә үтеп ингән. Улар урындағы суд процесын юҡҡа сығарырға маташҡан. Беҙ быға бөтөнләй юл ҡуймаясаҡбыҙ, һәм халыҡты, хөкүмәтте ҡолатыуға саҡырһа ла, ғәмәлдәге каналдар буйынса үҙ проблемаларын әйтеп бирергә саҡырабыҙ» тиелә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12477275 | work=BBC News | title=Libya protests: Second city Benghazi hit by violence | date=2011-02-16}}&lt;/ref&gt;.

16 февралгә ҡарата төндә Бейидала, Зәүиәлә һәм Зинтанда Каддафи хөкүмәтен тар-мар итергә саҡырған йөҙҙәрсә кеше полиция һәм хәүефһеҙлек хеҙмәте биналарын яндыра&lt;ref name=erupts15Feb/&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/media/press/what-happened-next-the-big-stories-of-2009-6278870.html|title=What happened next? The big stories of 2011|work=The Independent|access-date=18 December 2011|date=2011-12-18|location=London}}&lt;/ref&gt;.

=== Хөкүмәттең башланғыс эшмәкәрлеге ===
Низағ алдындағы көндәрҙә Каддафи 17 февралдә үтергә тейешле хөкүмәткә ҡаршы митингыла ҡатнашырға саҡыра. Халыҡ-ара көрсөк төркөмө, был халыҡ иғтибарын үҙенән һәм Жәмәһириә сәйәси системаһынан хөкүмәт чиновниктарына күсереүгә йүнәлтелгән сәйәси манёвр булған, тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;crisisgroup&quot;/&gt;.

Һуңыраҡ февралдә Каддафи бунтарыусыларҙың «Әл-Ҡаидә» йоғонтоһонда булыуын, Усама Бен Ладендың һәм эсемлектәргә, таблеткаларға, һөткә, кофеға һәм Нескафеға  өҫтәлгән галлюциноген наркотиктарҙың шәхсән тәьҫирендә булыуын белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Millership, Peter |author2=Blair, Edmund |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-gaddafi-idUSTRE71N4NI20110224 |title=Gaddafi Says Protesters Are on Hallucinogenic Drugs |date=24 February 2011 |work=Reuters|access-date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Ben Gedalyahu, Tzvi|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/142629| title=Yemen Blames Israel and US; Qaddafi Accuses US&amp;nbsp;– and al-Qaeda|publisher=Arutz Sheva| date=2 March 2011|access-date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Каддафи һуңғараҡ шулай уҡ уның идараһына ҡаршы баш күтәреү «сит ил дәүләттәренең колониалистик заговоры» һөҙөмтәһе булыуын белдерҙе, атап әйткәндә, Францияны, Америка Ҡушма Штаттарын һәм Бөйөк Британияны нефтте контролдә тоторға һәм Ливия халҡын ҡол итергә теләүендә ғәйепләй. Ул революционерҙарҙы «тараҡандар» һәм «ҡомаҡтар» тип атай һәм, ихтилал баҫтырылғансы, отставкаға китмәҫкә һәм Ливияны таҙартырға ант бирә&lt;ref name=&quot;deserve_to_live&quot;&gt;{{cite news|author=Blomfield, Adrian| url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live| title=Libya: 'More Than 1,000 Dead'| date=23 February 2011|access-date=26 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;three_scenarios&quot;&gt;{{cite news|last=Ajbaili|first=Mustapha |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/26/139381.html| title= Three Scenarios for End of Gaddafi: Psychologist| date=26 February 2011|access-date=11 August 2011|publisher=[[Al Arabiya]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=9 March 2011|url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/09/140782.html |title= Gaddafi Warns of al-Qaeda Spread 'Up to Israel' |publisher=[[Al Arabiya]]|access-date=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.

«Сыуалыштарға ҡотҡо һалған күп кешеләр ҡулға алынды. Ливия уларҙың ''Әл-Ҡаидәнеке'' икәнлеген күрһәтәсәк. Ҡайһы бер йәш баш акүтәреүселәр хаталы юлға баҫҡан. Хөкүмәт улар менән һөйләшеүгә әҙер», - тине Мальта илсеһе. Ул Ливия көнсығышында 2500-гә яҡын сит ил һуғышманының эш итеүе һәм башлыса сыуалыштар тыуҙырыуы хаҡында белдерә. «Таһрир майҙанында һәм Туниста күргәндәребеҙ асыҡ аңлашыла ине. Ләкин Ливияла башҡасараҡ»&lt;ref name=&quot;maltatoday.com.mt&quot;&gt;{{cite web|last=Balzan |first=Saviour |url=http://www.maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/national/Unrest-caused-by-Al-Qaeda-insurgents-govt-right-in-using-force-Ambassador |title=– Malta's news portal |publisher=Maltatoday.com.mt |date=24 February 2011 |access-date=27 August 2013}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи үҙен «бәҙеүән-яугир» тип атай, артабан һуғышырға һәм «ғазап сигеүсе» булып үлергә ант итә һәм үҙенең яҡлыларын өйҙәрен ташлап китергә, революционерҙарҙың «өңөнә» һөжүм итергә саҡыра. Каддафи әлегә көс ҡулланыу тураһында бойороҡ бирмәүен белдерә, әгәр башлаһа, «барыһы ла янасаҡ», тип янай. Отставкаға китеү талаптарына яуап биреп, ул, «власта халыҡ» торғанын, «церемональ вазифа» биләгәнлеген иҫкә алып, отставкаға китә алмауын белдергән&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/201122216458913596.html |title=Defiant Gaddafi Vows To Fight On|publisher=Al Jazeera|date=23 February 2011 |access-date=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.

=== «Асыу көнө» ===
«Асыу көнө»н ливиялылар ил эсендә лә, унан ситтә лә 17 февралгә билдәләй&lt;ref name=&quot;awsat&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| title=Calls for Weekend Protests in Syria|date=2011-02-04|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Debono|first=James|title=Libyan Opposition Declares 'Day of Rage' Against Gaddafi|work=[[Malta Today]]|url=https://www.maltatoday.com/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|access-date=10 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|archive-date=13 February 2011|url-status=dead|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi |date=2011-02-13 }}&lt;/ref&gt;.  Ливия оппозицияһының милли конференцияһы Каддафи хөкүмәтенә ҡаршы сығыш яһаусы бөтә төркөмдәрҙең биш йыл элек булып үткән Бенгази демонстрацияһын хәтерләп 17 февралдә сығыш яһауын һораны&lt;ref name=&quot;awsat&quot;&gt;{{cite news |last=Mahmoud |first=Khaled |title=Gaddafi Ready for Libya's 'Day of Rage' |date=2011-02-09 |work=Asharq Al-Awsat |url=http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |access-date=10 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |archive-date=23 February 2011 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |date=23 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. Протестар Тунис һәм Мысыр революциялары менән илһамландырылған&lt;ref name=&quot;awsat&quot; /&gt;. 17 февралдә Бенгази, Бевида, Эз-Зинтан, Ружбан, Аждабия һәм Дерна ҡалаларында күмәк сығыштар булды. Ливияның хәүефһеҙлек көстәре ҡаршылашыусылар төркөмөнә хәрби патрон менән ут асты&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;. Штаб-фатиры Женевала урынлашҡан Ливияның Human Right Solidarity хоҡуҡ һаҡлаусы ойошмаһы, шаһиттарҙың әйткәненән сығып, протест сығышының 13 ҡорбаны тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.metronews.ru/mir/livijcy-trebujut-otstavki-kadaffi/Tpokbq!rUmvObbTbUFk/ Ливийцы требуют отставки Кадаффи]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Metro International]],17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 
Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр яуап итеп бер нисә хөкүмәт бинаһын, шул иҫәптән полиция участкаһын яндыра&lt;ref&gt;{{cite news |title=Anti-Government Protesters Killed in Libyan Clash |url=https://www.usatoday.com/news/world/2011-02-17-libya-protests_N.htm |agency=Associated Press|work=USA Today |date=2011-02-17 |access-date=12 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/20/AR2011022004185.html|title=Military Helicopters Reportedly Fire on Protesters in Libya|last1=Raghavan|first1=Sundarsan|last2=Fadel|first2=Leila |work=The Washington Post |date=2011-02-21|access-date=23 July 2011}}&lt;/ref&gt;.  Триполиҙа урындағы телевидение һәм радиостанция офистары талана, баш күтәреүселәр шулай уҡ именлек хеҙмәте биналарына, революция комитеттары офистарына, Эске эштәр министрлығы һәм Халыҡ залы бинаһына (Ливия парламенты бинаһы) ут төртә&lt;ref name=&quot;crisisgroup&quot;&gt;{{Cite web|title=POPULAR PROTEST IN NORTH AFRICA AND THE MIDDLE EAST (V): MAKING SENSE OF LIBYA. Middle East/North Africa Report N°107|date=2011-06-06|publisher=[[International Crisis Group]]|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|url-status=dead|archive-date=2011-07-11|page=4 (page 9 of PDF)}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf |date=2011-07-11 }}&lt;/ref&gt;. 2006 йылда Бенгази ҡалаһында 10-дан ашыу кеше ҡорбан ителгән Италия консуллығында карикатура низағына бәйле килеп тыуған протест акцияһының биш йыллығы уңайынан Ливияла «Асыу көнө» ойошторола&lt;ref&gt;* [http://www.polit.ru/news/2006/02/18/bengazy_print.html Ливия: демонстрация в Бенгази возобновилась]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Полит.ру]],18.02.2066 г.
* [http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html В Ливии на акцию протеста вышли две тысячи человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120708/http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html |date=2014-04-28 }}//MIGnews.com.ua,16.02.2011 г.
* [http://www.kyivpost.ua/world/news/vo-vremya-akcij-protesta-v-livijskom-gorode-bengazi-pogibli-20-chelovek.htmlВо{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;nowiki&gt; время акций протеста в ливийском городе Бенгази погибли 20 человек] //Kyiv Post,18.02.2011 г.&lt;/nowiki&gt;
* [http://news.israelinfo.ru/world/36179?for_printing{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}Ливия&lt;nowiki&gt;: «День гнева» против Каддафи]//Israelinfo.ru, 17.02.2011 г.&lt;/nowiki&gt;
* [https://lenta.ru/news/2011/02/16/benghazi/_Printed.htm На акцию протеста в Ливии вышли две тысячи человек]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. Триполиҙа, баш ҡалала, Каддафи яҡлылар митингыһы үтә.

=== Һуғыштың беренсе осоро. Халыҡ-ара интервенция алдынан (17 февраль — 19 март 2011 йыл) ===
[[Файл:Victims of Abu Sleem massacre.JPG|thumb|250px|Демонстранттар Бенгазиҙа 1996 йылда Әбү-Сәлим төрмәһендә ризаһыҙлыҡ сығышы баҫтырылғанда һәләк булғандарҙың портреттары төшөрөлгән плакаттарҙы ҡарай ]]

=== Киренаиканың ҡалаларында тулҡынланыуҙар һәм һуғыштар (18—20 февраль) ===
[[Файл:Libyan flag above the communications tower in Al Bayda (Libya, 2011-07-17).jpg|thumb|left|Байдалағы элемтә башняһы өҫтөндә Ливия Күсмә милли советының флагы.]]

17-18 февралдән алып Бенгазиҙағы хөкүмәткә ҡаршы сыуалыштар, бында урынлашҡан Ливия армияһы частары оппозиция яғына сыҡҡанлыҡтан, ҡораллы фетнәгә әүерелә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/02/22/army/ Группа офицеров ливийской армии призвала к свержению Каддафи]//[[Lenta.ru]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, һуңынан улар боласылар менән бергә урындағы радиостанцияны баҫып ала һәм яндыра&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821044.html В Ливии манифестанты сожгли радиостанцию]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Росбалт, 18.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ливияның Эске эштәр министрлығы башлығы армия генералы ''Әбдел Фәттәх Юныс'' Каддафи менән мөнәсәбәтен өҙә һәм армияны ҡаршылыҡ белдереүселәр яғына сығырға саҡыра. Һөҙөмтәлә, Ливияның ҡораллы көстәре ғәмәлдә баш күтәреүселәр яғына күскән һәм Триполи хөкүмәтенә буйһонған частарға бүленә. Йәкшәмбе, 20 февралдә, хәрбиҙәр ҡалдырған үҙәктәге хәрби база һәләк булғас, ҡала баш күтәреүселәрҙең тулы контроленә күсә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html Оппозиция захватила военную базу в ливийском городе Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223005017/http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html |date=2011-02-23 }}//Росбалт, 20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Авиация Бенгазиҙа фетнәселәр ҡулындағы хәрби базаға һөжүм итә. 19 февралдә шаһиттар Ливияла вертолёттар хөкүмәткә ҡаршы халыҡ төркөмөн утҡа тотоуын хәбәр итә&lt;ref&gt;{{cite news|last=Basu|first= Moni|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/02/19/libya.protests/|title=Libyan demonstrators Say They'll Soldier on Despite Violent Crackdown|publisher=CNN|access-date=31 March 2011|date=20 February 2011}}&lt;/ref&gt;.

18 февралдә баш күтәреүселәр, полиция ҡаршылығын ҡыйратып, Әл-Байда ҡалаһын контролгә ала, хәбәр ителеүенсә, урындағы полиция һәм сыуалыштарға ҡаршы көрәш буйынса подразделениелар протест белдереүселәр яғына күсә&lt;ref name=liveblog217&gt;{{cite news|url=http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|title=Libya&amp;nbsp;– Live Blog|publisher=Al Jazeera|date=17 February 2011|access-date=10 April 2011|archive-date=23 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223072304/http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsru.ru/world/18feb2011/livia_opp.html Ливийская оппозиция утверждает, что взяла под контроль город. Полиция и военные переходят на сторону демонстрантов]{{Недоступная ссылка|date=November 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],18.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Армия Байд ҡалаһынан китә. Мысыр өлгөһөндә Ливияла 19 февралгә ҡарай төндә властар интернетты өҙгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/02/19/libya/ В Ливии отключен интернет]//[[Lenta.ru]],19.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Заголовок =Муаммар Каддафиҙың Ливия халҡына мөрәжәғәте 
| Содержание =Мин бер ҡасан да Ливия ерен ҡалдырмам, һуңғы тамсы ҡаныма тиклем һуғышасаҡмын һәм бында ата-бабаларым менән ғазап сигеп үләсәкмен… &lt;br&gt;Каддафи президент түгел, ул - революция лидеры һәм ливиялыларға дан килтергән яугир-бәҙәүи.
| Подпись = [[21 февраль]] [[2011 йыл]]&lt;ref&gt;[http://newsru.com/world/22feb2011/gaddafy.html Каддафи, чьи войска убили уже сотни демонстрантов, выступил: он &quot;умрет как мученик&quot;]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;
| Ширина = 235px
}}
[[Файл:Sirt Front-final.svg|thumb|350px|Көнсығыш фронт]]

20 февралдә халыҡ-ара берләшмәне «мәғлүмәт бомбаһы» шартлата (Рәсәйҙең «Комсомольская правда» гәзите баһаһы буйынса)&lt;ref name=&quot;kp.ru&quot;&gt;Юлия Алёхина [http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 Запад врет о бунте в Ливии, как в 2008-м о войне в Грузии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221010190011/http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 |date=2022-10-10 }}//[[Комсомольская правда]],28.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, уға ярашлы Ливия властары пулемёттарҙан протест демонстрацияһын ата. Әл-Жазира телеканалы хәбәр итеүенсә, Ливияның хоҡуҡ һаҡлаусыларына һылтанып, 200-гә яҡын кеше һәләк булған, 800-гә яҡыны яраланған&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;* [http://newsru.com/world/20feb2011/bengazi.html NEWSru.com: «Сущий ад» в ливийском Бенгази — войска ведут огонь по демонстрантам, до 200 погибших]//[[NEWSru.com]],20.02.2011 г.
* [http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/02/110220_libya_unrest_death.shtml?hpt=T1?print=1 В беспорядках в Ливии погибло более 200 человек]//[[BBC]] Russian,20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Киң мәғлүмәт саралары таралыуынса, демонстранттарға ҡаршы артиллерия һәм хәрби вертолёттар файҙаланылған.&lt;ref&gt;* Nick Meo [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8335934/Libya-protests-140-massacred-as-Gaddafi-sends-in-snipers-to-crush-dissent.html Libya protests: 140 'massacred' as Gaddafi sends in snipers to crush dissent]//[[The Telegraph]],20 Feb 2011{{ref-en}}
* [http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110221/local/two-libyan-fighter-jets-arrive-in-malta-two-helicopters-land Updated: Libyan fighter jets arrive in Malta]//Times of Malta,21 Feb 2011&lt;/ref&gt;. Ләкин был мәғлүмәттәр раҫланмаған&lt;ref name=&quot;volovich&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Ливия в огне: мятеж или революция?|publisher=Институт Ближнего Востока|author=Волович А.А.|date=2011-03-10|description=|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;british_civilians&quot; /&gt;.

Ваҡиғаны баһалау билдәһеҙ. Атап әйткәндә, Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени фекеренсә, был осраҡта власты баҫып алыу маҡсатында, полиция участкаларына һәм казармаларға һөжүм иткәнлектән, фетнәселәр демонстранттар статусын юғалтҡан, һәм һәр яуаплы хөкүмәт ошондай хәлдә саралар күрергә тейеш. 
&lt;ref name=&quot;pres_ugandy&quot;&gt;Йовери Кагут Мусевени [https://vz.ru/opinions/2011/3/30/479950.print.html «Большие ошибки Каддафи»]//Взгляд,Global Public Square,30.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең ҡайһы бер политологтары демонстрацияларҙы атыуҙы Ливиялағы ваҡиғаларҙың ялған картинаһын булдырыу буйынса махсус ойошторолған ғәмәлдәрҙең бер өлөшө тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;delyagin&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Экономика ливийской войны|publisher=Телекомпания «Невский Экспресс»|author=Михаил Делягин|date=2011-03-28|description=Ливийский кризис: экономический смысл и глобальные последствия|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Хазин, Михаил Леонидович|Михаил Хазин]] [https://echo.msk.ru/programs/creditworthiness/759695-echo.phtml Кредит доверия]//«[[Эхо Москвы|Эхо Москвы»]],23.03.2011&lt;/ref&gt;.
[[Файл:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|left|Бенгази ҡалаһындағы танкта кешеләр төркөмө]]

Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәре буйынса, күренекле мосолман вәғәзсеһе шәйех Йософ әл-Ҡардауи армияны Каддафиҙы үлтерергә саҡырған: «ул үҙ халҡының ҡанын ҡойҙо, йәлләд»&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/22feb2011/killgaddafi.html Авторитетный мусульманский богослов ужесточил риторику, призвав физически устранить Каддафи]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, бынан алда ул, Тунис һәм Мысыр президенттары өлгөһөндә, тыныс ҡына отставкаға китергә тәҡдим иткән&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/21feb2011/bogoslov.html Видный исламский богослов посоветовал Каддафи последовать примеру президентов Туниса и Египта]//[[NEWSru.com]],21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы башлығы Уильям Хейг 2011 йылдың 21 февралендә Каддафиҙың Венесуэлаға ҡасыуы хаҡында ялған мәғлүмәт таратты&lt;ref&gt;[http://www.avesta.tj/index.php?newsid=7503 Каддафи бежал из Ливии, глава МИД Великобритании]//ИА «Авеста»,21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Британия хөкүмәте ҡарамағында булмаған British Civilians For Peace in Libya ойошмаһы тикшереү үткәреп, полковник Муаммар Каддафи ғәскәрҙәренең илдең көнбайыш өлөшөндә тыныс халыҡҡа һөжүм итеүен иҫбатлаған дәлилдәр тапмай&lt;ref name=&quot;british_civilians&quot;&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html Правозащитники не нашли доказательств преступлений Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208030450/http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html |date=2011-12-08 }}//Росбалт,19.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Ливияның Швейцариялағы илсеһе Слиман Бугушиир хәбәр итеүенсә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7527269/ |title=сообщил |accessdate=2012-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |date=2014-04-28 }}&lt;/ref&gt;, хоҡуҡ һаҡлаусыларҙың октябрҙә үлтерелгән Ливия лидеры Муамар Каддафиҙың хөкүмәтен хәрби енәйәттәр һәм кешелеккә ҡаршы енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәре аныҡ дәлилдәр менән нығытылмаған. Атап әйткәндә, 2011 йылдың яҙында Ливияның көнсығышында Каддафи хөкүмәтенең граждандарҙы үлтерә һәм көсләй алырлыҡ көстәре булмаған.

22 февралдә фетнәселәр үҙ власын Тобрук ҡалаһына тарата, сөнки Тобрук ғәскәрҙәре командующийы генерал-майор ''Сөләймән Мөхәммәт'' уға тоғро ғәскәрҙәр менән оппозиция яғына күскән, тип хәбәр иткән Катарҙың «Әл-Жәзирә» телеканалы. Ливия властары төҙөлгән сыуалыштар һәм фетнәләрҙә ғәйепләнә&lt;ref&gt;[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/livia8013.html Оппозиция: в Ливии погибли уже 10.000 человек]//[[Newsru]],23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ливия властары сыуалыштар һәм фетнәләр ойоштороуҙа Әл-Ҡаидәне ғәйепләй&lt;ref&gt;[http://rian.ru/world/20110223/337917183-print.html «Аль-Каида» провозгласила исламский эмират на востоке Ливии]//РИА Новости,23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

24 февралгә бөтә Киренаика фетнәселәрҙең контроленә күсә. Ливия властары төбәк өҫтөнән контролде кире ҡайтарырға тырышыуҙы ваҡытлыса туҡтата&lt;ref&gt;[http://www.newsru.co.il/mideast/24feb2011/benrazi8004.html Бенгази празднует освобождение от власти Каддафи]//[[Newsru]],24.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 26 февралдә фетнәселәр Бенгазиҙа илдең элекке юстиция министры ''Мостафа Мөхәммәт Әбделжәлил'' етәкселегендәге Ливияның ваҡытлыса хөкүмәтен иғлан итә&lt;ref&gt;* [http://www.fontanka.ru/2011/02/27/012/ В Ливии создано оппозиционное переходное правительство]//«Фонтанка».ru,27.02.2011 г.
* [https://radiomayak.ru/doc.html?id=226084 Оппозиция Ливии создала переходное правительство]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Радио Маяк]],27.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== «Триполиға марш» (2—6 март) ===
23 февралдә Бенгазиҙан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыуып сығарғандан һуң, Триполи ҡалаһы властары контролендә булмаған '''«Альхурра»''' телеканалы (''Мөхәмәт Набус'') 5000 ополченсы (дивизия) ҡатнашырға йыйынған тәүге марш анонсын бирә&lt;ref&gt;[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/mercen8007.html Ливийские повстанцы взяли в плен наёмников Каддафи]//[[Newsru]],23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Британияның «Дейли мейл» гәзите хәбәр итеүенсә, Бөйөк Британия Оборона министрлығының үҙенең исемен әйтергә теләмәгән юғары дәрәжәле вәкиле һөйләүенсә, һөжүм башланыр алдынан (21 мартҡа тиклем өс аҙна ҡалғас, йәғни 1 мартҡа тиклем) Киренаикаға Британия Айырым һауа хеҙмәте (SAS) элита подразделениеһы яугирҙары төшөрөлгән&lt;ref&gt;* [http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html Ливийская оппозиция оттеснила войска Каддафи от Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817160658/http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html|date=2016-08-17}}
* Александр Хабаров [http://www.vesti.ru/doc.html?id=438319 Британский спецназ действует в Ливии уже три недели]//[[Вести.ru]], 22.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. 2 мартта баш күтәреүселәр Брега нефть портына һөжүм итә. Уны алып, 3 марттағы икенсе көнөнә улар Эль-Агейлуға һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/04/further/ Повстанцы отбросили войска Каддафи на 60 километров от Бреги]//[[Lenta.ru]],04.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

4 мартта Рәс-Лануф өсөн алыш башлана, уның барышында баш күтәреүселәр ҡаланы ала&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304 UPDATE 1-Libyan rebels take oil town of Ras Lanuf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908064255/https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304|date=2019-09-08}}//[[Reuters]],04.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

5 мартта баш күтәреүселәр отрядтары Сирт яғына йүнәлә. Шул уҡ көндө көнбайыштан Бин-Жавадҡа Каддафи ғәскәрҙәренең бик ныҡ ҡоралланған төркөмө килә, һуңынан ҡала өсөн ҡаты һуғыш башлана.

=== Каддафи ғәскәрҙәренең беренсе  контрһөжүме (7—19 март) ===
6 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Көнсығыш фронтында контрһөжүм башлай. Уларҙың тәүге еңеүе Бин-Жавад ҡалаһын баҫып алыу була&lt;ref&gt;[http://www.ekhokavkaza.com/articleprintview/2330022.html СМИ: в Ливии в воскресенье антиправительственные силы оставили год Бин Джавад]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//Эхо Кавказа,07.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. 8 мартта ике көндән Каддафи армияһы Рәс-Лануф нефть эшкәртеү үҙәгенә һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/08/flats/ ВВС Ливии разбомбили жилой дом в Рас-Лануфе]//[[Lenta.ru]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәс-Лануф өсөн һуғыш 4 көн дауам иткән, һәм 11 мартҡа ҡаланы Каддафи ғәскәрҙәре баҫып алған. Иртәгәһенә, 12 мартта, һөжүмде үҫтереп, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе Бреганан ҡыуып сығарған&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/level2.html?NewsID=16036440&amp;PageNum=0 Режим Каддафи, продолжая наступление на повстанцев, вновь использовал удары своей авиации]//[[ИТАР-ТАСС]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

15 мартҡа Каддафи ғәскәрҙәре Аждабийға барып етә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/15/ajdab/ Ливийское телевидение объявило о захвате Адждабии]//[[Lenta.ru]],15.03.2011 г.&lt;/ref&gt;, һәм уның өсөн һуғыш ике көнгә яҡын дауам итә. 17 марттан 18-енә ҡарай төндә Ливия хәбәрсеһе Мөхәммәт Нәббүс Аждабиә янында Эз-Зүәйтендә нефть тултырылған цистерналарҙы шартлатыу хаҡында хәбәр итте&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0&amp; |title=Live Show Fri Mar 18 2011 03:07:21 AM |accessdate=2011-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |archivedate=2013-01-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;.

Каддафи армияһының баш күтәреүселәрҙе еңеүенә артиллерия, танкылар һәм авиацияны файҙаланыу иҫәбенә өлгәшелә. Әммә миллионға яҡын кеше йәшәгән Бенгази ҡалаһында һуйыш менән янаған ваҡиғалар 18 мартҡа ҡарай төндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы 1973 йылдың 17 мартында (Нью-Йорк ваҡыты буйынса), ер өҫтө операцияһынан башҡа, Ливияға ҡораллы интервенцияны рөхсәт иткән Резолюция-1973 ҡабул итә.

19 мартта һуғыштар баш күтәреүселәрҙең терәге - Бенгази ситендә башлана&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/17/outskirts/ Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази]//[[Lenta.ru]],17.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәренә ярашлы, иртәнсәк (урындағы ваҡыт буйынса 7:30) артиллерия ҡоралдарынан ҡалаға ут асыла. Иртәнге сәғәт 9-ҙа ҡалаға тәүге һөжүм башлана, ул көн уртаһында (урындағы ваҡыт буйынса көндөҙгө 14:30) кире ҡағыла&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;&gt;{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|title=Libya Live Blog - March 19 &amp;#124; Al Jazeera Blogs|publisher=Blogs.aljazeera.net|date=|accessdate=2011-03-19|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110320235930/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|archivedate=2011-03-20}}&lt;/ref&gt;.  Шулай уҡ баш күтәреүселәрҙең самолёты ҡала ситендә ПВО системаһы (Әл-Доллар районы) ярҙамында бәреп төшөрөлә&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045303/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html}}&lt;/ref&gt;  пилот, полковник Мөхәммәт Мөбәрәк әл-Окайли,&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045334/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html}}&lt;/ref&gt;, хәбәр ителеүенсә, иҫән ҡалмай&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=-nUrxp74Hgg|title=Gaddafi forces approach Benghazi|date= 2011-03-19 |publisher= [[Al Jazeera English]] |accessdate=2011-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jet&quot;&gt;{{cite web|url=https://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Video-Libya-Explosions-Heard-In-Benghazi-Following-Warnings-From-Obama-Cameron/Article/201103315955468|title=Allied Forces Begin Military Action Against Libya|work=news.sky.com|author=Natalie Fahy|date=2011-03-19|publisher=[[Sky News]]|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG5TA7R?url=http://news.sky.com/story/843441/britain-fires-missiles-at-libyan-targets|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;.

=== Нафуса тауҙары өсөн һуғыш ===

{{iw|Нафуса|Горы Нафуса|en|Nafusa}} (''амазиг теленән'': Адрар-эн-Нафусен (Нафуса тауҙары), ''ғәрәпсә'': الجبل الغربي Әл-Жабал әл Гарби (Көнбайыш тауҙары)) — көнбайыштан (Тунис сигенән) Гарьян ҡалаһына тиклем 250 километрға һуҙылған Ливиялағы тау һырттары. Шулай уҡ ҡайһы берҙә ҡатнаш атама — Нафуса Көнбайыш тауҙары, йәки Жабал Нафуса (''ғәрәпсә'' 'джабал' — тау, тауҙар).

Тауҙың үҙенең атамаһы — [[Нафуса]], сығышы менән амазиг теленән, Каддафи идара иткән йылдар дауамында, '''Тамазигт''' (амазигтар теле) һәм дөйөм алғанда амазиг мәҙәниәте, Жәмәһириәлә тыйылғанлыҡтан (хатта традицион амазиг географик атамаларын тыйыуҙа ла сағылыш тапҡан), рәсми властар был тауҙарҙың атамаһын Көнбайыш тауҙары тигән атамаға алмаштырырға тырышҡан&lt;ref&gt;* [http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/ Amazigh culture reborn in Libya revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716112554/http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/|date=2011-07-16}} //Libya TV, 11 July 2011
* Peter Graff [http://www.msnbc.msn.com/id/43178608/ns/world_news-africa/t/berber-culture-reborn-libya-revolt/# Berber culture reborn in Libya revolt] //[[Reuters]], 12 July 2011&lt;/ref&gt;.
Ливиялағы граждандар һуғышы ваҡытында Нафуса тауҙары Каддафи ғәскәрҙәренә иң ҡаты ҡаршылыҡ күрһәткән усаҡтарының береһенә әүерелә, һәм артабан ул Триполитаниялағы хәрби хәрәкәттәр театры үҫешенә йоғонто яһай.

Каддафи идара иткән ваҡытта милли дискриминацияға дусар булған бербер халҡының урындағы амазиг общиналары Ливия лидерының дошмандарын яҡлаған Нафуса тауҙарындағы һуғыш хәрәкәттәре баштан уҡ тиерлек киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртылмай, сөнки Ливия хөкүмәте был төбәктә ҡораллы көрәш фактын таныманы, ә сит ил журналистары был районға индерелмәгән, йәки мәғлүмәт семтеп кенә бирелгән йә цензураға дусар ителгән.

1 мартта Каддафи ғәскәрҙәре штурм менән бығаса баш күтәреүселәр контроленә күскән Гарьянды ала[http://wikimapia.org/#lat=32.1725612&amp;lon=13.0351067&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2465864/ru/Гарьян Гарьян], һуңынан оппозиционерҙарҙы көнбайышҡа ҡыҫырыҡлай. Налут, Джаду, Зинтан һәм Яфран ҡалалары, шулай уҡ Кала һәм Кикле торама пункттары ғына ҡаршылыҡ үҙәктәре булып ҡала [http://wikimapia.org/#lat=31.8639999&amp;lon=11.0076141&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14684433/ru/Налут Налут], [http://wikimapia.org/#lat=31.9515796&amp;lon=12.0384407&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/9250196/ru/Джаду Джаду], [http://wikimapia.org/#lat=31.9335168&amp;lon=12.2579956&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12743996/ru/Зинтан Зинтан] и [http://wikimapia.org/#lat=32.0575544&amp;lon=12.5673294&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3562537/ru/Яфран Яфран], шулай уҡ  [http://wikimapia.org/#lat=32.0121517&amp;lon=12.6368523&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15850028/ru/Эль-Калаа Калаа] һәм [http://wikimapia.org/#lat=32.061337&amp;lon=12.6974487&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5236493/ru/Кикла Кикла] тораҡ пункттары.

3 апрелдә Налут, Зинтан һәм Яфранды Каддафи ғәскәрҙәре ҡамауға ала, ләкин юлһыҙ таулы төбәк һәм амазигтарҙың аяуһыҙ ҡаршылығы Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата. Ҡалаларға электр энергияһын биреү өҙөлә.

16 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Зинтан ҡалаһына 15 танк һәм 40 бронетранспортёр ебәрҙе, һәм залп уты системалары ярҙамына таянып, уны штурмлауға тотондо&lt;ref&gt;[http://www.fontanka.ru/2011/03/16/162/ Войска Каддафи начали штурм города Зинтан]//[[Фонтанка.ru]],16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, улар ҡаланы ала алмай.

=== Һуғыштың икенсе осоро. Халыҡ-ара интервенциянан һуң (2001 йылдың 19 марты — апреле) ===
19 мартта (урындағы ваҡыт менән 16:00-ҙә) француз истребителдәре интервенция әҙерләү маҡсатында һауа разведкаһы үткәреп, Ливияның һауа киңлегенә осоп инә&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;/&gt;. 16:45-тә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә берәмек бронетехникаһын юҡ итеүҙән  Ливияға интервенция башлана&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;/&gt;.
[[Файл:Palmaria bengasi 1903 0612 b1.jpg|thumb|right|Француз авиацияһы Бенгази янында юҡ иткән Каддафи ғәскәрҙәренең «Пальмария» ҡоролмаларының (САУ) ҡалдыҡтары.]]

Әл-Жазира хәбәр итеүенсә, Бенгази өсөн барған һуғышта ҡаланан көнсығышҡа, баш күтәреүселәр контроле аҫтындағы башҡа ҡалаларға ҡасаҡтар ағымы башлана. Әл-Жазира британ һәм америка ҡанатлы ракеталарының Ливиялағы аэродромдарына һәм башҡа хәрби объекттарына һөжүме тураһында хәбәр итте, операция «Операция Odyssey Dawn» («Одиссея Таң») тип атала. Артабан Американың Хәрби-һауа көстәре иғтибарын ерҙәге маҡсаттарға туплай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/libya/|title=Live Blog Libya|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG60hVg?url=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/libya/|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;.

20 мартта Франция, Бөйөк Британия һәм Американың Хәрби һауа көстәре иртән (ике сәғәт дауамында) танк колоннаһына һөжүм итте. Reuters агентлығы Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы&lt;ref name=&quot;StarTribune.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.startribune.com/world/118322574.html|title=Gadhafi vows 'long war' after US, allies strike Libyan targets from air and sea|publisher=StarTribune.com|date=|accessdate=2011-03-20|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html|archivedate=2011-03-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html |date=2011-03-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 | work=Reuters | title=Remains of Gaddafi's force smolders near Benghazi | date=2011-03-20 | accessdate=2017-09-28 | archivedate=2011-03-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 |date=2011-03-22 }}&lt;/ref&gt;.  Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиҙа режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе. Агентлыҡ Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиға режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=BmN7rthjL0I Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya — March 20, 2011]&lt;/ref&gt;.

=== Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең икенсе һөжүме (22—28 март) ===
21-22 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Бенгази тирә-яғынан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм 23 мартҡа яуҙар Аждабия ҡалаһына, баш күтәреүселәр терәгенән көньяҡҡа табан 150 километр алыҫлыҡта Көнсығыш Ливияға күсә. Ул ваҡытта Көнсығыш Ливияла булған «Дождь» телеканалы хәбәрсеһе Орхан Жәмал 22-23 мартта Аждабия янындағы көсөргәнешле һуғыштар тураһында хәбәр итә. Ләкин, атыу ҡоралынан тыш, баш күтәреүселәрҙең башҡа ҡоралы булмай, ә Каддафи ғәскәрҙәренең элеккесә ауыр ҡоралы була&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_tom_chto_proishodit_v_livii_8218-8218/#top 23 марта]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/boi_v_adzhdabii_8223-8223/ Бои в Адждабии]&lt;/ref&gt;.

24 мартта Аждабиянан төньяҡҡа Каддафи ғәскәрҙәренең «ҡайһы бер рейд төркөмө» булыуы хаҡында хәбәр ителгәйне. Бер үк ваҡытта Аждабия тирә-яғында һуғыштар башлана, баш күтәреүселәр сигенә. Асылда, баш күтәреүселәр хәрәкәте Каддафи яҡлылар позицияларында мөсһөҙ урын эҙләй&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojna_v_livii_prodolzhaetsya_8229-8229/ Война в Ливии продолжается]&lt;/ref&gt;.

26 мартта төндә, Орхан Жәмал хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Аждабияны һуғышһыҙ баҫып ала. Шул уҡ көндө баш күтәреүселәрҙең автоколоннаһы, ҡаршылыҡҡа осрамай Брегуға инә, ә 27 мартта ҡаршылыҡтар осратмайынса, Рас-Лануфҡа һәм Бин-Жавадҡа инә.

=== Каддафи ғәскәрҙәренең икенсе контрһөжүме (28 март—15 апрель) ===
[[Файл:Libya location map-oil &amp; gas 2011-en.svg|thumb|350px|Ливияның нефть һәм газ ятҡылыҡтары]]
28 мартта баш күтәреүселәрҙең Катар властары менән нефть экспорты тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуы тураһында хәбәр килә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/28/oil/ Ливийские повстанцы пообещали начать экспорт нефти]//[[Lenta.ru]],28.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. . Элек Катар ғәрәп төбәгендә Америка хәрби присутствиеһы үҙәге булып иҫәпләнә ине, сөнки Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡан булған. Мосолмандарҙы ихтилал башланыу менән ҡәҙрәфиҙе үлтерергә саҡырған мөфтөй Кардаиҙың резиденцияһы Катарҙа була.

Элек Катар, Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡанлыҡтан, ғәрәп төбәгендә америка хәрбиҙәренең үҙәге булып иҫәпләнә ине. Ихтилал башланыр алдынан уҡ Катарҙа Каддафиҙы үлтерергә саҡырған мөфтөй Йософ Ҡардауиҙың резиденцияһы урынлашҡан була.

28 мартта баш күтәреүселәр Ән-Нофаллияға һуғышмайынса инә һәм Сирттан 140 саҡрым алыҫлыҡта урынлаша. Әммә еңел ҡоралланған, ә ҡайһы берҙә бөтөнләй ҡоралланмаған баш күтәреүселәр көнбайыштан һөжүм иткән Каддафи ғәскәрҙәре танкыларына һәм артиллерияһына ҡаршы тора алмаған&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/shturm_adzhdabii_dnevnik_vojny_8264-8264/ Штурм Адждабии. Дневник войны]&lt;/ref&gt;. Шуға күрә 28-29 мартта улар Эн-Нофаллияны, Бин-Жавадты һәм Рас-Лануфты яуһыҙ ҡалдырҙы&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]&lt;/ref&gt;.

31 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Бреганы баҫып алыуы билдәле булды&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]&lt;/ref&gt;. Әммә баш күтәреүселәрҙең көстәре ҡаланы кире алырға маташа&lt;ref name=dpa1&gt;{{cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|title=Rebels Return to Brega Amid Reported Defections by Special Forces|publisher=[[Deutsche Presse-Agentur]] (via [[Monsters and Critics]])|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG7xdov?url=http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120904030624/http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces |date=2012-09-04 }}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәр ауыр артиллерия уты аҫтында сигенергә мәжбүр була. Һуңғараҡ лоялистарының позицияларын авиация бомбаға тота&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|title=1340: Coalition forces have bombed pro-Gaddafi forces near Brega, and they have been pushed back to the village of Bishr, west of the city, BBC Monitoring reports, quoting privately owned online newspaper Libya al-Yawm…… &amp;#124; LiveWord? Libya|publisher=liveword.ca|date=2011-03-31|accessdate=2011-04-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG8lXvz?url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307184249/http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/ |date=2012-03-07 }}&lt;/ref&gt;. Ошо мәлдән файҙаланып, баш күтәреүселәр Брегаға инә алған, һуңынан урам һуғыштары башланған&lt;ref name=telegraph1&gt;{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|title=Libyan Rebels in Street Battles for Brega|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-03-31|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG9IaeG?url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Көн аҙағына, ауыр һуғыштарҙан һуң, лоялистар Брегала үҙ контролен һаҡлап ҡала&lt;ref name=guardian1&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/31/libya-rebels-brega-assault-fails |work = [[The Guardian]] |title=Libyan Rebels Deny Crisis After Assault on Brega Fails |date= 2011-03-31 |accessdate= 2011-04-01  | author = McGreal, Chris}}&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә НАТО авиацияһы яңылыш баш күтәреүселәрҙең бер нисә трофей танкын юҡ итте, һөҙөмтәлә 10-13 кеше һәләк була, тағы ла 14-22 кеше яралана. Тағы ла 5 танк зыян күрә&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008244 | publisher = [[BBC News]] | title=Libya Rebels 'Want Answers' from Nato on Air Strike | date=2011-04-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/07/libya.war/index.html?eref=rss_topstories# | publisher= [[CNN]] | title=Overwhelmed Rebel Fighters Flee from Eastern Libyan City | date=2011-05-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.denverpost.com/news/ci_17791795 | work=[[The Denver Post]] | author=Abbot, Sebastian | title=Libyan Rebels Angry After Airstrike Blamed on NATO | date=2011-04-07 }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2011/04/08/world/africa/08libya.html?pagewanted=1&amp;ref=africa | work= [[The New York Times]] | title=NATO Hits Libyan Rebels' Convoy, Rebel General Say | date=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;.

Баш күтәреүселәрҙең баҙап ҡалғанынн файҙаланып, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәр позицияларына яңы артиллерия һөжүме яһай, һуңынан улар Аждабияға сигенә&lt;ref&gt;[http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks «Gadhafi Plane Evades NATO No-Fly Zone, Bombs Rebel Tanks»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410091008/http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks|date=2011-04-10}}. ''[[Standard-Examiner]]''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008384 | publisher = [[BBC News]] | title=Rebels Retreat in Ajdabiya After 'Nato Air Strike' | date=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://content.usatoday.com/dist/custom/gci/InsidePage.aspx?cId=delawareonline&amp;sParam=45904296.story | work= [[USA Today]] | author = Campbell, Greg | title=Libyan Rebels Say NATO Airstrike Thwarted Tank Attack | date=2008-09-16}}&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә Сарирҙың нефть яланына Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һөжүм итә, өс һаҡсы һәләк була, тағы ла бер нисә кеше яралана&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/361857509.html Нефтяное поле Сарир подверглось удару британских ВВС]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн Каддафи режимы яуаплы, һәм беҙ уның Тобрукты нефть менән тәьмин итеүҙе өҙөргә теләүе беләбеҙ», — тип белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/362078930.html НАТО заявляет, что не наносила удар по месторождению Сарир в Ливии]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә Сарирҙың нефть яланы Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һуғыуға дусар булды, өс һаҡсыһы һәләк булды, тағы ла бер нисә кеше яраланды. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн яуаплылыҡ Каддафи режимын ғына йөрөтә, һәм беҙ уның Тобрукка нефть алып барыуҙы өҙөргә теләүен беләбеҙ», - тип белдерҙе.

8-9 апрелдә Каддафи ғәскәрҙәре Аждабияға һөжүм иткән тураһында хәбәр ителгәйне. Әммә һуңғараҡ улар лоялистарҙың ҡалаға һөжүмен кире ҡаға алыуҙарын хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya]&lt;/ref&gt;.

16-18 апрелдә һауа шарттарының боҙолоуы (ел 9 баллға тиклем, ҡом дауылы) хаҡында хәбәр ителә, шуға күрә НАТО авиацияы бер нисә көн дауамында Көнсығыш Ливияла хәрби операциялар башҡара алмай. Халыҡтың күпселек өлөшө эвакуацияланғанлыҡтан, ҡалала паника башланған, әммә Каддафи ғәскәрҙәре артабан Аждабияны ҡайтарырға маташмаған&lt;ref&gt;[http://jordantimes.com/index.php?news=36625 Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya]&lt;/ref&gt;.

=== Мисурата һәм Әз-Зәүиә өсөн һуғыштар ===
[[Файл:Tripolitanian Front-final.svg|350px|thumb|Триполитан фронты]]
Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең уңыштары тәьҫирендә, шулай уҡ Бенгази халҡына теләктәшлек йөҙөнән демонстрациялар, һуңынан Ливияның көнбайышында ла ихтилалдар башлана. 27 февралдә баш күтәреүселәр Әз-Зәүиә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/world/20110227/339716615-print.html Революционеры захватили крупный город на северо-западе Ливии]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[РИА Новости]], 27.02.2011 г.&lt;/ref&gt; һәм Мисурата&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/02/2011227105025308853.html Aljazeera: Security forces driven out of Misurata]//Aljazeera,27 February 2011&lt;/ref&gt; ҡалаларын баҫып ала. Каддафи ғәскәрҙәре Триполитанияла баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәшеү өсөн бөтә көсөн туплай, был Киренаиканан нефткә бай райондар аша Триполиға сағыштырмаса уңышлы марш яһарға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432361 Сторонники Каддафи попытались отбить у повстанцев город нефтяников]//[[Вести.ru]],01.03.2011&lt;/ref&gt;.

1-4 марттарҙа Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһы өсөн алыша&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=433517&amp;m=1&amp;photo=1 Войска Каддафи выбили мятежников из города Эз-Завия]//[[Вести.ru]],04.03.2011&lt;/ref&gt;.
[[5 марта|5]]&lt;ref name=&quot;zawia&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/05/zawia/ Силы Каддафи начали штурм центра Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],05.03.2011 г.&lt;/ref&gt;-[[11 марта]]&lt;ref&gt;[http://itar-tass.com/level2.html?NewsID=16034175&amp;PageNum=0 Ливийские власти организовали поездку иностранных журналистов в город Эз-Завия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[ИТАР-ТАСС]], 11.03.2011 г.&lt;/ref&gt; 5-11 мартта ҡала өсөн көсөргәнешле һуғыш дауам итә. Каддафиға йыһат иғлан иткән мосолман руханиҙары фетнә юлбашсыларының ролен үҙ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml Муаммару Каддафи объявили джихад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142131/http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml|date=2011-05-10}} //[[РБК]], 05.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

17 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Мисурата ҡалаһын контролгә алыуы тураһында хәбәр тарала&lt;ref name=&quot;vesti.ru&quot;&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=437140 Ливийские войска взяли под контроль город Мисурату]&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, Каддафи ғәскәрҙәре Мисраттың бер өлөшөн генә контролдә тота, ҡалала урам һуғыштары дауам итә. Ҡала уртаһындағы төп киҫелештәрҙә урынлашҡан ҡом тултырылған контейнерҙар ҙур роль уйнай — Каддафи ғәскәрҙәренең танк көстәре хәрәкәте тотҡарлана, һәм улар урам алыштарында бата&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|title=Rebels repel Gaddafi assault on Misrata's east|work=[[Reuters]]|date=2011-04-08|accessdate=2020-04-29|archivedate=2019-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|date=2019-04-16}}
* [http://www.fontanka.ru/2011/05/07/028/ Самолёты Каддафи уничтожили четыре нефтяных резервуара в Мисурате]//[[Фонтанка.ru]],07.05.2011 г. {{V|8|5|2011}}
* [http://www.rian.ru/arab_ly/20110508/372014092.html Ливийские повстанцы пытаются потушить пожар нефтехранилище в Мисурате]// [[РИА Новости]], 08.05.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== Һуғыштың өсөнсө осоро. Фронттың тотороҡланыуы (апрель—июль 2011) ===
Апрелдең икенсе яртыһында Көнсығыш фронтта сағыштырмаса тыныслыҡ урынлаша: Каддафи ғәскәрҙәре тотҡарлыҡ кисерә, ә Ливия оппозицияһы көстәренең  ҡоралланыуы насар була һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыу тәжрибәһе булмағанлыҡтан, Каддафиҙың ҡораллы көстәренә алышта ҡаршы тора алмай. Бындай шарттарҙа бер яҡтың да бөтә ил өҫтөнән контроль булдыра алмауын күрһәткән пата хәрби-сәйәси хәл килеп тыуа, ә Ливияның көнсығышында шартлы фронт Аждабия менән Брега араһында тотороҡлана.

Ошондай шарттарҙа яҡтарҙы һөйләшеүгә саҡырыуҙар әүҙемләшә. Атап әйткәндә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы халыҡ-ара берләшмәне «көс ҡулланыуҙы һәм хәрби хәрәкәттәрҙе кисектергеһеҙ туҡтатырға, конфликтты хәл итеүҙе сәйәси-һөйләшеү йүнәлешенә күсерергә» саҡырҙы&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml МИД РФ: Военно-силовыми средствами ливийскую проблему не решить. РБК.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410232658/http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml|date=2011-04-10}}//[[РБК]],08.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. Формаль яҡтан был талапҡа Көньяҡ Африка Республикаһы президенты, Каддафи хөкүмәтен хуплаған Джейкоб Зума ла ҡушыла&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ О Ливии и войне]&lt;/ref&gt;. Һуңғы хәл Күсмә Милли Советта ышанмаусанлыҡ һәм илдең баш күтәреүселәр өлөшөндә сиктән тыш асыу тыуҙыра, шуның һөҙөмтәһендә Африка союзы аралашсылығы аша алып барылған һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала. Шулай уҡ һөйләшеү процесы яҡтарҙың ташлама яһарға теләмәүе арҡаһында уңышлы тамамланмай: баш күтәреүселәр Муамар Каддафиҙы хатта Ливияның номиналь лидеры итеп күреүҙән дә ҡәтғи баш тарта, ә Жәмәһириә лидеры үҙ вазифаһын ҡалдырыуҙан ҡырҡа баш тарта. Өҫтәүенә, М. Каддафи баш күтәреүселәрҙе «хыянатсылар, ҡомаҡтар, террорсылар һәм енәйәтселәр» менән «бер ниндәй һөйләшеү ҙә мөмкин түгел&quot; ти». Ливияның сит ил эштәре министры урынбаҫары Халед Кэйм белдереүенсә, әлеге ваҡытта Каддафи көстәренә ҡаршы көрәшеүсе баш күтәреүселәрҙең күпселеген тәшки итмәгәнлектән, Джейкоб Зумдың Ливияның Күсмә хөкүмәте менән һөйләшеүҙәре кәрәк булмаған&lt;ref&gt;[http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Fox.new, Libyan Rebels Fight With Sudanese Mercenaries Along Border] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың июленә Ливияның Күсмә Милли Советын 30 дәүләт, шул иҫәптән Америка Ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия, Франция, Германия, Италия, Испания, Төркиә, Катар, Тунис һәм башҡа дәүләттәр берҙән-бер законлы власть итеп таный. Уларҙың күбеһе илдең көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәрендә (Мисрат һәм Нафуса тауҙары), баш күтәреүселәргә гуманитар һәм хәрби ярҙам күрһәтә&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20110715194702.shtml Международная контактная группа признала легитимность ливийских повстанцев]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[РБК]], 15.07.2011 [http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919105656/http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ |date=2011-09-19 }}&lt;/ref&gt;.

Апрель-июль айҙарында Аждабия менән Брега араһында фронтта бер аҙ тынысланыуға ҡарамаҫтан, 60 машинанан һәм 250 кешенән торған хөкүмәт ғәскәрҙәре отрядтары 28 апрелдә Ливияның сикке көньяҡ-көнсығышында Куфра оазисын баҫып ала&lt;ref&gt;[http://www.unhcr.org/refworld/docid/4e3f9dd02.html Qaddafi Loyalist Retake Strategic Oasis of Kufra]&lt;/ref&gt;.  Әммә бер ай үткәс, 2011 йылдың май аҙағы - июнь башында баш күтәреүселәр Куфра, нигеҙҙә, Каддафи ялсылары ролен үтәгән Дарфур баш күтәреүселәренән торған лоялселәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарып, контролде кире ҡайтара&lt;ref&gt;* [http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }} //[[Fox Broadcasting Company|FOX News]], 25 May 2011 [http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126122454/http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries |date=2025-01-26 }}
* [http://www.kyivpost.com/news/world/detail/105272/print/ Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries (updated)] // [[Kyiv Post]], 25 May 2011&lt;/ref&gt;.

7 майҙа Күсмә Милли Советта Аждабиянан 240 саҡрым көньяҡтараҡ Джалу оазисына лоялселәр ғәскәрҙәренең һөжүм итеүе тураһында белдерелә&lt;ref name=autogenerated4&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |title=Gaddafi forces attack remote oil town-rebels |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  Джалу Ливияның көнсығышында мөһим нефть сығарыусы район булып тора.

2011 йылдың май-июнь айҙарында баш күтәреүселәр көстәре «район 40» кеүек билдәле Арбин районында нығына (Аждабия-Брега шоссеһы буйлап алыҫлыҡ 40 км тәшкил итә), был Аждабияны Каддафи ғәскәрҙәренең алыҫҡа атыусы артиллерияһы һөжүменән ҡотҡарырға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.news24.com/printArticle.aspx?iframe&amp;aid=a95e7f32-bde9-4e17-95c4-9685b61f03dd&amp;cid=965 Libya rebels breach Brega: military]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} [http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820211235/http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ |date=2011-08-20 }} // News24, 16 July 2011&lt;/ref&gt;.

Франция хөкүмәте Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы резолюцияһын боҙоп, Ливияла урынлашҡан пата хәле шарттарында Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан Көнбайыш тауҙары төбәгендә Ливия баш күтәреүселәрен ҡорал менән тәьмин итеү буйынса йәшерен операция уҙғарҙы. «Транспорт самолёттарынан автоматтар, пулемёттар, гранатомёттар һәм Milan танкыға ҡаршы ракета комплекстары тейәлгән контейнерҙар парашюттарҙа баш күтәреүселәрҙең позициялары өҫтөндә ташланды. Оппозициялағылар Каддафи яҡлыларҙан бөтә төбәкте тиерлек таҙартып, ҙур уңыштарға өлгәшкәс, ике урында ҙур булмаған аэродромдар йыһазландырылды, унда ғәрәп илдәренән дә ҡорал тейәлгән самолёттар төшә башланы». Шунан һуң баш күтәреүселәр Триполиға 80 километр араға яҡынлаша, шулай уҡ Зинтан ҡалаһынан көньяҡта ҙур ҡорал келәтен баҫып ала&lt;ref name=&quot;Nato_rebels1&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/29/france/ Франция начала снабжать оружием ливийских повстанцев]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nato_rebels2&quot;&gt;[http://www.lefigaro.fr/international/2011/06/28/01003-20110628ARTFIG00704-la-france-a-parachute-des-armes-aux-rebelles-libyens.php Le Figaro «La France a parachuté des armes aux rebelles libyens»]&lt;/ref&gt;.

30 майҙа Ливияның Күсмә милли советы Facebook аша баш күтәреүселәр отрядтарын Милли азатлыҡ армияһы итеп үҙгәртеү хаҡында иғлан итә. Уның исеме баш күтәреүселәр сафында профессионализмды арттырыуға һәм дисциплинаға булышлыҡ итергә һәм әлегә ваҡытлыса булырға тейеш тиелә&lt;ref&gt;* [http://obozrevatel.com/abroad/otnyine-protiv-kaddafi-vyistupaet-natsionalnaya-osvoboditelnaya-armiya.htm Отныне против Каддафи выступает Национальная освободительная армия] // Первый информационный портал «Обозреватель», 31.05.2011 г. [http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120612134604/http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ |date=2012-06-12 }}
* [https://lenta.ru/news/2011/05/31/rename/ Ливийским повстанцам придумали название] // Lenta.ru, 31.05.2011 г.
* [https://www.facebook.com/libya.ntc/posts/208330075872798 National Liberation Army (NLA)]&lt;/ref&gt;.

23 июлдә АҠШ Дәүләт департаменты Алжир биләмәһенән Ливияға Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби йөк һәм техника оҙатыу тураһындағы хәбәрҙәрҙе тикшереүен хәбәр итә. &lt;ref&gt;http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729023137/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=2011-07-29 }} Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept&lt;/ref&gt;.
Бынан алда баш күтәреүселәр Алжирҙы бер нисә тапҡыр Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби ярҙам күрһәтеүҙә һәм Ливияға ялланған һуғышсыларҙы оҙатыуҙа, шулай уҡ Алжирҙың регуляр ғәскәрҙәренең сик буйы Гадамес ҡалаһын утҡа тотоуҙа ғәйепләй

=== Нефть өсөн көрәш ===
Ливияла нефть запастары 36 миллиард баррель тәшкил итә. Граждандар һуғышы башланған мәлгә (15.02.2011) Brent маркалы нефттең барреле 103,15 USD (доллар) тәшкил итһә, &lt;ref&gt;[http://news.yandex.ru/quotes/1006.html#20110129-20110226 Цены на нефть в период начала гражданской войны в Ливии]&lt;/ref&gt;, Ливияның разведкаланған нефть запастарының дөйөм хаҡы яҡынса 3,8 триллион доллар тәшкил иткән.

Ливияла газ запасы 1,2 триллион м³ тәшкил итә. 2011 йылдың 11 февраленә 1000 м³ газға хаҡ 306 USD булғанда, Ливияла тикшерелгән бөтә газ запастарының дөйөм хаҡы 370 миллиард доллар самаһы тәшкил итә.

Arabian Gulf Oil Company нефть компанияһы вәкиле 20 апрелдә Каддафи армияһы баш күтәреүселәр көстәре контролдә тотолған нефть ҡыуыу станцияһына һөжүм итә. Шаһит әйтеүенсә, һөҙөмтәлә 8 кешенең ғүмере өҙөлгән&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/04/22/n_1805757.shtml Войска Каддафи атаковали нефтяной объект, подконтрольный оппозиции]//[[Газета.ru]],22.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Жәмәһириәнең мәғлүмәт агентлығы (ДЖАНА) хәбәр итеүенсә, 21 апрелдә НАТО көстәре Ливия нефть танкерын тартып алған&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/04/21/tanker/Силы НАТО захватили ливийский танкер]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. НАТО хәбәр итеүенсә, хәрби хеҙмәткәрҙәр, көс ҡулланмайынса, Anwaar Libya танкерын ҡарай һәм уға юлдарын дауам итергә рөхсәт итә&lt;ref&gt;[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_72871.htm NATO searches oil tanker Anwaar Libya]||Official site of NATO {{V|22|4|2011}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 7 майында баш күтәреүселәрҙең вәкиле Абдель Хавиз Гога нефть ятҡылыҡтары урынлашҡан Джаду һәм Авийла ҡалаларына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүме тураһында белдерә&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;.

20 июндә Нафуса тауҙарындағы баш күтәреүселәр Убари нефть ятҡылығынан Рәйнә тирәһендә Эз-Зәүиәләге нефть эшкәртеү заводына ебәрелгән нефть үткәргес торбаны ябыуҙары тураһында белдерә. Һуңғараҡ был мәғлүмәтте New York Times мәғлүмәт агентлығы раҫлай&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/06/25/world/africa/25libya.html Rebels Arm Tripoli Guerrillas and Cut Resources to Capital]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 14 июлендә Ливия хөкүмәтенең рәсми вәкиле Мусса Ибраһим былай тигән: «Беҙ еребеҙ һәм нефтебеҙ өсөн үлергә, үлтерергә әҙербеҙ. Һеҙ бынан  сираттағы сенсацион баш атамағыҙҙы булдыра алаһығыҙ»&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/233374/ Телекомпания НТВ. Официальный сайт | Новости НТВ | Каддафи скорее умрет, чем сдастся]&lt;/ref&gt;. Ошоноң менән бер үк ваҡытта Ливия премьер-министры Әл-Бағдади әл-Мәхмүди ил властары Америка Ҡушма Штаттарының бомбардировкаларҙа ҡатнашыуын кисерергә һәм Америка нефть компанияларына итальяндар биләгән баҙарҙа урын тәҡдим итергә әҙер булыуын белдерә&lt;ref&gt;[https://utro.ru/articles/2011/07/14/986476.shtml Екатерина Петренко. Каддафи решил договориться]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 21 июлендә Ливияның Күсмә Милли Советының тышҡы сәйәси подразделениеһы башлығы Мәхмүд Джебриль белдереүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре нефть инфраструктураһы объекттарын миналаған. «Беҙ бөтә ерҙә миналар таптыҡ: хатта нефть эшкәртеү предприятиелары һәм нефть ятҡылыҡтары миналар һәм шартлатҡыстар менән тыңҡысланғайны»&lt;ref&gt;[https://www.usatoday.com/news/world/2011-07-21-libya-rebels_n.htm Libya rebels: Brega oil installations boobytrapped]&lt;/ref&gt;.

=== Мисурата өсөн алыш ===
15 майға баш күтәреүселәр Мисурата ҡалаһы үҙәген, 2011 йылдың мартынан майға тиклем М. Каддафи ғәскәрҙәре контроле аҫтында торған төп юлды, аэропортты һәм Мисурата ҡалаһының көньяҡ, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштәрен тулыһынса контролдә тота. Майҙан июлгә тиклем баш күтәреүселәр Каддафи ғәскәрҙәренең контратакаһын кире ҡаға, бер үк ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең ракеталары ҡалаға төшөүен дауам итә&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/06/11/voennaya-operatsiya-v-livii/20-chelovek-pogibli-v-rezultate-bombezhek-misuraty-voi 20 человек погибли в результате бомбежек Мисураты войсками Каддафи] //Мульти-портал KM.RU, 11.06.2011 г&lt;/ref&gt;. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәренең Эз-Зәүи ҡалаһын алыуы һәм хәҙер Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге биләмәне контролдә тотоуы, шулай уҡ Мисурата менән Зинтан өсөн көрәш алып барыуы хаҡында мәғлүмәттәр донъя күрҙе.

13 июндә Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһын алған һәм Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге территорияны контролдә тота, шулай уҡ Мисурата һәм Зинтан өсөн һуғыша тигән мәғлүмәт тарала&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/13/rebellion/_Printed.htm Ливийские власти объявили о победе в Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],13.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. Июнь башында сыуалыштар башлана, һәм Каддафи яҡлыларға яңынан ихтилалды баҫтырыуға ғәскәрҙәр ебәрергә тура килгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/14/best/_Printed.htm Репортаж из Ливии признали лучшим на фестивале в Монте-Карло]//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. 9 июлдә баш күтәреүселәр Злитен янына килеп, Злитендан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан Суҡ-Әлсүләс биҫтәһен штурмлай башлай. НАТО ярҙамы менән  2 аҙна эсендә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә контрһөжүмен кире ҡаға; хәбәр ителеүенсә, халыҡ Злитендың көнсығыш өлөшөн һәм Суҡ-Әлсүләс ҡасабаһын ҡалдырып китә. Июль - август айҙарында баш күтәреүселәрҙең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең ҡала янында һөжүме һәм контратакаһы була, ләкин баш күтәреүселәр көнбайышҡа табан хәрәкәт итә алмай. Икенсе яҡтан, Каддафи көстәренең контратакаһы, баш күтәреүселәр был районда оборона позицияларын биләп өлгөргәнлектән, Злитендың көнсығышын контролгә алырға мөмкинлек бирмәй.

11 августа Мисурата баш күтәреүселәре көньяҡта упынлашҡан Таварга ҡаласығына һөжүм итергә була. Мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, улар ошо уҡ көндө ҡала тирәләй хәүефһеҙ зона булдырыу маҡсатында, Каддафи ғәскәренең залп уты ҡоролмаларын ҡыҫырыҡлап, Таварганы контролгә ала&lt;ref&gt;[http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town Libya Rebels Push From Misrata and Attack Qaddafi-held Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120606/http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town |date=2014-04-28 }} // Saudi News Today, 11 August 2011&lt;/ref&gt;. Мисурата революционерҙарының көньяҡ фронты отряды вәкилдәре Таварганың ҡара тәнле халҡына утыҙ көн эсендә тулыһынса ҡаланан сығыу талабын ҡуйҙы. 11 сентябрҙә британ гәзите The Telegraph Таварга революционерҙар гарнизоны офицеры Абдула әл-Моталиб Фататехтың һүҙҙәрен килтерҙе: «Уларға йыйыныр өсөн утыҙ көн ваҡыт бирҙек. Беҙ, тороп ҡалған һәр кем ҡулға алынасаҡ һәм төрмәгә ябыласаҡ, тип иҫкәрттек. Бөтәһе лә китте, һәм беҙ бер ҡасан да уларҙың ҡайтыуына юл ҡуймаясаҡбыҙ». Баҫма шулай уҡ Мисрат ополчениеһы вәкилдәренең Таварга халҡының Каддафиға лояль ғәскәрҙәр менән хеҙмәттәшлек итеүе һәм ярҙамы тураһында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр бар тигән һүҙҙәрен килтерә&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8754375/Gaddafis-ghost-town-after-the-loyalists-retreat.html Gaddafi’s ghost town after the loyalists retreat]&lt;/ref&gt;.

=== Ливияның көньяҡ ҡәбиләләренең Каддафи отрядтары менән бәрелештәре ===
Ливияла ҡотолғоһоҙ хәл (патовая ситуация) ваҡыт буйынса йәйгеһен Ливияның көньяғында, улар тураһында тәүге раҫланмаған мәғлүмәттәр июндә үк килә башлаған бәрелештәрҙең әүҙемләшеүе менән тап килде тиерлек. Ливияның көньяғы һәр ваҡыт Каддафиға лояль иҫәпләнһә лә, июндә Себханан көньяҡтараҡ йәшәгән [http://wikimapia.org/#lat=27.0351225&amp;lon=14.4277954&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхи] негроид тубу ҡәбиләһенең Ливия лидеры дошмандарын хуплауы хаҡында тәүге хәбәрҙәр баҫыла. Һуңғараҡ, Нафуса тауҙары тирәһендә йәшәгән амазигтарҙың күбеһе 2011 йылдың июнендә Ливияның көньяғына Каддафи режимына ҡаршы һуғшырға юллана тигән мәғлүмәт тарала. Был мәғлүмәт төбәктә әүҙем хәрби хәрәкәттәр тамамланғандан һуң билдәле була&lt;ref name=autogenerated12&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |title=Tense reconciliation begins with Libya’s Saharan tribes |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

Ливияның көньяғындағы баш күтәреүселәр хәрәкәте нигеҙендә йәйен «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы ойошторола, уны Мөхәмәт Вардугу етәкләй.

17 июлдә «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы көсө менән Ливияның көньяғындағы алыҫ урынлашҡан Катрун ҡалаһын алыуға өлгәшелгән [http://wikimapia.org/#lat=24.8939109&amp;lon=14.5960236&amp;z=11&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7561939/ru/Катрун Катрун], әммә 20-ләрендә Каддафи ғәскәрҙәренең контрһөжүме башлана.

23 июлдә Каддафи Катрунға өсөнсө тапҡыр баҫып алыу һөжүме хаҡында мәғлүмәт барлыҡҡа килде, әммә Ливияның көньяғында тулы ҡеүәтле инфраструктура һәм элемтә саралары етмәү сәбәпле, мәғлүмәтте тикшереп булмай&lt;ref&gt;[http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&amp;mode=print Libya rebels report loss of Qatrun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111151941/http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&amp;mode=print |date=2012-01-11 }}//{{iw|The Daily Star (Ливан)|The Daily Star Lebanon|en|Daily Star (Lebanon)}} 23 July 2011 [https://newsfrommiddleeast.com/?new=79846 копия]&lt;/ref&gt;. Артабан йәй дауамында Көньяҡ Ливиянан бер ниндәй ҙә яңылыҡ килмәгән тиерлек.

Июль аҙағы - август башында бригаданың эше тураһында өҙөк-йыртыҡ, раҫланмаған хәбәрҙәр килә, шуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда төбәктә барған хәл-ваҡиғаларҙы асыҡларға мөмкинлек бирмәй. Артабан уның әүҙемлеге Триполитанияла һәм Ливияның көнбайышында хәрби хәлдең үҫешенә бәйле була.

=== Нафуса тауҙары өсөн алыш ===
&lt;!-- [[23 апреля]] повстанцы сумели отбить у отрядов Каддафи городок и пропускной пункт [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&amp;lon=10.6836033&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин], находящийся на границе с Тунисом и взять пограничный переход Вазин под свой контроль, после чего в Тунис хлынул поток беженцев амазигов, а в обратном направлении начались поставки продуктов питания, гуманитарной помощи и вооружения повстанцам&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13156199?print=true Libya: rebels capture Wazin post on Tunisian border] // [[BBC|BBC News Africa]], 21 April 2011 [http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&amp;title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313125646/http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&amp;title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;.

[[28 апреля]] войска Каддафи попытались отбить [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&amp;lon=10.6836033&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин]. Сперва под артиллерийским огнём революционеры отступили на территорию Туниса, однако преследующие их отряды войск Каддафи пересекли границу Туниса. Население города Дехиба, находящегося в 4 км от пограничного перехода «Вазин-Дехиба», симпатизирует ливийским повстанцам, а поэтому последние, отступив от Вазина, нашли в городе убежище. Сообщается, что войска Каддафи начали обстреливать из систем залпового огня тунисский город Дехиба, в результате чего погиб местный житель. Тунисская армия вынуждена была открыть по войскам Каддафи ответный огонь, после чего они были выбиты с тунисской территории. Из-за интервенции вооружённых сил Ливии на территорию Туниса между Ливийской Джамахирией и Тунисом разгорелся международный скандал&lt;ref&gt;[http://dailytimes.com.ng/article/pro-gaddafi-forces-clash-tunisian-military Pro-Gaddafi forces clash with Tunisian military] //{{iw|Daily Times of Nigeria}}, 29 April 2011&lt;/ref&gt;, а повстанцы к 29 апреля вернули под свой контроль стратегически важный пограничный переход Вазин.

Иностранные журналисты через контролируемый повстанцами пограничный пункт также смогли попасть в район гор Нафуса. Таким образом, информационная блокада региона также была снята.

[[1 июня]] отрядам повстанцев удалось взять под свой контроль находящиеся в пустыне к северу от горной гряды населённые пункты [[Каср-эль-Хадж]] и [[Шакшук]], возле которого находится электростанция. Это дало им возможность восстановить подачу электроэнергии в город [[Джаду]]. Развивая наступление, они [[2 мая]] подошли к [[Яфрану]] с севера и заняли город. [[14 июня]] повстанцы уже контролировали район Калаа и Кикла.

[[17 июня]] повстанцами одновременно были взяты под контроль населённые пункты Райна и [[Авинья]], находящиеся между Зинтаном и Яфраном.

[[28 июня]] [[Зинтанский военный совет]] заявил о рейде на юг, в военной базе [[Эль-Кааа]], находящейся в 25 км от Зинтана, в результате чего повстанцы захватили огромное количество военной техники, в том числе и 2 танка Т-55&lt;ref&gt;
* [http://www.guardian.co.uk/world/middle-east-live/2011/jun/28/libya-syria-middle-east-unrest-live Libya, Syria and Middle East unrest — Tuesday 28 June 2011] //[[The Guardian]]
* Borzou Daragahi [http://articles.latimes.com/print/2011/jun/29/world/la-fg-libya-weapons-20110629 Libyan rebels seize massive weapons depot] //[[Los Angeles Times]], 29 June 2011&lt;/ref&gt;. --&gt;

=== Һуғыштың дүртенсе осоро. Күсеү милли советы көстәренең һөжүме (июль—август 2011) ===

16 августа Мисрат фронтының көнбайыш участкаһында Злитен өсөн һуғыш дауам итә. Мисрат халҡы һүҙҙәренсә, Триполи ҡалаһы эргәһендәге Триполитан фронтында баш күтәреүселәр һөжүм иткәндән һәм Мисрат фронтының көньяҡ өлөшөндә Таварганы алғандан һуң ҡалала тағы ла тынысыраҡ булып, ҡаланың тыныс тормошҡа ҡайтыу билдәләре булған&lt;ref&gt;Chris Stephen [http://www.businessweek.com/news/2011-08-16/misrata-relaxes-as-libyan-rebels-advance-against-qaddafi-forces.html Misrata Relaxes as Libyan Rebels Advance Against Qaddafi Forces] // [[Businessweek|Bloomberg Businessweek]] 16 August 2011&lt;/ref&gt;. Раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Мисрата фронтының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге баш күтәреүселәр көньяҡ-көнбайышҡа табан [http://wikimapia.org/#lat=31.9982134&amp;lon=14.5849085&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21070421/ru/Эль-Дуфанский-перекрёсток Дуфан]&lt;ref&gt;[https://twitter.com/#!/search/Misrata Твиттер]&lt;/ref&gt; Бени-Вәлидтан 55 саҡрым алыҫлыҡтағы [http://wikimapia.org/#lat=31.7719589&amp;lon=14.0432739&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида] Дуфан районына ҡарай юл ала. Шуға ҡарамаҫтан, был мәғлүмәт раҫлауға мохтаж.

17 августа баш күтәреүселәрҙең хәрби командованиеһында уларҙың разведка частары Мисратанан көньяҡҡа[http://wikimapia.org/#lat=31.6474632&amp;lon=15.2798367&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15319000/ru/Аль-Хайша Аль-Хайши], Ливияның көньяҡ, көнсығыш һәм көнбайышына ҡарай 70 саҡрым алыҫлыҡта Әл-Хәйшә сигенә&lt;ref&gt;[http://www.capitalfm.co.ke/news/2011/08/17/libya-rebels-see-victory-by-end-of-august/ Libya rebels see victory by end of August] //Capital News 17 August 2011&lt;/ref&gt; барып еткән тип белдерҙеләр. 19 августа ҡан ҡойошло алыштарҙан (30-ҙан ашыу һәләк булыусы) һуң баш күтәреүселәр Триполинан 140 саҡрым алыҫлыҡта Злитен ҡалаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4750121&amp;lon=14.569931&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18503966/ru/Злитен Злитен] ала. Шунан һуң улар Эль-Хомс тауына һөжүмен дауам итте.

=== Брега өсөн дүртенсе алыш ===
13 июлдә ПНС отрядтары Бөрөнөң йүнәлешендә яңы һөжүм башлай. Әммә, яңы башланған һөжүм баш күтәреүселәрҙең етерлек кимәлдә инженер һәм махсус техникаһы булмағанлыҡтан, урында миналарҙан таҙартыу ауырлаша, һөҙөмтәлә һөжүм темпы ярайһы уҡ кәмей&lt;ref&gt;[http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 Libyan rebels step up offensive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203114630/http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 |date=2019-02-03 }} // NewsToday, 16 July 2011&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 28 июлендә асыҡланмаған шарттарҙа баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре штабы начальнигы Абдул Фатах Юныс үлтерелә. Ул Бенгазиға Брега ҡалаһы янындағы хәрби хәрәкәттәр участкаһынан тартып алынған. Милли күсмә совет башлығы Мостафа Әбделжәлил әйтеүенсә, Юныс ағымдағы хәл тураһында мәғлүмәт бирергә тейеш ине. Күсмә милли совет башлығы белдереүенсә, Юныстың үлеме — Каддафи ялсыларының эше&lt;ref&gt;Ренат Абдуллин [https://archive.is/20120904015852/www.mk.ru/print/articles/610262-smert-predatelyam.html Смерть предателям?] // [[Московский комсомолец]], № 25706 от 30.07.2011 г.&lt;/ref&gt;. Артабан раҫланмаған мәғлүмәткә ярашлы, заказсылар, үлтереүселәрҙе асыҡлайҙар, ләкин ҡәбилә-ара низағтар башланыу ҡурҡынысы менән бәйле, исемдәре аталмай.

2011 йылдың 4 авгусында Бенгазиҙа НАТО Алжирҙан Ливияға юлланған һәм Мальтанан 16 миль алыҫлыҡта танкерҙы тотҡан. Документтар буйынса танкер тәғәйенләнгән урын төньяҡ-көнсығыш Алжир булһа ла (Аннаба ҡалаһы), судно Триполи яғына йүнәлгән була. Судно таҙартылған нефть тейәгән тип хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.gev.com/2011/08/libyan-rebels-capture-government-owned-oil-tanker/# Libyan Rebels Capture Government Owned Oil Tanker]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

11 августа — баш күтәреүселәр вәкиле Мөхәммәт әл-Раджали Associated Press мәғлүмәт агентлығына Күсмә милли советы көстәренең Бреганы алыуын белдерҙе&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi [http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gutWeSFuQX-Om-0jCDSesGYHQ0_w?docId=8a92ff6754544111a084b83f5ac53ee4 Libya rebels claim victory in key oil terminal] //[[Associated Press]], 11 August 2011 [http://shabablibya.org/news/libya-rebels-claim-victory-in-key-oil-terminal копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Шуның менән бергә ул бергә һуғыштың ҡаланың нефть эшкәртеү предприятиелары урынлашҡан сәнәғәт зонаһында дауам итеүен билдәләне ул&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya Libya Live Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821025737/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya |date=2011-08-21 }} // Al Jazeera Blogs&lt;/ref&gt;.

12 август - Ливияның дәүләт телевидениеһы ҡаланың Өсөнсө торлаҡ массивы баш күтәреүселәренең контролдә тотоу фактын раҫланы ([http://wikimapia.org/#lat=30.481891&amp;lon=19.7236347&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13965784/ru/Восточная-Брега Восточной Бреги]), ләкин Каддафи ғәскәрҙәре элеккесә Бреганың көнбайыш өлөшөн контролдә тотоуын белдерҙе[http://wikimapia.org/#lat=30.4159632&amp;lon=19.6311951&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11333354/ru/Западный-массив-Бреги западную часть Бреги]&lt;ref&gt;[http://www.almanar.com.lb/english/print.htm Libyan Rebels Seize Districts of Brega, Ban Calls for End to Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121081606/http://www.almanar.com.lb/english/print.htm |date=2012-01-21 }} //[[Аль-Манар|Al-Manar TV Lebanon]], 12 August 2011&lt;/ref&gt;.

14 августа - университет биләмәһен һәм Бөрйәнең Икенсе торлаҡ массивын баш күтәреүселәрҙең[http://wikimapia.org/#lat=30.4215144&amp;lon=19.6736383&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2062806/ru/Университетский-городок территории университета] һәм [http://wikimapia.org/#lat=30.4181837&amp;lon=19.6441984&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15798809/ru/Район-II Второго жилого массива Бреги] алыуы тураһында хәбәрҙәр баҫылды, әммә улар араһында ҙур юғалтыуҙар хаҡында ла хәбәр ителә&lt;ref&gt;* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=537813 Ливийские повстанцы и армия сражаются за Эз-Завию] // [[Вести]], 14.08.2011 г.
* [https://www.youtube.com/watch?v=jMA9mA_os6I Battle for Libya: on Brega`s frontline] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

15 августа - ПНС армияһының Бреги нефть эшкәртеү комплексы янында хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғышы тураһында хәбәр ителә. Көн элгәре Каддафи ғәскәрҙәре, баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бреги портында нефть танкерын шартлата&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-15-2011-1544-0 Libyan rebels have clashed with Gaddafi’s forces around oil installations in the eastern town of Brega] // Al Jazeera Live Blog 15 August 2011 — 15:44 — Libya&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011816828512988.html Gaddafi forces 'fire scud missile'] // Al Jazeera — Africa, 16 August 2011&lt;/ref&gt;.

19 августа - ПНС армияһы отрядтары Бреганы һәм уның барлыҡ стратегик объекттарын контролгә алды, тип хәбәр итте ПНС-тың хәрби вәкиле Әхмәт Бани&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print Eastern oil terminal Brega seized: Libyan rebels] // [[The Hindu]], 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

21 августа - Әл-Ғәрәбстан телеканалы хәбәр итеүенсә, Каддафи көстәре Брега һәм Сирт араһында һөйләшеүҙәр алып бара һәм баш күтәреүселәргә бирелергә әҙерлеген еткерә&lt;ref&gt;[http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 Breaking: The end of Qaddafi? Update: Qaddafi’s son captured; Update: Compound surrounded; Update: Qaddafi in Algeria? Update: Qaddafi’s son attacked — live on the air; Update: White House issues statement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428123919/http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 |date=2014-04-28 }} //Al Arabiya&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, шунан һуң да Көнсығыш фронтында алыш дауам итә.

22 августа баш күтәреүселәр көсө тулыһынса Бреганың нефть комплексын һәм бөтә ҡаланы үҙ контроленә ала, ә Каддафи ғәскәрҙәре Бреганан 25 саҡрым алыҫлыҡтағы Бәширгә сигенә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ggXLgJkBrzw تحرير البريقه] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

=== Бин-Жәвәд өсөн икенсе алыш ===
26 августа — әлегә раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Каддафи ғәскәрҙәре һәм Рәс-Лануф аръяғында ПНС көстәре, Ас-Сидр порты һәм ҙур булмаған Бин-Джавад ҡалаһы араһында һуғыш яңынан башлана&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Tb0PdnxUnOM CNN: Fred Pleitgen on the Eastern Frontlines in Ras Lanuf Before Sirte] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Әл-Ғәрәбстан телеканалы, баш күтәреүселәр вәкилдәренең һүҙҙәренә ҡарағанда, уларҙың ғәскәрҙәре, башта Каддафи танкылары урынлашҡан хәрби базалары менән бергә, Бин-Жәвәд ҡалаһы тирәләй стратегик мөһим позицияларҙа нығына алды, тип хәбәр итә&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [http://www.businessweek.com/news/2011-08-26/libya-urgently-needs-aid-rebels-say-as-qaddafi-calls-for-jihad.html Libya Urgently Needs Aid, Rebels Say, as Qaddafi Calls for Jihad] //[[BusinessWeek|Bloomberg Businessweek]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;. 26 августа Бин-Жәвәд янында ПНС армияһы хәрәкәте Сиртҡа авиаһөжүм менән оҙатылған. Атап әйткәндә, Британияның Торнадо истребителдәре Сирттағы Каддафи бункерына ракета һөжүме яһаны, был турала Бөйөк Британияның оборона министры хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf UK jets bomb Gaddafi hometown bunker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111161327/http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf |date=2012-01-11 }} // The Independent, 27 August 2011&lt;/ref&gt;Шулай уҡ Reuters 27 августа Күсмә милли советы хәрби көстәре Сирттан 100 км алыҫлыҡта тора тип хәбәр итә, ПНС вәкиле Мөхәммәт Завави әйтеүенсә, тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға юл ҡуймау маҡсатында, ҡаланың бирелеүе тураһында әлегә һөҙөмтәһеҙ һөйләшеүҙәр алып барыла&lt;ref&gt;Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1426 Reporting]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // 27 August 2011 — 12:26 GMT+3 — Libya&lt;/ref&gt;. 27 августа SkyNews һылтанып, ПНС армияһы яулаған [http://wikimapia.org/#lat=30.8087953&amp;lon=18.0686474&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14165184/ru/Бен-Джавад Бин-Джавадом]&lt;ref&gt;[http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html Libia: SkyNews, ribelli conquistano Bin Jawad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127070110/http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html |date=2024-11-27 }} //ITnews, 27 August 2011 [http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&amp;url=http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html&amp;text=Libia:%20SkyNews,%20ribelli%20conquistano%20Bin%20Jawad&amp;l10n=ru&amp;src=F&amp;mime=html&amp;sign=720477e99b1a350f2f3c0beaf97f0560&amp;keyno=0{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия в кэше]&lt;/ref&gt;. Әл-Жәзирә, шулай уҡ башҡа киң мәғлүмәт саралары был хәбәрҙе раҫлаған&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7n5-l9GIq9s Libyan rebels claim victory in Bin Jawad] //[[Youtube]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert Birsel, Richard Valdmanis, Andrew Heavens [https://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828 UPDATE 1-Libyan rebels: need over 10 days to take Sirte] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} {{Архивировано|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} //[[Reuters|Reuters Africa]], 28 August 2011&lt;/ref&gt;.

28 августа — Әл-Жәзирә репортёрҙары хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Эн-Нофалийҙы ҡулға төшөргән, [http://wikimapia.org/#lat=30.7824742&amp;lon=17.8235149&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4290727/ru/Эн-Нофалия Эн-Нофалией] ә Каддафи ғәскәрҙәре Вади-әл-Хамар үҙәненә (Красная долина) [http://wikimapia.org/#lat=31.0108653&amp;lon=17.4610519&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19381612/ru/Красная-долина Вади-эль-Хамар (Красная долина)] — Сирт алдынан Каддафи ғәскәрҙәре оборонаһының беренсе линияһына сигенгән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110830224402/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/international/news/20110830p2g00m0in093000c.html Gadhafi’s wife, 3 children flee to Algeria] //[[Майнити симбун|The Mainichi Daily News]], 30 August 2011&lt;/ref&gt;. Сообщается, что бойцы армии ПНС разбились на группы и атаковали Эн-Нофалию с востока и с юга&lt;ref&gt;* Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 Reports] {{Архивировано|url=https://archive.is/20120710030001/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 |date=2012-07-10 }} // Al Jazeera Blogs, 28 August 2011 — 18:41 GMT+3 — Libya
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011829134327176660.html Libyan rebels mass for assault on Sirte] // Al Jazeera, 30 August 2011&lt;/ref&gt;.

=== Нафуса тауҙары өсөн һуғыштар ===
29 июль - Нафуса тауҙары баш күтәреүселәренең Налуттан төньяҡтараҡ берләшкән һөжүме башлана. Баш күтәреүселәр Газея &lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14321751?print=true Libya rebels 'capture key supply route town of Ghazaya'] // [[BBC|BBC News Africa]], 28 July 2011&lt;/ref&gt; һәм Такют ҡалаларын үҙ контроленә алды&lt;ref&gt;Chris Stephen and Lizzy Davies [http://www.guardian.co.uk/world/2011/jul/28/libyan-rebels-launch-major-offensive/print Libyan rebels launch major offensive to capture key towns] //[[The Guardian]], 28 July 2011&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, август башында Нафуса тауҙарының төньяҡ-көнбайыш ипкенендә Каддафи ғәскәрҙәре ҡулында Тижи һәм Бәдр ҡалалары ғына ҡалған.

=== Һуғыштың бишенсе осоро. Күсмә милли советының Триполитанияға һөжүме (август 2011) ===
Август башына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүм итеү һәләте әкренләп кәмей, быға НАТО илдәренең авиацияһы һәм флотының әүҙемлеге, шулай уҡ Жәмәһириәгә ҡаршы санкциялар булышлыҡ итә. Ливияға ҡаршы операция менән етәкселек иткән генерал Шарль Бушер, Ливия ғәскәрҙәре «һөжүмде әүҙем үҫтерә алмай», тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.rte.ie/news/2011/0811/libya.html NATO: Gaddafi unable to launch credible attack] //{{iw|RTÉ News||en|RTÉ News and Current Affairs}}, 11 August 2011&lt;/ref&gt;. Ливияла көстәр нисбәте үҙгәрә. Авгусҡа Триполинан, Зәүиәнән, Сормандан, шулай уҡ сит илдәрҙән үҙ теләктәре менән килгәндәр иҫәбенә баш күтәреүселәрҙең көсө лә һиҙелерлек арта. Зинтан хәрби командованиеһы составында башлыса баш күтәреүселәр яғында һуғышҡан Триполи һәм Зәүиә бригадалары төҙөлә&lt;ref&gt;Karin Laub [https://ca.news.yahoo.com/libyan-government-spokesman-denies-death-moammar-gadhafis-son-160753580.html Backed by tanks and rocket fire, Libyan rebels aim for coastal towns in push toward Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} // [[The Associated Press]] /The Canadian Press [http://www.winnipegfreepress.com/world/breakingnews/127068148.html копия]&lt;/ref&gt;.

6 августа баш күтәреүселәр Триполинан 85 саҡрым алыҫлыҡта Бир-Әл-Ганем тораҡ пунктын штурм менән ала[http://wikimapia.org/#lat=32.3142659&amp;lon=12.5693893&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17510617/ru/Бир-Ганем Бир-аль-Ганем]. Быға тиклем улар ике ай буйына ошо тораҡ пунктты алырға тырышҡан, һуңынан яҡын-тирәләге тауҙарҙа нығынған. Баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бир-Әл-Ганем яулап алырға уларға НАТО һауа көстәре&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-6-2011-1428 Libya rebels launch push towards Zawiyah] //Al Jazeera’s Libya Live Blog, 6 August 2011&lt;/ref&gt;, шулай уҡ күбеһе Чад ялсыларынан торған, Каддафи ғәскәрҙәренең түбән хәрби рухы булышлыҡ иткән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=_zolwV-Ki_c &amp;#91;6-8-2011&amp;#93; Mercenaries Gaddafi chadians captured in Bir Al-Ghanem]&lt;/ref&gt;. Икенсе көндө Ливия премьер-министры армияға Бир-Әл-Ганемды үҙ контроленә ҡайтарыуы, әммә, Әл-Жәзирә хәбәрселәре әйтеүенсә, һәм 7 августан һуң Бир-Әл-Ғанем баш күтәреүселәр ҡулында ҡалыуы хаҡында белдерә&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/08/20118819142699446.html Libyan rebels reshuffle leadership] //Al Jazeera, 8 August 2011&lt;/ref&gt;.

11 августа, Бир-Әл-Ганемды алғандан һуң һөжүмде үҫтереп, революционерҙар Наср ҡасабаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4234422&amp;lon=12.6438904&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18642108/ru/Наср Наср] ала һәм, революционерҙарҙың үҙҙәре әйтеүенсә, Эз-Зәүиәгә 25 километрға яҡынлаша&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe#.TkRZ3WMRS9I Western Libya rebels strike north towards coast] //[[Reuters]], 7 September 2011&lt;/ref&gt;.

=== Әз-Зәүиә өсөн икенсе алыш ===
19 августа Эз-Зәүиә үҙәгендә һуғыш дауам итә. Әммә ҡараңғы төшөү менән революционерҙар ҡаланың күп ҡатлы ҡунаҡханаһынан һәм үҙәк майҙанынан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлап сығара. Авиация Триполи яғынан Эз-Зәүиәгә хәрәкәт итеүсе Каддафи отрядтары колонналарына һөжүм итә уғылыуын дауам итә&lt;ref&gt;* Karin Laub [https://news.yahoo.com/libya-rebels-close-gadhafi-seizing-key-town-223859840.html «Libya Rebels Close in on Gadhafi, Seizing Key Town»]// [[Associated Press]] (via [[Yahoo! News]]), 19 August

2011

* Alex Crawford. [https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368 «Libya: Rebels Take Martyr Square in Zawiyah»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824231127/https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368|date=2011-08-24}}// [[Sky News]], 19 August 2011
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011819145519307139.html «Libyan rebels capture city near Tripoli»]. [[Al Jazeera]], 19 August 2011&lt;/ref&gt;.

20 августа революционерҙар Эз-Зәүиәнән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=us5mc-cyNos Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan ]// [[Youtube]]&lt;/ref&gt;, 50 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Триполиға һөжүм итә башланы&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/video/idUSTRE77A2Y920110821?videoId=218515424 Libya rebels take Zawiyah] // [[Reuters]], 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

=== Триполи өсөн алыш (20—28 августа) ===
&lt;!-- [[Файл:Battle of Tripoli.svg|thumb|350px|Боевые действия в Триполи]]
В условиях сложившейся на фронтах в Ливии патовой ситуации, французское правительство, в нарушение резолюции Совбеза ООН, провело секретную операцию по снабжению оружием ливийских революционеров, действующих в регионе Западные Горы к юго-западу от Триполи. «Контейнеры с автоматами, пулеметами, гранатометами и противотанковыми ракетными комплексами Milan поначалу сбрасывались на парашютах над позициями повстанцев с транспортных самолётов. После того, как оппозиционеры добились значительных успехов, очистив от сторонников Каддафи почти весь регион, в двух местах были оборудованы небольшие аэродромы, куда стали приземляться самолёты из арабских стран, на борту которых было все то же оружие.»&lt;ref name=&quot;Nato_rebels1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nato_rebels2&quot;/&gt;

Это способствовало перелому в ходе войны. В первой декаде августа революционеры подготовили и провели неожиданную и мощную атаку на Триполи, поддерживаемую с воздуха авиацией стран НАТО (в первую очередь США, Великобритании и Франции). По неподтверждённым данным, в наступлении могли участвовать спецподразделения Катара и Объединённых Арабских Эмиратов. Более категорично высказываются сторонники и члены семьи Каддафи, в частности, Мухаммед Каддафи заявил: «Здесь ливийских повстанцев и в помине нет»&lt;ref name=&quot;interfax_flag&quot;&gt;[http://interfax.ru/print.asp?sec=1446&amp;id=204778 Флаг повстанцев над резиденцией Каддафи]//[[Интерфакс]],23.08.2011 г&lt;/ref&gt;.

[[20 августа]] началось наступление отрядов революционеров на Джанзур, находящийся между Эз-Завией и столицей. Как в дальнейшем сообщил телеканал France 24, они при интенсивной поддержке НАТО смогли преодолеть расстояние от Эз-Завии до Триполи за 12 часов&lt;ref&gt;Matthieu Mabin [http://www.france24.com/en/20110901-reporters-libya-tripoli-brigade-taking-capital-rebels-green-square-martyrs-fighters-rebellion-gaddafi The Tripoli Brigade] //[[France 24]],01 September 2011&lt;/ref&gt;. Одновременно представитель Военного совета Мисраты Саид Али Гливан заявил, что силы 32-й бригады Хамис — самого боеспособного соединения войск Каддафи — были ценой высоких потерь революционеров (более 30 погибших) выбиты со Злитена. Также было заявлено о подготовке наступления на Зувару&lt;ref&gt;Chris Stephen, Luke Harding and Peter Beaumont [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/19/tripoli-facing-advance-libya-rebels/print Tripoli facing three-sided advance by Libyan rebels] //[[The Guardian]],19 August 2011 [https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016064213/https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 |date=2021-10-16 }}&lt;/ref&gt;.

Мировую известность получил эпизод с выступлением в прямом эфире канала Libiyah TV известной и популярной в Ливии журналистки и телеведущей [[Гала аль-Мисрати]] во время осады Триполи со своим обращением к повстанцам. Размахивая пистолетом в руках, ведущая пообещала лично сражаться до последней капли крови за ливийского лидера и убить любого, кто попытается ворваться в здание телевизионного центра Триполи, или умереть самой&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/271161/ Известная в Ливии журналистка и телеведущая Галя аль-Мисрати погибла в тюремной камере. Ей не простили принципиальность, неприязнь к повстанцам и любовь к Каддафи.]&lt;/ref&gt;.

[[21 августа]] силы [[Национально-освободительная армия Ливии|НОА]] из Мисураты высадились в порту Триполи. Представитель Переходного Национального Совета Ливии Абдель Хафиз Гога заявил, что «Наступило время 'Ч' и повстанцы подняли восстание в Триполи». В частности, революционеры подняли восстание в восточном пригороде Триполи — Таджуре. Произошли непродолжительные бои в Джанзуре.

[[22 августа]] стали поступать сообщения, что революционеры, не встречая особого сопротивления, вошли в Триполи, а отдельные военные подразделения, в том числе и личная гвардия Каддафи, сложили оружие&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=FWX1LicbfO0 Tripoli witness speaks to Al Jazeera]&lt;/ref&gt;. Из Эз-Завии, а также из Триполи ряд телеканалов показали видеокадры
ликования людей на улицах городов&lt;ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=zOQuQsSmxDs Sky News interpreter From Tripoli right now سكاي نيوز ]//[[Youtube]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=t1WsgTLVnSY Libyan Rebel Fighters Enter Tripoli *NEW*]//[[Youtube]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=MJg-ICWEX3U tripoli_22-08 .mp4 ]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, которые некоторые российские обозреватели и блогеры посчитали «фальшивкой»&lt;ref name=&quot;blogery&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml Блогеры: Видео из Триполи — фальшивка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118111500/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml |date=2011-11-18 }}//[[РБК]], 23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Тем не менее, информация о боях в районе Баб-эль-Азизии и Сук-Альджума, продолжала поступать. «Информационной бомбой» 22 августа стали сообщения о якобы пленении двух сыновей Муаммара Каддафи — Саифа аль-Ислама Каддафи и Мухаммеда Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/44218013/ns/world_news-mideast_n_africa/#.TlF_fV0RS9I Libyan rebels enter Tripoli, arrest Gadhafi’s son] //[[NBC]], 22 August 2011&lt;/ref&gt;, что впоследствии было опровергнуто&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml М. Каддафи позвонил К. Илюмжинову и пообещал бороться до конца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906160902/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml |date=2014-09-06 }} //[[РБК]], 23.08. 2011 г.&lt;/ref&gt;. Телеканал [[CNN]] сообщил, что революционеры в ночь на 22 августа сумели также взять под свой контроль Зелёную площадь в центре Триполи&lt;ref&gt;
* [http://www.wfmz.com/news/Gadhafi-regime-appears-on-verge-of-collapse/-/121458/420156/-/view/print/-/avgxt2z/-/index.html Rebel officials: Two of Gadhafi’s sons arrested in Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
//{{iw|WFMZ-TV}}, 22 August 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=SWf-lm9tnNY Libyan Freedom Fighters Take Control Of Green Square Tripoli 22/08/2011 طرابلس]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, которую они хотят переименовать в Площадь Мучеников.

Поступила первая, ещё неподтверждённая информация о боях в районе правительственного комплекса [http://wikimapia.org/#lat=32.8723607&amp;lon=13.1773496&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/13341174/Azizia-Palace Баб-эль-Азизия]&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611549 Libya conflict: Fighting rages near Gaddafi compound]&lt;/ref&gt;. В этот же день пришли сообщения о взятии повстанцами телецентра и штаб-квартиры Государственного телевидения Ливии в Триполи, после чего оно прекратил свое вещание&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/newswires/1068425-newswire/ Государственное телевидение Ливии перестало выходить в эфир] //[[Euronews]], 22.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.
По состоянию на 22 августа под контролем повстанцев находилось, по разным данным, от 75 до 90 процентов Триполи&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/8/22/516427.html Повстанцы в Триполи захватили телецентр] //[[Взгляд.ру|Взгляд]], 22.08.2011&lt;/ref&gt;. Репортёры Аль-Джазиры сообщили об артиллерийской стрельбе вблизи Баб-эль-Азизии. Иностранные репортёры, находящиеся в гостинице Риксос в Триполи, сообщили, что вблизи гостиницы слышны выстрелы и, судя по всему, идут бои&lt;ref name=&quot;MatthewPrice&quot;&gt;Matthew Price
[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611043 Inside Tripoli’s Rixos hotel as rebels close in] // [[BBC|BBC News Africa]], 22 August 2011 [http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313212423/http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. При этом они сообщают, что семьи высокопоставленных чиновников правительства Каддафи покинули гостиницу Риксос&lt;ref name=&quot;MatthewPrice&quot; /&gt;.
В интернете появилось видео, показывающее, что Зинтанский батальон революционеров контролируют аэропорт Триполи&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=1IwgBiAmUG0 1918996174183 40238]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

Также сообщается о боях за [http://wikimapia.org/#lat=32.8999119&amp;lon=13.2854748&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/872913/ru/Аэропорт-Митига авиабазу Митига]&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-22-2011-1144 Nasser report] //Al Jazeera, 22 August 2011&lt;/ref&gt; и район Аль-Мансур.

Аль-Джазира сообщила, что, возможно, началось восстание и в [http://wikimapia.org/#lat=32.6454459&amp;lon=14.2611122&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2274149/ru/Эль-Хомс Эль-Хомсе], находящемся между Злитеном и Триполи. В этот же день корреспондент Аль-Джазиры, направлявшийся с отрядами революционеров из Мисраты в сторону Триполи сообщил, что Эль-Хомс находится под контролем революционных сил, однако рядом со Злитеном были очаги сопротивления войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/08/20118233515276905.html Eastern rebels press onwards to Tripoli]//Al Jazeera, 22 August 2011&lt;/ref&gt;.

22 августа 2011 года телеканал SkyNews сообщил, что после входа революционеров в Триполи, цены на нефть на мировых рынках резко упали&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=zYJOB3Vhdig LIBYA: Oil Prices Fall As Rebels Enter Tripoli 8/22/11]&lt;/ref&gt;.

Также, 22 августа поступила первая неподтверждённая информация, что город Зувара на побережье Средиземного моря, поднявший накануне восстание и присоединившийся к революционерам, подвергся сильному обстрелу с систем залпового огня с трёх направлений&lt;ref&gt;[https://twitter.com/#!/search/zuwarah Твиттер]&lt;/ref&gt;{{уточнить}}. В дальнейшем информация о блокаде восставшей Зувары подтвердилась. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что силы НАТО перехватили крылатую ракету, выпущенную в Сирте.

[[23 августа]] Саиф аль-Ислам Каддафи появился в гостинице Риксос и опроверг слухи о своём аресте&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/23/gaddafi-son-denies-capture/ Сын Каддафи обвиняет Запад в информационной войне]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]], 23.80.2011 г.&lt;/ref&gt;. Взять под свой контроль Баб-эль-Азизию революционеры накануне не смогли, так как сообщается, что в этом районе высокая концентрация войск Каддафи. Накануне авиация НАТО осуществила мощнейшую бомбардировку Баб-эль-Азизии, поразив как минимум 40 целей. Обозреватели предполагают, что полковник Каддафи с высокой долей вероятности может находиться именно в правительственном комплексе Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356406 Резиденция Каддафи остается неприступной] // [[Вести]],23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Обозреватели обращали внимание, что, благодаря подземным коммуникациям, которые, в частности, соединяют Баб-эль-Азизию и гостиницу Риксос, Каддафи и высокопоставленные чиновники Джамахирии, а также верные ему войска всё ещё могли передвигаться по Триполи&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=qdh4rrsNHFE Skynews: Mark Stone speaks out about his experience in Libya under hotel arrest]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Телеканал Аль-Джазира сообщил, что революционеры находятся в 500 метрах от правительственной резиденции Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 Rebels are 500 metres only from Bab Al-Aziziyah.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825015723/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 |date=2011-08-25 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;. Также приходят сообщения от журналистов и репортёров, находящихся в гостинице Риксос. По их словам, в гостинице, которую власти запретили им покидать, нет света&lt;ref&gt;Jeremy W. Peters
[https://www.nytimes.com/2011/08/23/world/africa/23press.html?_r=3&amp;pagewanted=print Journalists Kept in Hotel as Battle Rages Outside] // [[The New York Times]], 22 August 2011&lt;/ref&gt;. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что революционеры преодолели первые ворота и вошли на территорию Баб-эль-Азизии. Перед этим авиация НАТО разрушила часть стены комплекса Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;Zeina Khodr [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1801 Libyan opposition forces have entered Muammar Gaddafi’s Bab al-Aziziya compound.]//Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;, благодаря чему их отряды смогли проникнуть внутрь&lt;ref&gt;
* [https://news.sky.com/home/world-news/article/16055237 Libyan Rebels 'Enter Gaddafi’s House'] //[[Sky News]], 23 August 2011
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/20118234144136279.html Fighting rages at Gaddafi compound] //Al Jazeera — Africa, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Вечером 23 августа появились сообщения, что силы повстанцев после четырёх часов ожесточённых боёв сумели захватить Баб-эль-Азизию&lt;ref&gt;
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14630702 Rebels 'breach Gaddafi compound'] // [[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011
* Peter Graff [https://www.reuters.com/assets/print?aid=USTRE77A2Y920110823 Gaddafi to «fight to end» as rebels seize HQ] //[[Reuters]], 23 August 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=xInR9Kduy-c «What goes up must come down»]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

О противоречивости и нестабильности ситуации в Ливии по состоянию на 23 августа сообщили корреспонденты Первого канала, что оставшиеся войска Каддафи не потеряли контроль над частью территории Ливии. В частности, корреспонденты не смогли пересечь границу с Ливией через пограничный пункт [http://wikimapia.org/#lat=33.1479&amp;lon=11.5692902&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир], который оставался на тот момент в руках отрядов Каддафи, и граница по-сути, была закрыта&lt;ref&gt;Максим Киселев, Григорий Емельянов [http://www.1tv.ru/news/world/183337 Картина боевых действий в столице Ливии меняется до противоположности] // [[Первый канал]], 23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Известно также, что такие важные города, как Бени-Валид, Сирт, а также города на юге Ливии — Себха, Гадамес, Хун и Гат — оставались в руках верных Каддафи войск. Однако город [http://wikimapia.org/#lat=32.9429964&amp;lon=12.0768929&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара], находящийся в 60 км к востоку от границы с Тунисом, согласно сообщениям Аль-Арабии, контролируется революционерами. Телеканал сообщает, что накануне города [http://wikimapia.org/#lat=32.9270763&amp;lon=12.0859909&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара] и [http://wikimapia.org/#lat=32.7565304&amp;lon=12.3936081&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Аджейлат] подверглись артобстрелу войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 Forces loyal to Muammar Gaddafi were shelling Zuara, a Libyan port town about 60km (40 miles) from the Tunisian borde] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120707015538/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 |date=2012-07-07 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;.

23 августа 2011 года посол Ливии в Объединённых Арабских Эмиратах [[Ареф Али Найед]] сообщил, что нефтепромышленный комплекс Эз-Завии пострадал незначительно, повреждения устранимы и переработка нефти возобновится в ближайшее время&lt;ref&gt;[https://news.yahoo.com/libya-rebel-aide-zawiya-refinery-not-badly-damaged-193024579.html Libya rebel aide: Zawiya refinery not badly damaged]&lt;/ref&gt;. В этот же день представитель революционеров Ахмед Бани сообщил телеканалу [http://www.alaan.tv/ Эль-Аан], что «Нефтеперерабатывающие предприятия Бреги и Рас-Лануфа освобождены» и находятся под контролем революционеров&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=wNUofRq91UY العقيد احمد باني — المتحدث الرسمي باسم المجلس العسكري]&lt;/ref&gt;.

[[24 августа]] большая наземная часть Триполи, включая правительственный комплекс Баб-эль-Азизия была под контролем революционеров, однако, как сообщают Аль-Джазира и Reuters, в городе, особенно в темное время суток, ещё слышны выстрелы, в том числе артиллерийский огонь и выстрелы снайперов&lt;ref&gt;Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1058 Libyans celebrate their gains, despite remaining pockets of resistance in the capital and elsewhere.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Представитель правительства Каддафи Мусса Ибрагим сообщил, что сопротивление революционерам продлится месяцы и даже годы.

«Мы превратим Ливию в вулкан с лавой под ногами у захватчиков и агентов-предателей» — заявил он по телефону. Сам Муамар Каддафи по телефону сообщил радиостанции Аль-Аруба, что находится в Ливии, но косвенно признал, что покинул Триполи. По его словам, «уход из Триполи и резиденции был тактическим манёвром», а находиться в части города, по которой авиация НАТО нанесла уже более 60 ракетных ударов, было бы бессмысленно&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356593 В Триполи ищут бункер Муаммара Каддафи]//[[Вести]],24.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. По словам представителя повстанцев Омара Аль-Гирани, по жилым районам города было выпущено 7 ракет Град, а в районе аэропорта временами слышен миномётный огонь. Также информационное агентство Reuters сообщает о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&amp;lon=14.4279671&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхе]&lt;ref name=autogenerated6&gt;Missy Ryan and Ulf Laessing [https://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 Gaddafi flees Tripoli HQ ransacked by rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924154825/http://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 |date=2015-09-24 }} //[[Reuters]],24 August 2011&lt;/ref&gt;.
Позже Аль-Джазира сообщила со ссылкой на представителя революционеров, что бои идут южнее Триполи, где, по некоторым данным, может укрываться сам полковник Каддафи&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1418 Fighting is under way in an area just south of Tripoli where Muammar Gaddafi may be hiding.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Сама же Баб-эль-Азизия, а также Аль-Мансура и гостиница Риксос, по словам корреспондентов Аль-Джазиры, находится под ракетным обстрелом со стороны района Абу-Салим&lt;ref&gt;
* Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1440 Just left the Bab al-Aziziya. Sniper fire first, then rockets landed behind, in front and then 20 meters from me as I lay on the ground.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011
* [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1512 Forces loyal to Muammar Gaddafi are bombarding areas of central Tripoli including the Gaddafi compound seized by rebels a day before ]//Al
Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Ближе к вечеру появилось сообщение репортёров Аль-Джазиры, что все иностранные журналисты, находившиеся ранее в гостинице Риксос, были эвакуированы «четырьмя или пятью машинами»&lt;ref&gt;Evan Hill, [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1913 All foreign journalists were evacuated from the Rixos Hotel.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Сами революционеры, по словам репортёров Аль-Джазиры, используют захваченную накануне резиденцию Каддафи — Баб-эль-Азизию в качестве своего военного штаба&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=v-L9prv-CzM Rebels make steady gains in Tripoli]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Приходят сообщения об ожесточённых боях в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8512545&amp;lon=13.1907606&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим] в Триполи. Известно также, что лоялисты продолжают удерживать [http://wikimapia.org/#lat=32.8499566&amp;lon=13.2049227&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1793242/ru/Абу-Салимский-зоопарк территорию зоопарка], а их снайперы находятся в парке [http://wikimapia.org/#lat=32.8658906&amp;lon=13.1963396&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=s&amp;v=9&amp;show=/16567502/ru/парк-Альнассер Альнассер]. Оплотом войск Каддафи в
центре Триполи считается [http://wikimapia.org/#lat=32.8623399&amp;lon=13.1978095&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=s&amp;v=9&amp;show=/5793739/ru/Пансион пансион], в котором Саиф-аль-Ислам принимал гостей. В целом, по данным революционеров, которых цитирует Аль-Джазира, в боях за Триполи на 24 августа они потеряли свыше 400 человек убитыми и 2000 раненными&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011824131527528610.html Price on Gaddafi’s head as fighting goes on ]//Al Jazeera, 25 August 2011&lt;/ref&gt;. Ночью появились сообщения, что в Триполи были похищены четыре итальянских журналиста, ехавших по Триполи, а перевозивший их водитель был убит&lt;ref&gt;Martin Evans [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721601/Libya-Gaddafis-forces-rally-after-call-to-rid-Tripoli-of-traitors.html Gadhafi’s forces rally after call to rid Tripoli of 'traitors'] //[[The Daily Telegraph]] [http://www.vancouversun.com/cars/Gadhafi+forces+rally+after+call+Tripoli+traitors/5301979/story.html копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

24 августа 2011 года представитель Переходного Национального Совета Ливии Ахмед Джехани, отвечающий за восстановление инфраструктуры в Ливии, заявил, что Переходный Национальный Совет обещает соблюдать все ранее подписанные правительством Каддафи нефтяные контракты. «Вопрос об аннулировании каких-либо контрактов не стоит» — сообщил Ахмед Джихани&lt;ref&gt;[http://arabnews.com/economy/article493279.ece Libyan rebels to honor all oil contracts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826041221/http://arabnews.com/economy/article493279.ece |date=2011-08-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[25 августа]] немного прояснилась ситуация с городом [http://wikimapia.org/#lat=32.9307504&amp;lon=12.0787811&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара], с которого до этого приходила противоречивая информация. По словам представителя войск революционеров полковника Абду Салема, их силы удерживают город, который находится в осаде войск Каддафи и просят подкрепления у Зинтанского командования, однако те не могут их выделить, «так как все силы брошены на Триполи». По словам Абду Салема, революционеры заняли и контролируют центр Зувары, а участок побережья к западу от Зувары и до тунисской границы остаётся под контролем войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.theprovince.com/news/Zuwarah+comes+under+fire/5304819/story.html Zuwarah comes under fire]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[The Province]]/[[Reuters]], 25 August 2011&lt;/ref&gt;. Чуть позже, по некоторым данным, бой за Зувару закончился и силы революционеров сняли блокаду города&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=saOefK7v8aU Battle for liberating the city Zuwarah | Euronews 25-8-2011 | مركة تحرير زوارة]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. В Триполи подтвердилась информация о том, что иностранные журналисты освобождены из гостиницы Риксос&lt;ref&gt;Kareem Fahim and Rick Gladstone [https://www.nytimes.com/2011/08/25/world/africa/25libya.html?scp=1&amp;sq=Libyan%20rebels%20put%20bounty%20on%20Gadhafi&amp;st=cse Libyan rebels put bounty on Gadhafi] //[[The New York Times]], [http://www.post-gazette.com/pg/11237/1169791-82-0.stm?cmpid=nationworld.xml копия]&lt;/ref&gt;, а в саму гостиницу вошли войска революционеров; а также о похищении четырёх итальянских и ранении двух французских журналистов. Активные боевые действия, как сообщается, проходят по периметру захваченной накануне силами революционеров [http://wikimapia.org/#lat=32.871766&amp;lon=13.1744957&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13341174/ru/Баб-эль-Азизия Баб-эль-Азизии], а также в соседнем районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8461349&amp;lon=13.1812763&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]. В район [http://wikimapia.org/#lat=32.8843444&amp;lon=13.2558632&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/16732680/ru/Сук-Аль-Джумаа Сук-Альджумаа], находящийся на северо-востоке Триполи, согласно поступающей информации, прибыли подкрепления революционеров из Мисраты&lt;ref&gt;[http://www.brecorder.com/top-news/109-world-top-news/25372-libyan-rebels-gear-for-kadhafi-knockout-punch.html Libyan rebels gear for Kadhafi knockout punch] //{{iw|Business Recorder}}&lt;/ref&gt;, которые считаются наиболее эффективными в условиях уличных боёв. Телеканал Аль-Джазира сообщает о том, что войска революционеров начали прочёсывать подземные тоннели Триполи в поисках полковника Каддафи, а также лояльных ему войск, которые могли укрыться в подземных коммуникациях&lt;ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=vo1Pl-lkRWA AJE: Libyan Freedom Fighters explore Gaddafis bunker]//[[Youtube]]
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14670829 Libya: Inside Gaddafi’s underground fortress] // [[BBC|BBC News Africa]], 25 August 2011&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, под Триполи не менее десятка бункеров с подземной инфраструктурой, не связанных между собой&lt;ref&gt;Максим Киселёв [http://www.1tv.ru/news/world/183500 Муамар Каддафи выступил с новым обращением к ливийцам] // [[Первый канал]], 25.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Также продолжались бои в районе Абу-Салим&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-25-2011-2027 Libyan rebels stormed Tripoli’s Abu Salim district, one of the main holdouts of forces loyal to Muammar Gaddafi in the capital, on Thursday after a NATO airstrike on a building in the area, a Reuters correspondent said.]//Al Jazeera Blogs, 25 August 2011&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Libya rebel checkpoint by VOA.jpg|thumb|350px|Контрольно-пропускной пункт повстанцев в Триполи]]

[[26 августа]] продолжилось наступление сил революционеров на юге Триполи, в районах [http://wikimapia.org/#lat=32.8466036&amp;lon=13.1784868&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ZaWlmd4KXgo Fierce battles rock Tripoli neighbourhood of Abu Salim]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml Libyan rebels storm Abu Salim district in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108010024/http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml |date=2014-01-08 }}//[[Центральное телевидение Китая|China Central Television]], 26 August 2011&lt;/ref&gt; и [http://wikimapia.org/#lat=32.8499206&amp;lon=13.2096863&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12660299/ru/Хатба-Шаркия Хатба Шаркия], которые остаются главными очагами сопротивления сил Каддафи в столице&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/183517 Ожесточенные бои в Ливии развернулись за родной город Муамара Каддафи Сирт]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, большая часть Абу-Салима уже взята под контроль сил революционеров&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/video/2011/08/26/libyan-rebels-storm-abu-salim?videoId=218719766&amp;videoChannel=117760 Libyan rebels storm Abu Salim (1:08)] //[[Reuters]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;. Атаке войск Каддафи подвергся [http://wikimapia.org/#lat=32.8987228&amp;lon=13.2919121&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/872913/ru/Аэропорт-Митига аэропорт Триполи], в котором, как сообщают источники революционеров, ракетным огнём были уничтожены как минимум 4 самолёта&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [https://www.bloomberg.com/news/2011-08-26/libyan-rebels-seek-aid-as-qaddafi-calls-on-muslim-clerics-to-incite-jihad.html Libyan Rebels Seek Aid as Qaddafi Invokes Jihad] //[[Bloomberg]],26 August 2011&lt;/ref&gt;. Репортёры, освобождённые накануне из гостиницы Риксос, переместились сейчас в гостиницу «Коринфия»&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/183536 В Триполи оппозиции пока так и не удалось взять под контроль всю территорию города]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Ночью в столицу из Бенгази перебрался Переходный Национальный Совет. В ответ на возросшие беспорядки и грабежи, представитель переходного правительства Мустафа Абдель Джалиль просит жителей Триполи прекратить мародёрство. «Вы — это те, кто претворит в жизнь все наши мечты, мы в этом уверены, прошу вас, уважайте город вокруг вас. Это ваше имущество, берегите его», — обращается официальный представитель оппозиции Мустафа Абдель Джалиль к жителям столицы&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550474&amp;cid=9 Переходный национальный совет начал работу в Триполи]//[[Вести]],26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. В самом городе, как передают корреспонденты Аль-Джазиры, из Абу-Салимской тюрьмы были освобождены 107 политзаключённых&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=sVgMBI8Ko_I Libyan political prisoners set free]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Вечером информагентства сообщили, что революционеры продвинулись в район [http://wikimapia.org/#lat=32.7509001&amp;lon=13.1425667&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18628309/ru/Ямук Ямук] южнее Триполи по дороге на [http://wikimapia.org/#lat=32.6690756&amp;lon=13.1524372&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/78154/ru/Международный-Аэропорт-Триполи-Бенгашир аэропорт Бенгашир], где находится [http://wikimapia.org/#lat=32.7331947&amp;lon=13.1489825&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19119193/ru/Военная-база-Ямук военный лагерь Ярмук] 32-го батальона спецназначения Хамиса. Евроньюс сообщает, что, несмотря на ожесточённое сопротивление войск Хамиса, революционерам удалось прорваться на территорию склада, где было обнаружено большое количество оружия и боеприпасов&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]],26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Параллельно приходили сообщения с западного фронта близ Тунисской границы, где, по некоторым данным, войскам революционеров удалось захватить военную базу [[Марзак-аль-Шамс]] в городе Зувара&lt;ref&gt;[https://allafrica.com/stories/201108260810.html AU Leaders to Map Way for Libya] // {{iw|AllAfrica}}, 26 August 2011&lt;/ref&gt;, а некоторые СМИ, ссылаясь на Аль-Джазиру, сообщили о боях войск Каддафи с силами армии ПНС в районе Рас-Адждира, возле самой ливийско-тунисской границы&lt;ref&gt;John Thorne [http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli Rebels focus on rebuilding Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828074247/http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli |date=2011-08-28 }} //The National, 26 August 2011&lt;/ref&gt;.

26 августа 2011 года официальный представитель ПНС по финансам и нефти Али Тархуни сообщил, что в ближайшее время будут приниматься меры по восстановлению основной сферы ливийского экспорта — нефтедобычи. «Состояние нефтедобывающей и нефтеперерабатывающей инфраструктуры гораздо лучше, чем мы ожидали, повреждения минимальны. Конечно, есть полностью разрушенные сооружения, но в целом ущерб составляет не более 10 процентов. За две недели мы планируем выйти на экспорт 500—600 тысяч баррелей в сутки», — заявил он&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550122 Ливия начинает восстанавливать экономику]&lt;/ref&gt;.

[[27 августа]] появились сообщения, что войскам революционеров удалось взять под свой контроль главный пограничный переход на границе Ливии с Тунисом — [http://wikimapia.org/#lat=33.1484749&amp;lon=11.568861&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nyHgLktDRFo Zuwara FF liberate Tunisian border | 25-8-2011 | تحرير الحدود مع تونس]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, что открывает путь для поставок гуманитарной помощи в Триполи, который сейчас испытывает нехватку продуктов питания и медикаментов&lt;ref&gt;
* Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-0808 Rebels took control of the Ras Jdir border post on Libya’s frontier with Tunisia on Friday after clashes with soldiers loyal to Muammar Gaddafi]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011
* [http://www.1tv.ru/news/world/183596 Муамар Каддафи, возможно, находится в Алжире] //[[Первый канал]], 27.08.2011 г.
* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=551054 Ливийские повстанцы захватили КПП на границе с Тунисом]//[[Вести]], 27.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.
В Триполи сопротивление революционерам с центральной части города переместилось на его южные окраины. Бои ведутся в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.6687143&amp;lon=13.1395626&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/78154/ru/Международный-Аэропор%D1%8%202-Триполи-Бенгашир Южного аэропорта]&lt;ref&gt;* [http://www.tribune-chronicle.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&amp;nav=5030 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out] //{{iw|Tribune Chronicle}}, 27 August 2011
* [http://www.advertiser-tribune.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&amp;nav=5017 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //Advertiser-Tribune, 27 August 2011&lt;/ref&gt;, который, по некоторым данным, уже находится под контролем революционеров&lt;ref&gt;[http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=6773 Revolutionaries Take Control of Tripoli International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828232634/http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=6773 |date=2011-08-28 }} //The Tripoli Post, 27 August 2011&lt;/ref&gt;. Аль-Джазира сообщает об установлении ими контроля и над южным пригородом Триполи Саллахаддин, находящемся между столицей и Международным аэропортом&lt;ref&gt;Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1508 Al Jazeera’s Evan Hill sent us a picture of children in the Salaheddin neighbourhood on the southern outskirts of Tripoli looking through a box looted from a nearby criminal investigations office. Rebels overran the district on Friday en route to a battle at the Khamis Brigade barracks. The box contained telephones. The children also looted sneakers.]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011&lt;/ref&gt;, а также пригородом Триполи, известным как
[http://wikimapia.org/#lat=32.6848252&amp;lon=13.1762981&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12327876/ru/Каср-Ибн-Гашир Каср-ибн-Гашир]&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi, Paul Schemm [http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-rebels-claim-victory-south-of-Tripoli-2140557.php «Tripoli Faces Severe Shortages of Food, Fuel»]. [[Associated Press]] (via ''[[Seattle Post-Intelligencer]]''), 27 August 2011.&lt;/ref&gt;. Район Абу Салим, в котором накануне шли ожесточённые бои, как передаёт телеканал EuroNews, сейчас контролируется войсками революционеров&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ Ливия: 19-летнюю девушку заставляли убивать] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203035755/http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ |date=2011-12-03 }} //[[Euronews]], 27.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Сообщается, что центр
Триполи постепенно возвращается к мирной жизни, однако испытывается острый дефицит продовольствия и медикаментов&lt;ref&gt;Evan Hill [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011826153127184768.html People of Tripoli pick up the pieces]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011&lt;/ref&gt;.

[[28 августа]] корреспонденты Аль-Джазиры сообщили, что на западе Ливии пограничный с Тунисом пункт Рас-Адждир и прилегающие к нему районы Ливии, в основном под контролем сил революционеров, а очаги сопротивления войск Каддафи остаются только возле города [http://wikimapia.org/#lat=32.7568192&amp;lon=12.3692322&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Эль-Аджейлат]&lt;ref&gt;Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-1724 Just back from the main Tunisian border crossing now in rebel hands. Small pocket of Gaddafi fighters left in that region near Al Ajaylat]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, в Тунис после открытия КПП Рас-Адждир хлынул поток беженцев из Ливии, а Триполи находится под контролем сил Переходного Национального Совета. В столице, по словам очевидцев, уже стреляют значительно реже, одновременно цены на продукты резко подскочили&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=552204&amp;cid=9 Ливийцы бегут в Тунис] //
[[Вести]], 28.08.2011 г.&lt;/ref&gt;, испытывается острая нехватка воды&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011828132830309850.html Libya fighters surge towards Gaddafi hometown]//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011&lt;/ref&gt;.
После взятия революционными силами Триполи бои в западной части страны перекинулись на восточную часть Триполитании, где Бени-Валид до сих пор оставался под контролем отрядов Каддафи, а с [http://wikimapia.org/#lat=32.5866698&amp;lon=14.0384674&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5834583/ru/Мсаллата Мсаллаты] и [http://wikimapia.org/#lat=32.4385106&amp;lon=13.6478519&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/988014/ru/Тархуна Тархуны] приходила противоречивая информация: по некоторым данным, Тархуна уже перешла под контроль сил революционеров, наступавших со стороны Мисраты&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=6EnKusO9o88 كتيبة الأوفياء لثوار ترهونة المنضمين من مختلف المدن يحررون مدينتهم وسط فرحة الأهالي أغسطس2011]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Отдельные видео косвенно говорят о том, что силы оппозиции смогли овладеть и последним оплотом войск Каддафи в горах Нафуса — [http://wikimapia.org/#lat=32.0483884&amp;lon=12.8885078&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14697761/ru/Эль-Ассабаа Ассабаа], который находится между Гарьяном и Яфраном, и куда отступили отряды Каддафи после потери Гарьяна&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=b5vJMxpnPbs ثوار مدينة الاصابعة]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.
Тем не менее, продолжают поступать многочисленные сообщения, в том числе и спекулятивные, о периодических атаках отрядов Каддафи на южные районы Триполи. Так, российская газета «Аргументы.ру», сообщила о якобы взятии силами [[Бригада Хамиса|32-й бригады спецназначения Хамис]] в ночь на 4 сентября южных районов Триполи и нескольких диверсионных операциях в столице Ливии (якобы была взорвана гостиница «Аль Фатех», в которой жили представители революционеров из Мисураты; а в районе города Завия якобы было атаковано и понесло серьёзные потери подразделение английского спецназа SAS)&lt;ref&gt;Александр Григорьев [http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 Спецназ сил Каддафи провел успешную операцию в ливийской столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122152748/http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 |date=2011-11-22 }} // [[Аргументы недели]], 04.09. 2011 г.&lt;/ref&gt;. Но никакого подтверждения эта информация не получила, а по состоянию на 7 сентября батальоны «бригады Хамиса» были значительно (на 150—180 километров) оттеснены от Триполи в юго-восточном направлении. [[11 сентября]] Председатель Переходного Национального Совета Ливии Мустафа Абдель Джалиль впервые после начала вооружённого конфликта в Ливии прибыл в Триполи&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |title=Лидер Переходного национального совета Ливии Джалиль прибыл в Триполи |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |date=2019-02-03 }}&lt;/ref&gt;, а несколькими днями ранее — [[9 сентября]] — в столице была полностью возобновлена подача питьевой воды населению&lt;ref&gt;[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n259063 Almost 90 % of Tripoli now has water: NTC]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |title=В Триполи восстановлено водоснабжение |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |archivedate=2016-03-04 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

За время боёв за Триполи войска ПНС потеряли убитыми как минимум 1700 человек. О потерях войск Каддафи данных нет, однако известно, что всего 32-я бригада спецназначения «Хамис» с начала конфликта потеряла не менее 9 тыс. человек убитыми&lt;ref&gt;[http://www.miamiherald.com/2011/09/08/2395937/libyan-estimate-at-least-30000.html Libyan estimate: At least 30,000 died in the war]&lt;/ref&gt;.

По данным британской газеты [[Daily Telegraph]] ключевую роль во взятии Триполи сыграли не ливийские повстанцы, а британская SAS, бойцы которой были одеты как обычные сторонники ПНС и имели такое же оружие&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html Libya: SAS leads hunt for Gaddafi]&lt;/ref&gt;.

Результатом взятия войсками ПНС Триполи стала потеря войсками Каддафи и правительством Джамахирии контроля над ситуацией в Триполитании (в дальнейшем ряд членов правительства Джамахирии были задержаны, часть бывших чиновников бежала), фактическое признание мировым сообществом легитимности власти Переходного Национального Совета, закреплённой признанием новой власти
Ливии Советом Безопасности ООН 17 сентября 2011 года&lt;ref&gt;[https://poslezavtra.com.ua/oon-priznala-perexodnoj-sovet-livii-i-oslabila-sankcii-protiv-etoj-strany/ ООН признала Переходной совет Ливии и ослабила санкции против этой страны]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; предоставлением представителю новой власти Ливии (Переходного Национального Совета) места члена в Совете Безопасности ООН. Формально это значит, что Организация Объединённых Наций больше не признаёт правительство Муаммара Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/09/17/891071.html МИД РФ приветствует создание Миссии ООН по поддержке в Ливии]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Триполи ҡолағандан һуң хәл (сентябрь 2011) ===
&lt;!-- После падения Триполи войска Муаммара Каддафи отступили из города в юго-восточном направлении. Несмотря на значительные потери и утрату контроля над столицей, сторонники Каддафи сохранили контроль над частью территории Ливии, включая города Бени-Валид, Сирт и Себху. Западнее Триполи одним из очагов сопротивления лоялистов остался район вокруг города [http://wikimapia.org/#lat=32.8304138&amp;lon=12.0899391&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2501955/ru/Аль-Джамиль Джамиль]. Несмотря на то, что сам город перешёл под контроль революционеров ещё 27 августа&lt;ref&gt;[http://bighaber.com/haber/libya-rebels-take-prime-ministers-hometown-1094254.html Libya rebels take prime minister’s hometown]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, на всем протяжении трассы к тунисской границе сохранялись очаги сопротивления&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/184289 В Триполи найдены документы о том, что западные спецслужбы сотрудничали с Каддафи]&lt;/ref&gt;.

В отличие от Триполи, где, как показал ход событий, наступавшим силам оппозиционеров жители Триполи отнеслись достаточно лояльно,
[http://wikimapia.org/#lat=31.1947417&amp;lon=16.5732193&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/8840546/ru/Сирт Сирт], родной город Каддафи, всегда считался его оплотом, в который в своё время он вкладывал огромные финансовые средства. Косвенно о презрении по отношению к вооружённой борьбе против правительства Каддафи свидетельствовали события 28 марта, когда вступившим накануне в Бин-Джавад и Эн-Нофаллию повстанцам и начавшим отступление после огня подошедших правительственных сил, местное население также оказывало сопротивление. После битвы за Триполи, где повстанцы за неделю сумели взять под свой контроль столицу, одновременно очистив от войск Каддафи путь к границе с Тунисом, бои переместились к юго-востоку от столицы, а именно — к городам Бени-Валид и Сирт.

После 27 августа стало понятно, что Сирт остаётся одним из немногих городов, которые ещё способны оказать сопротивление наступающим отрядами ПНС. С другой стороны, отрядам ПНС, завладевшим к концу августа всем побережьем Триполитании и Киренаики, контроль над Сиртом нужен был для объединения и восстановления сухопутного сообщения в Ливии, так как Сирт и прилегающие к нему районы разделяют эти две крупнейшие исторически сложившиеся области государства. К тому же, именно Сирт назывался тем местом, где, по мнению некоторых обозревателей, ещё мог скрываться Каддафи, либо его приближенные или родственники, о чём косвенно могло свидетельствовать то яростное сопротивление, с которым столкнулись наступавшие с запада и с востока войска ПНС&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]]&lt;/ref&gt;. К тому же контроль над городом, являющимся родным для М. Каддафи, носит символическое значение, а потому установление контроля над ним для ПНС является принципиальным. Известно также, что в западной части Сирта проживает значительное количество переселенцев из Мисраты, а в восточной — переселенцев из Бенгази и восточной Ливии&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=irRTISnrCLA Anti-Gaddafi Forces Advance Into Sirte]&lt;/ref&gt;.

Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;lon=14.0542603&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валид] — считается оплотом племени Варфалла, крупнейшего племени Ливии.

В начале сентября 2011 года на одно из первых мест выходит общинно-племенной фактор в ведении боевых действий между сторонами в центральной части Ливии. Поэтому, начиная с сентября 2011 года, наступающим в центральном регионе, особенно чувствительном к племенной динамике, силам недавно сформированной революционерами Национально-освободительной армии и представителям Переходного Национального Совета, приходится чередовать наступательные операции с переговорами не только с представителями войск Каддафи, но и с племенными вождями. Территория, где находится город Бени-Валид, имеет очень сложный рельеф, пересечена множеством глубоких балок, что делает взятие города крайне сложным, а также даёт явное преимущество обороняющейся
стороне&lt;ref name=autogenerated2&gt;[https://archive.is/20130105155607/au.news.yahoo.com/world/a/-/world/10232321/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]&lt;/ref&gt;.--&gt;

=== Тархуна өсөн алыш ===
&lt;!-- [[28 августа]] между Тархуной и Бени-Валидом произошёл бой между отступающими от Триполи силами верных Каддафи и отрядами бывших повстанцев, в результате чего, по неподтверждённым на тот момент данным, погиб Хамис Каддафи — командующий 32-й бригады спецназначения и, по мнению некоторых обозревателей, самый кровавый сын полковника
Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&amp;title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&amp;urlID=459409092&amp;action=cpt&amp;partnerID=212106&amp;fb=Y&amp;url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/30/libya.war/index.html International community moves to avert humanitarian crisis in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305051827/http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&amp;title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&amp;urlID=459409092&amp;action=cpt&amp;partnerID=212106&amp;fb=Y&amp;url=http%3A%2F%2Fedition.cnn.com%2F2011%2FWORLD%2Fafrica%2F08%2F30%2Flibya.war%2Findex.html |date=2016-03-05 }}//[[CNN]], 31 August 2011&lt;/ref&gt;. Информацию проверить не представлялось возможным, что дало отдельным СМИ повод для многочисленных спекуляций как на тему гибели Хамиса Каддафи, так и о самих боевых
действиях&lt;ref&gt;[http://www.segodnia.ru/pda.php?pgid=2&amp;rzdl=53&amp;elmid=14621 Хамис Каддафи: Не ждали?]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Информационно-аналитическое издание Сегодня.ру, 01.09.2011 г&lt;/ref&gt;. Позже, 17 октября 2011 года телеканал «Аррай», известный своей поддержкой М. Каддафи, подтвердил гибель Хамиса во время битвы за Тархуну&lt;ref name=&quot;montrealgazette.com&quot;/&gt;.

[[29 августа]] к западу от Сирта, как сообщается, отряды ПНС, дислоцировавшиеся в Мисрате, достигли окраин [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;lon=14.0542603&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида]&lt;ref&gt;Chris Stephen and Julian Borger [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/26/libya-rebels-prepare-attack-sirte Libyan rebels prepare to attack Sirte after Nato raids]//[[Guardian]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренең Рәс-Лануфҡа һөжүме ===
&lt;!-- 12 сентября 2011 года телеканал Аль-Джазира со ссылкой на агентство Reuters сообщил, что войска Каддафи атаковали нефтяной комплекс возле [[Рас-Лануф]]а, находящийся в 20 километрах от жилых районов города&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1225 Mon, 12 Sep 2011, 10:25 GMT+3 — Libya]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Как сообщается, 17 человек погибло&lt;ref&gt;[https://zeenews.india.com/news/world/gaddafi-loyalists-kill-17-at-libya-oil-refinery_731202.html Gaddafi loyalists kill 17 at Libya oil refinery]&lt;/ref&gt;. Как позже выяснилось, диверсионная группа двигалась с юга (со стороны Тзеллы) по дороге, не используемой новыми ливийскими властями&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1400 Mon, 12 Sep 2011, 12:00 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Сама атака пришлась на въезд, но сам комплекс повреждения не получил. Данное событие совпало по времени с возобновлением добычи нефти компанией [[«Arabian Gulf Oil Company»]] ([[Agoco]]), которая, как сообщается, возобновляет добычу нефти на месторождении [http://wikimapia.org/#lat=27.6736469&amp;lon=22.5034332&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19357557/ru/Сарир Сарир]. По словам представителя компании [[Agoco]] [[Абдель Джалиля Маюфа]], «планируется запустить очистительный завод в Сарифе, а уже во вторник в терминал Тобрука поступит первая партия нефти. Текущая мощность — 50000 баррелей в день»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |title=Live Libyan Unrest: Gaddafi forces attacked front gate of oil refinery outside Ras Lanuf, killing 15 guards and injuring two |accessdate=2011-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

Фадл-Аллах Харун, командующий войсками ПНС в этом районе, заявил, что [[12 сентября]] лоялисты атаковали гавань [[Рас-Лануф]]а. Он сказал, что в перестрелке они убили 10 лояльных Каддафи солдат, после чего лоялисты отступили. Работники рафинировочного завода рассказали, что 14 или 15 грузовиков, которые перевозили бойцов Каддафи, приехали с запада, возможно, из твердыни каддафистов [[Сирт]]а. Лояльные [[Каддафи]] войска атаковали рафинировочный завод, на котором находились 60 работников. О потерях со стороны атакующих не сообщалось&lt;ref&gt;[http://news.nationalpost.com/2011/09/12/gaddafi-forces-kill-15-at-libyan-oil-refinery/ Gaddafi forces kill 15 at Libyan oil refinery]&lt;/ref&gt;. К заводу прибыли солдаты [[Национальный переходный совет Ливии|ПНС]], после чего начался ожесточённый бой с применением ракет, но сам завод почти не пострадал&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1722 Mon, 12 Sep 2011, 14:22 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Представитель ПНС заявил, что в бою они потеряли от 15 до 17 солдат&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/09/13/world/africa/13libya.html In Flash of Resilience, Qaddafi Loyalists Attack Oil Refinery]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренең Гадамесҡа һөжүме ===
&lt;!-- 
[[25 сентября]] утром поступила первая неподтверждённая информация об атаке войск Каддафи (предположительно — [[Туареги|туарегов]]) на [[Гадамес]], который с конца августа находился под контролем ПНС. По неподтверждённым данным, погибло по крайней мере 17 человек. В середине дня информация была подтверждена Переходным Национальным Советом. По словам военного представителя ПНС Ахмеда Бани, «эти боевики атаковали… Гадамес. По имеющейся у нас информации, эти группы связаны с Хамисом Каддафи». По его словам, подошедшие подкрепления их армии отбили атаку на город&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |title=Libyan NTC says repulsed pro-Gaddafi attack in south |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |date=2018-01-16 }}&lt;/ref&gt;. Позже представитель Совета Гадамеса сообщил, что погибших 8 (ранее сообщалось о 15 погибших), подтвердив, что атака на город была отбита. С какой стороны была произведена атака (со стороны соседнего Алжира или с пустыни) не сообщалось&lt;ref&gt;[http://www.thefinancialexpress-bd.com/more.php?news_id=150716&amp;date=2011-09-26 Gaddafi forces attack Ghadames oasis, five killed]&lt;/ref&gt;, однако внешнеполитическое ведомство ПНС Ливии потребовал объяснений от алжирской стороны в связи с инцидентом&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/25/libya-siege-sirte-gaddafi-stronghold Libyan government seeks Algerian answers over cross-border attack]&lt;/ref&gt;
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренә ультиматум ===
&lt;!-- 
[[30 августа]] Переходный Национальный Совет Ливии выдвинул сторонникам Каддафи, находящимся в Сирте и Бени-Валиде, ультиматум о сдаче до [[10 сентября]]&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ Повстанцы предъявили ультиматум сторонникам Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911071206/http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ |date=2011-09-11 }}//[[Euronews]], 30.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ультиматум действовал до [[8 сентября]], когда войска лоялистов, находящиеся в Бени-Валиде открыли артиллерийский огонь по окрестностям города&lt;ref&gt;[http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html Gadhafi loyalists fire rockets from desert bastion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111060706/http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;, после чего вновь начались боевые действия.
 --&gt;
=== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең Ливияның көньяғына һөжүме  ===
&lt;!-- Ещё 27 августа агентство Reuters сообщало о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&amp;lon=14.4279671&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхе]&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;, однако тогда эта информация проверена быть не могла.

[[9 сентября]], после окончания боёв в западной части страны, военное командование сил ПНС отправило автоколонну (100—150 машин) на юг Ливии, в направлении Себхи&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/09/revolutionary-forces-advance-on-most-remote-gaddafi-desert-town/ Revolutionary forces advance on most remote Gaddafi-held desert town]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=pxRrAV5Y3z4&amp;amp تقرير سي ان ان عن إستعدادات الثوار لتحرير سبها 13-9-2011]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] отряды революционеров (500 человек) после боя овладели
[http://wikimapia.org/#lat=27.6527416&amp;lon=14.2727852&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4853332/ru/Авиабаза-Брак военным аэродромом возле города Брак (Дирак)] в 90 километрах севернее [http://wikimapia.org/#lat=27.0400153&amp;lon=14.4447041&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхи]&lt;ref&gt;[http://www.ghananewslink.com/?id=16589 Libya fighters issue deadline to civilians in Gadhafi stronghold]&lt;/ref&gt;. Как сообщается, приблизительно 70 солдат Каддафи отступили в направлении [[Себха|Себхи]]&lt;ref&gt;[http://www.theindychannel.com/news/29179753/detail.html Libya Fighters Issue Deadline To Civilians In Gadhafi Stronghold]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

[[17 сентября|17]]—[[18 сентября]] сообщалось, что войска ПНС сумели захватить город [http://wikimapia.org/#lat=27.5463283&amp;lon=14.2707253&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/15834864/ru/Брак Брак], а также посёлки [http://wikimapia.org/#lat=27.5769926&amp;lon=14.3557835&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/4853043/ru/Гира Гира], [http://wikimapia.org/#lat=27.5596071&amp;lon=14.4521713&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/11257924/ru/Ашукида Ашукида], [http://wikimapia.org/#lat=27.3703191&amp;lon=14.9229527&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/9332306/ru/Эз-Зиген Эз-Зиген], [http://wikimapia.org/#lat=27.2701178&amp;lon=14.8886204&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/21534012/ru/Самну Самну] и [http://wikimapia.org/#lat=27.2131137&amp;lon=14.6305275&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/8542389/ru/Таманхинт Таманхинт], некоторые из которых были взяты в результате переговоров с местными общинами.
 --&gt;
=== Себха өсөн алыш ===
&lt;!-- [[19 сентября]] появились сообщения, что войска ПНС, подошедшие с восточной стороны к Себхе, захватили [http://wikimapia.org/#lat=27.0056847&amp;lon=14.4814396&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/18255898/ru/Аэропорт-Себха аэропорт], [http://wikimapia.org/#lat=27.0100578&amp;lon=14.4550359&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4858029/ru/Крепость-Себха крепость] и [http://wikimapia.org/#lat=27.0420029&amp;lon=14.4380093&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/21550051/ru/Аль-Маншия район Маншия] в южной части Себхи.

[[20 сентября]] войска ПНС продолжали вести бои по взятию Себхи. Представитель «Бригады Щита пустыни» (бригада войск ПНС в южной Ливии) [[Мухаммед Вардугу]] сообщил, что был взят в плен глава разведки правительства Каддафи района Эль-Хофра (район городов Хун, Уэддан и Сокна) генерал [[Бельгасим Эль-Абаадж]], который, по словам Вардугу, ответственный за многие преступления в Эль-Хофре&quot;. Также, по словам Вардугу, около 300 наёмников армии Каддафи бежали с Себхи&lt;ref&gt;[http://www.heraldsun.com.au/news/world/henchman-belgacem-al-abaaj-captured-but-no-sign-of-gaddafi/story-e6frf7lf-1226141941252 Henchman Belgacem al Abaaj captured, but no sign of Gaddafi]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Однако канал CNN, репортёры которого проделали путь вместе с войсками ПНС в Себху и показали видеокадры оттуда, говорят, что бои за Себху, как и за остальные населённые пункты, занятые войсками ПНС на юге Ливии ранее, были незначительными. Наибольшее сопротивление было встречено в районе Эль-Маншия накануне, где под снайперским огнём погибло несколько солдат ПНС. Корреспондент CNN сообщил, что ему неизвестно, контролируют ли войска ПНС весь город&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/09/20/world/africa/libya-sabha/ Government forces enter Libya’s Sabha, to cheers]&lt;/ref&gt;.

Вечером 20 сентября командующий войсками ПНС [[Башир Альхваз]] сообщил, что за время краткосрочных боёв за Себху потери армии ПНС составили 3 человека убитыми, потери войск Каддафи составили 19 человек убитыми. Также он подтвердил, что войска ПНС контролируют большую часть города, заявив, что для взятия под полный контроль южных границ Ливии понадобится неделя&lt;ref&gt;[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT Libyans flee siege in Gadhafi’s hometown Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[21 сентября]] представитель Переходного Национального Совета Ливии в Себхе Абдельмаджид Сеиф Эннаср сообщил, что войска ПНС «полностью контролируют Себху, и все, включая [тех, кто был] за Каддафи, сейчас на стороне революции». Также он добавил, что сопротивление Переходному Национальному Совету в Себхе было незначительным&lt;ref&gt;[http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 Wed, 21 Sep 2011, 09:17 GMT+3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112012105/http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 |date=12 January 2012 }}&lt;/ref&gt;. Позже, со ссылкой на командование войск южного фронта, источники сообщили, что из 300 отступивших солдат Каддафи, 150 было взято в плен&lt;ref&gt;[http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx Libya’s NTC declares victory in battle for Sabha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922201534/http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx |date=2011-09-22 }}&lt;/ref&gt;.

[[22 сентября]] МАГАТЭ (Международное Агентство по Атомной энергии ООН) сообщило, что войска ПНС Ливии нашли вблизи Себхи военный объект, где, как впоследствии выяснилось, находятся радиоактивные материалы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922 |title=Raw uranium stored near Libya’s Sabha — IAEA |access-date=2020-04-29 |archive-date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |date=2012-09-28 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Жуфра өсөн алыш ===
&lt;!-- 
[[22 сентября]] представитель командования войск армии ПНС в Мисрате [[Фатхи Башага]] сообщил, что под контролем их войск находится весь регион [[Джуфра]] (регион Джуфра включает в себя города: [http://wikimapia.org/#lat=29.1646036&amp;lon=16.1448383&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20253460/ru/Уаддан Уаддан], [http://wikimapia.org/#lat=29.1228484&amp;lon=15.9415913&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19797593/ru/Хун Хун] и [http://wikimapia.org/#lat=29.0679485&amp;lon=15.7840061&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/6341412/ru/Сокна Сокна])&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/2011922152622700880.html Libya’s NTC captures three southern towns]&lt;/ref&gt;. По его словам, в Джуфре был склад химического оружия, который был взят под контроль ПНС&lt;ref&gt;[http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/# Libya: NTC Say They Control Gaddafi’s Desert Outposts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927032301/http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/ |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;. Города района Джуфра (Уаддан, Хун и Сокна) находятся на юге Ливии, между Сиртом и Себхой (примерно 250 километров южнее Сирта и примерно в таком же расстоянии к северу от Себхи)&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=29.1281718&amp;lon=16.0180664&amp;z=8&amp;l=1&amp;m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;.

Также 22 сентября командование НАТО сообщило, что в Ливии остаётся три очага сопротивления войск Каддафи, упоминая при этом помимо Бени-Валида и Сирта, город [http://wikimapia.org/#lat=27.8128126&amp;lon=16.388855&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21285565/ru/Эль-Фукаха Фукаха] в провинции Джуфра&lt;ref&gt;[https://m.news24.com/citypress/International/News/Pro-Gaddafi-forces-still-a-threat-says-Nato-20110922 Pro-Gaddafi forces still a threat, says Nato]&lt;/ref&gt;. Однако представитель оставшейся в нескольких городах Ливии группировки войск Каддафи Мусса Ибрагим, связавшийся с сирийским телеканалом «Аррай» с неизвестного местоположения, заявил о продолжении борьбы с «агентами и предателями», назвав среди подконтрольных войскам Каддафи городам помимо Сирта и Бени-Валида, также оазис Джуфра&lt;ref&gt;[http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== Family car destroyed as it flees Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925071430/http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;. Однако данное заявление идёт вразрез с сообщениями ряда информагентств, ссылающихся на Переходный Национальный Совет, о контроле ПНС над оазисом Джуфра&lt;ref&gt;[http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html Residents flee Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925012900/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://nsnbc.wordpress.com/2011/09/23/blacks-in-libya-still-targeted-by-anti-ghaddafi-forces-killings-beatings-abuse/ Blacks in Libya Still Targeted by anti-Ghaddafi Forces: killings, beatings, abuse]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Көньяҡ Фессан ҡалалары өсөн һуғыштар ===
&lt;!-- 
[[20 сентября]] стало известно, что после непродолжительных боёв накануне боевые действия перенеслись на города [http://wikimapia.org/#lat=26.4364543&amp;lon=14.2509842&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7391719/ru/Годдва Годдва] и [http://wikimapia.org/#lat=25.9222316&amp;lon=14.440155&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5143550/ru/Траган Траган], к югу от Себхи, где, как сообщил Мухаммед Вардугу, силы ПНС также «развивали успех»&lt;ref&gt;[http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory Libya’s NTC claims vital Sabha victory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107193252/http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

[[22 сентября]] представитель Переходного Совета [[Хуни Джафра Мустафа]] сообщил, что помимо Себхи, они контролируют [http://wikimapia.org/#lat=25.9154382&amp;lon=13.9165878&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10399838/ru/Мурзук Мурзук], [http://wikimapia.org/#lat=24.9116608&amp;lon=14.527359&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7561939/ru/Катрун Катрун], [http://wikimapia.org/#lat=26.5848429&amp;lon=12.8025055&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14832073/ru/Убари Убари], а также ряд других небольших населённых пунктов и пограничные [[Нигер]]ом и [[Чад]]ом, районы (в общей сложности 90 % южной Ливии)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |title=تقرير اخباري: الجنوب الليبي «يتحرر» ويطلب مساعدات و&quot;نصيبا عادلا&quot; بالحكومة المقبلة |accessdate=2011-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, 22 сентября не подконтрольной ПНС на юге страны оставалась только территория на крайнем юго-западе Ливии (города [http://wikimapia.org/#lat=25.7770156&amp;lon=10.558548&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20258195/ru/Серделес Сарделес], [http://wikimapia.org/#lat=25.493798&amp;lon=11.6231919&amp;z=8&amp;l=0&amp;m=b&amp;show=/10186368/Tahala Тахала])

Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;show=/13649642/ru/Гат Гат] и [http://wikimapia.org/#lat=24.8795846&amp;lon=10.1887894&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10186311/ru/Эль-Бирка Эль-Бирка] возле границы с Алжиром), находящаяся в значительном удалении (от 300 до 450 километров) от уже занятых армией ПНС городов&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=26.460738&amp;lon=12.3843384&amp;z=9&amp;l=1&amp;m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;.

[[25 сентября]] появилась информация, что боевые действия перекинулись на район города [Гат] на крайнем юго-западе Ливии (на границе с Алжиром), подробностей не сообщалось&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8787721/Dumped-in-the-desert-...-Gaddafis-yellowcake-stockpile.html Dumped in the desert … Gaddafi’s yellowcake stockpile]&lt;/ref&gt;., однако в дальнейшем она не подтвердилась. Ранее командующий Мухаммед Вардугу сообщал, что захваченный в Себхе генерал войск Каддафи Бельгасим эль-Абадж сообщил, якобы он разговаривал с полковником Каддафи, который, по его словам, находился в районе города [[Гат (муниципалитет)|Гат]] «с группой наёмников из [[Нигер]]а и [[Чад]]а, знающих дороги в пустыне»&lt;ref&gt;[http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm NTC forces assault Kadhafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927182737/http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;

[[28 сентября]] группа журналистов (в том числе и репортёры BBC) добрались до [[Убари]], где представители ПНС сообщили, что город является форпостом сил ПНС, дальше которого наступление ещё не велось. Таким образом, 28 сентября Гат ещё не был под контролем сил ПНС&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15097314 Rebels fighters hunt in the desert for Colonel Gaddafi]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Һуғыштың етенсе осоро. Бени-Вәлид һәм Сирт (сентябрь—октябрь 2011) ===
&lt;!-- До 10 сентября действовал ультиматум, согласно которому войскам Каддафи, «во избежание дальнейшего кровопролития», предлагалось сдать города Сирт и Бени-Валид без боя. Однако, отсутствие особого влияния старейшин на лояльные Каддафи войска в городе, свели на нет попытки представителей Переходного Национального Совета Ливии. События 9 сентября полностью перечеркнули дальнейшие перспективы подобных переговоров.

=== Бени-Вәлид өсөн алыш ===
[[9 сентября]] на [[Восточном фронте]], согласно сообщениям Аль-Джазиры и SkyNews, в район Красной Долины, занятой Национальной армией накануне, обрушились артиллерийские
снаряды&lt;ref name=autogenerated10&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-1427 Friday, September 9, 2011 — 14:27 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;, по некоторым данным, между Красной Долиной и посёлком
[http://wikimapia.org/#lat=31.0510957&amp;lon=17.2785759&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b Харва], завязался бой.
Возле [[Бени-Валида]] также завязались бои между вооружёнными сторонниками Каддафи и частями ПНС По словам командующего отрядами повстанцев, накануне ночью правительственные войска под прикрытием
огня ракетами Град, попытались прорваться через позиции сил ПНС в направлении Триполи в 30 километрах от Бени-Валида, однако были
отброшены&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/09/clashes-reported-outside-bani-walid/ Clashes reported outside Bani Walid]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Позже Абдулла Кеншил, представитель Переходного Национального Совета,
сообщил, что, хотя наступление в пятницу не планировалось (срок окончания ультиматума войскам Каддафи в Сирте и Бени-Валиде, согласно заявлениям представителей ПНС, заканчивался в субботу, 10 сентября), его пришлось предпринять&lt;ref&gt;[http://audioboo.fm/boos/464820 Sue Torton update on Fighting inside Bani Walid #Libya]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
Вечером 9 сентября появились сообщения, что войска ПНС, контратакуя противника, пошли в наступление и к вечеру вошли в городскую черту Бени-Валида, продвинувшись на 1 километр вглубь города, где завязались
уличные бои&lt;ref&gt;[http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid Libyan fighters enter Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118213832/http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-2059 Friday, September 9, 2011 — 18:59 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Абдулла Кеншил сообщил, что войска, лояльные ПНС, вошли в Бени-Валид с севера, юга и востока, продвинувшись 1,5-2 километра от рынка в сторону центра
города&lt;ref&gt;[http://www.publicbroadcasting.net/netradio/news.newsmain/article/0/0/1850558/World/Fighters.enter.Bani.Walid.battles.erupt.near.Sirte Fighters enter Bani Walid; battles erupt near Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Беренсе штурм яһарға маташыу (10—15 сентябрь) ====
&lt;!-- [[10 сентября]] продолжались ожесточённые бои в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=MfK23SPRNsg Libya Fighters Battle for Gafhafi Stronghold]&lt;/ref&gt;. Представители Переходного Национального Совета сообщили, что они недооценили количество лояльных Каддафи войск в городе (около 1000, хотя ранее предполагалось, что Бени-Валид обороняет не более 150 солдат)&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;, по их словам, получает подтверждение информация, что Саиф аль-Ислам Каддафи находится в Бени-Валиде. Накануне, войдя в город, отряды бывших повстанцев встретили ожесточённое сопротивление и отступили, ожидая подкрепления&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ У города Бани-Валид: штурм или не штурм?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923193329/http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;, а авиация НАТО нанесла серию ударов (не меньше пяти) по позициям войск Каддафи в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-10-2011-1350 Saturday, September 10, 2011 — 13:50 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Поступает информация о значительном количестве снайперов (в частности, в районе [http://wikimapia.org/#lat=31.8475239&amp;lon=14.0849018&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21375597/ru/Вади-Динар Вади-Динар])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12 as Qaddafi strongholds receive assaults |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, а также артиллерии войск Каддафи в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe/t/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid/#.Tmud2OxmRjk Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]&lt;/ref&gt;.

[[11 сентября]] ночью, как сообщается, сохраняющие верность Каддафи войска нанесли удар артиллерией и реактивными установками «Град» по окрестностям Бени-Валида после того, как войска ПНС отступили накануне и проводили перегруппировку в нескольких километрах от города&lt;ref&gt;[http://m.timeslive.co.za/?i=3692/0/0&amp;artId=4162883&amp;showonly=1 Gaddafi defenders stall advance on Libyan town]&lt;/ref&gt;. Наступавшая со стороны Мисраты (Вади-Малдум), [[Бригада Халбус]], по словам командующего Западным фронтом Национальной армии Халеда Абдуллы Салема, вошла в город и заняла позиции в 10 километрах от центра Бани-Валида. Также командующий сообщил, что войскам Национальной армии в городе противостоят отступившая [[32-я бригада спецназначения Хамис]], члены тайной полиции [[«Легион Тория»]], а также наёмники с суданского [[Дарфур (регион)|Дарфура]]&lt;ref&gt;[http://www.businessweek.com/news/2011-09-11/libyan-opposition-advances-on-sirte-during-bani-walid-impasse.html Libyan Opposition Advances on Sirte During Bani Walid Impasse]&lt;/ref&gt;.
Вечером 11 сентября Аль-Джазира со ссылкой на военное командование новых властей Ливии, сообщила, что под контроль сил ПНС был взят северный въезд в город&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=mW6EN3-qqfk Aljazeera: Update on Bani Walid, Sebha, Gaddafi’s Ext. Int. Chief and NTC 19.00GMT 11/9/2011]&lt;/ref&gt;, закрепившись на окраинах Бени-Валида&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4p37hJDJu30 صور حصرية لأخبار الان من على مشارف بني وليد]&lt;/ref&gt;.

[[12 сентября]] информагентства сообщили о потоке беженцев с Бени-Валида, в котором, по словам покидающих город жителей, ощущается нехватка топлива и продуктов питания, а также идут ожесточённые бои&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |title=Families evacuate Bani Walid {{!}} Video {{!}} Reuters.com |access-date=2011-09-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. По словам очевидцев, войска подконтрольные ПНС встречают серьёзное сопротивление, однако смогли закрепиться на северо-западных окрестностях Бени-Валида, уличные бои продолжались&lt;ref&gt;[https://news.sky.com/home/world-news/article/16067783 Residents Flee Fighting In Libyan Town]&lt;/ref&gt;.

[[13 сентября]] представители Переходного Национального Совета Ливии сообщили, что с учётом потока беженцев в последние дни, жителям Бени-Валида даётся ещё 2 дня чтоб покинуть город, переехав в более безопасное место, прежде чем боевые действия вновь активизируются. Подобные сообщения на Бени-Валид транслировала радиостанция, находящаяся в
Тархуне&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |title=NTC tells civilians to leave Bani Walid |access-date=2011-09-13 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428122438/http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, учитывая ожесточённое сопротивление в Бени-Валиде, а также большое число оставшихся в городе мирных жителей, сторонники новой власти Ливии в лице ПНС решили приостановить активные боевые действия в городе на несколько дней&lt;ref&gt;[https://www.thestar.com/news/article/1052832 Residents of besieged Gadhafi town given two days to leave]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] в [[Бени-Валид]]е было относительное затишье, которым воспользовались местные жители для бегства из города в виду угроз дальнейших вспышек боевых
действий&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town/ Новое видео из Бани-Валида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208081910/http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town |date=2011-12-08 }}&lt;/ref&gt;.

[[15 сентября]] в районе Бени-Валида особой военной активности не наблюдалось, войска Национальной армии продолжали перегруппировку, а лояльные Каддафи войска в Бени-Валиде, по словам местных жителей, покидавших город, заняли снайперские и пулемётные позиции внутри и на крышах «жилых домов и школ». Покидавшие город жители Бени-Валида обеспокоены выжидающей позицией Переходного Национального Совета. Так, по словам некоторых местных жителей, многие семьи в Бени-Валиде находятся «в ловушке» и не в состоянии покинуть город, ситуация в котором ухудшается с каждым днём&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/15/beni-walid-residents-waiting-for-ntc-forces-to-attack/ Beni Walid residents waiting for NTC forces to attack]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Икенсе штурм яһарға маташыу (16—25 сентябрь) ====
&lt;!-- [[16 сентября]] появилась информация о начале нового штурма Бени-Валида&lt;ref&gt;[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT&amp;CTIME=2011-09-16-05-50-50 Libyan fighters in fierce push on Gadhafi bastion]&lt;/ref&gt;, в результате которого, как сообщило агентство Reuters, войскам Национальной армии удалось захватить «долину, ведущую к центру
города»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |title=Libyan NTC forces close in on centre of pro-Gaddafi town |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
В дальнейшем сообщалось, что этот штурм также успехом не увенчался.

[[21 сентября]] военный представитель ПНС Ахмед Бани признал, что войска новой власти столкнулись с географическими трудностями у города Бени-Валид, который расположен «между горами», а также с большим количеством снайперов и артиллерии дальнего радиуса действия. Однако Ахмед Бани добавил, что город «на 100 % окружён»&lt;ref&gt;[http://www1.chinadaily.com.cn/xinhua/2011-09-21/content_3850774.html Roundup: NTC still faces strong military resistance despite int’l recognition]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

[[24 сентября]] сообщалось, что многие добровольцы, воевавшие на стороне ПНС Ливии под Бени-Валидом, ввиду патовой ситуации и неспособности взять город в течение нескольких недель, покидали место боевых действий. По словам бойцов, они поражены тем масштабом сопротивления, с которым столкнулись, а также недовольны неорганизованностью в рядах добровольцев&lt;ref&gt;[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 Libyans with no leadership quit Bani Walid front] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930070322/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 |date=2011-09-30 }}&lt;/ref&gt;.

[[25 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что во время возобновившихся боёв за Бени-Валид погибло 30 бойцов новой ливийской власти&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-25-2011-1305 Sun, 25 Sep 2011, 11:05 GMT+3]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (26 сентябрь—3 октябрь) ====
&lt;!--[[26 сентября]] стало известно, что после ночного артобстрела позиций войск Каддафи в городе, части Национальной армии начали новую атаку на город, уже с участием танков и зенитных орудий. Сообщается об ожесточённом сопротивлении, для подавления которого войска новой ливийской власти задействовали артиллерию. Однако, по словам командующего Мухаммеда Эль-Седдика, командование Национальной армии воздерживалось от применения пехоты на этом этапе операции. По его словам, «пехота будет участвовать позднее. Заключительное сражение будет в течение следующих двух дней»&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/22574/World/Region/NTC-forces-pound-Gaddafi-fighters-in-Bani-Walid-re.aspx NTC forces pound Gaddafi fighters in Bani Walid redoubt]&lt;/ref&gt;.

[[28 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что из-за ракетного обстрела возле Бени-Валида погибли 11 бойцов Национальной армии, в том числе и один из старших командующих — [[Дау эль-Шахин эль-Джадак]], на машину которого пришёлся удар. Сам Дау аль-Шахин аль Джадак, как сообщается, был родом с Бени-Валида. Полевой командир войск ПНС, капитан Валида Хаймедж сообщил, что наступление на город было фактически остановлено. По его словам, «ракетные и артиллерийские удары не прекращаются. Мы ведём ответный огонь, но не вводим в бой пехоту. Мы ждём подкреплений из Триполи и Эз-Завии». Также командующий сообщил о низкой эффективности авиации НАТО, которая наносит удары по ракетным установкам, однако те появляются в других местах&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-28-2011-1456 Wed, 28 Sep 2011, 12:56 GMT+3]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Бени-Вәлидте штурмлау (4—17 октябрь) ====
&lt;!-- [[4 октября]] один из командующих войск новой власти — [[Адель Беньюр]] — заявил, что по имеющейся у него информации, большинство жителей, а также часть лояльных Каддафи войск, покинули Бени-Валид, укрывшись за его пределами, что, по его словам, «облегчит… атаку на город в течение ближайших двух дней»&lt;ref&gt;[http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid Gaddafi directing defence of Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006204658/http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid |date=2011-10-06 }}&lt;/ref&gt;.

До этого предпринимались неоднократные безрезультатные попытки штурма города, которые прекратились после ощутимых потерь, понесённых наступавшими сторонниками новой ливийской власти. С конца сентября возле города было относительное затишье, активных боевых действий не велось.

[[9 октября]] командующий войсками временного ливийского правительства [[Юнис Мусса]] сообщил, что в ходе начавшегося наступления на Бени-Валид накануне, у лояльных Каддафи войск был отбит [http://wikimapia.org/#lat=31.7346642&amp;lon=13.9583015&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17109643/ru/Аэропорт-Бени-Валида аэропорт Бени-Валида], и бои продолжались в 1 километре от центра города&lt;ref&gt;[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n261311 Libya NTC forces say they control Bani Walid airport]&lt;/ref&gt;.

Однако [[10 октября]] сообщается о контратаке войск Каддафи в Бени-Валиде, в результате которой силы ПНС потеряли 17 бойцов и вынуждены были отступить с территории аэропорта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |title=17 NTC fighters killed in Libya’s Bani Walid |accessdate=2011-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |archivedate=2016-03-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |date=2016-03-10 }}&lt;/ref&gt;.

[[11 октября]] стало известно, что войска временного ливийского правительства накануне овладели посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.4433097&amp;lon=13.9483452&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14332655/ru/Эль-Шамих Эль-Шамих] в 35 километрах южнее Бени-Валида, тем самым открыв путь к городу с южной стороны&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/libya-oct-11-2011-0745 Tue, 11 Oct 2011, 05:45 GMT+3]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Силы Переходного ливийского правительства установили пропускной пункт в Шамихе, через который район Бени-Валида покидают беженцы. Для них в районе посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3961396&amp;lon=13.3110523&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14144399/ru/Несема Несма] был создан лагерь&lt;ref&gt;[http://www.brecorder.com/world/africa/31323-anti-kadhafi-fighters-seize-sirte-police-hq-.html Anti-Kadhafi fighters seize Sirte police HQ]&lt;/ref&gt;. 11-12 сентября сторонники Переходного правительства появились на южных окрестностях Бени-Валида и заняли район [http://wikimapia.org/#lat=31.7347555&amp;lon=14.0086842&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11305070/ru/Сакания Сакания] на юге города&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=9h__PmX8ANU ثوار الزاوية يتجهون من الزاوية إلى بني وليد]&lt;/ref&gt;.

[[15 октября]] несмотря на заявления представителей Переходного правительства о приостановке наступления на Бени-Валид до взятия Сирта&lt;ref&gt;[http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html Libya: NTC, pro-Kadhafi soldiers clash in the battle for Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111207090616/http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html |date=2011-12-07 }}&lt;/ref&gt;, стали поступать сообщения о наступлении гражданских батальонов из Мисраты в восточной части Бени-Валида, где, по некоторым данным, сторонники Переходного правительства овладели Районом 1&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=uPFi4dufTZY تقرير عامر لافي من بن وليد، اليسبت الساعه 14:39 15/10/2011]&lt;/ref&gt;. Командование сил нового правительства заявило о контроле своих сил над [http://wikimapia.org/#lat=31.7365257&amp;lon=14.0324163&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17116891/ru/Промзона промзоной], районами [http://wikimapia.org/#lat=31.7570538&amp;lon=14.0317082&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17116877/ru/Больница-Бени-Валида больницы], [http://wikimapia.org/#lat=31.7472237&amp;lon=14.0169561&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11506899/ru/Рынок&amp;search=market рынка], где, тем не менее, ещё могли находиться снайперские позиции&lt;ref&gt;[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm Libyan NTC slows down in Sirte, advances in Bani Walid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017194454/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm |date=2011-10-17 }}&lt;/ref&gt;.

[[16 октября]], по словам представителя исполнительного кризисного комитета переходного ливийского правительства Али Деки, под контролем новой власти находились центральная и северная части города. Под контролем войск Каддафи находился район [http://wikimapia.org/#lat=31.7379126&amp;lon=13.9973974&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15506964/ru/Дахра Дахра] на юге Бени-Валида&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/16/world/africa/libya-war// Libyan leaders claim new areas in Bani Walid]&lt;/ref&gt;.

[[17 октября]] Рейтерс со ссылкой на полковника Абдуллу Накера сообщило о полном взятии Бени-Валида правительственными войсками Национального переходного совета. Позже корреспонденты Reuters, побывавшие в Бени-Валиде и не обнаружившие войск Каддафи в городе, подтвердили взятие города силами Переходного ливийского правительства&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |title=WRAPUP 4-NTC forces celebrate capture of Gaddafi bastion Bani Walid |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |date=2015-10-02 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Сирт өсөн алыш ===

==== Сирт йүнәлешендәге һуғыштар (8—14 сентябрь) ====
&lt;!-- [[8 сентября|8]]-[[10 сентября]] войскам ПНС удалось взять [http://wikimapia.org/#lat=31.0076285&amp;lon=17.4669743&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19153031/ru/Устье-Вади-Аль-Ахмар Красную Долину (Вади-эль-Хаммар)] в 90 км восточнее Сирта, где завязались позиционные бои&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=5vgUscfccmM Fighters bring battle to Libya’s Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[11 сентября]] силы Западной группировки войск ПНС продолжили наступление на Сирт, после чего заняли посёлки [http://wikimapia.org/#lat=31.3612595&amp;lon=15.2454185&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Эль-Геддахия]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12; Qaddafi’s spy chief arrested |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt; и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&amp;lon=15.571146&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк], [http://wikimapia.org/#lat=31.4014877&amp;lon=15.6947422&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17697650/ru/Буэйрат-аль-Хасун Буэйрат-аль-Хасун] и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&amp;lon=15.571146&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=eNYPp_nfzGE الثوار يسيطرون على منطقتي الوشكه وبويرات الحسون]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=31.3885198&amp;lon=15.7358551&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;gz=0;155765533;312039923;9558106;0;5877686;281865;5005646;422766;1524353;1900959;0;1672343 Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;. В этот же день на Восточном фронте войска ПНС подошли к посёлку [http://wikimapia.org/#lat=31.0532281&amp;lon=17)02489&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14915308/ru/Храва Харава]&lt;ref&gt;[http://www.cortezjournal.com/article/20110911/API/1109110541/Official:-Gadhafi's-son-al-Saadi-flees-to-Niger Libyan fighters battle in key loyalist town]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] Западный фронт войск ПНС из-за отсутствия снабжения и серьёзных потерь вынужден был отступить до посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3765028&amp;lon=15.3630066&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Геддахия] западнее Сирта.
 --&gt;
==== Беренсе штурм яһарға маташыу (15—18 сентябрь) ====
&lt;!--[[Файл:2011 Battle of Sirte.svg|thumb|350px|Сирт өсөн алыш]]
[[15 сентября]] войска ПНС (отряд «Тувар Мисрата», то есть «революционеры Мисураты») вышли к западным окраинам Сирта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |title=Libya interim govt says on outskirts of Sirte |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;, пересекли мост [http://wikimapia.org/#lat=31.2032352&amp;lon=16.5442944&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21500289/ru/мост-Эль-Гарбият Эль-Гарбият] и с ходу предприняли штурм города&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |title=Libya’s revolutionary fighters enter Qaddafi hometown Sirte, fight his loyalists |accessdate=2011-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916020434/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |archivedate=2011-09-16 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Осажденные войска Каддафи оказали ожесточенное сопротивление&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0920 Fri, 16 Sep 2011, 07:20 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |title=11 Anti-Khdhafi Fighters Killed in Battle for Sirte |accessdate=2011-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |archivedate=2015-09-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;, в результате чего штурм провалился&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0846 Fri, 16 Sep 2011, 06:46 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=571857&amp;cid=9 Штурм Сирта: противоречивые сведения]&lt;/ref&gt;. Тем не менее, войска ПНС сумели закрепиться на западных окраинах Сирта.

[[17 сентября]] на восточном фронте отряды ПНС сумели овладеть поселком Харава&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-17-2011-2114 Sat, 17 Sep 2011, 19:14 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Икенсе штурм яһарға маташыу (19—23 сентябрь) ====
&lt;!-- [[19 сентября]] войска Западного фронта ПНС предприняли вторую попытку штурма Сирта, не давшую значительных результатов&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |title=Mon, 19 Sep 2011, 02:39 GMT+3 |access-date=2011-09-19 |archive-date=2012-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107021203/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://modernghana.com/news/351765/1/anti-khadhafi-forces-admit-losses-in-sirte-offensiv.html Anti-Kadhafi forces admit losses in Sirte offensive]&lt;/ref&gt;. Войска Восточного фронта ПНС захватили посёлок [http://wikimapia.org/#lat=31.1114462&amp;lon=17.1488857&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20254075/ru/Эс-Султан Эс-Султан] в 50 км восточнее Сирта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |title=Libyan fighters inch toward Sirte |accessdate=2011-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428120416/http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Ближе к вечеру войска ПНС достигли восточного въезда в Сирт&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-20-2011-1048 Tue, 20 Sep 2011, 10:48 GMT+3]&lt;/ref&gt;, но были вынуждены отступить вследствие отсутствия боеприпасов и снабжения.

[[23 сентября]] войска Восточного фронта ПНС повторно взяли под свой контроль восточный въезд в Сирт&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120714165820/news.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8351352 NTC troops probe Gaddafi hometown]&lt;/ref&gt;, после чего продвинулись на запад ещё на 10 километров&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278 Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (24—30 сентябрь) ====
&lt;!-- [[24 сентября|24]]-[[25 сентября]] войска Западного фронта ПНС возобновили штурм Сирта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278? Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/201192444319839381.html Libyan fighters ready for final Sirte assault]&lt;/ref&gt;, в результате чего захватили район [http://wikimapia.org/#lat=31.2078464&amp;lon=16.5522981&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21611952/ru/Заафран Заафран] в 1 км от центра города&lt;ref&gt;[http://www.newszilla.eu/2011/09/libyans-fight-for-control-of-gaddafi.html Libyans fight for control of Gaddafi stronghold Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thedailystar.net/newDesign/latest_news.php?nid=32535 NTC forces enter Sirte]&lt;/ref&gt;. Однако, из-за высоких потерь войска ПНС были вынуждены отступить из центра города&lt;ref&gt;[http://www.twitvid.com/YPPWW NTC Fighters retreat to the outskirt of #Sirte #Libya 09.00GMT 25/9/11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112000619/http://www.twitvid.com/YPPWW |date=2012-01-12 }}&lt;/ref&gt;.

[[26 сентября]] войска Восточного фронта ПНС вошли в восточные пригороды Сирта&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-26-2011-1210 Mon, 26 Sep 2011, 10:10 GMT+3]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=E9yVOMGLi7U Ajazeera: Street By Street Battle on-going in Sirte 16.15GMT 26/9/2011]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=0e74g28wUAo Aljazeera Update: FF now consolidating positions on East Sirte 17.15GMT 29/9/2011]&lt;/ref&gt;, где завязались уличные бои.

[[27 сентября]] войска Восточного фронта ПНС захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.2097734&amp;lon=16.6311121&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/16587046/ru/Сиртский-коммерческий-порт порт Сирта]&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-27-2011-0949 Tue, 27 Sep 2011, 07:49 GMT+3]&lt;/ref&gt;. В этот же день из-за контратак войск Каддафи отрядам ПНС пришлось отступить из комплекса Угадугу.

[[28 сентября]] войска Западного фронта ПНС с южного направления захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.0707267&amp;lon=16.6113281&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1220892/ru/Аэропорт-Гардабия аэропорт Сирта]&lt;ref&gt;[http://aljazeera.com/news/africa/2011/09/2011928134252487233.html Libyan fighters 'capture' Sirte airport]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |title=Wed, 28 Sep 2011, 22:47 GMT+3 |access-date=2011-09-28 |archive-date=2012-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103112431/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, который ранее использовался силами Каддафи как позиция для ракетного и артиллерийского обстрела наступавших&lt;ref&gt;[https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAL5E7KT4YC20110929 Civilians flee Sirte battle, fighting hampers aid: U.N.]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең берләшеүе (1—6 октябрь) ====
&lt;!-- [[1 октября|1]]-[[3 октября]] войска Восточного фронта ПНС соединились с западной группировкой, после чего продолжили наступление на Сирт с южного направления. Плацдармом для наступления стал район [http://wikimapia.org/#lat=31.156794&amp;lon=16.6127443&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13358737/ru/Сиртское-кольцо «Сиртского кольца»], находящийся на пересечении южных и восточных дорог от города. Войскам ПНС удалось отсечь группировку войск Каддафи в районе Каср-абу-Хади&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4orSWl2hcO8 NTC fighters 'seal off' Gaddafi’s hometown]&lt;/ref&gt; от основных сил и полностью окружить город. Также войска ПНС захватили штаб батальона Саади Каддафи. После ожесточенных боев войска ПНС взяли под свой контроль район [http://wikimapia.org/#lat=31.0683006&amp;lon=16.6673756&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/19369961/ru/Каср-Абу-Хади Каср-абу-Хади]&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/23259/World/Region/Gaddafi-birthplace-Abu-Hadi-overrun.aspx Gaddafi birthplace Abu Hadi overrun]&lt;/ref&gt;, где родился полковник Каддафи&lt;ref&gt;[http://thedailynewsegypt.com/region/libya-eyes-symbolic-coup-in-qaddafi-birthplace.html Libya eyes symbolic coup in Qaddafi birthplace]&lt;/ref&gt;.

[[4 октября|4]]-[[5 октября]] в Сирте продолжились уличные бои, постепенно перемещавшиеся ближе к центру города&lt;ref&gt;[http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte Libyan government forces push into centre of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007190653/http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte |date=2011-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte/ Родной город Каддафи почти взят] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126072804/http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte |date=2012-01-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[6 октября]] войска Каддафи предприняли контратаку&lt;ref&gt;[http://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/libye-les-combats-s-intensifient-dans-les-rues-de-syrte_1037695.html Libye: les combats s’intensifient dans les rues de Syrte]&lt;/ref&gt;, которая была отбита войсками ПНС. В этот же день войска ПНС заняли [http://wikimapia.org/#lat=31.2113241&amp;lon=16.6228724&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21765073/ru/Гостиница-эль-Кардрбия гостиницу эль-Гардабия], боевые действия переместились в район домов возле побережья&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |title=Sniper fire holds up push into Gaddafi’s hometown |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Ҡаланың үҙәк өлөшөндәге һуғыштар (7—17 октябрь) ====
&lt;!-- [[7 октября|7]]—[[10 октября]] войска ПНС предприняли крупное наступление на город&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-oct-7-2011-1112 Fri, 7 Oct 2011, 09:12 GMT+3]&lt;/ref&gt;, в ходе которого овладели конференц-центром Угадугу, территорией университета Сирта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15229351 Libya NTC fight Gaddafi forces in streets of Sirte]&lt;/ref&gt; и больницей Ибн-Сина. Также были захвачены районы Сабамия и Эль-Гиза&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/10/2011109123523772491.html Libyan fighters push further into Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[11 октября|11]]—[[13 октября]] продолжились бои в основной части города, которые закончились отступлением отрядов ПНС под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c219/246760.html Под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи подразделения революционеров отступили из районов Сирта]&lt;/ref&gt;.

[[14 октября|14]]—[[17 октября]] войска ПНС предприняли новую атаку, начались бои в районах Аль-Доллар и Район № 2. Перед наступлением командование ПНС усилило свою группировку в Сирте танками&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&amp;sid=73&amp;nid=1818425659&amp;cid=309&amp;scid=-1&amp;title=National+News&amp;ith=9 |title=Libya government brings more tanks to smash Sirte resistance |accessdate=2011-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203125137/http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&amp;sid=73&amp;nid=1818425659&amp;cid=309&amp;scid=-1&amp;title=National+News&amp;ith=9 |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.
--&gt;
==== Сирт ҡалаһына штурмдың тамамланыуы (18—20 октябрь) ====
&lt;!-- [[18 октября|18]]—[[19 октября]] войска ПНС предприняли решительное наступление на остававшиеся под контролем войск Каддафи районы Сирта&lt;ref&gt;[http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 Fierce battle under way to crush last Gadhafi holdout] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118052641/http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;, в результате чего они заняли район Аль-Доллар&lt;ref&gt;[http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=7127 Al Qathafi Diehards in Sirte Keep Declaration of Normalcy in Abeyance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020015050/http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=7127 |date=2011-10-20 }}&lt;/ref&gt;.

[[20 октября]] состоялся штурм последних подконтрольных войскам Каддафи участков города&lt;ref&gt;[http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022040504/http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rt.com/news/gaddafi-stronghold-sirte-captured-271/ Gaddafi stronghold Sirte reportedly captured]&lt;/ref&gt;. Продолжилась зачистка местности&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111021004046/http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-fighters-capture-Gadhafi-hometown-of-Sirte-2227520.php#photo-1683086 Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102092329271942.html Gaddafi’s hometown of Sirte 'falls' to NTC]&lt;/ref&gt;, в результате которой был захвачен, а затем [[Убийство Муаммара Каддафи|зверски убит Муаммар Каддафи]], а позже расстрелян его сын Муттазим&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nY0rBMfFZNc فديو مقتل المعتصم ابن القذافي Video killed Gaddafi’s son Mutasim]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html Gaddafi Killed!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118085726/http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;. Некоторые сторонники Каддафи из обычных граждан, оставшиеся в городе, сообщили, что женщины и дети были убиты в результате перекрёстного огня или обстрела со стороны революционных сил. Поступали также сообщения о преследованиях и кражах со стороны революционеров; однако революционная армия заявила, что оставит безоружных гражданских лиц на произвол судьбы, и разрешила городским семьям доступ к продуктам питания и медицинской помощи&lt;ref name=&quot;telegraph_sirte&quot;&gt;{{cite news|last=Sherlock|first=Ruth|title=Gaddafi loyalists stranded as battle for Sirte rages|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=28 October 2011|newspaper=The Daily Telegraph|date=2 October 2011|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. После гибели Каддафи и взятия Сирта, [[Ливийская джамахирия]] прекратила своё существование ознаменовав победу ПНС&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|work=The Washington Post|date=20 October 2011|access-date=20 October 2011|title=Libyan prime minister confirms Gaddafi killed as Sirte is overrun|first=Craig|last=Whitlock|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021232033/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|archive-date=21 October 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Халыҡ-ара реакция ==
&lt;!-- 
После начала беспорядков большинство стран провели эвакуацию своих граждан с территории Ливии&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/politics/news/2011/02/21/567326-rzhd-evakuiruet-sotrudnikov-iz-livii.html РЖД эвакуирует сотрудников из Ливии]//Московский комсомолец,21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;[Китай завершил эвакуацию из Ливии более 35 тыс. своих граждан]&lt;/nowiki&gt;//[[РИА Новости]], 03.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html Deutsche Kriegsschiffe sollen bei Ausreise aus Libyen helfen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301021908/http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html |date=2011-03-01 }}//Deutsche Welle,24.02.2011{{ref-de}}&lt;/ref&gt;.

В ходе конфликта большинство членов ООН выступило против правительства Каддафи, призывая его уйти в отставку и передать всю власть Переходному Национальному Совету Ливии. Значительная часть мирового сообщества&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/22/calltoend/ Lenta.ru: В мире: Китай призвал свернуть военную операцию против Каддафи]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7tjxRTaOGcw Выступление министра иностранных дел РФ Сергея Лаврова по Ливии]&lt;/ref&gt; выступила за невмешательство во внутренние дела Ливии и скорейшее начало мирных переговоров. Однако, страны блока НАТО и некоторые государства Ближнего Востока (т. н. «Коалиция») предпочли вмешаться в ливийский конфликт и выступили за введение «бесполётной зоны» на большей территории Ливии. В результате голосования в ООН была принята «Резолюция Совета Безопасности ООН 1973» и одобрено введение «бесполётной зоны», что также позволило странам коалиции наносить удары с воздуха по войскам правительства Каддафи и проводить ограниченные наземные операции.

На протяжении всего конфликта некоторые страны делали попытки мирного урегулирования конфликта&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/5997102/ Мира в Ливии будет искать российский спецпредставитель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112030149/http://news.mail.ru/politics/5997102/ |date=2012-01-12 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;DIAA HADID [http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AZPHG&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT South African president: Gadhafi ready for truce]//[[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]],30 May 2011&lt;/ref&gt;. Муаммар Каддафи даже соглашался уйти в отставку на определённых условиях&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 Каддафи согласился уйти в отставку на своих условиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602092913/http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 |date=2011-06-02 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603075248/http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 |date=2011-06-03 }}//Радиостанция «[[Вести ФМ]]», 31 мая 2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6013899/ Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823221539/http://news.mail.ru/politics/6013899/ |date=2011-08-23 }}//Новости@Mail.ru, 31 мая 2011 г.&lt;/ref&gt;, которые, однако, не устроили страны коалиции.

Введение санкций против Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html Япония одобрила санкции против Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309201125/http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html |date=2011-03-09 }}//[[Росбалт]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt; и иностранное вмешательство в ход гражданской войны в Ливии сыграло ключевую роль в победе сторонников ПНС&lt;ref&gt;[https://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ Кровавая весна в пустыне // «Эксперт» № 30-31 (813) /30 июл 2012]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Мәғлүмәти һуғыш ==
=== Цензура ===
&lt;!-- Дочерняя компания Bull разработала программное обеспечение под названием Eagle, которое позволяло правительству Каддафи отслеживать интернет-трафик и которое было внедрено в Ливии в 2008 году с усовершенствованным функционированием в 2010 году&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/international/2011/09/01/01003-20110901ARTFIG00412-comment-j-ai-mis-8-millions-de-libyens-sur-ecoute.php |title=Comment j'ai mis 8 millions de libyens sur écoute|work=Le Figaro |location=France |access-date=11 September 2011|date=September 2011}}&lt;/ref&gt;. Правительство Каддафи отключило все интернет-коммуникации в Ливии и арестовывали ливийцев, которые давали телефонные интервью СМИ&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Ackerman |first=Spencer |url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223190740/http://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors |url-status=dead |archive-date=23 February 2011 |title=Desperate Gaddafi Bombs Protesters, Blocks Internet |date=22 February 2011 |magazine=[[Wired UK]] |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/news/2011/02/20/libya-governments-should-demand-end-unlawful-killings |title=Libya: Governments Should Demand End to Unlawful Killings|date=20 February 2011 |publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Ливийские власти запретили международным журналистам вести репортажи из Ливии, кроме как по приглашению правительства Каддафи&lt;ref&gt;{{cite news|last=Williams|first=Jon |url=https://www.bbc.co.uk/blogs/theeditors/2011/02/reporting_from_libya.html |title=The Editors: The Difficulty of Reporting from Inside Libya |work=BBC News|date=19 February 2011 |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/02/20/3143581.htm |title=Libya Fights Protesters with Snipers, Grenades|work=ABC News|date=20 February 2011 |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |title=Libya Witness: 'It's Time for Revolt. We Are Free' |work=Euronews |date=23 February 2011 |access-date=26 March 2011 |archive-date=28 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |date=28 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. 21 февраля, газета [[The New York Times]] сообщила, что Каддафи пытался пресечь утечку информации из Ливии&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;/&gt;. Несколько жителей сообщали, что сотовая связь была отключена, и даже стационарная телефонная связь была спорадической&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/02/22/world/africa/22libya.html|title=Qaddafi's Grip Falters as His Forces Take On Protesters |date=21 February 2011 |work=The New York Times |first1=David D. |last1=Kirkpatrick |first2=Mona |last2=El-Naggar}}&lt;/ref&gt;. Однако каждый день новые кадры, снятые камерами мобильных телефонов, попадали на [[YouTube]] и в международные СМИ. Журналисты и так называемые «исследователи в области прав человека» ежедневно звонили сотням гражданских лиц на территории, контролируемой правительством.

В городе Мисурата лидеры мятежников ввели ограничения в отношении иностранных средств массовой информации. Журналистам не разрешили выехать в деревню Дафния, и их вернули обратно на контрольно-пропускные пункты, удерживаемые мятежниками. Журналисты могли пользоваться только официально утверждёнными переводчиками&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20110623114804/http://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | url-status=dead | archive-date=23 June 2011 | work=Bloomberg | first=Chris | last=Stephen | title=Rebel Leaders in Libya's Misrata Curb Press Freedoms as Casualties Mount | date=22 June 2011}}&lt;/ref&gt;.

Международные журналисты, пытавшиеся освещать события, подверглись нападениям со стороны сил Каддафи. Съёмочная группа британской службы [[Би-би-си]] была избита, поставлена к стене солдатами Каддафи, которые затем произвели выстрелы над головами журналистов, смеясь над ними после этого&lt;ref&gt;{{cite news |last=Spencer|first=Richard|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=BBC Crew Beaten and Given Mock Executions|date=9 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London |access-date=27 March 2011}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. Журналист, работающий в британской леволиберальной газете [[The Guardian]], и ещё один бразильский журналист были задержаны. Журналист [[Аль-Джазира|Аль-Джазиры]] Али Хасан аль-Джабер был убит и, по–видимому, стал преднамеренной мишенью&lt;ref&gt;{{cite web|publisher = [[Amnesty International]]|url = https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|title = Killing of Al Jazeera Journalist Condemned|date = 13 March 2011|access-date = 27 March 2011|archive-date = 17 February 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13 |date=17 February 2015 }}&lt;/ref&gt;. Солдаты Каддафи неделю держали в плену четырёх журналистов [[The New York Times]] – Линси Аддарио, Энтони Шадида, Стивена Фаррелла и Тайлера Хикса&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/01/libya.ac360.missing.journalists/index.html Freed journalists await word on missing driver, reflect on Libyan captivity]. CNN. 2 April 2011&lt;/ref&gt;. Гражданин Ливии журналист Мохаммед Наббус был застрелен в голову солдатами Каддафи вскоре после разоблачения ложных сообщений правительства Каддафи, связанных с объявлением о прекращении огня&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;{{cite news|last = Wells |first = Matt|url = https://www.theguardian.com/world/blog/2011/mar/19/mohammad-nabbous-killed-libya|title = Mohammad Nabbous, face of citizen journalism in Libya, is killed|work=The Guardian|access-date=19 March 2011|date=19 March 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Халыҡ-ара киң мәғлүмәт саралары ===
&lt;!-- После начала революции ливийским студентам, обучающимся в США, якобы звонили из посольства Ливии, инструктируя их присоединиться к митингам в поддержку Каддафи угрожая в противном случае лишить их стипендий, даваемых правительством. Посол Каддафи опроверг эти сообщения&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011217184949502493.html| title=Libyans in US Allege Coercion| publisher=Al Jazeera|last=Hill|first=Evan| date=17 February 2011|access-date=27 March 2011}}&lt;/ref&gt;.

Помощники Каддафи также организовывали экскурсии для иностранных журналистов в Триполи. Корреспондент [[The Economist]] в Триполи отмечал: «Картина, представленная режимом, часто быстро разваливается. Гробы на похоронах иногда оказывались пустыми. Места взрывов перерабатываются. Раненый семилетний ребёнок в больнице стал жертвой автокатастрофы, согласно записке, тайно переданной медсестрой. Журналисты, которые указывают на такое вопиющее искажение фактов, подвергаются нападкам в коридорах отеля»&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/07/reporting-libya | title=Reporting from Libya – Close your window |newspaper=The Economist | date=1 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

Британская газета [[The Guardian]] описала Джамахирию как «Северную Корею с пальмами». Журналистам не разрешалось никуда ходить или с кем-либо разговаривать без разрешения официальных лиц Джамахирии, которые всегда следовали за ними. Журналисты, которые не освещали события так, как предписывали официальные лица Джамахирии, сталкивались с проблемами и внезапными депортациями&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/13/foreign-journalists-rixos-hotel-tripoli | title=No freedom for foreign press at Tripoli's Rixos hotel |work=The Guardian |location=London | date=14 April 2011| first=Harriet | last=Sherwood}}&lt;/ref&gt;.

В июне 2011 года [[Amnesty International]] раскритиковала «освещение в западных СМИ», которое «с самого начала представляло очень односторонний взгляд на логику событий, изображая протестное движение как исключительно мирное и неоднократно предполагая, что силы безопасности Джамахирии необъяснимо убивали безоружных демонстрантов, которые не представляли угрозы национальной безопасности»&lt;ref name=&quot;AmnestyRape&quot;/&gt;. На протяжении всего конфликта из Ливии поступала противоречивая информация, в том числе некоторые западные СМИ к примеру такие как [[The Guardian]], [[CNN]] и [[The New York Times]], основываясь на данных телекомпаний [[Аль-Джазира]] и [[Аль-Арабия]], значительно нагнетали обстановку в Ливии и выдавали за реальность ложные факты&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]//[[Взгляд.ru]],09.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Некоторые обозреватели считают, что в Ливии впервые были применены в мировом масштабе технологии информационной войны&lt;ref&gt;Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=2011-03-06 }}//Санкт-Петербургский центр изучения современного Ближнего Восток&lt;/ref&gt;.

Также необъективную информацию предоставлял британский телеканал [[Би-би-си]]. Так, по словам руководителя службы новостей Хелен Боуден объективности освещения помешали слишком тесные связи с «повстанцами». Также часто использовалась неподтверждённая информация&lt;ref&gt;[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Эҙемтәләре ==
Ливиялағы Граждандар һуғышы Ғәрәп яҙы барышында ҡорбандар һаны буйынса өсөнсө иң ҙур (Сүриәләге һәм Йемендәге һуғыштарҙан һуң) конфликт була. 2011 йылдың август аҙағына ҡарата һәләк булыусылар һаны 50 мең кешегә етте&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;.

Һуғыш ил иҡтисадына, тәү сиратта уның тышҡы сауҙаһына көслө һөжүм яһай. Мәҫәлән, Ливияның Европа союзы менән тауар әйләнеше 2011 йылда 2010 йыл кимәленең өстән бер өлөшөн тиерлек (ул ваҡытта ул 35 миллиард доллар самаһы ине) тәшкил иткән&lt;ref name=autogenerated7&gt;Эль С. Современное состояние торговых отношений между Ливией и Европейским Союзом // Современные проблемы науки и образования. — 2014. — № 3. — С. 358&lt;/ref&gt;. Әммә 2012 йылда уҡ Европа союзы менән тауар әйләнеше 2010 йыл кимәленән артҡан&lt;ref name=autogenerated7 /&gt;.
&lt;!-- 
Несмотря на поражение сторонников Каддафи, захват его последних городов и смерть, [[Каддафи, Саиф аль-Ислам|Саиф аль-Ислам]], сын и преемник Каддафи, продолжал скрываться в южном регионе Ливии до своего пленения в середине ноября. Кроме того, некоторые лоялистские силы перешли границу [[Нигер]]а, хотя попытки побега переростали в насилие, когда их обнаруживали нигерийские войска.

Последствием свержения в 2011 году Муаммара Каддафи стал кризис в [[Мали]], когда на малийскую территорию хлынули беженцы из племен [[Туарегское восстание (2012—2013)|туарегов]]. Заняв северную часть Мали, они провозгласили там независимое государство [[Азавад]]. Позднее туарегов с подконтрольных территорий вытеснили экстремисты.

Спорадические столкновения между силами ПНС и бывшими лоялистами также продолжались по всей Ливии с низкой интенсивностью. 23 ноября 2011 года в столкновениях в [[Бани-Валид]]е были убиты семь человек, пятеро из них из числа революционных сил и один сторонник Каддафи&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|title=Fresh clashes in Libya's Bani Walid; U.N. says 7,000 held in militia prisons|date=23 November 2011|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|agency=Agence France-Presse|location=Bani Walid and Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104002523/http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|archive-date=4 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Боевые действия вспыхнули 3 января 2012 года в здании, которое при правительстве Каддафи использовалось в качестве штаб-квартиры разведки&lt;ref name=alarabiya0301&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|title=Abdul Jalil appoints head of Libyan armed forces, warns of civil war|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|location=Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103233900/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|archive-date=3 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Абдул Джалиль, председатель ПНС, предупредил ливийцев, что страна может скатиться к новой гражданской войне, если они прибегнут к силе для урегулирования своих споров&lt;ref name=alarabiya0301/&gt;. Сообщалось, что в результате этих событий пять человек погибли и по меньшей мере пять получили ранения&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-16395533|work=BBC|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|title=Deadly clash of militias in Libyan capital Tripoli}}&lt;/ref&gt;.

Также 3 января правительство Ливии назначило отставного генерала из Мисураты Юселя аль-Манкуоша главой вооружённых сил страны&lt;ref&gt;{{cite news|last=Cunningham|first=Erin|title=Will new army chief end the bloodshed in Libya?|url=http://www.globalpost.com/dispatches/globalpost-blogs/the-casbah/libya-appoints-head-new-army|access-date=6 January 2012|newspaper=GlobalPost|date=4 January 2012}}&lt;/ref&gt;.

23 января Бани-Валид был захвачен боевиками местных племён из-за неспособности ПНС сотрудничать с ними&lt;ref name=norevolt&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|url-status=dead|archive-date=30 April 2012|title=UPDATE 1-Anger, chaos but no revolt after Libya violence|date=24 January 2012|access-date=24 January 2012|agency=Reuters Africa|location=Bani Walid|first=Oliver|last=Holmes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124 |date=30 April 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;. Сообщалось, что местные силы применяли тяжёлое вооружение и насчитывали 100–150 человек&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;. Восемь бойцов ПНС были убиты и по меньшей мере 25 ранены, остальные бежали из города&lt;ref name=norevolt/&gt;. Также сообщалось о столкновениях в Бенгази и Триполи&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;.

ПНС функционировал в качестве временного законодательного органа в течение переходного периода. В начале мая 2012 года он принял свои самые радикальные меры на сегодняшний день, предоставив иммунитет бывшим революционерам за действия, совершённые во время гражданской войны, и приказав, чтобы все задержанные, обвиняемые в борьбе на стороне Каддафи, были преданы суду или освобождены к 12 июля 2012 года. ПНС также принял Закон № 37, запрещающий публикацию «пропаганды», критикующею революцию, ставящей под сомнение авторитет руководящих органов Ливии или восхваляющей Муаммара Каддафи, его семью, его правительство или идеи Зелёной книги&lt;ref name=&quot;immunity&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.alarabiya.net/articles/2012/05/03/211978.html|publisher=Al Arabiya|title=Libya grants immunity to 'revolutionaries'|date=3 May 2012|access-date=6 May 2012}}&lt;/ref&gt;.

Отчёт [[The Independent]] за сентябрь 2013 года показывает, что Ливия погрузилась в худший политический и экономический кризис со времён поражения Каддафи. Добыча нефти почти полностью прекратилась, и правительство передало контроль над значительными районами страны ополченцам, в то время как насилие усилилось по всей стране&lt;ref name=&quot;TheIndepenedentLawlessness&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/special-report-we-all-thought-libya-had-moved-on--it-has-but-into-lawlessness-and-ruin-8797041.html|title=Special report: We all thought Libya had moved on – it has, but into lawlessness and ruin|date=3 September 2013|access-date=12 September 2013|location=London|work=The Independent|first=Patrick|last=Cockburn}}&lt;/ref&gt;. К маю 2014 года конфликты между несколькими группировками в Ливии переросли во [[Гражданская война в Ливии (2014—2020)|вторую гражданскую войну]].
 --&gt;

== Хәрби енәйәттәр ==
&lt;!-- 
В начале войны в Ливии 26 февраля 2011 [[Совет Безопасности ООН]] принял резолюцию 1970, в которой было сказано: СБ ООН постанавляет передать вопрос о ситуации в Ливийской Арабской Джамахирии в период с 15 февраля 2011 года на рассмотрение Прокурора Международного уголовного суда. 16 мая прокуратура [[Международный уголовный суд|МУС]] потребовала санкции на арест Муаммара Каддафи по обвинению в преступлениях против человечности. 27 июня Международный уголовный суд выдал ордер на арест Муаммара Каддафи, Сейфа аль-Ислама и главы разведслужбы страны Абдуллы ас-Сенусси по обвинению в наборе наёмников и нападениях на участников антиправительственных демонстраций и других преступлениях&lt;ref&gt;[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]&lt;/ref&gt;.

В докладе, который был подготовлен авторитетной международной правозащитной организацией Human Rights Watch, базирующейся в Нью-Йорке, говорится, что расправа над лидером Ливийской Джамахирии Муаммаром Каддафи и его окружением, устроенная 20 октября 2011 года, представляет собой военное преступление.

По словам её экспертов, собранные ими новые данные указывают на «очевидную казнь» без суда и следствия боевиками «базирующихся в Мисурате вооружённых группировок» не только Муаммара Каддафи и его сына Мутассима, но и «десятков пленников» из числа тех, кто находился в окружении прежнего ливийского руководителя в последний день его жизни. Мятежники &quot;казнили по меньшей мере 66 пленников в находящейся поблизости гостинице «Махари». Полученная Human Rights Watch информация указывает на то, что Мутассим Каддафи, раненный при первоначальном боестолкновении автоколонны отца и повстанцев, был доставлен живым из Сирта в Мисурату, где его вскоре убили. Сам истекавший кровью Муаммар Каддафи был зверски избит. Кроме того, его кололи штыком, свидетельствует организация, ссылаясь на видеозаписи, сделанные самими мятежниками на камеры мобильных телефонов.

В соответствии с изложенными в докладе сведениями, 22 октября 2011 года сотрудники Human Rights Watch обнаружили в гостинице «Махари» останки не менее 53 человек, причём у многих из погибших руки были связаны за спиной&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2012/10/18/603075.html Взгляд. HRW: Убийство Каддафи — не расследованное военное преступление. 18 октября 2012, 05:41]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Мәҙәни йоғонтоһо ==
&lt;!-- {{Quote box|width=|bgcolor=#c6dbf7|align=right|title = Аль-Суал (Вопрос)&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;|&lt;poem&gt;
Муаммар: Ты никогда не служил людям
Муаммар: Тебе лучше сдаться
Исповедоваться. Ты не можешь убежать
Наша месть настигнет тебя
Как поезд с рёвом проносится сквозь стену
Мы утопим тебя.
&lt;/poem&gt;}}

[[Рэп]], [[хип-хоп]] и [[традиционная музыка]], наряду с другими жанрами, сыграли большую роль в поощрении инакомыслия против правительства Каддафи. Музыка контролировалась, а несогласные деятели культуры арестовывались или подвергнуты пыткам в странах, где произошла [[арабская весна]], включая Ливию&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;. Музыка обеспечила важную платформу для общения между демонстрантами. Это помогло создать моральную поддержку и поощряло дух восстания против правительств&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.freemuse.org/sw41490.asp|title=Hip-hop is a soundtrack to the North African revolt|date=2011-04-20|work=Free Muse – Freedom of Musical Expression|publisher=Freemuse, Copenhagen, Denmark|access-date=2011-08-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp|archive-date=2011-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;.
Анонимный хип-хоп-исполнитель по имени Ибн Табит дал голос «лишённым гражданских прав ливийцам, ищущим ненасильственный способ выразить свою политическую позицию»&lt;ref name=&quot;Lane 30 March 2011&quot;&gt;{{cite news|last=Lane|first=Nadia|date=2011-03-30|url=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-582738|title=Libyan Rap Fuels Rebellion|publisher=CNN|access-date=16 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |title=Ibn Thabit: The Beat Behind Libya's Revolution |date=2011-08-08 |publisher=Aslan Media |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909082334/http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |archive-date=2011-09-09}}&lt;/ref&gt;. На своем веб-сайте Ибн Табит сказал, что он «нападает на Каддафи своей музыкой с 2008 года», когда он опубликовал свою первую песню в интернете под названием «Муаммар — трус»&lt;ref name=&quot;Lane 30 March 2011&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |archive-url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |url-status=dead |archive-date=2012-09-18 |title=Top Five Arab Spring Hip-Hop Songs |publisher=NPR |date=2011-06-22 |work=The New Significance (webzine) |access-date=2011-08-13 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |date=2012-09-18 }}&lt;/ref&gt;. Текст песни «Аль-Суал», выпущенный Ибн Табитом на YouTube 27 января 2011 года, за несколько недель до начала беспорядков в Ливии, свидетельствует о настроениях повстанцев&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;.

Некоторые группы, такие как рок-группа из Бенгази под названием «Парни из подполья», использовали метафоры, чтобы скрыть осуждение властей. Группа выпустила песню незадолго до восстания под названием «Как всегда говорит мой отец», чтобы высмеять автократического вымышленного мужчину-главу семьи, который был завуалированной ссылкой на Каддафи&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;.
--&gt;
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Навигация}}
* Ливияға интервенция
* [[Ғәрәп яҙы]]
* [[Тәрбил Фәтхи]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|30em|refs}}
&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot;&gt;{{cite book | last=Vandewalle | first=Dirk J. | title=A history of modern Libya | location=Cambridge| publisher=Cambridge University Press | year=2006 | isbn=0-521-85048-7| url=https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand | url-access=registration | access-date=26 August 2011 | page=[https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand/page/124 124]}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;guardian-2011-08-24&quot;&gt;{{cite news|title=Street fighting rages in Tripoli as Gaddafi loyalists fight rearguard action|url=https://www.theguardian.com/world/2011/aug/24/fighting-tripoli-gaddafi-libya|access-date=25 August 2011|newspaper=The Guardian|date=2011-08-25|first1=Martin|last1=Chulov|first2=Luke|last2=Harding|first3=Julian|last3=Borger|location=London}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;tut.by&quot;&gt;[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=2018-11-30 }} — TUT.BY, 2 марта 2011&lt;/ref&gt;
}}

== Әҙәбиәт ==
* Шугалей М. А., Бурикова И. С., Суханов О. В., [[Юрьев, Александр Иванович|Юрьев А. И.]] [https://shugalei-film.com/wp-content/themes/shugaley/doc/doklad.pdf Триполи как социальный лифт для ИГИЛ (террористическая организация)] / Коллективная монография по результатам исследований Максима Шугалея / Под науч. ред. проф. А. И. Юрьева. — СПб, 2020. — 115 с.
* {{нп3|Форте, Максимилиан|Forte M. C.||Maximilian Forte}} Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa. Montreal: Baraka Books, 2012. — 352 p. ISBN 978-1-926824-52-9.

== Һылтанмалар ==
* Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372155 Мятеж в пустыне] // [[Известия]], 09.03.2011
* Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372213 Война в песочнице] // [[Известия]], 10.03.2011
* [https://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.] // «[[Эхо Москвы]]», 20.03.2011
* Жәмал О., Сайченко М. [https://web.archive.org/web/20130419211857/http://izvestia.ru/story/191 Ливийский дневник]
* Силантьев П. [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] // [[Независимая газета]], 23.06.2011
* [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии]
* [https://m.kp.by/daily/25664/825870/ «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане»]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Комсомольская правда]], 06.04.2011 {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}
* Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео)
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Волнения в арабском мире (2010—2011)}}

[[Категория:Зимбабвелағы һуғыштар]]
[[Категория:Ливияла Граждандар һуғышы| ]]
[[Категория:Ливияның сәйәсәте]]
[[Категория:2011 йылдың феврале]]
[[Категория:Ливияла 2011 йыл]]
[[Категория:2011 йыл конфликттары]]
[[Категория:XXI быуат һуғыштары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>32jebtyazcqh7cyfmxrh75oj6vv88q8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Максим Минкин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201417</id>
    <revision>
      <id>1303118</id>
      <timestamp>2026-08-22T17:07:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45712-50</username>
        <id>48706</id>
      </contributor>
      <comment>The village voice</comment>
      <origin>1303118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4064" sha1="ef5l6mx02q3i40yb98h0yrkda1cbf7e" xml:space="preserve">'''Максим Минкин''' — Рәсәй эшҡыуары һәм KISLOROD медиа-проектына нигеҙ һалыусы.&lt;ref&gt;The Village Voice&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Максим Минкин Магнитогорск ҡалаһында йәш саҡта цифрлы контент һәм социаль селтәрҙәр өлкәһендә эшмәкәрлеген башлаған. Уның эшмәкәрлеге аудитория үҫтереү, цифрлы маркетинг һәм медиа-проекттар менән бәйле. 2026 йылда ''The Village Voice'' баҫмаһы Минкин тураһында уның эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегенә һәм KISLOROD проектын үҫтереүенә арналған айырым мәҡәлә баҫтырған.&lt;ref name=&quot;VillageVoice&quot;&gt;{{cite web|title=The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions|url=https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/|website=The Village Voice|date=2026-04-01|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;

''The Village Voice'' мәғлүмәттәре буйынса, Минкиндың социаль селтәрҙәрҙәге аудиторияһы 1,2 миллиондан ашҡан. Мәҡәләлә шулай уҡ уның йәш саҡтан контент булдырыу менән шөғөлләнеүе, социаль селтәрҙәрҙә үҫеш стратегиялары менән эшләүе һәм технология стартаптарына ярҙам күрһәтеү тәжрибәһе тасуирлана.&lt;ref name=&quot;VillageVoice&quot; /&gt;

== KISLOROD ==
Максим Минкин — KISLOROD медиа-проектына нигеҙ һалыусы. Проект үҙен тикшеренеүҙәргә нигеҙләнгән медиа һәм стартап-акселератор булараҡ таныта. Рәсми сайтында проекттың медиа-аналитика, инновациялар һәм яңы проекттарҙы үҫтереү менән бәйле эшмәкәрлеге күрһәтелгән.&lt;ref name=&quot;Kislorod&quot;&gt;{{cite web|title=KISLOROD|url=https://kislorodmedia.ru/|website=KISLOROD|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;

''The Village Voice'' баҫмаһы KISLOROD-ты Минкин нигеҙ һалған медиа-стартап булараҡ һүрәтләй һәм проекттың социаль селтәрҙәр, цифрлы медиа һәм технология стартаптары менән бәйле эшмәкәрлегенә туҡтала.&lt;ref name=&quot;VillageVoice&quot; /&gt;

== Медиаҙа яҡтыртылыуы ==
2026 йылда ''Forbes Liberia'' баҫмаһында быуын Z, алгоритмдар һәм контент иҡтисадына арналған мәҡәлә баҫылған. Унда Максим Минкиндың социаль селтәрҙәрҙәге эшмәкәрлеге, аудитория үҫтереү тәжрибәһе һәм KISLOROD проекты тураһында мәғлүмәт бирелә.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{cite web|title=Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy|url=https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy|website=Forbes Liberia|date=2026-04-03|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;

''The Village Voice'' материалында Минкиндың эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге Магнитогорск ҡалаһы һәм санкциялар шарттарындағы цифрлы медиа-проекттар контексында ҡарала. Мәҡәләлә шулай уҡ уның KISLOROD-ты булдырыуы һәм социаль селтәрҙәр менән эшләү тәжрибәһе тураһында мәғлүмәт бирелә.&lt;ref name=&quot;VillageVoice&quot; /&gt;

== Һылтанмалар ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>ef5l6mx02q3i40yb98h0yrkda1cbf7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-08-23</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201418</id>
    <revision>
      <id>1303122</id>
      <timestamp>2026-08-22T21:12:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: 017 Hyacinth macaw flying in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg</comment>
      <origin>1303122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="aipx56ptsw67ct1v4d3agz7kpbk2zsa" xml:space="preserve">017 Hyacinth macaw flying in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg</text>
      <sha1>aipx56ptsw67ct1v4d3agz7kpbk2zsa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы:Taw Tülki</title>
    <ns>2</ns>
    <id>201419</id>
    <revision>
      <id>1303135</id>
      <timestamp>2026-08-23T10:52:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taw Tülki</username>
        <id>9385</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Википедияла [[2006 йыл]]дың. [[:ru:Участник:Taw Tu'lki|in Ru-Wiki]] биҡ активен. Башҡортса өйрәтәм.  «Taw Tülki» (Тау Түлкі) ҡыпсаҡ теленнән ([[Ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡса]] һәм [[Нуғай теле|нуғайса]]) «[[Тау]] [[Төлкө]]» аңлата.  [[ru:Участник:Taw Tülki]] [[en:User:Taw Tülki]]</comment>
      <origin>1303135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="406" sha1="lhygmrkff6f6kl9xhmz7oat2dwglfad" xml:space="preserve">Википедияла [[2006 йыл]]дың. [[:ru:Участник:Taw Tu'lki|in Ru-Wiki]] биҡ активен. Башҡортса өйрәтәм.

«Taw Tülki» (Тау Түлкі) ҡыпсаҡ теленнән ([[Ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡса]] һәм [[Нуғай теле|нуғайса]]) «[[Тау]] [[Төлкө]]» аңлата.

[[ru:Участник:Taw Tülki]]
[[en:User:Taw Tülki]]</text>
      <sha1>lhygmrkff6f6kl9xhmz7oat2dwglfad</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303136</id>
      <parentid>1303135</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T10:53:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taw Tülki</username>
        <id>9385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1303136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="429" sha1="hgiuxz7thsbmag1pkjgnms80xk9inzq" xml:space="preserve">Википедияла [[2006 йыл]]дың. [[:ru:Участник:Taw Tu'lki|in Ru-Wiki]] биҡ активен. Башҡортса өйрәтәм.

«Taw Tülki» (Тау Түлкі) ҡыпсаҡ теленнән ([[Ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡса]] һәм [[Нуғай теле|нуғайса]]) «[[Тау]] [[Төлкө]]» аңлата.

[[ru:Участник:Taw Tülki]]
[[en:User:Taw Tülki]]
[[tt:User:Taw Tülki]]</text>
      <sha1>hgiuxz7thsbmag1pkjgnms80xk9inzq</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>