Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 26306 1303147 1267110 2026-08-23T14:56:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303147 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Мәсем (мәғәнәләр)}} {{Вершина |Название = Мәсем |Национальное название = |Изображение = Masim.jpg |Подпись = Мәсем тауы |Координаты = 53/09/07/N/57/15/18/E |CoordScale = |Регион = Башҡортостан |Горная система = Көньяҡ Урал |Хребет или массив = |Высота = 1040,3 |Источник высоты = |Первое восхождение = |Страна = Россия |Позиционная карта 1 = Россия Башкортостан |Категория на Викискладе = }} [[Рәсем:View from the mountains to the north Masim (South Urals).jpg|200px|left|thumb|Мәсемдән төньяҡҡа күренеш]] '''Мәсем''' — [[Бөрйән районы]]нда урынлашҡан [[Көньяҡ Урал]]дың тау массивы. Бейеклеге 1040,3 м. 1000 м-ға еткән Көньяҡ Уралдың көньяҡ сигендәге тау һырты. Бөрйән районының иң бейек нөктәһе. Баҙал тауының көнбайышында, «Алтынсолоҡ» заказнигы биләмәһендә, [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Баҙал һыртынан көнбайышҡа ҡарай, Шүлгәнташ мәмерйәһенән 16 км алыҫлыҡта ята. Атамаһы ете башҡорт ҡәбиләһенең ханы — Мәсем исеменән алынған. Ошо тау итәгендә уның йәйләү урыны булған. Мәсем хандың исеме [[Аҡбуҙат (эпос)|Аҡбуҙат]] һәм Бабсаҡ менән Күсәк бей эпостарында ла нығынып ҡалған. Ул мифик персонаж түгел. Исеме башҡорт шәжәрәләрендә урын алған тарихи шәхес.<ref>Русско-башкирский словарь-справочник горных объектов Республики Башкортостан (З. Б. Латыпова, З. А. Сиразитдинов, Хисамитдинова Ф. Г.)</ref>) <ref>Русско-башкирский словарь-справочник горных объектов Республики Башкортостан (З. Б. Латыпова, З. А. Сиразитдинов, Хисамитдинова Ф. Г.)</ref>) Мәсемтау — туристар тарафынан иң теләп һайланған маршруттарҙың береһе<ref>[http://bashturist.ru/routes/index.php?id=240] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111107171900/http://bashturist.ru/routes/index.php?id=240 |date=2011-11-07 }} [http://www.burzyan.ru/investment_area/investment_project_passport.php Мавзолей Тура-хана и Хусейнбека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200201185726/http://www.burzyan.ru/investment_area/investment_project_passport.php |date=2020-02-01 }}</ref>. «2008—2011 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районында туризм индустрияһын үҫтереү» исемле республикан программала Мәсемтауға айырым иғтибар бүленә. Сөнки, башҡорт эпостарында күп тапҡырҙар телгә алыныуы, һунар туризмы, атлы туризм өсөн сығанаҡ була алыуы, туристар өсөн экстремаль сәйәхәт ойоштороу мөмкинлеге менән уғата иғтибарға лайыҡ урындарҙың береһе<ref>[http://www.regionz.ru/index.php?ds=106127] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304122028/http://www.regionz.ru/index.php?ds=106127 |date=2016-03-04 }} [http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=1280 Распоряжение Правительства РБ от 25.06.2007 N 688-р О мерах по развитию инфраструктуры туризма на территории муниципального района Бурзянский район Республики Башкортостан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140313125340/http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=1280 |date=2014-03-13 }}</ref>. == Ҡылыҡһырлама == Мәсемтау һыртының оҙонлоғо — 28 км, киңлеге — 3—4 км, бейеклеге — 1040 м (Мәсемтауҙың иң бейек урыны). Түбәһе тигеҙләнгән, һуҙылған. Көнсығыш битләүҙәре текә, көнбайышы — һөҙәк. Түбәһен урман ҡаплаған. Тау тоҡомдары — урта рифейҙың егәлгә свитаһы кварциттарынан, кварцлы ҡомташтарҙан, күмерле сланцтарҙан ғибәрәт. Мәсемтауҙан Күжә йылғаһы ҡушылдыҡтары башланғыс ала. == Топографические карты == * {{Карта|N-40-XXVIII}} == Галерея == <gallery widths="200px"> Файл:Stairs to the top of the mountain Masim (South Urals).jpg|Мәсемтау түбәһенә баҫҡыс Файл:Pink mountain Masim.jpg|Мәсемтауҙағы алһыу ҡаялар Файл:Summer house (South Urals).jpg|Мәсемтау итәгендәге йәйләү </gallery> {{Навигация1 |Портал = Бөрйән районы |Викисловарь = |Викиучебник = Мәсем тауы |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = Burzyansky District |Метавики = |Проект = }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/9426-m-sem-khan Мәсем хан]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/9048-m-sem-tau Мәсем]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://tanrb.rbsmi.ru/articles/tir-ya-m-khit/b-ry-n-tau-ar-ile/ БӨРЙӘН - ТАУҘАР ИЛЕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180421045157/http://tanrb.rbsmi.ru/articles/tir-ya-m-khit/b-ry-n-tau-ar-ile |date=2018-04-21 }} *[http://www.southural.ru/articles/413 Масим] {{Burz-stub}} {{Mountain-stub}} [[Категория:Көньяҡ Уралдың тау түбәләре]] [[Категория:Башҡортостандың тау түбәләре]] [[Категория:Бөрйән районы географияһы]] [[Категория:Бөрйән районы тау һырттары]] kohkeq2unwn83b6dr1maostagf1sbtb 0 26502 1303177 1057178 2026-08-24T09:56:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303177 wikitext text/x-wiki [[Файл:Forest on Barro Colorado.png|thumb|right|250 px| [[Панама]] сельваһы. Ҡош осҡан бейеклектән күренеш.]] '''Се́льва''' ({{lang-es|selva}} , {{lang-la|silva}} — урман) — [[Бразилия]], [[Перу]] [[Суринам]], [[Венесуэла]], [[Гайана]], [[Парагвай]], [[Колумбия]] һ.б. илдәрҙә дымлы тропик [[урман]]ды (джунгли) билдәләү өсөн ҡулланылған географик термин. Сельва даими дымландырып торған ҡоро ерҙең уйһыулыҡтарында барлыҡҡа килә, сельва тропик ямғырҙар менән йыуылып тора, шул сәбәпле тупрағы минераль матдәләр менән бик ярлы. Сельва йыш ҡына һаҙлыҡлы урынға әйләнә. Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы төҫтәренең күплеге һәм үҫемлек, ҡош, хауандарҙың күп төрлөлөгө менән айырыла. Майҙаны буйынса иң эре сельва Бразилияла [[Амазонка]] бассейнында урынлашҡан (уның майҙаны Украина майҙанын ике тапҡыр ҙурыраҡ). [[Файл:800px-tropical wet forests.png|thumb|right|250px|Тропик сельвалар урынлашыуы]] [[Файл:Temperate rainforest map.svg|thumb|right|250px|Уртаса климаттағы сельвалар урынлашыуы]] == Төп сельвалар == * Амазонка сельваһы, Көньяҡ Америкала * Лакандон сельваһы, Мексикала * Конго сельваһы * Папуа-Яңы Гвинея сельваһы * Борнео сельваһы * Дарьена сельваһы * Чоко сельваһы * Үҙәк Америка сельваһы * Мадагаскар сельваһы * Аргентинаның Мисьонерҙар йәки Парандар сельваһы * Санто Доминго сельваһы * Аргентинаның паран, Парагвай һәм Бразилия сельваһы * Тукумано-Оранен йәки Аргентина Юнгасы сельвһы == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ямғыр урманы]] == Һылтанмалар == * [http://world.mongabay.com/espanol-spanish/ Ямғырлы урмандар / тропик урмандар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170104073710/http://world.mongabay.com/espanol-spanish/ |date=2017-01-04 }} * [http://www.queros.net/cusco-manu/fotografias-manu/ Comunidad Nativa de Queros Selva Perú Cusco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313105938/http://queros.net/cusco-manu/fotografias-manu |date=2016-03-13 }} * [http://www.rainforestportal.org/ Portal Selva Lluviosa] (англ.). * [http://www.rainforestcoalition.org/eng/ Ямғарлы сельва илдәре коалицияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101106114435/http://www.rainforestcoalition.org/eng/ |date=2010-11-06 }} (англ.). [[Категория:Урман]] [[Категория:Биомдар]] [[Категория:Көньяҡ Америка]] k7q26zp6ffq6yxi50oc2t18fsivf84s 0 30505 1303146 678168 2026-08-23T14:28:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303146 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Мюлангер |төп исеме = Mühlanger |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 51|lat_sec 0 |lon_dir= E |lon_deg = 12|lon_min = 45|lon_sec = 0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Виттенберг (район) |теҙмәләге район = Виттенберг (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Томас Ясковиак<br />([[Германияның социал-демократическая фирҡәһе|ГСДФ]]) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 12,21 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 69 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 1435 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 6888 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = WB |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 91 230 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.muehlanger.com |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Мюлангер''' ({{lang-de|Mühlanger}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 1435 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 12,21 км². Диңгеҙ кимәленән 69 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6888 һәм автомобиль коды — WB. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [http://www.muehlanger.com Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200320005811/http://www.muehlanger.com/ |date=2020-03-20 }}. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} lm5a5m2dl7adv59c0io4noq845idg3u 10 43207 1303144 1286234 2026-08-23T14:25:49Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Flag_of_the_Qu'aiti_Sultanate_from_1939_until_1967.svg" рәсеме урынына [[Рәсем:Flag_of_the_Qu'aiti_Sultanate_(1939-1967).svg|Flag_of_the_Qu'aiti_Sultanate_(1939-1967).svg]] р 1303144 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | размер = {{{размер|}}} | alias = Куайти | flag alias = Flag of the Qu'aiti Sultanate (1939-1967).svg }} qcm9sac9zautq8ewoaxeq89ssk6zzir 0 65088 1303158 1302192 2026-08-23T19:17:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303158 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Норфолк утрауы''' ({{lang-en|Norfolk Island}}), (''[[Норфолк теле]]'' - Norf'k Ailen''<ref>{{cite web |url = http://www.info.gov.nf/adminforms/immigration/Passenger%20Arrival%20Card.pdf |title = NI Arrival Card |archive-url = https://web.archive.org/web/20111113235258/http://www.info.gov.nf/adminforms/immigration/Passenger%20Arrival%20Card.pdf |archive-date = 13 November 2011 |url-status = dead |access-date = 28 March 2013 }}</ref>)) — [[Тымыҡ океан]]дың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан [[Австралия]]ның тышҡы биләмәһе (external territory). Норфолк утрауы [[Австралия]], [[Яңы Зеландия]] һәм [[Яңы Каледония]] араһында булып ята. Үҙенә күрше урынлашҡан [[Филлип утрауы (Норфолк утрауы)|Филлип]] һәм [[Непин утрауы (Норфолк утрауы)|Непин]] утрауҙары менән бергә дөйөм '''Норфолк утрауҙары биләмәһен''' тәшкил итә. == Географияһы == [[Файл:Norfolk Island-CIA WFB Map.png|thumb|left|200px|Норфолк утрауы картаһы (CIA)]] Утрауҙың дөйөм майҙаны — 34,6 км², яр буйы һыҙығы оҙонлоғо — 32 км. Иң бейек нөктәһе — төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан [[Бейтс тауы]] (319 м). Норфолк һәм Филлип утрауҙары яҡынса 2,3–3,1 миллион йыл элек вулкан урғылыуҙары һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән<ref>{{cite journal|last=Jones|first=J. G.|last2=McDougall|year=1973|title=Geological history of Norfolk and Philip Islands|journal=Journal of the Geological Society of Australia|volume=20|issue=3|pages=239–257}}</ref>. Утрауҙар һыу аҫтындағы [[Зеландия (Китға)|Зеландия]] континетының бер өлөшө булып тора. === Климаты === [[Файл:Government House, Norfolk Island.jpg|thumb|right|220px|Администратор резиденцияһы (Хөкүмәт йорто)]] Утрауҙың климаты субтропик һәм йомшаҡ, миҙгел айырмалары аҙ. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме — 1109.9 мм, уларҙың күпселеге ҡышҡа тура килә. Иң юғары теркәлгән температура — 2024 йылдың 23 ғинуарында +28.5 °C, ә иң түбәне — 1953 йылдың 29 июлендә +6.2 °C була<ref name="ClimateAll">{{cite web|url=http://bom.gov.au|title=Norfolk Island Aero Climate Statistics – All|publisher=Bureau of Meteorology|access-date=2024-06-22}}</ref>. Утрауҙың ун процент майҙанын [[Норфолк милли паркы]] биләй. == Тарихы == Археологик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, XIII–XIV быуаттарҙа утрауҙа Көнсығыш [[Полинезия]] диңгеҙселәре йәшәгән, әммә европейҙар килгәнгә тиклем улар утрауҙы ташлап киткән. Европейҙарҙан утрауҙы беренсе булып 1774 йылдың 10 октябрендә инглиз диңгеҙсеһе [[Джеймс Кук]] аса. Ул утрауға ҡарағай һәм етен сығанағы булараҡ ҙур өмөт бағлай. 1788 йылдан 1855 йылға тиклем [[Бөйөк Британия]] утрауҙы [[Австралия]]ға ебәрелгән иң ҡурҡыныс енәйәтселәр өсөн каторға колонияһы ([[penal colony]]) булараҡ файҙалана. Был осорҙа бер нисә тотҡондар ихтилалы була, ә 1855 йылда колония тулыһынса ябыла һәм тотҡондар [[Тасмания]]ға күсерелә. [[Файл:Descendants of the mutineers, 1862.jpg|thumb|left|240px|«Баунти» матростарының тоҡомдары Норфолк утрауында, 1862 йыл]] 1856 йылдың 8 июнендә утрауға [[Питкэрн утрауы]]нан «Баунти» карабы матростарының һәм таитилыларҙың 194 тоҡомо күсереп ултыртыла, сөнки Питкэрн уларҙың үҫә барған һаны өсөн үтә бәләкәй була. Был көн хәҙер утрауҙың төп байрамы — [[Баунти көнө]] булараҡ билдәләнә. 1914 йылда [[Бөйөк Британия]] утрауҙы рәсми рәүештә [[Австралия]] идаралығына тапшыра. Икенсе бөтә донъя һуғышы осоронда утрау [[Австралия]] һәм [[Яңы Зеландия]] араһында мөһим һауа базаһы һәм яғыулыҡ ҡойоу порты булып хеҙмәт итә. == Халҡы == 2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса утрауҙа 2188 кеше йәшәй. Халыҡтың йәше барыу тенденцияһы күҙәтелә, сөнки күп йәштәр (20–34 йәшлек тәүге быуын) уҡыу һәм эш эҙләп континентҡа күсенә. Кешеләрҙең күпселеге — «Баунти» матростарының һәм уларҙың таитилы ҡатындарының тоҡомдары, шулай уҡ [[Австралия]] һәм [[Яңы Зеландия]]нан килеүселәр. Халыҡтың 62%-ы — [[христиандар]] (башлыса [[англикандар]] һәм [[Австралия берләшеүсе сиркәүе]] ағзалары). [[Католик сиркәүе]] утрауҙа 1957 йылдан алып үҙ эшмәкәрлеген алып бара. == Теле һәм мәғарифы == Утрау халҡы [[инглиз теле]]нән тыш, [[Норфолк теле]]ндә (Инглиз һәм [[Таити телдәре]] ҡатнашмаһы булған [[Креол телдәре]]) һөйләшә. 2004 йылда [[Норфолк теле]] утрауҙың рәсми теле тип таныла<ref name="language act">"Norfolk Island Language (Norf'k) Act 2004"</ref>. Утрауҙа берҙән-бер мәктәп — Норфолк Үҙәк мәктәбе (Norfolk Island Central School) эшләй. Ул балаларға балалар баҡсаһынан алып 12-се синыфҡа тиклем белем бирә. Телде һаҡлап ҡалыу маҡсатында мәктәптә балаларға инглиз теле менән бер рәттән норфолк теле лә уҡытыла. Утрауҙа юғары уҡыу йорттары (университеттар) юҡ. == Иҡтисады һәм инфраструктураһы == Утрау иҡтисадының нигеҙен туризм тәшкил итә. Меңдәрсә турист нигеҙҙә [[Австралия]] һәм [[Яңы Зеландия]]нан килә. Норфолк утрауына яңы өҙөлгән емеш-йәшелсә индереү тыйылғанлыҡтан, ауыл хужалығы урындағы ихтыяждарҙы ҡандырыуға йүнәлтелгән. Элек утрауҙа табыш һалымы (income tax) булмай, был уны офшор зонаһы өсөн уңайлы урын итә. Әммә 2016 йылдың 1 июленән Австралия хөкүмәте реформалар үткәрә һәм континенттағы һалымы системаһын Норфолкка ла йәйелдерә. Утрауҙы электр энергияһы менән урындағы дизель генераторҙары һәм шәхси ҡояш батареялары тәьмин итә. Почта хеҙмәттәрен хәҙер [[Австралия Почтаһы]] (Australia Post, индекс 2899) башҡара. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [https://norfolkisland.gov.nf Норфолк утрауы хөкүмәтенең рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250116123854/https://norfolkisland.gov.nf/ |date=2025-01-16 }} {{countries-stub}} [[Категория:Норфолк утрауы| ]] [[Категория:Австралияның тышҡы биләмәләре]] [[Категория:Тымыҡ океан утрауҙары]] [[Категория:Вулканлы утрауҙар]] 3znd8l1yz1v355jhcpmssoha370q83m 0 88564 1303179 1255795 2026-08-24T11:14:50Z ~2026-46179-69 48729 Ҡаҙағстандағы микрокредитлау бүлеге яңыртылды, лицензия һәм рәсми реестр буйынса мәғлүмәт өҫтәлде 1303179 wikitext text/x-wiki '''Микрокредитлау''' ([[Инглиз теле|ингл]]. ''microcredit''<span style="line-height: 1.5em;">) — граждандарға, </span>бик фәҡир булғанлыҡтан банк кредитына дәғүә итә алмаған ваҡ эшҡыуарҙарға ҙур булмаған күләмдә үтес биреп тороусы<span style="line-height: 1.5em;"> </span>[[Финанстар|финанс]]<span style="line-height: 1.5em;"> тармағы.</span> Үҫеш кисереүсе илдәрҙә микрокредитлау ҙур мохтажлыҡта көн күргәндәргә '''ваҡ эшҡыуар '''булып китеү һәм матди хәлен яҡшыртыу мөмкинлеген бирә. Микрокредилау — микрофинанслауҙың мөһим бер өлөшө ул. [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ныңГенераль Ассамблеяһы [[2005 йыл|<nowiki/>]][[2005 йыл]]<nowiki/>ды Халыҡ-ара микрокредитлау йылы тип иғлан итте, бының менән ул микрокредитлауҙың бөтә донъялағы фәҡирлекте кәметеүгә индергән өлөшөн билдәләне.<ref>[http://www.yearofmicrocredit.org/ Сайт Международного года микрокредитования]</ref><ref>[http://www.un.org/russian/events/microcredit/ Раздел микрокредитования на официальном сайте ООН]</ref> == Тарихы == Микрокредитлау концепцияһы <span class="noprint" contenteditable="false">^{[источник не указан 16 дней]}</span><span class="noprint" contenteditable="false"></span> иҡтисад профессоры [[Мөхәммәт Юныс]] тарафынан эшләнә. Профессор [[Америка Ҡушма Штаттары|<nowiki/>]][[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]][[Америка Ҡушма Штаттары|<nowiki/>]]-та белем ала, сығышы менән ул — донъялағы иң фәҡир илдәрҙең береһе булған [[Бангладеш]]<nowiki/>тан. [[1974 йыл|<nowiki/>]][[1974 йыл]]да Юныс тыуған илендә аслыҡҡа ҡаршы көрәшкә ҡушыла. Ошо көрәш барышында ул бәләкәй генә кредиттың да фәҡир кешене ас үлемдән ҡотҡарыр көскә эйә булыуын аңлай. Тәүге микрокредитты ул, үҙ кеҫәһенән сығарып, бамбуктан мебель эшләүсе 10 ҡатынға бирә, кредит суммаһы ни бары 27 [[АҠШ доллары|доллар]] була. Юныс, ярлыларға көтәсәккә бирелгән аҡсаның кире ҡайтарылмау ихтималлығы ҙур булғанлыҡтан, ҡәҙимге банктарҙың уларға кредит бирә һалып бармауын да күрә. [[1983 йыл|<nowiki/>]][[1983 йыл]]да Юныс үҙенең «[[Grameen Bank|Грамин]]<nowiki/>» тигән банкын аса, был банк ярлы бангладештарға микрокредит биреү менән шөғөлләнә. 1983 йылдан алып ул йәмғеһе 5 миллиард долларлыҡ 4 миллион кредит бирә. Кредиттарҙың ҡайтарылыуын тәьмин итеү өсөн банк әйләнәле яуаплылыҡ системаһы ҡуллана: кредитор алыусыларҙың формаль булмаған төркөмдәре төҙөлә, уларҙың ағзалары бер-береһе өсөн яуап бирә һәм кәрәк саҡта бер-береһенә ярҙам итә. Грамин банкы альтернатив кредитлауҙың башҡа юлдарын да эҙләй. Микрокредиттан тыш, банк торлаҡҡа кредиттар, хужалыҡ итеү һәм ауыл хужалығы кредиттары бирә, венчур капиталы менән шөғөлләнә, вкладтар ҡабул итә. Грамин индергән моделдең уңышлылығы үҫеш кисереүсе башҡа илдәрҙең, хатта, АҠШ-ты ла индереп, алдынғы илдәрҙең дә финансистары иғтибарын йәлеп итә. Махсус ҡатын-ҡыҙҙарға төбәлгән микрокредитлау проекттары ла бар, сөнки, был проекттарҙы эшләүселәр фекеренсә, улар фәҡирлектән айырыуса ныҡ яфалана һәм ғаиләне ҡарауға киткән сығымдарҙың, бигерәк тә тулы булмаған ғаиләләрҙә, ҙур өлөшөн күтәрә. Грамин микрокредиттарының 96%-ы ҡатын-ҡыҙҙарға бирелгән. Аға хандың микрофинанслау агентлығы ([[Инглиз теле|ингл]]. <span class="cx-segment" data-segmentid="46" style="line-height: 1.5em; background-color: white;">''<span lang="en">The Aga Khan Agency for Microfinance, AKAM</span>'') — тағы бер инновацион ойошма. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="47" style="line-height: 1.5em; background-color: white;">Агентлыҡ финанс хеҙмәттәре күрһәтә, шул иҫәптән микростраховкалау, торлаҡ микрокредиттары биреү, һаҡлыҡ вкладтары, белем алыу һәм медицина хеҙмәттәренә иҫәптәр асыу менән шөғөлләнә. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="50" style="line-height: 1.5em; background-color: white;">Агентлыҡ шулай уҡ эшмәкәрлеге мәҙәни ҡиммәттәрҙе аяҡҡа баҫтырыу менән бәйле ваҡ эшҡыуарҙарға төрлө ярҙам күрһәтә. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="51" style="line-height: 1.5em; background-color: white;">Агентлыҡ Аға хандың үҫеш селтәренең бер өлөшө булып тора ([[Инглиз теле|ингл]]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="53" style="line-height: 1.5em; background-color: white;">''<span lang="en">Aga Khan Development Network, AKDN</span>'').</span> == Ҡаҙаныштары, етешһеҙлектәре һәм киләсәге == Халыҡ-ара банк мәғлүмәттәре буйынса, донъяла 7 меңдән ашыу микрофинанслау ойошмаһы бар, улар үҫеш кисереүсе илдәрҙә һәм өсөнсө донъя илдәрендә йәшәгән 16 миллион самаһы кешене хеҙмәтләндерә. [[2002 йыл|2002]]<nowiki/>йылдың ноябрендә 100 илдән 2 меңләп делегат [[Нью-Йорк]]<nowiki/>ка «Микрокредитлау буйынса саммитҡа» йыйыла. «Саммит» [[2005 йыл|2005]]<nowiki/>йылға донъялағы 100 миллион иң фәҡир ғаиләгә микрокредит биреү маҡсатын ҡуя. Был маҡсатҡа өлгәшеүҙә билдәле сәйәсмәндәр һәм финанс институттары ярҙам итә. 2005 йылдан алып, микрокредитлау идеяһын БМО ла әүҙем хуплай. Микрокредитлау хәрәкәтен тәнҡитләүселәр ҙә бар, улар фекеренсә, микрокредитлау программаларының ҡайһы берҙәренә кредит буйынса үтә ҙур процент билдәләнгән. Шулай уҡ микрокредитлау өсөн аҡсаның һаулыҡ һаҡлау, мәғариф һәм эсәр һыуҙы таҙартыу өлкәләрендәге бик мөһим гуманитар программалар иҫәбенән алыныуы ихтимал. Кредит программалары ярлыларға матди хәлен яҡшырта төшөү мөмкинлеген бирә ала, ләкин улар инфраструктураға һәм башҡа төп социаль хеҙмәттәргә булған ихтыяжды ҡәнәғәтләндерә алмай. Бына микрокредитлауҙың дөйөмләштерелгән проблемалары: * ҡайһы бер ойошмалар, кредит буйынса үтә ҙур проценттар тәғәйенләп, байығыу маҡсатын ҡуя; * ғәмәлдә, микрокредитлау иң фәҡирҙәргә барып етмәй; * микрокредиттар уны алыусыларҙы бойондороҡло итә; * микрокредит финанс именлегенә этәргес бирә ала, ләкин бурысҡа алыусы үҙе тырышмаһа, уңыш оҙаҡҡа һуҙылмай. Микрокредитҡа бәйлелек йәһәтенән эксперттарҙың фекере айырылды. Берәүҙәр кире ҡарашта тора. Икенселәр алдынғы илдәрҙә күпселектең торлаҡ кредитына бәйлелеген миҫалға килтерә һәм халыҡтың бай булмаған ҡатламдары шунһыҙ йәшәй алмауына һылтана. == Һиндостанда микрокредитлау == [[Һиндостан]]даАуыл хужалығы һәм ауыл үҫеше милли банкы үҙ-ара ярҙам төркөмдәренә кредиттар биреүсе 500-ҙән ашыу банкты финанслай. Был төркөмдәрҙең ағзалары һаны 20-нән артмай, уларҙың күпселеге — түбәнге касталар һәм ҡәбиләләләрҙән сыҡҡан ҡатын-ҡыҙҙар. Төркөм ағзалары ай һайын фондҡа (үҙ-ара ярҙам кассаһына) бер нисә рупия һала, төркөмдөң һәр ағзаһы унан аҡса алып тора ала. Төркөм үҙенең фонды менән уңышлы идара итергә өйрәнгәс, ул берәй бизнесҡа йә ауыл хужалығы эшмәкәрлегенә инвестициялау өсөн банктан кредит һорай ала. Банк ғәҙәттә төркөмдөң үҙ-ара ярҙам кассаһында булғандан дүрт тапҡырға күберәк күләмдә кредит бирә. Бындай төркөмдәргә кредит ғәҙәттә йылына 11-12 % менән бирелә. Хәҙер Һиндостанда бындай кредитты 1,4 миллион үҙ-ара ярҙам төркөмө ала, уларға 20 миллион ҡатын-ҡыҙ инә. Микрокредитлауҙың һинд моделе донъяла иң ҙур микрофинанслау программаһы булып тора. «Catholic Relief Services», «CARE», «APMAS» һәм «Oxfam» кеүек ойошмалар ярҙамында быға оҡшаш программалар [[Африка]]<nowiki/>ла һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияла ла үҫеш ала. == Ҡаҙағстанда микрокредитлау == Ҡаҙағстанда микрофинанс ойошмалары микрофинанслау эшмәкәрлеген вәкәләтле орган биргән лицензия нигеҙендә алып бара.<ref>{{Cite web |url=https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z1200000056 |title=Микрофинанслау эшмәкәрлеге тураһында |website=«Әділет» мәғлүмәт-хоҡуҡ системаһы |language=ru |access-date=2026-08-24}}</ref> Ойошманың хоҡуҡи статусын тикшергәндә уның тулы юридик атамаһы һәм бизнес-идентификация номеры (БИН) финанс баҙарын көйләүсе органдың рәсми реестрындағы мәғлүмәттәр менән сағыштырыла, шулай уҡ лицензияның ғәмәлдә булыуы тикшерелә.<ref>{{Cite web |url=https://vsezaimy.kz/wiki/kak-proverit-mfo-appfr/ |title=МФО-ны АРРФР реестрында нисек тикшерергә |website=ВсеЗаймы.КЗ |language=ru |access-date=2026-08-24}}</ref> == Рәсәйҙә микрокредитлау == Рәсәйҙә микрокредитлау '''микрофинанслау эшмәкәрлеге '''тип атала, уны микрофинанс ойошмаһы статусына эйә булған юридик берәмектәр һәм Рәсәй ҡануниәтенә ярашлы микрозаемдар биреү (микрофинанслау) буйынса микрофинанслау эшмәкәрлеге алып барыуға хоҡуҡлы башҡа юридик берәмектәр тормошҡа ашыра<ref name="151fz-2010">Федеральный закон от 02.07.2010 N 151-ФЗ «О микрофинансовой деятельности и микрофинансовых организациях»; http://www.rg.ru/2010/07/07/mikrofinans-dok.html</ref> Ҡануниәттә шундай билдәләмәләр бар: * '''Микрофинанс ойошмаһы '''— микрофинанслау эшмәкәрлеге алып барған, «Микрофинанслау эшмәкәрлеге һәм микрофинанс ойошмалары тураһында» федераль законда (02.07.2010 N 151-ФЗ) ҡаралған тәртиптә дәүләт реестрына индерелгән һәм фонд, коммерцияға ҡарамаған автономиялы ойошма, учреждение (бюджет учреждениеһынан башҡа), коммерцияға ҡарамаған партнерлыҡ, хужалыҡ йәмғиәте йәки ширҡәт рәүешендә теркәлгән юридик берәмек.<ref name="151fz-2010"/> * '''Микрозаём''' — заём договоры буйынса килешелгән шарттарҙа заем биреүсенең заем алыусыға бер миллион һумдан артмаған суммала бирелгән үтес аҡсаһы. Фонд, коммерцияға ҡарамаған автономиялы ойошма, учреждение (бюджет учреждениеһынан башҡа), коммерцияға ҡарамаған партнерлыҡ, хужалыҡ йәмғиәте йәки ширҡәт рәүешендә теркәлгән юридик берәмек уның тураһында мәғлүмәттәр микрофинанс ойошмаларының дәүләт реестрына индерелгән көндән микрофинанс ойошмаһы статусын ала һәм был мәғлүмәттәр ошо реестрҙан алынған көндән микрофинанс ойошмаһы статусын юғалта. Кредит ойошмалары, кредит кооперативтары, ломбардтар, аҡса туплаусы торлаҡ кооперативтары һәм башҡа юридик берәмектәр микрофинанслау эшмәкәрлеген Рәсәй Федерацияһының бындай юридик берәмектәр эшмәкәрлеген көйләүсе ҡануниәтенә ярашлы тормошҡа ашыра. Ғәмәлдәге ҡануниәт тарафынан физик берәмектәрҙең һәм юридик берәмектәрҙең аҡсаһын заем рәүешендә йәлеп итеүсе микрофинанс ойошмалары өсөн средстволарының етерлек күләмдә булыуын һәм ликвидлығын хисаплау тәртибе һәм уларҙың һанлы дәүмәлдәре билдәләнә. Рәсәйҙә микрофинанс баҙары 3 төп төркөмгә бүленә: # Бәләкәй бизнесҡа бирелеүсе заемдар. #: Был өлкәлә нигеҙҙә ҙур капиталлы эре ойошмалар эшләй. Заемдарының эффектив ставкаһы йылына 20 % — 40 % араһында тирбәлә. # Ҡулланыусыларға заемдар. #: Ҙур һәм уртаса капиталлы компаниялар эшләй. Эффектив ставкалары йылына 100%-тан 140 %-ҡаса тирбәлә. Көтәсәккә аҡсаны ярты йылдан бер йылға тиклем мөҙҙәт менән бирәләр. # «Эш хаҡына тиклемге үтес» (ҡыҫҡа мөҙҙәтле үтестәр; pay day loans) — финанс компанияһы (кредитлаусы) ҙур булмаған сумманы үтескә алыусыға ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа биреп тора. Ғәҙәттә 30 көнгә бирелә. Эффектив процент ставкаһы йылына 450 % — 1000 % һәм унан да күберәк арауыҡта тирбәлә. Ставканың үтә юғарылығы объектив сәбәпле — ул ҡыҫҡа мөҙҙәтле үтесте хеҙмәтләндереүҙең ҙур сығымлылығына (эшмәкәрлек һөҙөмтәһендә һәр үтестән компания уртаса 400 һумдан 5 мең һумға тиклем эшләй), шулай уҡ үтестең ҡайтарылмау ихтималлығының юғары булыуына бәйле. Үтескә биреүҙең стандарт мөҙҙәте — 5 — 15 көн, үтес суммаһы уртаса 1000 — 15 000 һум. Рәсәйҙә микрокредитлауҙы түбәндәге документтар көйләй: * Рәсәй Федерацияһы Финанс министрлығының «Микрофинанс ойошмаларының дәүләт реестрын алып барыу тәртибен раҫлау тураһында» 03.03.2011 N 26н бойороғо (РФ Юстиция министрлығында 30.05.2011 N 20891 теркәлгән). * РФ Хөкүмәтенең «Рәсәй Федерацияһы финанс баҙары өлкәһендә дәүләт көйләүенең ҡайһы бер мәсьәләләре тураһында» («Финанс баҙарҙары буйынса федераль хеҙмәт тураһында положение» менән бергә) 29.08.2011 N 717 ҡарары. * Рәсәй Федерацияһы Финанс министрлығының «Физик берәмектәрҙең һәм юридик берәмектәрҙең аҡсаһын заем рәүешендә йәлеп итеүсе микрофинанс ойошмалары өсөн средстволарының етерлек күләмдә булыуының һәм ликвидлығының иҡтисади нормативтарын хисаплау тәртибен һәм уларҙың һанлы дәүмәлдәрен аҫлау тураһында<span style="line-height: 1.5em;">» 30.03.2012 N 42н бойороғо (РФ Юстиция министрлығында 24.05.2012 N 24300 теркәлгән).</span> Микрофинанслау баҙары ҡатнашыусыларының милли ассоциацияһы мәғлүмәттәренән күренеүенсә, Рәсәйҙә микрозаемдарға йыллыҡ ихтыяж күләме 250—300 млрд һум тәшкил итә. 2010 йылға, мәҫәлән, дөйөм микрокредиттар портфеле 22-23 млрд һум тип баһалана, был ихтыяждың 14%-ын ғына ҡәнәғәтләндерә ала<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/business/2010/08/100806_microcredit_in_russia.shtml Би-Би-Си: «Микрокредитование по-российски: 732 % годовых»]</ref>. Рәсәй Сауҙа-сәнәғәт палатаһының финанс баҙарҙары буйынса комитеты етәксеһе Я. М. Миркин фекеренсә<ref name="BBC_Jan_2014">[http://www.bbc.co.uk/russian/business/2013/12/131223_russia_2013_economics_interview.shtml Би-Би-Си: «Экономика России в 2014-м: три невеселых сценария»]</ref>: <blockquote> Область (российской экономики), на которую страшно смотреть, — это микрофинансовые организации. В 2012 году их число выросло до 2,4 тысяч, в 1,8 раз. К ноябрю 2013 году — еще в 1,7 раз, и теперь их более 4700. Пока это зона ростовщичества, полной непрозрачности, кредитов до «получки» под 1000 % в месяц и обещаний инвесторам выплатить 20-25 % годовых, по меньшей мере. Это мыльный пузырь, который обязательно лопнет с огромными скандалами. </blockquote> == Микроэшҡыуарлыҡ өлкәһендә донъя премиялары == [[2004 йыл|2004]]<nowiki/>йылдың ноябрендә БМО-ның Капиталь үҫеш фонды, «Ситигруп» фонды ([[Инглиз теле|ингл]]. <span class="cx-segment cx-highlight" data-segmentid="173" style="line-height: 1.5em;">''<span lang="en">Citigroup Foundation</span>'') һәм донъяның танылған университеттарынан профессионалдар менән аспиранттар төркөмө түбән килемле эшҡыуарҙар ярышына старт бирер өсөн съезға йыйылды. Микроэшҡыуарлыҡ өлкәһендә бөтә донъя премиялары программаһы </span><span class="cx-segment" data-segmentid="174" style="line-height: 1.5em;"> ([[Инглиз теле|ингл]]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="177" style="line-height: 1.5em;">''<span lang="en">Global Microentrepreneurship Award (GMA) Programme</span>'') тип аталған был ярыш бай булмаған эшҡыуарҙарға иғтибар йәлеп итеү маҡсатын ҡуя.</span> Был программа фәҡирлеккә төшкән йәмғиәттәрҙә микрокредитлауҙың ниске итеп эшҡыуарлыҡ рухы уятыуын күрһәтә. Программа бәләкәй эшҡыуарлыҡтың тотош донъяла ғаиләләргә иҡтисади тотороҡлолоҡ килтереүен һыҙыҡ өҫтөнә ала. Был инициатива шулай уҡ бағыусылар, дәүләт һәм бизнес яғынан микрофинанслауға иғтибар арттырыуҙы күҙҙә тота. Микрокредитлау өлкәһендә бөтә донъя премияларын уйнатыуҙа [[2004 йыл]]<nowiki/>да 8 ил ҡатнаша. Беренсе Программаның уңышы киләһе йылына 22 илде, шул иҫәптән [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙе]], йәлеп итә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Кабальное кредитование * Микрофинансовая деятельность == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Козлов Г. Предоплаченная карта как современный инструмент для микрофинансирования // Банки и деловой мир. 2012. № 11. С. 76—77. * Григорян С. А. Синергия взаимодействия банковской и микрофинансовой систем // Банковское кредитование. 2012. № 6. С. 27—38. * Каурова Н. Н. Банки и микрофинансовые организации: кто первым придет на помощь малому бизнесу // Банковское кредитование. 2012. № 4. С. 8—16. == Һылтанмалар == * {{Мәҡәлә|автор = С. М. Голубицкий|заглавие = Семь хлебов|ссылка = http://www.business-magazine.ru/mech_new/experience/pub284912|издание = «Бизнес-журнал»|выпуск = 11 от 05 Июня 2007 года}} ([http://internettrading.net/college/newsletters/05182009.html копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140725114123/http://internettrading.net/college/newsletters/05182009.html |date=2014-07-25 }}) [[Категория:Кредит]] [[Категория:Финанстар]] [[Категория:Социаль эшҡыуарлыҡ]] kam95rvfcefnmtnsrbaos3lnvgxunnv 0 95492 1303154 1205067 2026-08-23T18:18:40Z Akkashka 14326 /* Ғәскәрҙәрҙең ҙурлығы һәм төҙөлөшө */ 1303154 wikitext text/x-wiki {{Вооружённый конфликт |конфликт = Ҡондорса буйындағы яу |изображение = [[File:Timur Steppe campaign.jpg|300px]] |заголовок = Ҡондорса буйындағы яу |часть = [[Аҡһаҡ Тимер|Тимер]] менән Туҡтамыш араһындағы һуғыш |дата = [[18 июнь]] [[1391 йыл]] |место = [[Ҡондорса (йылға)|Ҡондорса]] йылғаһы, хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] |итог = [[Аҡһаҡ Тимер|Тимер]]ҙең еңеүе |противник1 = [[Мәүереннаһр]] |противник2 = [[Алтын Урҙа]] |командир1 = [[Аҡһаҡ Тимер|Тимер]] әмир |командир2 = Туҡтамыш хан |силы1 = 300—400 мең |силы2 = 200—300 мең |потери1 = яҡынса 100 мең |потери2 = 100 меңгә тиклем }} '''Ҡондорса буйындағы яу''' — [[1391]] йылдың 18 июнендә [[Аҡһаҡ Тимер]] һуғышсылары һәм [[Алтын Урҙа]]ның [[Туҡтамыш хан]] етәкселегендәге ғәскәре араһында [[Ҡондорса (йылға)|Ҡондорса йылғаһы]] буйында үткән ҙур бәрелеш. Ул Туҡтамыш хандың тулыһынса ҡыйратылыуы менән тамамлана. Был алыш [[башҡорт ҡәбиләләре]] биләмәләрендә бара һәм был ерҙәргә иҫ киткес ҙур һәләкәт килтерә. == Тәүшарттары == === Туҡтамыштың хан тәхетенә ултырыуы === [[Файл:Golden_Horde_1389-ru.svg|thumb|300px|left|[[Аҡһаҡ Тимер]] менән һуғышҡа тиклем [[Алтын Урҙа]] ханлығының сиктәре]] [[Жуси улусы]]ның<ref>XIV быуат башына тиклем [[Алтын Урҙа]] мосолман илдәрендә Жуси (Яусы) улусы булараҡ билдәле биләмәләр менән тап килә. Әммә XIV быуат башынан Жуси улусы ике дәүләткә — ''Күк Урҙа'' һәм ''Аҡ урҙа''ға тарҡала. Бынан ары Алтын Урҙа термины башлыса Күк Урҙа ерҙәренә ҡарата ҡулланыла, ә Жуси улусы тигәндә Күк Урҙа һәм Аҡ Урҙа тураһында һүҙ йөрөтөлә.</ref> иң ҡеүәтле хандарының береһе [[Үзбәк хан]] вафатынан һуң (1342 йыл) илдәге ҡаты тәртип үҙ-ара низағтар арҡаһында ҡакшай башлай. Урҙа үҙаллы кенәзлектәргә тарҡала башлай, ә бер-береһенә ҡаршы көрәш менән мәшғүл булған хандар яулап алынған халыҡтар өҫтөнән хакимлыҡты бөтөнләй юғалта, күрше дәүләттәргә генә түгел, үҙ биләмәләрендә булған йоғонтоһонан да мәхрүм ҡала. Ул арала тәхет өсөн көрәш майҙанында йәш, һәләтле жуси нәҫеле вариҫы [[Туҡтамыш хан|Туҡтамыш]] ҡалҡып сыға. 1376 йылда ул үҙ ғүмерен һаҡлап ҡалыр өсөн Аҡ Урҙанан [[Сәмәрҡәнд]]кә, ''Мәүереннаһр'' дәүләтенең әле йәш, әммә ҡеүәтле әмире [[Аҡһаҡ Тимер]]ҙең ҡанаты аҫтына килеп һыйына. Күрше Урҙаның көсәйеүе Мәүереннаһр файҙаһына түгеллеген алдан һиҙемләп, ''Аҡ Урҙа''ла үҙ кешеһен ҡуйып, үҙ йоғонтоһон көсәйтергә була, Тимер әмир Туҡтамышты бик ололап ҡабул итә. ''Ырыҫ хан'' менән улдарына ҡаршы көрәштә бөтә кәрәк-яраҡтар менән йыһазлай, ғәскәр менән тәьмин итә. Нәҡ Тимерҙең ярҙамы менән Туҡтамыш, өс уңышһыҙ походтан һуң, ниһайәт дүртенсеһендә еңеп сығып, 1377 йылда үҙен Аҡ Урҙаның ханы тип иғлан итә. 1380 йылда ''Мамай'' мырҙаға яу менән барып, тулыһынса тар-мар итә һәм Алтын Урҙаның ханына әүерелә. Шулай итеп, Туҡтамыш хан үҙенең ҡулы аҫтында боронғо бабаһы Жуси ерҙәрен ҡайтанан берләштереүгә ирешә. 1380—1385 йылдарҙа Туҡтамыш хан иленең сәйәси һәм иҡтисади мәсьәләләрен хәл итеү менән була, реформалар үткәрә. Ахырҙа ул Алтын Урҙаның элекке ҡеүәтен һәм йоғонтоһон ҡайтарыуға ирешә. Үҙенең уңыштары өсөн Туҡтамыш иң беренсе нәүбәттә Аҡһаҡ Тимергә бурыслы була. Башта Туҡтамыш, кәңәшселәре һүҙҙәренә ҡолаҡ һалып, үҙенең ҡурсалаусыһына тоғро ҡала. Ҡеүәте үҫә төшөү менән, Туҡтамыш Аҡһаҡ Тимерҙән бойондороҡлолоғонан арынырға ынтыла. === Туҡтамыш хан менән Аҡһаҡ Тимерҙең араһы киҫкенләшеүе === [[Файл:Timur_reconstruction03.jpg|thumb|150px|right|[[Аҡһаҡ Тимер]]]] 1385 йылда Туҡтамыш иғтибарын мөһим сауҙа юлы үткән [[Иран]] һәм [[Әзербайжан]] ерҙәренә йүнәлтә. Был ерҙәрҙә Мәүереннаһр дәүләте әмире лә 1380 йылдан уҡ баҫып алыу походтарын алып бара. Тимерҙе Әзербайжанға индермәҫ өсөн, Туҡтамыш 1385 йылда унда ғәскәр ебәрә, Тәбризде ала һәм, илде талап, ҙур улъялар менән кире боролоп ҡайтып китә. Исфахан һәм Ширазда яуҙар алып барыу менән мәшғүл булған Тимер йыһангир Туҡтамышҡа ҡаршы сыға алмай. 1386 йылда Тимер [[Грузия]]ны яулап алып, Урҙа ханының Иранға үтер юлын ҡамай. 1387 йылдың көҙөндә, Тимерҙең Ширазда ҡупҡан боланы баҫтырыу менән булыуынан файҙаланып, Моғолстан әмире ''Ҡәмәр-әд-дин'' менән берлектә Туҡтамыш Тимер Йыһангирҙең үҙ биләмәләре — [[сығатайҙар|сығатай]] ерҙәренә баҫып инә. Тимер ғәскәре менән алһыҙ-ялһыҙ сабып, 1388 йылдың башына ҡайтып етә. Был ваҡытта [[Хәрәзм]] Урҙа ханының ҡулында, ә [[Бохара]] ҡамалған була. Тимер йыһангир көтөлмәгән һөжүме менән Туҡтамыш ғәскәрҙәрен үҙ далаларына кире боролорға мәжбүр итә. Туҡтамыштың Мәүереннаһрҙы талауына яуап итеп, Тимер 1387 йылда Хәрәзм улусын ҡыйрата. 1388—1389 йылғы ҡыш тамамланыр-тамамланмаҫ Туҡтамыш ҙур ғәскәр менән йәнә Тимерҙең биләмәләренә ябырыла. «Ул бөтә улусынан урыҫтар, черкестар, болғарҙар, ҡыпсаҡтарҙан, Ҡырым, Ҡаф һәм Азак аландарынан, башҡорттарҙан һәм мокшиҙарҙан торған оло ғәскәр — иҫәпһеҙ-һанһыҙ, ағас япраҡтары һәм ямғыр тамсылары һанынан ҙурыраҡ сиреү йыя»{{sfn|Тизенгаузен В. Г.|1941|страницы=156}}. Йыһангир ҡулы аҫтындағы ғәскәрҙе ҡабалан йыйып, дошманына ҡаршы ҡуҙғала. Туҡтамыштың ғәскәре ҙурыраҡ, әммә Аҡһаҡ Тимер оҫтараҡ була — Урҙа ғәскәрен сигенергә мәжбүр итә. Был алыш һөҙөмтәһендә Хәрәзм сүллеккә әйләнә, Туҡтамыш ''Сығнаҡ'' ҡалаһынан яҙа. === Туҡтамыш ханға ҡаршы фетнә === Тышҡы сәйәсәттәге уңышһыҙлыҡтар, әлбиттә, Туҡтамыштың абруйын бик ныҡ ҡаҡшата. Уғландар һәм бейҙәр араһында ул алып барған сәйәсәт менән ҡәнәғәтһеҙҙәр төркөмө бермә-бер арта һәм әүҙемләшә. 1387 йылғы Тимергә ҡаршы уңышһыҙ походтан һуң ''Тимер-Мәлик''тең улы ''Тимер-Ҡотлоҡ'' Туҡтамыш ханға ҡаршы фетнә күтәрә. Туҡтамыш хан Тимер-Ҡотлоҡто үлтермәк була, әммә, һуңғыһы ҡасып, Аҡһаҡ Тимер янына һыйына. Был фетнәне ойоштороуҙа тәжрибәле һәм хәйләкәр Аҡ Маңғыт бейе [[Иҙеүкәй]] уғата мөһим роль уйнай, ул да, фетнәлә ҡатнашҡан ''Көнсө уғлан'' да Тимер-Ҡотлоҡ артынса [[Сәмәрҡәнд]]кә ҡаса. 1393 йылда Туҡтамыштың [[Литва|Бөйөк Литва]] кенәзе Ягайлоға яҙған ярлығында былай тиелә: уғландар ханға ҡаршы йәшерен берләшә, Тимер менән бәйләнешкә керә, улар Иҙеүкәй кенәзде Тимерҙең һарайына ебәреп, һуңғыһын Туҡтамыш менән һуғышҡа ҡоторта<ref>''Березин Н. И.'' Ханские ярлыки: ч. I. — Казань, 1850. — 21, 51 бб.</ref>. == Һуғышҡа әҙерлек == Йыһангир был походҡа айырыуса ныҡлы һәм оҙайлы әҙерләнә. Бараһы юлды планлаштырғанда, ул алдан күҙаллау маһирлығын күрһәтә. Мәүереннаһрҙан [[Алтын Урҙа]]ның үҙәк биләмәләренә табан [[Арал диңгеҙе]]н көнбайыштан йәки көнсығыштан урап үтергә кәрәк була. Көнбайыштан барған хәлдә, юл Хәрәзм ерҙәре аша үтә — был юл ҡыҫҡараҡ, әммә [[Аҡһаҡ Тимер]]ҙең һуңғы походтарынан һуң ул ерҙәр ҡыйралған хәлдә була әле, бынан тыш, Арал диңгеҙенән ары ҡоро далалар аша барып, арыған хәлдә, дошман менән алышҡа инергә тура килә. Көҙҙән үк ғәскәрҙе хәҙерге [[Ташкент]] йә Отрар янында йыйып, шунда ҡышлап, көнсығыштан киткән хәлдә, юл оҙонораҡ була һәм тағы ла далалар аша үтеп, ғәскәр хәлһеҙләнәсәк. Ахырҙа йыһангир Урҙа ерҙәренә табан иң оҙон, әммә ғәскәре өсөн уңайлыраҡ булған өсөнсө юлды һайлай — башта ул туп-тура төньяҡҡа, [[Тубыл]] йылғаһына табан китергә тейеш, ул осраҡта даланы ҡабаланмай, дошман күҙенә күренмәй үтергә мөмкин була. Тубыл буйында аттарҙы ашатып, ғәскәрҙе ял иттереп алғандан һуң, ул Урҙаға йылдамыраҡ бара ала. Шулай итеп, Тимер ғәскәренең бараһы юлын алдан билдәләй, ул ғына ла түгел, ошо юлда алдан сәсеүҙәр сәсеп ҡуйырға бойора. Яугирҙәре быға тиклем булмағанса ныҡ йыһазландырыла, һәр кем түләнергә тейеш аҡсаны алдан ала. ''Шәрәф-әд-дин Йезди'' үҙенең «Зәфәрнамә»һендә («Еңеүҙәр китабы») яҙыуынса, «Дәшт-и-ҡыпсаҡҡа сәфәр сығырға йыйынып, Тимер үҙенең империяһы төбәктәренән ғәскәр табырға табышсыларын юлландыра: һәр өлкәнән һәм ҡәбиләнән атлылар һәм йәйәүлеләр, төркиҙәр һәм тажиктар йыллыҡ аҙыҡ мөлкәттәре менән килергә тейеш. Шулай ҡарар ҡылынды: һәр кешелә дүрт төр ҡорал әҙер торһон — ян, 30 уҡ, тоҡсайлы ян ҡулсаны һәм ҡалҡан; һәр 10 кешегә — 1 сатыр, 2 көрәк, 1 кәтмән, 1 ураҡ, 1 бысҡы, 1 балта, 1 беҙ, 100 энә, ярты ман (ман — 20 кг) амбар үлсәмендәге бау-шыу, 1 ныҡ тире һәм 1 оло ҡаҙан булһын һәм йәмғеһен һәр урында, талап ителгән һайын, сығарып күрһәтһендәр. Быларҙан тыш, бөйөктәрҙән бөйөк фарман бирелде: Ташкенттан сәфәр сыҡҡандан һуң һәр кеше айына 1 ман амбар үлсәмле он ашаһын һәм бер кем дә икмәк тә, көлсә лә, туҡмас та бешермәһен, ә өйрә менән генә туҡланһын.»<ref name=js>Йыһат Солтанов тәржемәһе: ''[[Солтанов Йыһат Әҙеһәм улы|Солтанов Й. Ә.]]'' Әҫәрҙәр ун дүрт томда, XIII том. Заманалар. Башҡорт халҡына көҙгө. II киҫәк. Боронғо заман. — Өфө: Китап, 1997.</ref> Юлға сығыр алдынан Тимер Йыһангир ғәскәрен тағы бер байҡап сыға. Икенсе көн, 1391 йылдың 19 ғинуарында ғәскәр ҡуҙғала. [[Жуси улусы]]ның географияһын да, ҡәбиләләрен һәм илдең стратегик объекттарын да бик яҡшы белгән Иҙеүкәй мырҙа ла ғәскәргә юл күрһәтеүсе булараҡ ҡушыла. == Поход башы == [[Файл:eermitaj2.jpg|thumb|300px|rıght|[[Ҡаҙағстан]]да XX быуаттың 30-сы йылдарында табылған һәм [[Эрмитаж Дәүләт Музейы|Эрмитажда]] һаҡланған ташта былай тип уйылған: «Торан солтаны Тимер ике йөҙ меңлек ғәскәре менән Туҡтамыш хандың ҡанын көҫәп юлға сыға». 1391 йыл.]] 1391 йылдың башында Туҡтамыш хан Аҡһаҡ Тимергә солох тәҡдиме менән илселәрен ебәрә. 21 февралдә йыһангир ҡоролтай йыйып, үҙенең уғландары һәм әмирҙәре менән кәңәшләшкәс, илселәрҙе үҙе менән бергә алып, һәр төмәнгә шул илселәрҙән берәр кешене юл күрһәтеүсе итеп беркетеп, яуға сыға. Шулай итеп, Аҡһаҡ Тимерҙең ғәскәре хәҙерге [[Ташкент]] тирәһенән ҡуҙғалып, [[Күк Урҙа]]ның Сауран, Ҡарасуҡ, Яҫы ҡалалары аша үтә, артабан хәҙерге [[Ҡаҙағстан]] буйлап аҡҡан Һарыһыу ({{lang-kk|Сарысу}}) буйлап бара. «Шул төндә Йеҙекәй-үзбәктең ике нөгәре ҡасты һәм далалар, сүлдәр аша Туҡтамыш-ханға китте»<ref name=js />. Тап бына шулар була ла инде Туҡтамыш ханға Аҡһаҡ Тимерҙең ябырылыуы тураһында тәүге хәбәр биреүселәр. Шунан һуң ғына Алтын Урҙала ашығыс мобилизация башлана. Туҡтамыш хан Тимер һөжүмен иң яҡын һәм тура юлдан көткәнлектән, Урҙаның төп хәрби көстәре [[Волга|Волганың]] уң яры яғында ҡала. Ул арала Олотау тауҙарын ({{lang-kk|Ұлытау}}) уң яҡта ҡалдырып, Тимерҙең ғәскәре Иланчуҡ ({{lang-kk|Ұлы Жыланшық}}) йылғаһына сыға. Олотауҙың Алтыншокы ({{lang-kk|Алтыншоқы}}) тауы буйындағы ташта, хәҙерге Ҡаҙағстанда XX быуаттың 30-сы йылдарында табылған, [[Эрмитаж]]да һаҡланған ташта уйылған: «Торан солтаны Тимер ике йөҙ меңлек ғәскәре менән Туҡтамын хандың ҡанын көҫәп юлға сыға». Бында Аҡһаҡ Тимер ғәскәренә бер ни тиклем артабан ял бирә лә, [[Тубыл йылғаһы]]на табан йүнәлә. Был юл бик ауырға төшә. Сикһеҙ далаларҙы үтеп, Туҡтамыш күсеп йөрөгән урындарға еткәнсе, өс ай ваҡыт үтә. Был ваҡытта ғәскәр аҙығын бик һаҡсыл тотона. Туҡтамыштың эҙенә төшөү бик үк еңелдән булмай. Бер нисә төркөм унлаған километрға китеп, тирә-яҡты ҡапшап сыға, әммә Туҡтамыш һыуға төшкәндәй юҡ була. Аттар ҡырыла, яугирҙарҙың аҙығы наҡыҫлана башлай, ғәскәрҙең һуғышҡа дәрте һиҙелерлек кәмей, Тимергә дошманын йәһәтерәк ҡыуып тотоп, яу башларға кәрәк була. Ахырҙа, йыһангир бер нисә «тел» эләктереп, улар аша Туҡтамышҡа сығыуға өлгәшә. Аҡһаҡ Тимер, телдәр биргән мәғлүмәткә таянып, ғәскәрен [[Урал йылғаһы|Яйыҡ йылғаһы]]на табан йүнәлтә. Уның һиҙемләүенсә, Туҡтамыш хандың ғәскәре уларҙы Ҡрыҡ-күл тигән урындағы кисеүҙә (хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]], [[Беляевка районы (Ырымбур өлкәһе)|Беляевка районы]], [[Бурансы (Ырымбур өлкәһе)|Бурансы ауылы]] эргәһендәге Ҡоро-күл<ref name=js />) аңдып тора. Тимер иһә, быны аңлап, йылғаны шул кисеүҙән үрҙәрәк аша үтә. Быға әҙер булмаған Туҡтамыш хан ғәскәре менән сигенергә мәжбүр була. Сигенгәндә, дошманының күҙенә салынмаҫ өсөн, шәрә далаларҙы урап үтеп, ғәскәрен урманлы урындарҙан, төньяҡ-көнбайышҡа, [[Волга буйы Болғары|Болғар]] ерҙәренә табан алып китә. Туҡтамыш хан Сәмәрҡәнд ғәскәрҙәре дала буйлап оҙайлы юлда, аҙыҡ етмәүҙән хәлһеҙләнеренә иҫәп тотоп, уларҙы, яуға инмәйенсә, иле буйлап оҙағыраҡ йөрөтөп, арытып алдырырға ниәтләй. Туҡтамыш хан дошманының үҙе күҙаллағандан күпкә көслөрәк һәм әҙерлерәк икәнлеген аңғармай әле. Тимер, Алтын Урҙаның сигенгән ғәскәрен ҡыуалап, [[Һаҡмар йылғаһы|Һаҡмар]], [[Һамар (Волга ҡушылдығы)|Һамар]] һәм [[Суҡ (йылға)|Суҡ]] йылғаларының осрашҡан урыны аша үтә. Ике сиреүҙең араһы яҡынайғандан-яҡыная, ҙур булмаған бәрелештәр йышая бара. Хәл иткес алыш көнө алыҫ түгелен ике яҡ та һиҙемләй. Ниһайәт, Һамар йылғаһынан төньяҡтараҡ аҡҡан [[Ҡондорса (йылға)|Ҡондорса йылғаһы]] буйында Туҡтамыш хан дошманы менән осрашырға була. Волга буйы ерҙәрендә бығаса тарихта булмаған ваҡиға — ике яҡтың да көстәрен һанағанда, ярты миллионға яҡын халыҡ йыйыла. == Ғәскәрҙәрҙең ҙурлығы һәм төҙөлөшө == Ике ғәскәр ҙә ул осор иҫәбе менән ғәйәт ҙур була. Яуҙы өйрәнгән ҡайһы бер тарихсылар Аҡһаҡ Тимер ғәскәрендә ике йөҙ мең яугир ҡатнашҡан тип раҫлай, бәғзеләре өс йөҙ мең кеше тигән һан килтерә. Тимерҙең ғәскәре 7 өлөшкә бүленеп, 2-һе резервта ғәскәр башлығы әмере буйынса үҙәккә йәки флангҡа ярҙамға килергә әҙер була. Тимерҙең йәйәүле ғәскәрҙәре окоптар һәм ҙур ҡалҡандар менән һаҡланған була. Үҙәктә Сөләймәншаһ мырҙа етәкселеге аҫтында бер ҡул (корпус), артта Мөхәммәт солтан етәкселеге аҫтында тағы бер ҡул, уның янында шәхсән Тимерҙең етәкселеге аҫтындағы 20 ҡошан урынлаша. Уң яҡ флангта Мираншаһ мырҙа ҡулы, уның янында — әмир Сәйфетдин-хажи башлығындағы ҡул урынлаша. Һул яҡ флангта мырҙа Үмәршәйех башлығында бер ҡул, уның янында Бирҙебәк-и-Сарбуға һәм Ходадат Хөсәйен башлығында йәнә бер ҡул урынлаша. Шулай ҙа Туҡтамыш ғәскәре тағы ла ҙурыраҡ була. Шәрәф-әд-дин үҙенең «Зәфәрнамә»һендә: «Ике яҡтың да ғәскәрҙәре бер-береһенә ҡаршы хәрби һыҙыҡтарын сығарғанда, дошман ғәскәрҙәре ике флангта ла, уңда һәм һулда, бер нисә ҡошанға был яҡтың (Тимер ғәскәренең) ғәскәренән ҙурыраҡ була», — тип яҙа. Туҡтамыш яғында шулай уҡ Алтын Урҙа подданыйҙары — [[башҡорттар]], [[болғарҙар]], [[Мордвалар|мокшалар]], [[урыҫтар]] һәм черкестар булғандар<ref>{{китап|автор= |заглавие= История Башкортостана. Ч. 1. С древнейших времён до 1917 г. / Учебник для 8—9 кл. — Под ред. [[Аҡманов Ирек Ғайса улы|И. Г. Акманова]]|ссылка= |ответственный = |место= Уфа|издательство = Китап|год = 1996|том=|страниц = 240|страницы= |isbn=5-295-01918-7| ref =}}</ref>. == Яу барышы == [[Файл:Pir 'Ali al-Jami - Timur Defeating the Khan of the Kipchaqs - Walters W64875B - Full Page.jpg|thumb|150px|right|Аҡһаҡ Тимерҙең Урҙа ғәскәрҙәрен еңеп сығыуы]] Оло яу 18 июндә Туҡтамыш хандың көслө һөжүме менән башлана. Алыш башынан уҡ Урҙа ғәскәрҙәре дошмандарын флангтарҙан уратып үтеп, ике яҡтан ҡыҫырыҡларға тырыша, һул яҡ ҡанаты менән Тимер ғәскәренең Сәйфетдин хажи етәкләгән уң яҡ ҡанатын үтеүгә өлгәшә лә. Артабан Аҡһаҡ Тимерҙең һул яҡ флангы менән дә шул уҡ хәл ҡабатлана. Алыштың иң ҡыҙған мәлендә Сәмәрҡәнд әмире ейәне Әбүбәкер мырҙаға үҙенең яугирҙары менән ашарға әҙерләргә бойора. Урҙа ғәскәрҙәре алдында бөтә ғәскәр юрамал туҡтап, һый-ниғмәткә бирелә. Шәрәф-әд-дин Йәзди былай тип яҙып ҡалдыра: «Яулаусы Тимер, үҙенең әһәмиәте һәм бөйөклөгө йоғонтоһо аҫтында һәм үҙенең ҡыйыулығы һәм батырлығы менән, бөтә ғәскәргә палаткалар асырға бойора. Быны күреп, Туҡтамыш еңеүсе ғәскәрҙең тулы һынса үҙен ҡулында тотоуына һәм ғәҙәттән тыш ҡыйыулығына һәм дошман ғәскәренә ҡарата тулы ғәмһеҙлегенә хайран ҡала». Туҡтамыш хан ғәскәрҙәрендә, Аҡһаҡ Тимер күҙаллағанса, тарҡалыш башлана. Берҙән, [[Бөйөк Мәскәү кенәзлеге|Мәскәү кенәзе]] [[Василий I]] алышта ҡатнашыуҙан бөтөнләй баш тарта. Унан, оппозицияла булған мырҙалар һәм бейҙәр нәк ошо яуҙа баштарын күтәрә. Тәүгеләрҙән булып Бикбулат уғлан үҙенең яугирҙарын алып, артабан Иҙеүкәй мырҙа тырышлығы менән манғыттар ҙа яу яланын ташлап китә башлай. Бындай тарҡалыш Урҙа ғәскәрҙәренең хәрби кәйефенә кире тәьҫир итмәй ҡалмай. Шулай итеп, Аҡһаҡ Тимерҙең ғәскәре контрһөжүм менән ябырыла. Ни сәбәп менәндер, Алтын Урҙаның байраҡсыһы байрағын ҡулынан төшөрә. Туҡтамыштың ғәскәре быны юлбашсылары үлгән йә үлемесле яраланған булыуы тураһында хәбәр, тип ҡабул итә һәм ҡасыу яғын ҡарай. Бәғзе тарихсылар Аҡһаҡ Тимер дошман байраҡсыһын кәрәк ваҡытта байраҡты төшөрөргә алдан күндергән була, тип тә раҫлай. Флангтарҙан һөжүм итеп, Тимер Урҙа ғәскәрҙәрен 200 саҡрымға алып ташлай һәм [[Волга]] буйҙарына тиклем ҡыуып бара. Туҡтамыш хан ярға ҡыҫырыҡлана. Алыш ғәйәт ҡаты бара, бығаса булмаған ҡан түгелеш өс көн дауам итә. Сәмәрҡәнд ғәскәрҙәре баҫып алып бара, әммә Урҙаның яугирҙары ныҡлы ҡаршы тора. Туҡтамыштың үҙенә әсирлеккә төшөү хәүефе янай башлай, һәм ул урманға ҡасып юғалырға мәжбүр була. == Яуҙан һуң == Был оло яу һөҙөмтәҙендә Алтын Урҙа йөҙ меңгә яҡын кешеһен юғалта. Әлбиттә, Тимерҙең юғалтыуҙары ла ҡәҙимге була. М. Г. Сәфәрғәлиев, ''Фрао Мауро'' төҙөгән картала 18 төмән башлығы ҡәбере булыуына таянып, Аҡһаҡ Тимерҙең юғалтыуҙары шулай уҡ йөҙ меңгә барып етә, тип иҫәпләй<ref>''Сафаргалиев М. Г.'' Распад Золотой Орды. — Саранск: Мордовское книжное издательство, 1960.</ref>. 26 көн йыһингирҙең яугирҙары еңеүен билдәләй, ваҡытын бөткөһөҙ мәжлестәрҙә үткәрә. Еңеүселәр [[Волга]] буйы халҡын талауға керешә. Отрядтар бар тарафтарҙан аттар, дөйәләр, һыйыр, һарыҡ көтөүҙәрен ҡыуып килтерә, ауылдарҙан ҡыҙ-егеттәрҙе ҡоллоҡҡа йыя. Шәрәф-әд-дин яҙмалары буйынса, «Тимер лағырына шул тиклем күп һәм хуриәләргә тиң һылыу ҡыҙҙар, сибәр үҫмер-егеттәр ҡыуып килтерелде ки, шәхсәнә Тимерҙең үҙе өсөн генә һайлап алынғандары ла биш меңдән артыҡ ине»<ref name=js/>. Дошманын ул артабан эҙәрлекләмәй һәм ғәскәре менән кире Сәмәрҡәндкә юлланып, сәфәр башынан 11 ай үтеүгә иленә ҡайтып инә. Тимер сиреүе үҙ иленә ҡайтышлай ҙа талауын туҡтатмай. [[Гумилёв Лев Николаевич|Л. Н. Гумилев]] яҙыуынса, Тимергә еңеү ҡиммәткә төшә. Был уның уңышын дауам итмәй, Волга аша үтмәй, тырым-тырағай ҡасышҡан ҡыҙҙарҙы һәм малды йыйыу менән сикләнеүенән күренә<ref>''Гумилев Л. Н.'' Древняя Русь и Великая Степь. — М., 1992. — С. 442.</ref>. Туҡтамыш Волга аръяғында юҡ була, ҡайһы берҙәр уны Литва короленә барып һыйынған, тип иҫәпләй. Бер ни тиклем ваҡыт уның тураһында бер ни ҙә ишетелмәй. Күп тә үтмәй, Туҡтамыш хакимлығын тергеҙеп, тағы ла Аҡһаҡ Тимергә ҡаршы ҙур сиреү йыя. 1395 йылда Урҙа һәм Мәүереннаһр ғәскәрҙәре Терек буйында тағы ла ҡан ҡойошлораҡ яуҙа бәрелешә. Бында еңелеү һәм артабанғы бихисап Алтын Урҙа ҡалаларын юҡ итеү Туҡтамыштың хакимлығының һәм Алтын Урҙаның ахырын билдәләй. Алтын Урҙа XV быуаттың тәүге яртыһында [[Оло Урҙа]], [[Нуғай Урҙаһы]], [[Ҡазан ханлығы|Ҡазан]], [[Себер ханлығы|Себер]], [[Ҡырым ханлығы|Ҡырым]], [[Әстерхан ханлығы|Әстерхан]], [[Ҡаҙаҡ ханлығы|Ҡаҙаҡ]], [[Үзбәк ханлығы|Үзбәк]] ханлыҡтарына бүленә. Нуғай Урҙаһы, Ҡаҙан һәм Себер ханлыҡтарының сиктәре — [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостан]] ерҙәрен бүлгеләп үтә. == Алыш тураһында хәтер == Ҡондорса яуы [[башҡорт фольклоры]]ның бер нисә ҡомартҡыһында сағыла. «[[Һуңғы Һартай]]» хикәйәтендә [[һарт]] ырыуының, Туҡтамыш сиреүендә түгел, ә үҙ алдына тыуған илен ҡурғап, Тимер менән иң һуңғы кешеһе ҡалғанса һуғышыуы, иҫән ҡалған ҡарт ырыу башының тыуған ил ҡазаһы һәм яуҙа үлгән ырыуҙаштары өсөн һаман туҡтамай дошмандан үс алып йөрөүе хаҡында бәйән ителә.Риүәйәт буйынса, һуғышта һәләк булған [[Ялыҡ бей]]ҙең улдары — ике батыр хөрмәтенә [[Ҡармасан (йылға)|Ҡармасан]] һәм [[Сәрмәсән]] йылғалары аталған<ref>{{книга|автор= |заглавие= Хрестоматия по истории Башкортостана. Часть первая. Документы и материалы с древнейших времён до 1917 г. // Учебное пособие / Составитель: Гумеров Ф. Х|ссылка= |ответственный = |место= Уфа|издательство = Китап|год = 1996|том=|страниц = 336|страницы= 71|isbn=5-295-01671-74| ref =}}</ref>. «[[Иҙеүкәй менән Мораҙым]]» тарихи ҡобайырында башҡорт халҡының татар-монгол иҙеүенән ҡотолоу өсөн көрәше сағылдырыла. Был көрәш Алтын Урҙа хакимдарының үҙ-ара низағтарын һүрәтләү ерлегендә бирелә, Туҡтамыш хан менән Иҙеүкәйҙең үҙ-ара ыҙғыштары үҙәктә тора, яуыз һәм мәкерле хан менән халыҡ мәнфәғәтен яҡлаған ғәҙел башҡорт батырының көрәше рәүешле һүрәтләнә. «[[Учалы]]» атамаһының сығышы тураһында легендар риүәйәт — Аҡһаҡ Тимергә бер ауылда башҡорттар ҡыҙ бирмәй, уныһы үс итеп шул тирәләге бөтә башҡорт ырыуҙарын туҙҙырып, халыҡты бөлдөрөүе тураһында, юлбаҫарҙарҙың буйһондоролған ерҙәрҙәге ҡатын-ҡыҙҙарҙы көслөк менән әсирлеккә алыу күренеше бер ни тиклем идеаллаштырылған формала сағылыш тапҡан. Ә аҙаҡ инде, риүәйәт буйынса, бындағы халыҡ «үс алды» тигән, Учалы һүҙе ана шунан ҡалған<ref>''[[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Нәҙершина Ф. А.]]'' Риүәйәт һәм легендаларҙа халыҡ тарихы. Тулыландырылған баҫма. — Өфө: Китап, 2011.</ref>. Һуғыштың башҡорт әҙәбиәтендә сағылышына килгәндә, [[Әхиәр Хәким]] үҙенең «Думбыра сыңы» тарихи романында Ҡондорса буйындағы яуҙы «Иҙеүкәй менән Мораҙым» ҡобайырына таянып тасуирлай. Сығанаҡта был ваҡиға тураһында һүҙ араһында ғына иҫкә алынһа, романда иһә көслө динамизм, эске экспрессия менән һуғарылған һуғыш күренеше һүрәтләнә. Бөгөнгө көндә Һамар тарихты өйрәнеү музейы һәм хәрби-тарихи клубтар ярҙамы менән йыл һайын алыш урырында тарихи инсценировка ҡуйыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Башкирское народное творчество. Исторический эпос. / Сост., автор вступительной статьи и комментариев Н. Т. Зарипов. — Уфа, 1997. — 395 с. * {{статья|автор= Гагин И.А.|заглавие=Токтамыш-Хан в истории Среднего Поволжья (к вопросу о битве на реке Кондурча в 1391 году)|ссылка=http://www.ssc.smr.ru/ftp/2009/2009_2/2009_2%20_7_11.pdf|издание=Известия Самарского научного центра Российской академии наук|тип=журнал|место=Самара|год=2009|том=11|номер=2|страницы=7-11}} * ''Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.'' [http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_00.htm Золотая Орда и её падение]. — М.-Л., 1950. * ''[[Әкрәм Бейеш|Бейеш Әкрәм]].'' Башҡорт халҡының тарихы һәм азатлыҡ көрәше. Очерк. — Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1993. * ''Миргалеев И. М.'' Войны Токтамыш-хана с Аксак Тимуром. — Казань, 2003. * ''Миргалеев И. М.'' Политическая история Золотой Орды периода правления Токтамыш хана. — Казань, 2003. * ''Нерсесов Я. Н.'' Великий Тамерлан. «Сотрясатель Вселенной». — Москва : Яуза : Эксмо, 2013. * ''Ру Ж.-П.'' Тамерлан. — М., 2004. * {{книга |автор= Тизенгаузен В. Г.|заглавие= Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды: извлечения из персидских сочинений, собранные В. Г. Тизенгаузеным и обработанные А. А. Ромаскевичем и С. Л. Волиным|ответственный= |ссылка= |место= М.—Л.|издательство= |год= 1941|том= 2 |страниц= |страницы= |isbn= |ref= Тизенгаузен В. Г.}} * ''Шамси С.'' Золотая Орда накануне распада. — Казань: Татарское книжное издательство, 2008. == Һылтанмалар == * {{Башҡорт энциклопедияһы|index.php/read/8-statya/4521-a-a-timer|Аҡһаҡ Тимер|автор=}} * [http://xn--80atidn7b.xn--p1ai/shonkarrubrikalari/128-shexes/1330-akhak-timer ''Азат Юлан''. «Аҡһаҡ Тимер» // «Шоңҡар» журналы, № 3, 2011 йыл.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330193036/http://xn--80atidn7b.xn--p1ai/shonkarrubrikalari/128-shexes/1330-akhak-timer |date=2016-03-30 }} * [http://gumilevica.kulichki.net/ARGS/index.html ''Гумилёв Л. Н.'' Древняя Русь и Великая Степь. — М., 1992.] * [http://militera.lib.ru/bio/kornienko_av01/index.html ''Корниенко А. В.'' Тамерлан. — Харьков: Фолио, 2011.] {{Һайланған мәҡәлә|Тарих}} [[Категория:Алфавит буйынса алыштар]] [[Категория:1391 йыл]] [[Категория:XIV быуат алыштары]] [[Категория:Рәсәйҙәге алыштар]] [[Категория:Башҡортостан тарихы]] [[Категория:Алтын Урҙа алыштары]] [[Категория:18 июндә булған ваҡиғалар]] [[Категория:Аҡһаҡ Тимер алыштары]] cacyxd4b798wl4x3xnyl4lcg41xtbze 1303155 1303154 2026-08-23T18:22:55Z Akkashka 14326 /* Яуҙан һуң */ 1303155 wikitext text/x-wiki {{Вооружённый конфликт |конфликт = Ҡондорса буйындағы яу |изображение = [[File:Timur Steppe campaign.jpg|300px]] |заголовок = Ҡондорса буйындағы яу |часть = [[Аҡһаҡ Тимер|Тимер]] менән Туҡтамыш араһындағы һуғыш |дата = [[18 июнь]] [[1391 йыл]] |место = [[Ҡондорса (йылға)|Ҡондорса]] йылғаһы, хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] |итог = [[Аҡһаҡ Тимер|Тимер]]ҙең еңеүе |противник1 = [[Мәүереннаһр]] |противник2 = [[Алтын Урҙа]] |командир1 = [[Аҡһаҡ Тимер|Тимер]] әмир |командир2 = Туҡтамыш хан |силы1 = 300—400 мең |силы2 = 200—300 мең |потери1 = яҡынса 100 мең |потери2 = 100 меңгә тиклем }} '''Ҡондорса буйындағы яу''' — [[1391]] йылдың 18 июнендә [[Аҡһаҡ Тимер]] һуғышсылары һәм [[Алтын Урҙа]]ның [[Туҡтамыш хан]] етәкселегендәге ғәскәре араһында [[Ҡондорса (йылға)|Ҡондорса йылғаһы]] буйында үткән ҙур бәрелеш. Ул Туҡтамыш хандың тулыһынса ҡыйратылыуы менән тамамлана. Был алыш [[башҡорт ҡәбиләләре]] биләмәләрендә бара һәм был ерҙәргә иҫ киткес ҙур һәләкәт килтерә. == Тәүшарттары == === Туҡтамыштың хан тәхетенә ултырыуы === [[Файл:Golden_Horde_1389-ru.svg|thumb|300px|left|[[Аҡһаҡ Тимер]] менән һуғышҡа тиклем [[Алтын Урҙа]] ханлығының сиктәре]] [[Жуси улусы]]ның<ref>XIV быуат башына тиклем [[Алтын Урҙа]] мосолман илдәрендә Жуси (Яусы) улусы булараҡ билдәле биләмәләр менән тап килә. Әммә XIV быуат башынан Жуси улусы ике дәүләткә — ''Күк Урҙа'' һәм ''Аҡ урҙа''ға тарҡала. Бынан ары Алтын Урҙа термины башлыса Күк Урҙа ерҙәренә ҡарата ҡулланыла, ә Жуси улусы тигәндә Күк Урҙа һәм Аҡ Урҙа тураһында һүҙ йөрөтөлә.</ref> иң ҡеүәтле хандарының береһе [[Үзбәк хан]] вафатынан һуң (1342 йыл) илдәге ҡаты тәртип үҙ-ара низағтар арҡаһында ҡакшай башлай. Урҙа үҙаллы кенәзлектәргә тарҡала башлай, ә бер-береһенә ҡаршы көрәш менән мәшғүл булған хандар яулап алынған халыҡтар өҫтөнән хакимлыҡты бөтөнләй юғалта, күрше дәүләттәргә генә түгел, үҙ биләмәләрендә булған йоғонтоһонан да мәхрүм ҡала. Ул арала тәхет өсөн көрәш майҙанында йәш, һәләтле жуси нәҫеле вариҫы [[Туҡтамыш хан|Туҡтамыш]] ҡалҡып сыға. 1376 йылда ул үҙ ғүмерен һаҡлап ҡалыр өсөн Аҡ Урҙанан [[Сәмәрҡәнд]]кә, ''Мәүереннаһр'' дәүләтенең әле йәш, әммә ҡеүәтле әмире [[Аҡһаҡ Тимер]]ҙең ҡанаты аҫтына килеп һыйына. Күрше Урҙаның көсәйеүе Мәүереннаһр файҙаһына түгеллеген алдан һиҙемләп, ''Аҡ Урҙа''ла үҙ кешеһен ҡуйып, үҙ йоғонтоһон көсәйтергә була, Тимер әмир Туҡтамышты бик ололап ҡабул итә. ''Ырыҫ хан'' менән улдарына ҡаршы көрәштә бөтә кәрәк-яраҡтар менән йыһазлай, ғәскәр менән тәьмин итә. Нәҡ Тимерҙең ярҙамы менән Туҡтамыш, өс уңышһыҙ походтан һуң, ниһайәт дүртенсеһендә еңеп сығып, 1377 йылда үҙен Аҡ Урҙаның ханы тип иғлан итә. 1380 йылда ''Мамай'' мырҙаға яу менән барып, тулыһынса тар-мар итә һәм Алтын Урҙаның ханына әүерелә. Шулай итеп, Туҡтамыш хан үҙенең ҡулы аҫтында боронғо бабаһы Жуси ерҙәрен ҡайтанан берләштереүгә ирешә. 1380—1385 йылдарҙа Туҡтамыш хан иленең сәйәси һәм иҡтисади мәсьәләләрен хәл итеү менән була, реформалар үткәрә. Ахырҙа ул Алтын Урҙаның элекке ҡеүәтен һәм йоғонтоһон ҡайтарыуға ирешә. Үҙенең уңыштары өсөн Туҡтамыш иң беренсе нәүбәттә Аҡһаҡ Тимергә бурыслы була. Башта Туҡтамыш, кәңәшселәре һүҙҙәренә ҡолаҡ һалып, үҙенең ҡурсалаусыһына тоғро ҡала. Ҡеүәте үҫә төшөү менән, Туҡтамыш Аҡһаҡ Тимерҙән бойондороҡлолоғонан арынырға ынтыла. === Туҡтамыш хан менән Аҡһаҡ Тимерҙең араһы киҫкенләшеүе === [[Файл:Timur_reconstruction03.jpg|thumb|150px|right|[[Аҡһаҡ Тимер]]]] 1385 йылда Туҡтамыш иғтибарын мөһим сауҙа юлы үткән [[Иран]] һәм [[Әзербайжан]] ерҙәренә йүнәлтә. Был ерҙәрҙә Мәүереннаһр дәүләте әмире лә 1380 йылдан уҡ баҫып алыу походтарын алып бара. Тимерҙе Әзербайжанға индермәҫ өсөн, Туҡтамыш 1385 йылда унда ғәскәр ебәрә, Тәбризде ала һәм, илде талап, ҙур улъялар менән кире боролоп ҡайтып китә. Исфахан һәм Ширазда яуҙар алып барыу менән мәшғүл булған Тимер йыһангир Туҡтамышҡа ҡаршы сыға алмай. 1386 йылда Тимер [[Грузия]]ны яулап алып, Урҙа ханының Иранға үтер юлын ҡамай. 1387 йылдың көҙөндә, Тимерҙең Ширазда ҡупҡан боланы баҫтырыу менән булыуынан файҙаланып, Моғолстан әмире ''Ҡәмәр-әд-дин'' менән берлектә Туҡтамыш Тимер Йыһангирҙең үҙ биләмәләре — [[сығатайҙар|сығатай]] ерҙәренә баҫып инә. Тимер ғәскәре менән алһыҙ-ялһыҙ сабып, 1388 йылдың башына ҡайтып етә. Был ваҡытта [[Хәрәзм]] Урҙа ханының ҡулында, ә [[Бохара]] ҡамалған була. Тимер йыһангир көтөлмәгән һөжүме менән Туҡтамыш ғәскәрҙәрен үҙ далаларына кире боролорға мәжбүр итә. Туҡтамыштың Мәүереннаһрҙы талауына яуап итеп, Тимер 1387 йылда Хәрәзм улусын ҡыйрата. 1388—1389 йылғы ҡыш тамамланыр-тамамланмаҫ Туҡтамыш ҙур ғәскәр менән йәнә Тимерҙең биләмәләренә ябырыла. «Ул бөтә улусынан урыҫтар, черкестар, болғарҙар, ҡыпсаҡтарҙан, Ҡырым, Ҡаф һәм Азак аландарынан, башҡорттарҙан һәм мокшиҙарҙан торған оло ғәскәр — иҫәпһеҙ-һанһыҙ, ағас япраҡтары һәм ямғыр тамсылары һанынан ҙурыраҡ сиреү йыя»{{sfn|Тизенгаузен В. Г.|1941|страницы=156}}. Йыһангир ҡулы аҫтындағы ғәскәрҙе ҡабалан йыйып, дошманына ҡаршы ҡуҙғала. Туҡтамыштың ғәскәре ҙурыраҡ, әммә Аҡһаҡ Тимер оҫтараҡ була — Урҙа ғәскәрен сигенергә мәжбүр итә. Был алыш һөҙөмтәһендә Хәрәзм сүллеккә әйләнә, Туҡтамыш ''Сығнаҡ'' ҡалаһынан яҙа. === Туҡтамыш ханға ҡаршы фетнә === Тышҡы сәйәсәттәге уңышһыҙлыҡтар, әлбиттә, Туҡтамыштың абруйын бик ныҡ ҡаҡшата. Уғландар һәм бейҙәр араһында ул алып барған сәйәсәт менән ҡәнәғәтһеҙҙәр төркөмө бермә-бер арта һәм әүҙемләшә. 1387 йылғы Тимергә ҡаршы уңышһыҙ походтан һуң ''Тимер-Мәлик''тең улы ''Тимер-Ҡотлоҡ'' Туҡтамыш ханға ҡаршы фетнә күтәрә. Туҡтамыш хан Тимер-Ҡотлоҡто үлтермәк була, әммә, һуңғыһы ҡасып, Аҡһаҡ Тимер янына һыйына. Был фетнәне ойоштороуҙа тәжрибәле һәм хәйләкәр Аҡ Маңғыт бейе [[Иҙеүкәй]] уғата мөһим роль уйнай, ул да, фетнәлә ҡатнашҡан ''Көнсө уғлан'' да Тимер-Ҡотлоҡ артынса [[Сәмәрҡәнд]]кә ҡаса. 1393 йылда Туҡтамыштың [[Литва|Бөйөк Литва]] кенәзе Ягайлоға яҙған ярлығында былай тиелә: уғландар ханға ҡаршы йәшерен берләшә, Тимер менән бәйләнешкә керә, улар Иҙеүкәй кенәзде Тимерҙең һарайына ебәреп, һуңғыһын Туҡтамыш менән һуғышҡа ҡоторта<ref>''Березин Н. И.'' Ханские ярлыки: ч. I. — Казань, 1850. — 21, 51 бб.</ref>. == Һуғышҡа әҙерлек == Йыһангир был походҡа айырыуса ныҡлы һәм оҙайлы әҙерләнә. Бараһы юлды планлаштырғанда, ул алдан күҙаллау маһирлығын күрһәтә. Мәүереннаһрҙан [[Алтын Урҙа]]ның үҙәк биләмәләренә табан [[Арал диңгеҙе]]н көнбайыштан йәки көнсығыштан урап үтергә кәрәк була. Көнбайыштан барған хәлдә, юл Хәрәзм ерҙәре аша үтә — был юл ҡыҫҡараҡ, әммә [[Аҡһаҡ Тимер]]ҙең һуңғы походтарынан һуң ул ерҙәр ҡыйралған хәлдә була әле, бынан тыш, Арал диңгеҙенән ары ҡоро далалар аша барып, арыған хәлдә, дошман менән алышҡа инергә тура килә. Көҙҙән үк ғәскәрҙе хәҙерге [[Ташкент]] йә Отрар янында йыйып, шунда ҡышлап, көнсығыштан киткән хәлдә, юл оҙонораҡ була һәм тағы ла далалар аша үтеп, ғәскәр хәлһеҙләнәсәк. Ахырҙа йыһангир Урҙа ерҙәренә табан иң оҙон, әммә ғәскәре өсөн уңайлыраҡ булған өсөнсө юлды һайлай — башта ул туп-тура төньяҡҡа, [[Тубыл]] йылғаһына табан китергә тейеш, ул осраҡта даланы ҡабаланмай, дошман күҙенә күренмәй үтергә мөмкин була. Тубыл буйында аттарҙы ашатып, ғәскәрҙе ял иттереп алғандан һуң, ул Урҙаға йылдамыраҡ бара ала. Шулай итеп, Тимер ғәскәренең бараһы юлын алдан билдәләй, ул ғына ла түгел, ошо юлда алдан сәсеүҙәр сәсеп ҡуйырға бойора. Яугирҙәре быға тиклем булмағанса ныҡ йыһазландырыла, һәр кем түләнергә тейеш аҡсаны алдан ала. ''Шәрәф-әд-дин Йезди'' үҙенең «Зәфәрнамә»һендә («Еңеүҙәр китабы») яҙыуынса, «Дәшт-и-ҡыпсаҡҡа сәфәр сығырға йыйынып, Тимер үҙенең империяһы төбәктәренән ғәскәр табырға табышсыларын юлландыра: һәр өлкәнән һәм ҡәбиләнән атлылар һәм йәйәүлеләр, төркиҙәр һәм тажиктар йыллыҡ аҙыҡ мөлкәттәре менән килергә тейеш. Шулай ҡарар ҡылынды: һәр кешелә дүрт төр ҡорал әҙер торһон — ян, 30 уҡ, тоҡсайлы ян ҡулсаны һәм ҡалҡан; һәр 10 кешегә — 1 сатыр, 2 көрәк, 1 кәтмән, 1 ураҡ, 1 бысҡы, 1 балта, 1 беҙ, 100 энә, ярты ман (ман — 20 кг) амбар үлсәмендәге бау-шыу, 1 ныҡ тире һәм 1 оло ҡаҙан булһын һәм йәмғеһен һәр урында, талап ителгән һайын, сығарып күрһәтһендәр. Быларҙан тыш, бөйөктәрҙән бөйөк фарман бирелде: Ташкенттан сәфәр сыҡҡандан һуң һәр кеше айына 1 ман амбар үлсәмле он ашаһын һәм бер кем дә икмәк тә, көлсә лә, туҡмас та бешермәһен, ә өйрә менән генә туҡланһын.»<ref name=js>Йыһат Солтанов тәржемәһе: ''[[Солтанов Йыһат Әҙеһәм улы|Солтанов Й. Ә.]]'' Әҫәрҙәр ун дүрт томда, XIII том. Заманалар. Башҡорт халҡына көҙгө. II киҫәк. Боронғо заман. — Өфө: Китап, 1997.</ref> Юлға сығыр алдынан Тимер Йыһангир ғәскәрен тағы бер байҡап сыға. Икенсе көн, 1391 йылдың 19 ғинуарында ғәскәр ҡуҙғала. [[Жуси улусы]]ның географияһын да, ҡәбиләләрен һәм илдең стратегик объекттарын да бик яҡшы белгән Иҙеүкәй мырҙа ла ғәскәргә юл күрһәтеүсе булараҡ ҡушыла. == Поход башы == [[Файл:eermitaj2.jpg|thumb|300px|rıght|[[Ҡаҙағстан]]да XX быуаттың 30-сы йылдарында табылған һәм [[Эрмитаж Дәүләт Музейы|Эрмитажда]] һаҡланған ташта былай тип уйылған: «Торан солтаны Тимер ике йөҙ меңлек ғәскәре менән Туҡтамыш хандың ҡанын көҫәп юлға сыға». 1391 йыл.]] 1391 йылдың башында Туҡтамыш хан Аҡһаҡ Тимергә солох тәҡдиме менән илселәрен ебәрә. 21 февралдә йыһангир ҡоролтай йыйып, үҙенең уғландары һәм әмирҙәре менән кәңәшләшкәс, илселәрҙе үҙе менән бергә алып, һәр төмәнгә шул илселәрҙән берәр кешене юл күрһәтеүсе итеп беркетеп, яуға сыға. Шулай итеп, Аҡһаҡ Тимерҙең ғәскәре хәҙерге [[Ташкент]] тирәһенән ҡуҙғалып, [[Күк Урҙа]]ның Сауран, Ҡарасуҡ, Яҫы ҡалалары аша үтә, артабан хәҙерге [[Ҡаҙағстан]] буйлап аҡҡан Һарыһыу ({{lang-kk|Сарысу}}) буйлап бара. «Шул төндә Йеҙекәй-үзбәктең ике нөгәре ҡасты һәм далалар, сүлдәр аша Туҡтамыш-ханға китте»<ref name=js />. Тап бына шулар була ла инде Туҡтамыш ханға Аҡһаҡ Тимерҙең ябырылыуы тураһында тәүге хәбәр биреүселәр. Шунан һуң ғына Алтын Урҙала ашығыс мобилизация башлана. Туҡтамыш хан Тимер һөжүмен иң яҡын һәм тура юлдан көткәнлектән, Урҙаның төп хәрби көстәре [[Волга|Волганың]] уң яры яғында ҡала. Ул арала Олотау тауҙарын ({{lang-kk|Ұлытау}}) уң яҡта ҡалдырып, Тимерҙең ғәскәре Иланчуҡ ({{lang-kk|Ұлы Жыланшық}}) йылғаһына сыға. Олотауҙың Алтыншокы ({{lang-kk|Алтыншоқы}}) тауы буйындағы ташта, хәҙерге Ҡаҙағстанда XX быуаттың 30-сы йылдарында табылған, [[Эрмитаж]]да һаҡланған ташта уйылған: «Торан солтаны Тимер ике йөҙ меңлек ғәскәре менән Туҡтамын хандың ҡанын көҫәп юлға сыға». Бында Аҡһаҡ Тимер ғәскәренә бер ни тиклем артабан ял бирә лә, [[Тубыл йылғаһы]]на табан йүнәлә. Был юл бик ауырға төшә. Сикһеҙ далаларҙы үтеп, Туҡтамыш күсеп йөрөгән урындарға еткәнсе, өс ай ваҡыт үтә. Был ваҡытта ғәскәр аҙығын бик һаҡсыл тотона. Туҡтамыштың эҙенә төшөү бик үк еңелдән булмай. Бер нисә төркөм унлаған километрға китеп, тирә-яҡты ҡапшап сыға, әммә Туҡтамыш һыуға төшкәндәй юҡ була. Аттар ҡырыла, яугирҙарҙың аҙығы наҡыҫлана башлай, ғәскәрҙең һуғышҡа дәрте һиҙелерлек кәмей, Тимергә дошманын йәһәтерәк ҡыуып тотоп, яу башларға кәрәк була. Ахырҙа, йыһангир бер нисә «тел» эләктереп, улар аша Туҡтамышҡа сығыуға өлгәшә. Аҡһаҡ Тимер, телдәр биргән мәғлүмәткә таянып, ғәскәрен [[Урал йылғаһы|Яйыҡ йылғаһы]]на табан йүнәлтә. Уның һиҙемләүенсә, Туҡтамыш хандың ғәскәре уларҙы Ҡрыҡ-күл тигән урындағы кисеүҙә (хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]], [[Беляевка районы (Ырымбур өлкәһе)|Беляевка районы]], [[Бурансы (Ырымбур өлкәһе)|Бурансы ауылы]] эргәһендәге Ҡоро-күл<ref name=js />) аңдып тора. Тимер иһә, быны аңлап, йылғаны шул кисеүҙән үрҙәрәк аша үтә. Быға әҙер булмаған Туҡтамыш хан ғәскәре менән сигенергә мәжбүр була. Сигенгәндә, дошманының күҙенә салынмаҫ өсөн, шәрә далаларҙы урап үтеп, ғәскәрен урманлы урындарҙан, төньяҡ-көнбайышҡа, [[Волга буйы Болғары|Болғар]] ерҙәренә табан алып китә. Туҡтамыш хан Сәмәрҡәнд ғәскәрҙәре дала буйлап оҙайлы юлда, аҙыҡ етмәүҙән хәлһеҙләнеренә иҫәп тотоп, уларҙы, яуға инмәйенсә, иле буйлап оҙағыраҡ йөрөтөп, арытып алдырырға ниәтләй. Туҡтамыш хан дошманының үҙе күҙаллағандан күпкә көслөрәк һәм әҙерлерәк икәнлеген аңғармай әле. Тимер, Алтын Урҙаның сигенгән ғәскәрен ҡыуалап, [[Һаҡмар йылғаһы|Һаҡмар]], [[Һамар (Волга ҡушылдығы)|Һамар]] һәм [[Суҡ (йылға)|Суҡ]] йылғаларының осрашҡан урыны аша үтә. Ике сиреүҙең араһы яҡынайғандан-яҡыная, ҙур булмаған бәрелештәр йышая бара. Хәл иткес алыш көнө алыҫ түгелен ике яҡ та һиҙемләй. Ниһайәт, Һамар йылғаһынан төньяҡтараҡ аҡҡан [[Ҡондорса (йылға)|Ҡондорса йылғаһы]] буйында Туҡтамыш хан дошманы менән осрашырға була. Волга буйы ерҙәрендә бығаса тарихта булмаған ваҡиға — ике яҡтың да көстәрен һанағанда, ярты миллионға яҡын халыҡ йыйыла. == Ғәскәрҙәрҙең ҙурлығы һәм төҙөлөшө == Ике ғәскәр ҙә ул осор иҫәбе менән ғәйәт ҙур була. Яуҙы өйрәнгән ҡайһы бер тарихсылар Аҡһаҡ Тимер ғәскәрендә ике йөҙ мең яугир ҡатнашҡан тип раҫлай, бәғзеләре өс йөҙ мең кеше тигән һан килтерә. Тимерҙең ғәскәре 7 өлөшкә бүленеп, 2-һе резервта ғәскәр башлығы әмере буйынса үҙәккә йәки флангҡа ярҙамға килергә әҙер була. Тимерҙең йәйәүле ғәскәрҙәре окоптар һәм ҙур ҡалҡандар менән һаҡланған була. Үҙәктә Сөләймәншаһ мырҙа етәкселеге аҫтында бер ҡул (корпус), артта Мөхәммәт солтан етәкселеге аҫтында тағы бер ҡул, уның янында шәхсән Тимерҙең етәкселеге аҫтындағы 20 ҡошан урынлаша. Уң яҡ флангта Мираншаһ мырҙа ҡулы, уның янында — әмир Сәйфетдин-хажи башлығындағы ҡул урынлаша. Һул яҡ флангта мырҙа Үмәршәйех башлығында бер ҡул, уның янында Бирҙебәк-и-Сарбуға һәм Ходадат Хөсәйен башлығында йәнә бер ҡул урынлаша. Шулай ҙа Туҡтамыш ғәскәре тағы ла ҙурыраҡ була. Шәрәф-әд-дин үҙенең «Зәфәрнамә»һендә: «Ике яҡтың да ғәскәрҙәре бер-береһенә ҡаршы хәрби һыҙыҡтарын сығарғанда, дошман ғәскәрҙәре ике флангта ла, уңда һәм һулда, бер нисә ҡошанға был яҡтың (Тимер ғәскәренең) ғәскәренән ҙурыраҡ була», — тип яҙа. Туҡтамыш яғында шулай уҡ Алтын Урҙа подданыйҙары — [[башҡорттар]], [[болғарҙар]], [[Мордвалар|мокшалар]], [[урыҫтар]] һәм черкестар булғандар<ref>{{китап|автор= |заглавие= История Башкортостана. Ч. 1. С древнейших времён до 1917 г. / Учебник для 8—9 кл. — Под ред. [[Аҡманов Ирек Ғайса улы|И. Г. Акманова]]|ссылка= |ответственный = |место= Уфа|издательство = Китап|год = 1996|том=|страниц = 240|страницы= |isbn=5-295-01918-7| ref =}}</ref>. == Яу барышы == [[Файл:Pir 'Ali al-Jami - Timur Defeating the Khan of the Kipchaqs - Walters W64875B - Full Page.jpg|thumb|150px|right|Аҡһаҡ Тимерҙең Урҙа ғәскәрҙәрен еңеп сығыуы]] Оло яу 18 июндә Туҡтамыш хандың көслө һөжүме менән башлана. Алыш башынан уҡ Урҙа ғәскәрҙәре дошмандарын флангтарҙан уратып үтеп, ике яҡтан ҡыҫырыҡларға тырыша, һул яҡ ҡанаты менән Тимер ғәскәренең Сәйфетдин хажи етәкләгән уң яҡ ҡанатын үтеүгә өлгәшә лә. Артабан Аҡһаҡ Тимерҙең һул яҡ флангы менән дә шул уҡ хәл ҡабатлана. Алыштың иң ҡыҙған мәлендә Сәмәрҡәнд әмире ейәне Әбүбәкер мырҙаға үҙенең яугирҙары менән ашарға әҙерләргә бойора. Урҙа ғәскәрҙәре алдында бөтә ғәскәр юрамал туҡтап, һый-ниғмәткә бирелә. Шәрәф-әд-дин Йәзди былай тип яҙып ҡалдыра: «Яулаусы Тимер, үҙенең әһәмиәте һәм бөйөклөгө йоғонтоһо аҫтында һәм үҙенең ҡыйыулығы һәм батырлығы менән, бөтә ғәскәргә палаткалар асырға бойора. Быны күреп, Туҡтамыш еңеүсе ғәскәрҙең тулы һынса үҙен ҡулында тотоуына һәм ғәҙәттән тыш ҡыйыулығына һәм дошман ғәскәренә ҡарата тулы ғәмһеҙлегенә хайран ҡала». Туҡтамыш хан ғәскәрҙәрендә, Аҡһаҡ Тимер күҙаллағанса, тарҡалыш башлана. Берҙән, [[Бөйөк Мәскәү кенәзлеге|Мәскәү кенәзе]] [[Василий I]] алышта ҡатнашыуҙан бөтөнләй баш тарта. Унан, оппозицияла булған мырҙалар һәм бейҙәр нәк ошо яуҙа баштарын күтәрә. Тәүгеләрҙән булып Бикбулат уғлан үҙенең яугирҙарын алып, артабан Иҙеүкәй мырҙа тырышлығы менән манғыттар ҙа яу яланын ташлап китә башлай. Бындай тарҡалыш Урҙа ғәскәрҙәренең хәрби кәйефенә кире тәьҫир итмәй ҡалмай. Шулай итеп, Аҡһаҡ Тимерҙең ғәскәре контрһөжүм менән ябырыла. Ни сәбәп менәндер, Алтын Урҙаның байраҡсыһы байрағын ҡулынан төшөрә. Туҡтамыштың ғәскәре быны юлбашсылары үлгән йә үлемесле яраланған булыуы тураһында хәбәр, тип ҡабул итә һәм ҡасыу яғын ҡарай. Бәғзе тарихсылар Аҡһаҡ Тимер дошман байраҡсыһын кәрәк ваҡытта байраҡты төшөрөргә алдан күндергән була, тип тә раҫлай. Флангтарҙан һөжүм итеп, Тимер Урҙа ғәскәрҙәрен 200 саҡрымға алып ташлай һәм [[Волга]] буйҙарына тиклем ҡыуып бара. Туҡтамыш хан ярға ҡыҫырыҡлана. Алыш ғәйәт ҡаты бара, бығаса булмаған ҡан түгелеш өс көн дауам итә. Сәмәрҡәнд ғәскәрҙәре баҫып алып бара, әммә Урҙаның яугирҙары ныҡлы ҡаршы тора. Туҡтамыштың үҙенә әсирлеккә төшөү хәүефе янай башлай, һәм ул урманға ҡасып юғалырға мәжбүр була. == Яуҙан һуң == Был оло яу һөҙөмтәҙендә Алтын Урҙа йөҙ меңгә яҡын кешеһен юғалта. Әлбиттә, Тимерҙең юғалтыуҙары ла ҡәҙимге була. М. Г. Сәфәрғәлиев, ''Фрао Мауро'' төҙөгән картала 18 төмән башлығы ҡәбере булыуына таянып, Аҡһаҡ Тимерҙең юғалтыуҙары шулай уҡ йөҙ меңгә барып етә, тип иҫәпләй<ref>''Сафаргалиев М. Г.'' Распад Золотой Орды. — Саранск: Мордовское книжное издательство, 1960.</ref>. 26 көн йыһангирҙең яугирҙары еңеүен билдәләй, ваҡытын бөткөһөҙ мәжлестәрҙә үткәрә. Еңеүселәр [[Волга]] буйы халҡын таларға керешә. Отрядтар бар тарафтарҙан аттар, дөйәләр, һыйыр, һарыҡ көтөүҙәрен ҡыуып килтерә, ауылдарҙан ҡыҙ-егеттәрҙе ҡоллоҡҡа йыя. Шәрәф-әд-дин яҙмалары буйынса, «Тимер лагерына шул тиклем күп һәм хуриәләргә тиң һылыу ҡыҙҙар, сибәр үҫмер-егеттәр ҡыуып килтерелде ки, шәхсәнә Тимерҙең үҙе өсөн генә һайлап алынғандары ла биш меңдән артыҡ ине»<ref name=js/>. Дошманын ул артабан эҙәрлекләмәй һәм ғәскәре менән кире Сәмәрҡәндкә юлланып, сәфәр башынан 11 ай үтеүгә иленә ҡайтып инә. Тимер сиреүе үҙ иленә ҡайтышлай ҙа талауҙарын туҡтатмай. [[Гумилёв Лев Николаевич|Л. Н. Гумилев]] яҙыуынса, Тимергә еңеү ҡиммәткә төшә. Был уның уңышын дауам итмәй, Волга аша үтмәй, тырым-тырағай ҡасышҡан ҡыҙҙарҙы һәм малды йыйыу менән сикләнеүенән күренә<ref>''Гумилев Л. Н.'' Древняя Русь и Великая Степь. — М., 1992. — С. 442.</ref>. Туҡтамыш Волга аръяғында юҡ була, ҡайһы берҙәр уны Литва короленә барып һыйынған, тип иҫәпләй. Бер ни тиклем ваҡыт уның тураһында бер ни ҙә ишетелмәй. Күп тә үтмәй, Туҡтамыш хакимлығын тергеҙеп, тағы ла Аҡһаҡ Тимергә ҡаршы ҙур сиреү йыя. 1395 йылда Урҙа һәм [[Мәүереннаһр]] ғәскәрҙәре Терек буйында тағы ла ҡан ҡойошлораҡ яуҙа бәрелешә. Бында еңелеү һәм артабанғы бихисап Алтын Урҙа ҡалаларын юҡ итеү Туҡтамыштың хакимлығының һәм Алтын Урҙаның ахырын билдәләй. Алтын Урҙа XV быуаттың тәүге яртыһында [[Оло Урҙа]], [[Нуғай Урҙаһы]], [[Ҡазан ханлығы|Ҡазан]], [[Себер ханлығы|Себер]], [[Ҡырым ханлығы|Ҡырым]], [[Әстерхан ханлығы|Әстерхан]], [[Ҡаҙаҡ ханлығы|Ҡаҙаҡ]], [[Үзбәк ханлығы|Үзбәк]] ханлыҡтарына бүленә. Нуғай Урҙаһы, Ҡаҙан һәм Себер ханлыҡтарының сиктәре — [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостан]] ерҙәрен бүлгеләп үтә. == Алыш тураһында хәтер == Ҡондорса яуы [[башҡорт фольклоры]]ның бер нисә ҡомартҡыһында сағыла. «[[Һуңғы Һартай]]» хикәйәтендә [[һарт]] ырыуының, Туҡтамыш сиреүендә түгел, ә үҙ алдына тыуған илен ҡурғап, Тимер менән иң һуңғы кешеһе ҡалғанса һуғышыуы, иҫән ҡалған ҡарт ырыу башының тыуған ил ҡазаһы һәм яуҙа үлгән ырыуҙаштары өсөн һаман туҡтамай дошмандан үс алып йөрөүе хаҡында бәйән ителә.Риүәйәт буйынса, һуғышта һәләк булған [[Ялыҡ бей]]ҙең улдары — ике батыр хөрмәтенә [[Ҡармасан (йылға)|Ҡармасан]] һәм [[Сәрмәсән]] йылғалары аталған<ref>{{книга|автор= |заглавие= Хрестоматия по истории Башкортостана. Часть первая. Документы и материалы с древнейших времён до 1917 г. // Учебное пособие / Составитель: Гумеров Ф. Х|ссылка= |ответственный = |место= Уфа|издательство = Китап|год = 1996|том=|страниц = 336|страницы= 71|isbn=5-295-01671-74| ref =}}</ref>. «[[Иҙеүкәй менән Мораҙым]]» тарихи ҡобайырында башҡорт халҡының татар-монгол иҙеүенән ҡотолоу өсөн көрәше сағылдырыла. Был көрәш Алтын Урҙа хакимдарының үҙ-ара низағтарын һүрәтләү ерлегендә бирелә, Туҡтамыш хан менән Иҙеүкәйҙең үҙ-ара ыҙғыштары үҙәктә тора, яуыз һәм мәкерле хан менән халыҡ мәнфәғәтен яҡлаған ғәҙел башҡорт батырының көрәше рәүешле һүрәтләнә. «[[Учалы]]» атамаһының сығышы тураһында легендар риүәйәт — Аҡһаҡ Тимергә бер ауылда башҡорттар ҡыҙ бирмәй, уныһы үс итеп шул тирәләге бөтә башҡорт ырыуҙарын туҙҙырып, халыҡты бөлдөрөүе тураһында, юлбаҫарҙарҙың буйһондоролған ерҙәрҙәге ҡатын-ҡыҙҙарҙы көслөк менән әсирлеккә алыу күренеше бер ни тиклем идеаллаштырылған формала сағылыш тапҡан. Ә аҙаҡ инде, риүәйәт буйынса, бындағы халыҡ «үс алды» тигән, Учалы һүҙе ана шунан ҡалған<ref>''[[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Нәҙершина Ф. А.]]'' Риүәйәт һәм легендаларҙа халыҡ тарихы. Тулыландырылған баҫма. — Өфө: Китап, 2011.</ref>. Һуғыштың башҡорт әҙәбиәтендә сағылышына килгәндә, [[Әхиәр Хәким]] үҙенең «Думбыра сыңы» тарихи романында Ҡондорса буйындағы яуҙы «Иҙеүкәй менән Мораҙым» ҡобайырына таянып тасуирлай. Сығанаҡта был ваҡиға тураһында һүҙ араһында ғына иҫкә алынһа, романда иһә көслө динамизм, эске экспрессия менән һуғарылған һуғыш күренеше һүрәтләнә. Бөгөнгө көндә Һамар тарихты өйрәнеү музейы һәм хәрби-тарихи клубтар ярҙамы менән йыл һайын алыш урырында тарихи инсценировка ҡуйыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Башкирское народное творчество. Исторический эпос. / Сост., автор вступительной статьи и комментариев Н. Т. Зарипов. — Уфа, 1997. — 395 с. * {{статья|автор= Гагин И.А.|заглавие=Токтамыш-Хан в истории Среднего Поволжья (к вопросу о битве на реке Кондурча в 1391 году)|ссылка=http://www.ssc.smr.ru/ftp/2009/2009_2/2009_2%20_7_11.pdf|издание=Известия Самарского научного центра Российской академии наук|тип=журнал|место=Самара|год=2009|том=11|номер=2|страницы=7-11}} * ''Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.'' [http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_00.htm Золотая Орда и её падение]. — М.-Л., 1950. * ''[[Әкрәм Бейеш|Бейеш Әкрәм]].'' Башҡорт халҡының тарихы һәм азатлыҡ көрәше. Очерк. — Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1993. * ''Миргалеев И. М.'' Войны Токтамыш-хана с Аксак Тимуром. — Казань, 2003. * ''Миргалеев И. М.'' Политическая история Золотой Орды периода правления Токтамыш хана. — Казань, 2003. * ''Нерсесов Я. Н.'' Великий Тамерлан. «Сотрясатель Вселенной». — Москва : Яуза : Эксмо, 2013. * ''Ру Ж.-П.'' Тамерлан. — М., 2004. * {{книга |автор= Тизенгаузен В. Г.|заглавие= Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды: извлечения из персидских сочинений, собранные В. Г. Тизенгаузеным и обработанные А. А. Ромаскевичем и С. Л. Волиным|ответственный= |ссылка= |место= М.—Л.|издательство= |год= 1941|том= 2 |страниц= |страницы= |isbn= |ref= Тизенгаузен В. Г.}} * ''Шамси С.'' Золотая Орда накануне распада. — Казань: Татарское книжное издательство, 2008. == Һылтанмалар == * {{Башҡорт энциклопедияһы|index.php/read/8-statya/4521-a-a-timer|Аҡһаҡ Тимер|автор=}} * [http://xn--80atidn7b.xn--p1ai/shonkarrubrikalari/128-shexes/1330-akhak-timer ''Азат Юлан''. «Аҡһаҡ Тимер» // «Шоңҡар» журналы, № 3, 2011 йыл.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330193036/http://xn--80atidn7b.xn--p1ai/shonkarrubrikalari/128-shexes/1330-akhak-timer |date=2016-03-30 }} * [http://gumilevica.kulichki.net/ARGS/index.html ''Гумилёв Л. Н.'' Древняя Русь и Великая Степь. — М., 1992.] * [http://militera.lib.ru/bio/kornienko_av01/index.html ''Корниенко А. В.'' Тамерлан. — Харьков: Фолио, 2011.] {{Һайланған мәҡәлә|Тарих}} [[Категория:Алфавит буйынса алыштар]] [[Категория:1391 йыл]] [[Категория:XIV быуат алыштары]] [[Категория:Рәсәйҙәге алыштар]] [[Категория:Башҡортостан тарихы]] [[Категория:Алтын Урҙа алыштары]] [[Категория:18 июндә булған ваҡиғалар]] [[Категория:Аҡһаҡ Тимер алыштары]] hqmglibpcmtf1x39q6qw4pi7v1pzp4c 0 105390 1303176 1246283 2026-08-24T08:50:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303176 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Сараево |оригинальное название = {{lang-bs|Sarajevo}}, {{lang-hr|Sarajevo}}, {{lang-sr|Сарајево}} |страна = Босния һәм Герцеговина |герб = Coat of arms of Sarajevo.svg |флаг = Flag of Sarajevo.svg |ширина герба = |ширина флага = |описание флага= Сараево флагы |описание герба= Сараево гербы |lat_deg= 43|lat_min= 52|lat_sec= |lon_deg= 18|lon_min= 25|lon_sec= |CoordAddon = type:city |CoordScale = 50000 |размер карты страны = 200 |размер карты региона = 0 |размер карты района = |вид региона = Босния һәм Герцеговина{{!}}Босния һәм Герцеговина |регион = Босния һәм Герцеговина федерацияһы |регион в таблице = |вид района = Босния һәм Герцеговина федерацияһы кантондары{{!}}Кантон |район = Сараево |район в таблице = Сараево кантоны{{!}}Сараево |вид общины = |община = |община в таблице = |внутреннее деление = |вид главы = Градоначальник |глава = Иво Комшич |дата основания = 1462 йыл{{!}} 1462 йыл тирәһе |первое упоминание = |прежние имена = Босна-Сарай |статус с = |площадь = 141,5 |вид высоты = высота НУМ |высота центра НП = 541 |климат = |официальный язык = <!-- Боснийский, хорватский и сербский языки равноправны (статья 22 устава города Сараева 1998 года)--> |официальный язык-ref = |население = 369 534<ref group="комм.">Предварительные данные переписи 2013 года, см.: {{cite web| author=| date=| url=http://www.bhas.ba/obavjestenja/Preliminarni_rezultati_bos.pdf| title=Preliminary results of the 2013 Census of Population, Households and Dwellings in Bosnia and Herzegovina| publisher=// bhas.ba| accessdate=2015-2-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123135507/http://www.bhas.ba/obavjestenja/Preliminarni_rezultati_bos.pdf |date=2018-11-23 }}{{ref-bs}}{{ref-en}}</ref> |год переписи = 2013 |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним =сараевсы, сараевсылар<ref>{{книга|автор=Лопатин, В. В. и др.|заглавие=Русский орфографический словарь|ссылка=|место=Москва|издательство=РАН|год=2004|страницы=|isbn=}}</ref> |часовой пояс = +1 |DST = есть |телефонный код = +387 (33) |почтовый индекс = 71000 |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = http://www.sarajevo.ba/ |язык сайта = bs |язык сайта 2 = hr |язык сайта 3 = sr |язык сайта 4 = en |add1n = Ҡала көнө |add1 = 6 апрель<ref>См. статью 10 устава города Сараева: {{cite web| author=| date=| url=http://www.sarajevo.ba/ba/files/statut%20grada%20sarajeva.pdf| title=Statut Grada Sarajeva| publisher=// sarajevo.ba| accessdate=2015-3-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924094317/http://www.sarajevo.ba/ba/files/statut%20grada%20sarajeva.pdf |date=2015-09-24 }}{{ref-bs}}</ref> }} '''Сараево''' ({{lang-bs|}}, {{lang-hr|}}, {{lang-sr|Sarajevo}} {{IPA|[sǎrajeʋo]}}, {{lang-tr|Saraybosna}}) — [[Босния һәм Герцеговина]] һәм уның өлөшө — Босния һәм Герцеговина Федерацияһының баш ҡалаһы. Сараево кантонының административ үҙәге. Дүрт үҙ аллы идараланған районға бүленә, Сараево ҡалаһы муниципаль берәмеген булдыра. Халҡы — 369,5 мең кеше (2013), йәғни Босния һәм Герцеговина халҡының 10 %. 1992-1995 йылғы Босний һуғышы ваҡытында ҡалала йәшәүсе сербтар һаны күп тапҡырға кәмегән. Миляцка йылғаһы ярында, тауҙар араһындағы соҡорҙа, Босния һәм Герцеговина Федерацияһы ерендә урынлашҡан. Көньяҡтан элекке өлөшө — хәҙерге [[Серб Республикаһы]]ның Источно-Сараево ҡалаһы сиктәш. == Ҡала атамаһы == Сараево үҙ атамаһын XV б. төҙөлгән һарайҙан ала. «Сарай-овасы» термины тәү тапҡыр 1455 йыл яҙмаларында осрай, һарайҙан көнбайышта урынлашҡан ҡыр тигәнде аңлата ала: төрөксә ''saray'' — «һарай» һәм ''ovası'' — «ҡыр»<ref>{{книга|автор=Behija, Zlatar.|заглавие=Zlatno doba Sarajeva: XVI stoljeće|ссылка=|место=|издательство=Svjetlost|год=1996|страницы=96|isbn=}}{{ref-bs}}</ref>{{sfn|Donia|2006|pp =31}}. Атама өсөн Босна-Сарай исеме ҡулланылған (сағ. Сарай — Алтын Урҙаның баш ҡалаһы): төрөксә ''сарай'' — «һарай, бина» (һүҙмә-һүҙ «босний һарайы»), ''Ғази Хусрев-бәк'' XVI б. төҙөгән. 1878 йылда, Босния Австро-Венгрияға ҡушылғас, Сараево («һарайлы») исемен йөрөтә<ref name="Поспелов">{{китап|автор=Поспелов, Е. М.|заглавие=Географические названия мира: Топонимический словарь|ссылка=|место=М.|издательство=АСТ|год=2001|страницы=|isbn=}}</ref><ref>{{cite web| author=| date=| url=http://mirjanadetelic.com/leksikon/gradovi/gradout.php?id=1887&slovo=S&str=1| title=Istorijski nazivi: Vrhbosna, Saray| publisher=// mirjanadetelic.com| accessdate=2015-3-21}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-bs}}</ref>. Тағы бер версияға ҡарағанда, Сараево урта быуаттағы Врхбосна (термин 1415 йылда<ref>{{китап|автор=Вавилов, С. И. и др.|заглавие=Большая советская энциклопедия, Том 38|ссылка=|место=М.|издательство=Государственное научное издательство|год=1950|страницы=94|isbn=}}</ref> тәү тапҡыр телгә алына) ҡалаһы урынында барлыҡҡа килгән — «йылғаның үрге ағымы» йәки «Босна өҫтөндәге тау»: серб ''врх'' — «түбә, тау» һәм Босна йылғаһы янында ҡала урынлашҡан<ref name="Поспелов" />. Боснийҙар ҡаланы "Шәһәр-Сараево, ә төрөктәр — «Яңы Дамаск» тип атай<ref>{{китап|автор=|заглавие=Matica: list za književnost i zabavu (Том 3)|ссылка=|место=|издательство=Platonova štamparija|год=1868|страницы=274|isbn=}}{{ref-bs}}</ref>. Этномилли күптөрлөлөк айҡанлы ҡаланы шулай уҡ Европа йәки Балҡан Иерусалимы тип тә йөрөтәләр<ref>{{книга|автор=Промицер, К. и др.|заглавие=Southeast European Studies in a Globalizing World|ссылка=|место=|издательство=LIT Verlag Münster|год=2014|страницы=130|isbn=}}{{ref-en}}</ref>. Сараево ҡалаһын Источно-Сараевонан айырыр өсөн, ҡаланы «федераль Сараево» тиҙәр<ref group="комм.">Примеры использования см.: {{китап|автор=Zuber, Ljubomir.|заглавие=Politički odnosi s javnošću г Republici Srpskoj|ссылка=|место=Пале, Баня-Лука|издательство=Filozofski fakultet Pale, Univerzitet u Istočnom Sarajevu|год=2012|страницы=126|isbn=}}, {{cite web| author=| date=| url=http://www.vijesti.ba/komentari/44763-Srbi-Sarajevu-pod-politickim-pritiskom--.html| title=Srbi u Sarajevu pod političkim pritiskom iz RS-a| publisher=// vijesti.ba| accessdate=2015-4-13}}{{ref-bs}}.</ref>. == Тарих == [[Миляцка]] йылғаһы үҙәнендә неолит заманында уҡ кеше йәшәгән. Ғалимдар фекеренсә, был ерҙән көнсығышҡа табан боронғо Рим юлы үткән. VI—VIII бб. был яҡҡа сербтар килгән<ref>{{китап | автор= | заглавие= Раннефеодальные государства на Балканах VI—XII вв. | ссылка = | ответственный = Литаврин Г.Г. | место = Москва | издательство = Наука | год= 1985 | страницы = 198 | isbn = | ref = }}</ref><ref>{{книга |автор = Чиркович Сима. |заглавие= История сербов |место= М. |издательство = Весь мир |год= 2009 |страницы= 18 |isbn = 978-5-7777-0431-3}}</ref><ref>{{китап | автор = | заглавие = Листая траницы сербской истории | ссылка = | ответственный = Е.Ю. Гуськова | место = М. | издательство = Индрик | год= 2014 | страницы= 13 | isbn = 978-5-91674-301-2 | ref = }}</ref>. XII быуатта ерлек Босний банатына ингән, XIII быуатта ул Босний короллегенә әйләнә, 1429 йылда уны төрөктәр баҫып ала. === Ғосман империяһы === [[Файл:Thetzarsmosque.PNG|мини|240x240пкс|[[Солтан мәсете (Сараево)|Солтан мәсете]]]] Ҡасаба статусындағы ерлек булараҡ Сараевоға 1462 йыл тирәһендә нигеҙ һалынған. Нигеҙ һалыусы тип Иса-бәк Исак улын һанайҙар, ул 1460 йылда Босний пашалығы пашаһы булған. Миляцка йылғаһының үрендә ҡәлғә барлыҡҡа килгән, түбәндә йылғаның ике ярында сауҙа районы Чаршия урын алған, үҙәге Башчаршия уң ярҙа урынлашҡан. [[Солтан мәсете (Сараево)|Солтан мәсете]] һәм паша һарайы һул ярҙа булған. Шулай уҡ мәсет, йәмәғәт мунсаһы, ихаталар төҙөлә{{sfn|Donia|2006|pp =32, 33, 35, 39}}. === «Алтын быуат» === XVI быуат Сараевоның «алтын быуаты» тип һанала. Был быуат башында {{Тәржемәһеҙ|:bs:Gazi Husrev-beg|Ғази Хусрев-бәк||босн.}} етәкселеге аҫтында ҡала (төрөксә ''шәхәр'') статусын ала. [[Ғосман империяһы]]ның башҡа ҡалаларындағы кеүек, торлаҡ райондар мәһәллә тип аталған, улар XVI быуат аҙағында йөҙгә яҡын булған (өс-дүрте — мосолман). XVII быуаттың ғосман сәйәхәтсеһе [[Әүлиә Челеби]] ҡаланы матур һәм йәнле тип атаған. 1530 йылда мосолмандар ҡала халҡының 97 % тәшкил итә (1485 йылда — 27 %). Халыҡ һаны буйынса быуат аҙағына Сараево Ғосман империяһының Европала Солун һәм Эдирне ҡалаларынан һуң өсөнсө урында була. Төрөк теле рәсми тел булыуға ҡарамаҫтан, ҡаланың күпселек халҡы славян телендә һөйләшә{{sfn|Donia|2006|pp =35—39, 42, 43, 45}}. === Тарҡалыу === [[Файл:Сараево_1697.jpg|мини|240x240пкс|Сараево 1697 йылда]] Бөйөк Төркиә һуғышы ваҡытында Евгений Савойский етәкселегендә Австрия армияһы 1697 йылдың 24 октябрендә Сараевоға килеп инә һәм ҡаланың ҙур өлөшөн яндыра, ун мең кешене әсирлеккә ала. Сараево ҡаҡшай, Боснияның административ үҙәге 150 йылға Травник ҡалаһына күсерелә, ә халыҡ һаны булған кимәлгә XX быуатҡа тиклем күтәрелә алмай. === Австро-Венгрия === 1878 йылдың 19 авгусынан төркиә ғәскәрҙәре менән 8 сәғәтлек яуҙан һуң, австрий ғәскәрҙәре Сараевоны яулап ала, ҡала Австро-Венгрия оккупацияһы аҫтында, шулай уҡ Босния һәм Герцеговина административ үҙәге булып ҡала. 1878—1910 йылдарҙа ҡала халҡы ике тапҡырға арта. 1910 йылдың халыҡ иҫәбен алыу буйынса 36 % мосолмандар, 34 % католиктар, 16 % — православие, 12 % йәһүдтәр һанала. 1908 йылда Сараево хакимиәте шатланып [[Австро-Венгрия]] тарафынан Босния һәм Герцеговина аннексияһын ҡабул итте. 1914 йылдың 28 июнендә Сараеволағы үлтереү була: Млада Босна ойошмаһы ағзаһы Гаврило Принцип Австрия тәхете вариҫы эрцгерцог [[Франц Фердинанд]]ты үлтерә. Үлтереү [[Беренсе донъя һуғышы]] башлауға сәбәп була, Сараевола ике көн буйы сербтарға ҡаршы сығыштар күҙәтелә{{sfn|Donia|2006|pp =131, 136, 148}}. === Югославия === [[Файл:Sarajevo-eternalflame.JPG|мини|213x213пкс|Мәңгелек ут]] 1918 йылдан — Сербтар, хорваттар һәм словендар короллегенең Босния һәм Герцеговина крайының административ үҙәге. 1923 йылдан — Сараево өлкәһе административ үҙәге; 1929 йылдан — Дрин бановинаһы үҙәге. 1938 йылда Сараево, башҡа ҡалалар менән сағыштырғанда, иң аҙ бюджетлы ҡала була{{sfn|Donia|2006|pp =156, 167, 179—181}}. [[Икенсе донъя һуғышы]] Сараевоға 1941 йылдың 6 апрелендә килде, ҡала немец һөжүменә дусар булды. Ҡала тулыһынса йәһүдтәрҙән «таҙартылды»<ref>{{книга|автор=Ривел, М. А.|заглавие=Архиепископ геноцида. Монсеньор Степинац, Ватикан и усташская диктатура в Хорватии 1941—1945|ссылка=|место=М.|издательство=|год=2011|страницы=81|isbn=}}</ref>. 1943—1944 йылдарҙа Сараево инглиз-америка бомбардировкаларына аҫтына эләгә. 1945 йылдың 28 мартынан 10 апрелгә тиклем Югославия армияһы ҡала өсөн яуҙар алып барып, уны азат итә{{sfn|Donia|2006|pp =194—195, 198, 199, 223, 228, 233}}. 1945 йылда Сараево Босния һәм Герцеговина Социалистик Республикаһының баш ҡалаһы була, 1977 йылда ҡала 10 райондан тора{{sfn|Donia|2006|pp =263}}. 1984 йылда Сараевола XIV Ҡышҡы Олимпия уйындары уҙҙы. 1989 йылдан бирле ҡала иҡтисад кризис һәм Югославияла милләт-ара көсөргәнешлек үҫеше һиҙелә<ref group="комм.">Так, в 1989 году снизились темпы городского строительства, а в 1990 году прошла волна забастовок; 25 мая 1990 года в центре Сараева прошла демонстрация, на которой присутствовало около 100 000 человек, среди лозунгов были: «Нет национализму! Нет нападкам на целостность Боснии и Герцеговины!» (''Дониа, Роберт Дж. Сараево: биография города'': страницы 279—281, 283).</ref>. === Үҙ аллы Босния һәм Герцеговина === [[Файл:Sarajevo_19.3.1996_war.JPG|слева|мини|240x240пкс|Сараево һуғыштан һуң, 1996 йыл]] 1992 йылдың 1 мартында, Босния һәм Герцеговина үҙаллылығы тураһындағы референдум ваҡытында, мосолмандар ҡатнашлығында серб туйы аттырыла. Сербтар ҡала буйлап баррикада төҙөй. 1992 йылдың 6 апрелендә тыныс демонстрация ваҡытында алты кеше үлтерелә, ундан күбе яралана{{sfn|Donia|2006|pp =305, 312, 313}}. Босний һуғышы башлана. Тәүге айҙарҙа күп кенә босний сербтары Сараевонан ҡаса. 1996 йылдың ғинуарында ҡалала НАТО тыныслыҡ һаҡлаусы контингент урынлаша{{sfn|Donia|2006|pp =370}}. Халыҡ-ара реконструкция һәм үҫеш банкы ҡатнашлығында ҡала тергеҙелә<ref>{{книга|автор=Schneider-Sliwa, Rita.|заглавие=Cities in Transition: Globalization, Political Change and Urban Development|ссылка=https://books.google.ru/books?id=gfA-AAAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false|место=|издательство=Springer Science & Business Media|год=2006|страницы=116|isbn=}}{{ref-en}}</ref>. == Физик-географик һүрәтләмәһе == [[Файл:View_from_Avaz_Twist_Tower_(1).jpg|слева|мини|240x240пкс|Сараево ландшафты ]] Сараево Босния һәм Герцеговинаның үҙәк өлөшөндә, Босния тарихи өлкәһе сиктәрендә, тау-ара Сараево соҡоронда, Милецка йылғаһы ярында урынлашҡан. Ҡаланы урманлы убалар, Динар ҡалҡыулығы уратып алған: иң юғарыһы — Треска (2088 м), унан һуң Белашница (2067 м), Яхорина (1913 м), Требевич (1627 м), иң түбәне — Игман (1502 м). Һуңғы дүрт шулай уҡ Олимпия тауҙары тип билдәле. Ҡала ландшафты ла убалы, быны ауыш урамдар һәм йорттар, ҡоролмалар һүрәтләй. Стари Град общинаһында урынлашҡан тарихи үҙәк диңгеҙ кимәленән 541 метр бейеклектә<ref>См. стр. 7: {{cite web| author=| date=| url=http://www.fzs.ba/Podaci/KantBr9.pdf| title=Kanton Sarajevo u brojkama| publisher=// fzs.ba| accessdate=2015-3-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403041625/http://www.fzs.ba/Podaci/KantBr9.pdf |date=2015-04-03 }}{{ref-bs}}</ref>. === Климат === Район климаты уртаса континенталь, көньяҡтан Урта диңгеҙ климаты йоғонтоһо бар. Йәй йылы. Иң йылы ай — июль, уртаса һауа температураһы 19,1 °С, йәй 68 көнгә һуҙыла. Ҡыш һалҡын, иң һыуыҡ ай — ғинуар, уртаса һауа температураһы −1,3 °С. Ҡыш көнөнә оҙайлы томандар хас. Адриатик диңгеҙ яҡын булғас, көҙ яҙҙан йылыраҡ. == Символдары == [[Файл:Coat_of_arms_of_Sarajevo.svg|слева|116x116пкс|Ҡалаһының флагы]] Сараевоның флагы һәм гербы 2000 йылда раҫланды. Заманса герб өс өлөштән торған ҡалҡандан ғибәрәт <ref>{{китап|автор=Шабанович, Х.|заглавие=Postanak i razvoj Sarajeva, Radovi (книга XIII)|ссылка=|место=Сараево|издательство=Odjeljenje istorisjko-filoloških nauka|год=1960|страницы=85|isbn=}}{{ref-bs}}</ref>. Урта өлөштә ҡәлғә диуары һәм ҡара ҡапҡа төшөрөлгән. Өҫкө өлөштә тауҙарҙы һәм ҡәлғә ҡыйығын һурәтләнгән йәшел төҫтә өс мөйөштәр, түбәнге өлөшдә йылға һәм аҡ төҫтәге күпер урын алған. Сараево флагы — яҡты-күк төҫтәге тура дүртмөйөш, уртаһында Сараево гербы төшөрөлгән<ref>{{cite web| author=| date=| url=http://www.sarajevo.ba/ba/article.php?pid=37&sta=3&kat=63&query=zastava+Grada+Sarajeva| title=Grb i zastava Grada Sarajeva| publisher=// sarajevo.ba| accessdate=2015-4-1}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402121055/http://www.sarajevo.ba/ba/article.php?pid=37&sta=3&kat=63&query=zastava+Grada+Sarajeva |date=2015-04-02 }}{{ref-bs}}</ref>. == Халҡы == {| align="right" | align="center" |'''Халыҡ һаны<br /> <small>1879-2013 йылдар, мең кеше</small>'''{{sfn|Donia|2006|pp =87, 293}}<ref>Перепись 1948 года см. стр. 5: {{cite web| author=| date=| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1948/pdf/G19484001.pdf| title=Стално становништво по народности (по попису 1948)| publisher=// pod2.stat.gov.rs| accessdate=2015-3-21}}{{ref-sr}}</ref><ref>Перепись 1981 года см. стр. 29: {{cite web| author=| date=| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf| title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije| publisher=// pod2.stat.gov.rs| accessdate=2015-3-21}}{{ref-sr}}</ref> |- |<timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:canvas value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:300 height:200 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:6000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1200 start:0 BackgroundColors = canvas:canvas BarData= bar:1879 text:1879 bar:1910 text:1910 bar:1948 text:1948 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2013 text:2013 PlotData= color:barra width:15 anchor:till align:center shift:(0,5) bar:1879 from:0 till:213 text:21 bar:1910 from:0 till:519 text:52 bar:1948 from:0 till:1138 text:114 bar:1981 from:0 till:3037 text:304 bar:1991 from:0 till:5270 text:527 bar:2013 from:0 till:3695 text:369 TextData= pos:(10,196) fontsize:XS text: pos:(145,1) fontsize:XS text: pos:(30,15) fontsize:S text: pos:(25,49) fontsize:S text: pos:(25,83) fontsize:S text: pos:(25,148) fontsize:S text: </timeline> |} Мәғлүмәттәргә ҡарағанда, 1991 йылда халыҡ һаны 527 049 кеше була.Уларҙың 49 % — ы — мосолмандар, 30 % — серб, 7 % — хорваттар, 11 % югославтар. Ун райондың алтыһында күпселек мосолмандар тәшкил итә. Иң күп сербтар Пале районында йәшәгән — 67 %, ә иң аҙы — Стари-Градта. Хорваттар Стари-Градта — 2 %{{sfn|Donia|2006|pp =293}}. == Хакимиәт == [[Файл:Sarajevo_municipalities.PNG|слева|мини|215x215пкс| Сараево райондары кантон фонында]] Босния һәм Герцеговина Конституцияһы нигеҙендә, Сараево Босния һәм Герцеговинаның баш ҡалаһы булып тора<ref>См. часть 5 статьи 1 действующей конституции Боснии и Герцеговины 1995 года: {{cite web| author=| date=| url=http://www.ccbh.ba/public/down/USTAV_BOSNE_I_HERCEGOVINE_bos.pdf| title=Ustav Bosne i Hercegovine| publisher=// ccbh.ba| accessdate=2015-3-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303193315/http://www.ccbh.ba/public/down/USTAV_BOSNE_I_HERCEGOVINE_bos.pdf |date=2016-03-03 }}{{ref-bs}}</ref>. Босния һәм Герцеговина Федерацияһы Конституцияһына ярашла, Босния һәм Герцеговина Федерацияһының баш ҡалаһы<ref>См. статью 4 действующей конституции Федерации Боснии и Герцеговины 1994 года: {{cite web| author=| date=| url=http://skupstinabd.ba/ustavi/f/ustav_federacije_bosne_i_hercegovine.pdf| title=Ustav Federacije Bosne i Hercegovine| publisher=// skupstinabd.ba| accessdate=2015-3-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150425062554/http://skupstinabd.ba/ustavi/f/ustav_federacije_bosne_i_hercegovine.pdf |date=2015-04-25 }}{{ref-bs}}</ref>. Сербия Республикаһы Конституцияһына ярашла, Сербия Республикаһының баш ҡалаһы<ref>См. статью 9 действующей конституции Республики Сербской 1992 года: {{cite web| author=| date=| url=http://www.djeca.rs.ba/uploaded/ustav%20rs.pdf| title=Устав Републике Српске| publisher=// djeca.rs.ba| accessdate=2015-3-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304211703/http://www.djeca.rs.ba/uploaded/ustav%20rs.pdf |date=2016-03-04 }}{{ref-sr}}</ref>> (ысынында республиканың баш ҡалаһы 1995 йылдан Баня-Лука ҡалаһында урынлашҡан). Сараево кантонының административ үҙәге. Сараево кантоны Конституцияһы нигеҙендә, «Сараево» муниципаль берәмеген дүрт йәмғиәт кантоны ойоштора — Стари-Град, Үҙәк, Яңы-Сараево һәм Яңы-Град <ref>См. статью 4а конституции: <span class="citation" contenteditable="false">[http://www.ks.gov.ba/sites/vlada.ks.gov.ba/files/VLADA_ustavKantona_0.pdf Ustav kantona Sarajevo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304091322/http://www.ks.gov.ba/sites/vlada.ks.gov.ba/files/VLADA_ustavKantona_0.pdf |date=2016-03-04 }}.&#x20; // ks.gov.ba.&#x20;<small>Проверено 23 марта 2015.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span><span contenteditable="false"> </span></ref>. 2008 йылғы Сараево ҡалаһы уставы нигеҙендә, ҡаланың үҙидара органдарына вече һәм мэр ҡарай. Вече 28 ағзанан тора. Босний, хорват теле һәм серб телдәре һәм яҙыуы бер иш һанала<ref>См. статьи 9, 20, 22 устава: {{cite web| author=| date=| url=http://www.sarajevo.ba/ba/files/statut%20grada%20sarajeva.pdf| title=Statut Grada Sarajeva| publisher=// sarajevo.ba| accessdate=2015-3-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924094317/http://www.sarajevo.ba/ba/files/statut%20grada%20sarajeva.pdf |date=2015-09-24 }}{{ref-bs}}</ref>. Ҡала бюджетының 2014 йылғы күләме — 11,7 млн конверсияланған марка, төп килем Сараево кантонынан килә<ref>{{cite web| author=| date=| url=http://www.sarajevo.ba/ba/article.php?pid=924| title=Realizirani projekti Grada Sarajeva u 2014. godini| publisher=// sarajevo.ba| accessdate=2015-3-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924094309/http://www.sarajevo.ba/ba/article.php?pid=924 |date=2015-09-24 }}{{ref-bs}}</ref>. == Туғандаш ҡалалар == Сараевоның 2015 йылда Европа, Азия, Африка һәм Төньяҡ Американың 27 ҡалаһы менән бәйләнеш урынлаштырҙы<ref>{{cite web| author=| date=| url=http://www.sarajevo.ba/ba/stream.php?kat=24| title=Gradovi pobratimi| publisher=// sarajevo.ba| accessdate=2015-3-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151211032323/http://www.sarajevo.ba/ba/stream.php?kat=24 |date=2015-12-11 }}{{ref-bs}}</ref>. {| |-valign="top" | * {{Бөйөк Британия флагы}} [[Ковентри]], Бөйөк Британия (1957 йылдан) * {{Алжир флагы}} Тлемсен, Алжир (1964) * {{Әзербайжан флагы}} [[Баҡы]], Әзербайжан (1972) * {{Германия флагы}} [[Магдебург]], Германия (1972) * {{Германия флагы}} Фридрихсхафен, Германия (1972) * {{Италия флагы}} [[Неаполь]], Италия (1976) | * {{Флаг Ливии}} [[Триполи]], Ливия (1976) * {{Италия флагы}} Феррара, Италия (1978) * {{Флаг Турции}} Бурса, Төркиә (1979) * {{Флаг Австрии}} [[Инсбрук]], Австрия (1980) * {{Ҡытай флагы}} Тяньцзинь, ҠХР (1981) * {{Германия флагы}} Вольфсбург, Германия (1985) | * {{Флаг Канады}} [[Калгари]], Канада (1986) * {{Италия флагы}} [[Венеция]], Италия (1994) * {{Италия флагы}} Колленьо, Италия (1994) * {{Флаг Турции}} [[Анкара]], Төркиә (1994) * {{Флаг Венгрии}} [[Будапешт]], Венгрия (1995) * {{Флаг Франции}} Серр-Шевалье, Франция (1995) | * {{Италия флагы}} Прато, Италия (1995) * {{Флаг Албании}} [[Тирана]], Албания (1996) * {{Испания флагы}} [[Барселона]], Испания (1996) * {{Флаг Турции}} [[Истанбул]], Төркиә (1997) * {{Швеция флагы}} [[Стокгольм]], Швеция (1997) * {{Кувейт флагы}} [[Эль-Кувейт]], Кувейт (1998) | * {{Флаг США}} Дейтон, АҠШ (1999) * {{Испания флагы}} [[Мадрид]], Испания (2007) * {{Флаг Хорватии}} Пула, Хорватия (2012) |} == Иҫкәрмәләр == ; Аныҡлама {{иҫкәрмәләр|group=комм.}} ; Сығанаҡтар {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема=Сараево |Викицитатник=ru:Сараево |Викисклад=Sarajevo }} * [http://www.sarajevo.ba/ba/index.php Официальный сайт города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070120004342/http://www.sarajevo.ba/ba/index.php |date=2007-01-20 }}{{ref-bs}},{{ref-hr}},{{ref-sr}},{{ref-en}} * [http://www.numbeo.com/cost-of-living/city_result.jsp?country=Bosnia+And+Herzegovina&city=Sarajevo Социально-экономические данные Сараева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414142212/http://www.numbeo.com/cost-of-living/city_result.jsp?country=Bosnia+And+Herzegovina&city=Sarajevo |date=2016-04-14 }} На сайте глобальных данных ''Numbeo''{{ref-en}} * [http://www.sarajevopanorama.info/ 360-градусная панорама Сараева] * [http://www.sarajevo360.ba/ 360-градусные панорамы улиц Сараева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310003130/http://www.sarajevo360.ba/ |date=2016-03-10 }} * [http://www.starigrad.ba/bs2/txt_wide.php?id=352 Старые фотографии Сараева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402142651/http://www.starigrad.ba/bs2/txt_wide.php?id=352 |date=2015-04-02 }} На сайте общины Старый Град Сараево * [http://www.sarajevo-tourism.com/ Туристический сайт Сараева] Ассоциация туризма Сараевского кантона{{ref-bs}},{{ref-en}} * [http://www.navigator.ba/#/categories Навигатор по Сараеву]{{ref-bs}},{{ref-en}} * {{Карта|K-34-I}} {{Европа баш ҡалалары}} {{Ҡышҡы Олимпия уйындары баш ҡалалары}} [[Категория:Сараево| ]] [[Категория:Европа баш ҡалалары]] [[Категория:Ҡышҡы Олимпия уйындары баш ҡалалары]] 2xf53x730mbpmbdf4i2suiogzfz0158 0 110822 1303167 1228146 2026-08-23T21:47:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303167 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Башҡортса исеме = Пакистан ислам Республикаһы |Оригиналь исеме = {{lang-en|Islamic Republic of Pakistan}}<br>{{lang-ur|اسلامی جمہوریہ پاکِستان}} |Эйәлек килеш = Пакистандың |Герб =[[File:State_emblem_of_Pakistan.svg|100px]] |Флаг = [[File:Flag of Pakistan.svg|100px]] |Девиз=Iman, Ittehad, Nazm (Иман, Берҙәмлек, Тәртип ) |Гимн исеме=Qaumi Tarana |Идара итеү төрө=[[ҡатнаш республика]] |Дәүләт дине=[[ислам]] ([[суннизм|суннит]] мәғәнәһендә) |lat_dir =N |lat_deg =30 |lat_min =2 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =69 |lon_min =29 |lon_sec = 0 |region = PK |CoordScale = 8000000 |Картала = [[File:Pakistan (orthographic projection).svg|300px]] |Картала2 = |Рәсми тел=[[урду теле]] һәм [[инглиз теле]] |Нигеҙләнгән = |Бойондороҡһоҙлок датаһы = [[14 август]] [[1947]] |тан бойондороҡһоҙлоҡ = [[Бөйөк Британия]] |Баш ҡала = [[Исламабад]] |Эре ҡалалар = [[Карачи]], [[Лахор]], [[Фейсалабад]] |Етәкселәрҙең вазифалары = [[Пакистан идара итеүселәре теҙмәһе|Президент]]<br/> [[Пакистандың премьер-министрҙары теҙмәһе|Премьер-министр]] |Етәкселәр = [[Хөсәйен, Мамнун|Мамнун Хөсәйен]]<br/> [[Шәриф, Науаз|Науаз Шәриф]] |Территория буйынса урыны = 34 |Территория = 803 940 |% һыу өҫтө = |Халҡы буйынса урыны = 6 |Халыҡ = {{үҫеш}}193 885 498<ref>{{cite web|url=http://countrymeters.info/ru/Pakistan/|title=Пакистан халҡының иҫәбе (13.06.16.)|date=2016}}</ref> |Этнохроним = пакистансы, пакистансылар |Иҫәп алыу йылы = 2016 |Халыҡ тығыҙлығы = 224,9 |ЭТП = $984.205 млрд<ref name="CIA">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=10&sy=2016&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=564&s=PPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= Report for Selected Countries and Subjects]</ref> |ЭТП-ны иҫәпләү йылы = 2016 |ЭТП буйынса урыны = 26 |Йән башына ЭТП =$5,084<ref name="CIA"/> |КПҮИ = {{үҫеш}} 0.538<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/ranking.pdf|title=Human Development Report 2015|year=2015|publisher=[[ООН]]|accessdate=2016-04-07}}</ref> |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы = 2013 |КПҮИ буйынса урыны = 147 |КПҮИ-ны кимәле = <span style="color:#e0584e">түбән</span> |Валюта = [[пакистан рупияһы]], ([[ISO 4217|PKR, код 586]]) |Домен = <code>[[.pk]]</code> |Телефон коды = 92 |Сәғәт поясы=+5<ref>[http://www.timeanddate.com/worldclock/timezone.html?n=106 Daylight saving time dates for Pakistan – Islamabad between 2010 and 2019]</ref> }} '''Пакиста́н''' ({{lang-ur|پاکِستان}} {{IPA|[paːkɪˈst̪aːn]}} — «таҙалар ере», {{lang-en|Pakistan}} {{IPA|[ˈpækɪstæn]}} йәки {{IPA|[pɑːkiˈstɑːn]}}), тулы атамаһы — '''Пакиста́н Исла́м Респу́бликаһы''' ({{lang-ur|اسلامی جمہوریہ پاکِستان}} Ислами́ Джумхури́йе Пакиста́н, {{lang-en|Islamic Republic of Pakistan}}) — Көньяҡ [[Азия]]лағы [[дәүләт]]. Суверенлы сәйәси ойошма сифатында Пакистан [[1947 йыл]]да [[Британия Һиндостаны]] территорияһын бүлеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә{{sfn|Пакистан тарихы|2008|с=5}}. Пакистанды көньяҡтан [[Ғәрәбстан диңгеҙе]] йыуа, көньяҡ-көнбайышта [[Иран]], төньяҡ-көнбайышта һәм төньяҡта [[Афғанстан]], төньяҡ-көнсығышта [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] һәм көнсығышта [[Һиндостан]] менән сиктәш. Ҡоро юл сиктәре: Һиндостан — 2 912 км, Афғанстан — 2 430 км, Иран — 909 км, Ҡытай — 523 км. Пакистан — халыҡ һаны буйынса донъяла алтынсы һәм мосолман халҡы һаны буйынса (яҡынса 193 млн кеше) [[Индонезия]]нан ҡала икенсе урында — 191 045 616 кеше. (2016) Пакистан [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]], [[Милләттәр берҙәмлеге]], [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]], [[Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы]] ҡатнашыусыһы, шулай уҡ үҫешеүсе илдәрҙең ойошмаһы «[[Төркөм 77]]» ағзаһы. == Тарихы == {{main|Пакистан тарихы}} === Боронғо осор === [[Файл:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|200px|[[Мохенджо-Даро]]нан ҡанбаба статуэткаһы]] [[Файл:سلطان محمود غزنوی.JPG|thumb|[[Мәхмүт Ғәзнәүи|солтан Мәхмүт Ғәзнәүи]]ҙең һүрәте, ул йыйылған дворяндар менән бергә үҙенең һарайында.]] [[Файл:Maharajah Duleep Singh (1838-1893), entering his palace in Lahore, escorted by British troops.jpg|thumb|[[Сикх дәүләте|сикх хакимлығы]] осоронда емерелгән манаралы [[Падишаһ мәсете]]]] Беҙҙең эраға тиклем III—II мең йыллыҡтарҙа Пакистан территорияһында кешелек тарихында иң боронғо цивилизацияларҙың береһе — [[Һинд цивилизацияһы|Харапп]]тарҙың үҙәге була. Беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡта Пакистан территорияһына [[арийҙар]] урынлаша. [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]]ҙың көнбайыш һинд мегаполистарына ([[Таксила]] кеүектәр) походтары һөҙөмтәһендә [[эллинизм]] мәҙәниәте тәьҫир итә. Ҡеүәтле [[Ҡушан батшалығы]] — беренсе [[буддизм]] таралыу сығанағы барлыҡҡа килә. Беҙҙең эраның [[VIII быуат]]ында ил территорияһында [[ислам]] тарала башлай. Урта быуаттарҙа башында [[Ғәзнәүиҙәр]] һәм [[Гуридтар]] торған эре мосолман дәүләттәре барлыҡҡа килә. [[XIII быуат]]та ил территорияһы [[Монгол империяһы]] составына инә. Монгол империяһы тарҡалғас, территория [[Тимуридтар]] дәүләтенә инә, был дәүләт үҙе бер нисә дәүләткә тарҡала. Тимуридтар династияһы вәкилдәренең береһе [[XVI быуат]]та [[Бөйөк Моголдар империяһы]]на нигеҙ һала. [[XVIII быуат]]та [[Бөйөк Моголдар империяһы]] тарҡалғас [[Синд]]та, [[Белуджистан]]да, [[Пәнжәб]]тә [[сикх]] [[милләтселеге]] күтәрелә башлай. === Колониаль осор === {{See also|Пакистан хәрәкәте }} [[XIX быуат]]та хәҙерге Пакистандың территорияһы инглиз ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алынған һәм [[Британия Һиндостаны]] составына керетелгән була. Дәүләтте рухи яҡтан ойоштороусыларҙың береһе шағир, сепаратистар тенденцияһы лидерҙары ойошмаһы [[Мосолман лигаһы]] башлығы [[Мөхәммәт Иҡбал]] була. Тап Иҡбал [[1930 йыл]]да [[Пенджаб]], [[Синд]], [[Төньяҡ-көнбайыш сиктәш провинция]] (СЗПП) һәм [[Белуджистан]] ингән бойондороҡһоҙ мосолман дәүләте төҙөргә тәҡдим итә. Дәүләттең исемен [[1933 йыл]]да уҡ [[Кембридж]]да уҡып йөрөгән мосолман-студент [[Чаудхури Рәхмәт Әли]] тәҡдим итә. Пакистан тура мәғәнәһендә «таҙалар иле» тигәнде аңлата, был [[акроним]]: «П» — [[Пенджаб (Пакистан)|Пенджабтан]], «А» — сик буйы афғанлынан (йәғни СЗПП [[пуштун]]дарынан), «К» — [[Кашмир]]ҙан, «С» — [[Синд]]тан, ә «тан» — [[Белуджистан]]дан. [[1940 йыл]]дың 24 мартында [[Лахор]]ҙа бойондороҡһоҙ дәүләттә мосолман ойошмаһының йәшәү принциптарын иғлан итеүсе тарихи [[Лахор резолюция]]һы ҡабул ителә. === Хәҙерге осор === [[1947 йыл]]да [[Британ Һиндостанын бүлгесләгәндә]] [[Бөтә Һиндостан мосолман лигаһы|Мосолман лигаһы]] тырышлығы менән{{sfn|Пакистан тарихы|2008|с=63}} Пакистан дәүләте төҙөлә. Был дәүләткә [[Индостан]]дың күпселек мосолмандар йәшәгән төньяҡ-көнсығыш һәм төньяҡ-көнбайыш райондары инә. Пакистандың үҙаллы административ берәмеге сифатында беренсе генерал-губернаторы [[Джинна]], илдең беренсе премьер-министры — [[Лиакат Али Хан]] була. 1958 йылда илдә беренсе [[Пакистанда хәрби түңкәрелеш (1958)|хәрби түңкәрелеш]] була, власҡа генерал [[Мөхәммәт Әйүп Хан]] килә. [[1965]] һәм [[1971 йыл]]дарҙа Пакистан [[Һиндостан]] менән [[һинд-пакистан конфликты|һуғыштар]] алып бара. 1971 йылда [[Көнсығыш Пакистан]] бойондороҡһоҙ дәүләт [[Бангладеш]] булып китә. [[1977 йыл]]да [[Пакистанда хәрби түңкәрелеш (1977)|хәрби түңкәрелеш]] була. Был ваҡытта Пакистан [[АҠШ]] яҡлы булып сығыш яһай һәм күрше Афғанстанда хөкүмәткә ҡаршы һуғыш алып барыусы мөжәһиттәрҙе яҡлай. Пакистанда мөжәһиттәрҙең күнекмә үткәреү лагерҙары урынлаша. Президент [[Зия-уль-Хак, Мөхәммәт|Зия-уль-Хак]] авиаһәләкәттә үлгәндән һуң [[1988 йыл]]дың 17 авгусында власть граждан хөкүмәтенә күсә. Президент вазифаһын башҡарыусы [[Гулам Исхаҡ Хан]] парламентҡа яңы һайлауҙар билдәләй. Һайлауҙарҙа [[Пакистан халыҡ партияһы]] сағыштырмаса күпселек тауыш йыя. [[Беназир Бхутто]] илдең премьеры була. Яңы хөкүмәт демократик хоҡуҡтарҙы һәм иректе кире ҡайтара һәм ғәҙәттән тыш хәлде юҡҡа сығара. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, илдә хәл насарайыуын дауам итә, әленән әле [[Синд]]та хәрби бәрелештәр ҡубып тора. 1990 йылдың авгусында Бхутто хөкүмәте отставкаға ебәрелә. Яңы һайлауҙар үткәндән һуң [[Наваз Шәриф]] илдең яңы премьеры була. [[1990-сы йылдарҙа]] [[Абдул Ҡадир Хан]] етәкселегендә Пакистанда ядро ҡоралы программаһы үҫеш ала, был АҠШ-тың Пакистанға ҡаршы санкциялар индереүенә сәбәп була. [[1999 йыл]]да [[Пакистанда хәрби түңкәрелеш (1999)|хәрби түңкәрелеш]] һөҙөмтәһендә власҡа генерал [[Пәрүәз Мөшарраф]] килә. [[2000-се йылдар]] башында Пакистандың төньяҡ-көнбайыш регионы [[Вәзирстан]] [[Талибан]] хәрәкәте терәге була. [[2004 йыл]]да талибтар регионда ысынбарлыҡта власты ҡулға алалар. [[2001 йылдың 11 сентябре|2001 йылдың 11 сентябренән һуң]] Пакистан рәсми рәүештә талибтар режимын яҡлауҙы туҡтатты һәм АҠШ-тың талибтарға ҡаршы ҡыҫылыуын хупланы. [[2008 йыл]]дың 18 февралендә Пакистанда дөйөм һайлауҙар үтә, әммә [[Бәнәзир Бхутто үлтерелеү]] арҡаһында һайлау 2008 йылдың 8 ғинуарына күсерелә. Һайлауҙарҙа Пакистан халыҡ партияһы күпселек тауыш ала һәм [[Пакистан мосолман лигаһы]] менән альянс төҙөй. 2008 йылдың 18 авгусында Пәрүәз Мөшарраф [[импичмент]] хәүефе шарттарында Пакистандың президенты посынан китә. Был хәлдән һуң башланған президент һайлауҙары барышында Пакистан халыҡ партияһы кандидаты [[Асиф Али Зардари]] еңеү яулай һәм Пакистандың президенты булып китә. [[2009 йыл]]дың июненә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса<ref>Пакистан//Сит ил хәрби күҙәтеүе, № 6 2009</ref> Пакистандың [[Афғанстан]] менән сиктәш территорияһы был дәүләттең властары тарафынан бөтөнләй контролләнмәй. 2009 йылдың 7 майында Пакистандың премьер-министры Йосоп Реза Ғиләни армияға террорсыларҙы юҡ итергә бойороҡ биреүе тураһында иғлан итә. [[Сват (Пакистан)|Сват округыны]]ң административ үҙәге — [[Мингора]] ҡалаһын баҫып алыу маҡсатында, [[авиация]], танктар һәм артиллерия ҡулланып, һуғыш башлана. {{See also|Пакистанда болғаныштар (2011)}} [[2011 йыл]]дың 28 апрелендә [[Афғанстан]] менән Пакистан араһында {{тәржемәләнмәгән3|Ангур-Ада|Ангур-Ада|en|Angoor Ada}} ҡалаһы эргәһендә [[Афған-пакистан сик буйы конфликты|сик буйы конфликты]] була. Афғанстандың ҡораллы көстәренең 12 һалдаты һәм Пакистандың бер [[Пакистандың сик буйы корпусы|пограничнигы]] һуғыш барышында һәләк була. Өс пакистан пограничнигы һәм Ангур-Аданың һигеҙ тыныс халҡы яралана<ref>{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/157727/afghan-forces-attack-pakistan-army-check-post-4-wounded/|title=Pak-Afghan relations: Border clash mars peace overtures|publisher=|date=28 апреля 2011}}</ref>. == Дәүләт ҡоролошо == === Дәүләт ҡоролошо нигеҙҙәре === Пакистан — [[Ҡатнаш республика|ҡатнаш типтағы]] [[федерация|федератив республика]], 4 [[провинция]]нан тора: ([[Пенджаб]], [[Синд]], [[Хайбер-Пахтунхва]] (элекке Төньяҡ-Көнбайыш сик буйы провинцияһы) һәм [[Белуджистан (Пакистан)|Белуджистан]]). Провинцияларҙан тыш Пакистан составына, һиндостан дәғүәләшкән, [[Федераль идара ителеүсе ҡәбиләләр территориялары]] һәм [[Гилгит-Балтистан]] һәм [[Азат Кашмир|Ирекле Кашмир]] региондары инә (һуңғыһы Пакистан тарафынан бойондороҡһоҙ дәүләт тип таныла, ләкин ысынбарлыҡта уның бер өлөшө булып тора). Дәүләттең төп документы булып [[1972 йыл]]да ҡабул ителгән [[конституция]] тора. [[Пакистан Конституцияһы|1972 йылғы Конституция]] [[1977 йыл]]да юҡҡа сығарыла, [[1985 йыл]]да тергеҙелә һәм хәҙерге көндә, төҙәтмәләр индерелеп, үҙ көсөндә. Пакистан дәүләтселегенең төп институттары илдең бойондороҡһоҙ үҫешенең беренсе йылдарында барлыҡҡа килгән. Пакистандың Беренсе Конституцияһы [[1956 йыл]]дың [[23 март]]ында ҡабул ителә. Конституцияла илдең президенты мосолман булырға тейеш тигән ҡағиҙә теркәлгән. Был мәҡәлә [[Әйүп Хан, Мөхәммәт|Әйүп Хан]] осоронда ғәмәлдә булған [[1962 йыл]]дағы конституцияла ла һаҡланған. [[1972 йыл]]да [[1977 йыл]]ға тиклем ғәмәлдә булған яңы Конституция ҡабул ителә. Генерал [[Зия-уль-Хак]] етәкселегендәге хәрби түңкәрелештән һуң уның көсө [[1985 йыл]]ға тиклем туҡтатыла. Уға ярашлы [[ислам]] илдең [[дәүләт религияһы]] булып тора. === Башҡарыу власы === Дәүләт башлығы булып [[президент]] тора, әлеге ваҡытта — [[Мамнун Хөсәйен]]. Президент федераль [[парламент]] тарафынан 5 йыл осорға һайлана. Пакистан Президенты була һәм түбәндәге хоҡуҡтарға эйә: * илдең ҡораллы көстәренең юғары баш командующийы була; * аҡлау, теләһә нидәй судтың ҡарарын йомшартыу һәм юҡҡа сығарыу хоҡуғына эйә. * тәғәйенләүҙәр башҡара: ** премьер-министрҙы; ** хөкүмәт ағзаларын; ** провинциялар губернаторҙарын; ** Пакистандың Юғары суды ағзаларын һәм провинцияларҙың юғары судтарын; ** дәүләт хеҙмәте эштәре буйынса Комиссия рәйесен; ** һайлауҙар үткәреү буйынса баш комиссарҙы һәм Һайлау комиссияһы ағзаларын; ** юғары хәрби лидерҙарҙы. Президент тарафынан раҫланған [[Пакистан хөкүмәте|Хөкүмәт]] [[Пакистандың премьер-министрҙары теҙмәһе]]н төҙөй һәм башында тора , ғәҙәттә Милли ассамблеяла күпселектәр партияһы йәки коалицияһы вәкиле булып тора. Премьер-министр мотлаҡ мосолман булырға тейеш, президент тарафынан Милли йыйын ағзалары араһынан тәғәйенләнә. Премьер күпселек депутаттарҙың ышанысын яуларға тейеш. Уның кәңәше буйынса президент министрҙарҙы тәғәйенләй. Хөкүмәт закон проекттарын әҙерләй һәм парламент ҡарамағына индерә. === Закондар сығарыу власы === [[Файл:Pakistani Parliament House, Islamabad1.jpg|250px|thumb|right|Парламент бинаһы]] Пакистан парламенты ике палатанан — [[Пакистан Сенаты|Сенаттан]] һәм и [[Пакистандың Милли ассамблеяһы|Милли ассамблея]]нан тора. Сенат федераль парламенттың түбәнге палатаһы һәм провинцияларҙың закон сығарыу йыйыны депутаттары мажоритар схема буйынса һайлаған 100 ағзанан тора. Сенаттың вәкәләтлек срогы — 6 йыл. Сенат составының өстән бер өлөшө һәр ике йыл һайын яңыртыла. Сенат рәйесе — [[Раббани, Раза|Раза Раббани]]. Милли ассамблея 342 депутаттан тора, шуларҙың 272-һе халыҡ тарафынан тура йәшерен тауыш биреү юлы менән пропорциональ вәкиллек системаһы буйынса 5 йылға һайлана. 60 урын ҡатын-ҡыҙҙарға бирелгән, 10 урын дини аҙсылыҡ вәкилдәренә һаҡлап тотола. Милли ассамблея Спикеры — [[Садиҡ, Сардар|Сардар Садиҡ]]. === Суд власы === Дәүләт власының юридик тармағы вәкәләте [[Пакистандың Юғары суды|Юғары суд]]ҡа (ағзаларын президент тәғәйенләй) һәм федераль ислам шәриғәт судына тапшырылған. Юғары суд рәйесен һәм ағзаларын президент тәғәйенләй. Юғары суд үҙәк һәм провинциаль хөкүмәттәр, шулай уҡ провинциялар араһындағы бәхәстәрҙе тикшерә. Пакистандың Юғары суды хоҡуҡ мәсьәләләренә ҡағылған, конституцияға аңлатма биреү менән бәйле эштәр буйынса, иң юғары яза биреү тураһында һүҙ барғанда һ.б.һуңғы мөрәжәғәт итеү инстанцияһы булып тора, президент тарафынан уның ҡарамағына ҡуйылған хоҡуҡ мәсьәләләре буйынса һығымта бирә, граждандарҙың төп хоҡуҡтарын күҙәтеү өҫтөнән котроллек итә, дәүләт органдарының теге йәки был эшмәкәрлегенең конституцияға тап килеү-килмәүе һәм уларҙың хоҡуғы булыуы тураһында ҡарар ҡабул итә. Провинцияларҙың үҙҙәренең Юғары суды бар, уларҙың рәйесен һәм ағзаларын президент тәғәйенләй. Түбәнге инстанцияларҙың судтары (урындағынан алып өлкәгә тиклем) енәйәтсел һәм граждандар судына бүленә һәм провинциаль губернаторҙар тарафынан тәғәйенләнәләр. [[Зия-уль-Хак]]хакимлыҡ иткән йылдарҙа [[Федераль шәриғәт суд]] төҙөлә, ул закондарҙың ислам шәриғәте ҡанундарына тап килеү-килмәүен тикшерә. === Провинциаль органдар === Провинциялар менән {{нп5|Баш министр (Пакистан)|баш министрҙар||Chief Minister (Pakistan)}} идара итә. Провинцияларҙың закон сығарыу органдары — халыҡ һайлап ҡуйған провинциаль ассамблеялар. Башҡарма власты президент тәғәйенләп ҡуйған губернаторҙар һәм провинциаль ассамблеялар раҫлаған провинция хөкүмәттәре тормошҡа ашыра. == Ҡораллы көстәре == [[Файл:Pakisan First - Pakistan Navy sailors at the tomb of Quaid e Azam.jpg|left|thumb|200px|[[Пакистандың хәрби-диңгеҙ көстәре|Пакистандың хәрби-диңгеҙ флоты]] офицерҙары.]] Пакистандың ҡораллы көстәре һаны буйынса донъяла алтынсы урында<ref>[http://www.stolitsa-plus.ru/info/tv/4/88665/ Телеканал Баш ҡала плюс: Программа «Иҫәп башы»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ҡораллы көстәргә ҡоро ер ғәскәре, хәрби флот, хәрби һауа көстәре һәм урындағы конфликттарҙы көйләүҙә ҡатнашыусы ярым армия формированиеләре инә. Пакистан ядро ҡоралына эйә. Пакистанда армияның йоғонтоһо һәр саҡ ҙур булды. Генералдар йыш ҡына граждандар администрацияһына ҙур вазифаларға күсәләр, илдең сәйәси ваҡиғаларында әүҙем ҡатнашалар, ғәҙәттән тыш хәл индерәләр һәм хөкүмәт өҫтөнән контроллек итәләр. Шундай һуңғы миҫал — [[Мушарраф, Первез|Первез Мушарраф]] етәкселегендә [[1999 йыл]]дағы хәрби түңкәрелеш. Пакистан армияһы Һиндостан менән өс ҙур конфликтта (1947, 1965 һәм 1971), [[Каргиль һуғышы]]нда ҡатнаша. == Административ бүленеше == {{Image label begin|width={{{width|600}}}|image=Districts and tehsils of Pakistan.png|float={{{float|none}}}}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.630|y=0.1330|text='''[[Гилгит-Балтистан]]'''}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.660|y=0.2020|text='''[[Азат Кашмир]]'''}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.460|y=0.2900|text='''[[Ҡәбиләләр зонаһы]]'''}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.280|y=0.4900|text='''[[Белуджистан (Пакистан)|Белуджистан]]'''}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.550|y=0.3900|text='''[[Пенджаб (Пакистан)|Пенджаб]]'''}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.450|y=0.5900|text='''[[Синд]]'''}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.520|y=0.1770|text='''[[Хайбер-Пахтунхва]]'''}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.610|y=0.2290|text='''[[Федераль баш ҡала территорияһы (Пакистан)|Исламабад]]'''}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.210|y=0.2900|text=[[Афғанстан]]}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.100|y=0.4900|text=[[Иран]]}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.750|y=0.0600|text=[[КНР]]}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.750|y=0.5900|text=[[Һиндостан]]}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.230|y=0.6500|text=[[Аравий диңгеҙе]]}} {{Image label end}} === Провинциялары === {| class="wikitable sortable" |- |-align="center" bgcolor="#CCCCCC" |+ ! |№ ! |Регион ! |Административ үҙәк ! |Статус ! |Майҙаны<ref>[http://www.infopak.gov.pk/BasicFacts.aspx Information of Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120410023847/http://www.infopak.gov.pk/BasicFacts.aspx |date=2012-04-10 }}</ref>,<br>км² ! |Халҡы<ref>[http://www.observingliberalpakistan.blogspot.fr/2012/03/census-preliminary-pakistan-population.html census-preliminary pakistan population]</ref><ref>[http://www.citypopulation.de City Population — Statistics & Maps of the Major Cities, Agglomerations & Administrative Divisions for all Countries of the World]</ref>,<br>кеше (2011) ! |Тығыҙлығы,<br>кеше/км² |----- | 1 | [[Белуджистан (Пакистан)|Белуджистан]] | [[Кветта]] | провинция | align="right" |347 190 | align="right" |13 162 222 | align="right" |37,91 |----- | 2 | [[Хайбер-Пахтунхва]] | [[Пешавар]] | провинция | align="right" |74 521 | align="right" |26 896 829 | align="right" |360,93 |----- | 3 | [[Пенджаб (Пакистан)|Пенджаб]] | [[Лахор]] | провинция | align="right" |205 344 | align="right" |91 379 615 | align="right" |445,01 |----- | 4 | [[Синд]] | [[Карачи]] | провинция | align="right" |140 914 | align="right" |55 245 497 | align="right" |392,05 |----- | 5 | [[Федераль баш ҡала территорияһы (Пакистан)|Федераль баш ҡала территорияһы]] | [[Исламабад]] | федераль территория | align="right" |906 | align="right" |1 151 868 | align="right" |1269,98 |----- | 6 | [[Федераль идара ителеүсе ҡәбиләләр территорияһы]] | [[Пешавар]] | федераль территория | align="right" |27 220 | align="right" |4 452 913 | align="right" |163,60 |----- | 7 | [[Азат Кашмир]] | [[Музаффарабад]] | Кашмирҙың пакистан территорияһы | align="right" |11 639 | align="right" |3 631 224 | align="right" |311,99 |----- | 8 | [[Гилгит-Балтистан]] | [[Гилгит]] | Кашмирҙың пакистан территорияһы | align="right" |72 520 | align="right" |1 155 755 | align="right" |15,94 |- style="background: #CCC;" | ||Бөтәһе|| || ||880 254¹⁾||197 075 923||223,89 |- | colspan=9 bgcolor="#ffffff" |¹⁾Дөйөм майҙанға Һиндостан штаты [[Джамму һәм Кашмир]] территорияларының бер өлөштәре инә, уларҙы әлеге ваҡытта Пакистан контролләй (Һиндостан менән Пакистандың бәхәсле территориялары). |+ |} === Округтар === {| width="39%" style="border:1px solid black; text-align:left" bgcolor=#ACE1AF |+ |- ! bgcolor=#ACE1AF width="50%"| Провинция ! bgcolor=#ACE1AF width="50%"| Округтар һаны |- | [[Белуджистан (Пакистан)|Белуджистан]] || '''30''' |- | [[Хайбер-Пахтунхва]] || '''25''' |- | [[Пенджаб (Пакистан)|Пенджаб]] || '''36''' |- | [[Синд]] || '''23''' |- | [[Федераль баш ҡала территорияһы (Пакистан)|Баш ҡала территорияһы]] || '''1''' |- | [[Ҡәбиләләр зонаһы]] || '''7 агентство һәм 6 [[Сик буйы регионы|сик буйы региондары]]''' |- | [[Азат Кашмир]] || '''10''' |- | [[Гилгит-Балтистан]] || '''7''' |- ! bgcolor=#ACE1AF width="50%"| Пакистан ! bgcolor=#ACE1AF width="50%"| 132 округ, 7 агентство, 6 сик буйы регионы |} == Физик-географик характеристика == === Географик урыны === [[Файл:Пакистандың Физик картаһы.png|250px|thumb|Пакистандың Физик картаһы]] Пакистан [[көньяҡ Азия]]ның төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан, көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ- көнсығышҡа 1500 км-ға һуҙылған. Пакистан сиктәрендә өс орографик өлкә айырып ҡарарға була — көнсығыш тигеҙлеге, урта таулы көнбайыш һәм бейек таулы төньяҡ. Пакистан территорияһының көньяғын тәпәш, бер аҙ йырғысланған яр яһаусы [[Аравий диңгеҙе]] һыуҙары йыуа. === Рельеф === [[Файл:K2 8611.jpg|thumb|left|280px|[[Чогори]] — бейеклеге буйынса донъяла икенсе урында торған тау (8611 м).]] [[Файл:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|right|thumb|[[Гилгит-Балтистан]]]] [[Инд]] үҙәненең аллювиаль уйһыулығы Индостан [[боронғо платформалар|платформа]]ларының ситендә урынлашҡан [[Индо-Ганг тигеҙлеге]]нең көнбайыш өлөшө булып тора. Ул тулыһынса тиерлек 200 м аҫта ята һәм бәләкәй ауышлыҡтағы бер төрлө үҙгәрешһеҙ рельефы менән айырылып тора. Индтың һул яҡ яры буйлап уйһыулыҡтың ҙур өлөшөн [[Тар (сүллек)|Тар сүллеге]] биләй. Пакистандың көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыш өлөштәрен 3452 метрға тиклем бейеклектәге параллель тиерлек тауҙар сылбыры төҙөгән Иран таулыҡтарының — Макран, [[Киртхар (һырт)|Киртхар]], Чагаи, Тобакакар, [[Сөләймән тауҙары]] сит һырттары биләй. Һырттарының [[Аравий диңгеҙе]]нә һәм [[Индо-Ганг тигеҙлеге]]нә ҡараған бите — текә; ҡапма-ҡаршы, [[Белуджистан]] яҫы таулығына ҡарай тәпәшәйгән бите — һөҙәк. Белуджистан сиктәрендә бейек (3000 м-ға тиклем), сағыштырмаса тигеҙ участкалар күп һандағы ҡоро йылға үҙәндәре менән бүлгесләнгән тау аралары соҡорҙары менән сиратлашып килә. Тәрән йырғысланған йылға үҙәндәре булған һәм эре боҙлоҡтар менән ҡапланған ҙурыраҡ тауҙар теҙмәһе Пакистандың алыҫ төньяғында урынлашҡан. Был тауҙар теҙмәһе [[Гиндукуш]], [[Гималаи|Гималайҙар]] һәм [[Каракорум (тау системаһы)|Каракорум]] тауҙар системаларына ҡарайҙар. Һуңғыһы [[Кашмир]]ҙың Пакистан тарафынан контролләнгән өлөшөндә урынлашҡан. Илдең иң бейек нөктәләре — Гиндукуштағы [[Тиричмир]] тауы (7690 м) һәм Каракорумдағы [[Чогори]] тауы (8611 м). Пакистан территорияһында 7000 метрҙан бейегерәк 40 тирәһе түбә бар. Пакистандың бөтә таулы райондары йәш Альп-Гималай [[йыйырсыҡлы пояс|хәрәкәтсән пояс]]ына ҡарай. Мөһим ҡаҙылма байлыҡтары булып [[Индостан платформаһы]] ситтәрендәге ултырма комплексҡа тап килгән [[нефть]], газ, таш күмер һәм йыйырсыҡлы өлкәләрҙәге ҡара һәм төҫлө металл рудалары тора. === Климаты === Пакистанда климат ҡоро континенталь тропик, төньяҡ-көнбайышта — субтропик, илдең төньяғында тауҙарҙа — дымлыраҡ с чётко выраженной высотной поясностью. Ҡыш тигеҙлектә йылы (12-16&nbsp;°C, яр буйында 20&nbsp;°C-ҡа тиклем), бейек таулыҡта — ҡаты (−20&nbsp;°C-ҡа тиклем). Йәй эҫе (сүллектә 35&nbsp;°C, яр буйында 29&nbsp;°C, тауҙарҙа һәм Иран таулығының яҫы таулыҡтарында 20-25&nbsp;°C), бейек тауҙарҙа — һыуыҡ (5000 м-ҙан ҙурыраҡ бейеклектә — 0&nbsp;°C-тан түбән). Йылына яуым-төшөм Тар сүллегендә 50 мм-ҙан, Синдтә 100—200 мм-ға тиклем, үҙәндәрҙә һәм Иран таулыҡтарының яҫы таулыҡтарында 250—400 мм, тау ҡыҙырымында 350—500 мм һәм илдең төньяғындағы тауҙарҙа 1000—1500 мм. Яуым-төшөмдөң күп өлөшө көньяҡ-көнбайыш муссон ваҡытында (июль — сентябрҙа), Иран таулыҡтарыында — ҡышҡы-яҙғы осорҙа яуа. 2015 йылдың июнендә Пакистандың көньяҡ провинцияларында [[Пакистанда аномаль эҫелек (2015)|аномаль эҫелек]] булды. Ҡайһы бер ҡалаларҙа температура 49°С-ҡа етте, бер нисә көн эсендә һыуһыҙланыуҙан һәм эҫе ҡабыуҙан 1200-ҙән артыҡ кеше һәләк булды. === Гидрология === Пакистандың иң ҙур йылғаһы Инд, уның бассейнына илдең ҙур өлөшө инә. Көнбайыш өлөшөндәге йылғалар — йәки аҡмай торған, йәки урында Аравий диңгеҙенә ҡоялар. Индтың иң ҙур төп ҡушылдығы — [[Пенджаб (регион)|Пенджабты]]ң төп йылғаларынан (Чинаб, Рави, Джелам, Биас) һыу йыйыусы һәм эре һуғарыу каналдарына (Дипалпур, Пакпаттан, Панджнад) һыу биреүсе [[Сатледж]]. Эре йылғаларҙа муссон ямғырҙар һәм тауҙарҙағы боҙҙарҙың иреүе менән бәйле йәйге ташҡындар күҙәтелә. === Милли парктар === [[Файл:Lake Saif ul Malook 04.JPG|right|thumb|200px|Сайфул Мулук.]] [[Файл:1386 cheheltan-chisht (10).jpg|right|thumb|200px|Хазарганджи-Чилтан.]] Пакистандың милли парктары күркәм пейзаждарҙы һәм кеше аяғы баҫмаған тәбиғәтте тәбиғи хәлендә һаҡлау өсөн булдырылғандар. Пакистанда [[Тирә яҡ мөхитте һаҡлау]] һәм яҡлау тәү башлап 1973 йылғы Конституцияға индерелә, ләкин тирә яҡ мөхитте һаҡлау тураһындағы Ҡарар тик 1983 йылда ҡабул ителә<ref name="government_ajk">{{cite web|url=http://forest.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=72&Itemid=103|title=Protected areas of AJK|work=forest.ajk.gov.pk|publisher=Government of Azad and Jammu Kashmir|year=2009|accessdate=19 февраль, 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6177KzS8h|archivedate=2011-08-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140813051038/http://forest.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=72&Itemid=103 |date=2014-08-13 }}</ref>. Ҡабул ителгән закондарға ярашлы, «Хәҙерге заман һаҡланыусы территориялар», [[милли парк]]тар фәнни тикшеренеүҙәр, ял итеү, белем алыу өсөн ҡулланылырға мөмкиндәр. Уларҙа юлдар, ял йорттары төҙөү, ерҙе [[ауыл хужалығы]]нда ҡулланыу өсөн эшкәртеү, һыуҙы бысратыу, [[атыу ҡоралы]]н ҡулланыу, ҡырағай хайуандарҙы аулау тыйыла<ref name="review_PAS">{{cite web|url=http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/47/1155/13587.pdf|title=Review of 'Protected Areas System' in Pakistan: Present status and problems concerning future development (Page 8, 9, 15)|publisher=Ankara University|work=dergiler.ankara.edu.tr|year=2010|accessdate=19 февраль, 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6177LYg2O|archivedate=2011-08-22}}</ref>. Парктар менән түбәндәге дәүләт ведомстволары идара итә: Тирә яҡ мөхитте һаҡлау буйынса Министерство һәм биотөрлөлөк буйынса Идара<ref name="cbd_pakistan">{{cite web|url=http://www.cbd.int/doc/meetings/nr/4nrcbw-asi-01/other/pakistan-en.pdf|title=(Fourth national report) Biodiversity of Pakistan: Status trends and threats|work=cbd.int|publisher=Convention on Biological Diversity, International|accessdate=19 февраля, 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6177M7doa|archivedate=2011-08-22}}</ref>. 2010 йылға ҡарата Пакистанда 25 милли парк бар, уның 19-ы дәүләт ҡарамағында, ә ҡалғандары шәхси ҡулдарҙа<ref name="review_PAS"/>. [[Бахавалпур]] районында бик боронғо Лал Суханра паркы 1972 йылда булдырылған<ref name="parc_gov_report">{{cite web|url=http://www.parc.gov.pk/CountryReport.pdf|title=Country Report on Plant Genetic Resources for Food and Agriculture – Pakistan|publisher=Pakistan Agricultural Research Council|work=parc.gov.pk|accessdate=19 февраль, 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6177MZ8YK|archivedate=2011-08-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118054012/http://www.parc.gov.pk/CountryReport.pdf |date=2012-01-18 }}</ref>. Был илдең бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткәнгә тиклем булдырылған берҙән бер милли парк, бынан тыш, был Пакистандың берҙән бер [[Кеше һәм биосфера|биосфера]] заповеднигы<ref name="parc_gov_report"/>. Һуңғы парктарҙың береһе, Кала Читта, 2009 йылда булдырылған<ref name="parc_gov_report"/>. [[Гилгит-Балтистан]]дағы Үҙәк Ҡараҡорум илдең иң ҙур милли паркы, дөйөм майҙаны 1 390 100 гектар тәшкил иткән территорияны биләй. Иң бәләкәй милли парк — Айюб, дөйөм майҙаны яҡынса 931 гектар. === Үҫемлектәр донъяһы === [[Файл:MangoTree.jpeg|thumb|left|220px|[[Мултан]] эргәһендә манго баҡсаһы.]] Пакистандың үҫемлектәр донъяһы — башлыса ярымсүллек һәм сүллек үҫемлектәре, Тар сүллегендә — иң ярлыһы, унда күпселек [[ксерофиты|ксерофитлы]] ([[акация]], каллигонум…) ҡыуаҡтары һәм ҡаты үләндәр менән яртылаш береккән ҡомло түтәлдәр. Инд уйһыулығында тәбиғи үҫемлектәр донъяһы — ярымсүллек саванналары ([[чий]], [[әрем]]дәр, [[каперстар]], [[астрагал]]дар…), Инд һәм башҡа йылғалар буйында — [[туғай урмандары|туғайҙар]] һыҙаты, Аравий диңгеҙе яры буйлап Инд дельтаһында — урыны менән [[мангрҙар|мангр әрәмәлектәре]]. Иран таулыҡтарында сәнскеле мендәр һымаҡ ҡыуаҡлыҡтарҙың ярымсүллек формациялары таралған, Белуджистан тауҙарында — һирәк осрай торған [[фисташка]]лар һәм [[артыш]] ҡыуаҡлыҡтары. Илдең төньяғындағы тауҙарҙа 1500-3000 м бейеклектә — айырым участкаларҙа япраҡлы ([[имән]], [[каштан]]) һәм ылыҫлы ([[ҡарағай]], [[пихта]], [[шыршы]], [[гималай кедры]]) урмандары. Ауылдарға яҡын үҙәндәрҙә — [[финиклы пальма]], [[цитруслы]]лар, [[зәйтүн ағасы]] плантациялары, емеш-еләк баҡсалары. Һуғарыу каналдары буйлап ултыртылған [[тут ағастары]] бик йыш. === Хайуандар донъяһы === [[Файл:Markhor.jpg|thumb|right|160px|Бормалы мөгөҙлө кәзә тәкәһе — Пакистандың милли символдарының береһе.]] Пакистандың хайуандар донъяһы индо-африкан, үҙәк азиат һәм урта диңгеҙ төрҙәренән тора. Эре һөтимәрҙәрҙән тауҙарҙа [[леопард]], [[ирбис]], һоро һәм аҡ түшле [[айыу]], [[төлкө]], ҡырағай кәзәләр һәм һарыҡтар, [[фарсы ғәзәле]]; тигеҙлектәрҙә — [[һыртлан]]дар, [[сүл бүреләре]], [[ҡабан]]дар, [[антилопа]]лар, йәйрәндәр, [[кулан]]дар, ҡырағай ишәктәр, күп һандағы [[кимереүсе]]ләр бар. Ҡоштар донъяһы бик күп төрлө: ([[бөркөттәр]], [[грифтар]], [[тауистар]], [[тутыйғоштар]]). [[Йыландар]] күп, шул иҫәптән ағыулылары, Индта [[крокодил]]дар йәшәй. Умыртҡаһыҙҙарҙан [[саян]]дар, талпандар, [[биҙгәк серәкәйе]] таралған. Аравий диңгеҙе балыҡҡа бай ([[тунец]], [[сельдь]], [[диңгеҙ алабуғаһы]], [[һинд һөмбашы]]), ҡыҫала кеүек ([[креветкалар]]) һәм диңгеҙ гөбөргәйеле . == Иҡтисады == Пакистан — күп тармаҡлы экономикаһы булған индустриаль-аграр ил. Ауыл хужалығы илдең экономикаһында ҙур әһәмиәткә эйә булыуын дауам итә һәм бөтә ВНП-тың 20,8 % -ын тәшкил итә, сәнәғәт тә әүҙем үҫешә һәм инде ВНП-тың 24,3%-ын тәшкил итә (2009 йыл). Шуның менән бергә ауыл хужалығында эшләүселәрҙең 43%-ы, ә сәнәғәттә — 20%-ы мәшғүл. Эшһеҙлек кимәле — 15,2 % (2009 йыл). [[Файл:Karachi - Pakistan-market.jpg|thumb|290 px|left|Пакистанда туҡымалар кибете]] Тәбиғәт шарттарына ныҡ бәйлелеге менән айырылып тора, ауыл хужалығы, туҡыу сәнәғәте, гидроэнергетика, һыу транспорты кеүек тармаҡтар туранан тура һауа торошона бәйле.<ref>[http://catalog.fmb.ru/pakistan7.shtml Страноведческий журнал «EconRus» " Пакистан (2004 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161028155703/http://catalog.fmb.ru/pakistan7.shtml |date=2016-10-28 }}</ref> Пакистанда, төрлө факторҙарҙың бергә тәьҫире менән бәйле, хужалыҡтарҙа арауыҡ айырмалылығы ныҡ һиҙелә. Территориаль планда административ провинциялар — Панджаб, Синд, Белуджистан һәм Хайбер-Пахтунхва, һуңғы районға ҡәбиләләрҙе лә индереп, менән яҡын тап килеүсе 4 тарихи-географик өлкә айырып күрһәтеп була. Панджаб бигерәк тә аграр етештереү менән айырылып тора, бында [[бойҙай]]ҙың, [[мамыҡ]]тың һәм [[шәкәр ҡамышы]]ның 2/3 өлөшө етештерелә<ref>[http://finpakistan.ru/ Пакистандың иҡтисади үҫеше] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090910050649/http://finpakistan.ru/ |date=2009-09-10 }}</ref>. 2000-се йылдарҙа Пакистандың иҡтисады йылына яҡынса 7 % тотороҡло иҡтисади үҫеш күрһәтте. Пакистандың [[ЭТП]] үҫеше 2005 финанс йылында([[30 июнь]] [[2005]] тамамланды) 8,4 % тәшкил итте. Пакистан экспортының 2/3 өлөшөн туҡыу һәм тегеү сәнәғәте продукцияһы тәшкил итә. Төп аграр культуралар — мамыҡ һәм бойҙай. [[Файл:Board Bazaar Peshawar.jpg|thumb|[[Пешавар]]]] [[Мушарраф, Первез|Первез Мушарраф]] хөкүмәте сағыштырмаса либераль экономик политика алып барҙы, һуңғы йылдарҙа бер нисә эре банк, эре телекоммуникацион компания һәм башҡалар приватизацияланды. === Тышҡы сауҙа === Экспорт (30,9 млрд долл. 2011 йылда) — туҡыма, дөгө, күн әйберҙәр, келәмдәр. Төп һатып алыусылар — [[АҠШ]] 15,8 %, [[Афғанстан]] 8,1 %, [[Берләшкән Ғәрәп Эмираттары]] 7,9 %, [[Ҡытай]] 7,3 %, [[Бөйөк Британия]] 4,3 %, [[Германия]] 4,2 %. Импорт (39,35 млрд долл. 2011 йыл) — нефть, нефть продукттары, машиналар, пластмассалар, транспорт саралары, тимер һәм ҡорос, сәй. Төп һатып алыусылар — Берләшкән Ғәрәп Эмираттары 16,3 %, [[Сауд Ғәрәбстаны]] 12,2 %, Ҡытай 11,6 %, [[Кувейт]] 8,4 %, [[Сингапур]] 7,1 %, [[Малайзия]] 5 %. === Валютаһы === [[Пакистан рупийы]] (PRe, PRs) 100 пайстан тора. Номиналы 1000, 500, 100, 50, 20, 10, 5, 2 һәм 1 рупий булған банкноталар, шулай уҡ 2 һәм 1 рупийлыҡ, 50, 25 һәм 10 пайслыҡ монеталар ғәмәлдә. == Халҡы == [[Файл:Pakistan-demography.png|thumb|right|200px|Пакистандың демографик һыҙығы]] [[Файл:Pakistan population density.png|thumb|left|220px|Пакистандың халыҡ тығыҙлығы]] Пакистан халыҡ һаны буйынса донъяла иң ҙур илдәрҙең береһе (190 млн кеше, донъяла 6-сы урын — 2012 йылдың декабренә ҡарата). Ҡайһы бер фараздар буйынса, әлеге үҫеш тампы һаҡланғанда, [[2020 йыл]]ға Пакистан халҡы 200 млн кешенән артып китергә мөмкин. Халҡының төп өлөшө [[Инд]] йылғаһының үҙәнендә йәшәй. Пакистандың иң ҙур ҡалалары илдең көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан ([[Карачи]], [[Лахор]], [[Равалпинди]] һәм башҡалар). Илдең ҡала халҡы — 36 % (2008 йылға ҡарата). Этник составы: [[пенджаблылар]] 44,7 %, [[пуштундар]] 15,4 %, [[Синдхи (халыҡ)|синдхи]] 14,1 %, сарьяктар 8,4 %, мухаджирҙар 7,6 %, [[белудждар]] 3,6 % һәм башҡалары (6,3 %). [[Файл:Kalash Tribe- Chitral district.jpg|thumb|[[Калаши]]]] Халыҡтың 50 % тиерлек — уҡымышлы (63 % ирҙәр һәм 37 % ҡатын-ҡыҙҙар, 2005 йыл мәғлүмәте). === Телдәр === Пакистан Конституцияһының 251-се статьяһына ярашлы, республиканың милли теле булып [[урду теле]] һанала<ref name="pakconstitution">{{cite web|url=http://www.pakistani.org/pakistan/constitution/part12.ch4.html|title=The Constitution of Pakistan: Part XII: Miscellaneous Chapter 4: General}}</ref>. Шуның менән бергә, рәсми эштәрҙә инглиз телен ҡулланырға рөхсәт ителә (әгәр уны милли тел менән алмаштырырға бойороҡ булмаһа)<ref name="pakconstitution"/>. Пакистан провинцияларында шулай уҡ [[панджаби]], [[синдхи (тел)|синдхи]], [[Белудж теле|белудж]] һәм [[пушту]] телдәре таралған. Таблицала Пакистандың этник төркөмдәре араһында туған тел буйынса халыҡтың дөйөм һанынан процент күрһәтелгән. {| class="wikitable" |- !|Номер !|Тел !|1998 иҫәп алыу<ref>[http://www.census.gov.pk/MotherTongue.htm халыҡ иҫәбен алыу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110912021653/http://www.census.gov.pk/MotherTongue.htm |date=2011-09-12 }}</ref> !|1986 иҫәп алыу !|1965 иҫәп алыу !|1953 иҫәп алыу |- | 1 ! [[Пәнжәб теле]] | 44,15 % | -- | -- | -- |- | 2 ! [[Пушту теле]] | 15,42 % | 14,15 % | 12,47 % | 10,16 % |- | 3 ! [[Синдхи (тел)|Синдхи]] | 14,1 % | 9,54 % | -- | -- |- | 4 ! [[Сирайктар (тел)|Сирайктар]] | 10,53 % | 9,54 % | -- | -- |- | 5 ! [[Урду теле]] | 7,57 % | -- | -- | -- |- | 6 ! [[Белудж теле|Белудж]] | 3,57 % | 3,02 % | 2,49 % | 3,04 % |- | 7 ! Башҡа телдәр | 4,66 % | -- | -- | -- |} === Дине === [[Файл:Badshahi Mosque ablution area.jpg|thumb|[[Бадшахи Мәсете]]]] Пакистан мосолман халҡының һаны буйынса донъяла икенсе ([[Индонезия]]нан ҡала)<ref>[http://islam.about.com/od/muslimcountries/a/population.htm Muslim Population — Statistics About the Muslim Population of the World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226143553/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1809?_hi=1&_pos=1%20 |date=2018-12-26 }}</ref> һәм [[Сөнниҙәр|мосолман-сөнниҙәр]] һаны буйынса икенсе урында тора<ref>[http://www.pakistanpaedia.com/religion/religion_in_pakistan.html PakistanPaedia — Religions in Pakistan]</ref>. Халыҡтың 96 % мосолман, шул иҫәптән 91 % — [[сөнниҙәр]], һәм 5 % — [[шиғыйҙар]]. Пакистандың дәүләт дине булып сөннисе мәғәнәләге [[ислам]] тора. Халыҡтың конфессиональ составы: * [[мосолмандар]] — 173 000 000 (96 %); * [[индуисттар]] — 3 200 000 (1,85 %); * [[христиандар]] — 2 800 000 (1,6 %); * [[ахмади]] — 291 000 (0,22 %);<ref>Пакистанда 1998 йылғы халыҡ иҫәбен алыу</ref> * [[Сикхизм|сикхи]] — 20 000 (0,01 %); * [[парсы]], [[Буддизм|буддисттар]], [[Иудаизм|иудейҙар]], [[бахайҙар]] һәм [[анимизм|анимисттар]] һәм башҡалар. Пакистан — ахмадиҙар мосолман әҙселек түгел икәнен рәсми рәүештә таныусы берҙән бер дәүләт, сөнки улар күпселек ислам дине белгестәре фекеренә ярашлы Мөхәммәт пәйғәмбәрҙе һуңғы пәйғәмбәр тип һанамайҙар.<ref>Хан, Навида. [http://anthropology.jhu.edu/bin/i/d/Trespasses.pdf "Дәүләт тарафынан хоҡуҡтар боҙолоуы: Сауҙа маркаһы аша дини дилеммаға хеҙмәт итеү, «Сараи Ридер», 2005 йыл: закондар сығарыу акттары, бит 184.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110626215625/http://anthropology.jhu.edu/bin/i/d/Trespasses.pdf |date=2011-06-26 }}</ref> Пакистанда 1974 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙан башлап Әхмәҙей Мосолман ойошмаһы халыҡ иҫәбен алыуға бойкот яһағанлыҡтан<ref>{{cite web|url=http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=country&category=&publisher=IRBC&type=QUERYRESPONSE&coi=PAK&rid=&docid=45f1478f20&skip=0 | title=Пакистан: Пакистанда Лахор Әхмәҙей хәрәкәте ағзаларының хәле.| accessdate=April 30, 2014 }}</ref>, иҫәп алыу мәғлүмәттәренең әхмаҙейҙәргә ҡағылышлы өлөшө дөрөҫ түгел тип иҫәпләнә, ә Пакистандағы әхмәҙейҙәрҙең дөйөм һаны төрлө баһалауҙар буйынса 2-нән 5 миллионға тиклем кеше.<ref>ике миллиондан күп: {{cite web | author= Канаданың иммиграция һәм ҡасҡындар Советы| title= Күренеүенсә, 4 миллион һаны нығыраҡ ышаныслы. Ҡасҡындарҙың Канадаға иммиграцияһы. Пакистан: мосолман – әхмәҙиҙәрҙең хоҡуҡи, сәйәси һәм социаль статусы, 26 ноябрь 2008 йыл, 4 декабрь 2008 йыл| date= 2008-12-04 |url=http://www.unhcr.org/refworld/docid/49913b5f2c.html | accessdate= 2012-06-28}}</ref><ref>3 миллион: Кеше хоҡуҡтары буйынса Халыҡ-ара федерация: Халыҡ-ара миссия. Пакистанда фекереңде әйтеү, ассоциациялар һәм йыйылыштар ирке. «Аусгип» 408/2, Ғинуар 2005, бит. 61 [http://www.fidh.org/IMG/pdf/pk408a-2.pdf PDF]</ref><ref>3-4 миллион: Халыҡ-ара дини иреклек комиссияһы : АҠШ халыҡ-ара дини иреклек буйынса комиссияның йыллыҡ отчеты, 2005 йыл, бит 130.</ref><ref>4.910.000: Джеймс Минихан: милләтһеҙ кешеләр энциклопедияһы. Бөтә донъя буйынса этник һәм милли төркөмдәр. «Гренуорд пресс». «Уэстпорт», 2002, бит 52.</ref> Пакистанда йәшәүсе мосолман-әхмәҙи общинаһы донъяла иң ҙуры һанала. === Иң эре ҡалалары === {|class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |+ align=center style="font-weight: bold"|Пакистандың халҡы буйынса иң эре ҡалалары (2010)<ref>{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-172&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan|title=Pakistan: largest cities and towns and statistics of their population|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2011-01-11|archiveurl=http://www.webcitation.org/6177NEmET|archivedate=2011-08-22}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20131017035730/world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-172&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan |date=2013-10-17 }}</ref> |- !N !Ҡала !Урыны !Халҡы !N !Ҡала !Урыны !Халҡы !rowspan=11| |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|1||align=left|[[Карачи]]||[[Синд]]||13 205 339||align=center style="background:#f0f0f0;"|11||align=left|[[Саргодха]]||Пенджаб||600 501 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|2||align=left|[[Лахор]]||[[Пенджаб (Пакистан)|Пенджаб]]||7 129 609||align=center style="background:#f0f0f0;"|12||align=left|[[Бахавалпур]]||Пенджаб||543 929 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|3||align=left|[[Фейсалабад]]||Пенджаб||2 880 675||align=center style="background:#f0f0f0;"|13||align=left|[[Сиялкот]]||Пенджаб||510 863 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|4||align=left|[[Равалпинди]]||Пенджаб||1 991 656||align=center style="background:#f0f0f0;"|14||align=left|[[Суккур]]||Синд||493 438 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|5||align=left|[[Мултан]]||Пенджаб||1 606 481||align=center style="background:#f0f0f0;"|15||align=left|[[Ларкана]]||Синд||456 544 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|6||align=left|[[Хайдарабад (Пакистан)|Хайдарабад]]||Синд||1 578 367||align=center style="background:#f0f0f0;"|16||align=left|[[Шейхупура]]||Пенджаб||426 980 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|7||align=left|[[Гуджранвала]]||Пенджаб||1 569 090||align=center style="background:#f0f0f0;"|17||align=left|[[Джанг]]||Пенджаб||372 645 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|8||align=left|[[Пешавар]]||[[Хайбер-Пахтунхва]]||1 439 205||align=center style="background:#f0f0f0;"|18||align=left|[[Рахимъярхан]]||Пенджаб||353 112 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|9||align=left|[[Кветта]]||[[Белуджистан (Пакистан)|Белуджистан]]||896 090||align=center style="background:#f0f0f0;"|19||align=left|[[Мардан]]||Хайбер-Пахтунхва||352 135 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|10||align=left|[[Исламабад]]||столица||689 249||align=center style="background:#f0f0f0;"|20||align=left|[[Гуджрат]]||Пенджаб||336 727 |} {{clear}} === Эре ҡалаларының географик урыны === {{ПозКарта+|Пакистан|width=500|float=center|caption=Пакистандың иң эре ҡалалары|places= {{ПозКарта~|Пакистан|marksize=7|lat_deg=24|lat_min=51|lon_deg=67|lon_min=00|label=[[Карачи]]|position=right}} {{ПозКарта~|Пакистан|marksize=7|lat_deg=31|lat_min=32|lon_deg=74|lon_min=20|label=[[Лахор]]|position=right}} {{ПозКарта~|Пакистан|marksize=7|lat_deg=31|lat_min=24|lon_deg=73|lon_min=05|label=[[Фейсалабад]]|position=bottom}} {{ПозКарта~|Пакистан|marksize=7|lat_deg=33|lat_min=16|lon_deg=73|lon_min=03|label=[[Равалпинди]]|position=right}} {{ПозКарта~|Пакистан|marksize=7|lat_deg=30|lat_min=12|lon_deg=71|lon_min=25|label=[[Мултан]]|position=right}} {{ПозКарта~|Пакистан|marksize=7|lat_deg=25|lat_min=22|lon_deg=68|lon_min=22|label=[[Хайдарабад (Пакистан)|Хайдарабад]]|position=right}} {{ПозКарта~|Пакистан|marksize=7|lat_deg=32|lat_min=09|lon_deg=74|lon_min=11|label=[[Гуджранвала]]}} {{ПозКарта~|Пакистан|marksize=7|lat_deg=34|lat_min=00|lon_deg=71|lon_min=30|label=[[Пешавар]]|position=left}} {{ПозКарта~|Пакистан|marksize=7|lat_deg=30|lat_min=08|lon_deg=67|lon_min=00|label=[[Кветта]]|position=right}} {{ПозКарта~|Пакистан|marksize=7|lat_deg=33|lat_min=40|lon_deg=73|lon_min=10|label=[[Исламабад]]|position=left}} {{ПозКарта~|Пакистан|marksize=7|lat_deg=31|lat_min=60|lon_deg=72|lon_min=40|label=[[Саргодха]]|position=left}} {{ПозКарта~|Пакистан|marksize=7|lat_deg=29|lat_min=33|lon_deg=71|lon_min=41|label=[[Бахавалпур]]}} {{ПозКарта~|Пакистан|marksize=7|lat_deg=32|lat_min=30|lon_deg=74|lon_min=32|label=[[Сиялкот]]|position=right}} {{ПозКарта~|Пакистан|marksize=7|lat_deg=27|lat_min=42|lon_deg=68|lon_min=52|label=[[Суккур]]|position=right}} {{ПозКарта~|Пакистан|marksize=7|lat_deg=27|lat_min=33|lon_deg=68|lon_min=13|label=[[Ларкана]]|position=left}} {{ПозКарта~|Пакистан|marksize=7|lat_deg=32|lat_min=17|lon_deg=74|lon_min=31|label=[[Шейхупура]]|position=right}} {{ПозКарта~|Пакистан|marksize=7|lat_deg=31|lat_min=15|lon_deg=72|lon_min=22|label=[[Джанг]]|position=left}} {{ПозКарта~|Пакистан|marksize=7|lat_deg=28|lat_min=42|lon_deg=70|lon_min=30|label=[[Рахимъярхан]]}} {{ПозКарта~|Пакистан|marksize=7|lat_deg=34|lat_min=12|lon_deg=72|lon_min=02|label=[[Мардан]]|position=top}} {{ПозКарта~|Пакистан|marksize=7|lat_deg=32|lat_min=34|lon_deg=74|lon_min=04|label=[[Гуджрат]]}} }} == Мәҙәниәте == Пакистан мәҙәниәте мосолман мираҫына нигеҙләнгән, ләкин шулай уҡ Һинд субконтиненты халыҡтарының исламға тиклемге традицияларын да индерә. Мәҙәниәтенә шулай уҡ йөҙ йыллыҡ британия хакимлығы ла етди тәьҫир яһаны. Һуңғы ун йыллыҡта, бигерәк тә йәштәр араһында, америка мәҙәниәтенең йоғонтоһо һиҙелә: голливуд фильмдары, америка видеоуйындары, мультфильмдәре, комикстары, китаптары, шулай уҡ мода (джинсылар һәм бейсболкалар кейеү), фастфуд, эсемлектәре һәм башҡалар популяр. === Музыка === Пенджабта, Хайбер-Пахтунхвта, Синдта һәм Белуджистанда күҙәтелгән музыка һәм бейеүҙәрҙә урындағы тенденциялар, [[Урду теле|урду телле]] пакистансылар йәмғиәте өсөн хас булғандан ҡырҡа айырыла. Беренсе осраҡта халыҡ йырҙарына һәм бейеүҙәренә баҫым күҙәтелә, ә урду мәҙәниәтендә был мотив икенсе планға күскән. Бының төп сәбәбе шунда: илдең был телдә һөйләшкән халҡының күпселеге Һиндостандағы тыуған ерҙәре менән бәйләнеш тамырҙары өҙөлгән мухаджирҙарға инәләр. Пакистандың сәнғәт Советы бейеүҙә, музыкала, скульптура һәм живопистә урындағы стилде һаҡларға тырыша. === Байрамдары === * [[Пакистан көнө]]<ref>[http://www.dipinfo.ru/gk/pakistan/pakistanfestival Пакистан байрамдары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100306161722/http://www.dipinfo.ru/gk/pakistan/pakistanfestival |date=2010-03-06 }}</ref> ([[23 март]]) — был көндә [[1940 йыл]]да Лахор резолюцияһы ҡабул ителде * Иҡбал көнө ([[21 апреля]]) — Милли шағир Мөхәммәт Иҡбала вафат булған көн * [[Рамаҙан]] айы ураҙаһы тамамланған көн * Ид-и милад ([[25 мая]]) — Мөхәммәт пәйғәмбәр тыуған көн * Ид уль-азха ([[23 март|23]]-[[24 март]]) — [[Хаж|Мәккәгә хаж ҡылыу]] уңайынан байрам * [[Бойондороҡһоҙлоҡ көнө (Пакистан)|Бойондороҡһоҙлоҡ көнө]] ([[14 август]]) * Пакистанға нигеҙ һалыусы Джиннаның тыуған көнө([[25 декабрь]]) * [[Яңы йыл]] == Фән һәм мәғариф == Пакистан балаларының тик 63 % ғына башланғыс класты тамамлаған<ref>{{cite news|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/localnews/2009670134_pakistanschool16.html|title=seattletimes.nwsource.com/html/localnews/2009670134_pakistanschool16.html | work=The Seattle Times | first=Sarah | last=Stuteville | date=August 16, 2009}}</ref>. Бынан тыш, пакистан малайҙарының тик 68 % һәм ҡыҙҙарының 72 % ғына 5 класҡа етә<ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/swp/2009/en/pdf/EN_SOWP09_ICPD.pdf|title=www.unfpa.org/swp/2009/en/pdf/EN_SOWP09_ICPD.pdf|format=PDF|archiveurl=http://www.webcitation.org/6177O4l2b|archivedate=2011-08-22}}</ref>. Мәктәпкәсә белем биреү 3-5 йәшлек балаларға тәғәйенләнгән һәм өс этаптан тора: уйын төркөмө, ясле һәм [[балалар баҡсаһы]]. Мәктәпкәсә белем алғандан һуң, уҡыусылар [[башланғыс мәктәп]]кә баралар. Урта мәктәптә малайҙар менән ҡыҙҙарҙы [[айырым уҡытыу]] практикалана, әммә, эре [[Пакистан ҡалалары|ҡалалар]]ҙа балаларҙы бергә уҡытыусы мәктәптәр бар. Һигеҙ база дисциплинаһы — был [[урду теле]], [[инглиз теле]], [[математика]], [[һынлы сәнғәт]], [[фән]], [[йәмғиәт фәндәре]], [[исламды өйрәнеү]] һәм [[информатика]]. Ҡайһы бер мәктәптәрҙең программаларына Пакистанға күрше илдәрҙең телдәре индерелә, айырым алғанда, [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] һәм [[Ҡытай теле|ҡытай]] телдәре, шулай уҡ [[Француз теле|француз]]. == Киң мәғлүмәт саралары == Дәүләт радиокомпанияһы — [[PBC (Пакистан)|PBC]] (''Pakistan Broadcasting Corporation'', ''ریڈیو پاکستان'' — Пакистан Радиоһы), региональ радиостанцияларҙы, PBC News радиостанцияһын үҙ эсенә ала; PTV дәүләт телекомпанияһы (''Pakistan Television Corporation'', پاكِستان ٹیلی وژن نیٹ ورک — «Пакистан телевизион селтәре»), [[PTV Home]] телеканалын һәм кабелле телеканалдарҙы үҙ эсенә ала, элегерәк 1992 йылда эшләп киткән һәм 2008 йылда ябылған PTV2-не үҙ эсенә ала ине. == Спорт == [[Файл:Pakvaus.jpg|thumb|right|250px|Крикет — иң популяр спорт төрө]] Пакистанда иң таралған спорт төрҙәре — [[футбол]], үләндә [[хоккей]], ҙур һәм өҫтәл [[теннис]]ы, [[Спорт көрәше|көрәш]], [[бокс]], [[ауыр атлетика]], [[гольф]], [[поло]], [[Йөҙөү (спорт)|йөҙөү]], [[сквош]], [[бейсбол]] һәм [[крикет]]. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәте == * {{публикация|китап|автор=Белокреницкий В. Я., Москаленко В. Н.|заглавие=Пакистан тарихы. ХХ быуат |һылтанма= |яуаплы= |урыны=Мәскәү |Нәшриәто=Крафт+|год=2008 |isbn=978-5-93675-137-0 |ref=Пакистан тарихы}} * ''Белокреницкий В. Я.'' Пакистан. Урбанизация үҙенсәлектәре һәм проблемалары. — М. — 1982 * ''Ганковский Ю. В.'' Пакистан халҡы (этник тарихтың төп этаптары). — М. — 1964 * ''[[Густерин, Павел Вячеславович|Густерин П.]]'' Бхутто ғаиләһе серҙәре// Азия һәм Африка бөгөн. 2008, № 5. * ''Каменев С. Н.'' Пакистан. Дәүләт финанстары һәм иҡтисади үҫеш. — М. — 1982 * ''Плешов О. В.'' Пакистанда ислам һәм сәйәси мәҙәниәт. М. — 2005 == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Пакистан |Викисловарь = Пакистан |Викиучебник = |Викицитатник = Пакистан |Викитека = Категория:Пакистан |Викивиды = |Викиновости = Портал:Пакистан |Метавики = Wikimedia Pakistan |Тема = Пакистан }} {{wikiatlas|Pakistan}} * [http://www.pakistan.gov.pk/ Пакистан Хөкүмәтенең рәсми сайты] * [http://www.presidentofpakistan.gov.pk/ Пакистан Президентының рәсми сайты ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705114608/http://www.presidentofpakistan.gov.pk/PresidentialSpeeches.aspx |date=2008-07-05 }} * [http://www.infopak.gov.pk/ Пакистандың рәсми мәғлүмәт сайты] * [http://www.pakistan.ru/ Пакистан.ру] * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html ЦРУ-ның факттар Китабында Пакистан тураһында мәғлүмәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |date=2020-05-24 }} * [http://devdata.worldbank.org/external/CPProfile.asp?SelectedCountry=PAK&CCODE=PAK&Cname=Pakistan%2526amp%253BPTYPE%253DCP Бөтә донъя банкының Пакистан тураһында мәғлүмәте]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://dmoz.org/Regional/Asia/Pakistan Open Directory Project — ''Пакистан''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119012122/http://www.dmoz.org/Regional/Asia/Pakistan/ |date=2016-11-19 }} * [http://www.brain.net.pk/~wisetech/main.htm brain.net Пакистан тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205040219/http://www.brain.net.pk/~wisetech/main.htm |date=2006-02-05 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html CIA — The World Factbook -та Пакистан биттәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |date=2020-05-24 }} * [http://www.wildlifeofpakistan.com/newpage2.htm Пакистандың кеше аяғы баҫмаған тәбиғәте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161113095556/http://www.wildlifeofpakistan.com/newpage2.htm |date=2016-11-13 }} * [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=97&Itemid=1 Прогноз: Пакистан структура-демографик кризис кисерә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304101616/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=97&Itemid=1 |date=2016-03-04 }} {{^|1em}}{{Пакистан темаларҙа}} {{Көньяҡ Азия}} {{Азия}} {{SAARC}} {{Милләттәр дуҫлығы}} {{ОИК}} {{ШОС}} {{ОЭС}} {{Британ империяһы территориялары}} [[Категория:Пакистан| ]] [[Категория:Федератив дәүләттәр|Пакистан]] [[Категория:Инглиз телле илдәр һәм территориялар]] [[Категория:Ислам республикаһы]] 0d501ax6m7n86pbn0xlxtkwx2cre5m5 0 128380 1303171 1239434 2026-08-24T02:33:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303171 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Всемирное наследие|603}} '''Регистан''' ({{lang-uz|Registon}}; '''рег''' — ''ҡом'' һәм '''стан''' — ''урын''; йәғни — ''ҡомло урын'') — [[Сәмәрҡәнд]] үҙәгендәге майҙан. Урта Азия ҡалаларында үҙәк майҙанды «Регистан» тип атай торған булғандар. Сәмәрҡәнд майҙаны — иң билдәле регистан<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Регистан (парадная площадь)}}</ref>, сөнки унда XV—XVII быуаттарҙың архитектура ансамбле урынлашҡан. Үҙәге — Олуғбәк мәҙрәсәһе (1417—1420), Шердор мәҙрәсәһе (1619—1636) һәм Тиллә Ҡарый мәҙрәсәһе (1646—1660). Өс мәҙрәсә ансамбле уникаль ҡала төҙөлөшө сәнғәте өлгөһө булып тора һәм ҡала үҙәген архитектура яғынан һоҡланғыс итеп биҙәү үрнәге лә. Фарсы архитектураһының гүзәл өлгөләренең береһе. 2001 йылда был ансамбль Сәмәрҡәндтең башҡа боронғо ҡомартҡылары менән бер рәттән [[ЮНЕСКО]]-ның Бөтә донъя мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелгән. == Олуғбәк мәҙрәсәһе == [[Файл:Registan Ulugbek madrasah2014.JPG|thumb|left|280px|Регистан майҙанында Олоғбәк мәҙрәсәһе]] '''Олуғбәк мәҙрәсәһе''' Регистан майҙанында иң боронғоһо, 1417—1420 йылдарҙа Тимуриҙар дәүләте хакимы һәм ғалим-астроном Олуғбәк тарафынан төҙөтөлгән. Был бинаны эшләтеү, ә торараҡ Олуғбәк обсерваторияһын асыу Сәмәрҡәндкә урта быуат Шәреғендә төп фән үҙәгенең береһе тигән дан килтерә. Мәҙрәсә Регистандың төньяҡ майҙанында һалынған була, бер нисә йылдан уға ҡаршы ғына итеп Олуғбәк ханакаһы һалына, төньяҡ өлөштө [[каруанһарай]] биләй. Был ике ҡоролма ике быуат самаһы тора, ә XVII быуат башында беҙҙең көндәргә килеп еткән Шердор һәм Тиллә Ҡарый мәҙрәсәләре һалына. Олуғбәк мәҙрәсәһе XV быуат мосолман Шәреғенең иң яҡшы дини университеттарының береһе була. Әйтеүҙәренсә, атаҡлы шағир, ғалим һәм фәйләсуф Абдурахман Джами шунда уҡып сыҡҡан<ref>''Mukminova, R. G.'' [https://www.jstor.org/discover/10.2307/25818118?uid=3737968&uid=2&uid=4&sid=21102413867871 «The role of Islam in education in Central Asia in the 15th — 17th centuries».] // Studies on Central Asia Nuova serie. — 2007. — № 1 (87). — P. 155—161.</ref>. Был уҡыу йортонда математика, геометрия, логика, тәбиғи фәндәр, кеше һәм донъя йәне тураһында тәғлимәттәр, дин дәрестәре уҡытыла, уларҙы шул ваҡыттың атаҡлы ғалимдары Ҡази-задә әр-Руми,Джемшид Ғияс әд-Дин Әл-Ҡаши, Әл-Кушчи, шулай уҡ Олуғбәк үҙе уҡыта. == Шердор мәҙрәсәһе == [[Файл:Registan Sherdor madrassah2014.JPG|thumb|right|280px|Медресе Шердор ]] '''Шердор мәҙрәсәһе''' 1424 йылда Олуғбәк ханакаһы урынында төҙөлә. XVII быуат башына ханака емерек хәлгә килә. [[Сәмәрҡәнд]] башлығы Ялаңтүш Баһадур Шердор мәҙрәсәһен һәм Тиллә Ҡарый мәҙрәсәһен төҙөтә башлай. Шердор мәҙрәсәһен («Арыҫланлы мәҙрәсә») оҫта Абдул Джаббар һала, Мөхәммәд Аббас биҙәй. Шердор мәҙрәсәһе ҡаршыла торған Олуғбәк мәҙрәсәһен тотошлай тиерлек ҡабатлай, тик пропорциялар ғына икенсе. [[Көмбәҙ]]е артыҡ ҙур булыуы бер нисә тиҫтә йылдан уҡ емерелә башлауына килтергәндер ҙә бәлки. Шердор мәҙрәсәһе диуарҙары [[Ҡөрьән]] аяттары менән семәрләнгән, ингән ерҙәге порталда Сәмәрҡәнд гербы— арҡаһына ҡояш йөкмәгән ирбис һыны, арка уртаһына свастика төшөрөлгән, ә өҫ яҡта шамаил яҙылған. Шердор мәҙрәсәһенең диуарҙары биҙәктәре XV быуатта [[Сәмәрҡәнд]] архитектураһының «алтын быуатында» һалынған Олуғбәктекенән ҡайтышыраҡ. Шулай ҙа гармония, нәзәкәтле мозаика, монументаллек, аныҡ симметрия — былар барыһы ла мәҙрәсә бинаһын ҡаланың иң шәп архитектура ҡомартҡылары рәтенә ҡуя. == Тиллә Ҡарый мәҙрәсәһе == [[Файл:Registan Tillya-Kari madrasah2014.JPG|thumb|left|260px|Медресе Тилля Кари]] '''Тиллә Ҡарый мәҙрәсәһе''' Шердор мәҙрәсәһенән ун йылға һуңға ҡалып. 1420-се йылдарҙа каруанһарай урынында һалына. Төп фасад симметриялы, үҙәк портал, ике ҡанатлы, аркалы һәм мөйөштәре башнялы бина. Иркен ихатаһына периметр буйынса кеше йәшәгән бүлмәләрҙең ишектәре ҡарай. Төньяғынан [[көмбәҙ]]ле [[мәсет]]. Мәҙрәсә бинаһы бик бай мозаика һәм майоликаменән биҙәлгән, геометрик һәм үҫемлек биҙәктәре төшөрөлгән. Интерьер декорацияһында алтынлы яҙма күп ҡулланылған, мәҙрәсә исеме лә «алтын ялатылған» тип тәржемә ителә бит. [[Михраб]] һәм [[мөнбәр]], диуар һәм көмбәҙҙәр ''кундаль'' тигән семәр менән, алтын буяуҙы күп ҡулланып биҙәлгән. Тиллә Ҡарый мәҙрәсәһе һәр саҡ белем биреү урыны ғына түгел, төп мәсет булып та хеҙмәт иткән. == Башҡа ҡоролмалар == === Шәйбаниҙар кәшәнәһе === [[Файл:Street Tashkent mausoleum Sheibanids.jpg|thumb|left|180px|Шәйбаниҙар кәшәнәһе]] Тиллә Ҡарый мәҙрәсәһенән көнсығышҡараҡ Шәйбаниҙәр кәшәнәһе урынлашҡан. Бында иң боронғоһо XVI быуатҡа ҡараған бик күп ҡәбер таштары тора. Шәйбаниҙәр дәүләтенә нигеҙ һалыусы Әбүл Хәйерҙең ейәне Мөхәммәд Шәйбани булған. Ул 1500 йылда ул саҡта Ташкентта төйәкләнгән Сығатай ханлығы ярҙамында Аҡһаҡ Тимер тоҡомдарын хакимлыҡтан алып ташлап, Сәмәрҡәнд менән [[Бохара]]ны яулап алған була. Шәйбани 1503 йылда сығатайҙарға ҡаршы сығып, [[Ташкент]]ты ла яулап ала. 1506 йылда Хиүаны, ә 1507 йылда Мерв (Төркмәнстан) ҡалаһын, көнсығыш Персияны һәм көнбайыш [[Афғанстан]]ды баҫып ала. Шәйбаниҙәр сәфәүиҙәрҙе туҡтата. Мөхәммәд Шәйбани Дәшти Ҡыпсаҡ үзбәктәренең юлбашсыһы булған. Алдағы йылдарҙа улар Үҙәк Азияны тулыһынса яулап ала. === Чорсу сауҙа көмбәҙе === [[Файл:Чорсу.JPG|thumb|right|220px|Торговый купол Чорсу]] Шердор мәҙрәсәһе артында '''Чорсу''' сауҙа көмбәҙе тора, ул Регистандың урта быуаттарҙа как торгового центра средневекового Сәмәрҡәндтең сауҙа үҙәге булғанын иҫбатлай. Беҙҙең көндәргәсә еткән алты ҡырлы көмбәҙе XV быуатта төҙөлгән булған, XVIII быуатта яңыртып төҙәтелгән<ref>[http://www.blt-group.ru/4784/4786/4795.html Музей галерея Чор Су] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606121604/http://www.blt-group.ru/4784/4786/4795.html |date=2013-06-06 }}</ref>. 2005 йылда сауҙа көмбәҙе реставрацияланған. Хәҙер бында рәсем сәнғәте галереяһы. == Риүәйәттәр һәм мифтар == Майҙан исеме — ''ҡом һибелгән майҙан'' — XX быуат башына тиклем һаҡланған халыҡ алдында язалау менән бәйле тиҙәр — ҡорбандарҙың ҡаны күренмәһен өсөн ҡалын итеп ҡом һалғандар. Йәнә Аҡһаҡ Тимер Регистанда үҙ ҡорбандарының башын ҡаҙаҡҡа элеп ҡуя торған булған тип тә һөйләйҙәр. Халыҡҡа еҙ торбалар өрөп, әмир әмерҙәрен дә ошонда уҡығандар. Әммә Аҡһаҡ Тимер осоронда (1405 йылда үлгән) был майҙанда шәреҡтең данлы архитектураһына ингән был ҡоролмаларҙың береһе лә булмауын әйтергә кәрәк. == Галерея == <gallery> Файл:Ulugbek Madrasa 2007.jpg Файл:Registan - Sherdor madrasa.jpg Файл:Chorsu.JPG </gallery> == Регистан нумизматикала == * В 1989 году в СССР отчеканена юбилейная монета номиналом 5 рублей, посвященная Регистану. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Веймарн Б.'' '''Регистан в Сәмәрҡәнде.''' — М., 1946. 104 с. (Серия «[[Сокровища зодчества народов СССР]]»). * {{Из БСЭ|заглавие=Регистан (парадная площадь)}} == Һылтанмалар == * [http://www.samarkand-foto.ru/articles/2007-07-30.html Регистан — сердце города барсов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210715163546/http://www.samarkand-foto.ru/articles/2007-07-30.html |date=2021-07-15 }} * {{commons|Category:Registan}} [[Категория:Үзбәкстандың мәҙәни мираҫы]] [[Категория:Сәмәрҡәнд]] [[Категория:Үзбәкстанда бөтә донъя мираҫы]] n89vr8p3cjqv0f4d60qm5dqypx7x0ds 0 133783 1303175 1245464 2026-08-24T08:49:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303175 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сара Леандер''' (''немец әйтелешендә'' '''Цара Леандер'''; {{lang-sv|Zarah Leander}}, тыумыштан '''Сара Стина Һедберг''' (Zarah Stina Hedberg), [[15 март]] [[1907 йыл]] — [[23 июнь]] [[1981 йыл]]) — [[Швеция]] киноактёры, [[йыр]]сы, башлыса [[Германия]]ла эшләй. == Биографияһы == Маклер ғаиләһендә тыуған. [[1911 йыл]]да [[фортепиано]]ла уйнарға өйрәнә, [[1913 йыл]]да йырҙарын беренсе тапҡыр башҡара, 1922 йылда гимназияла уҡый; бер нисә йыл нәшриәттә секретарь булып эшләй. 1926 йылда актёр Нильс Леандерға кейәүгә сыға. 1929—1935 йылдарҙа Швецияла күп һанлы ревю һәм оперетталарҙа уйнай, [[Скандинавия|скандинав]] илдәрендә гастролдәрҙә була. 1930 йылдарҙа уның йырҙары яҙылған пластинкалар сыға. Леандерҙың кинолағы беренсе ролдәре ялтырауыҡлы мөхиттә йәшәгән,ирҙәрҙе ымһындырып һәләк итеүгә һәләтле ҡатын-ҡыҙ була. 1932 йылда ул швед журналисы Видар Форселлгә кейәүгә сыға, 1936 йылда [[Австрия]]ға китә, Вена театрында Ральф Бенацкиҙың {{comment|«Аксель ожмах ҡапҡаһы янында»|«Аксель у райских врат»}} опереттаһында Макс Ханзен менән бергә уйнай. Шул уҡ йылда Леандер ҡатнашҡан немец телендәге тәүге фильм сыға: ул ваҡиғалар театр әйләнәһендә барған «Премьера» детектив фильмыда ревю йырсыһы ролен башҡара. Был амплуала, үҙе менән килешеү төҙөгән УФА (UFA) фильмдарында сығыш яһай. 1941 һәм 1942 йылдарҙа [[Адольф Гитлер]] пропаганда министрлығының Сара Леандерға дәүләт актрисаһы исемен биреү тураһындағы тәҡдимен кире ҡаға. 1943 йылда унан немец гражданлығын алыуын һәм [[валюта]]ла алған гонорарының күп өлөшөнән баш тартыуын талап иткәндәр. Быға яуап итеп ул УФА (UFA) менән контрактын өҙгән һәм Швецияға кире ҡайтҡан. Ул ҡатнашҡан фильмдар прокатта ҡала, әммә немец матбуғатында уның исемен телгә алыу тыйыла. 1944 йылда Скандинавиянан эмигрант хеҙмәттәштәре уға бойкот менән янағандан һуң, Сара Леандер Карл Герхардттың Стокгольм ревюһында ҡатнашыуҙан баш тартырға мәжбүр була, әммә был хәл уға швед радиоһында сығыш яһарға ҡамасауламай. 1945 йылдың уртаһынан уға [[Германия]]ла һәм [[Австрия]]ла сығыш яһау тыйыла. 1948 йылдың 13 ноябрендә ул Саарбрюккенда үҙенең һуғыштан һуңғы тәүге концерты менән сығыш яһай. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзында]] Сара Леандер ҡатнашҡан бер нисә фильмды трофей сифатында күрһәткәндәр: 1948 йылда {{comment|«Королеваның йөрәге»|«Сердце королевы»}} (Das Herz der Königin, 1940) — {{comment|«Эшафотҡа юл»|«Дорога на эшафот»}} атамаһы аҫтында, 1949 йылда {{comment|«Сүл йыры»|«Песнь пустыни»}} (Das Lied der Wüste, 1939) — {{comment|«Сүл ихтилалы»|«Восстание пустыни»}}, 1956 йылда {{comment|«Ул саҡта»|«Тогда»}} (Damals, 1943) — {{comment|«Кем ғәйепле?»|«Кто виноват?»}} атамаһы биреп. Шағир Иосиф Бродский үҙенең «Трофейное» китабында былай тип яҙа: «Мин уны тик бер тапҡыр ғына, ул саҡта бер аҙна ғына барған Мария Стюарт тураһындағы „Эшафотҡа юл“ фильмында күрҙем. Йәш кенә бер паж һәләкәт алдында торған королеваның һоҡланғыс балтырын күреп, хәсрәтле башын эйгән күренештән башҡа бер нәмә лә хәтеремдә ҡалмаған. Минең ҡарашҡа, ул экранда ҡасан да булһа күренгән иң матур ҡатын-ҡыҙ булған, һәм бынын һуң миңә оҡшағандар, хөрмәткә лайыҡлы булһалар ла, ул күрһәткән идеалдан тайпылыу ғына булған. Минең буталсыҡ һәм оҙайлы романтик карьерамды аңлатырға тырышыуҙарым араһынан,ғәжәп булһа ла, бына ошоноһо ҡәнәғәтләндерерлек булып тойола»<ref>{{Cite web|title=Иосиф Бродский. Трофейное|url=http://www.lib.ru/BRODSKIJ/br_spoils.txt|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DS2IfOmb|archivedate=2013-01-05|accessdate=2013-01-02}}</ref>.(Романтик карьера- тормошондағы мөхәббәткә бәйлеваҡиғалар). 1949 йылда Леандер концерттары менән яңынан Европа һәм [[Көньяҡ Америка]] буйлап {{comment|сығыш|гастроль}} яһаған. 1956 йылда дирижёр Арне Хюльферсҡа кейәүгә сыға. Кинола бары тик эпизодик ролдәрҙә генә уйнай. {{comment|«Һинең менән һәр саҡ шулай яҡшы булды»|«С тобой было всегда так хорошо»}} фильмында, элекке йырҙарын йырлап, үҙен үҙе уйнай. Сара Леандер [[Вена]]ла һәм [[Германия|ФРГ]]-ла оперетталарҙа һәм мюзиклдарҙа уйнай, гастролдәрҙә һәм телевидениела сығыш яһай (1978 йылда ZDF -ла «Йәкшәмбе концерты»). [[1978 йыл|1978 йылдың]] [[10 октябрь|10 октябрендә]] [[Стокгольм]]да һуңғы тапҡыр сәхнәгә сыға. Икенсе көндә уны инсульт һуға. == Фильмографияһы == [[Файл:Zarah Leander 1931 035.jpg|мини|Сара Леандер 1931 йылда ]] * 1930 — Загадки Данте / ''Dantes Mysterier'' * 1931 — Фальшивый миллионер / ''Falska Millionären'' * 1935 — Скандал / ''Äktenskapsleken'' * 1937 — Премьера / ''Premiere'' * 1937 — К новым берегам / ''Zu neuen Ufern'' * 1937 — Хабанера / ''La Habanera'' * 1938 — Родина / ''Heimat'' * 1938 — Чернобурка / ''Der Blaufuchs'' * 1939 — Средь шумного бала / ''Es war eine rauschende Ballnacht'' * 1939 — Песнь пустыни / ''Das Lied der Wüste'' * 1940 — Сердце королевы / ''Das Herz der Königin'' * 1941 — Путь на свободу / ''Der Weg ins Freie'' * 1942 — Великая любовь / ''Die große Liebe'' * 1942 — Тогда / ''Damals'' * 1950 — Габриела / ''Gabriela'' * 1952 — Куба Кабана / ''Cuba Cabana'' * 1953 — Аве Мария / ''Ave Maria'' * 1954 — С тобой было всегда так хорошо / ''Bei Dir war es immer so schön'' * 1959 — Голубой мотылек / ''Der blaue Nachtfalter'' * 1964 — Небылицы / ''Das Blaue vom Himmel'', ТВ * 1966 — Изюминка женщин / ''Das gewisse Etwas der Frauen'' == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Марика Рёкк * Йоханнес Хестерс * Ольга Чехова == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * http://svt.se/svt/road/Classic/shared/mediacenter/index.jsp?d=57449&a=690575{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://film.virtual-history.com/person.php?personid=1102 Фотографии и библиография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061029061023/http://film.virtual-history.com/person.php?personid=1102 |date=2006-10-29 }}{{Ref-en}}] [[Категория:Швеция актрисалары]] [[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]] [[Категория:Швеция йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Стокгольмдә вафат булғандар]] q9c626ywvmw9awn6x2cs6q02qbcp4v8 0 152326 1303172 1287353 2026-08-24T04:35:34Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы FƏRƏCOV_FƏYYAZ_QASIM_OĞLUNUN_HƏRBİ_KARTOÇKASI.pdf рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No permission since 16 August 2026. 1303172 wikitext text/x-wiki {{Хәрби эшмәкәр |имя = Фараджов Фаяз Гасым улы |оригинал имени = Fərəcov Fəyyaz Qasım oğlu, Фәрәҹов Фәјјаз Гасым оғлу |дата рождения = [[1921]] |дата смерти = 19.05.1998 |место рождения = [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы]], Масаллы районы, Гасымлы ауылы |место смерти = [[Әзербайжан]], Масаллы районы, Гасымлы ауылы |изображение= |описание изображения = |прозвище = |принадлежность = {{Флагификация|СССР|армия}} |годы службы = [[1941]]—[[1945]] |звание = |род войск = |командовал = |часть = |сражения = [[Бөйөк Ватан һуғышы]] |награды = {{II дәрәжә Ватан һуғышы ордены}} {{1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн миҙалы}} {{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{СССР Ҡораллы Көстәренә 60 йыл миҙалы}} |викисклад = |связи = |в отставке = }} '''Фараджов Фаяз Гасым улы''' ({{lang-az|Fərəcov Fəyyaz Qasım oğlu }}, [[1921 йыл]] — [[19 май]] [[1998 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, һуғыш ветераны.<ref>{{cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1520185298/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171107010933/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1520185298/ |archivedate=2017-11-07 |title=Фараджев Фаяз Касым-оглы |author= |date= |publisher=pamyat-naroda.ru |accessdate=2018-02-15 |language=ru }}</ref>. Дин тәғлимәтен өйрәнеүсе һәм таратыусы. == Биографияһы == Фараджов Фаяз Гасым улы [[1921 йыл]]да, [[Әзербайжан ССР-ы]], Ленкоран өйәҙенең Гасымлы ауылында тыуған. [[1941 йыл]]да Масаллы районы хәрби комиссариаты тарафынан Совет Армияһы сафына саҡырыла. [[Ростов өлкәһе]]нең Прохладный ҡалаһында урынлашҡан хәрби часта хеҙмәт итә башлай. [[1941 йыл]]да [[Ҡырым]]ды азат итеүҙә ҡатнаша. [[1942 йыл]]да [[Харьков]] эргәһендәге Изюм ҡалаһы өсөн алыштарҙа башы ҡаты яраланып, әсирлеккә эләгә. Әсирлектә Сталино һәм Штранц ҡалаларындағы лагерҙарҙа була. Уларҙа 4-5 ай тотолғандан һуң [[Италия]]ға оҙатыла. [[1944 йыл]]дың 14 ноябрендә СССР Хөкүмәтенең 10-сы ҡарарына ярашлы, Инглиз командованиеһы тарафынан илгә ҡайтарыла һәм 21 ноябрҙә Алыҫ Көнсығышҡа эшкә ебәрелә. Унда [[1947 йыл]]дың апреленә тиклем эшләй. Һуңынан тыуған ауылына ҡайтып дин буйынса уҡыта башлай, [[Ҡөрьән]] дәрестәре бирә. [[Әзербайжан теле|Әзербайжан]], [[Урыҫ теле|урыҫ]] һәм [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] телдәрен яҡшы белә. Оҙайлы ауырыуҙан һуң [[1998 йыл]]дың [[19 май]]ында [[Әзербайжан Республикаһы]], Масалли районы, Гасымлы ауылында вафат була. Ауыл зыяратында ерләнгән.<ref>{{cite web |url=http://cenubxeberleri.com/1434-almanlar-oz-ordusunun-sirrini-satan-sovet-esgerlerini-gulleleyirdi.html |archiveurl=http://archive.md/Zdc9j |archivedate=2019-05-08 |title=“Almanlar öz ordusunun sirrini satan sovet əsgərlərini güllələyirdi” |author= |date= |publisher=[http://cenubxeberleri.com/sosial/1418-almanlar-oz-ordusunun-sirrini-satan-sovet-esgerlerini-gulleleyirdi.html] |accessdate=2019-05-08 |language=az }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190527160024/http://cenubxeberleri.com/1434-almanlar-oz-ordusunun-sirrini-satan-sovet-esgerlerini-gulleleyirdi.html |date=2019-05-27 }}</ref>. <ref>{{cite web |url=https://azadinform.az/az/publika/233173/resadetli-dyus-yolu-kecen-feyyaz-ferecov/ |archiveurl=http://archive.md/ofl4o |archivedate=2019-09-06 |title=Rəşadətli döyüş yolu keçən azərbaycanlı |author= |date= |publisher=[https://azadinform.az/az/publika/233173/resadetli-dyus-yolu-kecen-feyyaz-ferecov/] |accessdate=2019-09-06 |language=az }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190907113335/https://azadinform.az/az/publika/233173/resadetli-dyus-yolu-kecen-feyyaz-ferecov/ |date=2019-09-07 }}</ref>. == Наградалары == * «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы, * «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 30 йыл» юбилей миҙалы, * «СССР Ҡораллы Көстәренә 60 йыл» миҙалы, * II дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены.<ref>Məmmədağa Şiriyev. «Masallıdan qələbəyədək». Masallı 2018. 147—148 səh.</ref>,<ref>{{cite web |url=http://fedai.az/index.php?newsid=5049 |archiveurl=http://archive.md/RKgsE |archivedate=2019-21-04 |title=II Dünya müharibəsindən 80 il ötür... |author= |date= |publisher=[http://fedai.az/index.php?newsid=5049] |accessdate=2019-04-21 |language= az }}</ref>,<ref>{{cite web |url=http://derbend.ru/blog/item/1873-redaksiyaya-m-ktub |archiveurl=http://archive.md/O7Qte |archivedate=2019-21-06 |title=Dərbənd qəzeti |author= |date= |publisher=[http://derbend.ru/blog/item/1873-redaksiyaya-m-ktub] |accessdate=2019-06-21 |language=az }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==фотоһүрәттәр== <gallery> Фараджов Фаяз Гасым улы .jpg| Fərəcov Fəyyaz Qasım oğlu (əsrlik1).jpg| Fərəcov Fəyyaz Qasım oğlu (əsrlik).jpg| Fərəcov Fəyyaz Qasım oğlu (əsrlik2).jpg| УКАЗ ПРЕЗИДИУМА ВЕРХОВНОГО СОВЕТА СССР.jpg| </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Әзербайжанда тыуғандар]] [[Категория:Әзербайжанда вафат булғандар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Дин таратыусылар]] mjy4uqteol3s5rglxz1fen3b8gvrbqm 0 152654 1303145 1301569 2026-08-23T14:27:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303145 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Мысыр|Мысырҙа]] цивилизация тарихы 5 мең йылдан ашыу иҫәпләнә. == Боронғо Мысыр тарихы == {{main|Мысыр}} [[File:Colossal Amenhotep III statue.jpg|thumb|left|Фирғәүен Аменхотеп III ғаиләһе - XVIII династия фирғәүендәренең береһе]] * ~ б.э. тиклем 3000 й. - Менес фирғәүендең Мысырҙы берләштереүе. * ~ б.э. тиклем 2700 й. - баш ҡалаһы Түбәнге Мемфиста урынлашҡан Боронғо батшалыҡтың башланыуы * ~ б.э. тиклем2000 й. - Мысырҙың яңы эпохаһы, Урта батшалыҡ, баш ҡалаһы Фивы Үрге Мысырҙа * б.э. тиклем 1700 й.— гиксостар баҫып алыуы. * б.э. тиклем 1479—1425 йй. — Тутмос III хакимлығы. * б.э. тиклем 1279—1213 йй. — Рамсес II хакимлығы. * б.э. тиклем 671 й. — Мысырҙы Ассирия батшаһы Псамметих I яулап ала. Баш ҡала - Саиста. * б.э. тиклем 525 й. — Мысырҙы фарсы батшаһы Камбиз II яулап ала. == Грек-рим осоро == *Беҙҙең эраға тиклем 332 йылда — Мысырҙы [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]] яулай. [[Искәндәриә|Искәндәриәгә]] нигеҙ Һала. * Беҙҙең эраға тиклем 30 йылда — Мысырҙы [[Рим империяһы]] аннексиялай. == Мысыр Сәсәниҙәр дәүләте составында == {{main|Сәсәниҙәр дәүләте}} *618 - 621 йй. — [[Сәсәниҙәр дәүләте|Сәсәниҙәр]] ғәскәре баҫып инеүе. == Мысыр Ғәрәп хәлифәлеге составында. Толониҙар. Фатимиҙар. Әйүбиҙәр. Мәмлүктәр == [[File:Myrbach-Charge of the Mamluks.jpg|thumb|270px|[[Мәмлүктәр|Мәмлүк]] яугирҙары]] *639 — Мысырҙы ғәрәптәрҙең баҫып алыуы. Ислам таралыуы. *725-733 — ҡүбтиҙәр ({{lang-ru|копт}}) ихтилалы. *868 — Әхмәт иб Толон Мысыр әмире итеп тәғәйенләнгән. Ул идара иткәндә Мысыр ғәмәлдә бойондороҡһоҙ булып китә. *969 —[[Фатимиҙар хәлифәлеге |Фатимиҙар ]] яулап ала. Фатимиҙар идара башлай. Мысыр [[ғәббәсиҙәр хәлифәлеге]] өлөшө булыуҙан туҡтай. Ул Бағдад алдында бынан бер нисә йыл алдан уҡ бойондороҡло була башлаған. [[Ҡаһирә]]гә нигеҙ һалына. *972 — Хәҙерге заманда ла йәшәп килгән донъяла иң боронғо Әл-Әзһәр университеты барлыҡҡа килә. *996-1021 — фатими хәлифә әл-Хәким идара итә. Ҡаһирәлә монументаль ҡала төҙөлөшө йылдам бара. *1036-1094 — фатими хәлифә Мустансир идара итә. Ауыр иҡтисади, социаль һәм сәйәси көрсөк. *1073-1094 — реаль хакимлыҡ вәзир Бәҙер әл-Йәмәли ҡулында булып сыға. Иҡтисади, социаль һәм сәйәси хәл тотороҡлана. *1099, 15 июль — тәре йөрөтөүселәр [[Әл-Ҡудс]]ты ({{lang-ru|Иерусалим}}) баҫып ала һәм Мысыр сигенә яҡын ғына булып сыға. *1171 — [[Сәләх әд-Дин]] баҫып инә. Әйүбиҙәр идара башлай. *1250 йылда — [[мәмлүктәр]] баш күтәрә. Айбәк солтан булып китә. *1260 — [[монголдар]]ҙың баҫып инеүенә ҡаршы көрәш. *1261 — мәмлүктәр ғәббәсиҙәр хәлифәләрен иң юғары рухани вазифағасаҡыра. *1347 — «Ҡара үлем» - чума эпидемияһы Мысыр һәм күрше илдәр иҡтисадына һәләкәтле ҡыйралыш килтерә. *1382-1517 — Буржиҙар династияһы («черкес мәмлүктәре») урынлаша. == Мысыр Осман империяһы составында == [[Файл:Mehemed Ali Egypt.jpg|thumb|right| Мысыри Мөхәммәт Али]] *1517-1914 — Мысыр Төркиә составында. Илгә төрөк пашалары идара итә. *1524 — Мысырҙа ғосманлы Әхмәт-Паша фетнә күтәрә. *1527 — ғосманлылар тәүге кадастр тикшереүҙәре үткәрә. *1576 — Үрге Мысыр биләмәһендә туранан-тура ғосман хакимиәте урынлаштырыла. Быға тиклем Үрге Мысырҙың ҙур өлөшө [[бәҙәүиҙәр|бәҙәүи]] шәйехтәр хакимлығы аҫтында була. *1798-1801 — Наполеон етәкселегендә француздар баҫып ала. [[Пирамида (архитектура)|Пирамидалар (мәрҙәр)]] янында яу (1798). Әбүкир янындағы алыш (1799). *1801 — инглиздәр бәреп инә. *1805 — власҡа Мөхәммәт Али паша килә (1805-1848 йылдарҙа идара итә), ул төрөк солтаны власын тик номиналь рәүештә генә таныған. Ул Мысырҙа реформалар башлаған, армияны, хөкүмәтте, ғөмүмән, Мысыр тормошон Европа рухында үҙгәртеп ҡорорға ҡарар итә. *1811 — мәмлүктәрҙе туҡмау. *1811-1818 — [[Ғәрәбстан]] ваһһабиҙарына ҡаршы һуғыш, армияһын Мөхәммәт Али ғәскәре ваһһабиҙарҙы тар-мар итә. *1819-1822 — [[Судан]]ды баҫып алыу. *1863-1879 — хәдив Исмәғил Паша идараһы. Хакимдың реформалары объектив рәүештә илдең модернлашыуына һәм капиталистик үҫешенә булышлыҡ итә. *1859-1869 — француз Ф. Лессепс етәкселегендә әс-Сәүәйс ({{lang-ru|Суэц}}) каналы төҙөлә. *1875 йылдың 25 ноябрендә — Мысыр хакимы Исмаил паша бурысын түләү өсөн [[Бөйөк Британия|Англияға]] үҙенең әс-Сәүәйс каналының 46 % акцияһын һата. Француздар инде шуғаса уҡ ҡалған акцияларына хужа булып алған булған. Шулай итеп, Мысыр каналға контролде тулыһынса юғалта. *1881-1898 — Суданда мәхдиселәр Мысырға ҡаршы фетнә күтәрә. *1881-1882 — полковник Ораби Әхмәт-Паша ихтилал күтәрә. Ҡаһирә гарнизонын күтәреп, «Мысыр - мысырҙарға» тигән оран ташлай, хәдив хөкүмәтенең отставкаға китеүенә килтерә һәм милли хөкүмәт төҙөлөүгә ирешә. *1882-нең 11 июле — 15 сентябре — [[Бөйөк Британия|Англия]]-Мысыр һуғышы. *1882 — Төркиәнең был биләмәләргә формаль хоҡуҡтарын һаҡлаған булып Англия Мысырҙы оккупациялай. *1899 йылдың 19 ғинуарында Мысыр менән [[Бөйөк Британия|Англия]] Суданда уртаҡ идара итеүҙе урынлаштырыу тураһында килешеүгә ҡул ҡуя. Инглиз чиновниктары юғары звено биләй, ә урта звенола — мысырҙар ҡала. Ысынбарлыҡта, Судан Бөйөк Британия колонияһына әйләнә. [[File:ModernEgypt, Farouk I in Military Uniform, DHP13655-10-1 01.jpg|thumb|Мысыр короле Фаруҡ]] *1908 — Ҡаһирәлә Мысырҙың тәүге заманса университеты асыла. == Мысырҙың яңы заман тарихы == *1914-1922 — Мысыр солтанлығы де-юре Бөйөк Британия протектораты. *1914 йылдың 5 ноябрендә — британ ғәскәре Мысыр һәм Судан хедивы Ғәббәс II-не ҡолатылған һәм оккупациялай. Яңы төҙөлгән Мысыр солтанлығы британ протектораты тип иғлан ителә. *1914 йылдың 19 декабренән — элекке хедивтың туғаны Хөсәйен Камил Мысыр һәм Судан солтаны тип иғлан ителә. *1919 йылдың март - апрель араһы — бөтә Мысыр буйлап баш күтәреүҙәр һәм демонстрациялар башлана, либерал-милләтсел «Вафд» партияһына теләктәшлек күрһәтәләр . *1922 йылдың 28 февралендә Бөйөк Британия Мысырҙың үҙаллылығын бер яҡлы тәртиптә формаль рәүештә таный. Дәүләт короллек тип иғлан итә. Мысыр һәм Судан солтаны (1917 йылдан алып) I Фуад Судан, Мысыр короле булып китә. *1922-1923 — Тутанхамон кәшәнәһен ҡаҙғандар. *1923 — парламент эшмәкәрлеге ҡараған конституция индерелә. *1936 — Англияла һәм Мысыр араһында Мысырға тулыһынса бойондороҡһоҙлоҡ бирелеү тураһында килешеү ҡабул ителгән, әммә *1956 йылға тиклем британ ғәскәрҙәре канал зонаһында ҡала . *1939-1945 — Мысыр [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]]нда. *1942 йылда немец ғәскәре Мысырға баҫып инә, ләкин уларҙы инглиздәр Әл-Әләмәйн янындағы алышта ҡыуып сығара. Икенсе донъя һуғышы осоронан һуң Мысыр тарихы ғәрәп-израиль конфликты һәм донъяла деколонизация процессы менән билдәләнә. *1948 йылда Мысыр Израиль менән һуғышта еңелә. Бының өсөн король Фәруҡты ғәйепләйҙәр. *1952 йылда армия офицерҙары Фәруҡты тәхетенән баш тартырға мәжбүр итәләр. Уларҙың лидеры генерал Нәғиб Мысыр башлығы булып китә. *1954 йылда уны [[Ғәмәл Әбдел Насир]] алмаштыра. *1956 йылда Әбдел Насир Әл-Сүәйс каналын национализациялай. Бөйөк Британия, Израиль, Франция һәм берлек төҙөй. һәм *1956 йылдың октябрендә Израиль Синайға бәреп инә. Француздар һәм инглиздәр үҙ ғәскәрен порт-Сәидкә индерә, әммә улар АҠШ баҫымы аҫтында китергә мәжбүр була. Ғәмәл Әбдел Насир социалистик режим индерә. Уның етәкселенедә һаулыҡ һаҡлау һәм мәғариф яҡшырыуа, әммә иҡтисад торғонлоҡ кисерә. *1967 йылда Мысыр Израиль менән алты көнлөк һуғышта еңелеп ҡала. *1970 йылда Насир вафат булып ҡала. Бөгөн Мысыр халҡы тиҙ арта һәм ауыл хужалығы ерҙәре етмәү мәсьәләһе килеп тыуа. Әммә Мысырҙа туристик индустрия сәскә ата, шулай уҡ бай тәбиғи газ экспорты потенциалына эйә. *2011 йылдың башында Мысырҙа демонстрацияларҙан һуң ил башлығы Хөсни Мөбәрәк отставкаға китергә мәжбүр була <ref>[http://www.fontanka.ru/2011/02/13/036/ Руководить внутренней и внешней политикой Египта будет глава Высшего совета ВС]</ref>. һәм Мысырҙа яңы тарих башлана. *2013 йылдың 3 июлендә Мысырҙа хәрби түңкәрелеш була. Президент Мурси ҡулға алына. Дәүләттең ваҡытлыса башлығы итеп Конституцион суд рәйесе Адли Мансур ҡуйыла. *2014 йыл Мысырҙа яңы конституция ҡабул ителә<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/*19/830318.html В Египте подводят итоги референдума по изменению конституции]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. *Бөгөн Мысыр халҡы 82 миллион кеше тәшкил итә. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Сығанаҡтар == * ал-Джабарти Абд ар-Рахман. Египет в канун экспедиции Бонапарта (1776—1798) / Пер., предисл. и примеч. X. И. Кильберг. М., 1978. * ал-Джабарти Абд ар-Рахман. Египет в период экспедиции Бонапарта (1798—1801) / Пер., предисл. и примеч. И. М. Филыштинского. М., 1962. * цикл передач «Планета Египет» 18.06.2012- 06.2012 на телеканале «Культура» == Әҙәбиәт == * Брестед Д., [[Тураев, Борис Александрович|Тураев Б.]] История Древнего Египта. Мн.: Харвест, 2003. ISBN 5-17-031907-X * Зеленев Е. И. Египет. Средние века. Новое время. СПб.: Изд-во Санкт-Петербургского университета, 1999. * Зеленев Е. И. Государственное управление, судебная система и армия в Египте и Сирии (XVI — начало XX в.). СПб.: Изд-во Санкт-Петербургского университета, 2003. * Исаев, Л. М., А. Р. Шишкина Египетская смута XXI века. М.: URSS, 2012. * [[Коростовцев, Михаил Александрович|Коростовцев М. А.]] [http://aegyptica.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_publications&Itemid=75&pub=456 Писцы Древнего Египта]/ Под общей редакцией А. С. Четверухина. — СПб.: [[Летний Сад (издательство)|Летний сад]], 2001. — 368 с. * [[Коротаев, Андрей Витальевич|Коротаев А. В.]] '''[http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=335&Itemid=1 Долгосрочная политико-демографическая динамика Египта: Циклы и тенденции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130903155733/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=335&Itemid=1 |date=2013-09-03 }}'''. М.: Восточная литература, 2006. ISBN 5-02-018526-4 * Кошелев В. С. Египет: от Ораби-паши до Саада Заглула. 1879—1924. М.: [[Институт востоковедения]], 1992. * Перепелкин Ю. [http://www.egyptology.ru/perepelkin.htm#History История Древнего Египта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251025041349/http://www.egyptology.ru/perepelkin.htm#History |date=2025-10-25 }}.— СПб.: [[Летний Сад (издательство)|Летний сад]], 2000. ISBN 5-89740-011-3 * Семенова Л. А. Из истории Фатимидского Египта: Очерки и материалы. М.: Наука, 1974. * Семенова Л. А. Салах ад-Дин и мамлюки в Египте. М.: Наука, 1966. == Һылтанмалар == * [http://www.conflictologist.org/main/konflikty-vojny-revoluciji-v-severnoj-afrike.htm#egypt Материалы по новейшей истории Египта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190610134435/http://www.conflictologist.org/main/konflikty-vojny-revoluciji-v-severnoj-afrike.htm#egypt |date=2019-06-10 }}. * [http://www.kulichki.com/~gumilev/HE1/ История Востока]. {{Библиоинформация}} {{^|12px}} {{Азия по темам|тарихы|Тарих|цвет=Египет}} [[Категория:Мысыр тарихы|*]] 9494x9m5kx3sr7aeatglyg6cur2e3ib 0 157360 1303174 1280244 2026-08-24T08:15:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303174 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Городской самокат.jpg|мини|Самокат]] '''Самокат''' ([[Инглиз теле|ингл.]] скутер, [[Француз теле|фр.]] троттинер) — баҫып торған килеш аяҡ менән ерҙән этеп ебәреп йөрөтөп булған [[транспорт сараһы]], башҡорт телендә уны «этенгес» тип тә атайҙар. Самокат шәхси транспорт итеп кенә түгел, ә ял итеү, спорт һәм физкультура менән шөғөлләнеү өсөн дә файҙаланыла. Самокаттың (скутер) төрлө сифаттар менән айырылып торған бер нисә төрө бар, ләкин хәрәкәт итеүҙең төп асылы үҙгәрешһеҙ. Башта самокат тип [[велосипед]]ты атап йөрөткәндәр<ref>[[ЭСБЕ]]</ref>. == Уйлап сығарыу тарихы == Самокатты [[1761 йыл]]да [[Германия]]ла кареталар эшләүсе оҫта Михаэль Касслер уйлап сығарған. Самокатты икенсе немец уйлап сығарыусыһы [[Карл фон Дрез]] 1817 йылда эшләгән тигән фекер ҙә бар, 1820 йылда ул самокаттың алғы тәгәрмәсен идара итә торған итеп үҙгәртә. Был самокаттар [[Франция]] һәм [[Англия]]ла киң тарала. [[1819 йыл]]да инглиз уйлап табыусыһы Денис Джонсон барон Карл Дрез алдараҡ эшләгән самокатты яҡшыртып, патент ала. Рамы һәм тәгәрмәстәре ағастан эшләнә. Шиналары урынына ҡаты {{comment|металл туғындар|обод}} ҡуя, тормоз булмай. {{comment|Алғы сатаһы|вилка}}, ултырғысы менән уның таянсығы тимерҙән эшләнә. Тәгәрмәстәрҙең диаметры 76,2 см (30 дюйм), ауырлығы 30 килограмм була<ref>{{Cite news|title=Самокат среды № 30. Дамский Hobby Horse|author=|url=http://letskick.ru/samokat-sredyi-30-damskiy-hobby-horse|work=Движение городских самокатов «Let's Kick»|date=|accessdate=2017-05-13|language=ru-RU}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730131531/http://letskick.ru/samokat-sredyi-30-damskiy-hobby-horse |date=2017-07-30 }}</ref>. Хәрәкәт итеүе хәҙерге заманда киң таралған [[Беспедальный велосипед|беговел]]ға оҡшаш — ерҙән ике аяҡ менән бергә этеп ебәрергә кәрәк була. 1922 йылда төшөрөлгән «A Trip Through the Streets of Amsterdam» («Амстердам урамдары буйлап») документаль фильмында самокатта йөрөгән балалар күренә<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Kh4eVoqUoXo|title=A Trip Through the Streets of Amsterdam|author=|website=Youtube|date=|publisher=|lang=en|accessdate=}}</ref>. == Самокат төрҙәре == === Ҡала самокаты === Был моделдәрҙең ҡала урамдары буйлап йөрөү өсөн тәғәйенләнгән, шуға күрә етештереүселәр уны мөмкин тиклем яйлы итеп эшләргә тырыша. Ҡала самокаттарының тәгәрмәс диаметры — 150—250 миллиметр, улар шәп йөрөй, асфальт, плтикаларҙағы ярыҡтар һәм бордюрҙар аша үтә ала. Амортизаторҙар, бер аҙ һыйғырыраҡ (бөгөлөүсән) дека (платформа), йомшаҡ тәгәрмәстәр юлда барғанда һелкенеүҙе әҙәйтеү өсөн ҡуйыла, уны йыйып ҡуйыу системаһы даими яҡшыртыла, был самокатты халыҡ йөрөгән урындарҙа һәм йәмәғәт транспортында күтәреп йөрөтөү уңайлы булһын өсөн эшләнә. Ҡала самокаттары төрлө әкәмәт хәрәкәттәр (трюк) эшләү өсөн тәғәйенләнмәгән. Ҡала самокатының бер төрө — электросамокат. Аккумулятор батареяһы менән двигатель ҡуйылған самокат үҙйөрөшлө транспортҡа әйләнә. === Трюк самокаты === Йыйылмай торған, тәгәрмәстәренең ҙурлығы 125 миллиметрҙан ашмай, дека менән руле тейешле ҙурлыҡта. Төрлө әкәмәт хәрәкәттәр эшләүгә яраҡлы, үҙең һәм балаңа зыян итмәҫ өсөн тейешле кәрәк-яраҡ кейеү мөһим. === Дёрт-самокат === Был самокат ташлы юлда, трамплинлы дёрт-парктарҙа йөрөү өсөн тәғәйенләнә.Төрлө әкәмәт хәрәкәттәр эшләү өсөн яраҡлы. Киң, тын тултырылған тәгәрмәсле, төҙөлөшө ныҡ һәм йыйылмай торған самокат. === Футбайк (велосамокат) === Футбайк — төҙөлөшөндә велосипед компоненттары ҡулланылған самокат. Ул йыраҡ араға, шәп тиҙлек менән йөрөй ала, тик бындай футбайкта йөрөр өсөн күп көс тә талап ителә. Төрлө спорт төрҙәре өсөн төрлө футбайктар була— [[Шоссейный велоспорт|шоссе]], түбәнгә тиҙ елдерә торған һәм [[спорт]] һәм ял итеү өсөн моделдәр. == Самокат һәм юл йөрөү ҡағиҙәләре == Рәсәй юл йөрөү ҡағиҙәләре ([[s:Правила дорожного движения Российской Федерации|Правила дорожного движения России]]) буйынса самокат йәйәүлеләр категорияһына инә * шуға күрә унда йөрөү ҡағиҙәләре был ҡағиҙәләрҙең «4. Йәйәүлеләрҙең бурыстары» («4. Обязанности пешеходов») пунктына ҡарай. == Ҡулланыу ҡағиҙәләре == * Самокаттың руле йөрөгөн кешенең биленән өҫтәрәк булырға тейеш. * Хәрәкәт иткәндә ауырлыҡ тигеҙ төшһөн өсөн ара-тирә аяҡтарҙы алмаштырып этергә кәрәк. == Рекорд == 2001 йылда Америка кешеһе Джим Делзер АҠШ ты самокатта үткән тәүге кеше була. Үҙ маршрутын ул 35 көндә үтә<ref>{{Cite web|url=http://suewidemark.com/delzer.htm|title=Delzer first to cross US on a kickbike|author=|website=|date=|publisher=Suewidemark|lang=en|accessdate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210505143233/http://www.suewidemark.com/delzer.htm |date=2021-05-05 }}</ref>. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160"> Файл:Children's scooters.jpg|Өс тәгәрмәсле балалар самокаты Файл:Vintage micro.jpg|Йөрөргә әҙер самокат Файл:Early razor scooter folded.jpg|Йыйылған самокат Файл:Micro white 3780237623 4f33957034 z.jpg|Диаметры 200 мм полиуретан тәгәрмәсле самокат Файл:Amish kick scooters.jpg|Футбайктар (велосамокаттар) Файл:Scootering in bowl 5308490360 35082abb76 z.jpg|[[Скейт-парк]]та самокатта әкәмәттәр </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Cite web |url = http://www.rg.ru/2015/07/27/samokat.html |title = Куда катимся |author = Наталья Лебедева |date = 2015-07-26 |publisher = [[Российская газета]] |accessdate = 2015-07-28 }} * {{Статья |автор = Лундовский С. С. |заглавие = Самокат… для взрослых |ссылка = http://hobbyport.ru/mk_other/okb_mk/7308_samokat.htm |издание = [[Моделист-конструктор]] |тип = Журнал |год = 1973 |номер = 8 |страницы = 13 }} {{Навигация|Викисловарь=самокат}} [[Категория:Спорт инвентары]] oyhxgam6hpc27ui12rhnvq08rjivon4 0 160645 1303141 1184463 2026-08-23T13:05:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303141 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Монасипов}} '''Монасипов Рөстәм Әнүәр улы''' ([[6 июнь]] [[1960 йыл]]) — ғалим-электрон техникаһы инженеры, педагог. [[Техник фәндәр]] докторы (2003), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010). == Биографияһы == Рөстәм Әнүәр улы Монасипов 1960 йылдың 6 июнендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1982 — Өфө авиация институтын (УАИ, хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты, УГАТУ) тамамлаған. Электрон техникаһы инженеры һөнәренә эйә. == Хеҙмәт юлы == 1982 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы. Шул йылдарҙан алып бөгөнгәсә төрлө вазифалар башҡарҙы: инженер, аспирант, ассистент, өлкән преподаватель, доцент, техник кибернетика кафедраһы профессоры. 2014 йылдан мехатрон станок системалары кафедраһы мөдире. 2015 йылда Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығының Аттестация комиссияһының 2015 йылдың 6 апрелендә ҡабул ителгән ҡарары (73-сө һанлы протокол) менән Өфө дәүләт авиация техник университеты ректоры вазифаһына кандидат итеп күрһәтелде<ref>Решением Аттестационной комиссии Министерства образования и науки Российской Федерации от 06 апреля 2015 года (протокол № 73) для участия в избрании на должность ректора федерального государственного бюджетного образовательного учреждения высшего профессионального образования «Уфимский государственный авиационный технический университет» согласованы: Дегтярев, Криони, Мунасыпов</ref>. Техник фәндәр докторы (2003), профессор (2006). Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре ― ҡатмарлы техник системалар менән автоматик һәм автомататлаштырылған объекттар менән идара итеү, техник системаларҙың математик моделләштерелеүе, яһалма интеллект һәм ҡарарҙар ҡабул итеү, мәғлүмәт эшкәртеү, мехатроника һәм робототехника, газ-турбиналы авиацион көс силовые һәм энергетик ҡоролмалар, нефть-газ табыу тармағының технологик объекттары. Монасипов Рөстәм Әнүәр улы БР Фәндәр Академияһының техник системаларҙа мәғлүмәти технологияһы һәм идара итеү проблемалары ғилми советы составына инә. Математика, физика һәм машиналарҙы өйрәнеү бүлегендә шөғөлләнә. Бүлек эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: инновацион мәғлүмәт һәм телекоммуникация технологиялары, ҡатмарлы техник объекттар системаларына контроль һәм идара итеү, производство һәм технологик процестарҙы автоматлаштырыу. Башҡортостан Республикаһының машиналар төҙөү сәнәғәтендә конструкциялар, материалдар һәм инновация технология процестары. Яңы булдырылған конструкцион һәм функциональ материалдарҙың физика-механик үҙенсәлектәре һәм ҡулланыу эксплуатационные характеристикаһының физика-математик нигеҙҙәре һәм технологияһы. Шыйыҡса һәм ҡаты матдә механикаһының ғәмәли-ҡулланма прикладные бурыстары, технологияларын асыу разработка. Хәҙерге заман инновация технологияларында методов комплекслы анализ һәм математик физика методтарын ҡулланыу. Бүлек Рәсәй Фәндәр Академияһы һәм Рәсәй Академияһының Өфө Фәнни Үҙәгенең ғилми-тикшеренеү институттары һәм профиль институттары коллективтарының: ИФМК, ИПСМ, ИМ с ВЦ, ИМех һәм БР-ның төп юғары уҡыу йорттарының: БашГУ, УГАТУ, УГНТУ, БГПУ, БГМУ, шулай уҡ: «БР Стратегик тикшеренеүҙәр институты» Дәүләт автономлы фәнни учреждениеһы эшмәкәрлеген координциялай. 200 фәнни хеҙмәт һәм 33 уйлап сығарыу авторы. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010) == Сығанаҡтар == == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == * [http://www.anrb.ru/blog/alias/munasypov Монасипов Рөстәм Әнүәр улы. БР Фәндәр Академияһы] * [http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%9C%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8D%D0%BC_%D0%90%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 УГАТУ Өфө дәүләт авиация техник университеты. Монасипов Рөстәм Әнүәр улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200606055032/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%9C%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8D%D0%BC_%D0%90%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-06-06 }} * [https://www.ugatu.su/kafedra/146 Кафедра мөдире Рөстәм Әнүәр улы Монасипов. УГАТУ Кафедра автоматизации технологических процессов. ] * [https://vk.com/wall-87342965_217 УГАТУ ректоры вазифаһына кандидаттар] * [https://www.rusprofile.ru/id/1134368 «БР Стратегик тикшеренеүҙәр институты» Дәүләт автономлы фәнни учреждениеһы ГАНУ] * [http://e-library.ufa-rb.ru/search/result?q=&f=group_creator_1%3a%d0%9c%d1%83%d0%bd%d0%b0%d1%81%d1%8b%d0%bf%d0%be%d0%b2+%d0%a0%d1%83%d1%81%d1%82%d0%b5%d0%bc+%d0%90%d0%bd%d0%b2%d0%b0%d1%80%d0%be%d0%b2%d0%b8%d1%87+(%d0%b4%d0%be%d0%ba%d1%82%d0%be%d1%80+%d1%82%d0%b5%d1%85%d0%bd%d0%b8%d1%87%d0%b5%d1%81%d0%ba%d0%b8%d1%85+%d0%bd%d0%b0%d1%83%d0%ba)&c=5 Электронная библиотека УГАТУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200606055029/http://e-library.ufa-rb.ru/search/result?q=&f=group_creator_1:%D0%9C%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF%D0%BE%D0%B2+%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC+%D0%90%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87+(%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80+%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA)&c=5 |date=2020-06-06 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} 18maj7m85v6xmx10ycbd7cvsdvjlyot 0 174400 1303178 1029121 2026-08-24T11:06:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303178 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Сиған мосолмандар''' ({{lang-ru|Цыгане-мусульмане}} хораханэ, миллет, төрөк сиғандары, ашкали, «ҡырым» сиғандары, лүли һәм башҡалар) — [[Ислам|ислам динен]] тотҡан сиған этнографик төркөмдәр йыйылмаһы. == Тарихы == Иң тәүге [[сиғандар|сиған]] ҡәүемдәре [[Европа]]ға XI һәм XV быуаттарҙа [[Кесе Азия]] ([[Кесе Азия|Анатолия]]) аша үтеп энә. Сиған телен анализлау Европала улар осратҡан тәүге халыҡтар — Византия империяһы гректары, атап әйткәндә, уларҙың Азия өлөшөндә йәшәүселәр булған, тигән һығымта яһарға мөмкин. Был дәүер киҫемендә православ Византияның аҡрынлап ҡаҡшауы һәм тарҡала башлауы, [[ислам]] ҡабул иткән һәм артабан [[Осман империяһы]]н барлыҡҡа килтергән күсмә төрки ҡәбиләләр яйлап яулап ала барыуы осоро булыуын онотмаҫҡа кәрәк. Сиғандар ғәҙәттә үҙҙәре һыйынған илдәге көслөрәк таралған дингә күскән, шуға ла [[Урта быуаттар]]ҙа балҡан сиғандарының байтаҡ өлөшө, формаль рәүештә йәки формаль булмаһа ла, ислам ҡабул иткән. Сиғандарҙың йәшәү рәүешенә төрөктәрҙең ситләтмәй ҡарауы уларҙың исламға әүҙем күсеүенә булышлыҡ иткән, сөнки тәүге төрки ҡәбиләләр ([[йөрөктәр]]) үҙҙәре оҡшаш күсмә йәшәү рәүеше алып барған. Был бигерәк тә ярымутрауҙың көньяҡ өлөшөндә йәшәгән ҡәбиләләргә ҡағыла. Бынан тыш [[Урта Азия]]ның [[лүли]] тип аталған сиғандары ла [[ислам]] динен тота. == Йәшәгән ерҙәре == Шулай итеп, сиған ҡәүемдәре араһында [[ислам]]дың таралыуы Осман империяһы сиктәрендә сиғандарҙың биш быуаттан ашыу тормошо менән бәйле. Ярашлы рәүештә, сиған мосолмандар әле лә [[Төркиә]], [[Босния һәм Герцеговина]], [[Албания]], [[Мысыр]], [[Косово]], [[Сербия]]ла йәшәп ята. Албанияла һәм Косовола албанлашҡан сиған мосолмандарҙы ашкали тип атайҙар. [[Македония]]ла һәм [[Греция]]ла сиғандарҙың яртыһына тиклем ислам динен тота, айырыуса был Македония һәм [[Көнбайыш Фракия]] өлкәләрендә йәшәүселәргә ҡағыла. 1990 йылдар башына ҡарата [[Болгария]]ла сиғандарҙың 40 процентына тиклем ислам динен тотҡан. Болгарияла һәм Грецияла сиғандарҙың бер өлөшө шулай уҡ төркиләшеүгә лә дусар булған. Румыния Республикаһының ''Добруджа өлкәһендә'' мосолман сиғандарҙың бәләкәй бер төркөмө төрөктәр һәм татарҙар менән бергә ҡатнашып йәшәй. [[Хорватия]]ла һәм элекке югослав республикаларында сиған мосолмандар дөйөм сиған халҡының 45-50%-ын тәшкил иткән. Европа Союзы сиктәрендә күсенеп йөрөү аҙмы-күпме ирекле булыу сәбәпле, хәҙерге сиған мосолмандар 90-сы йылдар башынан уҡ ЕС-тың башҡа илдәрендә киң таралып ултырған. Көнсығыш Европа территорияһында мосолман сиғандар [[Ҡырым Республикаһы]]нда йәшәйҙәр — уларҙы ҡырымдар [[:ru:Крымские цыгане|(крымы]]) тип йөрөтәләр. == Дини ҡараштары == Сербия мосолман сиғандарына дини синкретизм хас. Мәҫәлән, 2000-се йылдарҙа улар Ништағы католик сиркәүенә Богородица Успениеһы байрамына һәм Джюнис ҡалаһындағы православ монастырға хаж ҡылған{{Sfn|Радисавлевич-Чипаризович|2014|с=151}}. Шулай уҡ бынан алда сиған мосолмандарының Косово ҡалаһындағы католиктарҙың хаж ҡылыу урыны Летницаға барыу осраҡтары билдәле{{Sfn|Радисавлевич-Чипаризович|2014|с=151—152}}. Сиғандар христиандарҙың хаж ҡылыу урындарында булып Дева Марияға табыналар, иконаларға хәйер итеп тәңкә һалалар. Сербияла сиған мосолмандарҙың башҡа христиан урындарына, мәҫәлән, Текий (Срем) католик сиркәүенә хаж ҡылыуҙары билдәле {{Sfn|Радисавлевич-Чипаризович|2014|с=156}}. == Проблемалары == Осман империяһы тарҡалғандан һуң сиған мосолмандары йыш ҡына икеләтә дискриминацияға — раса-этник (антисиғансылыҡ) һәм дини (исламофобия) ҡыҫымға дусар була. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[:ru:Дом (цыгане)|Дом (цыгане)]] * [[:ru:Гавази|Гавази]] * [[:ru:Люли|Люли]] * [[:ru:Цыгане в Турции|Цыгане в Турции]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * [[:ru:Брилёв, Денис Валентинович|Брилёв Д. В.]], [[:ru:Трофимова, Ксения Павловна|Трофимова К. П.]] [https://www.academia.edu/5541194/%D0%9E%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D1%83%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B0_%D0%B2_%D1%86%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D1%81%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%D1%85_%D0%AE%D0%B3%D0%BE-%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D1%8B_%D0%BA_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B5_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%8B_Particular_qualities_of_the_Sufism_tradition_in_Roma_communities_in_the_South-Eastern_Europe_ Особенности бытования суфизма в цыганских сообществах Юго-Восточной Европы: к постановке проблемы] // Точки — Puncta. 2011. 1-2 (10). С. 284—289 * {{статья|автор=Радисавлевич-Чипаризович Д.|страницы=139—160|archiveurl=|ref=Радисавлевич-Чипаризович|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=2073-7203|isbn=|номер=2 (32)|заглавие=Смешанное паломничество в Сербии на примере двух святынь (Джунис и Текие)|выпуск=|том=|год=2014|издательство=|место=|тип=|издание=[[Государство, религия, Церковь в России и за рубежом]]|автор издания=|ссылка=http://www.intelros.ru/pdf/GosRelTserkov/2014_2/8.pdf|оригинал=|archivedate=}} * Скрыльников П. [http://www.ng.ru/people/2018-02-07/14_436_gypsies.html Цыгане-мусульмане на пороховой бочке Европы] // [[:ru:НГ-Религии|НГ-Религии]], 07.02.2018 * [[:ru:Трофимова, Ксения Павловна|Трофимова К. П.]] [https://www.academia.edu/20326043/_Gods_People_The_practice_of_honoring_worshipping_saints_among_some_Rroma_Muslim_communities_of_the_Balkans_in_Russian_%D0%91%D0%BE%D0%B6%D1%8C%D0%B8_%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B8_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D1%8B%D1%85%D0%B2_%D1%86%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5_%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%85_ «Божьи люди»: традиция почитания «святых» в цыганской среде на Балканах] // Суфизм и мусульманская духовная традиция: тексты, институты, идеи и интерпретации. СПб., 2015. С. 126—157. * [[:ru:Трофимова, Ксения Павловна|Трофимова К. П.]] Отчуждённый «свой»: позиция маргинального наблюдателя в сообществе цыган-мусульман Македонии // Балканский тезаурус: взгляд на балканы извне и изнутри. Москва, 18-20 апреля 2017 года. М.: [[:ru:Институт славяноведения РАН|Институт славяноведения РАН]], 2017. С. 164—167. [[:ru:Special:BookSources/9785757603872|ISBN 978-5-7576-0387-2]] * [[:ru:Трофимова, Ксения Павловна|Трофимова К. П.]] [https://www.academia.edu/32673947/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2_%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D1%86%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8-%D0%BC%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8_%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8_%D0%A1%D0%B2._%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%B0_%D0%B2_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8 Практика совместных паломничеств: почитание цыганами-мусульманами церкви Св. Иосифа в Македонии] // DasamengodipalaLev Čerenkov. Romanihistorija, čhibtajkultura. Kirill Kozhanov, Mikhail Oslon, Dieter W. Halwachs (eds.). 2017. Grazer Romani Publikationen. Pp. 400—417. [[:ru:Special:BookSources/9783901600449|ISBN 978-3-901600-44-9]] * '''икенсе телдәрҙә''' * [[:ru:Трофимова, Ксения Павловна|Trofimova K. P.]] [https://www.academia.edu/33232881/Transforming_Islam_among_Roma_communities_in_the_Balkans_a_case_of_popular_religiosity_http_www.tandfonline.com_eprint_Nckfy2ZzRGbTEgrgCsmg_full Transforming Islam among Roma communities in the Balkans: a case of popular religiosity] // {{нп3|Nationalities Papers||en|Nationalities Papers}}. 2017. Vol. 45 (4). Pp. 598—612. ISSN: 1465-3923 (Print) ISSN: 0090-5992. DOI: 10.1080/00905992.2017.1302925 * [https://www.academia.edu/2844614/Roma_Muslims_in_the_Balkans Roma Muslims in the Balkans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414011257/https://www.academia.edu/2844614/Roma_Muslims_in_the_Balkans |date=2021-04-14 }} by Elena Marushiakova and Vesselin Popov * Marushiakova, Elena and Vesselin Popov. 2001. ''Gypsies in the Ottoman Empire.'' Hatfield: University of Hertfordshire Press. * Marushiakova, Elena and Vesselin Popov. 2016. ''Gypsies of Central Asia and Caucasus''. London: Palgrave Macmillan. [[Категория:Сиғандар]] nwn2ngspxiqsxr2y2u0m8ls295hbc0v 0 175042 1303169 1280050 2026-08-24T01:00:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303169 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Sherbn|04.05.2021}} {{Ук}} [[File:Lutherstadt_Wittenberg_09-2016_photo06.jpg|thumb|upright=1.2|Door displaying the ''[[Ninety-five Theses]]'' at [[All Saints' Church, Wittenberg]]. According to tradition, in 1517 [[Martin Luther]] nailed his ''Theses'' to this door, beginning the Reformation.Виттенберг. Ошо сиркәү ишегенә М.Лютер үҙенең 95 тезисын беркетеп ҡуйған|alt=]] '''Протестантизм''' ({{lang-ru|Протестанти́зм или протеста́нтство}})<ref> * [http://enc-dic.com/efremova/Protestantstvo-87736.html Протестантство] // {{книга|автор=[[Ефремова, Татьяна Фёдоровна|Ефремова Т. Ф.]]|заглавие=Новый словарь русского языка. Толково-словообразовательный: Св. 136000 словарных статей, около 250000 семантических единиц : В 2 т|ссылка=http://www.efremova.info/|место=М.|издательство=[[Русский язык (издательство)|Рус. яз.]]|год=2000|серия=Библиотека словарей русского языка|isbn=5-200-02800-0|ref=Ефремова}} * [http://enc-dic.com/academic/Protestantstvo-49521.html Протестантство] // {{книга|заглавие=[[Малый академический словарь|Словарь русского языка: В 4-х т.]]|ответственный=[[Институт русского языка Академии наук СССР|АН СССР, Ин-т рус. яз.]]; Под ред. [[Евгеньева, Анастасия Петровна|А. П. Евгеньевой]]|издание=2-е изд., испр. и доп|место=М.|издательство=[[Русский язык (издательство)|Русский язык]]|год=1981—1984}} * [http://enc-dic.com/ushakov/Protestantstvo-61037.html Протестантство] // [[Толковый словарь Ушакова]] * {{книга |автор= |часть=Протестантство |ссылка часть=http://enc-dic.com/kuzhecov/Protestantstvo-37482.html |заглавие=Большой толковый словарь русского языка: А-Я |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=[[Институт лингвистических исследований РАН|РАН. Ин-т лингв. исслед.]]; Сост., гл. ред. канд. филол. наук С. А. Кузнецов |издание= |место=СПб. |издательство=[[Норинт]] |год=1998 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=1534 |серия= |isbn=5-7711-0015-3 |тираж= |ref=}} </ref> (от {{lang-la|protestatio}}<ref name="БРЭ"/> — «протест, тантаналы иғлан итеү, белдереү») — [[православ дине]] һәм [[католицизм]] менән бергә [[христианлыҡ]]тың өс төп йүнәлешенең береһе. Ул бойондороҡһоҙ сиркәүҙәрҙән, сиркәү берләшмәләренән һәм деноминацияларынан тора. Протестантлыҡ [[Реформация]] — [[XVI быуат]]та Европалағы католик сиркәүенә ҡаршы христиандар хәрәкәте йүнәлеше әүҙемләшкән дәүерҙә барлыҡҡа килгән . == Тыуыу тарихы == Протестантизм [[Европа]]ла [[XVI быуат]]тың беренсе яртыһында Рим-католик сиркәүе институттарын инҡар итеү һәм уға ҡарата опппозиция булараҡ [[Реформация]] осоронда барлыҡҡа килгән, уның идеалы (маҡсаты)- [[апостол]]дар осорондағы (иртә христианалыҡ) христианлыҡты тергеҙеү. Реформация яҡлылар фекеренсә, Рим-католик сиркәүе урта быуаттарҙа схоластик дин тәғлимәте һәм төрлө йолалар булдырыу арҡаһында тәүге христиан принциптарынан алыҫлашҡан. [[Файл:Diet of Worms.jpg|right|thumb| Мартин Лютер Вормс рейхстагында]] Дини революцияның башында монах, профессор [[Мартин Лютер]] тора. [[1517 йыл]]дың 17 октябрендә Мартин Лютер тәүге тапҡыр асыҡтан-асыҡ сығыш яһай, ул католик сиркәүенең индульгенциялар менән һатыу итеүе, чистилище, үлгәндәр өсөн доға уҡыу һәм изгеләрҙең эшмәкәрлеге арҡаһында христиандарҙың ҡотола алыуы тураһындағы тәғлимәткә ҡаршы [[95 тезис]]ын халыҡҡа еткерә. Бынан тыш ул [[Рим папаһы]] власын, руханиҙарҙың айырыуса изге булыуын һәм уларҙың кеше менән Алла араһында аралашсы була алыуын, сиркәү йолаларын һәм сиркәүҙең донъяуи власҡа (император, король, кенәз) буйһоноуын инҡар итә <ref name="Энциклопедия.ua">[http://www.history.org.ua/?termin=Protestantyzm ПРОТЕСТАНТИЗМ] // [[Энциклопедия истории Украины]] // [[Институт истории Украины НАН Украины]]</ref>. == Атаманың килеп сығышы == «Протестантизм» термины немец кенәздәренең Лютерҙы яҡлап белдергән Шпайер протестына бәйле. 1521 йылғы Вормс эдикты буйынса папа нунцийы [[Мартин Лютер]]ҙы енәйәтсе-еретик тип иғлан итә. Быға яуап итеп, [[1526 йыл]]да Шпейер рейхстагы Лютер яҡлы кенәздәр талабы буйына килһә рейхстагҡа тиклем Вормс эдиктын ғәмәлдә түгел тигән ҡарар ҡабул итә. Ләкин 1529 йылғы Шпейер рейхстагы Вормс эдиктын яңынан ғәмәлгә индерә. Быға яуап итеп, рейхстагта булған биш кенәз һәм ун биш ирекле ҡалаһы (Изге Рим империяһы cоставындағы) «Шпайер протестацияһын» төҙөй һәм уны иғлан итә. Был документ исеме буйынса [[Реформация]] яҡлылар протестанттар тип атала башлай. Реформация һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән католик булмаған конфессиялар барыһы бергә «протестантизм» тип йөрөтөлә<ref name="Энциклопедия.ua"/>. ==Протестант дини тәғлимәтенең тарихы == === Ортодокс протестантизм теологияһы === {{main|Доктрины протестантизма}} ==== Реформация ==== Классик протестант теологияһы XVI — XVIII быуат башында формалашҡан, был дәүерҙә [[Реформация]]ның төп идеялары һәм догматик һәм практик дини тәғлимәте аңлатыла<ref name="БРЭ">{{БРЭ |статья= Протестантлыҡ|ссылка= https://bigenc.ru/religious_studies/text/4427314|id= 4427314|автор= [[Куропаткина, Оксана Владимировна|О. В. Куропаткина]]|том= |страницы= |год= |ref=БРЭ }}</ref><ref name=autogenerated20130722-1>Религиоведение: энциклопедический словарь. [[Забияко, Андрей Павлович]], [[Красников, Александр Николаевич]], [[Элбакян, Екатерина Сергеевна]]. Академический проект, 2006. Страниц: 1254.</ref>. Классик теология протестантизм «ортодоксия»һын тәшкил итә һәм табыныу (инаныу), хиротония барлыҡ христиандар өсөн дә мөмкин (всеобщее священство, руханиҙар вазифаһын ябай протестант христиандар башҡара ала), [[Библия]]ның ғәҙәттән тыш авторитеты, кешенең тәбиғи гонаһлы булыуы һәм Алла изгелеге буйынса ғына ҡотолоу мөмкинлеге кеүек төшөнсәләрҙе эсенә ала{{sfn|Смирнов М. Ю.|2005}}. Шул замандарҙағы Рим-католик сиркәүе тәғлимәтенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған Реформация дини тәғлимәте һөҙөмтәһе булараҡ, ул Quinque sola принциптары — биш латин тезисы «Биш „ тик“» тигәнде аңлатҡан биш латин тезисы формаһында яҙылған. Хиротония (всеобщее священство) принцибы менән Quinque sola- хәҙерге заман протестантизмы теологияһының нигеҙе. [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|thumb| Мажвидастыүң [[Катехизис]]ы — [[литова теле]]ндәге тәүге китап]] Классик теологияның төп тезистары : - Библия — берҙән-бер Алла биргән һәм ысын Алла һүҙе, христиан доктриналарының берҙән-бер, асыҡ һәм үҙен-үҙе аңлатып торған сығанағы (йәки берҙән-бер изге китап). - Гонаһтар тик Инаныу (Иман) аша ғәфү ителә, ә изге эштәр һәм ҡылыҡтар өсөн түгел. - Ҡотолоу тик Алла изгелеге (бәрәкәт) булып килә, бары тик Иисус хаҡы өсөн кеше уға лайыҡ булмаған изгелек һәм бүләк булып, ә гонаһ ҡылған кеше ни өсөндөр (ниндәйҙер ҡылыҡ, эшмәкәрлек, бүләк биргән һ.б. өсөн түгел) алған бүләк булып килмәй. - Иисус— Алла менән кеше араһында берҙән-бер аралашсы, ''ҡотолоу'' тик уға инаныу, ышаныу (иман) аша ғына бирелә. - Кеше тик Алланы ғына сикһеҙ хөрмәт итергә һәм уға ғына табынырға тейеш, сөнки ''Ҡотолоу'' тик уның ихтыяры һәм ғәмәле аша ғына бирелә — Иисустың тәрелә гонаһтар ярлыҡау бүләге генә түгел (кешелекте ярлыҡау өсөн Иисус тәрелә ерҙәге тормошон бирә), Инаныу һәм христиандар йөрәгендә Изге Рух тарафынан тыуҙырылған Ҡотолоуға инаныу бүләге. Протестантизмдың классик тәғлимәттәре Реформацияның түбәндәге дини докуменеттарында сағылдырыла: [https://calvinism.ru/theol.htm Гейдельбергский Катехизис 1563 года] (Германия), [https://web.archive.org/web/20070928121213/http://liber.concordia.ws/index.htm Книга Согласия 1580 года] (Германия), [[Дордрехтский синод|Каноны Дордрехтского Синода]] [https://calvinism.ru/theol.htm 1618—1619 годов], (Дордрехт, Нидерланды), [http://www.calvinism.ru/west.htm Вестминстерское исповедание веры 1643—1649 годов] (Вестминстерское аббатство, Лондон, Великобритания). Протестант теологияһына нигеҙ һалыусылар: [[Мартин Лютер]], [[Кальвин Жан|Жан Кальвин]], [[Цвингли Ульрих|Ульрих Цвингли]], [[Меланхтон Филипп|Ф. Меланхтон]]. ==== Евангеликализм ==== [[Файл:Hutterer-Chor1.jpeg|thumb|250px|Гуттериттар хоры]] XVIII—XIX быуаттарҙа Бөйөк Британия һәм Төньяҡ Америкала протестант сиркәүҙәрендә [[евангеликализм]] (evangelicalism) барлыҡҡа килә. Был лютеран, англикан һәм реформаттар сиркәүе эсендәге, ҡоро догматика һәм иерархиялылыҡҡа яуап итеп тыуған хәрәкәт, ҡайһы бер осраҡта уның нигеҙендә Мәғрифәтселек быуаты тыуҙырған [[атеизм]], [[деизм]] һәм [[рационализм]] ята<ref>{{cite web|url=http://www.pravenc.ru/text/180930.html|title=ЕВАНГЕЛИКИ|archiveurl=https://www.webcitation.org/6J70ihvZe?url=http://www.pravenc.ru/text/180930.html|archivedate=2013-08-24|accessdate=2013-08-17|deadlink=no}}</ref>. Евангеликализмдың үҙенсәлектәре<ref>Bebbington D. W. Evangelicalism in Modern Britain: A History from the 1730s — to the 1980s. L.; Boston, 1989</ref><ref>George M. Marsden, Understanding Fundamentalism and Evangelicalism, Eerdmans, Grand Rapids, 1991, p. 4</ref>: - Рухи яңырыуға ынтылыш (Стремление к рождению свыше), уға тик инаныу һәм Алла биргән бәрәкәт, изгелек ([[благодать]]) менән генә етеп була. - [[Библия]]ны Алланың пак Асышы, кеше тарихының һәм кеше гонаһтарын һәм гонаһтар ғәфү ителеүҙең төрлө осорҙарын тура мәғәнәлә асып биреү тип таныу. - Христиандар әүҙемлеге позицияһы- миссионерҙар эшмәкәрлеге һәм христиандар йәмғиәте эсендә аралашыу аша күрһәтелгән христиандар әүҙемлеге. - Крестоцентризм позицияһы (crucicentrism) — Христостың Тәреләге Ҡорбанына айырыv иғтибар итеү, уның аша Иисусҡа инанғандар ғәфү ителә һәм ҡотҡарыла ала. - Христиандарҙың рухи үҫешенең мөһимлегенә инаныу. Евангеликализм тарихында Яңы Англияла Бөйөк беренсе уяныу (Великое пробуждение, 1730—1740) осоро - уның ваҡытында вәғәздәр асыҡ һауала үткәрелә, һәм [[АҠШ]]-та Икенсе уяныу ( Второе Великое пробуждение, 1800—1830) осоро була- унда XX быуат евангеликализмына ныҡ тәьҫир иткән идеялар авторы Чарлз Финни ҡатнаша. Айырыуса киң билдәле эшмәкәрҙәр: [[Уэсли Джон|Джон Уэсли]], [[Уайтфилд Джордж|Джорж Уайтфилд]], [[Эдвардс Джонатан (проповедник)|Джонатан Эдвардс]], Чарлз Финни. ==== Фундаментализм ==== Фундаментализм (fundamentals — основы, нигеҙ) — консерватив евангеликалдар араһында XIX быуат аҙағы— XX быуат башында христиан модернизмы һәм либераль теология таралыуға яуап булараҡ барлыҡҡа килгән күп конфессиялы хәрәкәт. «Фундаментализм» атамаһы 1910—1915 йылдарҙа был хәрәкәт вәкилдәре тарафынан сығарылған «Основы: свидетельство истины» (The Fundamentals: A Testimony To The Truth) брошюралары буйынса бирелгән<ref>[[Кошко, Мария Владимировна|Кошко М. В.]] [https://cyberleninka.ru/article/n/poyavlenie-i-razvitie-protestantskogo-fundamentalizma-v-ssha Появление и развитие протестантского фундаментализма в США] // Вестник Ленинградского государственного университета им. А. С. Пушкина. 2013. № 2. Т. 2.</ref><ref name="dic.academic.ru">[dic.academic.ru/dic.nsf/enc_philosophy/1323/ФУНДАМЕНТАЛИЗМ Фундаментализм Религиозный]</ref>. Фундаментализмдың төп идеялары Ниагара бибилия конференциялары (1878—1897) һәм Пресвитериан сиркәүе Генеральассамблеяһы (1910) эшләгән ваҡытта формалашҡан<ref name=autogenerated3>[http://www.pravenc.ru/text/180930.html Евангелики]</ref> һәм биш принцип рәүешендә яҙып ҡуйылған: - Библия Алланан һәм ул теүәл (Богодухновенность и непогрешимость Библии). - Иисус Христос Алла тәбиғәтле һәм ул гонаһһыҙ юл менән яралған (Божественная природа и непорочное зачатие Иисуса Христа). - Иисус тәрелә кешеләрҙең гонаһтары өсөн үлгән ( Смерть Иисуса на кресте за грехи людей). - Иисус Христос үлгәндән һуң уның тәне яңынан терелә (Физическое воскресение Иисуса после смерти). - Иисус Христос киләсәктә кире ҡайтасаҡ (Возвращение Иисуса Христа во плоти в будущем). Фундаментализмға Библияла донъяны булдырыуҙы һүрәтләүҙе ''диспенсационализм'' (Алла һәр бер тарихи осорҙо Асыш (откровение) итеп бирә, Алла менән кеше араһында һәр бер осорҙа айырым килешеү төҙөлә) позицияһынан аңлау, йәки мөмкин булған урындарын (Библияның) туранан -тура аңлау, теологияла яңыртыу һәм секуляризация тенденцияларын (диндең, сиркәүҙең йәмғиәттәге ролен кәметеү), шулай уҡ эволюция теорияһын ҡабул итмәү хас. Даутонда (Теннеси) «[[Обезьяний процесс]]» (1925) үтеү ошо ҡараштарға бәйле була, был процестан һуң фундаменталистар бер нисә штатта Дарвин теорияһын уҡытыуҙы рәсми тыйыуға өлгәшә<ref name="dic.academic.ru"/>. 1919 йыл — Бөтә донъя христиандарҙың фундаменталистик ассоциацияһы булдырыла. 1942 йыл — евангелистарҙың Милли ассоциацияһын булдырыу, был 1930 йылдарҙа хәрәкәттең көсһөҙләнеүенән һуң яңынан популярлашыуына булышлыҡ итә<ref name="dic.academic.ru"/>. Фундаменталистар хәрәкәтенең иң билдәле эшмәкәрҙәре: {{не переведено 3|Мейчен, Джон|Джон Мейчен||John Gresham Machen}}, {{не переведено 3|Торрей, Рубен|Рубен Торрей||R. A. Torrey}}, {{не переведено 3|Чафер, Льюис Сперри|Льюис Сперри Чафер||Lewis Sperry Chafer}} (Даллас дини семинарияһына нигеҙ һалған), {{не переведено 3|Фуллер, Чарльз|Чарльз Фуллер||Charles E. Fuller}} ( Фуллер семинарияһына нигеҙ һалған). === Диалектик теология === Диалектик теология, йәки көрсөк (кризис) теологияһы — XX быуаттың 20—30 йылдарында Европала барлыҡҡа килгән протестантизм теологияһы йүнәлештәренең берһе. Был теология мәктәбенә [[Швейцария]]нан пастор Карл Барт була, ул үҙенең «Толкование на послание апостола Павла к римлянам» (2 изд., 1922) тигән китабында шул дәүерҙә ҡабул ителгән Библияны либераль тәфсирләүгә ҡаршы ҡәтғи протест белдерә {{sfn|Хегглунд|2001|с=341|loc=гл. 34. «Теология начала XX века. Современные направления и идеи»|name=ХБ.ДТ}}. Шул уҡ ваҡытта дини ҡараштар мөһимлеге буйынса бер-береһе менән сағыштырып булмаған төшөнсәләрҙе ҡапма-ҡаршы ҡуйыу рәүешендә асып һалына, мәҫәлән, Алла һәм кеше, мәңгелек һәм ваҡыт, инаныу һәм дин һ.б., һөҙөмтәлә был теология диалектик теология тип йөрөтөлә башлай. Тарихи күҙлектән ҡарағанда, диалектик теология— ниндәйҙер кимәлдә [[Реформация]] идеяларына кире ҡайтыу<ref>{{БСЭ3|статья=Диалектическая теология}}</ref><ref>[https://bigenc.ru/philosophy/text/1954442 ДИАЛЕКТИ́ЧЕСКАЯ ТЕОЛО́ГИЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801221846/https://bigenc.ru/philosophy/text/1954442 |date=2019-08-01 }}, [[Большая российская энциклопедия]] // [[Аверинцев, Сергей Сергеевич|С. С. Аверинцев]]</ref>, откуда произошло ещё одно её название — «неоортодоксия». Диалектик теологияның төп принциптары : — Алла менән кеше араһында тәрән айырма бар, Алла кешенең Уны рациональ фекер йөрөтөү аша үҙ алдына танып белеү мөмкинлегенән ситтә тора. — Христианлыҡ мораль, культ ритуалы, социаль ғәҙеллек идеялары йыйылмаһы түгел һәм хәҙерге цивилизация мәнфәғәттәренә яраҡлаштырыуҙы талап итмәй<ref name="НФЭ.ДТ">{{Источник/НФЭ|Диалектическая теология|[[Гараджа, Виктор Иванович|Гараджа В. И.]]|url=https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH01f00c010290b9c52ef2ffef}} </ref>. — Кеше үҙ аллы Алланы танып белә алмаһа ла, Алла Үҙе кешегә асыла<ref name="НФЭ.ДТ" />. — «Иисус Христос— берҙән-бер Алла ''Һүҙе''» һәм христиан теологияһының берҙән-бер маҡсаты, асылы һәм эстәлеге. Тик Иисусҡа ышанып ҡына кеше алла алдында гонаһ эшләү, яңғылышыу һәм башбаштаҡланыуҙан ҡотола ала<ref name="НФЭ.ДТ" />. — Библия — сиркәү вәғәздәренең нормаһы һәм критерийы. Алла Һүҙе вәғәздә еткерелгән хәбәрҙә генә йәшәмәй, ә вәғәз яҙма һүҙгә, йәки Библияға һылтана<ref name="ХБ.ДТ" />. Диалектик теология сиктәрендә консерватив фундаменталистик ҡына түгел, ә либераль-теологик тенденциялар ҙа була, был уның һуңыраҡ тарҡалыуына килтерә. Хәҡиҡәт тик Христос хәбәрендә генә, Алла асышында (откровение) ғына, ә тәбиғәте менән гонаһлы кешелә һәм сәйәси уйындар менән мауығып китеүсе сиркәүҙә түгел тигән идеяны үҫтереп, немец протестант теологы Бультман Евангелиенан (Инжилдән), уның фаразлауынса, кешеләр яҙғанды айырырға тәҡдим итә. Ул Яңы Ғәһедте мифтарҙан айырыу («демифологизация») программаһын тәҡдим итә, уға ярашлы Инжил (Евангелие) текстарында ул мифология итеп ҡарап булған фрагменттарҙы айыра һәм уларҙы тейешенсә аңлата (интерпретация) (Бультман мифологияны алып ташларға тимәй, ә уларҙы баштағы маҡсатҡа ярашлы аңлатырға кәрәк тип иҫәпләй, шул осраҡта ысын миф ситкә ҡуйыла)<ref name="ХБ.ДТ" />. Алланы ''Һүҙ'' аша ғына түгел, ә башҡа ысулдар аша ла танып белергә була тип уйлап, Бультман һәм башҡа диалектик мәктәп теологтары философия Алла ''Һүҙен'' аңларға ярҙам итә ала тип фаразлай, шулай итеп, улар ысынында үҙҙәре инҡар иткән либераль теология идеяларына кире әйләнеп ҡайта.<ref name="НФЭ.ДТ" /> Был фекер консерватив теологтарҙың ҡәтғи тәнҡит утына тотола. Диалектик теологияның тарҡалыуына сәйәси ваҡиғалар ҙә тәьҫир итә: Карл Барт һәм Пауль Тиллих фашистик идеологияны ғәйепләп сыға<ref>Диалектическая теология // Христианство: Словарь/ Под общ. ред. [[Митрохин, Лев Николаевич|Л. Н. Митрохина]].— М.: [[Республика (издательство)|Республика]], 1994. — С. 129. ISBN 5-250-02302-9.</ref>, ә Гогартен менән Рудольф Бультман нацистарға яҡын булған «Немец христиандары» менән хеҙмәттәшлек итә. Консерватив йүнәлештәге «неоортодоксия» формаһындағы идеялар<ref name="НФЭ.ДТ" /> АҠШ-та ары үҫешә, ләкин АҠШ-та неоортодоксия позициялары тағы ла консервативыраҡ булған фундаментализм тарафынан көсһөҙләнә. Диалектик протестант мәктәбе теологтары: Карл Барт, Пауль Тиллих, Рудольф Бультман, Фридрих Гогартен. ==== Йәшәү рәүеше, этика һәм мораль мәсьәләләре ==== [[Макс Вебер]] «Протестант этикаһы һәм капитализм рухы» (''[[Протестантская этика и дух капитализма]]'') китабында протестантизм йолалары һәм ҡараштарының капиталистик кәсепселек (промысел) һәм эшҡыуарлыҡ азатлығына ыңғай тәьҫир итеүен билдәләй. Протестантлыҡдың был һыҙаты хәҙерге заманда айырыуса АҠШ-та һәм донъялағы ҡайһы бер илдәрҙә таралған. Вебер, мәҫәлән, тәү осорҙа ''капитал туплау сығанағы'' тип [[аскетизм]] һәм байлыҡ туплауҙы атай. Ғаиләләр, секта һәм общиналарҙағы бер-береңә ышаныс ''ваҡытты бушҡа уҙҙырмау'' (һәр саҡ эш менән мәшғүл булырға) менән бергә сауҙа һәм банк эше, һуңыраҡ эре сәнәғәт капиталының үҫеүенә килтерә (был өлкәлә протестанттар күптәргә өлгө булырлыҡ). Протестантлыҡ этикаһы тарихи яҡтан инаныу аша ''аҡланыу'' (оправдание верой) һәм Sola Fide (спасение «только верой») протестант дини тәғлимәтенә бәйле. ''Һөйөү'' инаныу һөҙөмтәһе итеп ҡарала, «схоласттар уйлағанса, һөйөү инаныуҙы булдырмай, ә киреһенсә, ''инаныу'' һөйөүҙе булдыра»{{sfn|Хегглунд|2001|loc=гл. 21. «Лютер»}}. Классик протестант дини тәғлимәте буйынса Евангелие (Инжил) Ҡанунындағы әхлаҡ талаптарының маҡсаты— төрлө эштәр эшләүгә этәреү, изгелеккә ярҙам итеү һәм яуызлыҡҡа ҡамасаулау. '''Ҡанундың рухи әһәмиәте— [[гонаһ]]ты күрһәтеү, асып һалыуҙа (указать) һәм шуның менән [[тәүбә]]гә (покаяние) килтереүҙә'''. [[Мартин Лютер]] буйынса Инжил (Евангелие) Ҡанун нигеҙендә һәм уға бәйле өйрәтелергә тейеш, юҡһа уның мәғәнәһе ҡалмай. Антиномистар менән бәхәс барышында Мартин Лютер һәм ортодокс дин белгестәре Тәүатта (Библияның иң боронғо өлөшө) яҙылған әхлаҡ нормалары христиандар өсөн мөһим түгел һәм уларҙы «Евангелие» номалары менән алмаштырырға кәрәк тигән фекергә ҡаршы сыға{{sfn|Хегглунд|2001}}. Тәүрат (Ветхий Завет) менән Яңы Ғәһедтә (Новый Завет) яҙылған эхлаҡ нормаларының берҙәмлеге һәм күсәгилешлеге тураһындағы ҡараш ортодокс протестант теологтарына бөгөн дә хас. Хәҙерге протестантизмда антиномизм идеялары дини ойошмалар эшмәкәрлегендә күренә, улар Хоҙай Ҡануны (Божий Закон һәм Ун Васыятҡа-[[Десять заповедей]]) нигеҙләнгән әхлаҡ системаһы урынына башҡа системаны уйлап сығара. Антиномизм этикаһындағы әхлаҡи идеалдар үҙҙәре изгелектең урынын алырға ынтыла, улар кешеләрҙе хөрәфәттәрҙән ҡотҡарырға, кеше ихтыяждарын тулыһынса ҡәнәғәтләндерергә вәғәҙәләй. Ортодокс (эҙмә-эҙлекле, дин нигеҙҙәренә тоғро) христиан этикаһында бындай ҡараш Изгелек (Благодать, Бәрәкәт, Алланың Рәхмәте) тураһындағы тәғлимәтте яуыз ниәттә гонаһлы тәнде ҡәнәғәтләндереү өсөн файҙаланыу тип иҫәпләнә, һәм ул ҡайһы бер зинаны (боҙоҡлоҡ, фәхеште) ғәфү итеүсе һәм хатта аҡлаусы дини ойошмалар («секталар») эшмәкәрлегендә сағыла<ref>[[Булгаков, Сергей Васильевич|С. В. Булгаков]] Справочник по ересям, сектам и расколам. [http://lib.eparhia-saratov.ru/books/02b/bulgakov/handbook/233.html Антиномизм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229044810/http://lib.eparhia-saratov.ru/books/02b/bulgakov/handbook/233.html |date=2012-02-29 }}</ref>. Хәҙерге либераль протестант теологтарының бер аҙы ҡайһы бер протестантизм ғына түгел, ә тотош христианлыҡҡа хас мораль нормаларҙы инҡар итә (мәҫәлән, енси тормош мәсьәләләрендә). [[Тәүрат]]тағы васыяттарҙа (заповеди) гонаһлы тормош алып барыуҙы ғәйепләү ҡайһы бер ультралиберал теологтар тарафынан Тәүраттағы васыяттарҙы һайлап алып ҡулланыу тип ҡарала, улар, былай булғас, Тәүраттың бөтә васыяттарын да үтәргә кәрәк ти, шулай итеп, кашрут (кашер, рөхсәт ителгән һәм харам ашамлыҡ тураһында), Суббота (Шаббат, Алла донъяны булдырғандағы етенсе етенсе көн, йәһүдтәр был көндө эш эшләмәй торорға тейеш) һәм енси тәртипте яйлаусы васыяттарҙы бер таҡтаға теҙә<ref name="Баз">[https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2006-11-19-forum-religion_x.htm Oliver «Buzz» Thomas. When religion loses its credibility]{{ref-en}} // USA TODAY, 19 ноября 2006; русский перевод: [http://www.queerumir.ru/articles/295/1/Kogda-religija-terjaet-doverie/Page1.html Оливер Томас. Когда религия теряет доверие] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004215234/http://www.queerumir.ru/articles/295/1/Kogda-religija-terjaet-doverie/Page1.html |date=2013-10-04 }} {{недоступная ссылка|число=26|месяц=05|год=2013|url=http://www.queerumir.ru/articles/295/1/Kogda-religija-terjaet-doverie/Page1.html|id=20100722}}</ref>. Һуңғы йылдарҙа был идеялар ҡайһы бер Көнбайыш һәм Төньяҡ [[Европа]] илдәрендә, башлыса лютеранлыҡ һәм англиканлыҡ сиркәүҙәре булған илдәрҙә, ныҡ таралды. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер илдәрҙә ([[Африка]], Азия, Латин Америкаһы) был идеялар ошо уҡ дини конфессиялар ойошмаларында яҡлау тапманы, хатта уларға ҡаршы сығыусылар булды<ref>[http://www.mgimo.ru/files2/2013_03/up56/file_12b44212749cbb9bbc4731aed481629a.pdf Каргина И. Г. Метаморфозы христианства на фоне постмодернистского пейзажа / И. Г. Каргина // Политические исследования. — 2012. — № 5. — С. 106—122.]</ref>. == Протестанттар Рәсәйҙә == === Килеп сығыу тарихы === Хәҙерге Рәсәй территорияһында протестанттар общиналарына Европа илдәренән 1524—1533 йылдарҙа Лютер осоронда йәшәгән бөйөк кенәз [[Василий III]] сауҙагәрҙәр һәм һөнәрселәр нигеҙ һала<ref>[http://www.pagez.ru/bref/006.php Энциклопедия Брокгауза и Эфрона. Избранные статьи [Pagez.ru&#93;<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170909233042/http://www.pagez.ru/bref/006.php |date=2017-09-09 }}</ref>. 1524 йылда Бөйөк Мәскәү кенәзлеге менән [[Швеция]] араһында солох килешеүе төҙөлгәс, Рәсәйгә Швеция, Дания, һуңыраҡ Англия менән Голландиянан Лютер тәғлимәтен яҡлаусылар килә башлай. Сауҙагәрҙәр менән бергә төрлө оҫталар («умельцы») килә, уларҙы Василий III дәүләт хеҙмәтенә махсус рәүештә саҡырта. Улар, башлыса, протестант аптекарҙар, рәссамдар, һөнәрселәр була. Уларҙың барыһына ла үҙ өйҙәрендә англикан, лютеран һәм реформат сиркәүе дини йолаларын үткәрергә ирек бирелә<ref name=autogenerated4>[http://www.renewlife.ru/?p=2211 Российская цивилизация: Этнокультурные и духовные аспекты: Энц. Словарь. М.:Республика,2001. — С.326-332.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170909191003/http://www.renewlife.ru/?p=2211 |date=2017-09-09 }}</ref>. Һуңыраҡ [[Иван IV]] Грозный заманында медиктар, тупсылар («пушкарники»), алтын һәм көмөш эҙләүселәр («искатели злату и серебру»), зәрҡәндәр (ювелиры), рәссамдар һәм башҡа белгестәр килә, бер аҙҙан уларға хәрбиҙәр ҙә өҫтәлә. Европанан Рәсәйгә [[Фёдор I Иоаннович|Фёдор Иоаннович]], [[Борис Годунов]]та (дини һуғыштар арҡаһында төрлө илдәрҙән ҡасҡындарҙы Рәсәй дәүләтенә ҡабул итә), [[Михаил Фёдорович]] (1613—1645) һәм [[Алексей Михайлович]] (1645—1676) күпләп саҡыра. Рәсәйгә протестант илдәренән юғары квалификациялы белгестәрҙе [[Пётр I]] лә шулай уҡ әүҙем саҡыра, ул хаким иткән осорҙа илгә бик күп белгес- математик, химик, физик ғалимдар, һәм шулай уҡ карап төҙөүселәр, руда эҙләүселәр, диңгеҙселәр, тау заводчиктары, хәрби белгестәр килә. Бик күп протестанттар дәүләттә иң юғары вазифаларҙы биләй, Рәсәйҙең иң юғары ҡатламына инә<ref name=autogenerated4 />. Христиан-протестанттар [[Екатерина II]] (1763, 1789 йылдан) заманында көньяҡ һәм Волга буйы ерҙәрен эшкәртә башлау өсөн күпләп килә, батшабикә күсеп килеүселәргә бик күп өҫтөнлөктәр бирә, уларҙы хәрби хеҙмәттән һәм граждан хеҙмәтенән, 30 йылға һалымдан азат итә, бынан тыш сит илдән күсеп килеүселәргә тулы тулы дини ирек бирелә<ref name=autogenerated4 />. Рәсәйҙә протестанттар һаны бигерәк тә Ливония һәм Швеция менән һуғыштан һуң күбәйә. 1721 йылғы Ништадт килешеүе буйынса Швеция Рәсәйгә [[Лифляндия]] (Латвияның бер өлөшө), Эзель утрауы менән бергә Эстляндия, [[Ингерманландия]] (хәҙерге Санкт-Петербург тирәләй ерҙәр) һәм Выборг менән [[Финляндия]]ны бирергә мәжбүр була. Яңы Рәсәйгә ҡушылған ерҙәрҙә дини ирек һаҡланырға тейеш була: "Ҡалдырып кителгән (шведтар тарафынан) ерҙәрҙә дини көсләү булмаясаҡ, киреһенсә, Евангелие дине, сиркәүе һәм мәктәптәре, һәм уға ҡараған башҡа әйберҙәр Швеция дәүләтендә нисек булған, шул хәлдә тотоласаҡ, уларҙа (был ерҙәрҙә) грек (православ) сиркәүе йолалары киләсәктә шулай уҡ ирекле һәм бер ниндәй ҡамасауһыҙ башҡарыла алырға тейеш " (''«В уступленных землях не имеет быть введено принуждение в совести, а напротив того Евангелическая вера, церкви и училища, и что к тому принадлежит, на том основании, на котором при последнем Свейском правительстве были, оставлены и содержаны будут с тем однако ж, чтобы в них и вера греческого исповедания впредь также свободно и без всякого помешательства могла быть отправлена»''). Рәсәй империяһына яңы ерҙәрҙе ҡушыу XIX быуат башына тиклем бара, яңы ҡушылған ерҙәрҙән кешеләр Рәсәйҙең башҡа өлкәләрендәге буш ерҙәргә күсеп ултыра башлай. Был процесс XX быуат башына тиклем бара<ref name=autogenerated4 />. 1940 йылда Латвия, Литва һәм Эстония СССР-ға ҡушылғандан һуң протестанттарҙы, башлыса, көсләп башҡа өлкәләргә күсереү бара, яңы урындарҙа протестант сиркәүҙәре барлыҡҡа килә башлай<ref>{{Cite web |url=http://www.zabkrai.info/2009-08-05-11-59-03/66-2009-05-13-11-29-06.html |title=Истоки протестантизма в России. Доцент кафедры религиоведения РАГС, кандидат философских наук Лопаткин Ремир Александрович |accessdate=2013-08-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927011628/http://www.zabkrai.info/2009-08-05-11-59-03/66-2009-05-13-11-29-06.html |archivedate=2013-09-27 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927011628/http://www.zabkrai.info/2009-08-05-11-59-03/66-2009-05-13-11-29-06.html |date=2013-09-27 }}</ref>. Төрлө осорҙарҙа яңы ерҙәрҙән һәм унда йәшәгән кешеләрҙән тыш Рәсәйҙә күп кенә әсирҙәр ҡала, бигерәк тә төрөлө һөнәр эйәләрен Рәсәй хөкүмәте үҙ илдәренә кире ҡайтарыуға ҡаршы була. Әсирҙәр Иван Грозный (1558—1582) заманында [[Ливония һуғышы]] (Мәскәүҙәге тәүге пасторҙар әсирҙәр араһынан һайлана), Пётр I заманында [[Төньяҡ һуғыш]] ваҡытында күп була. Ҡайһы бер әсирҙәр дәүләт хеҙмәтенә ҡабул ителә, Воронежда (Рәсәй флотына нигеҙ һалынған урын) төпләнгән шведтар өсөн ике кирха (ҡорам) төҙөлә<ref name=autogenerated4 />. <!-- Значительный рост численности протестантов произошёл благодаря беженцам во время [[Тридцатилетняя война|Тридцатилетней войны]] (1618—1648) --> <!--<ref>[http://www.zabkrai.info/2009-08-05-11-59-03/66-2009-05-13-11-29-06.html Истоки протестантизма в России]</ref>.--> XVII быуат аҙағында Мәскәүҙә 2 лютеран сиркәүе була ([[Лютеранская церковь Святого Михаила (Москва)|Изге Михаил]] менән [[Кафедральный собор Святых Петра и Павла (Москва)|Изге Пётр һәм Павел]]) һәм бер Евангелист- реформат (кальвинисттар) сиркәүе; оҙаҡламай кирхалар менән протестант мәктәптәре Әстерхан, Архангельск һәм башҡа сауҙагәрҙәр ҡалаларында барлыҡҡа килә. [[Пётр I]] заманынан алып, Рәсәйҙәге православ булмаған христандар эштәре менән Синод шөғөлләнә (һуңыраҡ— Лифляндия, Эстляндия һәм Финляндия эштәре буйынса Юстиц-коллегия). 1817 йылда Дини эштәр һәм халыҡ мәғарифы буйынса министрлыҡ булдырыла. XVIII быуат эсендә Петербургта 12 протестант общинаһы барлыҡҡа килә: өс немец [[Лютеранлыҡ|лютеран]], [[Шведская церковь Святой Екатерины|швед лютеран]], [[Финская церковь Святой Марии (Санкт-Петербург)|фин лютеран]], кадет корпустарында ике төрлө милләтле, [[Дом голландской реформатской церкви|голланд реформат]], дөйөм немец реформат һәм [[Французская реформатская церковь (Петербург)|француз реформат]], [[Англиканлыҡ|англикан]] (Английская набережная, 56)^{[[Протестантлыҡ в Санкт-Петербурге#cite note-1|[1]]]} һәм немец «Евангелие буйынса туғандар». [[Санкт-Петербург]] та протестанттарҙың дөйөм һаны быуат аҙағына 6000 кешенән артып китә^{[[Протестантлыҡ в Санкт-Петербурге#cite note-2|[2]]]}. 1832 йылда [[Николай I]] Рәсәй империяһы протестант сиркәүҙәре Уставын раҫлай. Устав буйынса, общиналар Юғары совет һайлай (''конвент''), ул дини закондарҙы һәм дәүләт закондарын үтәүҙе күҙәтә. Пасторҙар дворяндар кеүек үк хоҡуҡ менән файҙалана (өҫтөнлөктәре була), уларҙың хеҙмәт хаҡының бер өлөшө ҡаҙнанан бирелә. == Протестанттар Башҡортостанда == Протестант- швед әсирҙәр Көньяҡ Уралға Пётр I заманында ебәрелә, уларҙың күбеһе православиеға күсеп, казактар рәтенә инеп китә. Протестанттар тураһында материалдар бик күп түгел. XIX быуат аҙағында Башҡортостан биләмәләренә немец-меннониттар һәм славян евангелист «штундист» христиандары күсеп килә башлай. [[Белорет металлургия заводы]]нда инженер-техник хеҙмәткәрҙәрҙең күбеһе немец, йәки швед милләтенән була (Ф. М. Вогау, Р. В. Германн, Г. М. Марк, А. Э. Гассельблат, шведтар- бер туған Андерсондар һ.б, уларҙың береһе [[Белорет]]та ҡала) 1909 йылғы Өфө губернаһы баптист-протестант общиналары исемлеге һаҡланып ҡалған. Баптист немецтар батша режимы тарафынан эҙәрлекләнә, шул сәбәпле улар 1904—1905 йылдарҙа Башҡортостан тарафтарына ла килеп сыға. 1910 йылда немец һәм Балтик буйы кешеләренән торған евангелист-лютерандар общинаһы барлыҡҡа килә. Беренсе донъя һуғышы осоронда немецтарҙы көнбайыш губерналарҙан Рәсәйҙең эске өлкәләренә китергә мәжбүр итәләр, протестант- немецтар Башҡортостан биләмәһенә лә килә (Билдәле кинематографист [[Пауль Тиман]] 1915 йылда «Өфөлә мөфтөй Солтановты ерләү» тигән Башҡортостан тураһындағы беренсе фильмды төшөрә). [[Файл:Баптистская церковь "Дом молитвы для всех народов", г. Уфа, Башкортостан, Россия.jpg|thumb|right|200px| Өфө. Бөтә халыҡтар доға ҡылыу йорто. Баптист протестанттар сиркәүе]] Совет осоронда протестанттарҙың дини тормошо ла сикләүҙәргә дусар була. СССР тарҡалғандан һуң 1980—2000 йылдарҙа Башҡортостанда төрлө протестант ойошмалары төҙөлә, уларҙың күбеһендә сит илдән ебәрелгән миссионерҙар үҙ эшмәкәрлеген йәйелдерә. Кальвинизм общиналары революцияға тиклем [[Себер]], Санкт-Петербург, Мәскәү һәм Көнбайыш Украинала тарала. Совет осоронда кальвинистар (реформат) хәрәкте тыйыла. XX быуаттың 90 йылдарында реформат ойошмалары яңынан күренә башлай. 1999 йылда Тверҙа Рәсәй реформаттарҙың (кальвинисттар) 1-се конгресы үтә. 1999 йылдан башлап Өфөлә 1 кальвинист сиркәүе эшләй («Возрождение»)<ref name="Протестанты в Башкирии">[https://posredi.ru/protestanty-v-bashkirii.html Протестанты в Башкирии]</ref>. Баптистарҙың Башҡортостанда 22 ойошмаһы бар, етәүһе- Өфөлә. Бынан тыш бер нисә протестант ассоциацияһы сиркәүҙәре бар. Улар дин тотоусылар менән генә эшләмәй, ә үҙ ойошмаларына яңы кешеләрҙе йәлеп итеү өсөн тырышлыҡ һала, балалар уҡыта, улар менән тәрбиәүи эштәр алып бара. == Протестанттар һаны һәм донъяла урыны == {{see also|Численность христиан}} Тикшеренеүселәрҙең күбеһе фекеренсә, '''Ерҙә йәшәгән халыҡтың 33 % ''' христианлыҡтың теге, йәки был формаһы яҡлы<ref name="Melton">{{книга|автор = [[Мелтон, Джон Гордон|J. Gordon Melton]], Martin Baumann | заглавие=Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices |издание=Second Edition |место=Santa Barbara, California; Denver, Colorado; Oxford, England |издательство=ABC-CLIO |год=2010 |страницы = lix | isbn = 978-1-59884-203-6}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html|title=World|author=CIA|date=|work=|publisher=The World Factbook|accessdate=2013-04-27|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |date=2010-01-05 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html|title=Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents|author=|date=2000|work=|publisher=Adherents.com|accessdate=2013-04-27|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GGC33XL1?url=http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html|archivedate=2013-04-30|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100129202506/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html |date=2010-01-29 }}</ref><ref name="historic">{{cite web|url=http://historic.ru/news/item/f00/s03/n0000347/|title=Динамика численности религий в мире|author=|date=2004-01-27|work=|publisher=historic.ru|accessdate=2013-04-27|lang=ru|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/HRISTIANSTVO.html?page=0,4|title=ХРИСТИАНСТВО|author=|date=|work=|publisher=Универсальная научно-популярная энциклопедия «Кругосвет»|accessdate=2013-04-27|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GGC5Kd9P?url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/HRISTIANSTVO.html?page=0,4|archivedate=2013-04-30|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.religio.ru/arch/23Apr2001/news/1042_print.html|title=Количество христиан увеличится к 2050 году|author=|date=2001-04-23|work=|publisher=Мир Религий|accessdate=2013-04-27|lang=ru|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131109031307/http://www.religio.ru/arch/23Apr2001/news/1042_print.html |date=2013-11-09 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.countdown.org/end/gospel_08.htm|title=The state of the Christian world 2000|author=|date=2000|work=|publisher=Gospel Preached|accessdate=2013-04-27|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GGC7E8Ws?url=http://www.countdown.org/end/gospel_08.htm|archivedate=2013-04-30|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130508204021/http://www.countdown.org/end/gospel_08.htm |date=2013-05-08 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sent2all.com/Status%20Of%20Global%20Mission%202011.pdf|title=Status of Global Mission, 2011, in Context of 20th and 21st Centuries|author=|date=2011|work=|publisher=Dr. Douglas A. Blanc|accessdate=2013-04-27|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GGC7rR8Y?url=http://www.sent2all.com/Status%20Of%20Global%20Mission%202011.pdf|archivedate=2013-04-30|deadlink=yes}}</ref>. The Pew Forum on Religion үҙәге тикшеренеүҙәрендә донъя халҡының 32 % тиелә <ref>{{cite web|url=http://www.pewforum.org/Christian/Global-Christianity-exec.aspx|title=Global Christianity|author=|date=2011-12-19|work=|publisher=The Pew Forum on Religion & Public Life|accessdate=2013-04-27|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GGC8In2N?url=http://www.pewforum.org/Christian/Global-Christianity-exec.aspx|archivedate=2013-04-30|deadlink=no}}</ref>. Протестантлыҡ христианлыҡтың икенсе ҙур йүнәлеше, уға 800 млн кеше инә<ref>{{cite web|url=http://www.pewforum.org/Christian/Global-Christianity-traditions.aspx|title=Global Christianity A Report on the Size and Distribution of the World's Christian Population|author=|date=2011-12-19|work=|publisher=The Pew Forum on Religion & Public Life|accessdate=2013-04-27|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GGCXhQZF?url=http://www.pewforum.org/Christian/Global-Christianity-traditions.aspx|archivedate=2013-04-30|deadlink=no}}</ref><ref>{{книга |автор = Ревуненкова Наталия Владимировна |заглавие = Протестантлыҡ |ссылка = http://www.piter-press.ru/attachment.php?barcode=978546901656&at=exc&n=0 |издательство = Питер-Юг |год = 2007 |серия = Религии мира |isbn = ISBN 978-5-469-01656-4}}{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web|url=http://baznica.info/article/kto-takie-protestanty-neopublikovannoe-opr|title=Кто такие протестанты? Неопубликованное опровержение|author=Светлана Корсак|date=|work=|publisher=портал Baznica.Info|accessdate=2013-04-27|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GGCYFozS?url=http://baznica.info/article/kto-takie-protestanty-neopublikovannoe-opr|archivedate=2013-04-30|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150611060123/http://baznica.info/article/kto-takie-protestanty-neopublikovannoe-opr/ |date=2015-06-11 }}</ref>. Хәҙерге заманда протестантизм идеялары донъялағы бөтә илдәргә лә үтеп ингән. 92 илдә протестантизм христианлыҡтың төп йүнәлеше, 49 илдә протестанттар ил халҡының күпселеген тәшкил итә<ref name=autogenerated2>{{cite web|url=http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php|title=Christian Population as Percentages of Total Population by Country|author=|date=12-19-2011|work=|publisher=The Pew Research Center's Religion and Public Life Project|accessdate=2013-08-15|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6JdRk2yPU?url=http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php|archivedate=2013-09-14|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211223/http://www.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php |date=2018-12-24 }}</ref>. Протестанттар- Скандинавия илдәре, АҠШ, Бөйөк ритания, Австралия, Яңы Зеландияла иң ҙур дини төркөм. Германия, Нидерланд, Канада, Швейцарияла протестантизм ике төп дини төркөмдө тәшкил итә ( католицизм менән бергә)<ref name="rel">[http://www.nationmaster.com/red/graph/rel_rel-religion-religions&nofb=1 Religions (most recent) by country.]</ref>. Миссионерҙар тырышлығы менән, XXI быуат башына протестанттар бер нисә Африка илендә (Либерия, Намибия, Замбия, Зимбабве, Ботсвана, Гана, Үҙәк Африка Республикаһы, Кения, Малави, Конго) һәм Тымыҡ океан илдәрендә (Папуа-ңы Гвинея, Фиджи, Самоа, Тонга, Соломон утрауҙары, Вануату) халыҡтың күпселеген үҙ диненә күндерә алған. Электән католик булған Латин Америкаһында ла протестанттар һиҙелерлек уңышҡа ирешкән. Бөгөн [[Гондурас]], [[Сальвадор]], [[Гватемала]], [[Доминика]], [[Белиз]]дағы халыҡтың өстән бер өлөшө-протестант. [[Гаити]], [[Никарагуа]], [[Коста-Рика]], [[Доминикан Республикаһы]] һәм [[Бразилия]] кеүек католиктар илдәрендәге халыҡтың 20 % протестант<ref name=autogenerated2 />. Иң ҙур протестант( 10 млн христиандан артыҡ, йәмғеһе 220 400 000 кеше) сиркәүҙәре: [[Файл:Christianity.jpg|thumb|Христианлыҡтың төп йүнәлештәре]] {| class="wikitable" style="background: #FFFFFF;" ! № ! Сиркәү ! Протестанттар ! Конфессия |- | 1 | [[Ассамблеи Бога]] |align="right"| 67 500 000 | [[Пятидесятники]] |- | 2 | [[Церковь Англии]] |align="right"| 25 000 000 | [[Англикане]] |- | 3 | [[Адвентисты седьмого дня]] |align="right"| 25 000 000 | [[Адвентисты]] |- | 4 | [[Евангелическая церковь Германии]] |align="right"| 23 700 000 | [[Лютеране]] и [[реформаты]] |- | 5 | [[Англиканская церковь Нигерии]] |align="right"| 18 000 000 | [[Англикане]] |- | 6 | [[Южная баптистская конвенция]] |align="right"| 16 200 000 | [[Баптисты]] |- | 7 | [[Церковь «Китай за Христа»]] |align="right"| 12 000 000 | [[Пятидесятники]] |- | 8 | Объединённая методистская церковь |align="right"| 12 000 000 | [[Методистская церковь|Методисты]] |- | 9 | [[Церковь Уганды]] |align="right"| 11 000 000 | [[Англикане]] |- | 10 | [[Китайское евангельское братство]] |align="right"| 10 000 000 | [[Пятидесятники]] |} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Армия спасения]] * [[Протестантская трудовая этика]] * [[Мегацерковь]] * [[История протестантизма]] * [[РЦХВЕ]] * [[Протестантлыҡ в Великом княжестве Литовском]] * [[Протестантлыҡ в Санкт-Петербурге]] * [[Учебник церковного права (Суворов)]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == ;Урыҫ телендә * [[Лункин, Роман Николаевич|Лункин Р. Н.]] [https://web.archive.org/web/20131105123541/http://www.archipelag.ru/geoculture/religions/Eurasia/protestantism/ Протестантлыҡ и глобализация на просторах Евразии] // Религия и глобализация на просторах Евразии / Под ред. [[Малашенко, Алексей Всеволодович|А. В. Малашенко]] и [[Филатов, Сергей Борисович|С. Б. Филатова]]; [[Московский Центр Карнеги]]. — М.: Неостром, 2005. — 343 с. * {{книга | автор = [[Макграт, Алистер|МакГрат А.]] | заглавие = Введение в христианское богословие | ссылка = http://www.reformed.org.ua/2/181/1/McGrath | ответственный = Перевод с английского | место = К. | издательство = «Библия для всех» | год = 1998 }} * {{книга|часть=Либерально-протестантская школа экзегезы|заглавие=[[Мень, Александр Владимирович|Мень А. В.]] Библиологический словарь|место=М.|издательство=Фонд имени Александра Меня|год=2002|ref=Мень А.}} * {{книга|заглавие=Основы религиоведения : Учеб|ответственный=Авт.: Ю. Ф. Борунков, И. Н. Яблоков, М. П. Новиков и др.; Под ред. [[Яблоков, Игорь Николаевич|И. Н. Яблокова]]|место=М.|издательство=Высш. шк.|год=1994|страниц=368|ref=Основы религиоведения}} * {{книга|автор=[[Смирнов, Михаил Юрьевич (социолог)|Смирнов М. Ю.]]|заглавие=Реформация и протестантизм: Словарь|часть=Теология протестантская|место=Санкт-Петербург|издательство=Издательство Санкт-Петербургского университета|год=2005|ref=Смирнов М. Ю.}} * ''Соколов, И. И.'' Отношение протестантизма к России в XVI и XVII вв. (1880) ''/'' См.: ''Лютер, Мартин.'' О свободе христианина. Уфа: ARC, 2013. С. 553—599. ISBN 978-5-905551-05-5 * ''Фишер, Куно.'' Век Реформации и проложенный ею ход развития новой философии (1889) ''/'' См.: ''Лютер, Мартин.'' О свободе христианина. Уфа: ARC, 2013. С. 613—647. ISBN 978-5-905551-05-5 * {{книга |автор={{нп3|Хегглунд, Бенгт|Хегглунд Б.||Bengt Hägglund}} |заглавие=История теологии |оригинал= |ссылка=https://web.archive.org/web/20050317074602/http://www.skatarina.ru/library/bog/hegglund2.pdf |викитека= |ответственный=Пер.с швед. В. Ю. Володин; Под ред. [[Прилуцкий, Александр Михайлович|А. М. Прилуцкого]] |издание= |место= СПб |издательство=Светоч |год=2001 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=370 |серия= |isbn=5-7443-0058-9 |тираж= 2000 |ref=Хегглунд}} * {{книга | автор = Стенли Гренц и Роджер Олсон | заглавие = Богословие и богословы XX века | ответственный = Пер. с англ. | место = Черкассы | издательство = Коллоквиум | год = 2011 | страниц = 520 с | isbn = 978-966-8957-19-2 }} ;На других языках * Wilhelm, Joseph. [http://www.newadvent.org/cathen/12495a.htm Protestantism.] // [[The Catholic Encyclopedia]]. Vol. 12. New York: Robert Appleton Company, 1911 == Һылтанмалар == {{Родственные проекты |Викисловарь = протестантизм |Викитека = Протестантлыҡ }} ;Религиоведческие работы * [https://elibrary.ru/item.asp?id=37037153 Протестанты в религиозном пейзаже России после 500- летия Реформации] * {{cite web 2|url=https://bigenc.ru/religious_studies/text/3360595|author=[[Куропаткина, Оксана Владимировна|Куропаткина О. В.]]|title=Неопротестантизм|website=[[Большая российская энциклопедия]]|type=Электронная версия|year=2016|accessdate=27.02.2018}} * [http://kingdomjc.com/Books/Protestantism/00.htm «Протестантлыҡ» — книга М. С. Каретниковой об истории развития протестантского движения в Европе] * {{cite web 2|url=https://bigenc.ru/religious_studies/text/4427314|author=[[Куропаткина, Оксана Владимировна|Куропаткина О. В.]]|title=Протестантизм|website=[[Большая российская энциклопедия]]|type=Электронная версия|year=2017|accessdate=27.02.2018}} ;Протестантские сайты * [http://www.protestant.ru/ Портал Protestant.Ru] * [http://luteranstvo.org/ Лютеранство в России] * [https://web.archive.org/web/20110519085235/http://reformatia.ru/ История реформации в Европе и России ] * [http://www.inplainsite.org/html/sola_scriptura.html#Concoction «Является ли „Только Писание“ протестантской басней?»]{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://protestant.christianityinview.com/ Протестантизм—христианство] {{Внешние ссылки}} {{Распространение протестантизма}} {{Протестантизм}} [[Категория:Христианлыҡ]] [[Категория:Протестантлыҡ|*]] [[Категория:Христианлыҡ Европала]] 37u3hkxg8ngkcr4hc9dux49w73w7t38 0 175288 1303168 1299894 2026-08-24T00:42:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303168 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Правосла́вие дине''' (православие-{{lang-el|[[Ортодоксия|ὀρθοδοξία]]}}<ref name=Аверинцев>{{Источник/НФЭ|Православие|[[Аверинцев, Сергей Сергеевич|Аверинцев С. С.]]|url=http://iph.ras.ru/elib/2394.html}}</ref> — һүҙмә-һүҙ «дөрөҫ данлау (Алланы)», тарихи, мәғәнәһе буйынса— «дөрөҫ фекер йөрөтөү»{{Переход|#Происхождение и богословский смысл термина|1}}<ref name=этимология>В славянских переводах Библии и богослужебных текстов, а также с современного греческого языка, слово «δόξα» чаще всего переводится как [http://www.biblestudytools.com/lexicons/greek/kjv/doxa.html «слава», «хвала»], однако в греческом языке [[Античность|античной]] эпохи его [[семантика]] была более многогранной: так, словарь И. Х. Дворецкого (М., 1958. — Т. I. — С. 421) приводит следующие переводы слова δόξα: «мнение, представление; ожидание, чаяние, расчёт; плод воображения, видение, призрак; в философии — мнение, мнимое знание; намерение, решение, замысел; слава, имя, репутация; блеск, сияние, яркость»; словарь [[Вейсман, Александр Давидович|А. Д. Вейсмана]] (5-е изд., 1899) в качестве основного значения слова «δόξα» даёт «мнение, представление, предположение». При этом «распространенное толкование, согласно которому речь идет о правильном способе славить Бога, с намеком на литургическую культуру православия, этимологически невозможно» ([[Аверинцев, Сергей Сергеевич|С. С. Аверинцев]], «Православие», Новая философская энциклопедия): форма -δοξία образована непосредственно от глагола δοκέω, к пассивной форме которого (в значении ''казаться'') восходит и δόξα (прот. [[Малиновский, Николай Платонович|Н. П. Малиновский]]. [https://books.google.com.ua/books?id=HrNqCwAAQBAJ&pg=PA414&lpg=PA414&dq=δοκέω&source=bl&ots=x8kxeCZKEZ&sig=ACfU3U0-KRedy8cXCDwS66J40b0l5NQL4Q&hl=uk&sa=X&ved=2ahUKEwiS1fDqpc7mAhXSepoKHep9AQ4Q6AEwAXoECAoQAQ#v=onepage&q=православие%20δοξα%20δοκέω&f=false Очерк православного догматического богословия]).</ref>) — беренсе меңйыллыҡта [[Византия]]ла Бөтә донъя (христиан) соборҙары ваҡытында барлыҡҡа килгән [[христианлыҡ]]тағы төп һәм иң боронғо йүнәлештәрҙең береһе {{sfn|Казьмина|1999|с=794}}{{sfn|Пилипенко, Лукашевич, Ванеян|2015|с=352—360}}{{sfn|Назаренко, Цыпин, Васильева, Журавский|2004|с=211—224}}<ref name="Britannica1">{{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/177174/Eastern-Orthodoxy |author=[[Мейендорф, Иван Феофилович|Meyendorff J.]]|title=Eastern Orthodoxy|work=[[Британская энциклопедия|Encyclopædia Britannica]] Online|language=en|accessdate=2019-05-23}}</ref>. Эйәреүселәре һаны буйынса католиктарҙан (1,25 млрд) һәм протестанттарҙан ҡала (800 млн) өсөнсө (300 млн кешегә яҡын){{sfn|Orthodox Christianity: Overview and Bibliography|2003|p=vii}}<ref>{{cite encyclopedia|year=2012|editors=Juergensmeyer M., Roof W. C.|article= |encyclopedia=Encyclopedia of Global Religion|url=https://books.google.com/books?id=B105DQAAQBAJ&pg=PA319#v=onepage&q&f=false |volume=1|place=Los Angeles |publisher=SAGE Publications|page=319|isbn=}}</ref> урынды биләй. Православие, сиркәү юлынан ситкә тайпылғандарҙан айырмалы (ересь), Изге Китапта һәм Изге Преданиела (греч. Ιερά Παράδοση, лат. Sacra Traditio, Изге Йола) һүрәтләнгән ысын Апостол дине булараҡ аңлатылған Православие сиркәүе тәғлимәте, был сиркәү административ бер-береһенән бойондороҡһоҙ автокефаль урындағы Сиркәүҙәр берләшмәһе (урындағы (поместная) Сиркәү дәүләт, административ сиктәр буйынса билдәләнә){{sfn|Пилипенко, Лукашевич, Ванеян|2015|с=352—360}} . Православие Сиркәүе ''филиокванан'' (Изге рух «Ата һәм Улдан» тигән догматты танымай, тик «Атанан» ти) тыш Никея-Константинополь иман символын, ете Бөтә донъя соборы Догматик билдәләмәләрен һәм ҡарарҙарын таный, үҙен [[Иисус Христос]] (Ғайса пәйғәмбәр) нигеҙләгән һәм башында торған берҙән-бер кафолик (вселенская) сиркәү тип һанай<ref name="Митрополит Филарет">Митрополит ''[[Филарет (Дроздов)]].'' [http://www.verapravoslavnaya.ru/?Katehizis#1-9c О девятом члене Символа веры]. // Пространный Православный Катехизис Православной Кафолической Восточной Церкви.</ref><ref>Митрополит [[Иларион (Алфеев)]]. [http://azbyka.ru/library/illarion_pravoslavie_1_04-all.shtml Раннее христианство. Христос — основатель Церкви.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623075450/http://azbyka.ru/library/illarion_pravoslavie_1_04-all.shtml |date=2012-06-23 }} // Православие : В 2 т. — М.: Сретенский монастырь, 2009. — 1840 с. — ISBN 978-5-7533-0502-2.</ref><ref>[https://mospat.ru/ru/documents/attitude-to-the-non-orthodox/i/ 1. Единство Церкви и грех человеческих разделений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200708014002/https://mospat.ru/ru/documents/attitude-to-the-non-orthodox/i/ |date=2020-07-08 }} // «Основные принципы отношения к инославию» — документ, принятый Юбилейным Архиерейским Собором РПЦ МП 2000 года.</ref>. . Православие хәҙерге заманда түбәндәге илдәрҙә өҫтөнлөк иткән конфессия: Рәсәй, Балҡан ярым урауының бер өлөшө([[Греция]], [[Сербия]], [[Болгария]], [[Румыния]], [[Төньяк Македония]], [[Черногория]]), [[Украина]], [[Белоруссия]], [[Молдавия]], [[Грузия]], [[Кипр]]<ref name="Pewforum. Table christian population">[http://www.pewforum.org/2011/12/19/table-christian-population-as-percentages-of-total-population-by-country/ Table of Christian Population as Percentages of Total Population by Country]. Pew Research Center.</ref>. == Килеп сығышы һәм терминдың дини асылы == Тарихи яҡтан һәм дини әҙәбиәт буйынса «православие» кафолик сиркәү тарафынан рәсми хупланған тәғлимәт — ул мөртәтлеккә (ересь) ҡаршы ҡуйыла. Термин «гетеродоксия» («инославие») һүҙенә антоним булараҡ ҡулланыла, уның менән «башҡа», йәки төрлө сиркәү ниндәйҙер сәбәп менән фекерҙәрен кире ҡаҡҡан еретиктарҙың һәм остаздарҙың сиркәүгә ярашлы булмаған дини ҡараштары билдәләнә<ref name=enc_philosophy>{{книга |автор= |часть=Ортодоксия |заглавие=[[Философия: Энциклопедический словарь]] |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Под ред. [[Ивин, Александр Архипович|А. А. Ивина]] |издание= |место=М. |издательство=Гардарики |год=2004 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}</ref>. Христианлыҡ контекстында «православие» (греч. ὀρθοδοξία) II быуат апологеттары хеҙмәттәрендә үк осрай (мәҫәлән, Климент Александрийский<ref>«те, что называют себя православными ({{lang-el|ορθοδοξασται}}), должны творить добрые дела, ясно понимая, что делают» (Строматы, 1:9)</ref>). Термин булараҡ мәғәнәһе Евсевий Кесарийский (III быуат) хеҙмәтендә нығытыла, беренсе тапҡыр рәсми рәүештә Халкидон (IV Вселенского) Соборы акттарында (451 йыл) теркәп ҡуйыла, Юстиниан заманында (VI быуат) «православие» һүҙе Евангелиеға һәм сиркәү тәғлимәтенә ярашлы тип табылған дини ҡараштарҙы билдәләү өсөн киң ҡулланыла<ref name=enc_philosophy/>. Дини доктрина документтарында ҡайһы ваҡыт термин «кафоликос» (греч. καθολικός) мәғәнәһендә ҡулланылған. Был мәғәнәлә ул Рим-католик сиркәүе тарафынан литургия текстарында ла ҡулланыла<ref>В частности, в традиционной римской мессе: ''et omnibus '''orthodoxis''', atque catholicae et apostolicae fidei cultoribus''.</ref>, ә боронғо Көнсығыш Халкидон православие сиркәүҙәре өсөн ул уларҙың дөйөм атамаларының бер өлөшө булып тора<ref>В языках народов, не связанных с восточно-православной традицией, понятие «православное христианство» является обобщающим термином, условно объединяющим греко-православие и дохалкидонские церкви, что можно видеть в версиях данной статьи в соответственных языковых разделах. Русскому языку такое словоупотребление не свойственно</ref>. Санкт-Петербург Император Дини Академияһы профессоры Н. Н. Глубоковский: «Православие»- дөрөҫ ғибәҙәт (ορθο-δοξία) («православие- есть „правое исповедание“ — ορθο-δοξία — потому, что воспроизводит в себе весь разумеемый объект, само видит и другим показывает его в „правильном мнении“ по всему предметному богатству и со всеми особенностями») тип билдәләй<ref name=GNN>''[[Глубоковский, Николай Никанорович|Глубоковский Н. Н.]]'' [http://www.pagez.ru/olb/333.php#1 Православие по его существу.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080501163006/http://www.pagez.ru/olb/333.php#1 |date=2008-05-01 }} — СПб., 1914; М., 1991. — стр. 11—13</ref>. «Православие» терминын «Хоҙайҙы дөрөҫ данлау ысулы» (аллюзия к литургической практике) этимологик яҡтан нигеҙһеҙ тип<ref name=Аверинцев /><ref name=этимология /> һәм мәғәнә яғынан дөрөҫ түгел тип табыла<ref> Архимандрит Роберт Тафт, S. J. [http://kiev-orthodox.org/site/bookshelf/1031#_ftn2Рецензия на кн. архиеп. Павла Финляндского «Пир веры»]; [https://azbyka.ru/parkhomenko/otvety-na-voprosy-kotorye-chashhe-vsego-zadayut-svyashhenniku.html Ответы на вопросы, которые чаще всего задают священнику]</ref>, шулай булһа ла популяр әҙәбиәттә һәм хатта сиркәү етәкселәре хеҙмәттәрендә<ref>[http://www.voskres.ru/pravilo/pravduh.htm Архимандрит Иерофей (Влахос). «Православная духовность». Oб основах духовной жизни в свете неискажённого святоотеческого учения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170620130249/http://www.voskres.ru/pravilo/pravduh.htm |date=2017-06-20 }}; [https://mospat.ru/ru/2012/02/18/news58518/ Православие. Доклад митрополита Волоколамского Илариона на открытии «Дней православной книги»]</ref> {{iw|Lex orandi, lex credendi}} (Молитва и вера неотделимы друг от друга) принциптарын еткереү тип ҡарау осраҡтары бар. == Дини тәғлимәтте булдырыу тарихы == Беренсе ике Собор Константинополдә хакимлек иткән Берҙәм Рим империяһы императорҙары, ә ҡалғандары-Византия императорҙары (Көнбайыш Рим империяһы ҡолағас, 476 йылдан алып үҙҙәрен берҙән-бер законлы Рим императорҙары тип һанағандар) административ рәйеслеге аҫтында уҙалар. Православие Сиркәүе берҙәм сиркәүҙең Бөйөк тарҡалышына (1054) тиклем бөтә тарихын үҙ тарихының бер өлөшө итеп ҡарай. Православие тәғлимәте Апостолдар осоронан (I быуат) башлана. Һуңыраҡ Бөтә донъя соборҙарының һәм ҡайһы бер Поместный соборҙарҙың «о́ростары» (һүҙмә-һүҙ — границы, вероучительные определения, догматик билдәләмә) менән билдәләнә. Православие Берҙәм сиркәү тарҡалғандан һуң Рим сиркәүе тарафынан саҡырылған соборҙар, мәҫәлән, хатта Көнсығыш партиархаттар вәкилдәре лә ҡатнашҡан Феррара-Флоренция соборы ҡарарҙарын да ҡабул итмәй. {{-}} {| border="1" | width="5%" | Йыл | width="20%" | Ваҡиға | width="75%" | Һөҙөмтә |- | [[325]]  | [[Беренсе Никея соборы]] | Никея иман символы ҡабул ителә, был догмат буйынса Алла-Ул, Алла-Атай һәм Алла-Изге Рух— берҙәм Илаһ; Никея иман символын инҡар итеүсе арианлыҡ һәм башҡа тәғлимәттәр ғәйепләнә. Изге Бөйөк Афанасий ҙур роль уйнаған. |- | [[381]] | [[Беренсе Константинополь соборы (икенсе Бөтә донъя соборы]] | Изге Рух [[Алла-Атай]] һәм [[Алла-Ул]]ға (Иисус Христос) тиң; Православиела үҙгәрешһеҙ ҡалырға тейешле Никея- Константинополь Иман символы билдәләнә<ref>По 1-у правилу II Вселенского собора утверждённый Символ веры не должен более изменяться: «да пребывает о́ный непреложен».</ref>. |- | [[431]]  | [[Өсөнсө (Эфесс) Бөтә донъя соборы]] | [[416 йыл]]да Несторий менән Карфаген соборҙарында ғәйепләнгән Пелагий дини тайпылыштары (ереси) ғәйепләнә; Дева Мария (Мәрйәм Ананы) ''Аллаһ Анаһы'' (Богородица) тип атарға ҡарар ителә ({{lang-el|Θεοτόκος}}). |- | [[451]] | Дүртенсе (Халкидон) соборы | Несторианлыҡ һәм монофизитлыҡ тайпылыштары (архимандрит Евтихий тайпылышы) ғәйепләнә. Иисус Христос- хаҡ Тәғәлә һәм ысын кеше, ''гонаһтан'' башҡа бөтә нимәлә лә ул беҙгә оҡшаш тигән догмат ҡабул ителә; Уның тик бер генә Илаһи ''Йөҙө'' бар-[[ипостась]] ([[Алла- Ул ]]) — Унда ике тәбиғәт (Илаһи һәм әҙәми) мәңгелеккә, тоташмайынса, айырылмаҫлыҡ һәм бүленмәҫлек итеп берләшкән («неслитно и неизменно, нераздельно и неразлучно») — Рим папаһы Лев I томосы (указ)<ref>Догмат шестисот тридесяти святых отец четвертаго вселенскаго собора, Халкидонского. ([[Книга правил]]. -- С. 5)</ref>. |- | [[553]] | Бишенсе Бөтә донъя соборы | Апокатастасис (восстановление, бөтә кешене лә Ҡотолоу көтә) тураһындағы тәғлимәт ғәйепләнә, билдәле Антиохия мәктәбе белгесе Несторийҙың уҡытыусыһы Феодор Мопсуестийский шәхсән ғәйепләнә, уның бөтә хеҙмәттәре лә ғәйепләнә, несторианлыҡҡа яҡын торған Халкидон соборына тиклем яҙылған Феодорит Кирскийҙың ҡайһы бер хеҙмәттәре, Ива Эдесскийҙың бер хаты ғәйепләнә, бынан тыш [[Платон]], [[Ориген]], бик күп Александрия дини мәктәбенең юлынан барыусылар ғәйепләнә. |- | [[680]] | Алтынсы Бөтә донъя соборы |Монофелитлыҡ ғәйепләнә. Көнсығышта Сиркәү ҡанундары хоҡуғын төҙөгән Трулль соборы Соборға ҡушыла. |- | VIII быуат уртаһы | | Иоанн Дамаскин («Точное изложение Православной веры») беренсе христиан дине тәғлимәтен системалаштыра<ref>''Св. [[Иоанн Дамаскин]]''. [http://www.orthlib.ru/John_of_Damascus/vera.html Точное изложение православной веры]. — М., 1992.</ref>. |- | [[787]] | Етенсе Бөтә донъя соборы |Иконаға табыныу (иконопочитание) яңынан тергеҙелә (754 йылда Константинополь соборында анафемаға бирелгән, был собор ҡарарҙары юҡҡа сығарыла); Иконала һүрәтләнгән образға күрһәткән хөрмәт унда һүрәтләнеүсегә күсә, уға табыныусылар унда һүрәтләнгән шәхескә хөрмәт күрһәтә. |- | [[11 март]], [[843]] | Православие тантанаһы | 843 йылғы Константинополь соборынан һуң иконаларҙы хөрмәтләүҙе яңынан тергеҙеү өсөн императрица Феодора саҡырған поместный соборҙа сиркәү байрамы ойошторола, ул «Торжество православия» (Православие тантанаһы) исеме аҫтында тарихҡа инә. Иконаларға ҡаршы булғандарға һәм башҡаи еретиктарға анафема уҡыла (ләғнәт). Был йола хәҙер ҙә йыл да Православие Танатанаһы Аҙнаһында башҡарыла (Бөйөк Посттың Беренсе аҙнаһында). Был йолалағы (чин) анафематизмдар һәм «многиелета» Сиркәү иманы Православие формулалары сифатында иҫәпләнә ала ({{lang-el|πίστις τῆς εκκλησίας}}). |- | [[879]] | Изге София ҡормаындағы поместный (гректарҙа Һигеҙенсе собор) собор | Константинополь патриархы (Яңы Рим) Фотий I яңынан тәхетенә ултырыуы ; Көнбайышта ''[[Filioque]]'' ( «и от Сына», йәки Изге Рух Алла-Атанан ғына түгел, Алла-Улдан да) догматын ҡабул итеүҙе һәм Иман символдарында ниндәй ҙә булһа үҙгәрештәрҙе ғәйепләү. |- | [[1335]]—[[1341]] | Святитель Григорий Палама менән Варлаам Калабрийский бәхәсе | Подтверждение возможности созерцания человеком нетварного [[Преображение Господне|Фаворского света]] и непосредственного общения человека с энергиями Бога, единения с Ним и бесконечного [[Обожение|Обо́жения]]. Кеше ерҙә булмаған (нетварный) Фавор яҡтылығын күрә алыуы (Христостың ап-аҡ яҡтылыҡ сығанағына әйләнеүе, Преображение) һәм Алланың энергияһы менән туранан-тура аралаша алыуы, уның менән берләшеүе һәм сикһеҙ Ҡотолоу (обожение- Ҡотолоу синонимы) мөмкинлеге раҫлана. |} == Төп догматик һәм каноник положениелар == [[Файл:Nicaea icon.jpg|thumb|367x367px| Беренсе Никея- Константинополь Бөтә донъя соборы Аталары (325) Иман Символы менән (381)]] === Догматика === Дини тәғлимәт [[Изге Китап]] ([[Библия]]) һәм [[Изге Васыят]]ҡа нигеҙләнә, һуңғыһына Бөтә донъя соборҙары ҡарарҙары инә. Ғибәҙәт ҡылған ваҡытта төп дргматик документ — Никея- Константинополь Иман символы Символ веры ([[филиокве]]һыҙ (и от Сына)), уға ярашлы {{sfn|Браницкий, Корнилов|2013|с=7—9}}: * [[Ҡотолоу]] «берҙән-бер Аллаға» ышаныу аша (Символдың 1-се ағзаһы). * Изге Троицалағы өс Йөҙҙөң дә тигеҙлеге: Алла-Ата, Алла-Ул, Алла-Изге Рух тигеҙ һәм Уларға бер төрлө сәждә ҡылырға һәм Уларҙы бер төрлө Данларға (Символдың 2, 8‑се ағзаһы), Алла-Ата менән Алла-Ул- бер үк. * [[Иисус]]ҡа эйәрергә — уны [[Мессия|Христо́с]], Хоҙай һәм ваҡыт башланғансы уҡ Алла- Атанан тыуған Алла- Ул тип ғибәҙәт ҡылырға (Символдың 2‑се ағзаһы). * [[Илаһилыҡ]] (Боговоплощение) (Символдың 3‑сө ағзаһы). * Иисус кешеләр өсөн тәрелә ҡаҙаҡланған, Иисус тәне яңынан терелгән, Иисус Христостың Күккә Олғашыуы (Вознесение) һәм икенсе тапҡыр ергә килеүе, барлыҡ кешелектең дә яңынан тыуыуы (всеобщее воскресение) һәм «киләһе быуаттағы тормош» (Символдың 5, 6, 7, 11, 12‑сы ағзалары). * ''Изге Рух''ҡа ғүмер биреүсе һәм Алла- Атанан булған Хоҙай тип ғибәҙәт ҡылыу (Символдың 8‑се ағзаһы). * Сиркәү берҙәм, изге һәм кафолик (Бөтә донъя сиркәүе)(Символдың 9‑сы ағзаһы). Сиркәү башлығы — Иисус Христос ({{Библия|Еф|5:23}}). * Гонаһтарҙан ҡотолоу өсөн бер тапҡыр суҡындырылыу (Символдың 10-сы ағзаһы). Бынан тыш, I Бөтә донъя соборында [[Никея иман символы]] раҫлана, уның буйынса Изге Рух Алла-Ата һәм Алла-Ул менән бер, Алла-Ата- яҡтылыҡ, ә Алла-Ул — Яҡтылыҡтан булған Яҡтылыҡ. IV Бөтә донъя соборында (Халкидон иман символы) Иисустың ике тәбиғәте тураһында (илаһи һәм әҙәми) догмат раҫлана, VI Бөтә донъя соборында — Диофелитлыҡ (Иисус Христостың ике ихтыяры һәм ике эшмәкәрлеге тураһында догмат): илаһи һәм әҙәми ихтыяры һәм эшмәкәрлеге. VII Бөтә донъя соборында иконаларға табыныу тураһында догмат ҡабул ителә. === Төҙөлөшө һәм каноник нормалары === Төп каноник нормалар һәм институттар: -Руханилыҡ ([[клир]]) 3 кимәлдәге баҫҡыстан тора: [[епископ]], [[пресвитер]], [[диакон]]{{sfn|Браницкий, Корнилов|2013|с=22—23, 173-174}}.Хәҙерге заманда православие клириктары —һәр саҡ [[ир кеше]]ләр. Боронғо сиркәүҙә ҡатын-ҡыҙҙар диаконисса дәрәжәһендә хеҙмәт иткән<ref group="комм"> Был ҡатын-ҡыҙҙарҙы дискриминациялауға бәйле түгел, ә ҡорамда вәғәз уҡыған һәм дини хеҙмәт (ғибәҙәт) башҡарған рухани Иисус Христостың тере иконаһы (образы)- ир кеше тип аңлатыла. Шуға күрә клирҙа ҡатын-ҡыҙ тик диаконисса булып хеҙмәт итә ала, йәки сиркәүҙән ситтә генә вәғәз уҡый һәм ғибәҙәт ҡылыу хеҙмәтен башҡара ала. ''Сергий Мячин''. [http://spbda.ru/publications/sergey-myachin-slujenie-diakoniss-v-cerkvi/ Попытки восстановления чина диаконисс в Православной Церкви.] Санкт-Петербургская духовная академия.</ref>. Иерархияның законлылығының төп шарты— туранан-тура каноник законлы апостолдарҙан башлап дауам ителгән бер-бер артлы барған хиротония (рукополжение). Һәр бер епископ (ниндәй титулға эйә булыуға ҡарамаҫтан) үҙ епархияһында тулы каноник власҡа эйә. Ҡанундар һәм Изге Апостолдар ҡағиҙәләренең 6-сы ҡағиҙәһе изге рухани вазифаһындағы шәхестәргә доньяуи эштәрҙә халыҡ менән етәкселек итеүҙе тыя («вдаватися в народныя управления») (81-cе<ref>[http://www.holytrinitymission.org/books/russian/canons_apostles_nikodim_milosh.htm#_Toc60138172 Правило 81 святых Апостолов]</ref><ref>[http://www.holytrinitymission.org/books/russian/canons_apostles_nikodim_milosh.htm#_Toc60137999 Правило 6 святых Апостолов]</ref>, шулай уҡ Ике тапҡыр йыйылған соборҙың 11-се ҡағиҙәһе һ.б.). Шулай ҙа тарихта айырым православие епископтарының дәүләт башында торғаны (б.э. I меңйыллыҡтағы православие динендәге Рим папалары, [[Бөйөк Новгород]]тағы архиепископ, Негоши династияһынан руханиҙар Черногорияла, [[Албания]] президенты Фан Ноли, Кипр президенты Макарий III), йәки гражданлыҡ власының күп вәкәләттәре менән файҙаланғаны билдәле (Константинополь Патриархтары [[Ғосман империяһы]]нда ''милет-баши'', йәки солтандың православие динендәге подданныйҙарының этнархы була). -Монахлыҡ институты. Уға ''ҡара руханиҙар'' инә, улар IV быуаттан башлап Сиркәү тормошонда ҙур роль уйнай. Ҡара руханиҙар Сиркәүҙә епископ хеҙмәтенә һайлана ала {{sfn|Браницкий, Корнилов|2013|с=22—23, 173-174}}<ref>[http://www.golubinski.ru/ecclesia/episkopstvo.htm Служение церковного управления — епископство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111219083109/http://www.golubinski.ru/ecclesia/episkopstvo.htm |date=2011-12-19 }}</ref>. — Календарь буйынса билдәләнгән посттар (ҡайһы бер ризыҡтарҙы ашауҙан, күңел асыуҙан ваҡытлыса тыйылып тороу): Бөйөк пост (40 көн Пасха алдынан<ref>Формально Великий пост длится 40 дней, хотя от начала поста до Пасхи 48 постных дней (включая Вербное воскресенье и Страстную седмицу.</ref>), Петров пост, Успенский пост, Раштыуа посты, православие байрамдары менән бергә улар литургия йылын тәшкил итә. == Донъяла таралыуы == [[Файл:World Eastern Orthodox population.png|right|thumb|400px|Православие диненең донъяла таралыуы]] Православие ҡайһы бер [[Балҡан ярымутрауы]] халыҡтары араһында — [[грек]], [[болгар]], [[серб]], [[Черногория]], [[македон]], [[румын]] һәм өлөшләтә [[албан]] халыҡтары араһында таралған; Көнсығыш Европала — [[Көнсығыш славяндар]] (урыҫтар, украиндар, белорустар), [[грузин]], [[гагауз]], [[молдаван]], [[Левант]] (Сирия, Израиль,Ливан) халыҡтары араһында таралған. [[Рәсәй Федерацияһы]]нда урыҫтарҙан тыш: [[сыуаш]], [[мари]], [[удмурт]], [[коми]], [[карел]], [[мордва]], [[яҡут]],[[осетин]] (бер өлөшө)һәм башҡа халыҡтар православие динен тота (''см. также в статье [[Православие в России]]''). Православие динен тотоусылар һанын теүәл генә белеп булмай, сөнки православие дине таралған илдәрҙә йола буйынса диндарҙарҙың иҫәбе алып барылмай. Ҡанундарға буйһонған православие сиркәүенә ҡараған христиандар һаны 225 млн (2007 й.) тирәһе тип иҫәпләнә<ref>[http://www.adherents.com/adh_rb.html Religious Bodies of the World with at Least 1 Million Adherents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110406110509/http://www.adherents.com/adh_rb.html |date=2011-04-06 }}</ref> и 227 млн (2013 г.)<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/society/20130725/951903993.html|title=Путин встретится с патриархом и представителями православных церквей|author=|date=2013-07-25|work=|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2013-09-03|lang=}}</ref>. Бөтә донъя Патриархы Варфоломей I (Константинополь Патриархы) һәм ҡайһы бер сығанаҡтар православие христиандары һаны 200—250 млн ти<ref>{{cite web|url=http://www.ec-patr.org/athp/index.php?lang=en|title=Bartholomew Archbishop of Constantinople, New Rome and Ecumenical Patriarch|publisher=сайт Вселенской патриархии|accessdate=2009-03-26|lang=en|description=As Ecumenical Patriarch he transcends every national and ethnic group on a global level and today is the spiritual leader of approximately 250 million faithful world-wide|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Psi5m9?url=http://www.ec-patr.org/athp/index.php?lang=en|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191030002256/http://ec-patr.org/athp/index.php?lang=en |date=2019-10-30 }}{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2040567.stm|title=The Green Patriarch - Bartholomew I|publisher=[[БиБиСи]]|datepublished=2002-06-12|accessdate=2009-03-26|lang=en|description=The spiritual leader of the world's estimated 300 million Orthodox Christians, Bartholomew I|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Prr3y9?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2040567.stm|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}}</ref><ref>[http://christianity.about.com/od/easternorthodoxy/p/orthodoxprofile.htm about.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605234938/http://christianity.about.com/od/easternorthodoxy/p/orthodoxprofile.htm |date=2016-06-05 }}</ref>. Боронғо Көнсығыш сиркәүҙәре менән бергә православныйҙар һаны 260<ref name = "pewforum">[http://www.pewforum.org/Christian/Global-Christianity-orthodox.aspx Global Christianity — Orthodox Christian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130729104400/http://www.pewforum.org/Christian/Global-Christianity-orthodox.aspx |date=2013-07-29 }}</ref> — 270<ref name="Britannica">[https://www.britannica.com/topic/religion-Year-In-Review-2010/Worldwide-Adherents-of-All-Religions Worldwide Adherents of All Religions] // [[Encyclopædia Britannica]]. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2013</ref> млн кеше. Иң күп православныйҙар Рәсәйҙә йәшәй: бөтә православныйҙарҙың 40 % (шулай уҡ боронғо Көнсығыш сиркәүҙәре)<ref name = "pewforum"/>. Халыҡ иҫәбен алғанда йыйылған һәм башҡа сығанаҡтар буйынса иң күп православныйҙар йәшәгән илдәр: [[Белоруссия]], [[Болгария]], [[Греция]], [[Грузия]], [[Кипр]], [[Македония Республикаһы]], [[Молдавия]], [[Румыния]], [[Сербия]], [[Украина]], [[Черногория]]. Православие шулай уҡ [[Босния менән Герцеговина]], [[Ҡаҙағстан]]да, [[Эстония]]ла, [[Латвия]]ла, [[Литва]]ла, [[Ҡырғыҙстан]]да, [[Албания]]ла, Үзбәкистанда, [[Төркмәнстан]]да, [[Финляндия]]ла, [[Алеут утрауҙары]]нда (АҠШ-тың [[Аляска]] штатында) таралған. Бынан тыш [[Ливан]] (8 %<ref name="CIATONGA">{{cite web|url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/le.html|title= Middle East :: LEBANON|publisher= CIA The World Factbook}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211319/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/le.html |date=2018-12-24 }}</ref>), [[Сирия]], [[Иордания]], [[Израиль]] халҡының бер өлөшө православие динен тота. [[XX быуат]]тағы миграция ағымы, православие сиркәүе миссионерҙары эшмәкәрлеге бөтә ҡитғаларҙағы төрлө илдәрҙә православие общиналары һәм епархияларын булдырыуға булышлыҡ итә, мәҫәлән, [[АҠШ]]-та православие сиркәүе юрисдикцияһына ҡараған общиналар күп<ref>[http://www.pravoslavie.ru/60957.html Зарубежная миссия Православной Церкви сегодня]</ref>. [[XX быуат]] аҙағынан православныйҙар һаны [[Сахара]]нан көньяҡтараҡ ятҡан Африка ([[Православие в Африке]]) һәм Көньяҡ Корея, [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]]ла ла арта<ref>''[[Погадаев, Виктор Александрович|Погадаев В. А.]]'' Православие в Индонезии. // Нусантара. Юго-Восточная Азия. Сборник материалов. Вып. 3. — СПб., 2002. — С. 89-91.</ref>. 2010 йыл мәғлүмәттәре буйынса, [[Австралия]] халҡының 3,3 % , [[Австрия]]ның — 2,3 %, [[Испания]]ның — 2 %, [[Германия]] һәм [[Канада]] — 1,4 %, [[Бөйөк Британия]] — 0,9 %, [[АҠШ]] һәм Франция [[Франция|Франции]] — 0,6 %<ref name="Pewforum. Table christian population"/>, [[Италия]]лағы халыҡтың — 0,2 % православный<ref>[http://www.pewforum.org/interactives/global-christianity/#/Italy,Orthodox Pew Research Center. Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180201221805/http://www.pewforum.org/interactives/global-christianity/#/Italy,Orthodox |date=2018-02-01 }}</ref>. 2011 йылда [[Ирландия]]ла православныйҙар һаны Көнсығыш Европа илдәренән килгән мигранттар иҫәбенә бик тиҙ артҡан һәм улар был күрһәткес буйынса ҡалғандарҙы уҙып киткән.<ref>{{Книга|автор=Ms Maria Hämmerli, Dr Jean-François Mayer|заглавие=Orthodox Identities in Western Europe: Migration, Settlement and Innovation|ссылка=https://books.google.ru/books?id=2H3fBAAAQBAJ&pg=PA229&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|издательство=Ashgate Publishing, Ltd.|год=2014-08-28|страниц=321|isbn=9781409467540}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ортодоксия]] — ҡайһы ваҡыт урыҫ телендә ''православие'' һүҙе урынына яңғылыш ҡулланыла (Европа телдәрендә грек телендәге оригинал термин тәржемәһеҙ ҡулланыла, ләкин урыҫ телендә уның мәғәнһен православие һүҙе бирә). == Иҫкәрмәләр == ;Комментарийҙар {{Примечания|group=комм}} ;Сығанаҡтар {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} ;Урыҫ телендә * {{Источник/НФЭ|Православие|[[Аверинцев, Сергей Сергеевич|Аверинцев С. С.]]|url=http://iph.ras.ru/elib/2394.html|ref=Аверинцев}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Православие|[[Барсов, Николай Иванович|Барсов Н. И.]]}} * {{книга|автор=[[Браницкий, Андрей Геннадьевич|Браницкий А. Г.]], [[Корнилов, Александр Алексеевич (историк)|Корнилов А. А.]]|заглавие=Религии региона|издание=|место=Н. Новгород|издательство=[[ННГУ имени Н. И. Лобачевского]]|год=2013|серия=|страниц=305|isbn=|тираж=|ref=Браницкий, Корнилов}} * {{книга|автор=[[Булгаков, Сергей Николаевич|Булгаков С., прот.]]|заглавие=Православие: Очерки учения Православной Церкви|ссылка=https://vtoraya-literatura.com/pdf/bulgakov_sergi_pravoslavie_1989__ocr.pdf |оригинал=Bulgakov S. L’Orthodoxie (1932)|место=Paris|издательство=[[YMCA-Press]]|год=1965|страниц=409|тираж= |ref=Булгаков}} * {{книга|автор=[[Евдокимов, Павел Николаевич|Евдокимов П. Н.]]|заглавие=Православие|ссылка=https://azbyka.ru/otechnik/Pavel_Evdokimov/pravoslavie-evdokimov/ |оригинал=Evdokimov P. L’Orthodoxie (1959)|ответственный=пер. с фр|место=М.|издательство=[[ББИ]]|год=2002|страниц=503|isbn=5-89647-053-3|тираж= |серия=Современное богословие|ref=Евдокимов}} * {{книга|автор=[[Казьмина, Ольга Евгеньевна|Казьмина О. Е.]]|часть=Православие|заглавие=[[Народы и религии мира|Народы и религии мира: Энциклопедия]]|ссылка часть=http://static.iea.ras.ru/books/narody_i_religii_mira_enciklopediya.pdf |ответственный=Гл. ред. [[Тишков, Валерий Александрович|В. А. Тишков]]|издание= |место=М.|издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]]|год=1999|страницы=794—803|страниц=928|isbn=5-85270-155-6|тираж=100000|ref=Казьмина}} * {{книга|автор=[[Каллист (Уэр)|Каллист (Уэр), еп. Диоклийский]]|заглавие=Православная Церковь|оригинал=Ware T., bishop Kallistos. The Orthodox Church (1963)|ответственный=пер. с англ|место=М.|издательство=[[ББИ]]|год=2001|страниц=375|isbn= |серия=Современное богословие|ref=Каллист (Уэр)}} * {{книга|автор=[[Лосский, Владимир Николаевич|Лосский В. Н.]]|часть=Очерк мистического богословия Восточной Церкви. Догматическое богословие|заглавие=Богословские труды. Сборник восьмой, посвящённый Владимиру Лосскому|ссылка=http://www.odinblago.ru/losskiy_ocherki/ |ответственный= |место=М.|издательство=[[Московская патриархия|Изд-во Московской Патриархии]]|год=1972|страницы=9—128|страниц= |тираж= |ref=Лосский}} * [[:Файл:Макарий (Булгаков). Православно-догматическое богословие. Том 1. (1883).pdf|Макарий (Булгаков), митр. Православно-догматическое богословие. — Т. 1. — СПб., 1883.]] * [[:Файл:Макарий (Булгаков). Православно-догматическое богословие. Том 2. (1883).pdf|Макарий (Булгаков), митр. Православно-догматическое богословие. — Т. 2. — СПб., 1883.]] * {{книга|автор=[[Мейендорф, Иван Феофилович|Мейендорф И., прот.]]|заглавие=Православие в современном мире|ссылка=https://vtoraya-literatura.com/pdf/meyendorf_pravoslavie_v_svremennom_mire_1981__ocr.pdf |место=NY|издательство=Chalidze Publications|год=1981|страниц=233|тираж= |ref=Мейендорф}} * {{БРЭ |статья=Православие|id=3041090|автор=Назаренко А. В., [[Цыпин, Владислав Александрович|Цыпин В. А.]], Васильева О. Ю., [[Журавский, Александр Владимирович|Журавский А. В.]]|том=Россия|страницы=211—224|ref=Назаренко, Цыпин, Васильева, Журавский}} * {{БРЭ |статья=Православие|id=3165315|автор=Пилипенко Е. А., Лукашевич А. А., Ванеян С. С.|том=27|страницы=352—360|ref=Пилипенко, Лукашевич, Ванеян}} * {{книга|заглавие=[[Православная энциклопедия]]|ссылка=http://www.pravenc.ru/index.html |ответственный= |издание= |место=М.|издательство=[[Церковно-научный центр «Православная энциклопедия»]]|год=2000–|том=1—52–|страниц= |isbn= |тираж= |ref=Православная энциклопедия}} * {{книга|заглавие=Христианство: Энциклопедический словарь|ссылка= |викитека= |ответственный=Гл. ред. [[Аверинцев, Сергей Сергеевич|С. С. Аверинцев]]|издание= |место=М.|издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]] |год=1993/1995|том=1—3|страниц=2317|isbn=5852700231|тираж= |ref=Христианство: Энциклопедический словарь}} ;Инглиз телендә * {{книга|автор=Adeney W. F.|заглавие=The Greek and Eastern Churches|год=1908|место=NY|издательство=Charles Scribner's Sons|ссылка=https://archive.org/download/greekeasternchu00aden/greekeasternchu00aden.pdf |ref=Adeney}} * {{книга|автор=Binns J.|заглавие=An Introduction to the Christian Orthodox Churches|место=Cambridge|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=2002|isbn=978-0-521-66738-8|ссылка=https://books.google.com/books?id=MOA5vfSl3dwC&printsec=frontcover#v=onepage |ref=Binns}} * {{книга|автор=Fitzgerald T. E.|заглавие=The Orthodox Church|место=Westport, CT|издательство=Praeger Publishers|год=1998|isbn=978-0-275-96438-2|ссылка=https://books.google.com/books?id=_F5yntZocGIC&printsec=frontcover#v=onepage |ref=Fitzgerald}} * {{книга|автор=Harakas S. S.|заглавие=The Orthodox Church: 455 Questions and Answers|место=Minneapolis, MN|издательство=Light & Life Publishing Company|год=1987|isbn=978-0-937032-56-5|ref=Harakas}} * {{книга|автор= |часть=Orthodox Eastern Church|ссылка часть= |заглавие=Columbia Encyclopedia|ссылка=https://archive.org/details/columbiaencyclop00laga|ответственный= |издание=6th ed|место=NY|издательство=[[Columbia University Press]]|год=2000|pages= |isbn=978-0-7876-5015-5|ref=Orthodox Eastern Church}} * {{книга|автор=Paraskevas J. E., Reinstein F.|заглавие=The Eastern Orthodox Church: A Brief History|ссылка= |ответственный= |место=Washington|издательство=El Greco Press|год=1969|allpages= |isbn= |тираж= |ref=Paraskevas, Reinstein}} * {{книга|заглавие=The Encyclopedia of Eastern Orthodox Christianity|ответственный={{нп3|Мак-Гакин, Джон Энтони|J. A. McGuckin (ed.)|en|John Anthony McGuckin}}|год=2011|volume=1—2|место=Malden, MA|издательство=Wiley-Blackwell|ссылка=https://books.google.com/books?id=JmFetR5Wqd8C&hl=ru&source=gbs_book_other_versions|ref=The Encyclopedia of Eastern Orthodox Christianity}} * {{книга|заглавие=The Orthodox Christian World|ссылка=https://books.google.com/books?id=bkZITAQ4XbgC&lpg=PP1&dq=isbn%3A0415455162&hl=ru&pg=PP1#v=onepage&q&f=false |ответственный=A. Casiday (ed.)|место=L.; NY|издательство=Routletge|год=2012|allpages= |isbn=978-0-415-45516-9|тираж= |ref=The Orthodox Christian World}} * {{книга|заглавие=Orthodox Christianity: Overview and Bibliography|ссылка=https://books.google.ru/books/about/Orthodox_Christianity.html?id=clcAYIDSQnAC&redir_esc=y |ответственный=Carl S. Tyneh (ed)|место=NY|издательство=Nova Publishers|год=2003|allpages= |тираж= |ref=Orthodox Christianity: Overview and Bibliography}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Православие |Викисловарь = православие |Викицитатник = Православие |Викитека = Категория:Православие |Проект = Православие }} * [http://www.pravoslavieto.com/books/catechism_sv_filaret/ Пространный христианский катехизис Православной Кафолической Восточной Церкви (адаптированная редакция)] * [http://pravenc.ru/index.html Интернет-версия] [[Православная энциклопедия|Православной энциклопедии]] * [https://web.archive.org/web/20080807022111/http://www.hristianstvo.ru/ Православное христианство — каталог православных ресурсов] * [http://www.sedmitza.ru/ Седмица.ру — Православная энциклопедия] * [http://drevo-info.ru/ Открытая православная энциклопедия «Древо»] * {{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/177174/Eastern-Orthodoxy |author=[[Мейендорф, Иван Феофилович|Meyendorff J.]]|title=Eastern Orthodoxy|work=[[Британника|Encyclopædia Britannica Online]]|language=en|accessdate=2019-05-23}} {{Библиоинформация}} [[Категория:Христианлыҡ]] [[Категория:Православие| ]] atd2qdnadl7unyw2pxy1o43z2x1gxzw 0 179521 1303140 1081044 2026-08-23T13:03:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303140 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Николай Степанович Молчанов''' ({{Тыуған көнө|13|05|1909}}, [[Новочеркасск]] — {{Үлгән көнө|29|01|1942}}, {{ВафатБулыуУрыны|Ленинград}}) — совет журналисы һәм [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], махсус хәбәрсе, О. Ф. Берггольцтың икенсе ире. == Биографияһы == [[Казактар|Казак]] уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. 1913 йылда атаһы уҡытыу эшмәкәрлеген ҡалдыра һәм ғаиләһе менән [[Барнаул]]ға күсә. Бында урындағы кооператорҙар союзында эшләй. 1917 йылдың авгусында ул тимер юл һәләкәтендә һәләк була, әсәһенә башланғыс мәктәптә, һуңынан китапханала мөдир сифатында эшләп ғаиләһен аҫрарға тура килә. 1923 йылда Николай Молчанов [[Ярославль|Ярославлгә]] ағаһы ғаиләһенә күсә, урта мәктәптә уҡыуын дауам итә. 1927 йылда [[Таганрог]]та туғыҙ йыллыҡ мәктәпте, 1930 йылда [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград дәүләт университетының]] матди мәҙәниәт һәм тел ғилеме факультетын тамамлай. [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград дәүләт университетын]]да уҡыу ваҡытында Борисоглебскиҙа «Голос пахаря» гәзитендә, [[Владивосток]]та «Красное знамя» гәзитендә практика үтә, Ленинград радиоһында «Рабочий радиополдень» тапшырыуының махсус хәбәрсеһе була. 1930 йылда Ленинград дәүләт университетын тамамлай, бер нисә ай Ленинградта «Вокруг света» журналының әҙәби хеҙмәткәрҙәре булып эшләй. Артабан [[Алматы]]ға китә, бында край гәзите «[[:ru:Советская степь|Советская степь]]» редакцияһында район матбуғаты секторы мөдире булып эшләй. [[Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһы|Ҡаҙаҡ ССР-ына]] ҡатыны һәм курсташы О. Ф. Берггольц менән бергә китә. 1932 йылда [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла һәм сик буйы ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. Баҫмасыларға әсирлеккә эләгә, язалауҙарҙан һуң эпилепсия менән ауырый, демобилизациялана һәм Ленинградҡа ҡайта<ref>Россинская С. В. [https://augustnews.ru/tajnaya-biografiya-olgi-berggolts/ Тайная биография Ольги Берггольц] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928143515/https://augustnews.ru/tajnaya-biografiya-olgi-berggolts/ |date=2020-09-28 }}. «Август», интернет-портал. 8 августа 2020 года. «…Николая Молчанова закопали в землю по плечи, и он три дня мучился под палящим солнцем — пока на него не наткнулся конный разъезд. Его спасли, но с тех пор у Николая начались эпилептические припадки…».</ref>. 1934 йылдың сентябрендә Дәүләт сәнғәт академияһының әҙәби бүлеге аспирантураһына уҡырға инә. 1938 йылдың мартында диссертация яҡлай. 1938—1940 йылдарҙа М. Е. Салтыков-Щедрин исемендәге асыҡ китапханала эшләй. 1942 йылда [[Ленинград блокадаһы]] ваҡытында, ҡаланы бомбаға тотҡан ваҡытта, ҡыйыҡта дежур иткәндә яралана. Тиҙҙән вафат була һәм [[Пискарёв мемориаль зыяраты|Пискарев зыяратында]] ерләнә<ref>[http://nlr.ru/nlr_history/persons/info.php?id=1100 Молчанов Николай Степанович]. Сотрудники [[Российская национальная библиотека|РНБ]] — деятели науки и культуры. Биографический словарь, т. 1-4.</ref>. == Баҫмалары == * К проблеме [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкина]] в 60-е годы: Тез. к дис. канд. филол. наук. Л., 1938. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Никитин Е. Н.'' Какие они разные… Корней, Николай, Лидия Чуковские. Деком, 2014. ISBN 978-5-89533-311-2. * [http://nlr.ru/nlr_history/persons/info.php?id=1100 Молчанов Николай Степанович]. Сотрудники РНБ — деятели науки и культуры. Биографический словарь, т. 1-4. [[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университетын тамамлаусылар]] 0m3hdgn3l01pampqjm8na56i3m0oged 0 181321 1303173 1301085 2026-08-24T07:05:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303173 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Flag_of_the_Soviet_Union.svg|мини|320x320пкс|СССР ҠОРАЛЛЫ КӨСТӘРЕНЕҢ [[Флаг]]ы (байраҡ)]] {| class="infobox" style="background:#FFFFFF;width:250px;" ! colspan="2" style="font-size:150%;" |[[Рус армияһы тарихы]] ---- |- | |[[Войско Древней Руси|Боронғо Рустә Ғәскәр]] |- | colspan="2" | ---- |- | |[[Новгородское войско|Новгород ғәскәре]] |- | colspan="2" | ---- |- | |[[Армия Русского государства|Рус дәүләтенең Армияһы]] |- | colspan="2" | ---- |- | |[[Армия Петра I|Пётр I Армияһы]] |- | colspan="2" | ---- |- | |[[Русская императорская армия|Рус император армияһы]] |- | colspan="2" | ---- |- | |[[Русская армия (1919)|Рус армияһы]] |- | colspan="2" | ---- |- | |[[Рабоче-крестьянская Красная армия|Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] |- | colspan="2" | ---- |- | |[[Вооружённые силы СССР|СССР Ҡораллы Көстәре]] |- | colspan="2" | ---- |- | |[[Вооружённые силы Российской Федерации|Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы көстәре]] |} '''Совет Социалистик Республикалар Союзы Ҡораллы Көстәре (СССР Ҡораллы Көстәре)''' — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Совет Социалистик Республикалар Союзының хәрби ойошмаһы (ҡораллы көстәре) совет халҡын,]]Советтар Союзының [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|иреген һәм бойондороҡһоҙлоғон]] яҡлауға тәғәйенләгән. ''Союз Ҡораллы Көстәре'' составына инә: * Хәрби идаралыҡтың Үҙәк органдары, * Совет Армияһы ([[1946 йыл]]дың февраленә тиклем [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] тип аталған (ҡыҫҡаса: ''Ҡыҙыл армия'', ''РККА''): ** Ҡоро ер ғәскәрҙәре, ** Хәрби-һауа көстәре, ** Һауа оборонаһы ғәскәрҙәре, ** Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре, ** Граждандар оборонаһы ғәскәрҙәре, * [[СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флоты|Хәрби-диңгеҙ флоты]]; * Ҡораллы Көстәренең тылы; * СССР Дәүләт Именлеге Комитетының Сик буйы ғәскәрҙәре — 1989 йылға тиклем; * СССР Эске Эштәр Министрлығы ғәскәрҙәре — 1989 йылға тиклем 1980-се йылдар уртаһында ''Союз Ҡораллы көстәре'' ҙур йәҙрә һәм химик ҡорал запасына эйә донъялағы иң көслө һәм иң эре армияларҙың береһе була. 1991 йылдың аҙағында СССР тарҡалыуына ҡарамаҫтан, ''СССР Ҡораллы Көстәре'' де-факто 1993 йыл аҙағына тиклем ғәмәлдә булды — Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең Берләшкән Ҡораллы Көстәре булараҡ, де-юре 1992 йылдың 14 февралендә, БДБ дәүләттәре башлыҡтары советы элекке СССР оборона министры [[Евгений Иванович Шапошников]]ты БДБ ОВС Баш командующийы итеп рәсми рәүештә тәғәйенләүе менән, йәшәүҙән туҡтаған. СССР Ҡораллы Көстәре формированиелары күпмелер ваҡыт [[Австрия]], [[Дания]]<ref>[[Борнхольмский десант]].</ref>, [[Норвегия]], [[Финляндия]], [[Германия Демократик Республикаһы|ГДР]] (ГСВГ), [[Германия|ФРГ]] (ЗГВ) ПХР (СГВ), ЧССР (ЦГВ), ВХР (ЮГВ), БХР, СРР, Куба, [[Вьетнам|СРВ]], Камбоджа, МХР Төньяҡ Корея, Афғанстан Демократик Республикаһында һәм ҡайһы бер Африка дәүләттәрендә һәм илдәрендә дислокацияланған. == Тарихы == ''СССР Ҡораллы Көстәре'' 1922 йылдың 30 декабрендә СССР барлыҡҡа килгәндән һуң, уның составына ингән: [[Совет Рәсәйе|РСФСР]], [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|УССР]], ССРБ һәм ЗСФСР республикаларының ҡораллы көстәрен берләштееү юлы менән, ойошторола. «СССР Ҡораллы Көстәре» тигән билдәләмә 1924 йылдың 31 декабрендә [[II Бөтә Союз Советы съезы]]нда беренсе СССР Конституцияһы — дәүләттең төп законы [[II Бөтә Союз Советы съезы]]нда абул ителгән: {{Цитата башы}} # Юғары органдары йөҙөндә Совет Социалистик Республикалар Союзы ҡарамағына тапшырылырға тейеш: : <…> :: к) '''ССР Союзы ҡораллы көстәре'''н ойоштороу һәм етәкселек итеү; : <…> {{Цитата аҙағы}} Артабан был билдәләмә [[СССР-ҙың 1936 йылғы Конституцияһы|СССР-ҙың 1936 йылғы конституцияһында]]<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/Конституция%20СССР%20(1936)/Исходная%20редакция Конституция СССР 1936 года (первоначальная редакция)]</ref> ла нығытылған. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] тамамланғандан һуң, [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|РККА-Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһын демобилизациялау]] үткәрелгән, һәм 1923 йыл аҙағында унда ярты миллион самаһы кеше ҡалған. 1924 йылдың аҙағында [[Революцион хәрби совет]] 5 йыллыҡ хәрби төҙөлөш планын ҡабул иткән, ярты йылдан һуң СССР Советтарының III съезы уны хуплаған. [[Ҡораллы Көстәр|Армияның]] кадрҙар ядроһын һаҡлап ҡалыу, аҙ сығымдар менән [[хәрби эш]]кә мөмкин тиклем күберәк кешене өйрәтеү хәл ителгән. Һөҙөмтәлә ун йыл эсендә бөтә дивизияларҙың 3/4 өлөшө территориалгә әйләнгән — яңы алыныусылар (новобранцы) унда уҡыу йыйыуҙарында биш йыл эсендә ике — өс ай дауамында ҡатнашҡан<ref>''Мальцев Н. А.'' Кадровая или милиционная (О принципах комплектования Советских Вооружённых сил). // [[Военно-исторический журнал]]. — 1989. — № 11. — С.30-40.</ref>. {{main|История Красной армии#Демобилизация 1920-х годов и переход к милиционной системе|l1=История Красной армии. Демобилизация 1920-х годов и переход к милиционной системе}} Әммә 1934—1935 йылдарҙа хәрби сәйәсәт үҙгәрә һәм бөтә дивизияларҙың 3/4 өлөшө кадрлыға әйләнә. 1939 йылда ҡоро ер ғәскәрҙәрендә 1930 йыл менән сағыштырғанда артиллерия иҫәбе 7 тапҡырға, шул иҫәптән танкыға ҡаршы һәм танк ғәскәрҙәрендә 70 тапҡырға арта. Танк ғәскәрҙәре һәм Хәрби-һауа көстәре үҫешә. Танктар һаны 1934 йылдан 1939 йылға тиклем 2,5 тапҡырға артҡан, 1939 йылда 1930 йыл менән сағыштырғанда дөйөм самолёттар иҫәбе 6,5 тапҡырға күбәйгән. Төрлө класлы һыу өҫтө караптарын, һыу аҫты кәмәләрен, шулай уҡ диңгеҙ авиацияһы самолёттарын төҙөү йәйелдерелә. 1931 йылда Һауа-десант ғәскәрҙәре барлыҡҡа килә һәм 1946 йылға тиклем Хәрби-һауа көстәре составына инә 1935 йылдың 22 сентябрендә — шәхси хәрби исемдәр, ә 1940 йылдың 7 майында генераль һәм адмирал исемдәре индерелә. Команда составы 1937—1938 йылдарҙа «Оло террор» һөҙөмтәһендә ҙур юғалтыуҙар кисерҙе. 1939 йылдың 1 сентябрендә «Дөйөм хәрби бурыс тураһында» СССР Законы ҡабул ителде һәм шул осорҙағы совет дәүләтенең ҡораллы көстәре төрҙәре һәм родтарынан торған структур дәүләт хәрби ойошмаһы булараҡ ''СССР Хәрби көстәренә'' һуңғы билдәләмә бирҙе: {{начало цитаты|источник=Статья&nbsp;4}} СССР Ҡораллы Көстәре Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһынан, Эшсе-Крәҫтиән Хәрби-Диңгеҙ Флотынан, сик буйы һәм эске ғәскәрҙәрҙән тора. {{конец цитаты|источник=[[s:Закон СССР от 1.09.1939 о всеобщей воинской обязанности/Исходная редакция|Закон СССР от {{date|01|09|1939|2}} «О всеобщей воинской обязанности»]] (исходная редакция)}} «Дөйөм хәрби бурыс тураһында»ғы был законға ярашлы, бөтә яраҡлы ир-егеттәр армияла — өс йыл, флотта биш йыл хеҙмәт итергә тейеш ине (1925 йылғы элекке закон буйынса «лишенецтар» — һайлау хоҡуғынан мәхрүм ителгән «хеҙмәт итмәгән элементтар» — армияла хеҙмәт итмәгәндәр, ә тыл ополчениеһына алынғандар). Был ваҡытҡа СССР Хәрби көстәре тулыһынса кадрлы булған, ә уның иҫәбе 2 миллион кешегә тиклем артҡан. 1939 йылдан бронетанк ғәскәрҙәренең төп берләшмәләре булған айырым танк һәм бронялы бригадалар урынына Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының танк һәм механизацияланған дивизиялары төҙөлә башлай. Һауа-десант ғәскәрҙәрендә — һауа-десант корпустары, ә Хәрби-һауа көстәрендә 1940 йылдан дивизия ойошмаһына күсә башлайҙар. 1941 йылдың 22 июненә ''СССР Ҡораллы Көстәре'' хәрби идара органдарынан, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһынан (РККА) (ҡоро ер ғәскәрҙәренең 79,3 %), Хәрби-һауа көстәренән (11,5 %), Һауа-десант ғәскәрҙәренән (3,4 %), Хәрби диңгеҙ флотынан (5,6 %), Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты һәм Тимер юлдар Халыҡ Комиссариаты (НКПС) ғәскәрҙәренән һәм көстәренән тора. СССР Оборона халыҡ комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы (ҡоро ер ғәскәрҙәре, Хәрби һауа көстәре, Һауа-десант ғәскәрҙәре һәм Ҡрораллы Көстәр тылы) менән етәкселекте тормошҡа ашыра. Хәрби-диңгеҙ флотының Халыҡ комиссариаты Союздың Хәрби-диңгеҙ флоты менән етәкселек итә. Эске эштәр, дәүләт именлеге, тимер юлдар формированиелары менән алашыуына уларҙың халыҡ комиссариаттары етәкселек итә. СССР Ҡораллы Көстәренең Генераль штабы эшсе һәм крәҫтиән дәүләтенең оборона һәләтен нығытыу буйынса бөтә сараларҙы яраштырыу өсөн саҡырылған. 1941 йылдың 22 июненән 1941 йылдың 1 июленә тиклем 9 тәүлектә СССР Ҡораллы Көстәре сафында 5,3 миллион кеше булған{{sfn|Во Имя России|1999}}. Бөйөк Ватан һуғышының өс йылында Ҡораллы Көстәрҙә коммунистарҙың сағыштырма һаны ике тапҡырға арта һәм 1944 йыл аҙағына армияла — 23 процент, флотта 31,5 процент тәшкил итә. 1944 йылдың аҙағында Ҡораллы Көстәрҙә 3 030 758 коммунист иҫәпләнгән, был [[ВКП(б)|партиялылар]] һанының 52,6 процентын тәшкил иткән. Бер йыл эсендә тәүге партия ойошмалары селтәре байтаҡ киңәйә: әгәр 1944 йылдың 1 ғинуарына армияла һәм флотта улар 67 089 булһа, 1945 йылдың 1 ғинуарына ҡарата иһә 78 640 була<ref name="История Второй мировой войны. 1939—1945. Том 4">История Второй мировой войны. 1939—1945. Том 4 — Москва: Воениздат, 1975 — с. 536, ил.</ref>. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] тамамланыуға 1945 йылдың аҙағына СССР Ҡораллы Көстәрендә 11 миллиондан ашыу кеше иҫәпләнгән. СССР-ҙың 1945 йылдың 23 июнендәге армияны, авиацияны һәм флотты демобилизациялау тураһындағы Законына ярашлы, Союз Ҡораллы Көстәре тыныс ваҡыт штаттарына эҙмә-эҙлекле күсерелә. СССР-ҙа демобилизация 1945 йылдың 5 июлендә башлана һәм 1948 йылда тамамлана, СССР Ҡораллы Көстәре шәхси составтағы 11 миллион кешенән 3 миллиондан аҙыраҡҡа тиклем кәметелә, Дәүләт оборона комитеты (ГКО), Юғары Баш командование Ставкаһы (СГВК) һәм бөтә фронт ғәскәри берләшмәләре (Алыҫ Көнсығыш һәм Байкал аръяғы фронттарынан тыш) бөтөрөлә. 1945—1946 йылдарҙа хәрби округтар һаны 33 берәмектән 21-гә тиклем кәмей. Көнсығыш Германияла, Австрияла, Венгрияла, Чехословакияла, Польшала, Болгарияла, Норвегияла, Финляндияла, Данияла һәм Румынияла урынлашҡан ғәскәрҙәрҙең шәхси составы, ҡоралдары һәм хәрби техникаһы һаны ярайһы уҡ кәметелә. 1945 йылдың сентябрендә совет ғәскәрҙәре Төньяҡ Норвегиянан, ноябрҙә Чехословакиянан, 1946 йылдың апреленән совет ғәскәрҙәре — [[Борнхольм]] утрауынан (Дания), в декабре 1947 йылдың декабрендә — Болгариянан сығарыла. 1954 йылдың сентябрендә [[Семипалатинск]] районында атом бомбаһын шартлау менән тәүге ҙур ғәскәри күнекмә үткәрелә{{sfn|Во Имя России|1999}}. 1955 йылдан алып СССР етәкселеге ҡорал уҙышын туҡтатырға һәм ошо мәсьәлә буйынса бөтә донъя конференцияһын саҡырыу тураһында сығыш яһай. Яңы тышҡы сәйәси курсын раҫлап, Советтар Союзы Ҡораллы Көстәр һанын 1955 йыл башына 5,8 миллиондан 1959 йылдың декабренә 3,6 миллионға тиклем, 1955 йылда — 640 мең кешегә, 1956 йылдың июненә 1200 мең кешегә кәметә. «Һыуыҡ һуғыш» осоронда 1955 йылдан алып СССР Ҡораллы Көстәре хәрби Варшава килешеүе ойошмаһын (ОВД) төҙөүҙә төп роль уйнай. 1950 йылдарҙан башлап Ҡораллы Көстәргә ракета ҡоралы, 1959 йылда Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре индерелә. Йыл һайын СССР Ҡораллы Көстәре 400—600 самолётҡа арта<ref>Из ответов [[Главнокомандующий ВВС России|Главнокомандующего ВВС России]] генерал-полковника {{s|[[Зелин, Александр Николаевич|А. Н. Зелина]]}} на пресс-конференции на {{s|«[[Международный авиационно-космический салон|МАКС]]—2009»}} (20 августа 2009 года).</ref>. 1960—1980 йылдарҙа Хәрби-һауа көстәрендә авариялар кимәле йыл һайын 100—150 һәләкәт күҙәтелә<ref>[http://www.airwar.ru/history/locwar/xussr/avaria/avaria_54_91.html Аварийность ВВС СССР с 1954 по 1991 гг.]</ref>. Бер үк ваҡытта танкылар һаны ла арта. 1957 йылда йылға төбөнә төшөп танкылар менән аша сығыу буйынса тәүге тактик күнекмә үткәрелә{{sfn|Во Имя России|1999}}. 1970-се йылдар аҙағында СССР ҡораллы көстәрендә 68 меңгә яҡын танк иҫәпләнә, ә СССР-ҙың Танк ғәскәрҙәре 8 танк армияһын үҙ эсенә ала. Танктар һаны буйынса СССР донъяла беренсе урынға сыға, 1980 йылдарға совет Ҡораллы Көстәрендә танкылар башҡа илдәрҙәге барлыҡ танктарҙан күберәк ине. СССР ҡораллы көстәре донъяла тәүгеләрҙән булып пехотаның хәрби машинаһы кеүек бронетехника класын ҡулланыуға ҡабул итте. 1966 йылда ғәскәрҙәрҙә {{s|[[БМП-1]]}} барлыҡҡа килә, ә [[Төньяк Атлантика Килешеүе Ойошмаһы]]нда (НАТО) уға яҡынса оҡшаған «[[Мардер (БМП)|Marder]]» 1970 йылда ғына барлыҡҡа килә<ref>[http://all-tanks.ru/content/boevaya-mashina-pekhoty-bmp-2 Боевая машина пехоты БМП-2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203032710/http://all-tanks.ru/content/boevaya-mashina-pekhoty-bmp-2 |date=2013-12-03 }}</ref><ref>[http://armor.kiev.ua/Tanks/Modern/BMP3/BMP3_3.php Виктор Кораблин. «ЩИТ И МЕЧ ПЕХОТЫ» (Оружие № 10 за 1999 год).]</ref>. СССР Хәрби-диңгеҙ флоты Диңгеҙ пехотаһының шәхси составы мөмкин булған дошманы Америка Ҡушма Штаттары Диңгеҙ пехотаһынан 10 тапҡырға аҙыраҡ булған<ref>[http://sof-mag.ru/spec_arms/rossia_morpex.html Журнал «Солдат Удачи». Советская морская пехота.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131212055815/http://sof-mag.ru/spec_arms/rossia_morpex.html |date=2013-12-12 }}</ref>. Эре океан хәрби-диңгеҙ флоты ойошторола. Хәрби потенциалды үҫтереү, ҡоралландырыу уҙышы ил иҡтисадын үҫтереүҙең мөһим йүнәлеше булды. Милли килемдең байтаҡ өлөшө шул сығымға тотонолдо. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда СССР Оборона министрлығына даими рәүештә хәрби-төҙөлөш частарын формалаштырыу юлы менән граждандар министрлыҡтарын эшсе көстәр менән тәьмин итеү бурысы йөкмәтелгән. Уларҙың шәхси составы төҙөлөш эшселәре сифатында файҙаланылған. Ошо формированиеларҙың һаны йылдан-йыл арта барған<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002862 Записка {{s|Г. К. Жукова}} и {{s|В. Д. Соколовского}} в ЦК КПСС о сокращении численности военно-строительных частей.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110412132107/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002862 |date=2011-04-12 }}</ref>. {{начало цитаты}}Шуны ла билдәләп үтергә кәрәк, СССР етәкселегенә М. С. Горбачев килгәс, бөтә ҡорал төрҙәрен, шул иҫәптән ядро ҡоралын да, ҡыҫҡартыу мәсьәләләрендә яйлап Америка Ҡушма Штаттары һәм [[Төньяк Атлантика Килешеүе Ойошмаһы]]на юл ҡуйыу процесы башланды. {{конец цитаты|источник=Феськов В. И., Голиков В. И., Калашников К. А. Глава 3. «Ракетные войска стратегического назначения Вооруженных Сил СССР» // «Советская Армия в годы «холодной войны» (1945 — 1991)». — Томск: Издательство Томского университета, 2004. — С. 169}} 1987—1991 йылдарҙағы «үҙгәртеп ҡороу» осоронда «оборона өсөн ҡорал етерлек» сәйәсәте белдерелде, һәм 1988 йылдың декабрендә Совет Ҡораллы Көстәрен ҡыҫҡартыу буйынса бер яҡлы саралар тураһында иғлан ителде. Хәрбиҙәрҙең дөйөм һаны 500 мең кешегә ҡыҫҡартылды (12 %). Үҙәк Европала совет хәрби контингенты бер яҡлы тәртиптә 50 мең кешегә кәметелә, алты танк дивизияһы (ике меңгә яҡын танк) ГДР-ҙан, Венгриянан, Чехословакиянан сығарылды һәм таратылды СССР-ҙың Европа өлөшөндә танкылар һаны — 10 меңгә, артиллерия системалары — 8,5 меңгә, хәрби самолёттар 820 меңгә кәметелә. Монголиянан совет ғәскәрҙәренең 75%-ы сығарыла, һәм Алыҫ Көнсығыштағы ғәскәрҙәр һаны (КХР-ға ҡаршы тороусылар) 120 мең кешегә кәметелә. 1991 йылдың 21 декабрендә, ССР Союзы тарҡалған осорҙа, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһен ойоштороусы 11 союздаш республика — республика башлыҡтары СССР Хәрби Көстәре командованиеһын СССР оборона министры Евгений Шапошниковҡа «реформа үҙгәртеүҙәренә тиклем» СССР Хәрби Көстәре менән етәкселек итеүҙе йөкмәтеү тураһындағы протоколға ҡул ҡуя<ref>[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3412 Loading]</ref>. 1992 йылдың 14 февралендә Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең Дәүләттәр Берләшмәһе илдәре башлыҡтары Советы Шапошниковты ҡораллы Көстәрҙең (Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе) баш командующийы итеп тәғәйенләне.<ref>[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3423 Loading]</ref>. Шул уҡ йылдың 20 мартында СССР Оборона министрлығы базаһында Берләшмәлә ҡатнашыусы илдәрҙең именлеген тәьмин итеү, ғәскәрҙәр һәм көстәр менән идара итеүҙе һаҡлау, һәм ССР-ҙың Хәрби Көстәрен килешеп таратыу маҡсатында, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе Көстәренең Баш командованиеһы ойошторола.<ref>[http://www.panorama.ru/prav/minobor.shtml Минобороны. Министерство обороны РФ]</ref><ref>[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=65 Loading]</ref>. 1993 йылдың 12 ғинуарында Рәсәй Федерацияһы — Рәсәй Федерацияһы Конституцияһына 1978 йылда ҡабул ителгән төҙәтмә үҙ көсөнә инде, был СССР Ҡораллы Көстәре хаҡында телгә алыуҙы тыя ине, ләкин ошо йылдың 25 декабрендә уның ғәмәлдән сығыуына тиклем, унда СССР Конституцияһы һәм закондары тураһында телгә алыу һаҡланды. 1992 йылда Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең Берләшкән ҡораллы көстәрен ойоштороу буйынса уңышһыҙлығы һөҙөмтәһендә БДБ илдәрендә үҙҙәренең милли ҡораллы көстәрен төҙөү башлана<ref>{{Книга |ref=Захаров |автор=Захаров В. М. |заглавие=«Военное строительство в государствах постсоветского пространства» |год=2011 |часть=Часть II. «Военные организации постсоветских государств». Глава 3. «Раздел советских вооружённых сил» |место=М. |издательство=Издательство [[Российский институт стратегических исследований|РИСИ]] |страницы=42—63 |страниц=380 |isbn=978-5-7893-0118-0 |тираж=300}}</ref>. {{main|Раздел Вооружённых сил СССР}} == Хоҡуҡи нигеҙе == {{main|Военное право}} {{начало цитаты}}31-се статья. Социалистик Ватанды һаҡлау дәүләттең мөһим бурыстарына ҡарай һәм бөтә халыҡтың эше булып тора.<br> Совет халҡының социалистик ҡаҙаныштарын, тыныс хеҙмәтен, суверенитетын һәм дәүләттең территориаль бөтөнлөгөн яҡлау маҡсатында СССР Ҡораллы Көстәре ойошторолған һәм дөйөм хәрби бурыс билдәләнгән.<br> СССР Хәрби көстәренең халыҡ алдындағы бурысы - социалистик Ватанды ышаныслы яҡлау, һәр төрлө агрессорға кисекмәҫтән отпор биррлек даими хәрби әҙерлектә булыу<ref name="konst">Источник: [[Конституция]] ([[Основной закон|Основной Закон]]) Союза Советских Социалистических Республик, Принята на внеочередной седьмой сессии [[Верховный Совет СССР|Верховного Совета СССР]] девятого созыва 07 октября 1977 года, Москва (М.), [[Издательство политической литературы]], 1977 год, 64 страницы (стр.)</ref>. 32-се статья. Дәүләт илдең именлеген һәм оборона һәләтен тәьмин итә, СССР Ҡораллы Көстәрен кәрәкле бөтә нәмә менән тәьмин итә.<br> Ил именлеген тәьмин итеү һәм уның оборонаға һәләтлелеген нығытыу буйынса дәүләт органдарының, йәмәғәт ойошмаларының, вазифалы кешеләрҙең һәм граждандарҙың бурыстары СССР Союзы ҡануниәте менән билдәләнә.{{конец цитаты|источник=[[s:Конституция СССР (1977)/редакция 7 октября 1977 г.|СССР-ҙың 1977 йылғы Конституцияһы]] }} == Етәкселеге == [[Файл:Схема стратегического управления ВС СССР.png|thumb|400пкс|<center>1989 йыл башына СССР Юғары Советының <br>стратегик идара итеү схемаһы]] Ил оборонаһы өлкәһендә юғары дәүләт етәкселеген закондар нигеҙендә Советтар Союзы (КПСС) Коммунистар партияһы сәйәсәтенә ярашлы, бөтә дәүләт аппараты эшмәкәрлеген ил менән идара итеүҙең һәр мәсьәләһен хәл иткәндә уның оборона һәләтен нығытыу мәнфәғәттәре мотлаҡ иҫәпкә алынырлыҡ итеп: СССР Оборона Советы (РСФСР-ҙың Эшсе-Крәҫтиән Оборонаһы Советы), СССР-ҙың Юғары Советы (СССР Конституцияһының 73-сө һәм 108-се статьялары), СССР Юғары Советы Президиумы (СССР Конституцияһының 121-се статьяһы), СССР Министрҙар Советы (СССР Конституцияһының 131-се статьяһы) тормошҡа ашырған. СССР Оборона советы Совет дәүләтенең оборонаны нығытыу, СССР Юғары Советы үҫешенең төп йүнәлештәрен раҫлау өлкәһендәге эшмәкәрлеген координациялай. СССР Оборона Советын КПСС Үҙәк комитетының генераль секретары, СССР Юғары Советы Президиумы рәйесе етәкләй. === Юғары Баш командующий === {{Основная статья|Верховный Главнокомандующий Вооружёнными Силами СССР}} [[Файл:USSR, Flag commander 1964.svg|thumb|250px|Флаг [[СССР Ҡораллы Көстәре Юғары Баш командующийы]] {{s|(1964—1991}} йылдар).]] * 1941—1953 — [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]], [[Советтар Союзы Генералиссимусы]]; * 1990—1991 — [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачёв]]. ==== Юғары Баш Командованиеһы резервы ==== {{main|Резерв Верховного Главнокомандования}} ; Баш Командованиеһы резервы {{s|(1922—1941)}} * Рәсәй Баш Командованиеһының автобронетанк ғәскәрҙәре (1929 йылға тиклем - Баш Командование резервының Броня көстәре, 1929-1936 йылдарҙа - Баш Командованиеның Механизацияланған ғәскәрҙәре) {{s|1929—1936}} годы — Баш Командованиеның Механизацияланған ғәскәрҙәре); * [[Юғары Баш командующий резервы артиллерияһы|РГК артиллерияһы]]; * [[Юғары Баш командующий резервы авиацияһы|РГК авиацияһы]] — {{s|''1936 йылдан''.}} ; Юғары Баш командование резервы {{s|(1941—1945)}} * [[Танковые войска СССР|Юғары Баш Командование резервының (РВГК) бронетанк һәм механизацияланған ғәскәрҙәре]] (1942 йылға тиклем — Юғары Баш Командование резервының (РВГК) автобронетанк ғәскәрҙәре); * [[Юғары Баш Командование резервының (РВГК) артиллерияһы|РВГК артиллерияһы]]; * [[Инженерные войска СССР|Юғары Баш Командование резервының (РВГК) Инженер ғәскәрҙәре]] — {{s|''1943 йылдан'';}} * [[Военно-воздушные силы СССР|Юғары Баш Командование резервының (РВГК) авиацияһы]]. ; Юғары Баш Командование резервы (РВГК) {{s|(1946—1992)}} * [[Воздушно-десантные войска СССР|Һауа-десант ғәскәрҙәре]]. === Хәрби идаралыҡ органдары === СССР Ҡораллы Көстәре (''ВС СССР''), уларҙың ғәмәли йәшәйеше һәм хәрби эшмәкәрлеге менән туранан-тура хәрби идаралыҡ органдары (ОВУ) етәкселек итте. СССР Ҡораллы Көстәре хәрби идара органдары системаһына түбәндәгеләр ингән: * Башында СССР-ҙың оборона министры торған СССР Оборона министрлығы (Оборона халыҡ комиссариаты, Ҡораллы көстәр министрлығы, Хәрби министрлыҡ) тарафынан берләштерелгән Совет Армияһының һәм Хәрби-Диңгеҙ Флотының идара итеү органдары: * СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабы (ГШ ВС СССР): * Башында СССР Дәүләт именлеге комитеты Рәйесе торған СССР Дәүләт именлеге комитеты ҡарамағындағы Сик буйы ғәскәрҙәре менән идара итеү органдары; * Башында СССР-ҙың Эске эштәр министры торған СССР Эске эштәр министрлығына буйһонған, эске ғәскәрҙәр менән идара итеү органдары. Хәрби идаралыҡ органдары системаһында үтәлгән бурыстарҙың характеры һәм компетенция күләме буйынса түбәндәгеләр айырыла: # Хәрби идаралыҡтың Үҙәк органдары. # Хәрби округтарҙың (ғәскәрҙәр төркөмө), флоттарҙың хәрби идаралығы органдары. # Ғәскәри берләшмәләр һәм частарҙың хәрби идаралығы органдары. # Урындағы хәрби идара органдары (хәрби комиссариаттар). # Гарнизон начальниктары (өлкән диңгеҙ начальниктары) һәм хәрби коменданттар. ==== Хәрби идаралыҡ органдарының ғәскәри формированиелары ==== ; СССР Ҡораллы Көстәре Генераль Штабы Баш разведка идаралығының хәрби формированиелары. Главное разведывательное управление ГШ ВС СССР {{main|Главное разведывательное управление (СССР)}} * СССР Баш разведка идаралығы ғәскәрҙәренең хәрби формированиелары ; СССР Ҡораллы Көстәре Генераль Штабының хәрби-топография идаралығы {{main|Военно-топографическое управление}} * СССР Ҡораллы Көстәре Хәрби-топография хеҙмәтенең хәрби формированиелары. <center><gallery> USSR topographic service emblem.png| Хәрби-топография хеҙмәтенең хәрби частары һәм подразделениелары һалдат һәм сержанттарының (хеҙмәт төрөн) билдәләүсе ең билдәһе. </gallery></center> ; Совет Армияһы һәм СССР Хәрби-диңгеҙ флотының Баш сәйәси идаралығы {{main|Главное политическое управление Советской армии и Военно-морского флота СССР}} * Партия-сәйәси эшмәкәрлеге == Составы == Состав Вооружённых Сил СССР в соответствии с советскими [[Нормативный правовой акт|нормативно-правовыми актами]]: {{начало скрытого блока|Заголовок=Закон&nbsp;СССР «Об&nbsp;обязательной военной службе» 1925&nbsp;года}} {{начало цитаты|источник=Раздел&nbsp;I. Основные положения}} : <…> # <li value="2"> Организация вооружённых сил трудящихся есть '''''Рабоче-Крестьянская Красная Армия Союза Советских Социалистических Республик'''''.<br>Рабоче-Крестьянская Красная Армия (РККА) разделяется на ''сухопутные'', ''морские'' и ''воздушные силы''.<br>В состав Красной Армии входят также войска специального назначения: ''войска Объединённого Государственного Политического Управления'' и ''конвойная стража Союза ССР''. : <…> {{конец цитаты|источник=Закон&nbsp;СССР {{s|от {{date|18|09|1925|1}}}} «Об&nbsp;обязательной военной службе»<ref>{{Cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc&base=ESU&n=5637 |title=Закон&nbsp;СССР {{s|от 18.09.1925}} |subtitle=«Об&nbsp;обязательной военной службе» |publisher=СПС&nbsp;«[[КонсультантПлюс]]» |access-date=2017-07-06}}</ref>}} {{конец скрытого блока}} {{начало скрытого блока|Заголовок=Закон&nbsp;СССР «Об&nbsp;обязательной военной службе» 1928&nbsp;года}} {{начало цитаты|источник=Раздел&nbsp;I. Основные положения}} : <…> # <li value="2"> Организация вооружённых сил трудящихся есть '''''Рабоче-Крестьянская Красная Армия Союза Советских Социалистических Республик'''''.<br>Рабоче-Крестьянская Красная Армия (РККА) разделяется на ''сухопутные'', ''морские'' и ''воздушные силы''.<br>В состав Рабоче-Крестьянской Красной Армии входят также войска специального назначения: ''войска Объединённого Государственного Политического Управления Союза ССР'' и ''конвойная стража Союза ССР''. : <…> {{конец цитаты|источник=Закон&nbsp;СССР {{s|от {{date|08|08|1928|1}}}} «Об&nbsp;обязательной военной службе»<ref>{{Cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc&base=ESU&n=8973 |title=Закон&nbsp;СССР {{s|от 08.08.1928}} |subtitle=«Об&nbsp;обязательной военной службе» |publisher=СПС&nbsp;«[[КонсультантПлюс]]» |access-date=2017-07-06}}</ref>}} {{конец скрытого блока}} {{начало скрытого блока|Заголовок=Закон&nbsp;СССР «Об&nbsp;обязательной военной службе» 1930&nbsp;года}} {{начало цитаты|источник=Раздел&nbsp;I. Основные положения}} : <…> # <li value="2"> Организация вооружённых сил трудящихся есть '''''Рабоче-крестьянская красная армия Союза ССР'''''.<br>Рабоче-крестьянская красная армия разделяется на ''сухопутные'', ''морские'' и ''воздушные силы''.<br>В состав Рабоче-крестьянской красной армии входят также войска специального назначения: ''войска Объединённого государственного политического управления'' и ''конвойные войска''. : <…> {{конец цитаты|источник=Закон&nbsp;СССР {{s|от {{date|13|08|1930|1}}}} {{s|№ 42/253б}} «Об&nbsp;обязательной военной службе»<ref>{{Cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc&base=ESU&n=7051 |title=Закон&nbsp;СССР {{s|от 13.08.1930}} {{s |subtitle=«Об&nbsp;обязательной военной службе» |publisher=СПС&nbsp;«[[КонсультантПлюс]]» |access-date=2017-07-06 |№ 42/253б}}}}</ref>}} {{конец скрытого блока}} {{начало скрытого блока|Заголовок=Закон&nbsp;СССР «О&nbsp;всеобщей воинской обязанности» 1939&nbsp;года}} {{начало цитаты|источник=Статья&nbsp;4}} '''''Вооружённые силы СССР''''' состоят из ''Рабоче-Крестьянской Красной Армии'', ''Рабоче-Крестьянского Военно-Морского Флота'', ''пограничных'' и ''внутренних войск''. {{конец цитаты|источник=[[s:Закон СССР от 1.09.1939 о всеобщей воинской обязанности/Исходная редакция|Закон&nbsp;СССР {{s|от {{date|01|09|1939|2}}}} «О&nbsp;всеобщей воинской обязанности»]] (исходная&nbsp;редакция)}} {{конец скрытого блока}} {{начало скрытого блока|Заголовок=Закон&nbsp;СССР «О&nbsp;всеобщей воинской обязанности» 1967&nbsp;года}} {{начало цитаты|источник=Статья&nbsp;4}} '''''Вооружённые Силы СССР''''' состоят из ''Советской Армии'', ''Военно-Морского Флота'', ''пограничных'' и ''внутренних войск''. {{конец цитаты|источник=Закон&nbsp;СССР {{s|от {{date|12|10|1967|1}}}} {{s|№ 1950-VII}} «О&nbsp;всеобщей воинской обязанности»<ref>{{Cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/CGI/online.cgi?req=doc&base=ESU&n=9000 |title=Закон&nbsp;СССР {{s|от 12.10.1967}} {{s |subtitle=«Об&nbsp;обязательной военной службе» |publisher=СПС&nbsp;«[[КонсультантПлюс]]» |access-date=2017-07-06 |№ 1950-VII}}}}</ref>}} {{конец скрытого блока}} {{начало скрытого блока|Заголовок=Указ ПВС&nbsp;СССР «О&nbsp;выведении из состава Вооружённых Сил&nbsp;СССР пограничных, внутренних и железнодорожных&nbsp;войск» 1989&nbsp;года}} {{начало цитаты}} В целях приведения состава '''''Вооружённых Сил СССР''''' в полное соответствие с установленными Конституцией СССР задачами и функциями, для выполнения которых они созданы, Президиум Верховного Совета СССР постановляет: # Вывести из состава Вооружённых Сил СССР ''пограничные'', ''внутренние'' и ''железнодорожные войска''. : <…> {{конец цитаты|источник=Указ [[Президиум Верховного Совета СССР|Президиума Верховного Совета&nbsp;СССР]] {{s|от {{date|21|03|1989|1}}}} {{s|№ 10224-XI}} «О&nbsp;выведении из состава Вооружённых Сил&nbsp;СССР пограничных, внутренних и железнодорожных&nbsp;войск»<ref name="N10224XI-89">{{Cite web |url=http://zakon.7law.info/base19/part8/d19ru8784.htm |title=Указ Президиума ВС&nbsp;СССР от {{date|21|03|1989|2}} {{s |website=Утверждён Законом&nbsp;СССР от {{date|31|07|1989|2}} (Ведомости СНД и ВС&nbsp;СССР, 1989, №&nbsp;9, ст.&nbsp;202) |subtitle=«О&nbsp;выведении из состава Вооружённых Сил&nbsp;СССР пограничных, внутренних и железнодорожных войск» |description=7LAW.info |publisher=Российский Правовой Портал «Семёрка» |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722101915/http://zakon.7law.info/base19/part8/d19ru8784.htm |archive-date=2017-07-22 |access-date=2017-07-06 |deadlink=yes |№ 10224-XI}} |access-date=2017-05-22 |archive-date=2017-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722101915/http://zakon.7law.info/base19/part8/d19ru8784.htm |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722101915/http://zakon.7law.info/base19/part8/d19ru8784.htm |date=2017-07-22 }}</ref>}} {{конец скрытого блока}} == Һаны == [[Файл:Red army soldiers, end of 1920s-beginning of 1930s.jpg|thumb|Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы командирҙары һәм яугирҙәре, [[1930 йыл]].]] [[Файл:Soldaten rote armee.jpg|thumb|Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының кесе командирҙары, [[Октябрь революцияһы]]ның XX йылы хөрмәтенә Ҡыҙыл майҙанда ойошторолған парадта ({{date|07|11|1937|2}}).]] [[Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3604-3613 stamps (50th Anniversary of Soviet Armed Forces).jpg|thumb|'''Совет Ҡораллы Көстәре''' серияһы почта маркалары.]][[Файл:БАВ большой автомобиль водоплавающий.JPG|200px|мини|справа|[[БАВ-485|БАВ]] из состава 482 опдесб, г. Магдебург]] * Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы һанын РККА тураһындағы мәҡәләлә ҡарағыҙ; * 1925 йылдың ғинуарына - 562 мең кеше<ref name="ReferenceA">Военный энциклопедический словарь. — {{М}}: Военное издательство, 1984.</ref>; * 1926 йылдың 1 апреленә РККА (ҡоро ер, хәрби-һауа көстәре һәм хәрби-диңгеҙ флоты) - 594 195 кеше<ref>Справка Управления устройства и службы войск ГУ РККА о социальном составе РККА на 1 апреля 1926 г., от 19 февраля 1927 года.</ref>; * 1927 йылда - 586 мең кеше<ref name="ReferenceB">[[Большая советская энциклопедия]] (БСЭ), Третье издание, выпущенной издательством «[[Советская энциклопедия]]» в 1969—1978 годах в 30 томах.</ref>; * 1932 йылдың мартында - 604 мең кеше; * 1939 йылдың 1 ғинуарында - 1 665 790 кеше<ref>[[ЦАМО]], Ф. 15а, оп. 2154, д. 4, лл. 35 — 36.</ref>; * 1940 йыл - СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Оборона комитетының 1940 йылдың 22 майындағы ҡарарына үҙгәрештәр индерелеп, яңы формированиелар раҫланыу сәбәпле, Ҡыҙыл Армияла 3 461 200 кеше иҫәпләнгәнен раҫлау<ref>Из Постановления [[СНК СССР]] «Об структуре [[механизированный корпус|механизированного корпуса]] [[Красная Армия|Красной Армии]]» (возможно у него другое название) № 1193—464 сс, от 06 июля 1940 года.</ref>; * 1940 йылда СССР Халыҡ комиссарҙары Советының 1940 йылдың 6 июлендәге 1193/464 һанлы ҡарарын үҙгәртеү уңайынан Ҡыҙыл Армияның дөйөм штатындағы яугир иҫәбе — 3 521 448.<ref>Из Постановления [[СНК СССР]] «Об структуре [[Военные Воздушные Силы|Военных Воздушных Сил]] [[Красная Армия|Красной Армии]]» № 1344-524сс 25 июля 1940 года</ref>; * 1941 йылдың ғинуарына — {{num|2200000}} кеше<ref name="ReferenceB" />; * 1941 йылдың 1 июленә — {{num|3380000}} кеше<ref name="ReferenceA" />; * 1942 йылдың яҙына — {{num|5500000}} кеше ([[Сафтағы Армия һәм Флот]] (ДАФ)<ref name="ReferenceB" />; * 1942 йылдың яҙынан — {{num|5600000}} кеше (ДАФ); * 1942 йылдың йәйенә — яҡынса {{num|11000000}} кешк<ref name="ReferenceA" />; * 1944 йылдың 1 июненә {{num|11200000}} кеше;<ref>Стратегический очерк Великой Отечественной войны 1941—1945 гг. стр. 663, 664; История второй мировой войны 1939—1945. М., 1978. Т. 9. стр. 19, 21.</ref>; * 1945 йылдың башына — {{num|11365000}} кешк<ref name="ReferenceB" />; * 1945 йылдың майына — {{num|11300000}} кеше<ref name="ReferenceB" />, башҡа сығанаҡта — {{num|11365000}} кеше<ref name="autogenerated1">В. И. Феськов, К. А. Калашников, В. И. Голиков. Советская Армия в годы «холодной войны» (1945—1991), Томск: Изд-во Том. гос. ун-та, 2004 г. — 246 с., ISBN 5-7511-1819-7</ref>; * 1948 йылдың башына — {{num|2576000}} кеше<ref name="ReferenceA" />, башҡа сығанаҡта — {{num|2874000}} кеше<ref name=autogenerated1 />; * 1948 йылдың башына - 2 576 000 кеше * 1953 йылдың 1 мартына хәрбиҙәр һаны {{num|5396038}} кеше<ref name="autogenerated2">[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002869 Записка Г. К. Жукова и В. Д. Соколовского в ЦК КПСС о дальнейшем сокращении Вооружённых Сил СССР, 9 февраля 1956 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709000457/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002869 |date=2014-07-09 }}</ref>; * 1954 йылға {{num|5763000}} кешегә еткән<ref name=autogenerated1 />; * 1955 йылдың 12 авгусына штат иҫәбендә {{num|4815870}} кеше булған. Ысынында иһә исемлектә {{num|4637523}} кеше була<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002842 Справка-доклад Г. К. Жукова в ЦК КПСС о сокращении численности вооружённых сил СССР, 12 августа 1955 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709005936/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002842 |date=2014-07-09 }}</ref>; * 1956 йылдың 9 февраленә {{num|4406216}} 4 406 216 кеше штат буйынса, исемлек буйынса {{num|4147496}} кеше тәшкил иткән<ref name=autogenerated2 />; * 1960 йылда — {{num|3623000}} кеше<ref>The Military Balance, 1961—1962. P. 2.</ref>; * 1974 йылда — {{num|3525000}} кеше<ref>The Military Balance 1975, p. 8</ref>; * 1977 йылда — {{num|3638000}} кеше<ref>The Military Balance 1978, p. 8</ref>; * 1982 йыл — {{num|3705000}} кеше<ref>The Military Balance 1982—1983, p. 13</ref>; <!-- * 1985 йылға — {{num|5350800}} кеше<ref>The Military Balance, 1985—1986. P. 21.</ref>; --> * 1991 йылға — {{num|3400000}} кеше<ref>The Military Balance 1991—1992, p. 36</ref>. == Структураһы == * [[1939 йыл]]дың 1 сентябренә СССР Ҡораллы Көстәре [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]нан, Эшсе-Крәҫтиән Хәрби-Диңгеҙ флотынан, Эске Эштәр Хәрби Комиссариатының Сик буйы һәм Эске ғәскәрҙәренән тора<ref>[[s:Закон СССР от 1.09.1939 о всеобщей воинской обязанности/Исходная редакция|Закон СССР {{s|от {{date|01|09|1939|2}}}} «О всеобщей воинской обязанности»]] (исходная редакция).</ref>. * СССР Ҡораллы Көстәре төрлө хәрби төрҙәрҙән: ҡораллы көстәр Тылынан, СССР Граждандар оборонаһы штабтарынан һәм ғәскәрҙәренән, СССР Эске эштәр министрлығының Эске ғәскәрҙәренән, СССР Дәүләт именлеге комитетының Сик буйы ғәскәрҙәренән тора<ref name="ReferenceA" />{{rp|158}}.}} === Төрҙәре === {{main|Вид вооружённых сил}} ==== Ер өҫтө ғәскәрҙәре (СВ) ==== {{Основная статья|Сухопутные войска СССР}} [[Файл:Red Army flag (Fictitious).svg|thumb|Плакаттар, почта конверттары һәм открыткаларҙы биҙәү өсөн ҡулланылған СССР Ҡораллы Көстәре Ҡоро ер ғәскәрҙәренең шартлы декоратив флагы.]] [[Файл:Soldiers of the Tamanskaya Division.JPEG|thumb|230px|1992 йылдың 3 ғинуары СССР Ҡораллы Көстәре 2-се Тамань дивизияһының хәрби хеҙмәткәрҙәре атып өйрәнеү майҙанында, 1992 йылдың 3 ғинуары]]. Ҡоро ер ғәскәрҙәре (1946 йыл) — СССР Ҡораллы Көстәренең башлыса ҡоро ерҙә хәрби хәрәкәттәр алып барыу өсөн тәғәйенләнгән, ҡоралландырыу һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыу ысулдары буйынса иң күп һанлы һәм төрлө-төрлө булған төрө. Үҙенең хәрби мөмкинлектәренә ҡарап, хәрби көстәрҙең башҡа төрҙәре менән үҙ аллы йәки үҙ-ара эш итеп, дошман ғәскәрҙәрен тар-мар итеү һәм уның территорияһын баҫып алыу маҡсатында һөжүм алып бара, ҙур тәрәнлеккә ут ҡоралдарынан ата, дошмандың баҫып инеүен, уның ҙур һауа һәм диңгеҙ десантын кире ҡаға, үҙе биләгән территорияларын, райондарын һәм сиктәрен ныҡлы тота ала. Ҡоро ер ғәскәрҙәре үҙ составында төрлө ғәскәри көстәрҙе: махсус ғәскәрҙәрҙе, махсус тәғәйенләнешле частарҙы һәм берләшмәләрҙе һәм Ҡораллы Көстәр хеҙмәттәрен берләштерә. Ойошторолоу яғынан Ҡоро ер ғәскәрҙәре подразделениелар, хәрби частарҙан, соединение һәм берекмәләрҙән (объединение) тора. Ҡоро ер ғәскәрҙәре: мотоуҡсылар ғәскәрҙәре (МСВ), танк ғәскәрҙәре (ТВ), десант-штурм частары, ракета һәм артиллерия ғәскәрҙәре, һауа оборонаһы (ПВО) ғәскәрҙәре, армия авиацияһы, шулай уҡ махсус ғәскәрҙәр частары һәм подразделениелары (инженер, элемтә, радиотехник, химик һәм биологик һаҡлау, техник тәьминәт, тыл һағы) төрҙәренә бүленә. Бынан тыш, Ҡоро ер ғәскәрҙәрендә тыл учреждениелары һәм частары ла була. 1988 йылда СССР Оборона министрлығының Үҙәк юл-төҙөлөш идаралығы ойошторола. СССР Ҡоро ер ғәскәрҙәре етәксеһе булып СССР Оборона министры урынбаҫары вазифаһын биләгән баш командующий тора. Уға Ҡоро ер ғәскәрҙәренең Баш штабы һәм Ҡоро ер ғәскәрҙәре идаралығы буйһонған. 1989 йылда СССР-ҙың Ҡоро ер ғәскәрҙәре һаны {{num|1596000}} кеше тәшкил иткән. Тантаналы сараларҙы биҙәүҙә, плакаттарҙа, почта конверттарындағы һәм открыткаларҙа уртаһында биш мөйөшлө ҙур ҡыҙыл йондоҙ, алтын (һары) ҡаймалы ҡыҙыл туҡыма формаһында шартлы декоратив «ҡоро ер ғәскәрҙәре флагы» һүрәте файҙаланылған. Был «флаг» бер ҡасан да туҡыманан эшләнмәгән һәм раҫланмаған. [[Файл:Военные округа СССР.jpg|thumb|500пкс|<center>1989 йылдың ғинуарына СССР Хәрби округтары картаһы]] СССР Һауа көстәре территориаль принцип буйынса хәрби округтарға һәм ғәскәрҙәр төркөмөнә, хәрби гарнизондарға бүленгән: # Мәскәү хәрби округы (МВО) # Ленинград хәрби округы (ЛенВО) # Балтиҡ буйы хәрби округы (ПрибВО) # Белорус хәрби округы (БВО) # Киев хәрби округы (КВО) # Карпат буйы хәрби округы (ПрикВО) # Одесса хәрби округы (ОдВО) # Төньяҡ Кавказ хәрби округы (СКВО) # Кавказ аръяғы хәрби округы (ЗакВО) # Волга буйы хәрби округы (ПриВО) # Урта Азия хәрби округы (САВО) # Төркөстан хәрби округы (КТуркВО) # Урал хәрби округы (УрВО) # Себер хәрби округы (СибВО) # Байҡал аръяғы хәрби округы (ЗабВО) # Алыҡ Көнсығыш хәрби округы (ДВО) # Төньяҡ ғәскәри төркөм (СГВ) # Үҙәк ғәскәри төркөм (ЦГВ) # Германия совет ғәскәри төркөмө (ГСВГ), һуңыраҡ — Көнбайыш ғәскәри төркөм (ЗГВ) # Көньяҡ ғәскәри төркөм (ЮГВ) # Куба совет хәрби белгестәр ғәскәри төркөмө (ГСВСК) Баш командующийҙар: * 1946—1946 — [[Жуков Георгий Константинович|Г. К. Жуков]], Советтар Союзы Маршалы * 1946—1950 — [[Конев Иван Степанович|И. С. Конев]], Советтар Союзы Маршалы * 1955—1956 — [[Конев Иван Степанович|И. С. Конев]], Советтар Союзы Маршалы * 1956—1957 — [[Малиновский Родион Яковлевич|Р. Я. Малиновский]], Советтар Союзы Маршалы * 1957—1960 — [[Гречко Андрей Антонович|А. А. Гречко]], Советтар Союзы Маршалы * 1960—1964 — [[Чуйков Василий Иванович|В. И. Чуйков]], Советтар Союзы Маршалы * 1967—1980 — [[Павловский Иван Григорьевич (генерал)|И. Г. Павловский]], армия генералы * 1980—1985 — [[Петров Василий Иванович (маршал)|В. И. Петров]], Советтар Союзы Маршалы * 1985—1989 — [[Ивановский Евгений Филиппович|Е. Ф. Ивановский]], армия генералы * 1989—1991 — [[Варенников Валентин Иванович|В. И. Варенников]], армия генералы * 1991—1996 — [[Семёнов Владимир Магомедович|В. М. Семёнов]], армия генералы ==== Хәрби-һауа көстәре ==== {{основная статья|Военно-воздушные силы СССР}} [[Файл:Flag of the Soviet Air Force.svg|250px|thumb|left|СССР Хәрби-Һауа көстәре флагы]] СССР-ҙың Хәрби-һауа көстәре ойоштороу яғынан авиация: бомбаға тотоу, истребитель-бомбардирлау, истребитель, разведкалау, транспорт, элемтә һәм санитар авиация төрҙәренән торған. Шуның менән бергә Хәрби-һауа көстәре авиацияһы фронт, алыҫ, хәрби-транспорт, ярҙамсы төрҙәренә бүленде. Составында махсус ғәскәрҙәр, тыл частары һәм учреждениелары була. 1947—1950 йылдарҙа Ҡораллы Көстәргә Реактив авиацияны сериялы етештереү һәм күпләп индереү башлана{{sfn|Во Имя России|1999}}. [[Файл:Tu 160 NTW 2 3 94 2.jpg|300px]] {{начало цитаты}}1991 йылда СССР Хәрби-һауа көстәрендә 211 авиация полкы һәм {{num|14000}} ашыу самолёт, шул иҫәптән 7000 хәрби самолёт иҫәпләнә. Стратегик бомбардировщиктар һәм ракета йөрөтөүселәрҙең дөйөм иҫәбе 157 самолёт тәшкил иткән. СССР тарҡалғандан һуң бөтә Алыҫ авиация тиерлек Рәсәйгә күсә. Стратегик бомбардировщиктарҙың бер өлөшө Украинала ҡала. Бер йыл эсендә ун бер [[Ту-160]] юҡ ителә, һигеҙе газ менән тәьмин иткән өсөн бурысты ҡаплау сифатында Рәсәйгә тапшырыла.{{конец цитаты|источник= [http://www.rg.ru/2010/12/23/data-site.html От "Ильи Муромца" до "Белых Лебедей". «Российская Газета», 2010 йылдың 23 декабре]}} Хәрби-һауа көстәренә СССР-ҙың Оборона министры урынбаҫары вазифаһын биләгән баш командующий (Баш идаралыҡ начальнигы, Командующий) етәкселек итә. Уға Хәрби-һауа көстәренең Баш штабы һәм идаралыҡтары буйһона. Штаб-фатиры Мәскәү ҡалаһында. Баш командующийҙары: * 1921—1922 — [[Сергеев, Андрей Васильевич|Андрей Васильевич Сергеев]]; * 1922—1923 — [[Знаменский, Андрей Александрович|Андрей Александрович Знаменский]]; * 1923—1924 — [[Розенгольц, Аркадий Павлович|Аркадий Павлович Розенгольц]]; * 1924—1931 — [[Баранов, Пётр Ионович|Пётр Ионович Баранов]]; * 1931—1937 — [[Алкснис, Яков Иванович|Яков Иванович Алкснис]], 2-се ранг командармы (1935 год); * 1937—1939 — [[Локтионов, Александр Дмитриевич|Александр Дмитриевич Локтионов]], генерал-полковник; * 1939—1940 — [[Смушкевич, Яков Владимирович|Яков Владимирович Смушкевич]], 2-се ранг командармы, 1940 йылдан авиация [[генерал-лейтенант]]ы; * 1940—1941 — [[Рычагов, Павел Васильевич|Павел Васильевич Рычагов]], авиация генерал-лейтенанты; * 1941—1942 — [[Жигарев, Павел Фёдорович|Павел Фёдорович Жигарев]], авиация генерал-лейтенанты; * 1942—1946 — [[Новиков, Александр Александрович (маршал)|Александр Александрович Новиков]], Авиация Маршалы, 1944 йылдан — [[Авиация Баш Маршалы]]; * 1946—1949 — [[Вершинин, Константин Андреевич|Константин Андреевич Вершинин]], Авиация Маршалы; * 1949—1957 — [[Жигарев, Павел Фёдорович|Павел Фёдорович Жигарев]], Авиация Маршалы, 1956 йылдан — Авиация Баш Маршалы; * 1957—1969 — [[Вершинин, Константин Андреевич|Константин Андреевич Вершинин]], Авиация Баш Маршалы; * 1969—1984 — [[Кутахов, Павел Степанович|Павел Степанович Кутахов]], Авиация Маршалы, 1972 йылдан — Авиация Баш Маршалы; * 1984—1990 — [[Ефимов, Александр Николаевич|Александр Николаевич Ефимов]], Авиация Маршалы; * 1990—1991 — [[Шапошников, Евгений Иванович|Евгений Иванович Шапошников]], Авиация Маршалы; ==== Һауа оборонаһы ғәскәрҙәре (ПВО) ==== {{Основная статья|Войска ПВО СССР}} [[Файл:Right_side_view_of_a_Soviet_MiG-31_Foxhound.jpg|thumb|250px|Юғары тауышлы бөтә һауа-торошо 4-се быуын МиГ-31 истребитель-перехватчигы]] ПВО ғәскәрҙәре составына (1948 йыл) түбәндәгеләр ингән: * [[Войска ракето-космической обороны|Ракета-космос оборонаһы ғәскәрҙәре]]; * [[Һауа оборонаһы радиотехник ғәскәрҙәре]], 1952 йыл; * [[Зенит ракета ғәскәрҙәре]]; * [[Һауа оборонаһы стребитель авиацияһы]] (авиация ПВО); * [[Һауа оборонаһы радиоэлектрон көрәш ғәскәрҙәре]] ПВО. * Махсус ғәскәрҙәр. Бынан тыш Һауа оборонаһы ғәскәрҙәрендә тыл частары һәм учреждениелары була. Һауа оборонаһы ғәскәрҙәре территориаль принцип буйынса Һауа оборонаһы ғәскәрҙәре округтарына бүленгән: * Һауа оборонаһы ғәскәрҙәре округы — илдең мөһим административ, сәнәғәт үҙәктәрен һәм райондарын һауанан һөжүменән һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән, Һауа оборонаһы ғәскәрҙәре, һауа көстәре, мөһим хәрби һәм башҡа объекттар төркөмдәренең билдәләнгән сиктәрҙәге берләшмәһе. СССР Ҡораллы Көстәрендә Һауа оборонаһы округтары Бөйөк Ватан һуғышынан һуң фронттар һәм хәрби округтар Һауа оборонаһы базаһында ойошторола. 1948 йылда Һауа оборонаһы хәрби округтары Һауа оборонаһы райондары итеп үҙгәртелә, 1954 йылда тергеҙелә. * Һауа оборонаһы ғәскәрҙәренең Мәскәү округы — СССР-ҙың Төньяҡ, Үҙәк, Үҙәк ҡара тупраҡ һәм Волга-Вятка иҡтисади райондарындағы мөһим административ һәм иҡтисади объекттарын дошмандың һауа һөжүменән һаҡланыу өсөн тәғәйенләнгән булған. 1941 йылдың ноябрендә Һауа оборонаһы ғәскәрҙәренең Мәскәү зонаһы булдырыла, ул 1943 йылда Һауа оборонаһы ғәскәрҙәренең Мәскәү хәрби округында йәйелдерелгән Мәскәү айырым армияһы итеп үҙгәртелә. Һуғыштан һуң уның базаһында ПВО-ның Мәскәү округы, артабан ПВО районы ойошторола. 1954 йылдың авгусында ПВО-ның Мәскәү районы ПВО-ның Мәскәү округына үҙгәртелә. 1980 йылда, Баҡы ПВО округы бөтөрөлгәндән һуң, СССР-ҙа бындай типтағы берҙән-бер берекмә була. * [[Һауа оборонаһы ғәскәрҙәренең Баҡы округы]]. Һауа оборонаһы ғәскәрҙәре округын СССР Оборона министры урынбаҫары вазифаһын биләгән баш командующий етәкләй. Уға ПВО ғәскәрҙәренең Баш штабы һәм идаралыҡтары буйһонған. Штаб-фатиры — [[Балашиха]] ҡалаһы. Баш командующийҙары: * 1948—1952 — [[Говоров, Леонид Александрович|Л. А. Говоров]], Советтар Союзы Маршалы * 1952—1953 — [[Нагорный, Николай Никифорович|Н. Н. Нагорный]], [[генерал-полковник]] * 1953—1954 — [[Вершинин, Константин Андреевич|К. А. Вершинин]], Авиация Маршалы * 1954—1955 — [[Говоров, Леонид Александрович|Л. А. Говоров]], Советтар Союзы Маршалы * 1955—1962 — [[Бирюзов, Сергей Семёнович|С. С. Бирюзов]], Советтар Союзы Маршалы * 1962—1966 — [[Судец, Владимир Александрович|В. А. Судец]], Авиация Маршалы * 1966—1978 — [[Батицкий, Павел Фёдорович|П. Ф. Батицкий]], армия генералы, 1968 йылдан Советтар Союзы Маршалы * 1978—1987 — [[Колдунов, Александр Иванович|А. И. Колдунов]], Авиация Маршалы, 1984 йылдан Баш Авиация Маршалы * 1987—1991 — [[Третьяк, Иван Моисеевич|И. М. Третьяк]], армия генералы 1952 йылдан алып СССР-ҙың Һауа оборонаһы (ПВО) ғәскәрҙәре зенит ракета техникаһы менән йыһазландырыла{{sfn|Во Имя России|1999}}. ==== Стратегик тәғәйенләнешле ракета ғәскәрҙәре (РВСН) ==== {{основная статья|Ракетные войска стратегического назначения Вооружённых Сил СССР}} [[Файл:USSR Missile forces and artillery emblem.jpg|thumb|upright|Хәрби берләшмәләр, ҡоро ер ғәскәрҙәре, Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре һәм артиллерияһы, Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре, Хәрби-һауа оборонаһының Зенит-ракета ғәскәрҙәре, Хәрби-Һауа оборонаһы ракета-космик ғәскәрҙәре ғәскәрҙәре һалдаттары һәм сержанттарының (старшиналарының) ғәскәр төрө буйынса ең билдәһе]] ''СССР Ҡораллы Көстәренең'' төп һөжүм итеүсе көсө — даими хәрби әҙерлектә тороуҙа. 1946 йылдың июлендә гвардия миномёт полкы нигеҙендә тәүге ракета часы ойошторола{{sfn|Во Имя России|1999}}. 1947 йылда Совет ғәскәрҙәренең тәүге Р-1 ракеталары килә башлай{{s|[[Р-1 (ракета)|Р-1]]}}{{sfn|Во Имя России|1999}}. Штаб-фатиры Власиха ҡалаһында урынлаша. Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре үҙ эсенә: * Хәрби тәғәйенләнештәге йыһан аппараттарын осороу, идара итеү һәм орбиталь төркөмләү саралары составында Хәрби-космос көстәрен; * Ракета армиялары, ракета корпустары, ракета дивизиялары (штаб-фатирҙары Винница, Смоленск, Владимир, Киров (Киров өлкәһе), Омск, Чита, Благовещен, Хабаровск, Ырымбур, Татищев, Николаев, Львов, Ужгород, Джамбул ҡалаларында); * Дәүләт үҙәк төр-ара полигон * 10-сы һынау полигоны (Ҡаҙаҡ ССР-ында) * 4-се Үҙәк ғилми-тикшеренеү институты (РСФСР, Мәскәү өлкәһе, Юбилейный ҡалаһы) * Хәрби уҡыу йорттары (Мәскәүҙә Хәрби академия; Харьков, Серпухов, Рига, Дондағы Ростов, Ставрополь ҡалаларындағы хәрби училищелар) * Арсеналдар һәм үҙәк ремонт заводтары, ҡоралдарҙы һәм хәрби техниканы һаҡлау базалары Бынан тыш, Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәрендә частар, махсус ғәскәрҙәр һәм тыл учреждениелары була. [[Файл:RT-23 ICBM complex in Saint Petersburg museum.jpg|thumb|справа|upright|Тимер юл ракета комплексы составында РТ-23 УТТХ «Мо́лодец» ракетаһы.]] Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәрен СССР-ҙың Оборона министры урынбаҫары вазифаһын биләгән баш командующий етәкләй. Уға Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәренең Баш штабы һәм идаралыҡтары буйһонған. Баш командующийҙары: * 1959—1960 — [[Неделин, Митрофан Иванович|М. И. Неделин]], артиллерия баш маршалы * 1960—1962 — [[Москаленко, Кирилл Семёнович|К. С. Москаленко]], Советтар Союзы Маршалы * 1962—1963 — [[Бирюзов, Сергей Семёнович|С. С. Бирюзов]], Советтар Союзы Маршалы * 1963—1972 — [[Крылов, Николай Иванович|Н. И. Крылов]], Советтар Союзы Маршалы * 1972—1985 — [[Толубко, Владимир Фёдорович|В. Ф. Толубко]], армии генералы, 1983 йылдан артиллерия баш маршалы * 1985—1992 — [[Максимов, Юрий Павлович|Ю. П. Максимов]], армия генералы ==== Хәрби-диңгеҙ флоты ==== [[Файл:Naval Ensign of the Soviet Union.svg|250px|thumb|[[СССР Хәрби-диңгеҙ флоты флагы]].]][[Файл:Soviet navy personnel (1982).JPEG|thumb|250px|Совет моряктары, 1982 йыл.]] [[Файл:Novorossijsk Kiev-class 1986.jpg|thumb|250px|[[ТАКР]] «Новороссийск» ауыр авиация тағып йөрөтөүсе крейсер (ТАКР), 1986 йыл.]][[Файл:LCAC Project 1205 Skat - Gus class.ogv|thumb|250пкс|right|СССР Ҡораллы Көстәре диңгеҙ пехотаһы десантының төшөүе.]] {{main|Военно-Морской Флот СССР}} СССР Хәрби-диңгеҙ флоты ойоштороу яғынан төрлө көстәрҙән: һыу аҫты, һыу өҫтө, диңгеҙ авиацияһы, яр буйындағы ракета-артиллерия ғәскәрҙәре һәм диңгеҙ пехотаһынан торған. Уның составына шулай уҡ ярҙамсы флот суднолары, махсус тәғәйенләнешле частар һәм төрлө хеҙмәттәр инә. СССР Хәрби-диңгеҙ флотының төп төрҙәре — һыу аҫты кәмәләре һәм диңгеҙ авиацияһы. Бынан тыш уның составына тыл частары һәм учреждениелары инә. 1955 йылда һыу аҫты кәмәһе бортынан тәүге тапҡыр баллистик ракета осорола{{sfn|Во Имя России|1999}}. 1966 йылда атом һыу аҫты кәмәләре отряды диңгеҙ өҫтөнә ҡалҡмайынса донъяны уратып йөҙә{{sfn|Во Имя России|1999}}. 1967 йылдан алып 1979 йылға тиклем СССР-ҙа 122 атом һыу аҫты кәмәһе төҙөлгән. Ун өс йыл эсендә биш авиация тейәп йөрөтөүсе карап (ауыр авиаташыусы крейсер) төҙөлгән<ref>[http://sosof.narod.ru/rundtisch.htm «Круглый стол» по проблемам ВС.]</ref>. Ойоштороу буйынса Хәрби-диңгеҙ флотына түбәндәгеләр ингән: :* [[Северный флот ВМФ России|Төньяҡ флот]] (1937 йыл) :* [[Тихоокеанский флот ВМФ России|Тымыҡ океан флоты]] (1935 йыл) :* [[Черноморский флот ВМФ СССР|Ҡара диңгеҙ флоты]] :* [[Балтийский флот ВМФ России|Балтика флоты]] :* [[Каспийская флотилия ВМФ России|Каспий флотилияһы]] :* [[Ленинградская военно-морская база|Ленинград хәрби-диңгеҙ базаһы]] Хәрби-диңгеҙ флотын СССР-ҙың Оборона министры урынбаҫары вазифаһын биләгән Баш командующий (Командующий, Республиканың Диңгеҙ көстәре начальнигы, Халыҡ Комиссары, министр) етәкләй. Уға Хәрби диңгеҙ флотының Баш штабы һәм идаралыҡтары буйһонған. Хәрби-диңгеҙ флотының Баш штабы — Мәскәү ҡалаһы. Баш командующийҙары: * 1917—1918 — [[Иванов Модест Васильевич]], * 1918—1918 — [[Дыбенко Павел Ефимович]], * 1918—1919 — [[Альтфатер Василий Михайлович]], * 1917—1919 — [[Раскольников Фёдор Фёдорович]], * 1919—1920 — [[Беренс Евгений Андреевич (1876—1928), * 1920—1921 — [[Нёмитц Александр Васильевич]], * 1921—1924 — [[Панцержанский Эдуард Самуилович]], * 1924—1926 — [[Зоф Вячеслав Иванович]], * 1926—1931 — [[Муклевич Ромуальд Адамович]], * 1931—1937 — [[Орлов Владимир Митрофанович]], 1935 йылдан 1-се ранг флот флагманы; * 1937—1938 — [[Викторов Михаил Владимирович]], 1-се ранг флот флагманы; * 1938—1938 — [[Смирнов Пётр Александрович]], 1-се ранг армия комиссары; * 1938—1939 — [[Фриновский Михаил Петрович]], 1-се ранг командармы; * 1939—1947 — [[Кузнецов Николай Герасимович]], Советтар Союзы Флот Адмиралы; * 1947—1951 — [[Юмашев Иван Степанович]], [[адмирал]]; * 1951—1956 — [[Кузнецов Николай Герасимович]], Советтар Союзы Флот Адмиралы; * 1956—1985 — [[Горшков Сергей Георгиевич]], Советтар Союзы Флот Адмиралы; * 1985—1992 — [[Чернавин Владимир Николаевич]], флот адмиралы; === СССР Ҡораллы Көстәренең айырым ғәскәр төрҙәре һәм хеҙмәттәре === {{main|Отдельный род войск|Служба вооружённых сил}} ==== СССР Граждандар оборонаһы (ГО) ғәскәрҙәре ==== {{main|Войска гражданской обороны СССР}} 1971 йылда Граждандар оборонаһына туранан-тура етәкселек итеү СССР Оборона министрлығына, көндәлек етәкселек итеү СССР-ҙың оборона министры урынбаҫарына йөкмәтелә. Граждандар Оборонаһы полктары (СССР-ҙың ҙур ҡалаларында), Мәскәү граждандар оборонаһы хәрби училищеһы (Балашиха ҡалаһындағы МВУГО) була, 1974 йылда Мәскәү юғары тимер юл һәм инженер ғәскәрҙәре команда училищеһы итеп үҙгәртелә, унда юл ғәскәрҙәре һәм ҡала граждандар оборонаһы ғәскәрҙәре өсөн белгестәр әҙерләнгән. Начальниктары: * 1961—1972 — [[Чуйков, Василий Иванович|В. И. Чуйков]], Советтар Союзы Маршалы; * 1972—1986 — [[Алтунин, Александр Терентьевич|А. Т. Алтунин]], армия генералы; * 1986—1991 — [[Говоров, Владимир Леонидович|В. Л. Говоров]], армия генералы; * 1991 — {{s|[[Пьянков Борис Евгеньевич|Б. Е. Пьянков]],}} генерал-полковник. ==== СССР Ҡораллы Көстәренең тылы ==== {{main|Тыл Вооружённых Сил СССР}} СССР Ҡораллы Көстәр ғәскәрҙәрен тыл хеҙмәте һәм техник тәьминәте буйынса тәғәйенләнгән көстәр һәм саралар. Ил иҡтисады менән Ҡораллы Көстәре араһында туранан-тура дәүләттең оборона потенциалының айырылғыһыҙ өлөшө һәм бәйләүсе звеноһы булып тора. Уның составына тыл штабы, баш һәм үҙәк идаралыҡтар, хеҙмәттәр, шулай уҡ үҙәк ҡарамағындағы идара итеү органдары, ғәскәрҙәр һәм ғәскәр төрҙәренең, хәрби округтар һәм флоттар төркөмдәренең тыл структуралары инә. * СССР Оборона министрлығының Баш хәрби-медицина идаралығы (1946 йыл), Баш хәрби-санитария идаралығы: ** Хәрби-медицина хеҙмәтенең хәрби формированиелары; * СССР Оборона министрлығының Баш сауҙа идаралығы (СССР Оборона министрлығы дәүләт унитар предприятиеһы), 1956 йыл; * СССР Оборона министрлығының Хәрби хәбәрҙәр Үҙәк идаралығы (СССР Оборона министрлығының Хәрби хәбәрҙәр үҙәге). 1962 йылға тиклем, ГУ ВОСО, 1950 йыл; * СССР Оборона министрлығының Үҙәк аҙыҡ-түлек идаралығы (ЦПУ МО СССР), ** СССР Оборона министрлығының ауыл хужалығы идаралығы; * СССР Оборона министрлығының Үҙәк әйберҙәр идаралығы, (ЦВУ МО СССР), 1979 йыл, Әйбер һәм хужалыҡ тәьминәте идаралығы, Әйбер һәм ылау менән тәьмин итеү идаралығы; * СССР Оборона министрлығының ракета яғыулығы һәм яғыулыҡ хеҙмәте; Яғыулыҡ һәм майлау материалдары хеҙмәте (ЦУРТГ МО СССР), Яғыулыҡ менән тәьмин итеү хеҙмәте (1979), Яғыулыҡ-майлау материалдары хеҙмәте, Яғыулыҡ хеҙмәте идаралығы; * СССР Оборона министрлығының Үҙәк ҡыҙыл Армия Тылы автомобиль-юл идаралығы, 1941 йыл; ГШ-ның автотранспорт һәм юл хеҙмәте бүлеге, 1938 йыл; ВОСО-ның автотранспорт һәм юл хеҙмәте бүлеге, Хәрби хәбәрҙәр автотранспорт һәм юл бүлеге хеҙмәте; * СССР Оборона министрлығының Баш фатир-эксплуатациялау идаралығы (ГКЭУ МО СССР)<ref name="VSCh">{{см. также|Строительные войска#ВСЧ Министерства обороны СССР|l1=Военно-строительные части {{s|§ ВСЧ Министерства}} обороны&nbsp;СССР|точка=x}}</ref>; * СССР Оборона министрлығының Баш хәрби-төҙөлөш идаралығы (ГВСУ МО СССР)<ref name="VSCh" />; * СССР Оборона министрлығының «Үҙәк» Баш хәрби-төҙөлөш идаралығы (ГВСУЦ МО СССР — СССР Оброна министрлығының Дәүләт ҡаҙна учреждениеһы)<ref name="VSCh" />; * СССР Оборона министрлығының Махсус төҙөлөш баш идаралығы (ГУСС МО СССР)<ref name="VSCh" />; * СССР Оборона министрлығының Янғындан һаҡлау һәм ҡотҡарыу эштәре хеҙмәте<ref>{{Cite web |url=http://ipravo.info/sssr1/acts/270-1.htm |title=Приказ Министра обороны&nbsp;СССР №&nbsp;450 от 05.12.1989 |subtitle=«О&nbsp;введении в действие Руководства по противопожарной защите и спасательным работам в Советской Армии и Военно-Морском Флоте» |description=Статья&nbsp;1.4 приложения к Приказу МО&nbsp;СССР 1989&nbsp;года №&nbsp;450 «Руководство по противопожарной защите и спасательным работам в Советской Армии и Военно-Морском Флоте» |publisher=Российский Правовой Портал |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324084203/http://ipravo.info/sssr1/acts/270-1.htm |archive-date=2017-03-24 |access-date=2017-03-23 |deadlink=yes}}</ref>; * СССР Оброна министрлығының Тәбиғи мөхитте һаҡлау инспекцияһы<ref>{{Cite web |url=http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/dictionary/details.htm?id=5123 |title=Инспекция охраны природной среды |website=Энциклопедия: Словари |publisher=Интернет-портал Минобороны России |access-date=2017-03-23}}</ref>; * СССР Ҡораллы Көстәренең махсус ғәскәрҙәре һәм тыл тәьминәте частары: ** [[Автомобильные войска СССР|Автомобиль ғәскәрҙәре]], ** [[Дорожные войска СССР|Юл ғәскәрҙәре]], ** [[Железнодорожные войска СССР|Тимер юл ғәскәрҙәре]] — {{s|''1989 йылға тиклем''<ref name="N10224XI-89" />,}} ** [[Трубопроводные войска СССР|Үткәргес торба ғәскәрҙәре]], ** [[Төҙөлөш частары]]. [[Файл:Путеукладчик ПБ-3М.JPG|thumb|[[Путеукладчик]] {{s|ПБ-3М}} 1971 йылдан алып сериялы етештерелгән Тимер юл ғәскәрҙәренең ПБ-3М самолетын төпләүсе (Баранович тимер юл техникаһы музейында тимер юл ғәскәрҙәре техникаһы экспозицияһы).]] ''Ҡораллы Көстә тылы'' Ҡораллы Көстәр ихтыяжы өсөн — дәүләттең иҡтисади комплексынан матди саралар һәм тыл техникаһы запасын ҡабул итеү, уларҙы һаҡлау һәм тәьмин итеү; транспорт министрлыҡтары һәм ведомстволары менән берлектә транспорт сараларын әҙерләүҙе, файҙаланыуҙы, техник ҡаплауҙы, бәйләнеш юлдарын тергеҙеүҙе планлаштырыу һәм ойоштороу; матди средстволарҙың бөтә төрҙәрен килтереү; оператив, тәьмин итеү һәм башҡа хәрби ташыуҙарҙы тормошҡа ашырыу, Хәрби-һауа көстәрен һәм хәрби-диңгеҙ флотын урынлаштырыуҙы тәьмин итеү; тыл хеҙмәттәре буйынса ғәскәрҙәрҙе (көстәрҙе) техник яҡтан тәьмин итеү; дауалау-эвакуация, санитар-эпидемик (профилактика) саралар ойоштороу һәм үткәреү; химик ғәскәрҙәрҙе һаҡлау буйынса ветеринар-санитар саралар һәм тыл хеҙмәттәренең химик һаҡланыу саралар үткәреү; ғәскәрҙәрҙе янғындан һаҡлау һәм урында оборона ойошторолоу һәм торошон контролдә тотоу, ғәскәрҙәр (көстәр) урынлашҡан урындарҙа экологик хәлде баһалау, уның үҫешен күҙаллау һәм шәхси составты тәбиғи һәм техноген характерҙағы экологик зарарлы йоғонтоларҙан һаҡлау буйынса саралар үткәреүҙе контролдә тотоу; сауҙа-көнкүреш, фатир-файҙаланыу һәм финанс тәьминәте; тыл коммуникацияларын һәм тыл объекттарын һаҡлау, хәрби һыҙ лагерҙарҙы (ҡап алыу, һәләк булған хәрби хеҙмәткәрҙәрҙе эксгумациялау, идентификациялау, ерләү һәм күсереп күмеүҙе ойоштороу. Был мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн ''Ҡораллы Көстәр Тылы'' составында махсус ғәскәрҙәр (автомобиль, юл, тимер юл ғәскәрҙәре, {{s|[1989 йылға тиклем<ref name="N10224XI-89" />],}}, үткәргес торбалар, матди тәьминәт берләшмәләре һәм частары, хәрби-төҙөлөш тәғәйенләнешендәге, медицина берләшмәләр, частар һәм учреждениелар, тейешле матди средстволар запасы булған стационар базалар һәм складтар, транспорт комендатуралары, ветеринария-санитария, ремонт, ауыл хужалығы, сауҙа-көнкүреш, уҡыу (академия, хәрби училищелар факультеттар һәм граждан юғары уҡыу йорттарындағы хәрби кафедралар) һ. б. учреждениелар була. Штаб-фатиры Мәскәү ҡалаһы. Начальниктары: * 1941—1951 — {{s|[[Хрулёв, Андрей Васильевич|А. В. Хрулёв]],}} армия генералы; * 1951—1958 — {{s|[[Виноградов, Василий Иванович (генерал)|В. И. Виноградов]],}} генерал-полковник; * 1958—1968 — {{s|[[Баграмян, Иван Христофорович|И. Х. Баграмян]],}} Советтар Союзы Маршалы; * 1968—1972 — {{s|[[Маряхин, Сергей Степанович|С. С. Маряхин]],}} армия генералы; * 1972—1988 — {{s|[[Куркоткин, Семён Константинович|С. К. Куркоткин]],}} Советтар Союзы Маршалы; * 1988—1991 — {{s|[[Архипов, Владимир Михайлович|В. М. Архипов]],}} армия генералы; * 1991 — {{s|[[Фуженко, Иван Васильевич|И. В. Фуженко]],}} генерал-полковник. ==== СССР Дәүләт Именлеге Комитетының сик ғәскәрҙәре ==== [[Файл:1988 CPA Cover 131.jpg|thumb|180px|<small>СССР Дәүләт именлеге комитеты сик буйы ғәскәрҙәренең 70 йыллығы хөрмәтенә оригиналь марканы махсус мисәт һуғып ябыу, 1988</small>]] {{main|Пограничные войска КГБ СССР}} Сик буйы ғәскәрҙәре (1978 йылға тиклем — СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Дәүләт именлеге комитеты) — СССР дәүләтенең ҡоро ер, диңгеҙ һәм йылға (күл) сиктәрен һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән була. СССР-ҙа Сик буйы ғәскәрҙәре СССР Ҡораллы Көстәренең состав өлөшө була. Сик буйы ғәскәрҙәренә туранан-тура СССР Дәүләт именлеге комитеты һәм уға буйһонған Сик буйы ғәскәрҙәренең Баш идаралығы етәкселек иткән. Сик буйы округтарынан, айырым частарҙан (сик буйы отряды) һәм сиктәрҙе һаҡлаусы подразделениеларҙан (сик буйы заставтары, сик буйы комендатуралары, контроль-үткәреү пункттары), махсус частарҙан (подразделениелар) һәм уҡыу йорттарынан торған. Бынан тыш, Сик буйы ғәскәрҙәрендә авиация подразделениелары һәм частары (айырым авиация полктары, эскадрильялар), диңгеҙ (йылға) частары (сик буйы караптары бригадалары, катерҙар дивизиондары) һәм тыл частары була. Сик буйы ғәскәрҙәре хәл иткән мәсьәләләр даирәһе 1982 йылдың 24 ноябрендә ҡабул ителгән «СССР-ҙың дәүләт сиге тураһында» Законы, 1960 йылдың 5 авгусында СССР Юғары Советы Президиумы указы менән раҫланған СССР-ҙың Дәүләт сиген һаҡлау тураһында положение менән билдәләнә<ref>«Ведомости Верховного Совета СССР» 1960 г., № 34</ref>. Сик буйы ғәскәрҙәре личный составының хоҡуҡи хәле «Дөйөм хәрби бурыс тураһында» СССР Законы, хәрби хеҙмәт үтеү тураһында положениелар, уставтар һәм нәсихәттәр менән көйләнә. {{date|21|03|1989|1}} 1989 йылдың 21 мартында ''СССР Дәүләт именлеге комитетының Сик буйы ғәскәрҙәре'' ''Ҡораллы Көстәр'' составынан сығарыла һәм шул ваҡыттан алып ''СССР Ҡораллы Көстәре''нең штат иҫәбенән тыш тора<ref name="N10224XI-89" />. 1991 йылға ҡарата, СССР Оборона министрлығынан бирелгән берләшмәләрҙе иҫәпкә алмайынса, сик буйы округтары һәм үҙәк буйһоноуындағы частары: * [[Ҡыҙыл Байраҡлы Көнсығыш сик буйы округы]] * [[Ҡыҙыл Байраҡлы Алыҫ Көнсығыш сик буйы округы]] * [[Ҡыҙыл Байраҡлы Байҡал аръяғы сик буйы округы]] * [[Ҡыҙыл Байраҡлы Кавказ аръяғы сик буйы округы]] * [[Ҡыҙыл Байраҡлы Көнбайыш сик буйы округы]] * [[Ҡыҙыл Байраҡлы Балтика яны сик буйы округы]] * [[Төньяҡ Көнсығыш сик буйы округы]] * [[Ҡыҙыл Байраҡлы Төньяҡ-Көнбайыш сик буйы округы]] * [[Ҡыҙыл Байраҡлы Урта Азия сик буйы округы]] * [[Ҡыҙыл Байраҡлы Тымыҡ океан сик буйы округы]] * 4-се Архангельск сик буйы отряды * [[Айырым Арктика Сик буйы отряды]] * 105-се айырым Ҡыҙыл Байраҡлы махсус тәғәйенләнешле отряд * «Москва» айырым сик буйы контроле отряды * [[Пограничная академия КНБ Республики Казахстан|СССР Дәүләт именлеге комитетының Ф. Э. Дзержинский исемендәге Юғары сик буйы команда училищеһы (Алматы)]]; * [[Московский пограничный институт ФСБ России|СССР Дәүләт именлеге комитетының Моссовет исемендәге Юғары сик буйы команда училищеһы (Мәскәү ҡалаһы)]]; * [[Голицынский пограничный институт ФСБ России|СССР Дәүләт именлеге комитетының К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары сик буйы хәрби-сәйәси училищеһы (пгт Голицын ҡала тибындағы ҡасаба)]]; * Юғары сик буйы команда курстары; * Берләштерелгән уҡыу үҙәге; * ике айырым авиаотряд; * ике айырым инженер-төҙөлөш батальоны; * Сик буйы ғәскәрҙәренең үҙәк госпитале; * Үҙәк мәғлүмәти-аналитик үҙәк; * Сик буйы ғәскәрҙәренең Үҙәк архивы; * [[Сик буйы ғәскәрҙәренең Үҙәк Музейы]]. Начальниктары: * 1918—1919 — [[Шамшев, Сергей Григорьевич|С. Г. Шамшев]], (Сик буйы ғәскәрҙәренең Баш идаралығы (ГУПВ)); * 1919—1920 — [[Степанов, В. А.|В. А. Степанов]], (Сик буйы күҙәтеүе Идаралығы); * 1920—1921 — [[Менжинский, Вячеслав Рудольфович|В. Р. Менжинский]], (Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһының (ВЧК) Махсус бүлеге (сикте һаҡлау); * 1922—1923 — [[Артузов, Артур Христианович|А. Х. Артузов]], (Сик буйы ғәскәрҙәре бүлеге, Сик буйын һаҡлау бүлеге (ОПО)); * 1923—1925 — [[Ольский, Ян Каликстович]], Сик буйын һаҡлау бүлеге (ОПО); * 1925—1929 — [[Кацнельсон, Зиновий Борисович|З. Б. Кацнельсон]], (Сик буйын һаҡлау Баш идаралығы (ГУПО)); * 1929 — [[Вележев, Сергей Георгиевич|С. Г. Вележев]], (Сик буйын һаҡлау Баш идаралығы (ГУПО); * 1929—1931 — [[Воронцов, Иван Александрович|И. А. Воронцов]], (Сик буйын һаҡлау Баш идаралығы (ГУПО); * 1931—1933 — [[Быстрых, Николай Михайлович|Н. М. Быстрых]], (Сик буйын һаҡлау Баш идаралығы (ГУПО); * 1933—1937 — [[Фриновский, Михаил Петрович|М. П. Фриновский]], (Сик буйын һаҡлау Баш идаралығы (ГУПО) (1934 йылдан Сик буйын һаҡлау һәм Эске һаҡ Баш идаралығы (ГУПиВО) [[НКВД СССР]]; * 1937—1938 — [[Кручинкин, Николай Кузьмич|Н. К. Кручинкин]], Сик буйын һаҡлау һәм Эске һаҡ Баш идаралығы (ГУПиВО); * 1938—1939 — [[Ковалёв, Александр Антонович (дивизия командиры)|А. А. Ковалёв]], Сик буйын һаҡлау һәм Эске һаҡ Баш идаралығы (ГУПиВО); * 1939—1941 — [[Соколов, Григорий Григорьевич|Г. Г. Соколов]], генерал-лейтенант, Сик буйы ғәскәрҙәре Баш идаралығы (ГУПВ); * 1942—1952 — [[Стаханов, Николай Павлович|Н. П. Стаханов]], генерал-лейтенант, Сик буйы ғәскәрҙәре Баш идаралығы (ГУПВ); * 1952—1953 — [[Зырянов, Павел Иванович|П. И. Зырянов]], генерал-лейтенант, Сик буйы ғәскәрҙәре Баш идаралығы (ГУПВ); * 1953—1954 — [[Филиппов, Тарас Филиппович|Т. Ф. Филиппов]], генерал-лейтенант, Сик буйы ғәскәрҙәре Баш идаралығы (ГУПВ); * 1954—1956 — [[Сироткин, Александр Савельевич|А. С. Сироткин]], генерал-лейтенант, Сик буйы ғәскәрҙәре Баш идаралығы (ГУПВ); * 1956—1957 — [[Строкач, Тимофей Амвросиевич|Т. А. Строкач]], генерал-лейтенант, Сик буйы ғәскәрҙәре Баш идаралығы (ГУПВ); * 1957—1972 — [[Зырянов, Павел Иванович|П. И. Зырянов]], генерал-полковник, Сик буйы ғәскәрҙәре Баш идаралығы (ГУПВ); * 1972—1989 — [[Матросов, Вадим Александрович|В. А. Матросов]], армия генералы, Сик буйы ғәскәрҙәре Баш идаралығы (ГУПВ); * 1989—1992 — [[Калиниченко, Илья Яковлевич|И. Я. Калиниченко]], генерал-полковник, Сик буйы ғәскәрҙәре Баш идаралығы (ГУПВ) (1991 йылдан баш командующий) ==== СССР Эске Эштәр министрлығыныың эске ғәскәрҙәре ==== {{main|Внутренние войска МВД СССР}} СССР ЭЭМ-ының эске ғәскәрҙәре, СССР Ҡораллы Көстәренең бер өлөшө. Дәүләт объекттарын һаҡлау һәм хөкүмәттең СССР Эске эштәр министрлығына йөкмәтелгән махсус ҡарарҙарында билдәләнгән башҡа хеҙмәт-хәрби бурыстарҙы үтәү өсөн тәғәйенләнгән. Улар халыҡ хужалығының айырыуса мөһим объекттарын, шулай уҡ социалистик милекте, граждандарҙың шәхесен һәм хоҡуҡтарын, совет хоҡуҡ тәртибен енәйәти элементтарҙың ҡул һуҙыуҙарынан һаҡланы һәм башҡа махсус бурыстарҙы (иректән мәхрүм итеү урындарын һаҡлау, хөкөм ителгәндәрҙе конвойға алыу) үтәне. Эске ғәскәрҙәренән элгәре Республиканың Эске һаҡ ғәскәрҙәре (ВОХР), Эске хеҙмәт ғәскәрҙәре (ВНУС) һәм РСФСР Халыҡ Комиссарҙар Советының (СНК) ҡарамағындағы контрреволюцией һәм саботажға ҡаршы көрәшеүсе Бөтә Рәсәй Ғәҙәттән тыш Комиссия ғәскәрҙәре ғәмәлдә булды. Эске ғәскәрҙәр термины 1921 йылда, сик буйы ғәскәрҙәренән айырмалы рәүештә, илдең эске райондарында хеҙмәт иткән Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһы частарын билдәләү өсөн булдырыла. Бөйөк Ватан һуғышында Эске эштәр Хаалыҡ Комиссариаты ғәскәрҙәре фронт һәм армия тылдарын һаҡлай, азат ителгән райондарҙа гарнизон хеҙмәтен үтәй, дошман агентураһын юҡ итеүҙә ҡатнаша. НКВД - СССР Эске эштәр Халыҡ Комиссариатының (1941-1946), СССР Эске Эштәр Министрлығының (1946-1947, 1953-1960, 1968-1991), СССР Дәүләт именлеге министрлығының (1947-1953), РСФСР Эске эштәр министрлығының (1960-1962), РСФСР Йәмәғәт палатаһының (1962-1966), СССР Йәмәғәт тәртибен һаҡлау министрлығының (1966-1968), РСФСР Эске эштәр министрлығының (1991 йылдан алып) эске ғәскәрҙәре: 1989 йылдың 21 мартында ''СССР Эске эштәр министрлығының Эске ғәскәрҙәре'' ''Ҡораллы Көстәр'' составынан сығарыла һәм шул ваҡыттан алып СССР Ҡораллы Көстәренең штат иҫәбенән тыш тора<ref name="N10224XI-89" />. Начальниктары: * 1937—1938 — [[Кручинкин, Николай Кузьмич|Н. К. Кручинкин]], (Сик буйы һәм Эске һаҡ Баш идаралығы (ГУПиВО); * 1938—1939 — [[Ковалёв, Александр Антонович (комдив)|А. А. Ковалёв]], (Сик буйы һәм Эске һаҡ Баш идаралығы (ГУПиВВ); * 1941—1942 — [[Гульев, Александр Иванович|А. И. Гульев]], [[генерал-майор]]; * 1942—1944 — [[Шередега, Иван Самсонович|И. С. Шередега]], генерал-майор; * 1944—1946 — [[Аполлонов, Аркадий Николаевич|А. Н. Аполлонов]], генерал-полковник; * 1946—1953 — [[Бурмак, Пётр Васильевич|П. В. Бурмак]], генерал-лейтенант; * 1953—1954 — [[Филиппов, Тарас Филиппович|Т. Ф. Филиппов]], генерал-лейтенант; * 1954—1956 — [[Сироткин, Александр Савельевич|А. С. Сироткин]], генерал-лейтенант; * 1956—1957 — [[Строкач, Тимофей Амвросиевич|Т. А. Строкач]], генерал-лейтенант; * 1957—1960 — [[Донсков, Семён Иванович|С. И. Донсков]], генерал-лейтенант; * 1960—1961 — [[Алейников, Геннадий Ионович|Г. И. Алейников]], генерал-лейтенант; * 1961—1968 — [[Пильщук, Николай Иванович|Н. И. Пильщук]], генерал-лейтенант; * 1968—1986 — [[Яковлев, Иван Кириллович|И. К. Яковлев]], генерал армии; * 1986—1991 — [[Шаталин, Юрий Васильевич|Ю. В. Шаталин]], генерал-полковник; == Хәрби бурыс == Совет закондары менән билдәләнгән дөйөм хәрби бурыс, социалистик Ватанды һаҡлау — социалистик Ватанды һаҡлау СССР-ҙың һәр гражданының изге бурысы, ә СССР ''Ҡораллы Көстәре'' сафында хәрби хеҙмәт — СССР граждандарының почётлы бурысы ([[СССР Конституцияһы]]ның 62-се һәм 63-сө статьялары) булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алған конституцион билдәләмәнән сыға. Дөйөм хәрби бурыс тураһындағы ҡануниәт үҙ үҫешендә бер нисә этап үтте. Йәмғиәт тормошондағы социаль-сәйәси үҙгәрештәрҙе һәм ил оборонаһын нығытыу ихтыяжын сағылдырып, ул хеҙмәтсәндәрҙең ирекле хеҙмәттән мотлаҡ хәрби хеҙмәтенә һәм артабан — дөйөм хәрби бурысҡа тиклем үҫте. Дөйөм хәрби бурыс түбәндәге төп һыҙаттар менән ҡылыҡһырланды: # был совет граждандарына ғына ҡағылды; # хәрби хеҙмәткә саҡырыу дөйөм — бөтә ир-егеттәр — СССР граждандары хәрби хеҙмәткә саҡырылырға тейеш булды; енәйәт язаһын үтәүсе кешеләр һәм тикшереү йәки енәйәт эше суд тарафынан ҡаралған кешеләр генә саҡырылмаған; # бөтәһе өсөн дә шәхси һәм тигеҙ булған: хеҙмәткә саҡырылыусыны башҡа кеше менән алмаштырыуға юл ҡуйылмаған: хәрби хеҙмәткә саҡырыуҙан йәки хәрби хеҙмәт бурысын үтәүҙән баш тартҡан өсөн ғәйеплеләр енәйәт яуаплылығына тарттырылған; # ваҡыт сикләүҙәренә эйә булды: закон менән хәрби хеҙмәт ваҡыты, хәрби хеҙмәт мөҙҙәте оҙайлығы, уҡыу сборҙарының һаны һәм оҙайлығы һәм запаста булыу йәше аныҡ билдәләнгәйне; Совет ҡануниәте буйынса хәрби бурыс түбәндәге төп формаларҙа тормошҡа ашырылды: * СССР Ҡораллы Көстәре сафында закон менән билдәләнгән ваҡыт эсендә хеҙмәт итергә; * эш һәм хәрби төҙөүселәр сифатында хеҙмәт итеү; * СССР Ҡораллы Көстәре запасында булған осорҙа уҡыу, тикшереү сборҙарын һәм ҡайтанан әҙерлек үтеү; Шулай уҡ хәрби хеҙмәткә алдан әҙерлек (хәрби-патриотик тәрбиә биреү, башланғыс хәрби әҙерлек (НВП), Ҡораллы Көстәр өсөн белгестәр әҙерләү, дөйөм грамоталылыҡты күтәреү, дауалау-һауыҡтырыу саралары үткәреү һәм йәштәрҙең физик әҙерлеге) дөйөм хәрби бурысты үтәүҙе аңлатҡан: * урта мәктәптәрҙә уҡыусыларға — башланғыс хәрби әҙерлек, ҡалған граждандарға — производствола, шул иҫәптән граждандар оборонаһына әҙерлекте лә ҡыҫтырып, дөйөм белем биреү мәктәптәрендә (9-сы кластан башлап), урта махсус уҡыу йорттарында, профессиональ-техник белем биреү системаһы уҡыу йорттарында штаттағы хәрби етәкселәр тарафынан граждандар оборонаһы буйынса әҙерлек үткәреү. көндөҙгө (көндөҙгө) уҡыу йорттарында уҡымаған үҫмерҙәр предприятиеларҙа, ойошмаларҙа һәм колхоздарҙа ойошторолған (башланғыс хәрби әҙерлек 15 һәм унан күберәк егеттәр булғанда) уҡытыу пункттарында үткән; Ғилми-ғәмәлгә индереү программаһына йәштәрҙе Совет Һауа көстәренең тәғәйенләнеше һәм уларҙың характеры, хәрби хеҙмәт бурыстары, хәрби анттың һәм хәрби уставтарҙың төп талаптары менән таныштырыу ине. Предприятиелар, учреждениелар, колхоздар һәм уҡыу йорттары етәкселәре хәрби хеҙмәткә саҡырыу һәм хәрби хеҙмәткә саҡырыу йәшендәге бөтә егеттәрҙе йәлеп итеү өсөн яуаплылыҡ тотто; * Таможня операциялары буйынса белгестәр (СПТО) уҡыу ойошмаларында — профтехучилищеларҙа, Армияға, авиацияға һәм Флотҡа булышлыҡ итеү ирекле йәмғиәте ойошмаларында хәрби һөнәрҙәр алыу СССР Ҡораллы Көстәренең даими һәм юғары хәрби әҙерлеген тәьмин итеү өсөн тәғәйенләнгән була һәм 17 йәше тулған үҫмерҙәр араһынан белгестәр (автомобиль водителдәре, электромеханиктар, элемтәселәр, парашютсылар һәм башҡалар) әҙерләүҙе күҙ уңында тота. Республика ҡалаларында производствонан айырылмайынса әҙерлек үткәндәр. Шуның менән бергә имтихан тапшырған осорҙа уҡыған үҫмерҙәргә 7-15 эш көнөнә түләүле отпуск бирелгән. Ауыл ерендә көҙгө-ҡышҡы осорҙа уңыш йыйыуҙа производствонан айырмалы рәүештә етештерелгән. Был осраҡтарҙа хеҙмәткә саҡырылыусыларҙың эш урындары, биләгән вазифаһы һаҡланған һәм уртаса эш хаҡының 50%-ы түләнгән. Шулай уҡ торлаҡты ҡуртымға алыу һәм уҡыу урынына барыу һәм кире ҡайтыу буйынса сығымдар ҙа түләнгән; * запастағы офицерҙар әҙерләү программалары буйынса шөғөлләнеүсе юғары уҡыу йорттары һәм урта махсус белем биреү йорттары студенттары тарафынан хәрби эште өйрәнеүе һәм офицер специальносын алыуы; * Призывниктарҙың һәм СССР Ҡораллы Көстәр запасында торған бөтә граждандарҙың хәрби иҫәп ҡағиҙәләрен һәм башҡа хәрби бурыстарҙы үтәүе. Ғәмәлдәге хәрби хеҙмәткә саҡырыуҙы планлы рәүештә әҙерләү һәм үткәреү маҡсатында СССР территорияһы район (ҡала) хеҙмәткә саҡырыу участкаларына бүленгән. Уларға йыл һайын февраль-март айҙарында бер йылда 17 йәше тулған граждандар теркәлгән. Саҡырылыш участкаларына беркетеү саҡырыу контингенттарының һанын һәм сифатын асыҡлау һәм өйрәнеү сараһы булды. Уны даими йәки ваҡытлыса йәшәгән урын буйынса район (ҡала) хәрби комиссариаттары (хәрби комиссариаттар) башҡарған. Участкала теркәлгән кешеләрҙең һаулығы торошон урындағы дауалау учреждениеларынан халыҡ депутаттарының район (ҡала) Советтары башҡарма комитеттары ҡарары буйынса бүленгән табиптар билдәләгән. Саҡырыу участкаларына беркетелгән кешеләр хәрби хеҙмәткә саҡырылыусылар тип аталған. Уларға махсус таныҡлыҡ бирелгән. Урын адресына беркетелергә тейешле граждандар хәрби комиссариатҡа Закон нигеҙендә билдәләнгән ваҡытта килергә тейеш ине. Саҡырыу участкаһын алмаштырыу 1 ғинуарҙан 1 апрелгә тиклем һәм 1 июлдән 1 октябргә тиклем генә рөхсәт ителде. Башҡа ваҡытта саҡырыу участкаһын алмаштырыу айырым сәбәптәр буйынса ғына рөхсәт ителә ине (мәҫәлән, ғаилә составында яңы урынға күсеү). Граждандарҙы хәрби хеҙмәткә саҡырыу йыл һайын СССР Оборона министры бойороғо буйынса йылына ике тапҡыр (май — июндә һәм ноябрь — декабрҙә) үткәрелгән. Алыҫ һәм ҡайһы бер башҡа ерҙәрҙә урынлашҡан ғәскәрҙәргә саҡырыу бер ай алданыраҡ — апрелдә һәм октябрҙә башланған<ref>(См.: Указ Президиума Верховного Совета СССР от 25 февраля 1977 г. («Ведомости Верховного Совета СССР», 1977, № 9)</ref>. Хәрби хеҙмәткә саҡырылырға тейешле граждандар һанын СССР Министрҙар Советы билдәләй. Граждандарҙың саҡырыу участкаларына килеү ваҡыты законға ярашлы һәм СССР Оборона министры бойороғо, хәрби комиссар бойороғо нигеҙендә билдәләнгән. Егеттәрҙең береһе лә саҡырыу участкаларына барыуҙан азат ителмәгән (Закондың 25-се статьяһында билдәләнгән осраҡтарҙы ҡыҫтырмағанда). Саҡырыуға бәйле мәсьәләләр коллегиаль органдар — райондарҙа, ҡалаларҙа тейешле хәрби комиссарҙар рәйеслегендә ойошторолған саҡырыу комиссиялары тарафынан хәл ителде. Комиссия составына уларҙың тулы хоҡуҡлы ағзалары сифатында урындағы совет, партия, комсомол ойошмалары вәкилдәре һәм табиптар ингән. Саҡырыу комиссияһы составына тулы хоҡуҡлы ағзалар сифатында урындағы совет, партия, комсомол ойошмалары вәкилдәре һәм табиптар ингән. Халыҡ депутаттарының район (ҡала) Советтары башҡарма комитеттары саҡырыу комиссияһының персональ составын раҫлаған. Район (ҡала) саҡырыу комиссияларына түбәндәге бурыстар йөкмәтелде: * а) хеҙмәткә саҡырылыусыларға медицина тикшереүен ойоштороу; * б) хәрби хеҙмәткә саҡырыу, саҡырылғандарҙы Ҡораллы көстәре төрҙәренә һәм ғәскәр төрҙәренә тәғәйенләү тураһында ҡарар ҡабул итеү; * в) законға ярашлы кисектереү биреү; * г) ауырыуҙары йәки физик етешһеҙлектәре булыуына бәйле, хеҙмәткә саҡырылыусыларҙы хәрби бурыстан бушатыу; Ҡарар ҡабул ителгәндә саҡырыу комиссиялары хәрби хеҙмәткә саҡырылыусының ғаилә һәм матди хәлен, уның сәләмәтлек торошон төрлө яҡлап тикшерергә, хеҙмәткә саҡырылыусының теләктәрен, уның һөнәрен, комсомол һәм башҡа йәмәғәт ойошмаларының тәҡдимдәрен иҫәпкә алырға бурыслы ине. Бындай ҡарарҙар күпселек тауыш менән ҡабул ителгән. Район (ҡала) саҡырыу комиссияларына етәкселек итеү һәм союз һәм автономиялы республикаларҙа, крайҙарҙа, өлкәләрҙә һәм автономиялы округтарҙа уларҙың эшмәкәрлеген контролдә тотоу өсөн союз йәки автономиялы республиканың, крайҙарҙың, өлкәнең йәки автономиялы округтың хәрби комиссары рәйеслегендә тейешле комиссиялар төҙөлгән. Саҡырыу комиссиялары эшмәкәрлегенә халыҡ депутаттары Советтары контроллек итте һәм прокурор күҙәтеүе алып барылды. Саҡырыу мәсьәләһен хәл иткәндә эшкә намыҫһыҙ йәки ғәҙелһеҙ ҡараған, саҡырыу комиссиялары ағзалары һәм хеҙмәткә саҡырылыусыларҙы тикшереүҙә ҡатнашҡан табиптар, шулай уҡ енәйәт ҡылыуға юл ҡуйған башҡа кешеләр ғәмәлдәге ҡануниәткә ярашлы яуаплылыҡҡа тарттырылды. Саҡырыу комиссиялары эшмәкәрлегенә халыҡ депутаттары Советтары контроллек итте һәм прокурор күҙәтеүе алып барылды. Саҡырыу мәсьәләһен хәл иткәндә эшкә намыҫһыҙ йәки ғәҙел ҡараған, саҡырыу комиссиялары ағзалары һәм хеҙмәткә саҡырылыусыларҙы тикшереүҙә ҡатнашҡан табиптар, шулай уҡ енәйәт ҡылыуға юл ҡуйған башҡа кешеләр ғәмәлдәге ҡануниәткә ярашлы яуаплылыҡҡа тарттырылды. Хәрби-төҙөлөш отрядтары башлыса төҙөлөш уҡыу йорттарын тамамлаған йәки төҙөлөш йәки уларға оҡшаш һөнәрҙәргә эйә булған йәки төҙөлөштә эш тәжрибәһе булған призывниктарҙан (сантехниктар, бульдозерсылар, кабель һалыусылар һ. б.) комплектланған. Хәрби төҙөүселәрҙең хоҡуҡтары, бурыстары һәм яуаплылығы хәрби ҡануниәт менән билдәләнде, ә уларҙың хеҙмәт эшмәкәрлеге хеҙмәт ҡануниәте (теге йәки был законды ҡулланыуҙың ҡайһы бер үҙенсәлектәре) менән көйләнә. Хәрби төҙөүселәрҙең эш хаҡы ғәмәлдәге нормалар буйынса түләнде. Хәрби-төҙөлөш отрядтарында мотлаҡ эшләү срогы хеҙмәт итеү ваҡытына иҫәпләнде. Закон: — бөтә совет граждандары өсөн хеҙмәткә саҡырыу йәшен билдәләне — 18 йәш; Ғәмәлдәге хәрби хеҙмәт ваҡыты (һалдаттар һәм матростар, сержанттар һәм старшиналар) — 2-3 йыл; Хәрби хеҙмәткә саҡырыуҙы кисектереү өс нигеҙ буйынса: а) һаулыҡ торошо буйынса — ауырыу буйынса ваҡытлыса хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип танылған призывниктарға (Закондың 36-сы статьяһы); б) ғаилә хәле буйынса (Закондың 34-се статьяһы); в) белем алыуҙы дауам итеү өсөн (Закондың 35-се статья); 1946-1948 йылдарҙа, күпләп демобилизаця барған осорҙа, СССР Ҡораллы Көстәренә хәрби хеҙмәткә саҡырыу үткәрелмәгән. Уның урынына призывниктарҙы емерелгән хужалыҡ объекттарын тергеҙеү эштәренә саҡырғандар. Дөйөм хәрби бурыс тураһындағы яңы закон 1949 йылда ҡабул ителгән, уға ярашлы йылына бер тапҡыр, 3 йылға, флотҡа — 4 йылға саҡырыу билдәләнгән. 1968 йылда хеҙмәт итеү ваҡыты бер йылға ҡыҫҡартыла, йылына бер тапҡыр саҡырыу урынына яҙғы һәм көҙгө саҡырыу кампаниялары индерелә. === Хәрби хеҙмәт үтәү === [[Файл:Volchenkov alexander 08.jpg|thumb|250px|Хәрби хеҙмәткә саҡырыу ҡағыҙы (повестка), 26-сы форма, 106-сы статьяға, хәрби хеҙмәткә саҡырыу тураһында, 1986 йылғы өлгө.]] Хәрби хеҙмәт — СССР граждандарының СССР Ҡораллы Көстәре составында конституцион хәрби бурысын үтәүенә бәйле булған дәүләт хеҙмәтенең айырым төрө (СССР Конституцияһының 63-сө статьяһы). Хәрби хеҙмәт граждандарҙың социалистик Ватанды һаҡлау буйынса (СССР Конституцияһының 31-се һәм 62-се статьялары) үҙ конституцион бурысын тормошҡа ашырыуҙың әүҙем формаһы була, почётлы бурыс була һәм СССР граждандарына ғына йөкмәтелә. СССР биләмәһендә йәшәгән сит ил кешеләре һәм гражданлығы булмағандар хәрби бурыс үтәмәгән һәм хәрби хеҙмәткә алынмаған, шул уҡ ваҡытта улар, гражданлыҡ совет ойошмаларына эшкә (хеҙмәткә) законда билдәләнгән ҡағиҙәләрҙе үтәп, гражданлыҡ совет ойошмаларына эшкә (хеҙмәткә) ҡабул ителеүе мөмкин булған. Хәрби хеҙмәткә совет граждандары конституцион бурысҡа (СССР Конституцияһының 63-сө статьяһы) һәм Дөйөм хәрби бурыс тураһында закондың 7-се статьяһына (1967 йыл) ярашлы саҡырыу юлы менән, бөтә хәрби хеҙмәткәрҙәр һәм хәрби бурыслылар үҙ халҡына, Совет Ватанына һәм Совет хөкүмәтенә тоғролоҡҡа [[хәрби ант]] ҡабул итә. Хәрби хеҙмәткә Дөйөм хәрби бурыс тураһындағы Закондың 9-сы статьяһында (1967 йыл) билдәләнгән тәртиптә бирелгән ''персональ хәрби исемдәр'' институты булыуы хас, уларға ярашлы, хәрби хеҙмәткәрҙәр һәм хәрби бурыслылар, бынан килгән бөтә хоҡуҡи эҙемтәләре менән, начальниктарға һәм буйһонғандарға, өлкәндәргә һәм кеселәргә бүленә. СССР ''Ҡораллы Көстәре''нә саҡырылыш контингентының хәрби иҫәптә тороусы (хәрби комиссариаттарға беркетелгән) 40 % самаһы саҡырыла. '''Хәрби хеҙмәтте үтеү формалары''' Ҡораллы Көстәрҙең хәҙерге шарттарҙа даими кадрҙар нигеҙендә төҙөү принцибына ярашлы (Ҡораллы Көстәрҙең кадрлы хәрбиҙәре менән хәрби бурыслы хәрби яҡтан өйрәтелгән граждандар запасы булыуын берләштереп) билдәләнгән. Шуға күрә Дөйөм хәрби бурыс тураһындағы законға ярашлы (5-се статья), хәрби хеҙмәт (һәр ҡайһыһы айырым формаларҙа үткән) ғәмәлдәге хәрби хеҙмәткә һәм запастағы хеҙмәткә бүленгән. [[Ғәмәлдәге хәрби хеҙмәт]] — совет граждандарының тейешле хәрби частар, хәрби караптар экипажында, шулай уҡ хәрби учреждениелар, йорттары һәм башҡа хәрби ойошмалар составында Хәрби көстәр кадры булып хеҙмәте. Ғәмәлдәге хәрби хеҙмәткә алынғандар, хәрбиҙәр тип аталғандар, улар дәүләт менән хәрби-хеҙмәт мөнәсәбәттәрендә булғандар, штатта ҡаралған билдәле бер хәрби йәки махсус әҙерлек талап иткән вазифаларға тәғәйенләнгәндәр. Ҡораллы Көстәрҙең ойоштороу структураһына ярашлы, дәүләт тарафынан личный составтың характеры һәм хеҙмәт компетенцияһы күләмендәге айырмаһы буйынса хәрби хеҙмәттең түбәндәге формалары ҡабул ителгән һәм файҙаланылған: * һалдат һәм матрос, сержант һәм старшиналарҙың срочный хәрби хеҙмәте * Сержанттар һәм старшиналарҙың ваҡытынан артыҡ хәрби хеҙмәте * [[прапорщик]]тар һәм [[мичман]]дар хеҙмәте * офицерҙар составы хеҙмәте, шул иҫәптән 2-3 йылға запастан саҡырылған офицерҙар хеҙмәте Ғәмәлдәге хәрби хеҙмәтте башҡарыуҙың өҫтәмә формаһы сифатында тыныс ваҡытта СССР Ҡораллы Көстәрендә үҙ ирке менән һалдат һәм матрос, сержант һәм старшина вазифаларында ҡабул ителгән ҡатын-ҡыҙҙар хеҙмәте файҙаланылған; Хәрби хеҙмәтте үтеү формаларына хәрби төҙөүселәр хеҙмәте (эше) ҡушылған. '''Запастағы хеҙмәт''' - СССР Ҡораллы Көстәре ғәскәре запасына индерелгән граждандарҙың хәрби хеҙмәтте ваҡыты-ваҡыты менән башҡарыуы запастағы хәрби бурыслы кешеләр тип атала. Запаста булыу ваҡытында хәрби хеҙмәт үтеү формалары булып ҡыҫҡа ваҡытлы күнекмәләр һәм камиллаштырыу әҙерлеге тора: * маҡсаты хәрби һәм махсус хәрби бурыслыларҙың әҙерлеген камиллаштырыуға, уны заманса талаптар кимәлендә тотоуға ҡайтып ҡалған уҡыу сборҙары; * хәрби идара органдарының хәрби һәм мобилизация әҙерлеген билдәләү маҡсатында булған тикшереү сборҙары (ОВУ); СССР Ҡораллы Көстәре личный составының хоҡуҡи хәле түбәндәгесә регламентланды: * [[СССР Конституцияһы]] (Төп Законы), (1977 йыл.) * Дөйөм хәрби бурыс тураһында СССР Законы, (1967 йыл.) * СССР Ҡораллы Көстәренең дөйөм хәрби уставтары һәм Карап уставы * Офицерҙар, прапорщиктар һәм ваҡытынан арттырып хеҙмәт итеүселәрҙең һ. б. хәрби хеҙмәтте үтеү тураһында положениелар * [[Хәрби уставтар]] * Нәсихәттәр * Инструкциялар * Күрһәтмәләр (Руководства) * Бойороҡтар (Приказы) * Бойороҡтар (Приказания) == СССР Ҡораллы Көстәре сит илдәрҙә == * [[Иран]]дағы совет ғәскәрҙәре [[Кавказ аръяғы]] һәм [[Урта Азия]] хәрби округтарына ҡараған. * Германияла (ГДР - Германия Демократик Республикаһы) совет ғәскәрҙәре төркөмө (ГСВГ) * Польшала ғәскәрҙәрҙең төньяҡ төркөмө (СГВ) * Австрияла (1-се формирование), Чехословакияла (2-се формирование) Үҙәк ғәскәрҙәр төркөмө (ЦГВ) * Венгрияла Көньяҡ ғәскәрҙәр төркөмө (ЮГВ) * Кубала совет хәрби белгестәре төркөмө (ГСВСК) * Монголиялағы Совет ғәскәрҙәре Байкал аръяғы хәрби округына ҡараған. * Афғанстанда совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты (40-сы армия, ОКСВА) Төркөстан хәрби округына, ә ОКСВА составындағы сик буйы ғәскәрҙәре подразделениелары Урта Азия һәм Көнсығыш сик буйы округтарына ҡараған. * Хәрби-диңгеҙ флотының урынлашыу пункттары: Сүриәлә Тартус, Вьетнамда Камрань, Ираҡта Умм-Каср, Эфиопияла Нокра, Польшала Свиноуйсьце, Кубала Гавана һәм Сьенфуэгос. ** Финляндияла Порккала-Удд хәрби-диңгеҙ базаһы<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002869 Записка Г. К. Жукова и В. Д. Соколовского в ЦК КПСС о дальнейшем сокращении Вооружённых Сил СССР, 9 февраля 1956 г..] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709000457/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002869 |date=2014-07-09 }}</ref> ** Финляндиялағы Ханко хәрби-диңгеҙ базаһы ** Ҡытайҙа Порт-Артур хәрби-диңгеҙ базаһы {{Группы войск}} == Хәрби хәрәкәттәр == {{main|Военные действия}} [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң, территорияһында ''СССР Ҡораллы Көстәре'' йәки ''СССР Ҡораллы Көстәре''нең хәрби кәңәшселәре һәм хәрби белгестәре хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан (хәрби хәрәкәттәр ваҡытында) булған дәүләттәр (илдәр)<ref>Из Федеральных законов «О ветеранах» от 12 января 1995 г. № 5-ФЗ (в ред. Федерального закона от 29.06.2015 № 176-ФЗ).</ref>: * [[Ҡытай]] — 1946 йылдың мартынан алып 1949 йылдың апреленә тиклем, 1950 йылдың март-май айҙарында (Хәрби-һауа оборонаһы ғәскәрҙәре төркөмөнөң личный составы) (ҡара: [[Ҡытайҙа Граждандар һуғышы]]) * [[Төньяҡ Корея]] - 1950 йылдың июненән 1953 йылдың июленә тиклем - хәрби подразделениелар Ҡытай биләмәһенән хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша (ҡара: Корея һуғышы) * [[Венгрия]] — 1956 йыл (ҡара: 1956 йылғы Венгрия ихтилалы) * 1969 йылдың марты — Даманский утрауы (ҡара: Даманский утрауындағы янындағы хәрби хәрәкәттәр (ҡара: Даманский утрауындағы сик буйы конфликты) * 1969 йылдың авгусы — [[Жаланашколь]] күле янындағы хәрби хәрәкәттәр (ҡара: Жаланашколь күле янындағы сик буйы конфликты) * [[Мысыр—Алжир]] — 1962—1964 йылдар * Мысыр (Берләшкән Ғәрәп Республикаһы) - 1962 йылдың октябренән 1963 йылдың мартына тиклем; 1967 йылдың июне; 1968 йыл, 1969 йылдың мартынан 1972 йылдың июленә тиклем (ҡара: Мысыр-Израиль көсһөҙләндереү һуғышы); 1973 йылдың октябренән 1974 йылдың мартына тиклем; 1974 йылдың июненән алып 1975 йылдың февраленә тиклем (Суэц каналы зонаһында ҡуйылған миналарҙан таҙартыуҙа ҡатнашҡан (СССР Ҡара диңгеҙ һәм Тымыҡ океан флоттарының личный составы). * [[Йемен Ғәрәп Республикаһы]]- 1962 йылдың октябренән 1963 йылдың мартына тиклем; 1967 йылдың ноябренән алып 1969 йылдың декабренә тиклем. * [[Вьетнам]] — 1961 йылдың ғинуарынан алып 1974 йылдың декабренә тиклем (ҡара: Вьетнамдағы һуғыш), шул иҫәптән Көньяҡ Ҡытай диңгеҙендә хәрби хеҙмәт бурыстарын хәл итеүсе Тымыҡ океан флоты разведка караптарының личный составы. * [[Сүриә]] — 1967 йылдың июне; 1970 йылдың март-июле; 1972 йылдың сентябрь-ноябрь айҙары; 1973 йылдың октябре. <!-- * [[Чехословакия]] — 1968 (см. [[«Дунай» операцияһы]])--> * [[Ангола]] — 1975 йылдың ноябренән 1991 йылға тиклем (ҡара: Анголалағы Граждандар һуғышы) * [[Мозамбик]] — 1967-1969 йылдар; 1975 йылдың ноябренән 1979 йылдың ноябренә тиклем, 1984 йылдың мартынан 1988 йылдың авгусына тиклем (ҡара: Мозамбикта Граждандар һуғышы) * [[Эфиопия]] - 1977 йылдың декабренән 1990 йылдың ноябренә тиклем (ҡара: Эфиопия-Сомали һуғышы, Эритреяның бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш). <!-- * [[Ливия]] — 1977 (ҡара: [[Мысыр-ливия һуғышы]])--> * [[Афғанстан]] — 1978 йылдың апреленән алып 1989 йылдың 15 февраленә тиклем (ҡара: [[Афған һуғышы]] (1979 - 1989) * [[Камбоджа]] — 1970 йылдың апрель-декабрь айҙары * [[Бангладеш]] — 1972-1973 йылдар (СССР Хәрби-Диңгеҙ флоты караптары һәм ярҙамсы суднолары). * [[Лаос]] — 1960 йылдың ғинуарынан алып 1963 йылдың декабренә тиклем; 1964 йылдың авгусынан алып 1968 йылдың ноябренә тиклем; 1969 йылдың ноябренән алып 1970 йылдың декабренә тиклем. * [[Сүриә]] һәм [[Ливан]] — 1982 йылдың июне (ҡара: Ливан һуғышы (1982) == Филателияла == СССР Ҡораллы Көстәре (РККА) темаһына СССР-ҙа сығарылған байтаҡ почта маркалары арналған. Түбәндә маркаларҙың юбилей сығарылыштары бирелгән: <center><gallery widths="150" heights="150" caption="СССР почта маркалары серияһы, 1928 йыл: Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына (РККА) 10 йыл"> Файл:Stamp 1928 303.jpg Файл:Stamp Soviet Union 1928 304.jpg Файл:Stamp Soviet Union 1928 305.jpg Файл:Stamp Soviet Union 1928 306.jpg </gallery></center> <center><gallery widths="450" heights="340" caption="Почта маркалары серияһы, 1938 йыл: Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына 20 йыл"> Файл:1938 CPA 588-594.jpg </gallery></center> <center><gallery widths="160" heights="160" caption="Почта маркалары серияһы, 1948 йыл: Совет Армияһына 30 йыл"> Файл:1948_CPA_1242.jpg Файл:Stamp of USSR 1241.jpg Файл:Stamp of USSR 1239.jpg Файл:Stamp of USSR 1240.jpg </gallery></center> <center><gallery perrow="5" widths="160" heights="160" caption="Почта маркалары серияһы, 1958 йыл: СССР Ҡораллы Көстәренә 40 йыл"> Файл:1958 CPA 2121.jpg Файл:1958 CPA 2122.jpg Файл:Stamp of USSR 2125.jpg Файл:Stamp of USSR 2123.jpg Файл:1958 CPA 2124.jpg </gallery></center> Айырыуса күп һанлы һәм сағыу почта маркалары серияһы Совет Ҡораллы Көстәренең 50 йыллығына сығарылды: <center><gallery perrow="4" widths="160" heights="160" caption="Почта маркалары серияһы, 1968 йыл: Совет Ҡораллы Көстәренә 50 йыл"> Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3605 stamp (Lenin Addressing Vsevobuch Troops in 1919).jpg|<small>[[1919 йыл]]. В. И. Лениндың Мәскәүҙең Ҡыҙыл майҙанында Всевобуч ғәскәрҙәре алдында сығышы</small> Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3606 stamp ('Did You Volunteer' Poster (D.Moor, 1920) and Young Red Army).jpg|<small>Һин үҙ иркең менән ғәскәргә яҙылдыңмы?</small> Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3607 stamp (Red Army Entering Vladivostok, 1922, and Soldier's Monument in Vladivostok (Alexey Teneta)).jpg|<small> [[1922 йыл]]. Ҡыҙыл Армия частарының Владивостокка инеүе.</small> Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3608 stamp (Dneprostroi Dam and Sculpture 'On Guard' (Leonid Sherwood, 1933)).jpg|<small>Тыныслыҡ һәм хеҙмәт ҡаҙаныштары һағында</small> Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3609 stamp ('Red Army as Liberator' Poster (Victor Koretsky, 1939) and Tanks in Western Ukraine).jpg|<small>[[1939 йыл]]. Көнбайыш Украина һәм Көнбайыш Белоруссия халҡы Ҡыҙыл Армияны ҡаршылай</small> Файл:1968 CPA 3610.jpg|<small>[[1941 йыл]]. [[Мәскәү]] янында немец-фашист ғәскәрҙәрен тар-мар итеү</small> Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3611 stamp (25th Anniversary of the Battle of Stalingrad, 1943. Monument (Yevgeny Vuchetich) and German Prisoners of War).jpg|<small>[[1943 йыл]]. [[Волгоград|Сталинград]] янында немец-фашист ғәскәрҙәрен тар-мар итеү</small> Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3612 stamp (Moscow Victory Parade of 1945 and Soviet War Memorial (Yevgeny Vuchetich), Treptower Park, Berlin).jpg|<small>[[1945 йыл]]. [[Мәскәү]]ҙә [[Еңеү парады]]</small> Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3614 sheet of 1 (Design as CPA 3613, Order of Victory and Guards Ribbon).jpg|<small>Серияның почта блогы</small> Файл:1968 CPA 3613.jpg|<small>СССР Ҡораллы Көстәренең хәрби техникаһы</small> Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3604 stamp (Red Star and Flags of Army, Navy and Air Forces).jpg|<small>СССР Ҡораллы Көстәренең биш мөйөшлө йондоҙо һәм ғәскәри төрҙәре флагтары</small> </gallery></center> <center><gallery perrow="4" widths="350" heights="350" caption="ССР Союзының почта карточкаһы, 1978 йыл: СССР Ҡораллы Көстәренең 60 йыллығы"> Файл:USSR PCWCS №55 mint.jpg|Советтар Союзының почта карточкаһы, 1978 йыл: СССР Ҡораллы Көстәренең 60 йыллығы.</small> </gallery></center> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Рус армияһы тарихы]] * [[Пётр I Армияһы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [[Справка]] Управления устройства и службы войск ГУ [[РККА]] о социальном составе РККА на 1 апреля 1926 года, от 19 февраля 1927 года. * {{Книга:Советская военная энциклопедия|2}}. * Военный энциклопедический словарь, М.: Воениздат, 1984. * Основы советского военного законодательства. Учебник / под общ. ред. С. С. Максимова, М.: [[Воениздат]], 1978. * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=469700&basename=GOPB_AZ |заглавие=Партийно-политическая работа в Красной армии. Документы, июль 1929 г. — май 1941 г |год=1985 |место=М. |издательство=[[Воениздат]]}}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Книга |ссылка=http://www.vtoraya-literatura.com/pdf/rapoport_alekseev_izmena_rodine_1988_text.pdf |автор=Рапопорт В., [[Геллер, Юрий|Алексеев Ю.]] |заглавие=Измена Родине: Очерки по истории Красной Армии |год=1988 |место=Лондон |издательство=Overseas Pub}} * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=608311&basename=GOPB_AZ |заглавие=Военная элита России: Советский период, 1917—1991. Энцикл. справочник |год=2010 |место=М. |издательство=Вече}}{{Недоступная ссылка|date=июня 2020 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=457974&basename=OldBook |автор=Garthoff R. L. |заглавие=Soviet Military Policy: A Historical Analysis |год=1966 |место=New York; Washington |издательство=Praeger}} * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=601739&basename=GOPB_AZ |автор=Жарков В. В. |заглавие=РККА 1920—1930 гг.: организационное строительство и идеологическая работа. Монография |год=2008 |место=Ярославль |издательство=Изд-во ЯГПУ}}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=589916&basename=GOPB_AZ |автор=Кадыров Б. Г. |заглавие=Армия и национальный вопрос (1921—1938 гг.) |год=2001 |место=Казань |издательство=Изд-во Казан. ун-та}} * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=462598&basename=GOPB_AZ |автор=Кадыров Б. Г. |заглавие=Национальная политика советского государства в межвоенный период (военный аспект) |год=2002 |место=Казань |издательство=ДАС}} * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=419104&basename=GOPB_AZ |автор=[[Печёнкин, Александр Алексеевич|Печенкин А. А.]] |заглавие=Военная элита СССР в 1935—1939 гг.: репрессии и обновление |год=2003 |место=М. |издательство=ВЗФЭИ}}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=315345&basename=GOPB_AZ |автор=[[Печёнкин, Александр Алексеевич|Печенкин А. А.]] |заглавие=Сталин и Военный совет |год=2007 |место=М. |издательство=ВЗФЭИ}}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=496372&basename=GOPB_AZ |заглавие=Художественная выставка «XV лет РККА» |год=1934 |место=М. |издательство=Изогиз}}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=496854&basename=GOPB_AZ |заглавие=Художественная выставка «XX лет РККА и Военно-морского флота». Каталог |год=1938 |место=М. |издательство=[[Воениздат]]}}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Книга |ссылка=http://militera.org/h/1/all/view.html?node=22561&sort=category&category=879&card=33075 |автор=Феськов В. И., Калашников К. А., Голиков В. И. |заглавие=Советская Армия в годы «холодной войны» (1945—1991) |год=2004 |место=Томск |издательство=Изд. Том. гос. ун-та |isbn=5-7511-1819-7}} * Стратегический очерк Великой Отечественной войны 1941—1945 гг. * История второй мировой войны, 1939—1945. М., 1978. Т. 9. * Тыл Вооружённых Сил. 300 лет. Военно-ист. альбом. М.: Защитники Отчизны, 2000. * {{Книга |ref=Во Имя России |заглавие=Во Имя России. Российское государство, армия и воинское воспитание |ответственный=Под ред. В. Кулакова, В. Золотарева, В. Марущенко, С. Антюшина |год=1999 |место=М. |издательство=Русь-РКБ |страниц=352 |isbn=5-86273-020-6 |тираж=50000}} == Һылтанмалар == * [http://www.soldat.ru/ soldat.ru — страница Вооружённых Сил СССР (ВС СССР)] * [http://mil.ru/ Официальная страница Министерства обороны Российской Федерации (Минобороны России)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161125074551/http://mil.ru/ |date=2016-11-25 }} * [http://www.rkka.ru/index.htm Сайт, посвящённый РККА] * [http://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/106/982.htm ВС СССР] * [http://bse.sci-lib.com/article106982.html «ВС СССР» в БСЭ] * [http://www.rusempire.ru/component/option,com_true/Itemid,427/catid,30/func,detail/id,3458/ Форма одежды, нагрудные знаки и т.л. ВС СССР в ВЭС] * [http://cris9.armforc.ru/index.htm Вооружение, военная техника и форма одежды русской армии и ВМФ в XX веке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220107035350/http://cris9.armforc.ru/index.htm |date=2022-01-07 }} * [http://www.rg.ru/2010/12/23/data-site.html Статья «От „Ильи Муромца“ до „Белых Лебедей“»] // [[Российская Газета]], 23 декабря 2010 * [http://www.modnaya.ru/library/006/051.htm «О всеобщей воинской обязанности»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170527142946/http://modnaya.ru/library/006/051.htm |date=2017-05-27 }} * [[s:Закон СССР от 1.09.39 о всеобщей воинской обязанности|Закон СССР от 1.09.39 о всеобщей воинской обязанности.]] * [[s:Приказ НКО СССР от 20 июня 1940 г № 0130|Приказ НКО СССР от 20 июня 1940 г № 0130]] * [http://www.rkka.msk.ru/rbp/rbp1.shtml «Руководство для бойца пехоты»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100518204623/http://www.rkka.msk.ru/rbp/rbp1.shtml |date=2010-05-18 }} * [https://web.archive.org/web/20121116084643/http://www.thexvid.com/video/32653-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4 Военный парад в СССР] * [https://web.archive.org/web/20080329072336/http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/total.html Потери личного состава Вооружённых Сил России] * [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002842 Справка-доклад Г. К. Жукова в ЦК КПСС о сокращении численности вооружённых сил СССР, 12 августа 1955 г..] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709005936/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002842 |date=2014-07-09 }} * [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002869 Записка Г. К. Жукова и В. Д. Соколовского в ЦК КПСС о дальнейшем сокращении Вооружённых Сил СССР, 9 февраля 1956 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709000457/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002869 |date=2014-07-09 }} * [http://www.simvolika.org/project01_81.htm Памятная медаль «В память 95-летия Вооружённых сил СССР»] {{Виды войск ВС СССР}} {{Организация Варшавского договора}} {{РККА в годы ВОВ}} [[Категория:СССР Ҡораллы көстәре]] n8rl0ca5zux48eaa25eaemiz028m1ct 0 199135 1303170 1278144 2026-08-24T01:29:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303170 wikitext text/x-wiki {{Театральный деятель | Имя = Сергей Пускепалис | Изображение = Sergei Puskepalis 03.jpg | Ширина = | Описание изображения = | Имя при рождении = | Профессия = {{актёр|СССР|России|XX века|XXI века|телевидения России}}, {{театральный режиссёр|России}} | Театр = [[Российский театр драмы имени Ф. Волкова]] | Награды = {{ряд-л|{{Орден Мужества|2023}}}}{{ряд-л|{{Заслуженный артист Российской Федерации|1999}}|{{Премия ФСБ|2015}}|{{Благодарность Президента Российской Федерации|2021}}}} «[[Серебряный медведь]]» (2010) «[[Золотой орёл (кинопремия)|Золотой орёл]]» (2018) «[[Ника (кинопремия)|Ника]]» (2008, 2024) «[[Кинотавр]]» (2007) Премия [[Международный кинофестиваль в Карловых Варах|кинофестиваля в Карловых Варах]] (2007) }} '''Серге́й Ви́тауто<ref>{{cite web|url=http://www.gq.ru/culture/film/33486_sergey_puskepalis_bolshe_ya_ne_zabivayu_svoyu_familiyu_v_poiskovike.php|title=Сергей Пускепалис: «Больше я не забиваю свою фамилию в поисковике»|author=Денис Корсаков|quote=Пускепалис до сих пор носит нерусифицированное отчество Витауто. <…> На самом деле отца звали Витаутас, с ударением на первом слоге|date=2013-03-01|publisher=Мужской журнал «[[GQ]]»|accessdate=2013-05-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GX6KJaoM?url=http://www.gq.ru/culture/film/33486_sergey_puskepalis_bolshe_ya_ne_zabivayu_svoyu_familiyu_v_poiskovike.php|archivedate=2013-05-11|deadlink=no}}</ref> Пу́скепалис<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/1330164|title=«В кино я остаюсь лазутчиком», — триумфатор «Берлинале» Сергей Пускепалис о провинции, маске Бэтмена и своём старейшем в России театре|subtitle=|author=Сергей Виноградов|quote=Правильнее произносить её с ударением на первый слог <…>|website=[[Коммерсантъ (издательский дом)|kommersant.ru]]|publisher=Журнал «[[Огонёк (журнал)|Огонёк]]». — № 9. — С. 44|date=2010-03-08|accessdate=2013-05-06|archiveurl=https://archive.today/20130706082148/http://www.kommersant.ru/doc/1330164/print|archivedate=2013-07-06|deadlink=no}}</ref> ''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|рәсәй]] [[театр]] һәм [[Кинематограф|кино]] [[:ru:Актёр|актёры]] һәм режиссёры, [[Сәйәсәт|сәйәси эшмәкәр]]. 2019 йылдың авгусынан 2022 йылдың 20 сентябренә тиклем Ф. Волков исемендәге Ярославль Рәсәй драма театрының художество етәксеһе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1999)<ref name="502-1999">{{cite web|url=http://www.kremlin.ru/acts/bank/13737|title=Указ Президента Российской Федерации Б. Ельцина от 18 апреля 1999 года № 502 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»|date=|publisher=Официальный сайт [[Президент Российской Федерации|Президента Российской Федерации]] // kremlin.ru|pages=|accessdate=2013-05-06|deadlink=no|archive-date=2018-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180801013111/http://www.kremlin.ru/acts/bank/13737}}</ref>. 2021 йылдың февраленән ғүмеренең аҙағына тиклем «Хәҡиҡәт өсөн» партияһының Үҙәк советы ағзаһы. == Биографияһы == === Йәшлек йылдары === Сергей Пускепалис 1966 йылдың 15 апрелендә [[Курск|Курск ҡалаһында]] тыуған. Атаһы — [[Литвалар|литва милләтле]], әсәһе — [[Болгарҙар|болгар ҡыҙы]], сығышы менән [[Молдавия Совет Социалистик Республикаһы|Молдавия ССР-ынан]]. Болгар телен белмәй, атаһы Витаутас улын йәйгеһен йыш ҡына үҙенең әсәһе Данута йәшәгән Каунас ҡалаһына алып барғанлыҡтан, литва телен бала сағында яҡшы белгән<ref>{{Cite web|lang=lt|url=https://sputniknews.lt/columnists/20180609/6241316/aktorius-sergejus-puskepalis-vaikyste-praleidau-lithuania.html|title=Aktorius Sergejus Puskepalis|subtitle=Vaikystę praleidau Lietuvoje|author=Aleksejus Stefanovas Sputnik Lietuva|website=Sputnik Lithuanian|accessdate=2021-03-02|deadlink=yes|url-status=dead}}</ref>. 1980 йылда ғаиләһе менән [[Һарытау]] ҡалаһына күсеп килә<ref name="pusk" />. 1985 йылда Һарытау театр училищеһын (Юрий Киселёв тамамлай<ref>{{cite web|url=http://saratov.kp.ru/daily/24470.4/629586/|title=Сергей Пускепалис: «Я пережил в Саратове лихие 90-е!»|author=Алёна Афанасьева|date=2010-04-08|publisher=Газета «[[Комсомольская правда]]» в [[Саратов]]е|accessdate=2013-05-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GX6OyCTw?url=http://saratov.kp.ru/daily/24470.4/629586/|archivedate=2013-05-11|deadlink=no}}</ref>. Артабан Төньяҡ диңгеҙендә, [[СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флоты|СССР хәрби-диңгеҙ флотында]] өс йыл хеҙмәт итә<ref name="pusk" />. 1988 йылда запасҡа сыҡҡандан һуң, беренсе статья старшинаһы дәрәжәһендә Һарытауға ҡайта. === Карьераһы === Ю. П. Киселёв исемендәге Һарытау йәш тамашасы театрында (ТЮЗ) ун йылдан ашыу актёр булып эшләй<ref>[http://www.tuz-saratov.ru/theatre/authors/index.php?SECTION_ID=426&ELEMENT_ID=9402&sphrase_id=5791 Рубрика «Режиссёры»: Текущие спектакли. — Пускепалис Сергей Витауто: Биография, постановки в театре] // Официальный сайт [[Саратовский театр юного зрителя имени Ю. П. Киселёва|Саратовского театра юного зрителя имени Ю. П. Киселёва (ТЮЗа)]] (''tuz-saratov''.''ru'') {{Wayback|url=http://www.tuz-saratov.ru/theatre/authors/index.php?SECTION_ID=426&ELEMENT_ID=9402&sphrase_id=5791 |date=20180127202524 }}</ref>. 2001 йылда [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] [[Рәсәй театр сәнғәте университеты|Рәсәй театр сәнғәте академияһының (ГИТИС)]] (профессор Пётр Фоменко курсы) режиссёрлыҡ факультетын тамамлай. Театр академияһын тамамлағандан һуң Мәскәүҙә Алексей Слаповскийҙың «Двадцать семь» пьесаһын ҡуя — был спектакль «Балтийский дом» фестивалдәренең береһендә ҡатнаша. Һуңынан Омск ҡалаһының "Бишенсе театры"нда Слаповский пьесалары буйынса «От красной крысы до зелёной звезды» спектаклен ҡуя. Пускепалис һәм Слаповский даими авторҙаш була, Пускепалис Слаповский пьесалары буйынса бер нисә спектакль ҡуя<ref name="pusk">{{Cite web|coauthors=Биография|author=Василий Зимин|subtitle=2010-04-22|archiveurl=no|accessdate=2013-10-16}}</ref>. «Понедельник» Һамар театрында режиссёр булып эшләй. 2003 йылдың майынан 2007 йылға тиклем А. С. Пушкин исемендәге Магнитогорск драма театрында — баш режиссёр. 2007 йылдан — Олег Табаков етәкселегендәге Мәскәү театр-студияһында ҡуйыусы-режиссёр. 2009 йылдың июненән 2010 йылдың февраленә тиклем— Фёдор Волков исемендәге Рәсәй дәүләт академия драма театрының ([[Ярославль]]) баш режиссёры<ref>{{Cite web |url=http://volkovteatr.ru/pages/news/news_rus.htm |title=Новости |date=2009-06-28 |publisher=Волковский театр |accessdate=2009-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090707070604/http://www.volkovteatr.ru/pages/news/news_rus.htm |archivedate=2009-07-07 |deadlink=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.yar.aif.ru/culture/article/17135|title=Сергей Пускепалис: «Разгильдяйству, которое мы пытались пресечь в Волковском театре, всё равно не будет ходу»|author=Тамара Шарова|date=2011-02-18|publisher=«[[Аргументы и факты]]»: газета (Ярославль)|website=yar.aif.ru|accessdate=2013-05-06|deadlink=no|archive-date=2011-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110417113125/http://www.yar.aif.ru/culture/article/17135}}</ref>. Рәсәйҙең иң билдәле драма театрҙары спектаклдәр ҡуйырға саҡыра. 2003 йылдан кинола төшә. Беренсе роле режиссёр [[Учитель Алексей Ефимович|Алексей Учителдең]] «Прогулка» (2003) нәфис фильмында эпизодик роль була. Кинорежиссёр Алексей Попогребский менән «Коктебель» (2003) фильмын төшөргәндә таныша, был фильмда уның улы Глеб Пускепалис (1992 йылдың 5 июле, Железноводск ҡалаһында тыуған) төшкән<ref>''Анжелика Заозерская''. [http://vm.ru/news/2014/09/21/akter-gleb-puskepalis-vneshnyaya-obolochka-zhenshchini-ischezaet-kogda-ti-s-nej-odin-na-odin-265984.html Актёр Глеб Пускепалис: «Внешняя оболочка женщины исчезает, когда ты с ней „один на один“»]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201030905/http://vm.ru/news/2014/09/21/akter-gleb-puskepalis-vneshnyaya-obolochka-zhenshchini-ischezaet-kogda-ti-s-nej-odin-na-odin-265984.html |date=2017-12-01 }} Газета «[[Вечерняя Москва]]» // vm.ru (21 сентября 2014 года)</ref>, Железноводск). Һуңыраҡ Попогребский Сергейҙы «[[:ru:Простые вещи (фильм)|Простые вещи]]<nowiki/>» (2006) һәм «[[:ru:Как я провёл этим летом|Как я провёл этим летом]]» фильмдарында төп ролдәрҙе уйнарға саҡыра<ref name="pusk">{{cite web|url=http://www.saratov-kultura.ru/actor/puskepalis_s_v.html|title=Сергей Витауто Пускепалис|subtitle=Биография|author=Василий Зимин|date=2010-04-22|publisher=Сайт «Культура Саратова»|website=saratov-kultura.ru|accessdate=2013-05-06|deadlink=no|archive-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016072504/http://saratov-kultura.ru/actor/puskepalis_s_v.html}}</ref>. Һуңыраҡ Попогребский Сергейҙы «[[:ru:Простые вещи (фильм)|Простые вещи]]<nowiki/>» (2006) һәм «[[:ru:Как я провёл этим летом|Как я провёл этим летом]]» фильмдарында төп ролдәрҙе уйнарға саҡыра<ref name="pusk">{{Cite web|coauthors=Биография|author=Василий Зимин|subtitle=2010-04-22|archiveurl=no|accessdate=2013-10-16}}</ref>. [[Магнитогорск|Магнитогорск ҡалаһында]] [[М. И. Глинка исемендәге Магнитогорск дәүләт консерваторияһы|М. И. Глинка исемендәге Магнитогорск дәүләт консерваторияһы]]ның театр факультетында курс алып бара<ref name="pusk" />. 2015 йылда [[Ереван]]да үткән «Золотой абрикос» кинофестивалендә Сергей Пускепалис кинорежиссёр сифатында төшөргән «Клинч» фильмының премьераһы була. Был элек Пускепалис Өфөлә ҡуйған Алексей Слаповский пьесаһының экранизацияһы була<ref>{{публикация |1=статья |автор=Ольга Галицкая |заглавие=Сергей Пускепалис представил свой режиссёрский дебют «Клинч» |ссылка=https://rg.ru/2015/07/17/klinch-site.html |издание=«[[Российская газета]]» (rg.ru) |год=2015 |номер= |том= |месяц=8 |день=17 |issn= |ref= |архив дата=2021-10-21 |архив=https://web.archive.org/web/20211021125506/https://rg.ru/2015/07/17/klinch-site.html }}</ref>. 2018 йылдың 4 декабрендә Горький исемендәге Мәскәү Художество академия театры художество етәксеһенең ижад эше буйынса урынбаҫары итеп тәғәйенләнә<ref>[https://ria.ru/culture/20181204/1543454806.html Новый худрук МХАТа Эдуард Бояков: «После Крыма патриотом быть легче»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181204235723/https://ria.ru/culture/20181204/1543454806.html |date=2018-12-04 }} ''[[РИА-Новости]]'', 04.12.2018</ref><ref name="MZ">''Александра Зеркалева'', ''Илья Жегулев''. [https://meduza.io/feature/2018/12/04/boevye-tovarischi-s-donbasskimi-kornyami Боевые товарищи с донбасскими корнями: МХАТ имени Горького возглавили Бояков, Прилепин и Пускепалис. Что всё это значит?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181205003633/https://meduza.io/feature/2018/12/04/boevye-tovarischi-s-donbasskimi-kornyami |date=2018-12-05 }} ''[[Meduza]]'', 04.12.2018</ref>. 2019 йылдан 2022 йылға тиклем — Фёдор Волков исемендәге Рәсәй дәүләт академия драма театрының ([[Ярославль]]) художество етәксеһе. === Сәйәсәт һәм йәмәғәт позицияһы === 2015 йылдан үҙ-үҙен иғлан иткән [[Донецк Халыҡ Республикаһы|ДНР]] етәксеһе Александр Захарченко менән дуҫ була. Яҙыусы Захар Прилепин раҫлағанса, Пускепалис ДНР-ға финанс ярҙамы күрһәтә<ref name="MZ" />. 2020 йылдың февралендә «Справедливая Россия — За правду» партияһының ойоштороу съезында партияның рәйес урынбаҫары итеп һайлана<ref>{{cite web|title=Сергей Пускепалис избран заместителем главы новой партии «За правду»|url=https://yarnovosti.com/news/sergey-puskepalis-izbran-zamestitelem-glavy-novoy-partii-za-pravdu/|publisher=ЯРНОВОСТИ|date=2020-02-02|accessdate=2021-03-17|archive-date=2021-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612164221/https://yarnovosti.com/news/sergey-puskepalis-izbran-zamestitelem-glavy-novoy-partii-za-pravdu/|deadlink=no}}</ref>. 2021 йылдың февраленән ошо партияларҙы берләштергәндән һуң «Справедливая Россия — За правду» партияһының Үҙәк советы ағзаһы була<ref>{{cite web|title=Председателем обновлённой «Справедливой России» избран Сергей Миронов|url=https://yarnovosti.com/news/predsedatelem-obnovlennoy-spravedlivoy-rossii-izbran-sergey-mironov/|publisher=Ярновости|date=2021-02-21|accessdate=2021-03-17|archive-date=2021-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210222133711/https://yarnovosti.com/news/predsedatelem-obnovlennoy-spravedlivoy-rossii-izbran-sergey-mironov/|deadlink=no}}</ref><ref>[https://spravedlivo.ru/11041415 Пускепалис Сергей Витауто] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210514112911/https://spravedlivo.ru/11041415 |date=2021-05-14 }} — «Справедливая Россия — Патриоты — За правду»</ref>. Көнбайыш фильмдарында төшөү тәҡдимдәренә һәм гонорарҙың ҙурлығына ҡарамаҫтан, үҙ позицияһын көнбайыш илдәре кинематографында рус кешеләрен ҡабул ителмәҫлек итеп һүрәтләү менән аңлатып, принципиаль рәүештә баш тарта<ref>[https://ria.ru/20190517/1553563252.html «Не уважают русских»: Пускепалис объяснил, почему не снимается на Западе]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190517105756/https://ria.ru/20190517/1553563252.html |date=2019-05-17 }} [[РИА «Новости»]], 17 мая 2019 г.</ref>. 2022 йылда Рәсәйҙең Украинаға баҫып инеүен хуплай<ref>{{cite web|title=Худрук Волковского театра поддержал российскую армию|url=https://yar.mk.ru/social/2022/03/11/khudruk-volkovskogo-teatra-podderzhal-rossiyskuyu-armiyu.html|publisher=[[Московский комсомолец]]|date=2022-03-11|access-date=2022-03-30|archive-date=2022-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316125106/https://yar.mk.ru/social/2022/03/11/khudruk-volkovskogo-teatra-podderzhal-rossiyskuyu-armiyu.html|deadlink=no}}</ref>. === Шәхси тормошо === Һарытау ҡыҙы, Һарытау театр училищеһын тамамлаған, Һарытау дәүләт академия драма театры артисы Эльвира Данилинаға (1965 йылдың 29 сентябрендә тыуған) өйләнә<ref name="pusk" />. 1991 йылда Елена Петроваға өйләнә<ref>{{Cite web|url=https://wellnesso.ru/family/zhenyi-sergeya-puskepalisa.html|author=Александра Галеева|title=Две жены звезды «Женитьбы Белугина» Сергея Пускепалиса|subtitle=Содержание: первый брак с Эльвирой Данилиной; вторая жена Сергея — Елена|description=Фото: womanhit.ru, kulturologia.ru|website=wellnesso.ru|access-date=2021-11-08|archive-date=2021-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211108104123/https://wellnesso.ru/family/zhenyi-sergeya-puskepalisa.html|deadlink=no}}</ref>. Сергей Пускепалистың ғаиләһе [[Ставрополь крайы|Ставрополь крайындағы Железноводск]] ҡалаһында йәшәй<ref name="pusk" /><ref>[http://www.inedelya.ru/interviews/article9892 Режиссёр и актёр Сергей Пускепалис: «Работать можно и в Москве, но жить надо с видом на горы»]// inedelya.ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210612164217/http://www.inedelya.ru/interviews/article9892 |date=2021-06-12 }}</ref>. === Һәләк булыуы һәм ерләнеүе === 2022 йылдың 20 сентябрендә Сергей Пускепалис 57-се йәшендә Ярославль өлкәһенең Ростов ҡалаһы янында [[Холмогоры (автомобиль юлы)|М-8 трассаһының]] 201-се километрында юл-транспорт ваҡиғаһында һәләк була<ref>{{Cite web |url=https://wikimapia.org/#lang=ru&lat=57.168200&lon=39.355946&z=18&m=w |title=Место гибели Сергея Пускепалиса на Викимапии |access-date=2023-09-20 |archive-date=2018-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180701161322/https://wikimapia.org/#lang=ru&lat=57.168200&lon=39.355946&z=18&m=w |deadlink=no }}</ref>. Актёр ултырған микроавтобус, Ford Transit инкассатор броневигы трасса буйлап хәрәкәт иткәндә, ҡаршы һыҙатҡа осоп сыға һәм йөк машинаһына бәрелә. Сергей Пускепалис һәм уның микроавтобус менән идара иткән шәхси водителе Александр Синицын урында уҡ һәләк була, йөк автомобиле водителе зыян күрә<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5571044|title=Погиб актёр и режиссёр Сергей Пускепалис|website=[[Коммерсантъ]]|date=2022-09-20|access-date=2022-09-20|archive-date=2022-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220920112917/https://www.kommersant.ru/doc/5571044|deadlink=no}}</ref>. Фургонды, Донбасс хәрбиҙәренә тапшырыу маҡсатында, актёр үҙе һатып ала һәм [[Мәскәү|Мәскәүгә]] алып ҡайта<ref>{{Cite web |url=https://www.kp.ru/daily/27447/4650667/ |title=Последнее интервью Сергея Пускепалиса|website=[[Комсомольская правда]]|date=2022-09-21 |access-date=2022-09-21 |archive-date=2022-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921171533/https://www.kp.ru/daily/27447/4650667/ |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.livekuban.ru/news/obshchestvo/poyavilos-poslednee-video-sergeya-puskepalisa |title=Последнее видео актёра Пускепалиса: показал броневик, на котором разбился |date=2022-09-20|access-date=2022-09-21 |archive-date=2022-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921174255/https://www.livekuban.ru/news/obshchestvo/poyavilos-poslednee-video-sergeya-puskepalisa |deadlink=no }}</ref>. Хушлашыу тантанаһы 2022 йылдың 22 сентябрендә [[Ярославль]] ҡалаһындағы Волков исемендәге драма театрында үтә<ref>{{Cite web |url=https://www.starhit.ru/novosti/mnogo-krasivyih-slov-nikto-iz-zvezd-publichno-skorbevshih-po-sergeyu-puskepalisu-ne-prishel-na-proschanie-286818/ |title=Много красивых слов… |subtitle=Никто из звёзд, публично скорбевших по Сергею Пускепалису, не пришёл на прощание |date=2022-09-23|access-date=2022-09-23 |archive-date=2022-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923001031/https://www.starhit.ru/novosti/mnogo-krasivyih-slov-nikto-iz-zvezd-publichno-skorbevshih-po-sergeyu-puskepalisu-ne-prishel-na-proschanie-286818/ |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.1tv.ru/news/2022-09-22/438239-zasluzhennogo_artista_rossii_sergeya_puskepalisa_provodili_v_posledniy_put_aplodismentami |title=Заслуженного артиста России Сергея Пускепалиса проводили в последний путь аплодисментами |website=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|date=2022-09-23|access-date=2022-09-23 |archive-date=2022-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923001449/https://www.1tv.ru/news/2022-09-22/438239-zasluzhennogo_artista_rossii_sergeya_puskepalisa_provodili_v_posledniy_put_aplodismentami |deadlink=no }}</ref>. 2022 йылдың 23 сентябрендә [[Железноводск]] ҡала зыяратында ата-әсәһе янында ерләнә<ref>{{Cite web |url=https://www.m24.ru/news/kultura/23092022/504729 |title=Актёра Пускепалиса похоронили в Железноводске |access-date=2022-09-23 |archive-date=2022-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923235016/https://www.m24.ru/news/kultura/23092022/504729 |deadlink=no }}</ref>. 10 ноября 2023 года на могиле актёра установлен памятник<ref>[https://gitis.net/press/news/otkryt-pamyatnik-vypuskniku-gitisa-sergeyu-puskepalisu/ Открыт памятник выпускнику ГИТИСа Сергею Пускепалису] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240129075511/https://gitis.net/press/news/otkryt-pamyatnik-vypuskniku-gitisa-sergeyu-puskepalisu/ |date=2024-01-29 }} // ГИТИС.</ref>. == Ижады == === Театр === ;Актёр '''Ю. П. Киселёв исемендәге Һарытау йәш тамашасы театры''' * «Женитьба Белугина» [[Островский Александр Николаевич]] — ''Белугин'' * «Эти свободные бабочки» Герш Леонард. Режиссёр ''Киселёв Юрий Петрович'' — ''Дональд Бейкер'' ;Режиссёр '''Һамар «Понедельник» театры''' * 2000 — «Уезжаю» Слаповский Алексей Иванович * 2001 — «Козий остров» Бетти Уго * 2002 — «Тихий ангел» А. Слаповский '''РАТИ—ГИТИС-та диплом эше''' * 2001 — «Двадцать семь» А. Слаповский * 2002 — «Прошлым летом в Чулимске» [[Вампилов Александр Валентинович]] '''Ю. П. Киселёв исемендәге Һарытау йәш тамашасы театры''' * «Рождество в доме Купьелло» Де Филиппо Эдуардо<ref>{{cite web|url=http://www.ponedelnik.ru/?id=m_press&iid=46|title=Грех режиссуры|author=Дмитрий Львов|date=2000-09-09|publisher=Газета «Волжская коммуна»|website=ponedelnik.ru|accessdate=2013-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140829070621/http://www.ponedelnik.ru/?id=m_press|archivedate=2014-08-29|deadlink=yes}}</ref> * [[1999]] — «Жизнь прекрасна» [[Чехов Антон Павлович]] хикәйәләре буйынса <ref>{{cite web|url=http://www.tuz-saratov.ru/news/index.php?ELEMENT_ID=1997|title=Пресс-релиз|subtitle=4 октября в ТЮЗе Киселёва открытие нового 91-го театрального сезона!|publisher=Официальный сайт [[Саратовский театр юного зрителя имени Ю. П. Киселёва|Саратовского театра юного зрителя имени Ю. П. Киселёва (ТЮЗа)]]|website=tuz-saratov.ru|accessdate=2013-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304131537/http://www.tuz-saratov.ru/news/index.php?ELEMENT_ID=1997|archivedate=2016-03-04|deadlink=yes}}</ref> * [[2000]] — «Хунема». Сәхнәләр-этюдтар * [[2015 йыл|2015]] — [[Слаповский Алексей Иванович]]тың «Приключения Солнышкина» пьесаһы (Коржиков Виталий Титовичтың «Весёлое мореплавание Солнышкина» повесы мотивтары буйынса) '''«Мастерская П. Н. Фоменко» Мәскәү театры''' * «Египетские ночи» А. Пушкин һәм В. Брюсов (ассистент П. Н. Фоменко) әҫәрҙәре буйынса '''Камчатка драма һәм комедия театры (Петропавловск-Камчатский)''' * [[2002]] — «Жизнь прекрасна» А. Чехов хикәйәләре һәм водевилдәре буйынса '''[[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] (Өфө)''' * [[2005 год в театре|2005]] — «Клинч» А. Слаповский '''Наум Орлов исемендәге Силәбе дәүләт академия драма театры''' * [[2004]] — «ОБЭЖ» Б. Нушич '''«Пятый театр» Омск дәүләт драма театры''' * [[2007]] — «От красной крысы до зелёной звезды» А. Слаповский ''''''А. С. Пушкин исемендәге Магнитогорск драма театры''' * [[2003]] — «Козий остров» У. Бетти * [[2003]] — «Такси. Скорость. Две жены…» Р. Куни * [[2004 йыл|2004]] — «Блин-2» А. Слаповский * [[2006]] — «Любовь к ближнему» Леонид Андреев * [[2006]] — «Исполнитель желаний» Андрей Курейчик * [[2007]] — «Блин 2» А. Слаповский * [[2007]] — «Сирена һәм Виктория» А. Галин * [[2007]] — «Безумный день, или Женитьба Фигаро» [[Бомарше Пьер Огюстен Карон де]] * [[2007]] — «Володя» А. Чехов '''Олег Табаков етәкселегендәге Мәскәү театр-студияһы''' * [[2007]] — «Женитьба Белугина» [[Островский Александр Николаевич]], Н. Соловьёв * [[2019]] — «Русская война Пекторалиса» [[Лесков Николай Семёнович]] '''Ф. Волков исемендәге Рәсәй драма театры (Ярославль)''' * [[2009]] — «С любимыми не расставайтесь» [[Володин Александр Моисеевич]]<ref>{{cite web|url=http://yarcenter.ru/content/view/17910/179/|title=«Наука расставания» в спектакле Сергея Пускепалиса|author=Маргарита Ваняшова|date=2009-02-14|publisher=Сайт «Культурная эволюция»|website=yarcenter.ru|accessdate=2013-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120206074724/http://yarcenter.ru/content/view/17910/179/|archivedate=2012-02-06|deadlink=yes}}</ref> * [[2010]] — «Три сестры» * [[2020]] — «… Забыть Герострата!», Г. Горин * [[2021]] — «Предстоящее событие» * [[2021 йыл|2021]] — «Весы», Е. Гришковец. '''Мәскәүҙәге «Современник» драма театры''' * [[2009]] — «Бог резни» Реза Ясмина<ref>{{cite web|url=http://www.timeout.ru/journal/feature/4418/|title=Сергей Пускепалис: «Мне просто радостно приходить в этот театр»|author=Светлана Полякова|date=2009-05-15|publisher=«[[Time Out]]» в России (Москва) // timeout.ru|accessdate=2013-05-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GX6dOXeY?url=http://www.timeout.ru/journal/feature/4418/|archivedate=2013-05-11|deadlink=no}}</ref> === Фильмографияһы === ;Актёр * 2003 — Прогулка — ''һәләкәәткәә тарыусы'' * 2006 — Простые вещи — ''Сергей Маслов, врач-анестезиолог Питер дауаханаһында'' * 2009 — Скоро весна — ''Павел Николаевич'' * 2010 — Аптекарь (телесериал) — ''Михаил Никифорович Стрельцов, аптекарь'' * 2010 — Как я провёл этим летом — ''Сергей Витальевич Гулыбин, поляр метеостанция начальнигы'' * 2010 — Попытка Веры (телесериал) — ''Сергей Николаев'' * 2010 — Грозное время — ''Андрей Курбский'' * 2011 — Сибирь. Монамур — ''Владислав Николаевич, подполковник'' * 2011 — Мой парень — ангел — ''Сан Саныч, вулканолог, Александраның атаһы'' * 2011 — Защита свидетелей (телесериал) — ''Андрей Иванович Мешечко, майор, оператив хеҙмәт буйынса начальник урынбаҫары'' * 2011 — И не было лучше брата — ''Джалил'' * 2012 — Жизнь и судьба (телесериал) — ''Иван Иванович Греков, капитан-артиллерист'' * 2012 — Некуда спешить («Конец дежурства» новеллаһы) — ''инспектор'' * 2012 — Развод (телесериал, Рәсәй) — ''Михаил, РОВД полковнигы'' * 2012 — Написано Сергеем Довлатовым — ''1-се заттан тексты тауышландырыу'' * 2013 — Метро — ''Андрей Гарин, район дауаханаһы врач-хирургы'' * 2013 — Крик совы (телесериал) — ''Иван Александрович Митин, дәүләт именлеге капитаны'' * 2013 — Умник (телесериал, Рәсәй) — ''камео'' * 2013 — Люби меня / ''Sev beni'' — ''Александр'' * 2013 — Восьмёрка — ''ОМОН командиры'' * 2013 — Новая жизнь (телесериал) — ''Игорь Валерьевич'' * 2014 — Чёрное море / ''Black Sea'' (Бөйөк Британия) — ''Зайцев'' * 2014 — Крёстный (телесериал) — ''Илья Борисович Алёхин, [[врач]], [[акушер-гинеколог]]'' * 2014 — 9 дней и одно утро — ''Иван Вениаминович, ҡала мэры'' * 2015 — Битва за Севастополь — ''командир'' * 2015 — Счастье — это... — ''Олег Иванович'' * 2016 — Ледокол — ''Валентин Григорьевич Севченко, «Михаил Громов» боҙватҡысының яңы капитаны'' * 2016 — София (телесериал) — ''Казимир IV, Бөйөк литва кенәзе'' * 2016 — Вернуть любой ценой * 2017 — Доктор Анна — ''Андрей Александрович Добровольский, [[генерал]]'' * 2017 — Карп отмороженный — ''Сергей Анисимов, патологоанатом'' * 2017 — Большие деньги (Фальшивомонетчики) — ''Павел Михайлович Потапов, эксперт-криминалист, полиция капитаны'' * 2017 — Хождение по мукам (телесериал, 2017) — ''генерал Романовский Иван Павлович'' * 2017 — Ёлки новые — ''Виктор Орлов, Егорҙың атаһы'' * 2017 — Оперетта капитана Крутова — ''Борис Сергеевич Заболоцкий, кинорежиссёр'' * 2017 — Частица вселенной — ''Геннадий Геннадьевич Яшин, Рәсәй космонавы, подполковник, Халыҡ-ара йыһан станцияһы экипажы командиры'' * 2017 — Со дна вершины — ''травматолог-ортопед'' * 2017 — Гайлер — ''участковый'' * 2017 — Декабристка — ''Сергей Петрович Ильин'' * 2018 — Операция «Мухаббат» (телесериал) — ''Фёдор Николаевич Савельев, генерал-лейтенант, хәрби аналитик, Михаил Сергеевич Горбачёвтың кәңәшсеһе'' * 2018 — Как я стал... * 2018 — Дядя Саша — ''актёр'' * 2018 — Золотая Орда (телесериал) — ''Еремей, воевода'' * 2018 — Жёлтый глаз тигра — ''Михаил Гаврилович Звягинцев, СССР Дәүләт именлеге полковнигы, Сергей Звягинцевтың атаһы, Анна Николаевна Звягинцеваның ире'' * 2019—2022 — Шифр (телесериал) — ''Константин Иванович Проскурин, майор (1-се сезонда), подполковник (2-се сезонда), МУР тәфтишсеһе'' * 2017—2019 — А у нас во дворе… — ''Владимир Сергеевич Калёный, отставкалағы полицейский, айырыуса мөһим эштәр буйынса элекке тәфтишсе'' * 2019 — Холодные берега (телесериал) — ''Борис Викторович Новинский'' * 2019 — Одесский пароход — ''Миша, брат Тани'' * 2019 — Алекс Лютый (телесериал) — ''Егор Романович Сухарев, полковник, СССР МВД-һының хәрби енәйәтселәрҙе эҙләү бүлеге тәфтишсеһе (1975 йыл), филолог Елена Сухареваның атаһы'' * 2020 — Временная связь (ҡыҫҡа метражлы) — ''Вадим Николаевич'' * 2020 — Журавль в небе — ''Игорь Бархатов, конструктор, Римма Спасскаяның һөйәркәһе'' * 2020 — На острие — ''Гаврилов, ҡылыс менән фехтование буйынса Рәсәй йыйылма командаһы тренеры '' * 2021 — Русские горки (телесериал) — ''Лев Штерингас'' * 2022 — Бессмертные — ''Александр Архипов '' * 2022 — Мария. Спасти Москву — ''НКВД комиссары'' * 2022 — Сердце Пармы — ''Полюд'' * 2022 — Расправляя Крылья — Деев * 2022 — 1941. Крылья над Берлином — ''генерал-лейтенант Семён Жаворонков'' * 2022 — Идеалист (телесериал) — ''Глеб Фёдоров'' * 2022 — Через прицел — ''полковник Сергей Васильевич Васильев, снайперҙар мәктәбе начальнигы'' * 2022 — Первый Оскар — ''Александр Владимирович Громов'' * 2022 — Хронос — ''Вадим Николаевич'' * 2022 — Напарники — ''Иван Титов'' * 2022 — Трейдер (телесериал) * 2022 — Портной из Бруклина — ''Майкл Дарк'' * 2023 — Доктор — ''доктор Христофоров'' ;Режиссёр * [[2015 йыл|2015]] — Клинч ; Йәнһүрәттәрҙе тауышландырыу * 2006 — Снегурочка (йәнһүрәт) — ''Лель, көтөүсе'' * 2007 — Собачья дверца (йәнһүрәт) * 2011 — Сказка про ёлочку (йәнһүрәт) * 2013 — Смелая мама («Зелёное яблоко» альманахы) — ''тексты уҡый'' == Танылыуы һәм маҡтаулы исемдәре == [[Файл:Пускепалис С В мемориальная доска Саратов.jpg|220 px|right|thumb|Пускепалис С. В. мемориаль таҡтаташ, Һарытау]] * 1999 — «[[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы]]» — «''сәнғәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн''<ref name="502-1999" />» * 2007 — «[[Кинотавр]]» кинофестивалдә «Простые вещи» фильмында иң яҡшы ир-егет роле өсөн<ref>{{cite web|url=http://www.svoboda.org/content/article/397853.html|title=Куда деваться людям|subtitle=Панорама «Кинотавра»|date=2007-06-15|publisher=Русская служба [[радио «Свобода»]] ([[США]]) // svoboda.org|accessdate=2013-05-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GX6fTcrX?url=http://www.svoboda.org/content/article/397853.html|archivedate=2013-05-11|deadlink=no}}</ref> * 2007 — «Простые вещи» фильмындағы роле өсөн — кино белгестәре һәм кино тәнҡитселәренең «Аҡ фил» премияһының «Иң яҡшы ир-егет роле» номинацияһы * 2007 — «Простые вещи» фильмындағы роле өсөн — «Меридианы Тихого» кинофестивале «Простые вещи» фильмындағы «Иң яҡшы ир-егет роле» өсөн «Ника» премияһының «Йыл асышы» номинацияһы * 2007 — «Простые вещи» фильмындағы роле өсөн — Карловы Вары кинофестивале премияһы «Иң яҡшы ир-егет роле» номинацияһы * 2010 — «Как я провёл этим летом»(Григорий Эдуардович Добрыгин менән бергә) фильмында иң яҡшы ир-егет роле өсөн — Берлин кинофестиваленең «Көмөш айыу» премияһы<ref>{{cite web|url=https://ria.ru/culture/20100220/210162475.html|title=Российские актёры получили «Серебряного медведя» в Берлине|author=Татьяна Фирсова|date=2010-02-20|publisher=«[[РИА Новости]]» // ria.ru|accessdate=2013-05-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GX6i9PU4?url=http://ria.ru/culture/20100220/210162475.html|archivedate=2013-05-11|deadlink=no}}</ref> * 2013 — Гатчинда үткән «Литература и кино» XIX Рәсәй кинофестиваленең призы — «И не было лучше брата» фильмындағы иң яҡшы ир-егет роле өсөн<ref>{{статья |автор= |заглавие=Кинофестиваль «Литература и кино» |ссылка=http://www.unikino.ru/images/4-2013.pdf |язык= |издание=«СК-Новости» (unikino.ru) |тип= |год=19 апреля 2013 года |том= |номер=4 (306) |страницы=13 |doi= |issn=}} {{deadlink|число=27|месяц=01|год=2018}}</ref> * 2014 — призы («Крик совы» сериалында Иван Митин роле өсөн — Кино һәм телевидение продюсерҙары ассоциацияһының профессиональ призы «Телевизион фильмдың/сериалдың иң яҡшы актёры» номинацияһы * 2015 — Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте (ФСБ) премияһы лауреаты * 2015 — Благовещенск ҡалаһында үткән «Амурская осень» фестивалендә иң яҡшы режиссёр эше өсөн приз («Клинч»)<ref>{{cite web|url=http://www.teleport2001.ru/news/2015-09-21/68995-amurskaya-osen-2015-itogi-konkursa-filmov.html|title=«Амурская осень — 2015»|subtitle=Итоги|author=|date=2015-09-21|work=|publisher=// teleport2001.ru|accessdate=2015-09-25|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925170734/http://www.teleport2001.ru/news/2015-09-21/68995-amurskaya-osen-2015-itogi-konkursa-filmov.html|archivedate=2015-09-25|deadlink=yes}}</ref> * 2016 — Санкт-Петербургта «Виват кино России!» кинофестивалендә иң яҡшы дебют өсөн приз һәм матбуғат призы («Клинч» фильмы)<ref>{{cite web|url=http://tass.ru/kultura/3298383|title=Фильм «Инсайт» Александра Котта удостоен Гран-при XXIV Фестиваля «Виват кино России!»|author=|date=2016-05-19|work=|publisher=Информационное агентство России «[[ТАСС]]» // tass.ru|accessdate=2016-05-22|lang=ru|archive-date=2021-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612164225/https://tass.ru/kultura/3298383|deadlink=no}}</ref> * 2018 — «А у нас во дворе…» телесериалында (2017 йыл) төп роль өсөн — «Золотой орёл» премияһы «Телевидениела иң яҡшы ир-егет роле» номинацияһы<ref>[http://tass.ru/kultura/4907059 Первыми лауреатами кинопремии «Золотой орёл» стали Елизавета Боярская и Сергей Пускепалис.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180127202548/http://tass.ru/kultura/4907059 |date=2018-01-27 }} Информационное агентство России «[[ТАСС]]» // tass.ru (26 января 2018 года)</ref> * 2021 — Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәт Хаты (2021 йылдың 4 майы) — ''ижтимағи әһәмиәтле сараларҙы әҙерләүгә һәм үткәреүгә ҙур өлөш индергәне өсөн''<ref>{{Cite web |url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202105040032?index=13&rangeSize=1 |title=Распоряжение Президента Российской Федерации от 4 мая 2021 года № 106-рп «О поощрении» |access-date=2023-02-10 |archive-date=2023-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210072111/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202105040032?index=13&rangeSize=1 |deadlink=no }}</ref>. * 2023 — [[Батырлыҡ ордены]] (2023 йылдың 26 ғинуары, үлгәндән һуң) — ''гражданлыҡ бурысын үтәгәндә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн'' <ref>{{cite web|url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202302060017?index=20&rangeSize=1|title=Указ Президента Российской Федерации от 26.01.2023 № 37 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»|publisher=[[Официальный интернет-портал правовой информации]]|date=2023-02-06|accessdate=2023-02-06|archive-date=2023-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230207091224/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202302060017?index=20&rangeSize=1|deadlink=no}}</ref>. == Хәтер == * 2023 йылдың 31 ғинуарында Магнитогорск ҡалаһы Депутаттары йыйылышы Магнитогорскиҙың яңы урамдарының береһенә Сергей Пускепалис исемен биреү тураһында ҡарар ҡабул итә<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://sobranie74.ru/ulica-sergeya-puskepalisa.html|title=Улица Сергея Пускепалиса|subtitle=На городском Собрании принято решение о наименовании одной из улиц Магнитогорска именем Сергея Пускепалиса|date=2023-01-31|website=Магнитогорское городское Собрание депутатов|access-date=2024-03-09|archive-date=2024-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240309112506/https://sobranie74.ru/ulica-sergeya-puskepalisa.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=ru|url=https://vecherka74.ru/news/30525-ulica-sergeya-puskepalisa.html|title=Улица Сергея Пускепалиса|subtitle=Улицу в Магнитогорске назвали именем известного актера и режиссёра|date=2023-01-31|website=Вечерний Магнитогорск|access-date=2024-03-09|archive-date=2024-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240309112506/https://vecherka74.ru/news/30525-ulica-sergeya-puskepalisa.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/v-strane/16927489|title=Улицу в Магнитогорске назовут в честь погибшего актёра Пускепалиса|subtitle=Она расположена на правом берегу реки Урал в районе Дачного шоссе и улицы Пресная плотина|date=2023-01-31|website=[[ТАСС]]|access-date=2024-03-09|archive-date=2023-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202010816/https://tass.ru/v-strane/16927489|url-status=live}}</ref>. * 2023 йылдың 15 апрелендә Һарытауҙа Сакко һәм Ванцетти урамы, Пускепалис йәшәгән 45-се йорт стенаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйыла. Мемориалдың авторы Һарытау скульпторы Валентин Белозёров<ref>{{cite web|title=Открыта мемориальная доска Сергею Пускепалису|url=https://news.sarbc.ru/main/2023/04/15/285147.html|website=СаратовБизнесКонсалтинг|date=2023-04-15|accessdate=2023-05-28|archive-date=2023-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505215852/https://news.sarbc.ru/main/2023/04/15/285147.html|deadlink=no}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * ''Автор и ведущий: [[Додолев, Евгений Юрьевич|Евгений Додолев]]''. [https://www.m24.ru/shows1/27/89470 Видео. Программа «Правда 24»: Сергей Пускепалис — о работе актёром и режиссёром]. Телеканал «[[Москва 24]]» // m24.ru (5 августа 2015 года) * [https://ruskino.ru/art/5678 Пускепалис Сергей Витауто. Биография, фильмография, фотографии актёра и режиссёра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221017064014/https://ruskino.ru/art/5678 |date=2022-10-17 }}. // ruskino.ru * [https://russia.tv/person/show/person_id/260280/ Сергей Пускепалис: Биография и фильмография]. Телеканал «[[Россия-1]]» // russia.tv * {{cite web|url=https://rustars.tv/biography/sergej-puskepalis.html|title=Сергей Пускепалис|subtitle=Биография, фильмография, фотогалерея|publisher=|website=rustars.tv|lang=ru|accessdate=2018-04-12}} * [https://futurerussia.gov.ru/nacionalnye-proekty/sergej-puskepalis-esli-rabotat-to-na-polnuu-katusku Сергей Пускепалис: «Если работать, то на полную катушку»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201103093315/https://futurerussia.gov.ru/nacionalnye-proekty/sergej-puskepalis-esli-rabotat-to-na-polnuu-katusku |date=2020-11-03 }}. Интервью порталу «''Будущее России. Национальные проекты''». {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Премия «Ника» в номинации «Открытие года»}} {{«Серебряный медведь» за лучшую мужскую роль}} {{Премия «Золотой орёл» за лучшую мужскую роль на телевидении}} [[Категория:Һарытау театр институтын тамамлаусылар]] [[Категория:2022 йылда вафат булғандар]] [[Категория:20 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Курскиҙа тыуғандар]] [[Категория:1966 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Батырлыҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Рәсәй театр режиссёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса театр режиссёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәй актёрҙары]] [[Категория:Рәсәй телевидениеһы актёрҙары]] [[Категория:XX быуат актёрҙары]] [[Категория:XXI быуат актёрҙары]] [[Категория:СССР актёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Юл-транспорт ҡазаһында һәләк булғандар]] [[Категория:Ставрополь крайында ерләнгәндәр]] rmns0ovty7yx3howoh5cufz7te551bb 0 201417 1303180 1303118 2026-08-24T11:22:52Z ~2026-46012-96 48728 1303180 wikitext text/x-wiki '''Максим Сергеевич Минкин''' (род. 4 июля 2008) — российский предприниматель и создатель цифровых медиа-проектов. Основатель проекта KISLOROD, связанного с исследованием социальных платформ, цифровыми медиа и развитием проектов в этой области.<ref name="VillageVoice2">{{cite web|last=Jones|first=Will|title=The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions|url=https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/|website=The Village Voice|date=2026-04-01|access-date=2026-08-23}}</ref><ref name="ForbesLiberia2">{{cite web|title=Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy|url=https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy|website=Forbes Liberia|date=2026-04-03|access-date=2026-08-23}}</ref> == Биография == Максим Минкин родился 4 июля 2008 года. Родом из Магнитогорска Челябинской области. В подростковом возрасте начал заниматься созданием контента в социальных сетях, в том числе на платформе Likee.<ref name="VillageVoice2" /> По данным ''The Village Voice'', в 14 лет Минкин начал создавать контент на Likee и изучать принципы работы алгоритмов социальных сетей. В том же возрасте он получил верификацию на платформе. В 15 лет начал получать доход от создаваемого контента. К 17 годам его основной аккаунт в Likee насчитывал более 1,2 млн подписчиков.<ref name="VillageVoice2" /> В 2026 году ''Forbes Liberia'' опубликовал материал о влиянии алгоритмов социальных сетей на цифровую идентичность поколения Z, в котором Минкин представлен как 17-летний специалист по социальным сетям из Магнитогорска. В статье также описывается его опыт разработки стратегий продвижения для технологических стартапов.<ref name="ForbesLiberia2" /> == KISLOROD == В 2026 году Минкин основал проект '''KISLOROD'''. Проект позиционируется как исследовательское медиа и акселератор стартапов, работающий на пересечении медиа-аналитики, социальных платформ и развития новых проектов.<ref name="KISLOROD">{{cite web|title=KISLOROD — Катализатор медиа-эволюции|url=https://kislorodmedia.ru/|website=KISLOROD|date=2026|access-date=2026-08-23}}</ref> Согласно официальному сайту KISLOROD, направления деятельности проекта включают исследование медиа и алгоритмов платформ, акселерацию стартапов и развитие сети основателей, исследователей и инвесторов.<ref name="KISLOROD" /> ''The Village Voice'' описывает KISLOROD как независимый медиа-стартап и акселератор, основанный Минкинем. Согласно публикации, проект сочетает исследование алгоритмов социальных платформ, разработку идей и практическую поддержку начинающих проектов.<ref name="VillageVoice2" /> Среди проектов, представленных KISLOROD, указаны Project Aether — проект в области создания и распространения медиаконтента с использованием искусственного интеллекта и генеративных моделей — и Digital Society Lab, занимающийся исследованием влияния цифровых медиа на общество и культуру.<ref name="KISLOROD" /> == Деятельность в социальных сетях == Минкин начал профессиональную деятельность с создания контента в социальных сетях. По данным ''The Village Voice'', впоследствии он сосредоточился на изучении алгоритмов распространения контента и разработке стратегий развития аудитории.<ref name="VillageVoice2" /> ''Forbes Liberia'' сообщает, что накопленный опыт работы с социальными платформами позволил Минкинy участвовать в разработке стратегий продвижения более чем для десяти технологических стартапов.<ref name="ForbesLiberia2" /> == Образование == По данным ''The Village Voice'', в 2026 году Минкин прошёл онлайн-курсы, связанные с предпринимательством, маркетингом и технологиями, в том числе курсы Стэнфордского и Оксфордского университетов, Нью-Йоркского университета и Йельского университета через платформу Coursera.<ref name="VillageVoice2" /> == Освещение в СМИ == В апреле 2026 года ''The Village Voice'' опубликовал отдельный материал о Минкинe, его деятельности в социальных сетях и создании KISLOROD.<ref name="VillageVoice2" /> 3 апреля 2026 года ''Forbes Liberia'' опубликовал материал ''Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy'', в котором рассматривались деятельность Минкина в социальных сетях, развитие его аудитории и создание KISLOROD.<ref name="ForbesLiberia2" /> == Примечания == {{примечания}} == Ссылки == * [https://kislorodmedia.ru/ KISLOROD — официальный сайт] * [https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/ The Village Voice — The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions] * [https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy Forbes Liberia — Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy] * [[Максим Минкин]] — статья в Башкирской Википедии 9mc1h95p91q4u7yegi8bvh9mt2uh2ot 2 201419 1303150 1303136 2026-08-23T15:59:56Z Taw Tülki 9385 1303150 wikitext text/x-wiki Википедияла [[2006 йыл]]дың. Башҡортса өйрәтәм. «Taw Tülki» (Тау Түлкі) ҡыпсаҡ теленнән ([[Ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡса]] һәм [[Нуғай теле|нуғайса]]) «[[Тау]] [[Төлкө]]» аңлата. [[ru:Участник:Taw Tülki]] [[en:User:Taw Tülki]] [[tt:User:Taw Tülki]] qmm1dj65xkomihbajkzlqr3u8gvtdk3 1303152 1303150 2026-08-23T18:14:39Z Айсар 10823 1303152 wikitext text/x-wiki Википедияла [[2006 йыл]]дан. Башҡортса өйрәнәм. «Taw Tülki» (Тау Түлкі) ҡыпсаҡ теленән, ([[Ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡса]] һәм [[Нуғай теле|нуғайса]]) «[[Тау]] [[Төлкө]]» аңлата. [[ru:Участник:Taw Tülki]] [[en:User:Taw Tülki]] [[tt:User:Taw Tülki]] nlb87ho7a40x58er5l5keizcb1yo2h9 1303153 1303152 2026-08-23T18:15:08Z Айсар 10823 1303153 wikitext text/x-wiki Википедияла [[2006 йыл]]дан. Башҡортса өйрәнәм. «Taw Tülki» (Тау Түлкі) ҡыпсаҡ теленән, ([[Ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡса]] һәм [[Нуғай теле|нуғайса]]) «[[Тау]] [[Төлкө]]» тигәнде аңлата. [[ru:Участник:Taw Tülki]] [[en:User:Taw Tülki]] [[tt:User:Taw Tülki]] gwyf3z9pbosxubhrc1wgzd1mrnt9ulb 0 201420 1303139 2026-08-23T12:32:12Z Taw Tülki 9385 Яңы бит: {{Ҡалып:Персона}} '''Кодзи Окубо''' ({{lang-ja|大久保幸次}}; [[1887]], Хиого — [[1950]], [[Токио]]) — япон шәрҡиәтсе, япон академияһының төрки һәм исламовед пионерҙарҙан бере<ref name=":0">{{Статья |ссылка=https://dspace.kpfu.ru/xmlui/handle/net/150945 |автор=Усманова Л. Р. |заглавие=Окубо Кодзи: основатель тюрко-... 1303139 wikitext text/x-wiki {{Ҡалып:Персона}} '''Кодзи Окубо''' ({{lang-ja|大久保幸次}}; [[1887]], Хиого — [[1950]], [[Токио]]) — япон шәрҡиәтсе, япон академияһының төрки һәм исламовед пионерҙарҙан бере<ref name=":0">{{Статья |ссылка=https://dspace.kpfu.ru/xmlui/handle/net/150945 |автор=Усманова Л. Р. |заглавие=Окубо Кодзи: основатель тюрко-исламоведческих исследований и друг тюрко-татарской эмиграции в Японии |год=2018 |издание=Россия-Япония: политика, история и культура |тип=Сборник статей и докладов участников Международной научно-практической конференции, 04.10.2018-06.10.2018 |страницы=257—260}}</ref><ref>{{Статья |ссылка=https://ivran.ru/f/hist-vost-2019-1.pdf |автор=Усманова Л. Р. |заглавие=Япония и исламский мир: забытая история |год=2019 |издание=Востоковедение: история и методология |номер=1 |страницы=136—148 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206212827/https://ivran.ru/f/hist-vost-2019-1.pdf |archive-date=2024-12-06}}</ref>. == Тәржемәи хәл == Кодзи Окубо [[1887 йыл]]дың Хиого префектураға тыуған<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Статья |ссылка=https://forumtauripress.com/wp-content/uploads/2024/01/02-Global_Perspectives_on-Japan-No2-2019-Larisa-Usmanova-pp48_68.pdf |автор=Larisa Usmanova |заглавие=Ethnographic Essay of the Japanese Turkologist Okubo Koji as a Historical Source about the Life of the Turkic-Tatar Community in Harbin |год=2019 |язык=en |издание=Global Perspectives on Japan |номер=2 |страницы=48—68 |doi=10.62231/GP2.160002 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240712195643/https://forumtauripress.com/wp-content/uploads/2024/01/02-Global_Perspectives_on-Japan-No2-2019-Larisa-Usmanova-pp48_68.pdf |archive-date=2024-07-12}}</ref>. [[1910 йыл]]да Токио сит телдәр университеттан алман теле һуңыраҡ көнсығыш тарихы факультеткә инде. [[1915 йыл]]да [[Ҡөрьән]] һәм алты йылдар үткәс [[Хужа Насретдин]] мәҙәктәре япон теленә тәржемә итте<ref name=":0" /><ref>{{Статья |ссылка=https://journalec.com/en/article/126843/discussion_platform |автор=Оги А. М. |заглавие=Ислам в Японии в современной парадигме |год=2025 |издание=Этническая культура |том=7 |номер=1 |страницы=8—14 |doi=10.31483/r-126843}}</ref>. [[Файл:Ayaz İshaki ve Türkolog Koçi Okubo, Tokyo 1934.jpg|мини|[[Ғаяз Исхаҡи]] менән, Токио, 1934 году]] [[1923 йыл]]да Сотосю Университеттан уҡытыусы булды. Ул саҡта [[төрки халыҡтар]]ҙың телеләре һәм тарихы ҡыҙыҡһыныу башлады. Быға күп осраҡта элекке [[Ғосман империяһы]] ҡалдыҡтарынан [[Төркиә Республикаһы]]ның барлыҡҡа килеүе, шулай уҡ [[Рәсәй]] [[Граждандар һуғышы]] ваҡытында Иҙел-Урал буйынан Японияға мигранттар килеүе йоғонто яһай<ref name=":2">{{Статья |ссылка=https://china.ivran.ru/f/Usmanova_L.R._Otnosheniya_YAponskoj_voennoj_missii_v_Manchzhurii_s_nacionalnymi_menshinstvami_rossijskoj_emigracii_(na_primere_tyurko-tatarskoj_obcshiny).pdf |автор=Усманова Л. Р. |заглавие=Отношения Японской военной миссии в Маньчжурии с национальными меньшинствами Российской эмиграции (на примере тюрко-татарской общины) |год=2015 |издание=Общество и государство в Китае |страницы=740—749 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308041647/https://china.ivran.ru/f/Usmanova_L.R._Otnosheniya_YAponskoj_voennoj_missii_v_Manchzhurii_s_nacionalnymi_menshinstvami_rossijskoj_emigracii_(na_primere_tyurko-tatarskoj_obcshiny).pdf |archive-date=2022-03-08}}</ref>. Шулай итеп, ул мәҡәләләр йыйынтығы яҙа башлай, шул иҫәптән «Төрки-татар теле Маньчжурияла» тигән хеҙмәтен дә. Унда төрки-татар теле Маньчжурияла халыҡ-ара аралашыу телдәренең береһе булып тора, тип раҫлана, сөнки төрки халыҡтар күптәндән үҙ теленең йоғонтоһон таратып килгән, ә был тел ул ваҡытта күп кенә мосолман илдәрендә лә ҡулланылған. Ул [[Харбин]]да һәм [[Япония]]ның башҡа урындарында йәшәгән мосолман төрки-татар иммигранттары менән япон йәмғиәте араһында аралашсы булып сығыш яһай<ref name=":2" /><ref>Okubo Koodji. Harubin ni okeru toruko minzoku no seikatsu (Жизнедеятельность тюркского народа в Харбине) // Touyou. — 1924. — № 12. — P. 45-57.</ref>. [[Файл:Türk ve yabancı bilginler ile görüşürken. Dolmabahçe Sarayı, İstanbul, 24-31 Ağustos 1936.jpg|мини|352x352пкс|М. К. Ататөрк, Кодзи Окубо һәм башҡалар Төрөк лингвистик йәмғиәтенең 3-сө съезы ваҡытындав, Истанбул, 1936]] [[1935 йыл]]да беренсе япон мәсеттәң асыуҙа ҡатнашлыҡ итте, һуңынан ошо хаҡта йыйынтыҡта мәҡәләне яҙҙы<ref>Okubo, K. The Effects of the National movement in the Republic of Turkey // The Kobe Muslim Mosque. A souvenir booklet issued in commemoration of the opening ceremony of the Kobe Muslim Mosque. — Kobe Osaka Press Ltd., 1935. P. 32-33.</ref>. Бер йылдан һуң Япония-Төрөк бәйләнеше ассоциацияһы тарафынан [[Төркиә]]гә Төрөк лингвистик йәмғиәтенең өсөнсө съезында ҡатнашыу һәм [[Мостафа Кемал Ататөрк]] менән аудиенция үткәреү өсөн ебәрелә. Ул Ататөрк менән аудиенцияға лайыҡ булған беренсе япон шәхесе була<ref name=":0" />. [[1937 йыл]]да «Ислам Мәҙәниәт Ассоциацияһы» нигеҙ һалды. [[1939 йыл]]да Васеда Университеттан ислам мәҙәниәт тарихы кафедраны нигеҙ һалды, һуңынан Токио Университеттан дәрестәр теҙмәләрғә «ислам тарихы» курстарҙы индерҙе. 1949 йылға тиклем Японияның бер нисә университетында ислам мәҙәниәте нигеҙҙәрен уҡыта. Уның ғилми эшмәкәрлеге паназиатизм идеялары һәм Япония империяһының Көнбайыш һәм совет йоғонтоһона ҡаршы йүнәлтелгән мосолман донъяһына ҡарата сәйәсәте менән тығыҙ бәйләнгән була. Был 1945 йылдың 15 октябрендә уның ойошмаһын таратыуҙың, шулай уҡ уҡытыу һәм нәшриәт эшмәкәрлегенән ситләтеүҙең сәбәптәренең береһе була. Һуңынан был уның финанс хәлен дә ҡатмарлаштыра. Ләкин Японияла башҡорт һәм татар общинаһы вәкилдәре Окубоға яңы өйҙө һәм эш урынды табырға ярҙам иттеләр<ref name=":0" />. [[1950 йыл]]да вафат булды<ref name=":1" />. == Хәҙмәттәр == * Ислам ({{Lang-ja|イスラム教}}). Токио: «Иванами Сётэн», 1934. * Көнбайыш Азияның тоҡомдар ({{Lang-ja|西アジア諸族}}). Токио: Журнал «Иванами Сётэн», 1935. * Бөйөк боғаҙҙары ({{Lang-ja|現代海峡圏}}). Токио, 1936 (Хадзиме Кобаяши менән). * Хәҙерге ислам сфераһы ({{Lang-ja|現代囘教圏}}). Токио: Шикай Шобо, 1936 (Хадзиме Кобаяши менән). * Ислам тураһында ({{Lang-ja|回教に就いて}}). Токио: Японская культурная ассоциация, 1938. * Ислам донъяның төп һүҙҙәре ({{Lang-ja|回教圏要圖}}). Токио, 1940. * Урта Азияның этник составы тураһында ({{Lang-ja|中央アジアノ民族構成ニ付テ}}). Токио: Ҡытай мәсьәләләре тикшереүҙең ассоциацияһы, 1942. * Көньяҡтағы дини хәл Һәм уға бәйле мәсьәләләр ({{Lang-ja|南方宗教事情とその諸問題}}). Токио: Бөйөк Япон буддист ассоциацияһы, 1942 (один из соавторов). * Бөйөк Көнсығыш Азия һуғышы Һәм ислам Һорау ({{Lang-ja|大東亞戰と回教問題}}). Токио: Сацукикай, Сёва 17, 1942. * Ҡөрьән тикшереү ({{Lang-ja|コーラン研究}}). Токио: Даоцзян академияһы, 1950 (Хироюки Кагишима менән). * Донъя диндәре ({{Lang-ja|世界の宗教}}). Токио: Сансейдо, 1954. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{Книга |ref=Misawa |заглавие=Tatar exiles and Japan. Koji Okubo as the meditator |ответственный=edited and introduced by Nobuo Misawa |год=2012 |язык=en |место=Tokyo |издательство=Asian Cultures Research Institute, Toyo University |всего страниц=52 |isbn=978-4903878119}} {{ВС}} [[Категория:1887 йылда тыуғандар]] [[Категория:Японияла тыуғандар]] [[Категория:1950 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Токиола вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Төркиәтселәр]] np1bnb1151h7pnpvib5belax14xxbbu 1303142 1303139 2026-08-23T13:50:51Z Taw Tülki 9385 1303142 wikitext text/x-wiki {{Ғалим |Дата рождения = 1887 |Место рождения = Хиого, Япония |Дата смерти = 1950 |Место смерти = Токио, Япония |Гражданство = Япония |Научная сфера = шәрҡиәтсе, төркиәтсе, ислам ғалим, тәржемәсе, университет профессоры |Место работы = Васэда университет <br>Токийский университеты |Альма-матер = Токио сит телдәр университеты }} '''Кодзи Окубо''' ({{lang-ja|大久保幸次}}; [[1887]], Хиого — [[1950]], [[Токио]]) — япон шәрҡиәтсе, япон академияһының төрки һәм исламовед пионерҙарҙан бере<ref name=":0">{{Статья |ссылка=https://dspace.kpfu.ru/xmlui/handle/net/150945 |автор=Усманова Л. Р. |заглавие=Окубо Кодзи: основатель тюрко-исламоведческих исследований и друг тюрко-татарской эмиграции в Японии |год=2018 |издание=Россия-Япония: политика, история и культура |тип=Сборник статей и докладов участников Международной научно-практической конференции, 04.10.2018-06.10.2018 |страницы=257—260}}</ref><ref>{{Статья |ссылка=https://ivran.ru/f/hist-vost-2019-1.pdf |автор=Усманова Л. Р. |заглавие=Япония и исламский мир: забытая история |год=2019 |издание=Востоковедение: история и методология |номер=1 |страницы=136—148 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206212827/https://ivran.ru/f/hist-vost-2019-1.pdf |archive-date=2024-12-06}}</ref>. == Тәржемәи хәл == Кодзи Окубо [[1887 йыл]]дың Хиого префектураға тыуған<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Статья |ссылка=https://forumtauripress.com/wp-content/uploads/2024/01/02-Global_Perspectives_on-Japan-No2-2019-Larisa-Usmanova-pp48_68.pdf |автор=Larisa Usmanova |заглавие=Ethnographic Essay of the Japanese Turkologist Okubo Koji as a Historical Source about the Life of the Turkic-Tatar Community in Harbin |год=2019 |язык=en |издание=Global Perspectives on Japan |номер=2 |страницы=48—68 |doi=10.62231/GP2.160002 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240712195643/https://forumtauripress.com/wp-content/uploads/2024/01/02-Global_Perspectives_on-Japan-No2-2019-Larisa-Usmanova-pp48_68.pdf |archive-date=2024-07-12}}</ref>. [[1910 йыл]]да Токио сит телдәр университеттан алман теле һуңыраҡ көнсығыш тарихы факультеткә инде. [[1915 йыл]]да [[Ҡөрьән]] һәм алты йылдар үткәс [[Хужа Насретдин]] мәҙәктәре япон теленә тәржемә итте<ref name=":0" /><ref>{{Статья |ссылка=https://journalec.com/en/article/126843/discussion_platform |автор=Оги А. М. |заглавие=Ислам в Японии в современной парадигме |год=2025 |издание=Этническая культура |том=7 |номер=1 |страницы=8—14 |doi=10.31483/r-126843}}</ref>. [[Файл:Ayaz İshaki ve Türkolog Koçi Okubo, Tokyo 1934.jpg|мини|[[Ғаяз Исхаҡи]] менән, Токио, 1934 году]] [[1923 йыл]]да Сотосю Университеттан уҡытыусы булды. Ул саҡта [[төрки халыҡтар]]ҙың телеләре һәм тарихы ҡыҙыҡһыныу башлады. Быға күп осраҡта элекке [[Ғосман империяһы]] ҡалдыҡтарынан [[Төркиә Республикаһы]]ның барлыҡҡа килеүе, шулай уҡ [[Рәсәй]] [[Граждандар һуғышы]] ваҡытында Иҙел-Урал буйынан Японияға мигранттар килеүе йоғонто яһай<ref name=":2">{{Статья |ссылка=https://china.ivran.ru/f/Usmanova_L.R._Otnosheniya_YAponskoj_voennoj_missii_v_Manchzhurii_s_nacionalnymi_menshinstvami_rossijskoj_emigracii_(na_primere_tyurko-tatarskoj_obcshiny).pdf |автор=Усманова Л. Р. |заглавие=Отношения Японской военной миссии в Маньчжурии с национальными меньшинствами Российской эмиграции (на примере тюрко-татарской общины) |год=2015 |издание=Общество и государство в Китае |страницы=740—749 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308041647/https://china.ivran.ru/f/Usmanova_L.R._Otnosheniya_YAponskoj_voennoj_missii_v_Manchzhurii_s_nacionalnymi_menshinstvami_rossijskoj_emigracii_(na_primere_tyurko-tatarskoj_obcshiny).pdf |archive-date=2022-03-08}}</ref>. Шулай итеп, ул мәҡәләләр йыйынтығы яҙа башлай, шул иҫәптән «Төрки-татар теле Маньчжурияла» тигән хеҙмәтен дә. Унда төрки-татар теле Маньчжурияла халыҡ-ара аралашыу телдәренең береһе булып тора, тип раҫлана, сөнки төрки халыҡтар күптәндән үҙ теленең йоғонтоһон таратып килгән, ә был тел ул ваҡытта күп кенә мосолман илдәрендә лә ҡулланылған. Ул [[Харбин]]да һәм [[Япония]]ның башҡа урындарында йәшәгән мосолман төрки-татар иммигранттары менән япон йәмғиәте араһында аралашсы булып сығыш яһай<ref name=":2" /><ref>Okubo Koodji. Harubin ni okeru toruko minzoku no seikatsu (Жизнедеятельность тюркского народа в Харбине) // Touyou. — 1924. — № 12. — P. 45-57.</ref>. [[Файл:Türk ve yabancı bilginler ile görüşürken. Dolmabahçe Sarayı, İstanbul, 24-31 Ağustos 1936.jpg|мини|352x352пкс|М. К. Ататөрк, Кодзи Окубо һәм башҡалар Төрөк лингвистик йәмғиәтенең 3-сө съезы ваҡытындав, Истанбул, 1936]] [[1935 йыл]]да беренсе япон мәсеттәң асыуҙа ҡатнашлыҡ итте, һуңынан ошо хаҡта йыйынтыҡта мәҡәләне яҙҙы<ref>Okubo, K. The Effects of the National movement in the Republic of Turkey // The Kobe Muslim Mosque. A souvenir booklet issued in commemoration of the opening ceremony of the Kobe Muslim Mosque. — Kobe Osaka Press Ltd., 1935. P. 32-33.</ref>. Бер йылдан һуң Япония-Төрөк бәйләнеше ассоциацияһы тарафынан [[Төркиә]]гә Төрөк лингвистик йәмғиәтенең өсөнсө съезында ҡатнашыу һәм [[Мостафа Кемал Ататөрк]] менән аудиенция үткәреү өсөн ебәрелә. Ул Ататөрк менән аудиенцияға лайыҡ булған беренсе япон шәхесе була<ref name=":0" />. [[1937 йыл]]да «Ислам Мәҙәниәт Ассоциацияһы» нигеҙ һалды. [[1939 йыл]]да Васеда Университеттан ислам мәҙәниәт тарихы кафедраны нигеҙ һалды, һуңынан Токио Университеттан дәрестәр теҙмәләрғә «ислам тарихы» курстарҙы индерҙе. 1949 йылға тиклем Японияның бер нисә университетында ислам мәҙәниәте нигеҙҙәрен уҡыта. Уның ғилми эшмәкәрлеге паназиатизм идеялары һәм Япония империяһының Көнбайыш һәм совет йоғонтоһона ҡаршы йүнәлтелгән мосолман донъяһына ҡарата сәйәсәте менән тығыҙ бәйләнгән була. Был 1945 йылдың 15 октябрендә уның ойошмаһын таратыуҙың, шулай уҡ уҡытыу һәм нәшриәт эшмәкәрлегенән ситләтеүҙең сәбәптәренең береһе була. Һуңынан был уның финанс хәлен дә ҡатмарлаштыра. Ләкин Японияла башҡорт һәм татар общинаһы вәкилдәре Окубоға яңы өйҙө һәм эш урынды табырға ярҙам иттеләр<ref name=":0" />. [[1950 йыл]]да вафат булды<ref name=":1" />. == Хәҙмәттәр == * Ислам ({{Lang-ja|イスラム教}}). Токио: «Иванами Сётэн», 1934. * Көнбайыш Азияның тоҡомдар ({{Lang-ja|西アジア諸族}}). Токио: Журнал «Иванами Сётэн», 1935. * Бөйөк боғаҙҙары ({{Lang-ja|現代海峡圏}}). Токио, 1936 (Хадзиме Кобаяши менән). * Хәҙерге ислам сфераһы ({{Lang-ja|現代囘教圏}}). Токио: Шикай Шобо, 1936 (Хадзиме Кобаяши менән). * Ислам тураһында ({{Lang-ja|回教に就いて}}). Токио: Японская культурная ассоциация, 1938. * Ислам донъяның төп һүҙҙәре ({{Lang-ja|回教圏要圖}}). Токио, 1940. * Урта Азияның этник составы тураһында ({{Lang-ja|中央アジアノ民族構成ニ付テ}}). Токио: Ҡытай мәсьәләләре тикшереүҙең ассоциацияһы, 1942. * Көньяҡтағы дини хәл Һәм уға бәйле мәсьәләләр ({{Lang-ja|南方宗教事情とその諸問題}}). Токио: Бөйөк Япон буддист ассоциацияһы, 1942 (один из соавторов). * Бөйөк Көнсығыш Азия һуғышы Һәм ислам Һорау ({{Lang-ja|大東亞戰と回教問題}}). Токио: Сацукикай, Сёва 17, 1942. * Ҡөрьән тикшереү ({{Lang-ja|コーラン研究}}). Токио: Даоцзян академияһы, 1950 (Хироюки Кагишима менән). * Донъя диндәре ({{Lang-ja|世界の宗教}}). Токио: Сансейдо, 1954. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{Книга |ref=Misawa |заглавие=Tatar exiles and Japan. Koji Okubo as the meditator |ответственный=edited and introduced by Nobuo Misawa |год=2012 |язык=en |место=Tokyo |издательство=Asian Cultures Research Institute, Toyo University |всего страниц=52 |isbn=978-4903878119}} {{ВС}} [[Категория:1887 йылда тыуғандар]] [[Категория:Японияла тыуғандар]] [[Категория:1950 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Токиола вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Төркиәтселәр]] gkxoco8o76darrtls4sqmaci2ubfjr7 1303143 1303142 2026-08-23T13:52:23Z Taw Tülki 9385 1303143 wikitext text/x-wiki {{Ғалим |Дата рождения = 1887 |Место рождения = Хиого, [[Япония]] |Дата смерти = 1950 |Место смерти = [[Токио]], [[Япония]] |Гражданство = [[Япония]] |Научная сфера = шәрҡиәтсе, төркиәтсе, ислам ғалим, тәржемәсе, университет профессоры |Место работы = Васэда университет <br>Токийский университеты |Альма-матер = Токио сит телдәр университеты }} '''Кодзи Окубо''' ({{lang-ja|大久保幸次}}; [[1887]], Хиого — [[1950]], [[Токио]]) — япон шәрҡиәтсе, япон академияһының төрки һәм исламовед пионерҙарҙан бере<ref name=":0">{{Статья |ссылка=https://dspace.kpfu.ru/xmlui/handle/net/150945 |автор=Усманова Л. Р. |заглавие=Окубо Кодзи: основатель тюрко-исламоведческих исследований и друг тюрко-татарской эмиграции в Японии |год=2018 |издание=Россия-Япония: политика, история и культура |тип=Сборник статей и докладов участников Международной научно-практической конференции, 04.10.2018-06.10.2018 |страницы=257—260}}</ref><ref>{{Статья |ссылка=https://ivran.ru/f/hist-vost-2019-1.pdf |автор=Усманова Л. Р. |заглавие=Япония и исламский мир: забытая история |год=2019 |издание=Востоковедение: история и методология |номер=1 |страницы=136—148 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206212827/https://ivran.ru/f/hist-vost-2019-1.pdf |archive-date=2024-12-06}}</ref>. == Тәржемәи хәл == Кодзи Окубо [[1887 йыл]]дың Хиого префектураға тыуған<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Статья |ссылка=https://forumtauripress.com/wp-content/uploads/2024/01/02-Global_Perspectives_on-Japan-No2-2019-Larisa-Usmanova-pp48_68.pdf |автор=Larisa Usmanova |заглавие=Ethnographic Essay of the Japanese Turkologist Okubo Koji as a Historical Source about the Life of the Turkic-Tatar Community in Harbin |год=2019 |язык=en |издание=Global Perspectives on Japan |номер=2 |страницы=48—68 |doi=10.62231/GP2.160002 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240712195643/https://forumtauripress.com/wp-content/uploads/2024/01/02-Global_Perspectives_on-Japan-No2-2019-Larisa-Usmanova-pp48_68.pdf |archive-date=2024-07-12}}</ref>. [[1910 йыл]]да Токио сит телдәр университеттан алман теле һуңыраҡ көнсығыш тарихы факультеткә инде. [[1915 йыл]]да [[Ҡөрьән]] һәм алты йылдар үткәс [[Хужа Насретдин]] мәҙәктәре япон теленә тәржемә итте<ref name=":0" /><ref>{{Статья |ссылка=https://journalec.com/en/article/126843/discussion_platform |автор=Оги А. М. |заглавие=Ислам в Японии в современной парадигме |год=2025 |издание=Этническая культура |том=7 |номер=1 |страницы=8—14 |doi=10.31483/r-126843}}</ref>. [[Файл:Ayaz İshaki ve Türkolog Koçi Okubo, Tokyo 1934.jpg|мини|[[Ғаяз Исхаҡи]] менән, Токио, 1934 году]] [[1923 йыл]]да Сотосю Университеттан уҡытыусы булды. Ул саҡта [[төрки халыҡтар]]ҙың телеләре һәм тарихы ҡыҙыҡһыныу башлады. Быға күп осраҡта элекке [[Ғосман империяһы]] ҡалдыҡтарынан [[Төркиә Республикаһы]]ның барлыҡҡа килеүе, шулай уҡ [[Рәсәй]] [[Граждандар һуғышы]] ваҡытында Иҙел-Урал буйынан Японияға мигранттар килеүе йоғонто яһай<ref name=":2">{{Статья |ссылка=https://china.ivran.ru/f/Usmanova_L.R._Otnosheniya_YAponskoj_voennoj_missii_v_Manchzhurii_s_nacionalnymi_menshinstvami_rossijskoj_emigracii_(na_primere_tyurko-tatarskoj_obcshiny).pdf |автор=Усманова Л. Р. |заглавие=Отношения Японской военной миссии в Маньчжурии с национальными меньшинствами Российской эмиграции (на примере тюрко-татарской общины) |год=2015 |издание=Общество и государство в Китае |страницы=740—749 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308041647/https://china.ivran.ru/f/Usmanova_L.R._Otnosheniya_YAponskoj_voennoj_missii_v_Manchzhurii_s_nacionalnymi_menshinstvami_rossijskoj_emigracii_(na_primere_tyurko-tatarskoj_obcshiny).pdf |archive-date=2022-03-08}}</ref>. Шулай итеп, ул мәҡәләләр йыйынтығы яҙа башлай, шул иҫәптән «Төрки-татар теле Маньчжурияла» тигән хеҙмәтен дә. Унда төрки-татар теле Маньчжурияла халыҡ-ара аралашыу телдәренең береһе булып тора, тип раҫлана, сөнки төрки халыҡтар күптәндән үҙ теленең йоғонтоһон таратып килгән, ә был тел ул ваҡытта күп кенә мосолман илдәрендә лә ҡулланылған. Ул [[Харбин]]да һәм [[Япония]]ның башҡа урындарында йәшәгән мосолман төрки-татар иммигранттары менән япон йәмғиәте араһында аралашсы булып сығыш яһай<ref name=":2" /><ref>Okubo Koodji. Harubin ni okeru toruko minzoku no seikatsu (Жизнедеятельность тюркского народа в Харбине) // Touyou. — 1924. — № 12. — P. 45-57.</ref>. [[Файл:Türk ve yabancı bilginler ile görüşürken. Dolmabahçe Sarayı, İstanbul, 24-31 Ağustos 1936.jpg|мини|352x352пкс|М. К. Ататөрк, Кодзи Окубо һәм башҡалар Төрөк лингвистик йәмғиәтенең 3-сө съезы ваҡытындав, Истанбул, 1936]] [[1935 йыл]]да беренсе япон мәсеттәң асыуҙа ҡатнашлыҡ итте, һуңынан ошо хаҡта йыйынтыҡта мәҡәләне яҙҙы<ref>Okubo, K. The Effects of the National movement in the Republic of Turkey // The Kobe Muslim Mosque. A souvenir booklet issued in commemoration of the opening ceremony of the Kobe Muslim Mosque. — Kobe Osaka Press Ltd., 1935. P. 32-33.</ref>. Бер йылдан һуң Япония-Төрөк бәйләнеше ассоциацияһы тарафынан [[Төркиә]]гә Төрөк лингвистик йәмғиәтенең өсөнсө съезында ҡатнашыу һәм [[Мостафа Кемал Ататөрк]] менән аудиенция үткәреү өсөн ебәрелә. Ул Ататөрк менән аудиенцияға лайыҡ булған беренсе япон шәхесе була<ref name=":0" />. [[1937 йыл]]да «Ислам Мәҙәниәт Ассоциацияһы» нигеҙ һалды. [[1939 йыл]]да Васеда Университеттан ислам мәҙәниәт тарихы кафедраны нигеҙ һалды, һуңынан Токио Университеттан дәрестәр теҙмәләрғә «ислам тарихы» курстарҙы индерҙе. 1949 йылға тиклем Японияның бер нисә университетында ислам мәҙәниәте нигеҙҙәрен уҡыта. Уның ғилми эшмәкәрлеге паназиатизм идеялары һәм Япония империяһының Көнбайыш һәм совет йоғонтоһона ҡаршы йүнәлтелгән мосолман донъяһына ҡарата сәйәсәте менән тығыҙ бәйләнгән була. Был 1945 йылдың 15 октябрендә уның ойошмаһын таратыуҙың, шулай уҡ уҡытыу һәм нәшриәт эшмәкәрлегенән ситләтеүҙең сәбәптәренең береһе була. Һуңынан был уның финанс хәлен дә ҡатмарлаштыра. Ләкин Японияла башҡорт һәм татар общинаһы вәкилдәре Окубоға яңы өйҙө һәм эш урынды табырға ярҙам иттеләр<ref name=":0" />. [[1950 йыл]]да вафат булды<ref name=":1" />. == Хәҙмәттәр == * Ислам ({{Lang-ja|イスラム教}}). Токио: «Иванами Сётэн», 1934. * Көнбайыш Азияның тоҡомдар ({{Lang-ja|西アジア諸族}}). Токио: Журнал «Иванами Сётэн», 1935. * Бөйөк боғаҙҙары ({{Lang-ja|現代海峡圏}}). Токио, 1936 (Хадзиме Кобаяши менән). * Хәҙерге ислам сфераһы ({{Lang-ja|現代囘教圏}}). Токио: Шикай Шобо, 1936 (Хадзиме Кобаяши менән). * Ислам тураһында ({{Lang-ja|回教に就いて}}). Токио: Японская культурная ассоциация, 1938. * Ислам донъяның төп һүҙҙәре ({{Lang-ja|回教圏要圖}}). Токио, 1940. * Урта Азияның этник составы тураһында ({{Lang-ja|中央アジアノ民族構成ニ付テ}}). Токио: Ҡытай мәсьәләләре тикшереүҙең ассоциацияһы, 1942. * Көньяҡтағы дини хәл Һәм уға бәйле мәсьәләләр ({{Lang-ja|南方宗教事情とその諸問題}}). Токио: Бөйөк Япон буддист ассоциацияһы, 1942 (один из соавторов). * Бөйөк Көнсығыш Азия һуғышы Һәм ислам Һорау ({{Lang-ja|大東亞戰と回教問題}}). Токио: Сацукикай, Сёва 17, 1942. * Ҡөрьән тикшереү ({{Lang-ja|コーラン研究}}). Токио: Даоцзян академияһы, 1950 (Хироюки Кагишима менән). * Донъя диндәре ({{Lang-ja|世界の宗教}}). Токио: Сансейдо, 1954. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{Книга |ref=Misawa |заглавие=Tatar exiles and Japan. Koji Okubo as the meditator |ответственный=edited and introduced by Nobuo Misawa |год=2012 |язык=en |место=Tokyo |издательство=Asian Cultures Research Institute, Toyo University |всего страниц=52 |isbn=978-4903878119}} {{ВС}} [[Категория:1887 йылда тыуғандар]] [[Категория:Японияла тыуғандар]] [[Категория:1950 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Токиола вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Төркиәтселәр]] 4m2c42cvwwosyvfzu8ovmwvfltwak3k 1303148 1303143 2026-08-23T15:12:26Z Taw Tülki 9385 /* Хәҙмәттәр */ 1303148 wikitext text/x-wiki {{Ғалим |Дата рождения = 1887 |Место рождения = Хиого, [[Япония]] |Дата смерти = 1950 |Место смерти = [[Токио]], [[Япония]] |Гражданство = [[Япония]] |Научная сфера = шәрҡиәтсе, төркиәтсе, ислам ғалим, тәржемәсе, университет профессоры |Место работы = Васэда университет <br>Токийский университеты |Альма-матер = Токио сит телдәр университеты }} '''Кодзи Окубо''' ({{lang-ja|大久保幸次}}; [[1887]], Хиого — [[1950]], [[Токио]]) — япон шәрҡиәтсе, япон академияһының төрки һәм исламовед пионерҙарҙан бере<ref name=":0">{{Статья |ссылка=https://dspace.kpfu.ru/xmlui/handle/net/150945 |автор=Усманова Л. Р. |заглавие=Окубо Кодзи: основатель тюрко-исламоведческих исследований и друг тюрко-татарской эмиграции в Японии |год=2018 |издание=Россия-Япония: политика, история и культура |тип=Сборник статей и докладов участников Международной научно-практической конференции, 04.10.2018-06.10.2018 |страницы=257—260}}</ref><ref>{{Статья |ссылка=https://ivran.ru/f/hist-vost-2019-1.pdf |автор=Усманова Л. Р. |заглавие=Япония и исламский мир: забытая история |год=2019 |издание=Востоковедение: история и методология |номер=1 |страницы=136—148 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206212827/https://ivran.ru/f/hist-vost-2019-1.pdf |archive-date=2024-12-06}}</ref>. == Тәржемәи хәл == Кодзи Окубо [[1887 йыл]]дың Хиого префектураға тыуған<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Статья |ссылка=https://forumtauripress.com/wp-content/uploads/2024/01/02-Global_Perspectives_on-Japan-No2-2019-Larisa-Usmanova-pp48_68.pdf |автор=Larisa Usmanova |заглавие=Ethnographic Essay of the Japanese Turkologist Okubo Koji as a Historical Source about the Life of the Turkic-Tatar Community in Harbin |год=2019 |язык=en |издание=Global Perspectives on Japan |номер=2 |страницы=48—68 |doi=10.62231/GP2.160002 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240712195643/https://forumtauripress.com/wp-content/uploads/2024/01/02-Global_Perspectives_on-Japan-No2-2019-Larisa-Usmanova-pp48_68.pdf |archive-date=2024-07-12}}</ref>. [[1910 йыл]]да Токио сит телдәр университеттан алман теле һуңыраҡ көнсығыш тарихы факультеткә инде. [[1915 йыл]]да [[Ҡөрьән]] һәм алты йылдар үткәс [[Хужа Насретдин]] мәҙәктәре япон теленә тәржемә итте<ref name=":0" /><ref>{{Статья |ссылка=https://journalec.com/en/article/126843/discussion_platform |автор=Оги А. М. |заглавие=Ислам в Японии в современной парадигме |год=2025 |издание=Этническая культура |том=7 |номер=1 |страницы=8—14 |doi=10.31483/r-126843}}</ref>. [[Файл:Ayaz İshaki ve Türkolog Koçi Okubo, Tokyo 1934.jpg|мини|[[Ғаяз Исхаҡи]] менән, Токио, 1934 году]] [[1923 йыл]]да Сотосю Университеттан уҡытыусы булды. Ул саҡта [[төрки халыҡтар]]ҙың телеләре һәм тарихы ҡыҙыҡһыныу башлады. Быға күп осраҡта элекке [[Ғосман империяһы]] ҡалдыҡтарынан [[Төркиә Республикаһы]]ның барлыҡҡа килеүе, шулай уҡ [[Рәсәй]] [[Граждандар һуғышы]] ваҡытында Иҙел-Урал буйынан Японияға мигранттар килеүе йоғонто яһай<ref name=":2">{{Статья |ссылка=https://china.ivran.ru/f/Usmanova_L.R._Otnosheniya_YAponskoj_voennoj_missii_v_Manchzhurii_s_nacionalnymi_menshinstvami_rossijskoj_emigracii_(na_primere_tyurko-tatarskoj_obcshiny).pdf |автор=Усманова Л. Р. |заглавие=Отношения Японской военной миссии в Маньчжурии с национальными меньшинствами Российской эмиграции (на примере тюрко-татарской общины) |год=2015 |издание=Общество и государство в Китае |страницы=740—749 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308041647/https://china.ivran.ru/f/Usmanova_L.R._Otnosheniya_YAponskoj_voennoj_missii_v_Manchzhurii_s_nacionalnymi_menshinstvami_rossijskoj_emigracii_(na_primere_tyurko-tatarskoj_obcshiny).pdf |archive-date=2022-03-08}}</ref>. Шулай итеп, ул мәҡәләләр йыйынтығы яҙа башлай, шул иҫәптән «Төрки-татар теле Маньчжурияла» тигән хеҙмәтен дә. Унда төрки-татар теле Маньчжурияла халыҡ-ара аралашыу телдәренең береһе булып тора, тип раҫлана, сөнки төрки халыҡтар күптәндән үҙ теленең йоғонтоһон таратып килгән, ә был тел ул ваҡытта күп кенә мосолман илдәрендә лә ҡулланылған. Ул [[Харбин]]да һәм [[Япония]]ның башҡа урындарында йәшәгән мосолман төрки-татар иммигранттары менән япон йәмғиәте араһында аралашсы булып сығыш яһай<ref name=":2" /><ref>Okubo Koodji. Harubin ni okeru toruko minzoku no seikatsu (Жизнедеятельность тюркского народа в Харбине) // Touyou. — 1924. — № 12. — P. 45-57.</ref>. [[Файл:Türk ve yabancı bilginler ile görüşürken. Dolmabahçe Sarayı, İstanbul, 24-31 Ağustos 1936.jpg|мини|352x352пкс|М. К. Ататөрк, Кодзи Окубо һәм башҡалар Төрөк лингвистик йәмғиәтенең 3-сө съезы ваҡытындав, Истанбул, 1936]] [[1935 йыл]]да беренсе япон мәсеттәң асыуҙа ҡатнашлыҡ итте, һуңынан ошо хаҡта йыйынтыҡта мәҡәләне яҙҙы<ref>Okubo, K. The Effects of the National movement in the Republic of Turkey // The Kobe Muslim Mosque. A souvenir booklet issued in commemoration of the opening ceremony of the Kobe Muslim Mosque. — Kobe Osaka Press Ltd., 1935. P. 32-33.</ref>. Бер йылдан һуң Япония-Төрөк бәйләнеше ассоциацияһы тарафынан [[Төркиә]]гә Төрөк лингвистик йәмғиәтенең өсөнсө съезында ҡатнашыу һәм [[Мостафа Кемал Ататөрк]] менән аудиенция үткәреү өсөн ебәрелә. Ул Ататөрк менән аудиенцияға лайыҡ булған беренсе япон шәхесе була<ref name=":0" />. [[1937 йыл]]да «Ислам Мәҙәниәт Ассоциацияһы» нигеҙ һалды. [[1939 йыл]]да Васеда Университеттан ислам мәҙәниәт тарихы кафедраны нигеҙ һалды, һуңынан Токио Университеттан дәрестәр теҙмәләрғә «ислам тарихы» курстарҙы индерҙе. 1949 йылға тиклем Японияның бер нисә университетында ислам мәҙәниәте нигеҙҙәрен уҡыта. Уның ғилми эшмәкәрлеге паназиатизм идеялары һәм Япония империяһының Көнбайыш һәм совет йоғонтоһона ҡаршы йүнәлтелгән мосолман донъяһына ҡарата сәйәсәте менән тығыҙ бәйләнгән була. Был 1945 йылдың 15 октябрендә уның ойошмаһын таратыуҙың, шулай уҡ уҡытыу һәм нәшриәт эшмәкәрлегенән ситләтеүҙең сәбәптәренең береһе була. Һуңынан был уның финанс хәлен дә ҡатмарлаштыра. Ләкин Японияла башҡорт һәм татар общинаһы вәкилдәре Окубоға яңы өйҙө һәм эш урынды табырға ярҙам иттеләр<ref name=":0" />. [[1950 йыл]]да вафат булды<ref name=":1" />. == Хәҙмәттәр == * Ислам ({{Lang-ja|イスラム教}}). Токио: «Иванами Сётэн», 1934. * Көнбайыш Азияның тоҡомдар ({{Lang-ja|西アジア諸族}}). Токио: Журнал «Иванами Сётэн», 1935. * Бөйөк боғаҙҙары ({{Lang-ja|現代海峡圏}}). Токио, 1936 (Хадзиме Кобаяши менән). * Хәҙерге ислам сфераһы ({{Lang-ja|現代囘教圏}}). Токио: Шикай Шобо, 1936 (Хадзиме Кобаяши менән). * Ислам тураһында ({{Lang-ja|回教に就いて}}). Токио: Японская культурная ассоциация, 1938. * Ислам донъяның төп һүҙҙәре ({{Lang-ja|回教圏要圖}}). Токио, 1940. * Урта Азияның этник составы тураһында ({{Lang-ja|中央アジアノ民族構成ニ付テ}}). Токио: Ҡытай мәсьәләләре тикшереүҙең ассоциацияһы, 1942. * Көньяҡтағы дини хәл Һәм уға бәйле мәсьәләләр ({{Lang-ja|南方宗教事情とその諸問題}}). Токио: Бөйөк Япон буддист ассоциацияһы, 1942 (соавторҙарҙың бере). * Бөйөк Көнсығыш Азия һуғышы Һәм ислам Һорау ({{Lang-ja|大東亞戰と回教問題}}). Токио: Сацукикай, Сёва 17, 1942. * Ҡөрьән тикшереү ({{Lang-ja|コーラン研究}}). Токио: Даоцзян академияһы, 1950 (Хироюки Кагишима менән). * Донъя диндәре ({{Lang-ja|世界の宗教}}). Токио: Сансейдо, 1954. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{Книга |ref=Misawa |заглавие=Tatar exiles and Japan. Koji Okubo as the meditator |ответственный=edited and introduced by Nobuo Misawa |год=2012 |язык=en |место=Tokyo |издательство=Asian Cultures Research Institute, Toyo University |всего страниц=52 |isbn=978-4903878119}} {{ВС}} [[Категория:1887 йылда тыуғандар]] [[Категория:Японияла тыуғандар]] [[Категория:1950 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Токиола вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Төркиәтселәр]] ixeuyfki7qfiyngx9zg04wy9bvbbppw 1303149 1303148 2026-08-23T15:13:28Z Taw Tülki 9385 /* Хәҙмәттәр */ 1303149 wikitext text/x-wiki {{Ғалим |Дата рождения = 1887 |Место рождения = Хиого, [[Япония]] |Дата смерти = 1950 |Место смерти = [[Токио]], [[Япония]] |Гражданство = [[Япония]] |Научная сфера = шәрҡиәтсе, төркиәтсе, ислам ғалим, тәржемәсе, университет профессоры |Место работы = Васэда университет <br>Токийский университеты |Альма-матер = Токио сит телдәр университеты }} '''Кодзи Окубо''' ({{lang-ja|大久保幸次}}; [[1887]], Хиого — [[1950]], [[Токио]]) — япон шәрҡиәтсе, япон академияһының төрки һәм исламовед пионерҙарҙан бере<ref name=":0">{{Статья |ссылка=https://dspace.kpfu.ru/xmlui/handle/net/150945 |автор=Усманова Л. Р. |заглавие=Окубо Кодзи: основатель тюрко-исламоведческих исследований и друг тюрко-татарской эмиграции в Японии |год=2018 |издание=Россия-Япония: политика, история и культура |тип=Сборник статей и докладов участников Международной научно-практической конференции, 04.10.2018-06.10.2018 |страницы=257—260}}</ref><ref>{{Статья |ссылка=https://ivran.ru/f/hist-vost-2019-1.pdf |автор=Усманова Л. Р. |заглавие=Япония и исламский мир: забытая история |год=2019 |издание=Востоковедение: история и методология |номер=1 |страницы=136—148 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206212827/https://ivran.ru/f/hist-vost-2019-1.pdf |archive-date=2024-12-06}}</ref>. == Тәржемәи хәл == Кодзи Окубо [[1887 йыл]]дың Хиого префектураға тыуған<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Статья |ссылка=https://forumtauripress.com/wp-content/uploads/2024/01/02-Global_Perspectives_on-Japan-No2-2019-Larisa-Usmanova-pp48_68.pdf |автор=Larisa Usmanova |заглавие=Ethnographic Essay of the Japanese Turkologist Okubo Koji as a Historical Source about the Life of the Turkic-Tatar Community in Harbin |год=2019 |язык=en |издание=Global Perspectives on Japan |номер=2 |страницы=48—68 |doi=10.62231/GP2.160002 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240712195643/https://forumtauripress.com/wp-content/uploads/2024/01/02-Global_Perspectives_on-Japan-No2-2019-Larisa-Usmanova-pp48_68.pdf |archive-date=2024-07-12}}</ref>. [[1910 йыл]]да Токио сит телдәр университеттан алман теле һуңыраҡ көнсығыш тарихы факультеткә инде. [[1915 йыл]]да [[Ҡөрьән]] һәм алты йылдар үткәс [[Хужа Насретдин]] мәҙәктәре япон теленә тәржемә итте<ref name=":0" /><ref>{{Статья |ссылка=https://journalec.com/en/article/126843/discussion_platform |автор=Оги А. М. |заглавие=Ислам в Японии в современной парадигме |год=2025 |издание=Этническая культура |том=7 |номер=1 |страницы=8—14 |doi=10.31483/r-126843}}</ref>. [[Файл:Ayaz İshaki ve Türkolog Koçi Okubo, Tokyo 1934.jpg|мини|[[Ғаяз Исхаҡи]] менән, Токио, 1934 году]] [[1923 йыл]]да Сотосю Университеттан уҡытыусы булды. Ул саҡта [[төрки халыҡтар]]ҙың телеләре һәм тарихы ҡыҙыҡһыныу башлады. Быға күп осраҡта элекке [[Ғосман империяһы]] ҡалдыҡтарынан [[Төркиә Республикаһы]]ның барлыҡҡа килеүе, шулай уҡ [[Рәсәй]] [[Граждандар һуғышы]] ваҡытында Иҙел-Урал буйынан Японияға мигранттар килеүе йоғонто яһай<ref name=":2">{{Статья |ссылка=https://china.ivran.ru/f/Usmanova_L.R._Otnosheniya_YAponskoj_voennoj_missii_v_Manchzhurii_s_nacionalnymi_menshinstvami_rossijskoj_emigracii_(na_primere_tyurko-tatarskoj_obcshiny).pdf |автор=Усманова Л. Р. |заглавие=Отношения Японской военной миссии в Маньчжурии с национальными меньшинствами Российской эмиграции (на примере тюрко-татарской общины) |год=2015 |издание=Общество и государство в Китае |страницы=740—749 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308041647/https://china.ivran.ru/f/Usmanova_L.R._Otnosheniya_YAponskoj_voennoj_missii_v_Manchzhurii_s_nacionalnymi_menshinstvami_rossijskoj_emigracii_(na_primere_tyurko-tatarskoj_obcshiny).pdf |archive-date=2022-03-08}}</ref>. Шулай итеп, ул мәҡәләләр йыйынтығы яҙа башлай, шул иҫәптән «Төрки-татар теле Маньчжурияла» тигән хеҙмәтен дә. Унда төрки-татар теле Маньчжурияла халыҡ-ара аралашыу телдәренең береһе булып тора, тип раҫлана, сөнки төрки халыҡтар күптәндән үҙ теленең йоғонтоһон таратып килгән, ә был тел ул ваҡытта күп кенә мосолман илдәрендә лә ҡулланылған. Ул [[Харбин]]да һәм [[Япония]]ның башҡа урындарында йәшәгән мосолман төрки-татар иммигранттары менән япон йәмғиәте араһында аралашсы булып сығыш яһай<ref name=":2" /><ref>Okubo Koodji. Harubin ni okeru toruko minzoku no seikatsu (Жизнедеятельность тюркского народа в Харбине) // Touyou. — 1924. — № 12. — P. 45-57.</ref>. [[Файл:Türk ve yabancı bilginler ile görüşürken. Dolmabahçe Sarayı, İstanbul, 24-31 Ağustos 1936.jpg|мини|352x352пкс|М. К. Ататөрк, Кодзи Окубо һәм башҡалар Төрөк лингвистик йәмғиәтенең 3-сө съезы ваҡытындав, Истанбул, 1936]] [[1935 йыл]]да беренсе япон мәсеттәң асыуҙа ҡатнашлыҡ итте, һуңынан ошо хаҡта йыйынтыҡта мәҡәләне яҙҙы<ref>Okubo, K. The Effects of the National movement in the Republic of Turkey // The Kobe Muslim Mosque. A souvenir booklet issued in commemoration of the opening ceremony of the Kobe Muslim Mosque. — Kobe Osaka Press Ltd., 1935. P. 32-33.</ref>. Бер йылдан һуң Япония-Төрөк бәйләнеше ассоциацияһы тарафынан [[Төркиә]]гә Төрөк лингвистик йәмғиәтенең өсөнсө съезында ҡатнашыу һәм [[Мостафа Кемал Ататөрк]] менән аудиенция үткәреү өсөн ебәрелә. Ул Ататөрк менән аудиенцияға лайыҡ булған беренсе япон шәхесе була<ref name=":0" />. [[1937 йыл]]да «Ислам Мәҙәниәт Ассоциацияһы» нигеҙ һалды. [[1939 йыл]]да Васеда Университеттан ислам мәҙәниәт тарихы кафедраны нигеҙ һалды, һуңынан Токио Университеттан дәрестәр теҙмәләрғә «ислам тарихы» курстарҙы индерҙе. 1949 йылға тиклем Японияның бер нисә университетында ислам мәҙәниәте нигеҙҙәрен уҡыта. Уның ғилми эшмәкәрлеге паназиатизм идеялары һәм Япония империяһының Көнбайыш һәм совет йоғонтоһона ҡаршы йүнәлтелгән мосолман донъяһына ҡарата сәйәсәте менән тығыҙ бәйләнгән була. Был 1945 йылдың 15 октябрендә уның ойошмаһын таратыуҙың, шулай уҡ уҡытыу һәм нәшриәт эшмәкәрлегенән ситләтеүҙең сәбәптәренең береһе була. Һуңынан был уның финанс хәлен дә ҡатмарлаштыра. Ләкин Японияла башҡорт һәм татар общинаһы вәкилдәре Окубоға яңы өйҙө һәм эш урынды табырға ярҙам иттеләр<ref name=":0" />. [[1950 йыл]]да вафат булды<ref name=":1" />. == Хәҙмәттәр == * Ислам ({{Lang-ja|イスラム教}}). Токио: «Иванами Сётэн», 1934. * Көнбайыш Азияның тоҡомдар ({{Lang-ja|西アジア諸族}}). Токио: «Иванами Сётэн», 1935. * Бөйөк боғаҙҙары ({{Lang-ja|現代海峡圏}}). Токио, 1936 (Хадзиме Кобаяши менән). * Хәҙерге ислам сфераһы ({{Lang-ja|現代囘教圏}}). Токио: Шикай Шобо, 1936 (Хадзиме Кобаяши менән). * Ислам тураһында ({{Lang-ja|回教に就いて}}). Токио: Япон мәҙәниәт ассоциацияһы, 1938. * Ислам донъяның төп һүҙҙәре ({{Lang-ja|回教圏要圖}}). Токио, 1940. * Урта Азияның этник составы тураһында ({{Lang-ja|中央アジアノ民族構成ニ付テ}}). Токио: Ҡытай мәсьәләләре тикшереүҙең ассоциацияһы, 1942. * Көньяҡтағы дини хәл Һәм уға бәйле мәсьәләләр ({{Lang-ja|南方宗教事情とその諸問題}}). Токио: Бөйөк Япон буддист ассоциацияһы, 1942 (соавторҙарҙың бере). * Бөйөк Көнсығыш Азия һуғышы Һәм ислам Һорау ({{Lang-ja|大東亞戰と回教問題}}). Токио: Сацукикай, Сёва 17, 1942. * Ҡөрьән тикшереү ({{Lang-ja|コーラン研究}}). Токио: Даоцзян академияһы, 1950 (Хироюки Кагишима менән). * Донъя диндәре ({{Lang-ja|世界の宗教}}). Токио: Сансейдо, 1954. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{Книга |ref=Misawa |заглавие=Tatar exiles and Japan. Koji Okubo as the meditator |ответственный=edited and introduced by Nobuo Misawa |год=2012 |язык=en |место=Tokyo |издательство=Asian Cultures Research Institute, Toyo University |всего страниц=52 |isbn=978-4903878119}} {{ВС}} [[Категория:1887 йылда тыуғандар]] [[Категория:Японияла тыуғандар]] [[Категория:1950 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Токиола вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Төркиәтселәр]] pq3inimgyszfuad0a5bjdyp60j75c2x 1303151 1303149 2026-08-23T18:07:09Z Айсар 10823 стилде төҙәтеү, орфография, аныҡлаштырыу 1303151 wikitext text/x-wiki {{Ғалим |Дата рождения = 1887 |Место рождения = Хиого, [[Япония]] |Дата смерти = 1950 |Место смерти = [[Токио]], [[Япония]] |Гражданство = [[Япония]] |Научная сфера = шәрҡиәтсе, төркиәтсе, исламды өйрәнеүсе, тәржемәсе, университет профессоры |Место работы = Васэда университеты <br>Токио университеты |Альма-матер = Токио сит телдәр университеты }} '''Кодзи Окубо''' ({{lang-ja|大久保幸次}}; [[1887]], Хиого — [[1950]], [[Токио]]) — япон шәрҡиәтсеһе, Япония академия фәнендә төрки һәм ислам ғилемен тәүге тикшереүселәрҙең («пионер»ҙарының) береһе<ref name=":0">{{Статья |ссылка=https://dspace.kpfu.ru/xmlui/handle/net/150945 |автор=Усманова Л. Р. |заглавие=Окубо Кодзи: основатель тюрко-исламоведческих исследований и друг тюрко-татарской эмиграции в Японии |год=2018 |издание=Россия-Япония: политика, история и культура |тип=Сборник статей и докладов участников Международной научно-практической конференции, 04.10.2018-06.10.2018 |страницы=257—260}}</ref><ref>{{Статья |ссылка=https://ivran.ru/f/hist-vost-2019-1.pdf |автор=Усманова Л. Р. |заглавие=Япония и исламский мир: забытая история |год=2019 |издание=Востоковедение: история и методология |номер=1 |страницы=136—148 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206212827/https://ivran.ru/f/hist-vost-2019-1.pdf |archive-date=2024-12-06}}</ref>. == Тәржемәи хәл == Кодзи Окубо [[1887 йыл]]да Хиого префектураһында тыуған<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Статья |ссылка=https://forumtauripress.com/wp-content/uploads/2024/01/02-Global_Perspectives_on-Japan-No2-2019-Larisa-Usmanova-pp48_68.pdf |автор=Larisa Usmanova |заглавие=Ethnographic Essay of the Japanese Turkologist Okubo Koji as a Historical Source about the Life of the Turkic-Tatar Community in Harbin |год=2019 |язык=en |издание=Global Perspectives on Japan |номер=2 |страницы=48—68 |doi=10.62231/GP2.160002 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240712195643/https://forumtauripress.com/wp-content/uploads/2024/01/02-Global_Perspectives_on-Japan-No2-2019-Larisa-Usmanova-pp48_68.pdf |archive-date=2024-07-12}}</ref>. [[1910 йыл]]да Токио сит телдәр мәктәбенең немец теле факультетына уҡырға инә, уны тамамлағандан һуң — был мәктәптең Көнсығыш тарихы факультетының махсус курсы студенты. [[1915 йыл]]да [[Ҡөрьән]]де һәм алты йыл үткәс [[Хужа Насретдин]] мәҙәктәрен япон теленә тәржемә итә башлай<ref name=":0" /><ref>{{Статья |ссылка=https://journalec.com/en/article/126843/discussion_platform |автор=Оги А. М. |заглавие=Ислам в Японии в современной парадигме |год=2025 |издание=Этническая культура |том=7 |номер=1 |страницы=8—14 |doi=10.31483/r-126843}}</ref>. [[Файл:Ayaz İshaki ve Türkolog Koçi Okubo, Tokyo 1934.jpg|мини|[[Ғаяз Исхаҡи]] менән, Токио, 1934 году]] [[1923 йыл]]дан Сотосю университеты уҡытыусыһы. Нәҡ шул саҡта [[төрки халыҡтар]]ҙың тарихы һәм мәҙәниәте менән ҡыҙыҡһына башлай. Быға күп йәһәттән элекке [[Ғосман империяһы]] нигеҙҙәрендә [[Төркиә Республикаһы]]ның барлыҡҡа килеүе, шулай уҡ [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге граждандар һуғышы]] ваҡытында Иҙел-Урал буйынан Японияға мигранттарҙың килеүе йоғонто яһай<ref name=":2">{{Статья |ссылка=https://china.ivran.ru/f/Usmanova_L.R._Otnosheniya_YAponskoj_voennoj_missii_v_Manchzhurii_s_nacionalnymi_menshinstvami_rossijskoj_emigracii_(na_primere_tyurko-tatarskoj_obcshiny).pdf |автор=Усманова Л. Р. |заглавие=Отношения Японской военной миссии в Маньчжурии с национальными меньшинствами Российской эмиграции (на примере тюрко-татарской общины) |год=2015 |издание=Общество и государство в Китае |страницы=740—749 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308041647/https://china.ivran.ru/f/Usmanova_L.R._Otnosheniya_YAponskoj_voennoj_missii_v_Manchzhurii_s_nacionalnymi_menshinstvami_rossijskoj_emigracii_(na_primere_tyurko-tatarskoj_obcshiny).pdf |archive-date=2022-03-08}}</ref>. Шулай итеп, ул «Төрки-татар теле Маньчжурияла» мәҡәләләр йыйынтығы яҙа башлай. Унда төрки-татар теле Маньчжурияла халыҡ-ара аралашыу телдәренең береһе тип раҫлана, сөнки төрки халыҡтар күптәнән үҙ теленең йоғонтоһон таратып килгән, ә был тел ул ваҡытта күп кенә мосолман илдәрендә лә ҡулланылған. Ул [[Харбин]]да һәм [[Япония]]ның башҡа урындарында йәшәгән мосолман төрки-татар иммигранттары менән япон йәмғиәте араһында аралашсы булып сығыш яһай<ref name=":2" /><ref>Okubo Koodji. Harubin ni okeru toruko minzoku no seikatsu (Жизнедеятельность тюркского народа в Харбине) // Touyou. — 1924. — № 12. — P. 45-57.</ref>. [[Файл:Türk ve yabancı bilginler ile görüşürken. Dolmabahçe Sarayı, İstanbul, 24-31 Ağustos 1936.jpg|мини|352x352пкс|М. К. Ататөрк, Кодзи Окубо һәм башҡалар Төрөк лингвистик йәмғиәтенең 3-сө съезы ваҡытында, Истанбул, 1936]] [[1935 йыл]]да беренсе япон мәсеттен асыуҙа ҡатнаша, һуңынан ошо хаҡта үҙенең йыйынтығына мәҡәлә лә яҙа<ref>Okubo, K. The Effects of the National movement in the Republic of Turkey // The Kobe Muslim Mosque. A souvenir booklet issued in commemoration of the opening ceremony of the Kobe Muslim Mosque. — Kobe Osaka Press Ltd., 1935. P. 32-33.</ref>. Бер йылдан һуң Япония-Төрөк бәйләнеше ассоциацияһы тарафынан [[Төркиә]]гә Төрөк лингвистик йәмғиәтенең өсөнсө съезында ҡатнашыу һәм [[Мостафа Кемал Ататөрк]] менән аудиенция үткәреү өсөн ебәрелә. Ул Ататөрк менән аудиенцияға лайыҡ булған беренсе япон шәхесе була<ref name=":0" />. [[1937 йыл]]да «Ислам мәҙәниәт ассоциацияһы»н ойоштора. [[1939 йыл]]да Васеда университетында ислам мәҙәниәте тарихы кафедраһынбулдыра, артабан Токио университетында дәрестәр теҙмәһенә «ислам тарихы» предметын индерә. 1949 йылға тиклем Японияның бер нисә университетында ислам мәҙәниәте нигеҙҙәрен уҡыта. Уның ғилми эшмәкәрлеге паназиатизм идеялары һәм Япония империяһының мосолман донъяһындағы Көнбайыш һәм совет йоғонтоһона ҡаршы йүнәлтелгән сәйәсәте менән тығыҙ бәйләнгән була. Был 1945 йылдың 15 октябрендә уның ойошмаһын таратыуҙың, шулай уҡ уҡытыу һәм нәшриәт эшмәкәрлегенән ситләтеүҙең сәбәптәренең береһе була. Һуңынан был уның финанс хәлен дә ҡатмарлаштыра. Әммә Япониялағы башҡорт һәм татар общинаһы вәкилдәре Окубоға яңы йорт һәм эш урыны табырға ярҙам итә<ref name=":0" />. [[1950 йыл]]да вафат була<ref name=":1" />. == Хәҙмәттәр == * Ислам ({{Lang-ja|イスラム教}}). Токио: «Иванами Сётэн», 1934. * Көнбайыш Азияның ырыуҙары ({{Lang-ja|西アジア諸族}}). Токио: «Иванами Сётэн», 1935. * Бөйөк боғаҙҙар ({{Lang-ja|現代海峡圏}}). Токио, 1936 (Хадзиме Кобаяши менән). * Хәҙерге ислам сфераһы ({{Lang-ja|現代囘教圏}}). Токио: Шикай Шобо, 1936 (Хадзиме Кобаяши менән). * Ислам тураһында ({{Lang-ja|回教に就いて}}). Токио: Япон мәҙәниәт ассоциацияһы, 1938. * Ислам донъяһының төп һүҙҙәре ({{Lang-ja|回教圏要圖}}). Токио, 1940. * Урта Азияның этник составы тураһында ({{Lang-ja|中央アジアノ民族構成ニ付テ}}). Токио: Ҡытай мәсьәләләре тикшереүҙең ассоциацияһы, 1942. * Көньяҡтағы дини хәл Һәм уға бәйле мәсьәләләр ({{Lang-ja|南方宗教事情とその諸問題}}). Токио: Бөйөк Япон буддист ассоциацияһы, 1942 (соавторҙарҙың бере). * Бөйөк Көнсығыш Азия һуғышы Һәм ислам мәсьәләһе ({{Lang-ja|大東亞戰と回教問題}}). Токио: Сацукикай, Сёва 17, 1942. * Ҡөрьәнде өйрәнеү ({{Lang-ja|コーラン研究}}). Токио: Даоцзян академияһы, 1950 (Хироюки Кагишима менән). * Донъя диндәре ({{Lang-ja|世界の宗教}}). Токио: Сансейдо, 1954. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Книга |ref=Misawa |заглавие=Tatar exiles and Japan. Koji Okubo as the meditator |ответственный=edited and introduced by Nobuo Misawa |год=2012 |язык=en |место=Tokyo |издательство=Asian Cultures Research Institute, Toyo University |всего страниц=52 |isbn=978-4903878119}} {{ВС}} [[Категория:1887 йылда тыуғандар]] [[Категория:Японияла тыуғандар]] [[Категория:1950 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Токиола вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Төркиәтселәр]] 0imnfe6yu40yh5lg18lke6yjec9rn1d 0 201421 1303156 2026-08-23T18:25:53Z Sagil Vernov 48719 Яңы бит: '''Максим Сергеевич Минкин''' (род. 4 июля 2008) — российский предприниматель и создатель цифровых медиа-проектов. Основатель проекта KISLOROD, связанного с исследованием социальных платформ, цифровыми медиа и развитием проектов в этой области.<ref name="VillageVoice2">{{cite web|last=Jones... 1303156 wikitext text/x-wiki '''Максим Сергеевич Минкин''' (род. 4 июля 2008) — российский предприниматель и создатель цифровых медиа-проектов. Основатель проекта KISLOROD, связанного с исследованием социальных платформ, цифровыми медиа и развитием проектов в этой области.<ref name="VillageVoice2">{{cite web|last=Jones|first=Will|title=The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions|url=https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/|website=The Village Voice|date=2026-04-01|access-date=2026-08-23}}</ref><ref name="ForbesLiberia2">{{cite web|title=Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy|url=https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy|website=Forbes Liberia|date=2026-04-03|access-date=2026-08-23}}</ref> == Биография == Максим Минкин родился 4 июля 2008 года. Родом из Магнитогорска Челябинской области. В подростковом возрасте начал заниматься созданием контента в социальных сетях, в том числе на платформе Likee.<ref name="VillageVoice2" /> По данным ''The Village Voice'', в 14 лет Минкин начал создавать контент на Likee и изучать принципы работы алгоритмов социальных сетей. В том же возрасте он получил верификацию на платформе. В 15 лет начал получать доход от создаваемого контента. К 17 годам его основной аккаунт в Likee насчитывал более 1,2 млн подписчиков.<ref name="VillageVoice2" /> В 2026 году ''Forbes Liberia'' опубликовал материал о влиянии алгоритмов социальных сетей на цифровую идентичность поколения Z, в котором Минкин представлен как 17-летний специалист по социальным сетям из Магнитогорска. В статье также описывается его опыт разработки стратегий продвижения для технологических стартапов.<ref name="ForbesLiberia2" /> == KISLOROD == В 2026 году Минкин основал проект '''KISLOROD'''. Проект позиционируется как исследовательское медиа и акселератор стартапов, работающий на пересечении медиа-аналитики, социальных платформ и развития новых проектов.<ref name="KISLOROD">{{cite web|title=KISLOROD — Катализатор медиа-эволюции|url=https://kislorodmedia.ru/|website=KISLOROD|date=2026|access-date=2026-08-23}}</ref> Согласно официальному сайту KISLOROD, направления деятельности проекта включают исследование медиа и алгоритмов платформ, акселерацию стартапов и развитие сети основателей, исследователей и инвесторов.<ref name="KISLOROD" /> ''The Village Voice'' описывает KISLOROD как независимый медиа-стартап и акселератор, основанный Минкинем. Согласно публикации, проект сочетает исследование алгоритмов социальных платформ, разработку идей и практическую поддержку начинающих проектов.<ref name="VillageVoice2" /> Среди проектов, представленных KISLOROD, указаны Project Aether — проект в области создания и распространения медиаконтента с использованием искусственного интеллекта и генеративных моделей — и Digital Society Lab, занимающийся исследованием влияния цифровых медиа на общество и культуру.<ref name="KISLOROD" /> == Деятельность в социальных сетях == Минкин начал профессиональную деятельность с создания контента в социальных сетях. По данным ''The Village Voice'', впоследствии он сосредоточился на изучении алгоритмов распространения контента и разработке стратегий развития аудитории.<ref name="VillageVoice2" /> ''Forbes Liberia'' сообщает, что накопленный опыт работы с социальными платформами позволил Минкинy участвовать в разработке стратегий продвижения более чем для десяти технологических стартапов.<ref name="ForbesLiberia2" /> == Образование == По данным ''The Village Voice'', в 2026 году Минкин прошёл онлайн-курсы, связанные с предпринимательством, маркетингом и технологиями, в том числе курсы Стэнфордского и Оксфордского университетов, Нью-Йоркского университета и Йельского университета через платформу Coursera.<ref name="VillageVoice2" /> == Освещение в СМИ == В апреле 2026 года ''The Village Voice'' опубликовал отдельный материал о Минкинe, его деятельности в социальных сетях и создании KISLOROD.<ref name="VillageVoice2" /> 3 апреля 2026 года ''Forbes Liberia'' опубликовал материал ''Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy'', в котором рассматривались деятельность Минкина в социальных сетях, развитие его аудитории и создание KISLOROD.<ref name="ForbesLiberia2" /> == Примечания == {{примечания}} == Ссылки == * [https://kislorodmedia.ru/ KISLOROD — официальный сайт] * [https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/ The Village Voice — The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions] * [https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy Forbes Liberia — Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy] * [[Максим Минкин]] — статья в Башкирской Википедии 9mc1h95p91q4u7yegi8bvh9mt2uh2ot 0 201422 1303157 2026-08-23T18:51:26Z Sagil Vernov 48719 Яңы бит: '''KISLOROD''' — российский цифровой медиа-проект и акселератор стартапов, основанный Максимом Минкиным в 2026 году. Проект занимается исследованиями цифровых медиа и социальных платформ, разработкой идей и поддержкой проектов на ранних стадиях.<ref name="VillageVoice">{{cite web|last=... 1303157 wikitext text/x-wiki '''KISLOROD''' — российский цифровой медиа-проект и акселератор стартапов, основанный Максимом Минкиным в 2026 году. Проект занимается исследованиями цифровых медиа и социальных платформ, разработкой идей и поддержкой проектов на ранних стадиях.<ref name="VillageVoice">{{cite web|last=Jones|first=Will|title=The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions|url=https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/|website=The Village Voice|date=2026-04-01|access-date=2026-08-23}}</ref><ref name="ForbesLiberia">{{cite web|title=Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy|url=https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy|website=Forbes Liberia|date=2026-04-03|access-date=2026-08-23}}</ref> == История == KISLOROD был основан Максимом Минкиным в 2026 году. По данным ''The Village Voice'', проект возник на основе его опыта работы с социальными сетями и цифровым продвижением.<ref name="VillageVoice" /> В публикации ''Forbes Liberia'' KISLOROD описывается как исследовательский медиапроект, созданный на пересечении анализа алгоритмов социальных платформ и практического маркетинга.<ref name="ForbesLiberia" /> == Деятельность == Согласно официальному сайту проекта, KISLOROD объединяет исследование медиа, акселерацию стартапов и развитие сети участников цифровой индустрии.<ref name="Kislorod">{{cite web|title=KISLOROD — Катализатор медиа-эволюции|url=https://kislorodmedia.ru/|website=KISLOROD|date=2026|access-date=2026-08-23}}</ref> Одним из направлений деятельности проекта является исследование цифровых медиа. KISLOROD заявляет о проведении анализа медиарынка, алгоритмов цифровых платформ и пользовательского поведения с целью разработки стратегий для проектов и компаний.<ref name="Kislorod" /> Другим направлением является акселерация стартапов. Проект заявляет об инкубации и развитии медиа-стартапов от стадии идеи до выхода на рынок, включая предоставление консультаций, ресурсов и профессиональных связей.<ref name="Kislorod" /> Также KISLOROD развивает сеть, объединяющую основателей проектов, исследователей, инвесторов и специалистов в области цифровых медиа.<ref name="Kislorod" /> == Проекты == === Project Aether === '''Project Aether''' — проект в экосистеме KISLOROD, связанный с созданием и распространением медиаконтента с использованием искусственного интеллекта и генеративных моделей.<ref name="Kislorod" /> === Digital Society Lab === '''Digital Society Lab''' — исследовательский проект KISLOROD, посвящённый изучению влияния цифровых медиа на общество, культуру и коммуникации.<ref name="Kislorod" /> == Основатель == Основателем KISLOROD является российский предприниматель Максим Минкин.<ref name="VillageVoice" /><ref name="Kislorod" /> По данным ''The Village Voice'', до создания KISLOROD Минкин занимался созданием контента и изучением алгоритмов социальных сетей. Издание также сообщало о его участии в разработке стратегий продвижения для технологических стартапов.<ref name="VillageVoice" /> == Освещение в СМИ == В апреле 2026 года ''The Village Voice'' опубликовал материал о Максиме Минкине и KISLOROD, в котором проект был описан как независимый медиа-стартап и акселератор.<ref name="VillageVoice" /> 3 апреля 2026 года ''Forbes Liberia'' опубликовал материал о влиянии алгоритмов социальных сетей на цифровую идентичность поколения Z. В публикации создание KISLOROD рассматривалось в контексте деятельности Минкина в области социальных сетей и цифрового маркетинга.<ref name="ForbesLiberia" /> == Примечания == {{примечания}} == Ссылки == * [https://kislorodmedia.ru/ Официальный сайт KISLOROD] * [https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/ The Village Voice — материал о KISLOROD и Максиме Минкине] * [https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy Forbes Liberia — материал о цифровой идентичности поколения Z и KISLOROD] 9f91xxqngz0cvpmmao4al1vrh8d8azr 10 201423 1303159 2026-08-23T19:41:35Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Ковила, Тарутинський степ, Україна.jpg 1303159 wikitext text/x-wiki Ковила, Тарутинський степ, Україна.jpg 8uu7sjxs3kn7vfi8psmx5ck1lan2dpj 0 201424 1303160 2026-08-23T19:59:20Z Akkashka 14326 Яңы бит: {{бутамаҫҡа|Коновалов, Семён Васильевич|лейтенант Семён Васильевич Коновалов|, 1942 йылдың 13 июлендә [[Ростовская область|Ростов өлкәһе]] [[Тарасовский район|Тарасовский районы]] [[Нижнемитякин (Тарасовский район)|Нижнемитякин]] утары янында [[КВ-1]] танкыһы экипажы ме... 1303160 wikitext text/x-wiki {{бутамаҫҡа|Коновалов, Семён Васильевич|лейтенант Семён Васильевич Коновалов|, 1942 йылдың 13 июлендә [[Ростовская область|Ростов өлкәһе]] [[Тарасовский район|Тарасовский районы]] [[Нижнемитякин (Тарасовский район)|Нижнемитякин]] утары янында [[КВ-1]] танкыһы экипажы менән дошмандың 16 танкын, 2 бронеавтомобилен, 8 автомашинаһы һәм пехотаһын тар-мар иткән башҡа танкист}} {{Хәрби эшмәкәр | имя = Зиновий Григорьевич Колобанов | дата рождения = 7.01.1911 (25.12.1910) | дата смерти = 08.08.1994 | место рождения = [[Арефин (Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Муром өйәҙе]], {{МестоРождения|Владимирская губерния|во Владимир губернаһы}}, [[Рәсәй империяһы]] | место смерти = {{МестоСмерти|Минск}}, [[Беларусь]] | изображение = Зиновий Григорьевич Колобанов.jpg | ширина = 200px | описание изображения = | прозвище = | принадлежность = {{USSR}} | годы службы = 1932—1958 | звание = {{СССР, Подполковник}} | род войск = [[танк ғәскәрҙәре]] | командовал = | часть = * [[2-я танковая бригада (СССР)|2-се танк бригадаһы]] * [[70-я стрелковая дивизия (1-го формирования)|70-се уҡсылар дивизияһы]] * [[20-я тяжёлая танковая бригада|6-сы айырым ауыр танк бригадаһы]] * [[1-се еңел танк бригадаһы]] * [[97-я танковая дивизия (СССР)|97-се танк дивизияһы]] * [[14-се еңел танк бригадаһы]] * [[49-я танковая дивизия (СССР)|49-сы танк дивизияһы]] * [[1-я танковая дивизия (1-го формирования)|1-се танк дивизияһы]] * [[12-се механикалаштырылған дивизия]] * [[9-я танковая дивизия (формирования 1945 года)|9-сы танк дивизияһы]] * [[7-се гвардия танк дивизияһы]] * [[12-се механикалаштырылған дивизия]] * [[50-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы]] | сражения = * [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)]] * [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ** [[Ленинград оборона операцияһы]] | награды = {{ряд |{{Орден Красного Знамени}} |{{Орден Красного Знамени}} |{{Орден Отечественной войны 1-й степени}} |{{Орден Красной Звезды}} }}{{ряд |{{Медаль «За боевые заслуги»}} |{{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}} |{{Медаль За оборону Ленинграда}} |{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} }}{{ряд |{{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} |[[Файл:Order_of_Glory_Ribbon_Bar.png|40px|link=Знак «25 лет победы в Великой Отечественной войне»]] |{{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} |{{Медаль Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} }}{{ряд |{{Медаль Ветеран Вооружённых Сил СССР}} |{{Медаль 30 лет Советской Армии и Флота}} |{{Медаль 40 лет Вооружённых Сил СССР}} |{{Медаль 50 лет Вооружённых Сил СССР}} }}{{ряд |{{Медаль 60 лет Вооружённых Сил СССР}} |{{Медаль 70 лет Вооружённых Сил СССР}} }} | связи = | в отставке = запастағы [[подполковник]], Техник контроль бүлеге (ОТК) мастеры, ОТК контролёры }} '''Зино́вий Григо́рьевич Колоба́нов''' ({{СС2|7|января|1911|25|декабря|1910}}<ref name="Могила Колобанова" group="сн">Официальная дата рождения по паспорту, приведённая в учётно-послужной карте, хранящейся в [[ЦАМО РФ]] — иҫке стиль буйынса 1912 йылдың 25 декабре йәки яңы стиль буйынса 1913 йылдың 07 ғинуары. З. Г. Колобановтың автобиошграфияһында һәм [[Минск]]тағы Чижов зыяратында З. Г. Колобанов һәйкәлендә ысын тыуған көнө күрһәтелгән — 1910. См. {{cite web | url = s55.radikal.ru/i148/0909/ee/cc6a8f9e2fd9.jpg | title = фото могилы З.&nbsp;Г.&nbsp;Колобанова | archiveurl = https://www.webcitation.org/653GNq09G | archivedate = 2012-01-29 }}</ref>, [[Арефин (Вачский район Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Владимир губернаһы]] — [[8 август]] [[1994]] йыл, [[Минск]]) — [[Великая Отечественная война|Бөйөк Ватан һуғышы]] совет [[танкист-ас]]ы — өлкән лейтенант, ауыр танктар [[Рота (армия)|рота]]һы командиры, һуғыштан һуңғы осорҙа — [[подполковник]]. Бөтә архив документтарға һәм һуғыш ваҡытында баҫылған мәғлүмәттәргә ярашлы [[1941 йыл]]дың [[20 август|авгусында]] <ref name="награднойЛист"/><ref name="Усов"/><ref name="Родников">Наградной лист Н. Ф. Родникова (1919 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941.</ref><ref name="Кисельков">Наградной лист П. И. Киселькова (1912 года рождения) с представлением к ордену Ленина. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.</ref><ref name="Никифоров">Наградной лист Н. И. Никифорова (1914 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.</ref><ref name="Шпиллер">[[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 1.jpg|Наградной лист Шпиллера И. Б. (1907 года рождения) с представлением к ордену Ленина 26 октября 1941. ОБД «Подвиг Народа»]]</ref><ref name="Кулик1942">{{статья|автор=Кулик|заглавие=В авангарде героических защитников Ленинграда|издание=Звезда, № 1—2|место={{Л}}|год=1942}}</ref><ref name="Тихонов1943">{{книга|автор=Тихонов Н.|заглавие=Героическая защита Ленинграда|место={{Л}}|год=1943}}</ref><ref name="Крюковских1992">{{книга|автор=Крюковских А. П.|часть=Сражение за Красногвардейск|заглавие=Цитадель под Ленинградом|ответственный=Составитель И.&nbsp;Г.&nbsp;Любецкий|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1992|страница=30}}</ref><ref name="Базуев2011">{{статья|автор=Базуев Д.|заглавие=Ленинградская Прохоровка|ссылка=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles|издание=Санкт-Петербургские ведомости|год=|номер=81-с от 06.05.2011|archivedate=2011-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111211162017/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles}}</ref>; һуғыштан һуңғы хаталы баҫмаларға ярашлы — [[1941 йыл]]дың [[19 август|авгусында]]<ref name="Ротмистров">{{книга|автор=Ротмистров П.А.|заглавие=Танки на войне|место=М.|издательство=ДОСААФ|год=1975|}}</ref><ref name="Дударенко">{{статья|заглавие=Воронов В. М. Защищая город Ленина // Танкисты в боях за Родину. Героические были / под ред. Дударенко|издание= М.: ДОСААФ, 1965. — 163 с.}}</ref><ref name="Скворцов8"/><ref name="Smirnov"/>) во время [[Кингисеппско-Лужская оборонительная операция|Кингисепп-Луга оборона операцияһы]]нда [[Войсковицы]]-[[Гатчина|Красногвардейск]] (хәҙер Гатчино) стратегик транспорт үҙәге районындағы бер һуғышта уның [[КВ-1]] [[танк]]ы экипажы засаданан дошмандың колонналағы 22 танкын юҡ итә; Колобановтың биш КВ-1 ауыр танкынан торған ярым ротаһы, Ленинград ополчениеһы менән берлектә, шул көндө шул районда 1941 йылдың 20 авгусында Ленинградҡа һөжүмде туҡтатыу һәм Луга совет ғәскәрҙәре төркөмөн ҡамау кәрәклеге арҡаһында позицияларын алмаштырған 1-се, 6-сы һәм 8-се танк дивизияларының 43 немец бронетехникаһын юҡ итте. == Биографияһы == === Сығышы === Родился {{ЮК|25 декабря 1910}}<ref name="Могила Колобанова" group="сн"/>, в селе [[Арефино (Вачский район Нижегородской области)|Арефино]] [[Муромский уезд|Муромского уезда]] [[Владимирская губерния|Владимирской губернии]] (ныне {{МестоРождения|Вачского района|в Вачском районе|Вачский район}} [[Нижегородская область|Нижегородской области]])<ref name="карта">Учётно-послужная карта З. Г. Колобанова, хранящаяся в [[ЦАМО РФ]].</ref>. В десятилетнем возрасте лишился отца, который погиб, участвуя в [[Гражданская война в России|Гражданской войне]]. Помимо Зиновия, мать в одиночку воспитывала ещё двоих детей. Когда дети подросли, семья переехала на постоянное местожительство в село [[Большое Загарино (Нижегородская область)|Большое Загарино]]. В этом селе шла организация [[колхоз]]а, и девятнадцатилетний Зиновий принимал в этом активное участие<ref name="Арефино.инфо">{{cite web|url=http://www.arefino.info/publ/1-1-0-10|title=Колобанов Зиновий Григорьевич|last=Сорокин|first=Александр.|date=2009-04-25|work=Первый Арефинский сайт — Арефино.инфо|accessdate=2009-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/653GOLjzo|archivedate=2012-01-29}}</ref>. После окончания восьми классов средней школы учился в [[Нижегородский государственный технический университет|Горьковском индустриальном техникуме]]<ref name="карта"/>. [[16 февраля]] [[1933 год]]а с третьего курса техникума был призван в ряды [[РККА]]. Курсант полковой школы при 49-м стрелковом полку [[70-я стрелковая дивизия (1-го формирования)|70-й стрелковой дивизии]]. В мае [[1936 год]]а окончил [[Орловское бронетанковое училище имени М.&nbsp;В.&nbsp;Фрунзе]], присвоено воинское звание лейтенант. После окончания училища, как отличник, имевший право выбирать место службы, выбрал Ленинград, который, по его словам, «любил заочно». Служил в [[Ленинградский военный округ|Ленинградском военном округе]] командиром танка 3-го отдельного танкового батальона [[2-я танковая бригада (СССР)|2-й танковой бригады]]<ref name="карта"/>. С октября 1937 по 1938 год обучался на [[Курсы усовершенствования командного состава|Курсах усовершенствования командного состава]]<ref name="карта"/>, после которых служил помощником командира боепитания 210-го стрелкового полка [[70-я стрелковая дивизия (1-го формирования)|70-й стрелковой дивизии]] (23.04.1938), командиром взвода [[20-я тяжёлая танковая бригада|6-й отдельной танковой бригады]] (31.07.1938) и затем командиром танковой роты (16.11.1938). За пять дней до начала [[Советско-финская война (1939—1940)|Советско-финской войны]], 25 ноября 1939 года, был назначен командиром танковой роты [[1-я лёгкая танковая бригада|1-й лёгкой танковой бригады]] на [[Карельский перешеек|Карельском перешейке]]<ref name="карта"/>. === На Карельском перешейке === Участвовал в [[Советско-финляндская война (1939—1940)|Советско-финской войне 1939—1940 годов]]. Прошёл от границы до [[Выборг]]а, трижды горел. Журналист «[[Красная звезда (газета)|Красной звезды]]» Аркадий Фёдорович Пинчук также опубликовал информацию, что за прорыв [[линия Маннергейма|линии Маннергейма]] Колобанов был удостоен звания [[Герой Советского Союза|Героя Советского Союза]] (в начале марта 1940 года получил Золотую Звезду и [[орден Ленина]]<ref name="Пинчук"/>), а кроме того, ему присвоили внеочередное звание [[капитан (воинское звание)|капитана]]<ref name="NarG">{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}</ref>, но за [[братание]] его подчинённых с финскими военнослужащими после подписания [[Московский мирный договор (1940)|Московского мирного договора]] от 12 марта 1940 года был лишён и звания, и награды<ref name="NarG" />. Тем не менее сведений, подтверждающих получение З. Г. Колобановым звание Героя, нет: до начала марта 1940 года вышло шесть указов о присвоении звания Героя Советского Союза за советско-финскую войну — 15.01.1940, 19.01.1940, 26.01.1940, 3.02.1940, 5.02.1940 и 7.02.1940 (каждый из этих указов публиковался в «Ведомостях ВС СССР», а на следующий день в газетах «[[Известия]]», «[[Правда (газета)|Правда]]» и «[[Красная звезда (газета)|Красная звезда]]»), и ни в одном из них З. Г. Колобанов упомянут не был, вследствие чего информация А. Пинчука считается неподтверждённой{{ref+|Кроме Пинчука о лишении Колобанова звания Героя и других наград отмечает в своих воспоминаниях Владимир Мельников<ref>[https://books.google.com/books?id=qe51qqPnyq0C&pg=PA33 Воспоминания Владимира Мельникова] // Ленинградский фронт: Сборник / Под ред. Л. Я. Лурьев, Л. И. Малярова. — СПб.: БХВ-Петербург, 2012. — С. 33. — 272 с. — (Окно в историю). — ISBN 978-5-9775-0749-3.</ref>.|сн}}. В личном деле есть запись о награждении в 1940 году орденом Красного Знамени. jh0fi7sh546epiil0mp0kvsjfz456ar 1303161 1303160 2026-08-23T20:16:26Z Akkashka 14326 /* Биографияһы */ 1303161 wikitext text/x-wiki {{бутамаҫҡа|Коновалов, Семён Васильевич|лейтенант Семён Васильевич Коновалов|, 1942 йылдың 13 июлендә [[Ростовская область|Ростов өлкәһе]] [[Тарасовский район|Тарасовский районы]] [[Нижнемитякин (Тарасовский район)|Нижнемитякин]] утары янында [[КВ-1]] танкыһы экипажы менән дошмандың 16 танкын, 2 бронеавтомобилен, 8 автомашинаһы һәм пехотаһын тар-мар иткән башҡа танкист}} {{Хәрби эшмәкәр | имя = Зиновий Григорьевич Колобанов | дата рождения = 7.01.1911 (25.12.1910) | дата смерти = 08.08.1994 | место рождения = [[Арефин (Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Муром өйәҙе]], {{МестоРождения|Владимирская губерния|во Владимир губернаһы}}, [[Рәсәй империяһы]] | место смерти = {{МестоСмерти|Минск}}, [[Беларусь]] | изображение = Зиновий Григорьевич Колобанов.jpg | ширина = 200px | описание изображения = | прозвище = | принадлежность = {{USSR}} | годы службы = 1932—1958 | звание = {{СССР, Подполковник}} | род войск = [[танк ғәскәрҙәре]] | командовал = | часть = * [[2-я танковая бригада (СССР)|2-се танк бригадаһы]] * [[70-я стрелковая дивизия (1-го формирования)|70-се уҡсылар дивизияһы]] * [[20-я тяжёлая танковая бригада|6-сы айырым ауыр танк бригадаһы]] * [[1-се еңел танк бригадаһы]] * [[97-я танковая дивизия (СССР)|97-се танк дивизияһы]] * [[14-се еңел танк бригадаһы]] * [[49-я танковая дивизия (СССР)|49-сы танк дивизияһы]] * [[1-я танковая дивизия (1-го формирования)|1-се танк дивизияһы]] * [[12-се механикалаштырылған дивизия]] * [[9-я танковая дивизия (формирования 1945 года)|9-сы танк дивизияһы]] * [[7-се гвардия танк дивизияһы]] * [[12-се механикалаштырылған дивизия]] * [[50-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы]] | сражения = * [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)]] * [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ** [[Ленинград оборона операцияһы]] | награды = {{ряд |{{Орден Красного Знамени}} |{{Орден Красного Знамени}} |{{Орден Отечественной войны 1-й степени}} |{{Орден Красной Звезды}} }}{{ряд |{{Медаль «За боевые заслуги»}} |{{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}} |{{Медаль За оборону Ленинграда}} |{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} }}{{ряд |{{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} |[[Файл:Order_of_Glory_Ribbon_Bar.png|40px|link=Знак «25 лет победы в Великой Отечественной войне»]] |{{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} |{{Медаль Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} }}{{ряд |{{Медаль Ветеран Вооружённых Сил СССР}} |{{Медаль 30 лет Советской Армии и Флота}} |{{Медаль 40 лет Вооружённых Сил СССР}} |{{Медаль 50 лет Вооружённых Сил СССР}} }}{{ряд |{{Медаль 60 лет Вооружённых Сил СССР}} |{{Медаль 70 лет Вооружённых Сил СССР}} }} | связи = | в отставке = запастағы [[подполковник]], Техник контроль бүлеге (ОТК) мастеры, ОТК контролёры }} '''Зино́вий Григо́рьевич Колоба́нов''' ({{СС2|7|января|1911|25|декабря|1910}}<ref name="Могила Колобанова" group="сн">Официальная дата рождения по паспорту, приведённая в учётно-послужной карте, хранящейся в [[ЦАМО РФ]] — иҫке стиль буйынса 1912 йылдың 25 декабре йәки яңы стиль буйынса 1913 йылдың 07 ғинуары. З. Г. Колобановтың автобиошграфияһында һәм [[Минск]]тағы Чижов зыяратында З. Г. Колобанов һәйкәлендә ысын тыуған көнө күрһәтелгән — 1910. См. {{cite web | url = s55.radikal.ru/i148/0909/ee/cc6a8f9e2fd9.jpg | title = фото могилы З.&nbsp;Г.&nbsp;Колобанова | archiveurl = https://www.webcitation.org/653GNq09G | archivedate = 2012-01-29 }}</ref>, [[Арефин (Вачский район Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Владимир губернаһы]] — [[8 август]] [[1994]] йыл, [[Минск]]) — [[Великая Отечественная война|Бөйөк Ватан һуғышы]] совет [[танкист-ас]]ы — өлкән лейтенант, ауыр танктар [[Рота (армия)|рота]]һы командиры, һуғыштан һуңғы осорҙа — [[подполковник]]. Бөтә архив документтарға һәм һуғыш ваҡытында баҫылған мәғлүмәттәргә ярашлы [[1941 йыл]]дың [[20 август|авгусында]] <ref name="награднойЛист"/><ref name="Усов"/><ref name="Родников">Наградной лист Н. Ф. Родникова (1919 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941.</ref><ref name="Кисельков">Наградной лист П. И. Киселькова (1912 года рождения) с представлением к ордену Ленина. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.</ref><ref name="Никифоров">Наградной лист Н. И. Никифорова (1914 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.</ref><ref name="Шпиллер">[[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 1.jpg|Наградной лист Шпиллера И. Б. (1907 года рождения) с представлением к ордену Ленина 26 октября 1941. ОБД «Подвиг Народа»]]</ref><ref name="Кулик1942">{{статья|автор=Кулик|заглавие=В авангарде героических защитников Ленинграда|издание=Звезда, № 1—2|место={{Л}}|год=1942}}</ref><ref name="Тихонов1943">{{книга|автор=Тихонов Н.|заглавие=Героическая защита Ленинграда|место={{Л}}|год=1943}}</ref><ref name="Крюковских1992">{{книга|автор=Крюковских А. П.|часть=Сражение за Красногвардейск|заглавие=Цитадель под Ленинградом|ответственный=Составитель И.&nbsp;Г.&nbsp;Любецкий|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1992|страница=30}}</ref><ref name="Базуев2011">{{статья|автор=Базуев Д.|заглавие=Ленинградская Прохоровка|ссылка=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles|издание=Санкт-Петербургские ведомости|год=|номер=81-с от 06.05.2011|archivedate=2011-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111211162017/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles}}</ref>; һуғыштан һуңғы хаталы баҫмаларға ярашлы — [[1941 йыл]]дың [[19 август|авгусында]]<ref name="Ротмистров">{{книга|автор=Ротмистров П.А.|заглавие=Танки на войне|место=М.|издательство=ДОСААФ|год=1975|}}</ref><ref name="Дударенко">{{статья|заглавие=Воронов В. М. Защищая город Ленина // Танкисты в боях за Родину. Героические были / под ред. Дударенко|издание= М.: ДОСААФ, 1965. — 163 с.}}</ref><ref name="Скворцов8"/><ref name="Smirnov"/>) во время [[Кингисеппско-Лужская оборонительная операция|Кингисепп-Луга оборона операцияһы]]нда [[Войсковицы]]-[[Гатчина|Красногвардейск]] (хәҙер Гатчино) стратегик транспорт үҙәге районындағы бер һуғышта уның [[КВ-1]] [[танк]]ы экипажы засаданан дошмандың колонналағы 22 танкын юҡ итә; Колобановтың биш КВ-1 ауыр танкынан торған ярым ротаһы, Ленинград ополчениеһы менән берлектә, шул көндө шул районда 1941 йылдың 20 авгусында Ленинградҡа һөжүмде туҡтатыу һәм Луга совет ғәскәрҙәре төркөмөн ҡамау кәрәклеге арҡаһында позицияларын алмаштырған 1-се, 6-сы һәм 8-се танк дивизияларының 43 немец бронетехникаһын юҡ итте. == Биографияһы == === Сығышы === 1910 йылдың 25 декабрендә<ref name="Могила Колобанова" group="сн"/> Муром өйәҙе, [[Владимир губернаһы]] (хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе|Түбәнге Новгород]] өлкәһе, Вача районы) Арефин ауылында тыуған<ref name="карта">Учётно-послужная карта З. Г. Колобанова, хранящаяся в [[ЦАМО РФ]].</ref>. Ун йәшендә Граждандар һуғышында атаһы һәләк була. Әсәһе өс балаһын яңғыҙ тәрбиәләй. Балалар үҫкәс, ғаилә даими йәшәр өсөн Оло Загарино ауылына күсә. Был ауылда ун туғыз йәшлек Зиновий колхоз ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша<ref name="Арефино.инфо">{{cite web|url=http://www.arefino.info/publ/1-1-0-10|title=Колобанов Зиновий Григорьевич|last=Сорокин|first=Александр.|date=2009-04-25|work=Первый Арефинский сайт — Арефино.инфо|accessdate=2009-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/653GOLjzo|archivedate=2012-01-29}}</ref>. Урта мәктәптең һигеҙ класын тамамлағандан һуң [[Нижегородский государственный технический университет|Горький индустриаль техникумы]]нда уҡый<ref name="карта"/>. [[1933 йыл]]дың [[16 феврале]] техникумдың өсөнсө курсынан [[РККА|Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафтарына саҡырыла. 1-се формирование 70-се уҡсылар дивизияһы 49-сы уҡсылар полкы янындағы полк мәктәбе курсанты. [[1936 йыл]]дың майында М. В. Фрунзе исемендәге Орёл бронетанк училищеһын тамамлай, лейтенант хәрби дәрәжәһе бирелә. Училищены тамамлағандан һуң, яҡшы уҡыуы арҡаһында хеҙмәт урынын һайлау хоҡуғына эйә булғанлыҡтан, ул, үҙе әйтмешләй, «ситтән тороп яратҡан» Ленинградты һайлай. Ленинград хәрби округында 2-се танк бригадаһының 3-сө айырым танк батальоны командиры булып хеҙмәт итә<ref name="карта"/>. С октября 1937 по 1938 год обучался на [[Курсы усовершенствования командного состава|Курсах усовершенствования командного состава]]<ref name="карта"/>, после которых служил помощником командира боепитания 210-го стрелкового полка [[70-я стрелковая дивизия (1-го формирования)|70-й стрелковой дивизии]] (23.04.1938), командиром взвода [[20-я тяжёлая танковая бригада|6-й отдельной танковой бригады]] (31.07.1938) и затем командиром танковой роты (16.11.1938). За пять дней до начала [[Советско-финская война (1939—1940)|Советско-финской войны]], 25 ноября 1939 года, был назначен командиром танковой роты [[1-я лёгкая танковая бригада|1-й лёгкой танковой бригады]] на [[Карельский перешеек|Карельском перешейке]]<ref name="карта"/>. === На Карельском перешейке === Участвовал в [[Советско-финляндская война (1939—1940)|Советско-финской войне 1939—1940 годов]]. Прошёл от границы до [[Выборг]]а, трижды горел. Журналист «[[Красная звезда (газета)|Красной звезды]]» Аркадий Фёдорович Пинчук также опубликовал информацию, что за прорыв [[линия Маннергейма|линии Маннергейма]] Колобанов был удостоен звания [[Герой Советского Союза|Героя Советского Союза]] (в начале марта 1940 года получил Золотую Звезду и [[орден Ленина]]<ref name="Пинчук"/>), а кроме того, ему присвоили внеочередное звание [[капитан (воинское звание)|капитана]]<ref name="NarG">{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}</ref>, но за [[братание]] его подчинённых с финскими военнослужащими после подписания [[Московский мирный договор (1940)|Московского мирного договора]] от 12 марта 1940 года был лишён и звания, и награды<ref name="NarG" />. Тем не менее сведений, подтверждающих получение З. Г. Колобановым звание Героя, нет: до начала марта 1940 года вышло шесть указов о присвоении звания Героя Советского Союза за советско-финскую войну — 15.01.1940, 19.01.1940, 26.01.1940, 3.02.1940, 5.02.1940 и 7.02.1940 (каждый из этих указов публиковался в «Ведомостях ВС СССР», а на следующий день в газетах «[[Известия]]», «[[Правда (газета)|Правда]]» и «[[Красная звезда (газета)|Красная звезда]]»), и ни в одном из них З. Г. Колобанов упомянут не был, вследствие чего информация А. Пинчука считается неподтверждённой{{ref+|Кроме Пинчука о лишении Колобанова звания Героя и других наград отмечает в своих воспоминаниях Владимир Мельников<ref>[https://books.google.com/books?id=qe51qqPnyq0C&pg=PA33 Воспоминания Владимира Мельникова] // Ленинградский фронт: Сборник / Под ред. Л. Я. Лурьев, Л. И. Малярова. — СПб.: БХВ-Петербург, 2012. — С. 33. — 272 с. — (Окно в историю). — ISBN 978-5-9775-0749-3.</ref>.|сн}}. В личном деле есть запись о награждении в 1940 году орденом Красного Знамени. 9165wos1bvf48dp66rhc0nuhzkgs2t1 1303162 1303161 2026-08-23T20:21:42Z Akkashka 14326 /* Биографияһы */ 1303162 wikitext text/x-wiki {{бутамаҫҡа|Коновалов, Семён Васильевич|лейтенант Семён Васильевич Коновалов|, 1942 йылдың 13 июлендә [[Ростовская область|Ростов өлкәһе]] [[Тарасовский район|Тарасовский районы]] [[Нижнемитякин (Тарасовский район)|Нижнемитякин]] утары янында [[КВ-1]] танкыһы экипажы менән дошмандың 16 танкын, 2 бронеавтомобилен, 8 автомашинаһы һәм пехотаһын тар-мар иткән башҡа танкист}} {{Хәрби эшмәкәр | имя = Зиновий Григорьевич Колобанов | дата рождения = 7.01.1911 (25.12.1910) | дата смерти = 08.08.1994 | место рождения = [[Арефин (Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Муром өйәҙе]], {{МестоРождения|Владимирская губерния|во Владимир губернаһы}}, [[Рәсәй империяһы]] | место смерти = {{МестоСмерти|Минск}}, [[Беларусь]] | изображение = Зиновий Григорьевич Колобанов.jpg | ширина = 200px | описание изображения = | прозвище = | принадлежность = {{USSR}} | годы службы = 1932—1958 | звание = {{СССР, Подполковник}} | род войск = [[танк ғәскәрҙәре]] | командовал = | часть = * [[2-я танковая бригада (СССР)|2-се танк бригадаһы]] * [[70-я стрелковая дивизия (1-го формирования)|70-се уҡсылар дивизияһы]] * [[20-я тяжёлая танковая бригада|6-сы айырым ауыр танк бригадаһы]] * [[1-се еңел танк бригадаһы]] * [[97-я танковая дивизия (СССР)|97-се танк дивизияһы]] * [[14-се еңел танк бригадаһы]] * [[49-я танковая дивизия (СССР)|49-сы танк дивизияһы]] * [[1-я танковая дивизия (1-го формирования)|1-се танк дивизияһы]] * [[12-се механикалаштырылған дивизия]] * [[9-я танковая дивизия (формирования 1945 года)|9-сы танк дивизияһы]] * [[7-се гвардия танк дивизияһы]] * [[12-се механикалаштырылған дивизия]] * [[50-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы]] | сражения = * [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)]] * [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ** [[Ленинград оборона операцияһы]] | награды = {{ряд |{{Орден Красного Знамени}} |{{Орден Красного Знамени}} |{{Орден Отечественной войны 1-й степени}} |{{Орден Красной Звезды}} }}{{ряд |{{Медаль «За боевые заслуги»}} |{{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}} |{{Медаль За оборону Ленинграда}} |{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} }}{{ряд |{{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} |[[Файл:Order_of_Glory_Ribbon_Bar.png|40px|link=Знак «25 лет победы в Великой Отечественной войне»]] |{{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} |{{Медаль Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} }}{{ряд |{{Медаль Ветеран Вооружённых Сил СССР}} |{{Медаль 30 лет Советской Армии и Флота}} |{{Медаль 40 лет Вооружённых Сил СССР}} |{{Медаль 50 лет Вооружённых Сил СССР}} }}{{ряд |{{Медаль 60 лет Вооружённых Сил СССР}} |{{Медаль 70 лет Вооружённых Сил СССР}} }} | связи = | в отставке = запастағы [[подполковник]], Техник контроль бүлеге (ОТК) мастеры, ОТК контролёры }} '''Зино́вий Григо́рьевич Колоба́нов''' ({{СС2|7|января|1911|25|декабря|1910}}<ref name="Могила Колобанова" group="сн">Официальная дата рождения по паспорту, приведённая в учётно-послужной карте, хранящейся в [[ЦАМО РФ]] — иҫке стиль буйынса 1912 йылдың 25 декабре йәки яңы стиль буйынса 1913 йылдың 07 ғинуары. З. Г. Колобановтың автобиошграфияһында һәм [[Минск]]тағы Чижов зыяратында З. Г. Колобанов һәйкәлендә ысын тыуған көнө күрһәтелгән — 1910. См. {{cite web | url = s55.radikal.ru/i148/0909/ee/cc6a8f9e2fd9.jpg | title = фото могилы З.&nbsp;Г.&nbsp;Колобанова | archiveurl = https://www.webcitation.org/653GNq09G | archivedate = 2012-01-29 }}</ref>, [[Арефин (Вачский район Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Владимир губернаһы]] — [[8 август]] [[1994]] йыл, [[Минск]]) — [[Великая Отечественная война|Бөйөк Ватан һуғышы]] совет [[танкист-ас]]ы — өлкән лейтенант, ауыр танктар [[Рота (армия)|рота]]һы командиры, һуғыштан һуңғы осорҙа — [[подполковник]]. Бөтә архив документтарға һәм һуғыш ваҡытында баҫылған мәғлүмәттәргә ярашлы [[1941 йыл]]дың [[20 август|авгусында]] <ref name="награднойЛист"/><ref name="Усов"/><ref name="Родников">Наградной лист Н. Ф. Родникова (1919 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941.</ref><ref name="Кисельков">Наградной лист П. И. Киселькова (1912 года рождения) с представлением к ордену Ленина. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.</ref><ref name="Никифоров">Наградной лист Н. И. Никифорова (1914 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.</ref><ref name="Шпиллер">[[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 1.jpg|Наградной лист Шпиллера И. Б. (1907 года рождения) с представлением к ордену Ленина 26 октября 1941. ОБД «Подвиг Народа»]]</ref><ref name="Кулик1942">{{статья|автор=Кулик|заглавие=В авангарде героических защитников Ленинграда|издание=Звезда, № 1—2|место={{Л}}|год=1942}}</ref><ref name="Тихонов1943">{{книга|автор=Тихонов Н.|заглавие=Героическая защита Ленинграда|место={{Л}}|год=1943}}</ref><ref name="Крюковских1992">{{книга|автор=Крюковских А. П.|часть=Сражение за Красногвардейск|заглавие=Цитадель под Ленинградом|ответственный=Составитель И.&nbsp;Г.&nbsp;Любецкий|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1992|страница=30}}</ref><ref name="Базуев2011">{{статья|автор=Базуев Д.|заглавие=Ленинградская Прохоровка|ссылка=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles|издание=Санкт-Петербургские ведомости|год=|номер=81-с от 06.05.2011|archivedate=2011-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111211162017/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles}}</ref>; һуғыштан һуңғы хаталы баҫмаларға ярашлы — [[1941 йыл]]дың [[19 август|авгусында]]<ref name="Ротмистров">{{книга|автор=Ротмистров П.А.|заглавие=Танки на войне|место=М.|издательство=ДОСААФ|год=1975|}}</ref><ref name="Дударенко">{{статья|заглавие=Воронов В. М. Защищая город Ленина // Танкисты в боях за Родину. Героические были / под ред. Дударенко|издание= М.: ДОСААФ, 1965. — 163 с.}}</ref><ref name="Скворцов8"/><ref name="Smirnov"/>) во время [[Кингисеппско-Лужская оборонительная операция|Кингисепп-Луга оборона операцияһы]]нда [[Войсковицы]]-[[Гатчина|Красногвардейск]] (хәҙер Гатчино) стратегик транспорт үҙәге районындағы бер һуғышта уның [[КВ-1]] [[танк]]ы экипажы засаданан дошмандың колонналағы 22 танкын юҡ итә; Колобановтың биш КВ-1 ауыр танкынан торған ярым ротаһы, Ленинград ополчениеһы менән берлектә, шул көндө шул районда 1941 йылдың 20 авгусында Ленинградҡа һөжүмде туҡтатыу һәм Луга совет ғәскәрҙәре төркөмөн ҡамау кәрәклеге арҡаһында позицияларын алмаштырған 1-се, 6-сы һәм 8-се танк дивизияларының 43 немец бронетехникаһын юҡ итте. == Биографияһы == === Сығышы === 1910 йылдың 25 декабрендә<ref name="Могила Колобанова" group="сн"/> [[Владимир губернаһы]] (хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе|Түбәнге Новгород]] өлкәһе, Вача районы) Муром өйәҙенең Арефин ауылында тыуған<ref name="карта">Учётно-послужная карта З. Г. Колобанова, хранящаяся в [[ЦАМО РФ]].</ref>. Ун йәшендә Граждандар һуғышында атаһы һәләк була. Әсәһе өс балаһын яңғыҙ тәрбиәләй. Балалар үҫкәс, ғаилә даими йәшәр өсөн Оло Загарино ауылына күсә. Был ауылда ун туғыз йәшлек Зиновий колхоз ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша<ref name="Арефино.инфо">{{cite web|url=http://www.arefino.info/publ/1-1-0-10|title=Колобанов Зиновий Григорьевич|last=Сорокин|first=Александр.|date=2009-04-25|work=Первый Арефинский сайт — Арефино.инфо|accessdate=2009-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/653GOLjzo|archivedate=2012-01-29}}</ref>. Урта мәктәптең һигеҙ класын тамамлағандан һуң [[Нижегородский государственный технический университет|Горький индустриаль техникумы]]нда уҡый<ref name="карта"/>. [[1933 йыл]]дың [[16 феврале]] техникумдың өсөнсө курсынан [[РККА|Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафтарына саҡырыла. 1-се формирование 70-се уҡсылар дивизияһы 49-сы уҡсылар полкы янындағы полк мәктәбе курсанты. [[1936 йыл]]дың майында М. В. Фрунзе исемендәге Орёл бронетанк училищеһын тамамлай, лейтенант хәрби дәрәжәһе бирелә. Училищены тамамлағандан һуң, яҡшы уҡыуы арҡаһында хеҙмәт урынын һайлау хоҡуғына эйә булғанлыҡтан, ул, үҙе әйтмешләй, «ситтән тороп яратҡан» Ленинградты һайлай. Ленинград хәрби округында 2-се танк бригадаһының 3-сө айырым танк батальоны командиры булып хеҙмәт итә<ref name="карта"/>. 1937 йылдың октябренән 1938 йылға тиклем Командование составын камиллаштырыу курстарында уҡыған<ref name="карта"/>, унан һуң 70-се уҡсылар дивизияһының 210-сы уҡсылар полкында хәрби тәьминәт командиры ярҙамсыһы (23.04.1938), 6-сы айырым танк бригадаһында взвод командиры (31.07.1938) һәм артабан танк ротаһы командиры (16.11.1938) булып хеҙмәт иткән. Совет-фин һуғышы башланырҙан биш көн алда, 1939 йылдың 25 ноябрендә, Карел муйынында 1-се еңел танк бригадаһының танк ротаһы командиры итеп тәғәйенләнгән<ref name="карта"/>. === Карел муйынында === Участвовал в [[Советско-финляндская война (1939—1940)|Советско-финской войне 1939—1940 годов]]. Прошёл от границы до [[Выборг]]а, трижды горел. Журналист «[[Красная звезда (газета)|Красной звезды]]» Аркадий Фёдорович Пинчук также опубликовал информацию, что за прорыв [[линия Маннергейма|линии Маннергейма]] Колобанов был удостоен звания [[Герой Советского Союза|Героя Советского Союза]] (в начале марта 1940 года получил Золотую Звезду и [[орден Ленина]]<ref name="Пинчук"/>), а кроме того, ему присвоили внеочередное звание [[капитан (воинское звание)|капитана]]<ref name="NarG">{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}</ref>, но за [[братание]] его подчинённых с финскими военнослужащими после подписания [[Московский мирный договор (1940)|Московского мирного договора]] от 12 марта 1940 года был лишён и звания, и награды<ref name="NarG" />. Тем не менее сведений, подтверждающих получение З. Г. Колобановым звание Героя, нет: до начала марта 1940 года вышло шесть указов о присвоении звания Героя Советского Союза за советско-финскую войну — 15.01.1940, 19.01.1940, 26.01.1940, 3.02.1940, 5.02.1940 и 7.02.1940 (каждый из этих указов публиковался в «Ведомостях ВС СССР», а на следующий день в газетах «[[Известия]]», «[[Правда (газета)|Правда]]» и «[[Красная звезда (газета)|Красная звезда]]»), и ни в одном из них З. Г. Колобанов упомянут не был, вследствие чего информация А. Пинчука считается неподтверждённой{{ref+|Кроме Пинчука о лишении Колобанова звания Героя и других наград отмечает в своих воспоминаниях Владимир Мельников<ref>[https://books.google.com/books?id=qe51qqPnyq0C&pg=PA33 Воспоминания Владимира Мельникова] // Ленинградский фронт: Сборник / Под ред. Л. Я. Лурьев, Л. И. Малярова. — СПб.: БХВ-Петербург, 2012. — С. 33. — 272 с. — (Окно в историю). — ISBN 978-5-9775-0749-3.</ref>.|сн}}. В личном деле есть запись о награждении в 1940 году орденом Красного Знамени. ha2z1p8qf0oj0xbf6v086uafxacpggw 1303163 1303162 2026-08-23T20:39:41Z Akkashka 14326 /* Карел муйынында */ 1303163 wikitext text/x-wiki {{бутамаҫҡа|Коновалов, Семён Васильевич|лейтенант Семён Васильевич Коновалов|, 1942 йылдың 13 июлендә [[Ростовская область|Ростов өлкәһе]] [[Тарасовский район|Тарасовский районы]] [[Нижнемитякин (Тарасовский район)|Нижнемитякин]] утары янында [[КВ-1]] танкыһы экипажы менән дошмандың 16 танкын, 2 бронеавтомобилен, 8 автомашинаһы һәм пехотаһын тар-мар иткән башҡа танкист}} {{Хәрби эшмәкәр | имя = Зиновий Григорьевич Колобанов | дата рождения = 7.01.1911 (25.12.1910) | дата смерти = 08.08.1994 | место рождения = [[Арефин (Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Муром өйәҙе]], {{МестоРождения|Владимирская губерния|во Владимир губернаһы}}, [[Рәсәй империяһы]] | место смерти = {{МестоСмерти|Минск}}, [[Беларусь]] | изображение = Зиновий Григорьевич Колобанов.jpg | ширина = 200px | описание изображения = | прозвище = | принадлежность = {{USSR}} | годы службы = 1932—1958 | звание = {{СССР, Подполковник}} | род войск = [[танк ғәскәрҙәре]] | командовал = | часть = * [[2-я танковая бригада (СССР)|2-се танк бригадаһы]] * [[70-я стрелковая дивизия (1-го формирования)|70-се уҡсылар дивизияһы]] * [[20-я тяжёлая танковая бригада|6-сы айырым ауыр танк бригадаһы]] * [[1-се еңел танк бригадаһы]] * [[97-я танковая дивизия (СССР)|97-се танк дивизияһы]] * [[14-се еңел танк бригадаһы]] * [[49-я танковая дивизия (СССР)|49-сы танк дивизияһы]] * [[1-я танковая дивизия (1-го формирования)|1-се танк дивизияһы]] * [[12-се механикалаштырылған дивизия]] * [[9-я танковая дивизия (формирования 1945 года)|9-сы танк дивизияһы]] * [[7-се гвардия танк дивизияһы]] * [[12-се механикалаштырылған дивизия]] * [[50-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы]] | сражения = * [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)]] * [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ** [[Ленинград оборона операцияһы]] | награды = {{ряд |{{Орден Красного Знамени}} |{{Орден Красного Знамени}} |{{Орден Отечественной войны 1-й степени}} |{{Орден Красной Звезды}} }}{{ряд |{{Медаль «За боевые заслуги»}} |{{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}} |{{Медаль За оборону Ленинграда}} |{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} }}{{ряд |{{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} |[[Файл:Order_of_Glory_Ribbon_Bar.png|40px|link=Знак «25 лет победы в Великой Отечественной войне»]] |{{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} |{{Медаль Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} }}{{ряд |{{Медаль Ветеран Вооружённых Сил СССР}} |{{Медаль 30 лет Советской Армии и Флота}} |{{Медаль 40 лет Вооружённых Сил СССР}} |{{Медаль 50 лет Вооружённых Сил СССР}} }}{{ряд |{{Медаль 60 лет Вооружённых Сил СССР}} |{{Медаль 70 лет Вооружённых Сил СССР}} }} | связи = | в отставке = запастағы [[подполковник]], Техник контроль бүлеге (ОТК) мастеры, ОТК контролёры }} '''Зино́вий Григо́рьевич Колоба́нов''' ({{СС2|7|января|1911|25|декабря|1910}}<ref name="Могила Колобанова" group="сн">Официальная дата рождения по паспорту, приведённая в учётно-послужной карте, хранящейся в [[ЦАМО РФ]] — иҫке стиль буйынса 1912 йылдың 25 декабре йәки яңы стиль буйынса 1913 йылдың 07 ғинуары. З. Г. Колобановтың автобиошграфияһында һәм [[Минск]]тағы Чижов зыяратында З. Г. Колобанов һәйкәлендә ысын тыуған көнө күрһәтелгән — 1910. См. {{cite web | url = s55.radikal.ru/i148/0909/ee/cc6a8f9e2fd9.jpg | title = фото могилы З.&nbsp;Г.&nbsp;Колобанова | archiveurl = https://www.webcitation.org/653GNq09G | archivedate = 2012-01-29 }}</ref>, [[Арефин (Вачский район Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Владимир губернаһы]] — [[8 август]] [[1994]] йыл, [[Минск]]) — [[Великая Отечественная война|Бөйөк Ватан һуғышы]] совет [[танкист-ас]]ы — өлкән лейтенант, ауыр танктар [[Рота (армия)|рота]]һы командиры, һуғыштан һуңғы осорҙа — [[подполковник]]. Бөтә архив документтарға һәм һуғыш ваҡытында баҫылған мәғлүмәттәргә ярашлы [[1941 йыл]]дың [[20 август|авгусында]] <ref name="награднойЛист"/><ref name="Усов"/><ref name="Родников">Наградной лист Н. Ф. Родникова (1919 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941.</ref><ref name="Кисельков">Наградной лист П. И. Киселькова (1912 года рождения) с представлением к ордену Ленина. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.</ref><ref name="Никифоров">Наградной лист Н. И. Никифорова (1914 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.</ref><ref name="Шпиллер">[[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 1.jpg|Наградной лист Шпиллера И. Б. (1907 года рождения) с представлением к ордену Ленина 26 октября 1941. ОБД «Подвиг Народа»]]</ref><ref name="Кулик1942">{{статья|автор=Кулик|заглавие=В авангарде героических защитников Ленинграда|издание=Звезда, № 1—2|место={{Л}}|год=1942}}</ref><ref name="Тихонов1943">{{книга|автор=Тихонов Н.|заглавие=Героическая защита Ленинграда|место={{Л}}|год=1943}}</ref><ref name="Крюковских1992">{{книга|автор=Крюковских А. П.|часть=Сражение за Красногвардейск|заглавие=Цитадель под Ленинградом|ответственный=Составитель И.&nbsp;Г.&nbsp;Любецкий|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1992|страница=30}}</ref><ref name="Базуев2011">{{статья|автор=Базуев Д.|заглавие=Ленинградская Прохоровка|ссылка=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles|издание=Санкт-Петербургские ведомости|год=|номер=81-с от 06.05.2011|archivedate=2011-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111211162017/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles}}</ref>; һуғыштан һуңғы хаталы баҫмаларға ярашлы — [[1941 йыл]]дың [[19 август|авгусында]]<ref name="Ротмистров">{{книга|автор=Ротмистров П.А.|заглавие=Танки на войне|место=М.|издательство=ДОСААФ|год=1975|}}</ref><ref name="Дударенко">{{статья|заглавие=Воронов В. М. Защищая город Ленина // Танкисты в боях за Родину. Героические были / под ред. Дударенко|издание= М.: ДОСААФ, 1965. — 163 с.}}</ref><ref name="Скворцов8"/><ref name="Smirnov"/>) во время [[Кингисеппско-Лужская оборонительная операция|Кингисепп-Луга оборона операцияһы]]нда [[Войсковицы]]-[[Гатчина|Красногвардейск]] (хәҙер Гатчино) стратегик транспорт үҙәге районындағы бер һуғышта уның [[КВ-1]] [[танк]]ы экипажы засаданан дошмандың колонналағы 22 танкын юҡ итә; Колобановтың биш КВ-1 ауыр танкынан торған ярым ротаһы, Ленинград ополчениеһы менән берлектә, шул көндө шул районда 1941 йылдың 20 авгусында Ленинградҡа һөжүмде туҡтатыу һәм Луга совет ғәскәрҙәре төркөмөн ҡамау кәрәклеге арҡаһында позицияларын алмаштырған 1-се, 6-сы һәм 8-се танк дивизияларының 43 немец бронетехникаһын юҡ итте. == Биографияһы == === Сығышы === 1910 йылдың 25 декабрендә<ref name="Могила Колобанова" group="сн"/> [[Владимир губернаһы]] (хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе|Түбәнге Новгород]] өлкәһе, Вача районы) Муром өйәҙенең Арефин ауылында тыуған<ref name="карта">Учётно-послужная карта З. Г. Колобанова, хранящаяся в [[ЦАМО РФ]].</ref>. Ун йәшендә Граждандар һуғышында атаһы һәләк була. Әсәһе өс балаһын яңғыҙ тәрбиәләй. Балалар үҫкәс, ғаилә даими йәшәр өсөн Оло Загарино ауылына күсә. Был ауылда ун туғыз йәшлек Зиновий колхоз ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша<ref name="Арефино.инфо">{{cite web|url=http://www.arefino.info/publ/1-1-0-10|title=Колобанов Зиновий Григорьевич|last=Сорокин|first=Александр.|date=2009-04-25|work=Первый Арефинский сайт — Арефино.инфо|accessdate=2009-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/653GOLjzo|archivedate=2012-01-29}}</ref>. Урта мәктәптең һигеҙ класын тамамлағандан һуң [[Нижегородский государственный технический университет|Горький индустриаль техникумы]]нда уҡый<ref name="карта"/>. [[1933 йыл]]дың [[16 феврале]] техникумдың өсөнсө курсынан [[РККА|Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафтарына саҡырыла. 1-се формирование 70-се уҡсылар дивизияһы 49-сы уҡсылар полкы янындағы полк мәктәбе курсанты. [[1936 йыл]]дың майында М. В. Фрунзе исемендәге Орёл бронетанк училищеһын тамамлай, лейтенант хәрби дәрәжәһе бирелә. Училищены тамамлағандан һуң, яҡшы уҡыуы арҡаһында хеҙмәт урынын һайлау хоҡуғына эйә булғанлыҡтан, ул, үҙе әйтмешләй, «ситтән тороп яратҡан» Ленинградты һайлай. Ленинград хәрби округында 2-се танк бригадаһының 3-сө айырым танк батальоны командиры булып хеҙмәт итә<ref name="карта"/>. 1937 йылдың октябренән 1938 йылға тиклем Командование составын камиллаштырыу курстарында уҡыған<ref name="карта"/>, унан һуң 70-се уҡсылар дивизияһының 210-сы уҡсылар полкында хәрби тәьминәт командиры ярҙамсыһы (23.04.1938), 6-сы айырым танк бригадаһында взвод командиры (31.07.1938) һәм артабан танк ротаһы командиры (16.11.1938) булып хеҙмәт иткән. Совет-фин һуғышы башланырҙан биш көн алда, 1939 йылдың 25 ноябрендә, Карел муйынында 1-се еңел танк бригадаһының танк ротаһы командиры итеп тәғәйенләнгән<ref name="карта"/>. === Карел муйынында === 1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет-фин һуғышы]]нда ҡатнашҡан. Сиктән алып [[Выборг]]ҡа тиклем үткән, өс тапҡыр янған. «Ҡыҙыл Йондоҙ» журналисы Аркадий Фёдорович Пинчук шулай уҡ [[Маннергейм һыҙығын өҙөү|Маннергейм линияһы]]н өҙгән өсөн Колобановҡа [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелеүе тураһында мәғлүмәт баҫтырған (1940 йылдың март башында [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|Алтын Йондоҙ]] һәм [[Ленин ордены]] алған<ref name="NarG">{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}</ref>. <ref name="Пинчук"/>), бынан тыш, уға сираттан тыш капитан дәрәжәһе бирелгән<ref name="NarG">{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}</ref>, ләкин 1940 йылдың 12 мартында Мәскәү тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң уның ҡул аҫтында хеҙмәт иткәндәрҙең фин хәрбиҙәре менән туғанлашыуы арҡаһында исемдән дә, награданан да мәхрүм ителгән<ref name="NarG" />. Шуға ҡарамаҫтан, З. Г. Колобановҡа Герой исеме бирелеүен раҫлаған мәғлүмәттәр юҡ: 1940 йылдың марты башына тиклем Совет-фин һуғышы өсөн Советтар Союзы Геройы исемен биреү тураһында алты указ сыҡҡан — 15.01.1940, 19.01.1940, 26.01.1940, 3.02.1940, 5.02.1940 һәм 7.02.1940 (был указдарҙың һәр береһе СССР Юғары Советы Ведомостарында, ә икенсе көнөнә «Известия», [[Правда (гәзит)|«Правда»]] һәм «Ҡыҙыл Йондоҙ» гәзиттәрендә баҫылған), һәм уларҙың береһендә лә З. Г. Колобанов телгә алынмаған, шуның арҡаһында А. Пинчуктың мәғлүмәте раҫланмаған тип һанала{{ref+|Кроме Пинчука о лишении Колобанова звания Героя и других наград отмечает в своих воспоминаниях Владимир Мельников<ref>[https://books.google.com/books?id=qe51qqPnyq0C&pg=PA33 Воспоминания Владимира Мельникова] // Ленинградский фронт: Сборник / Под ред. Л. Я. Лурьев, Л. И. Малярова. — СПб.: БХВ-Петербург, 2012. — С. 33. — 272 с. — (Окно в историю). — ISBN 978-5-9775-0749-3.</ref>.|сн}}. Шәхси эшендә 1940 йылда Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнеүе тураһында яҙыу бар. 7o9qydmihem1rywk4853fat5qumx68t 1303164 1303163 2026-08-23T20:41:11Z Akkashka 14326 1303164 wikitext text/x-wiki {{бутамаҫҡа|Коновалов, Семён Васильевич|лейтенант Семён Васильевич Коновалов|, 1942 йылдың 13 июлендә [[Ростовская область|Ростов өлкәһе]] [[Тарасовский район|Тарасовский районы]] [[Нижнемитякин (Тарасовский район)|Нижнемитякин]] утары янында [[КВ-1]] танкыһы экипажы менән дошмандың 16 танкын, 2 бронеавтомобилен, 8 автомашинаһы һәм пехотаһын тар-мар иткән башҡа танкист}} {{Хәрби эшмәкәр | имя = Зиновий Григорьевич Колобанов | дата рождения = 7.01.1911 (25.12.1910) | дата смерти = 08.08.1994 | место рождения = [[Арефин (Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Муром өйәҙе]], {{МестоРождения|Владимирская губерния|во Владимир губернаһы}}, [[Рәсәй империяһы]] | место смерти = {{МестоСмерти|Минск}}, [[Беларусь]] | изображение = Зиновий Григорьевич Колобанов.jpg | ширина = 200px | описание изображения = | прозвище = | принадлежность = {{USSR}} | годы службы = 1932—1958 | звание = {{СССР, Подполковник}} | род войск = [[танк ғәскәрҙәре]] | командовал = | часть = * [[2-я танковая бригада (СССР)|2-се танк бригадаһы]] * [[70-я стрелковая дивизия (1-го формирования)|70-се уҡсылар дивизияһы]] * [[20-я тяжёлая танковая бригада|6-сы айырым ауыр танк бригадаһы]] * [[1-се еңел танк бригадаһы]] * [[97-я танковая дивизия (СССР)|97-се танк дивизияһы]] * [[14-се еңел танк бригадаһы]] * [[49-я танковая дивизия (СССР)|49-сы танк дивизияһы]] * [[1-я танковая дивизия (1-го формирования)|1-се танк дивизияһы]] * [[12-се механикалаштырылған дивизия]] * [[9-я танковая дивизия (формирования 1945 года)|9-сы танк дивизияһы]] * [[7-се гвардия танк дивизияһы]] * [[12-се механикалаштырылған дивизия]] * [[50-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы]] | сражения = * [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)]] * [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ** [[Ленинград оборона операцияһы]] | награды = {{ряд |{{Орден Красного Знамени}} |{{Орден Красного Знамени}} |{{Орден Отечественной войны 1-й степени}} |{{Орден Красной Звезды}} }}{{ряд |{{Медаль «За боевые заслуги»}} |{{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}} |{{Медаль За оборону Ленинграда}} |{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} }}{{ряд |{{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} |[[Файл:Order_of_Glory_Ribbon_Bar.png|40px|link=Знак «25 лет победы в Великой Отечественной войне»]] |{{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} |{{Медаль Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} }}{{ряд |{{Медаль Ветеран Вооружённых Сил СССР}} |{{Медаль 30 лет Советской Армии и Флота}} |{{Медаль 40 лет Вооружённых Сил СССР}} |{{Медаль 50 лет Вооружённых Сил СССР}} }}{{ряд |{{Медаль 60 лет Вооружённых Сил СССР}} |{{Медаль 70 лет Вооружённых Сил СССР}} }} | связи = | в отставке = запастағы [[подполковник]], Техник контроль бүлеге (ОТК) мастеры, ОТК контролёры }} '''Зино́вий Григо́рьевич Колоба́нов''' ({{СС2|7|января|1911|25|декабря|1910}}<ref name="Могила Колобанова" group="сн">Официальная дата рождения по паспорту, приведённая в учётно-послужной карте, хранящейся в [[ЦАМО РФ]] — иҫке стиль буйынса 1912 йылдың 25 декабре йәки яңы стиль буйынса 1913 йылдың 07 ғинуары. З. Г. Колобановтың автобиошграфияһында һәм [[Минск]]тағы Чижов зыяратында З. Г. Колобанов һәйкәлендә ысын тыуған көнө күрһәтелгән — 1910. См. {{cite web | url = s55.radikal.ru/i148/0909/ee/cc6a8f9e2fd9.jpg | title = фото могилы З.&nbsp;Г.&nbsp;Колобанова | archiveurl = https://www.webcitation.org/653GNq09G | archivedate = 2012-01-29 }}</ref>, [[Арефин (Вачский район Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Владимир губернаһы]] — [[8 август]] [[1994]] йыл, [[Минск]]) — [[Великая Отечественная война|Бөйөк Ватан һуғышы]] совет [[танкист-ас]]ы — өлкән лейтенант, ауыр танктар [[Рота (армия)|рота]]һы командиры, һуғыштан һуңғы осорҙа — [[подполковник]]. Бөтә архив документтарға һәм һуғыш ваҡытында баҫылған мәғлүмәттәргә ярашлы [[1941 йыл]]дың [[20 август|авгусында]] <ref name="награднойЛист"/><ref name="Усов"/><ref name="Родников">Наградной лист Н. Ф. Родникова (1919 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941.</ref><ref name="Кисельков">Наградной лист П. И. Киселькова (1912 года рождения) с представлением к ордену Ленина. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.</ref><ref name="Никифоров">Наградной лист Н. И. Никифорова (1914 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.</ref><ref name="Шпиллер">[[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 1.jpg|Наградной лист Шпиллера И. Б. (1907 года рождения) с представлением к ордену Ленина 26 октября 1941. ОБД «Подвиг Народа»]]</ref><ref name="Кулик1942">{{статья|автор=Кулик|заглавие=В авангарде героических защитников Ленинграда|издание=Звезда, № 1—2|место={{Л}}|год=1942}}</ref><ref name="Тихонов1943">{{книга|автор=Тихонов Н.|заглавие=Героическая защита Ленинграда|место={{Л}}|год=1943}}</ref><ref name="Крюковских1992">{{книга|автор=Крюковских А. П.|часть=Сражение за Красногвардейск|заглавие=Цитадель под Ленинградом|ответственный=Составитель И.&nbsp;Г.&nbsp;Любецкий|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1992|страница=30}}</ref><ref name="Базуев2011">{{статья|автор=Базуев Д.|заглавие=Ленинградская Прохоровка|ссылка=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles|издание=Санкт-Петербургские ведомости|год=|номер=81-с от 06.05.2011|archivedate=2011-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111211162017/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles}}</ref>; һуғыштан һуңғы хаталы баҫмаларға ярашлы — [[1941 йыл]]дың [[19 август|авгусында]]<ref name="Ротмистров">{{книга|автор=Ротмистров П.А.|заглавие=Танки на войне|место=М.|издательство=ДОСААФ|год=1975|}}</ref><ref name="Дударенко">{{статья|заглавие=Воронов В. М. Защищая город Ленина // Танкисты в боях за Родину. Героические были / под ред. Дударенко|издание= М.: ДОСААФ, 1965. — 163 с.}}</ref><ref name="Скворцов8"/><ref name="Smirnov"/>) во время [[Кингисеппско-Лужская оборонительная операция|Кингисепп-Луга оборона операцияһы]]нда [[Войсковицы]]-[[Гатчина|Красногвардейск]] (хәҙер Гатчино) стратегик транспорт үҙәге районындағы бер һуғышта уның [[КВ-1]] [[танк]]ы экипажы засаданан дошмандың колонналағы 22 танкын юҡ итә; Колобановтың биш КВ-1 ауыр танкынан торған ярым ротаһы, Ленинград ополчениеһы менән берлектә, шул көндө шул районда 1941 йылдың 20 авгусында Ленинградҡа һөжүмде туҡтатыу һәм Луга совет ғәскәрҙәре төркөмөн ҡамау кәрәклеге арҡаһында позицияларын алмаштырған 1-се, 6-сы һәм 8-се танк дивизияларының 43 немец бронетехникаһын юҡ итте. == Биографияһы == === Сығышы === 1910 йылдың 25 декабрендә<ref name="Могила Колобанова" group="сн"/> [[Владимир губернаһы]] (хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе|Түбәнге Новгород]] өлкәһе, Вача районы) Муром өйәҙенең Арефин ауылында тыуған<ref name="карта">Учётно-послужная карта З. Г. Колобанова, хранящаяся в [[ЦАМО РФ]].</ref>. Ун йәшендә Граждандар һуғышында атаһы һәләк була. Әсәһе өс балаһын яңғыҙ тәрбиәләй. Балалар үҫкәс, ғаилә даими йәшәр өсөн Оло Загарино ауылына күсә. Был ауылда ун туғыз йәшлек Зиновий колхоз ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша<ref name="Арефино.инфо">{{cite web|url=http://www.arefino.info/publ/1-1-0-10|title=Колобанов Зиновий Григорьевич|last=Сорокин|first=Александр.|date=2009-04-25|work=Первый Арефинский сайт — Арефино.инфо|accessdate=2009-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/653GOLjzo|archivedate=2012-01-29}}</ref>. Урта мәктәптең һигеҙ класын тамамлағандан һуң [[Нижегородский государственный технический университет|Горький индустриаль техникумы]]нда уҡый<ref name="карта"/>. [[1933 йыл]]дың [[16 феврале]] техникумдың өсөнсө курсынан [[РККА|Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафтарына саҡырыла. 1-се формирование 70-се уҡсылар дивизияһы 49-сы уҡсылар полкы янындағы полк мәктәбе курсанты. [[1936 йыл]]дың майында М. В. Фрунзе исемендәге Орёл бронетанк училищеһын тамамлай, лейтенант хәрби дәрәжәһе бирелә. Училищены тамамлағандан һуң, яҡшы уҡыуы арҡаһында хеҙмәт урынын һайлау хоҡуғына эйә булғанлыҡтан, ул, үҙе әйтмешләй, «ситтән тороп яратҡан» Ленинградты һайлай. Ленинград хәрби округында 2-се танк бригадаһының 3-сө айырым танк батальоны командиры булып хеҙмәт итә<ref name="карта"/>. 1937 йылдың октябренән 1938 йылға тиклем Командование составын камиллаштырыу курстарында уҡыған<ref name="карта"/>, унан һуң 70-се уҡсылар дивизияһының 210-сы уҡсылар полкында хәрби тәьминәт командиры ярҙамсыһы (23.04.1938), 6-сы айырым танк бригадаһында взвод командиры (31.07.1938) һәм артабан танк ротаһы командиры (16.11.1938) булып хеҙмәт иткән. Совет-фин һуғышы башланырҙан биш көн алда, 1939 йылдың 25 ноябрендә, Карел муйынында 1-се еңел танк бригадаһының танк ротаһы командиры итеп тәғәйенләнгән<ref name="карта"/>. === Карел муйынында === 1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет-фин һуғышы]]нда ҡатнашҡан. Сиктән алып [[Выборг]]ҡа тиклем үткән, өс тапҡыр янған. «Ҡыҙыл Йондоҙ» журналисы Аркадий Фёдорович Пинчук шулай уҡ [[Маннергейм һыҙығын өҙөү|Маннергейм линияһы]]н өҙгән өсөн Колобановҡа [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелеүе тураһында мәғлүмәт баҫтырған (1940 йылдың март башында [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|Алтын Йондоҙ]] һәм [[Ленин ордены]] алған<ref name="NarG">{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}</ref>. <ref name="Пинчук"/>), бынан тыш, уға сираттан тыш капитан дәрәжәһе бирелгән<ref name="NarG">{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}</ref>, ләкин 1940 йылдың 12 мартында Мәскәү тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң уның ҡул аҫтында хеҙмәт иткәндәрҙең фин хәрбиҙәре менән туғанлашыуы арҡаһында исемдән дә, награданан да мәхрүм ителгән<ref name="NarG" />. Шуға ҡарамаҫтан, З. Г. Колобановҡа Герой исеме бирелеүен раҫлаған мәғлүмәттәр юҡ: 1940 йылдың марты башына тиклем Совет-фин һуғышы өсөн Советтар Союзы Геройы исемен биреү тураһында алты указ сыҡҡан — 15.01.1940, 19.01.1940, 26.01.1940, 3.02.1940, 5.02.1940 һәм 7.02.1940 (был указдарҙың һәр береһе СССР Юғары Советы Ведомостарында, ә икенсе көнөнә «Известия», [[Правда (гәзит)|«Правда»]] һәм «Ҡыҙыл Йондоҙ» гәзиттәрендә баҫылған), һәм уларҙың береһендә лә З. Г. Колобанов телгә алынмаған, шуның арҡаһында А. Пинчуктың мәғлүмәте раҫланмаған тип һанала{{ref+|Кроме Пинчука о лишении Колобанова звания Героя и других наград отмечает в своих воспоминаниях Владимир Мельников<ref>[https://books.google.com/books?id=qe51qqPnyq0C&pg=PA33 Воспоминания Владимира Мельникова] // Ленинградский фронт: Сборник / Под ред. Л. Я. Лурьев, Л. И. Малярова. — СПб.: БХВ-Петербург, 2012. — С. 33. — 272 с. — (Окно в историю). — ISBN 978-5-9775-0749-3.</ref>.|сн}}. Шәхси эшендә 1940 йылда Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнеүе тураһында яҙыу бар. == Һылтанмалар == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} 62apy9vp5h4pftw5a16lbt8894fwizy 1303165 1303164 2026-08-23T20:53:55Z Akkashka 14326 1303165 wikitext text/x-wiki {{бутамаҫҡа|Коновалов, Семён Васильевич|лейтенант Семён Васильевич Коновалов|, 1942 йылдың 13 июлендә [[Ростовская область|Ростов өлкәһе]] [[Тарасовский район|Тарасовский районы]] [[Нижнемитякин (Тарасовский район)|Нижнемитякин]] утары янында [[КВ-1]] танкыһы экипажы менән дошмандың 16 танкын, 2 бронеавтомобилен, 8 автомашинаһы һәм пехотаһын тар-мар иткән башҡа танкист}} {{Хәрби эшмәкәр | имя = Зиновий Григорьевич Колобанов | дата рождения = 7.01.1911 (25.12.1910) | дата смерти = 08.08.1994 | место рождения = [[Арефин (Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Муром өйәҙе]], {{МестоРождения|Владимирская губерния|во Владимир губернаһы}}, [[Рәсәй империяһы]] | место смерти = {{МестоСмерти|Минск}}, [[Беларусь]] | изображение = Зиновий Григорьевич Колобанов.jpg | ширина = 200px | описание изображения = | прозвище = | принадлежность = {{USSR}} | годы службы = 1932—1958 | звание = {{СССР, Подполковник}} | род войск = [[танк ғәскәрҙәре]] | командовал = | часть = * [[2-я танковая бригада (СССР)|2-се танк бригадаһы]] * [[70-я стрелковая дивизия (1-го формирования)|70-се уҡсылар дивизияһы]] * [[20-я тяжёлая танковая бригада|6-сы айырым ауыр танк бригадаһы]] * [[1-се еңел танк бригадаһы]] * [[97-я танковая дивизия (СССР)|97-се танк дивизияһы]] * [[14-се еңел танк бригадаһы]] * [[49-я танковая дивизия (СССР)|49-сы танк дивизияһы]] * [[1-я танковая дивизия (1-го формирования)|1-се танк дивизияһы]] * [[12-се механикалаштырылған дивизия]] * [[9-я танковая дивизия (формирования 1945 года)|9-сы танк дивизияһы]] * [[7-се гвардия танк дивизияһы]] * [[12-се механикалаштырылған дивизия]] * [[50-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы]] | сражения = * [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)]] * [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ** [[Ленинград оборона операцияһы]] | награды = {{ряд |{{Орден Красного Знамени}} |{{Орден Красного Знамени}} |{{Орден Отечественной войны 1-й степени}} |{{Орден Красной Звезды}} }}{{ряд |{{Медаль «За боевые заслуги»}} |{{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}} |{{Медаль За оборону Ленинграда}} |{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} }}{{ряд |{{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} |[[Файл:Order_of_Glory_Ribbon_Bar.png|40px|link=Знак «25 лет победы в Великой Отечественной войне»]] |{{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} |{{Медаль Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} }}{{ряд |{{Медаль Ветеран Вооружённых Сил СССР}} |{{Медаль 30 лет Советской Армии и Флота}} |{{Медаль 40 лет Вооружённых Сил СССР}} |{{Медаль 50 лет Вооружённых Сил СССР}} }}{{ряд |{{Медаль 60 лет Вооружённых Сил СССР}} |{{Медаль 70 лет Вооружённых Сил СССР}} }} | связи = | в отставке = запастағы [[подполковник]], Техник контроль бүлеге (ОТК) мастеры, ОТК контролёры }} '''Зино́вий Григо́рьевич Колоба́нов''' ({{СС2|7|января|1911|25|декабря|1910}}<ref name="Могила Колобанова" group="сн">Официальная дата рождения по паспорту, приведённая в учётно-послужной карте, хранящейся в [[ЦАМО РФ]] — иҫке стиль буйынса 1912 йылдың 25 декабре йәки яңы стиль буйынса 1913 йылдың 07 ғинуары. З. Г. Колобановтың автобиошграфияһында һәм [[Минск]]тағы Чижов зыяратында З. Г. Колобанов һәйкәлендә ысын тыуған көнө күрһәтелгән — 1910. См. {{cite web | url = s55.radikal.ru/i148/0909/ee/cc6a8f9e2fd9.jpg | title = фото могилы З.&nbsp;Г.&nbsp;Колобанова | archiveurl = https://www.webcitation.org/653GNq09G | archivedate = 2012-01-29 }}</ref>, [[Арефин (Вачский район Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Владимир губернаһы]] — [[8 август]] [[1994]] йыл, [[Минск]]) — [[Великая Отечественная война|Бөйөк Ватан һуғышы]] совет [[танкист-ас]]ы — өлкән лейтенант, ауыр танктар [[Рота (армия)|рота]]һы командиры, һуғыштан һуңғы осорҙа — [[подполковник]]. Бөтә архив документтарға һәм һуғыш ваҡытында баҫылған мәғлүмәттәргә ярашлы [[1941 йыл]]дың [[20 август|авгусында]] <ref name="награднойЛист"/><ref name="Усов"/><ref name="Родников">Наградной лист Н. Ф. Родникова (1919 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941.</ref><ref name="Кисельков">Наградной лист П. И. Киселькова (1912 года рождения) с представлением к ордену Ленина. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.</ref><ref name="Никифоров">Наградной лист Н. И. Никифорова (1914 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.</ref><ref name="Шпиллер">[[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 1.jpg|Наградной лист Шпиллера И. Б. (1907 года рождения) с представлением к ордену Ленина 26 октября 1941. ОБД «Подвиг Народа»]]</ref><ref name="Кулик1942">{{статья|автор=Кулик|заглавие=В авангарде героических защитников Ленинграда|издание=Звезда, № 1—2|место={{Л}}|год=1942}}</ref><ref name="Тихонов1943">{{книга|автор=Тихонов Н.|заглавие=Героическая защита Ленинграда|место={{Л}}|год=1943}}</ref><ref name="Крюковских1992">{{книга|автор=Крюковских А. П.|часть=Сражение за Красногвардейск|заглавие=Цитадель под Ленинградом|ответственный=Составитель И.&nbsp;Г.&nbsp;Любецкий|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1992|страница=30}}</ref><ref name="Базуев2011">{{статья|автор=Базуев Д.|заглавие=Ленинградская Прохоровка|ссылка=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles|издание=Санкт-Петербургские ведомости|год=|номер=81-с от 06.05.2011|archivedate=2011-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111211162017/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles}}</ref>; һуғыштан һуңғы хаталы баҫмаларға ярашлы — [[1941 йыл]]дың [[19 август|авгусында]]<ref name="Ротмистров">{{книга|автор=Ротмистров П.А.|заглавие=Танки на войне|место=М.|издательство=ДОСААФ|год=1975|}}</ref><ref name="Дударенко">{{статья|заглавие=Воронов В. М. Защищая город Ленина // Танкисты в боях за Родину. Героические были / под ред. Дударенко|издание= М.: ДОСААФ, 1965. — 163 с.}}</ref><ref name="Скворцов8"/><ref name="Smirnov"/>) во время [[Кингисеппско-Лужская оборонительная операция|Кингисепп-Луга оборона операцияһы]]нда [[Войсковицы]]-[[Гатчина|Красногвардейск]] (хәҙер Гатчино) стратегик транспорт үҙәге районындағы бер һуғышта уның [[КВ-1]] [[танк]]ы экипажы засаданан дошмандың колонналағы 22 танкын юҡ итә; Колобановтың биш КВ-1 ауыр танкынан торған ярым ротаһы, Ленинград ополчениеһы менән берлектә, шул көндө шул районда 1941 йылдың 20 авгусында Ленинградҡа һөжүмде туҡтатыу һәм Луга совет ғәскәрҙәре төркөмөн ҡамау кәрәклеге арҡаһында позицияларын алмаштырған 1-се, 6-сы һәм 8-се танк дивизияларының 43 немец бронетехникаһын юҡ итте. == Биографияһы == === Сығышы === 1910 йылдың 25 декабрендә<ref name="Могила Колобанова" group="сн"/> [[Владимир губернаһы]] (хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе|Түбәнге Новгород]] өлкәһе, Вача районы) Муром өйәҙенең Арефин ауылында тыуған<ref name="карта">Учётно-послужная карта З. Г. Колобанова, хранящаяся в [[ЦАМО РФ]].</ref>. Ун йәшендә Граждандар һуғышында атаһы һәләк була. Әсәһе өс балаһын яңғыҙ тәрбиәләй. Балалар үҫкәс, ғаилә даими йәшәр өсөн Оло Загарино ауылына күсә. Был ауылда ун туғыз йәшлек Зиновий колхоз ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша<ref name="Арефино.инфо">{{cite web|url=http://www.arefino.info/publ/1-1-0-10|title=Колобанов Зиновий Григорьевич|last=Сорокин|first=Александр.|date=2009-04-25|work=Первый Арефинский сайт — Арефино.инфо|accessdate=2009-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/653GOLjzo|archivedate=2012-01-29}}</ref>. Урта мәктәптең һигеҙ класын тамамлағандан һуң [[Нижегородский государственный технический университет|Горький индустриаль техникумы]]нда уҡый<ref name="карта"/>. [[1933 йыл]]дың [[16 феврале]] техникумдың өсөнсө курсынан [[РККА|Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафтарына саҡырыла. 1-се формирование 70-се уҡсылар дивизияһы 49-сы уҡсылар полкы янындағы полк мәктәбе курсанты. [[1936 йыл]]дың майында М. В. Фрунзе исемендәге Орёл бронетанк училищеһын тамамлай, лейтенант хәрби дәрәжәһе бирелә. Училищены тамамлағандан һуң, яҡшы уҡыуы арҡаһында хеҙмәт урынын һайлау хоҡуғына эйә булғанлыҡтан, ул, үҙе әйтмешләй, «ситтән тороп яратҡан» Ленинградты һайлай. Ленинград хәрби округында 2-се танк бригадаһының 3-сө айырым танк батальоны командиры булып хеҙмәт итә<ref name="карта"/>. 1937 йылдың октябренән 1938 йылға тиклем Командование составын камиллаштырыу курстарында уҡыған<ref name="карта"/>, унан һуң 70-се уҡсылар дивизияһының 210-сы уҡсылар полкында хәрби тәьминәт командиры ярҙамсыһы (23.04.1938), 6-сы айырым танк бригадаһында взвод командиры (31.07.1938) һәм артабан танк ротаһы командиры (16.11.1938) булып хеҙмәт иткән. Совет-фин һуғышы башланырҙан биш көн алда, 1939 йылдың 25 ноябрендә, Карел муйынында 1-се еңел танк бригадаһының танк ротаһы командиры итеп тәғәйенләнгән<ref name="карта"/>. === Карел муйынында === 1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет-фин һуғышы]]нда ҡатнашҡан. Сиктән алып [[Выборг]]ҡа тиклем үткән, өс тапҡыр янған. «Ҡыҙыл Йондоҙ» журналисы Аркадий Фёдорович Пинчук шулай уҡ [[Маннергейм һыҙығын өҙөү|Маннергейм линияһы]]н өҙгән өсөн Колобановҡа [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелеүе тураһында мәғлүмәт баҫтырған (1940 йылдың март башында [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|Алтын Йондоҙ]] һәм [[Ленин ордены]] алған<ref name="NarG">{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}</ref>. <ref name="Пинчук"/>), бынан тыш, уға сираттан тыш капитан дәрәжәһе бирелгән<ref name="NarG">{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}</ref>, ләкин 1940 йылдың 12 мартында Мәскәү тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң уның ҡул аҫтында хеҙмәт иткәндәрҙең фин хәрбиҙәре менән туғанлашыуы арҡаһында исемдән дә, награданан да мәхрүм ителгән<ref name="NarG" />. Шуға ҡарамаҫтан, З. Г. Колобановҡа Герой исеме бирелеүен раҫлаған мәғлүмәттәр юҡ: 1940 йылдың марты башына тиклем Совет-фин һуғышы өсөн Советтар Союзы Геройы исемен биреү тураһында алты указ сыҡҡан — 15.01.1940, 19.01.1940, 26.01.1940, 3.02.1940, 5.02.1940 һәм 7.02.1940 (был указдарҙың һәр береһе СССР Юғары Советы Ведомостарында, ә икенсе көнөнә «Известия», [[Правда (гәзит)|«Правда»]] һәм «Ҡыҙыл Йондоҙ» гәзиттәрендә баҫылған), һәм уларҙың береһендә лә З. Г. Колобанов телгә алынмаған, шуның арҡаһында А. Пинчуктың мәғлүмәте раҫланмаған тип һанала{{ref+|Кроме Пинчука о лишении Колобанова звания Героя и других наград отмечает в своих воспоминаниях Владимир Мельников<ref>[https://books.google.com/books?id=qe51qqPnyq0C&pg=PA33 Воспоминания Владимира Мельникова] // Ленинградский фронт: Сборник / Под ред. Л. Я. Лурьев, Л. И. Малярова. — СПб.: БХВ-Петербург, 2012. — С. 33. — 272 с. — (Окно в историю). — ISBN 978-5-9775-0749-3.</ref>.|сн}}. Шәхси эшендә 1940 йылда Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнеүе тураһында яҙыу бар. === В межвоенные годы === 1940 йылдың [[17 март]]ында танк резервы 52-се рота командирының (1-се еңел танк бригадаһы) хәрби частар буйынса ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә, биш көндән һуң [[Киев хәрби округы]]на (Украина ССР-ы, Староконстантинов ҡалаһы) күсерелә<ref name="карта"/>. 1940 йылдың [[6 сентябрь|6 сентябр]]ендә [[Өлкән лейтенант|өлкән лейтенант]] хәрби дәрәжәһе бирелә<ref name="карта"/>. 90-сы танк полкы ротаһы командиры урынбаҫары, [[14-се еңел танк бригадаһы]]ның 36-сы айырым уҡыу танк батальоны рота командиры, 97-се танк полкы батальонының өлкән адъютанты (штаб начальнигы) булып хеҙмәт итә, ә [[1941 йыл]]дың [[9 май]]ында 49-сы танк дивизияһының 97-се танк полкы ауыр танктар батальоны ротаһы командиры итеп тәғәйенләнә (хеҙмәте тураһында иҫкә алғанда (түбәнерәк), рота ауыр танктарҙы алып өлгөрмәгәнлектән, Колобанов 24-се механикалаштырған корпуста танк ротаһы менән етәкселек итеүе тураһында әйтмәй)<ref name="карта"/>. == Һылтанмалар == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} ojg3v44w0oacq0fa38dioooq31gkqli 1303166 1303165 2026-08-23T20:54:39Z Akkashka 14326 /* В межвоенные годы */ 1303166 wikitext text/x-wiki {{бутамаҫҡа|Коновалов, Семён Васильевич|лейтенант Семён Васильевич Коновалов|, 1942 йылдың 13 июлендә [[Ростовская область|Ростов өлкәһе]] [[Тарасовский район|Тарасовский районы]] [[Нижнемитякин (Тарасовский район)|Нижнемитякин]] утары янында [[КВ-1]] танкыһы экипажы менән дошмандың 16 танкын, 2 бронеавтомобилен, 8 автомашинаһы һәм пехотаһын тар-мар иткән башҡа танкист}} {{Хәрби эшмәкәр | имя = Зиновий Григорьевич Колобанов | дата рождения = 7.01.1911 (25.12.1910) | дата смерти = 08.08.1994 | место рождения = [[Арефин (Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Муром өйәҙе]], {{МестоРождения|Владимирская губерния|во Владимир губернаһы}}, [[Рәсәй империяһы]] | место смерти = {{МестоСмерти|Минск}}, [[Беларусь]] | изображение = Зиновий Григорьевич Колобанов.jpg | ширина = 200px | описание изображения = | прозвище = | принадлежность = {{USSR}} | годы службы = 1932—1958 | звание = {{СССР, Подполковник}} | род войск = [[танк ғәскәрҙәре]] | командовал = | часть = * [[2-я танковая бригада (СССР)|2-се танк бригадаһы]] * [[70-я стрелковая дивизия (1-го формирования)|70-се уҡсылар дивизияһы]] * [[20-я тяжёлая танковая бригада|6-сы айырым ауыр танк бригадаһы]] * [[1-се еңел танк бригадаһы]] * [[97-я танковая дивизия (СССР)|97-се танк дивизияһы]] * [[14-се еңел танк бригадаһы]] * [[49-я танковая дивизия (СССР)|49-сы танк дивизияһы]] * [[1-я танковая дивизия (1-го формирования)|1-се танк дивизияһы]] * [[12-се механикалаштырылған дивизия]] * [[9-я танковая дивизия (формирования 1945 года)|9-сы танк дивизияһы]] * [[7-се гвардия танк дивизияһы]] * [[12-се механикалаштырылған дивизия]] * [[50-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы]] | сражения = * [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)]] * [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ** [[Ленинград оборона операцияһы]] | награды = {{ряд |{{Орден Красного Знамени}} |{{Орден Красного Знамени}} |{{Орден Отечественной войны 1-й степени}} |{{Орден Красной Звезды}} }}{{ряд |{{Медаль «За боевые заслуги»}} |{{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}} |{{Медаль За оборону Ленинграда}} |{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} }}{{ряд |{{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} |[[Файл:Order_of_Glory_Ribbon_Bar.png|40px|link=Знак «25 лет победы в Великой Отечественной войне»]] |{{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} |{{Медаль Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} }}{{ряд |{{Медаль Ветеран Вооружённых Сил СССР}} |{{Медаль 30 лет Советской Армии и Флота}} |{{Медаль 40 лет Вооружённых Сил СССР}} |{{Медаль 50 лет Вооружённых Сил СССР}} }}{{ряд |{{Медаль 60 лет Вооружённых Сил СССР}} |{{Медаль 70 лет Вооружённых Сил СССР}} }} | связи = | в отставке = запастағы [[подполковник]], Техник контроль бүлеге (ОТК) мастеры, ОТК контролёры }} '''Зино́вий Григо́рьевич Колоба́нов''' ({{СС2|7|января|1911|25|декабря|1910}}<ref name="Могила Колобанова" group="сн">Официальная дата рождения по паспорту, приведённая в учётно-послужной карте, хранящейся в [[ЦАМО РФ]] — иҫке стиль буйынса 1912 йылдың 25 декабре йәки яңы стиль буйынса 1913 йылдың 07 ғинуары. З. Г. Колобановтың автобиошграфияһында һәм [[Минск]]тағы Чижов зыяратында З. Г. Колобанов һәйкәлендә ысын тыуған көнө күрһәтелгән — 1910. См. {{cite web | url = s55.radikal.ru/i148/0909/ee/cc6a8f9e2fd9.jpg | title = фото могилы З.&nbsp;Г.&nbsp;Колобанова | archiveurl = https://www.webcitation.org/653GNq09G | archivedate = 2012-01-29 }}</ref>, [[Арефин (Вачский район Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Владимир губернаһы]] — [[8 август]] [[1994]] йыл, [[Минск]]) — [[Великая Отечественная война|Бөйөк Ватан һуғышы]] совет [[танкист-ас]]ы — өлкән лейтенант, ауыр танктар [[Рота (армия)|рота]]һы командиры, һуғыштан һуңғы осорҙа — [[подполковник]]. Бөтә архив документтарға һәм һуғыш ваҡытында баҫылған мәғлүмәттәргә ярашлы [[1941 йыл]]дың [[20 август|авгусында]] <ref name="награднойЛист"/><ref name="Усов"/><ref name="Родников">Наградной лист Н. Ф. Родникова (1919 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941.</ref><ref name="Кисельков">Наградной лист П. И. Киселькова (1912 года рождения) с представлением к ордену Ленина. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.</ref><ref name="Никифоров">Наградной лист Н. И. Никифорова (1914 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.</ref><ref name="Шпиллер">[[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 1.jpg|Наградной лист Шпиллера И. Б. (1907 года рождения) с представлением к ордену Ленина 26 октября 1941. ОБД «Подвиг Народа»]]</ref><ref name="Кулик1942">{{статья|автор=Кулик|заглавие=В авангарде героических защитников Ленинграда|издание=Звезда, № 1—2|место={{Л}}|год=1942}}</ref><ref name="Тихонов1943">{{книга|автор=Тихонов Н.|заглавие=Героическая защита Ленинграда|место={{Л}}|год=1943}}</ref><ref name="Крюковских1992">{{книга|автор=Крюковских А. П.|часть=Сражение за Красногвардейск|заглавие=Цитадель под Ленинградом|ответственный=Составитель И.&nbsp;Г.&nbsp;Любецкий|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1992|страница=30}}</ref><ref name="Базуев2011">{{статья|автор=Базуев Д.|заглавие=Ленинградская Прохоровка|ссылка=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles|издание=Санкт-Петербургские ведомости|год=|номер=81-с от 06.05.2011|archivedate=2011-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111211162017/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles}}</ref>; һуғыштан һуңғы хаталы баҫмаларға ярашлы — [[1941 йыл]]дың [[19 август|авгусында]]<ref name="Ротмистров">{{книга|автор=Ротмистров П.А.|заглавие=Танки на войне|место=М.|издательство=ДОСААФ|год=1975|}}</ref><ref name="Дударенко">{{статья|заглавие=Воронов В. М. Защищая город Ленина // Танкисты в боях за Родину. Героические были / под ред. Дударенко|издание= М.: ДОСААФ, 1965. — 163 с.}}</ref><ref name="Скворцов8"/><ref name="Smirnov"/>) во время [[Кингисеппско-Лужская оборонительная операция|Кингисепп-Луга оборона операцияһы]]нда [[Войсковицы]]-[[Гатчина|Красногвардейск]] (хәҙер Гатчино) стратегик транспорт үҙәге районындағы бер һуғышта уның [[КВ-1]] [[танк]]ы экипажы засаданан дошмандың колонналағы 22 танкын юҡ итә; Колобановтың биш КВ-1 ауыр танкынан торған ярым ротаһы, Ленинград ополчениеһы менән берлектә, шул көндө шул районда 1941 йылдың 20 авгусында Ленинградҡа һөжүмде туҡтатыу һәм Луга совет ғәскәрҙәре төркөмөн ҡамау кәрәклеге арҡаһында позицияларын алмаштырған 1-се, 6-сы һәм 8-се танк дивизияларының 43 немец бронетехникаһын юҡ итте. == Биографияһы == === Сығышы === 1910 йылдың 25 декабрендә<ref name="Могила Колобанова" group="сн"/> [[Владимир губернаһы]] (хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе|Түбәнге Новгород]] өлкәһе, Вача районы) Муром өйәҙенең Арефин ауылында тыуған<ref name="карта">Учётно-послужная карта З. Г. Колобанова, хранящаяся в [[ЦАМО РФ]].</ref>. Ун йәшендә Граждандар һуғышында атаһы һәләк була. Әсәһе өс балаһын яңғыҙ тәрбиәләй. Балалар үҫкәс, ғаилә даими йәшәр өсөн Оло Загарино ауылына күсә. Был ауылда ун туғыз йәшлек Зиновий колхоз ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша<ref name="Арефино.инфо">{{cite web|url=http://www.arefino.info/publ/1-1-0-10|title=Колобанов Зиновий Григорьевич|last=Сорокин|first=Александр.|date=2009-04-25|work=Первый Арефинский сайт — Арефино.инфо|accessdate=2009-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/653GOLjzo|archivedate=2012-01-29}}</ref>. Урта мәктәптең һигеҙ класын тамамлағандан һуң [[Нижегородский государственный технический университет|Горький индустриаль техникумы]]нда уҡый<ref name="карта"/>. [[1933 йыл]]дың [[16 феврале]] техникумдың өсөнсө курсынан [[РККА|Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафтарына саҡырыла. 1-се формирование 70-се уҡсылар дивизияһы 49-сы уҡсылар полкы янындағы полк мәктәбе курсанты. [[1936 йыл]]дың майында М. В. Фрунзе исемендәге Орёл бронетанк училищеһын тамамлай, лейтенант хәрби дәрәжәһе бирелә. Училищены тамамлағандан һуң, яҡшы уҡыуы арҡаһында хеҙмәт урынын һайлау хоҡуғына эйә булғанлыҡтан, ул, үҙе әйтмешләй, «ситтән тороп яратҡан» Ленинградты һайлай. Ленинград хәрби округында 2-се танк бригадаһының 3-сө айырым танк батальоны командиры булып хеҙмәт итә<ref name="карта"/>. 1937 йылдың октябренән 1938 йылға тиклем Командование составын камиллаштырыу курстарында уҡыған<ref name="карта"/>, унан һуң 70-се уҡсылар дивизияһының 210-сы уҡсылар полкында хәрби тәьминәт командиры ярҙамсыһы (23.04.1938), 6-сы айырым танк бригадаһында взвод командиры (31.07.1938) һәм артабан танк ротаһы командиры (16.11.1938) булып хеҙмәт иткән. Совет-фин һуғышы башланырҙан биш көн алда, 1939 йылдың 25 ноябрендә, Карел муйынында 1-се еңел танк бригадаһының танк ротаһы командиры итеп тәғәйенләнгән<ref name="карта"/>. === Карел муйынында === 1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет-фин һуғышы]]нда ҡатнашҡан. Сиктән алып [[Выборг]]ҡа тиклем үткән, өс тапҡыр янған. «Ҡыҙыл Йондоҙ» журналисы Аркадий Фёдорович Пинчук шулай уҡ [[Маннергейм һыҙығын өҙөү|Маннергейм линияһы]]н өҙгән өсөн Колобановҡа [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелеүе тураһында мәғлүмәт баҫтырған (1940 йылдың март башында [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|Алтын Йондоҙ]] һәм [[Ленин ордены]] алған<ref name="NarG">{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}</ref>. <ref name="Пинчук"/>), бынан тыш, уға сираттан тыш капитан дәрәжәһе бирелгән<ref name="NarG">{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}</ref>, ләкин 1940 йылдың 12 мартында Мәскәү тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң уның ҡул аҫтында хеҙмәт иткәндәрҙең фин хәрбиҙәре менән туғанлашыуы арҡаһында исемдән дә, награданан да мәхрүм ителгән<ref name="NarG" />. Шуға ҡарамаҫтан, З. Г. Колобановҡа Герой исеме бирелеүен раҫлаған мәғлүмәттәр юҡ: 1940 йылдың марты башына тиклем Совет-фин һуғышы өсөн Советтар Союзы Геройы исемен биреү тураһында алты указ сыҡҡан — 15.01.1940, 19.01.1940, 26.01.1940, 3.02.1940, 5.02.1940 һәм 7.02.1940 (был указдарҙың һәр береһе СССР Юғары Советы Ведомостарында, ә икенсе көнөнә «Известия», [[Правда (гәзит)|«Правда»]] һәм «Ҡыҙыл Йондоҙ» гәзиттәрендә баҫылған), һәм уларҙың береһендә лә З. Г. Колобанов телгә алынмаған, шуның арҡаһында А. Пинчуктың мәғлүмәте раҫланмаған тип һанала{{ref+|Кроме Пинчука о лишении Колобанова звания Героя и других наград отмечает в своих воспоминаниях Владимир Мельников<ref>[https://books.google.com/books?id=qe51qqPnyq0C&pg=PA33 Воспоминания Владимира Мельникова] // Ленинградский фронт: Сборник / Под ред. Л. Я. Лурьев, Л. И. Малярова. — СПб.: БХВ-Петербург, 2012. — С. 33. — 272 с. — (Окно в историю). — ISBN 978-5-9775-0749-3.</ref>.|сн}}. Шәхси эшендә 1940 йылда Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнеүе тураһында яҙыу бар. === Ике һуғыш араһындағы йылдарҙа === 1940 йылдың [[17 март]]ында танк резервы 52-се рота командирының (1-се еңел танк бригадаһы) хәрби частар буйынса ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә, биш көндән һуң [[Киев хәрби округы]]на (Украина ССР-ы, Староконстантинов ҡалаһы) күсерелә<ref name="карта"/>. 1940 йылдың [[6 сентябрь|6 сентябр]]ендә [[Өлкән лейтенант|өлкән лейтенант]] хәрби дәрәжәһе бирелә<ref name="карта"/>. 90-сы танк полкы ротаһы командиры урынбаҫары, [[14-се еңел танк бригадаһы]]ның 36-сы айырым уҡыу танк батальоны рота командиры, 97-се танк полкы батальонының өлкән адъютанты (штаб начальнигы) булып хеҙмәт итә, ә [[1941 йыл]]дың [[9 май]]ында 49-сы танк дивизияһының 97-се танк полкы ауыр танктар батальоны ротаһы командиры итеп тәғәйенләнә (хеҙмәте тураһында иҫкә алғанда (түбәнерәк), рота ауыр танктарҙы алып өлгөрмәгәнлектән, Колобанов 24-се механикалаштырған корпуста танк ротаһы менән етәкселек итеүе тураһында әйтмәй)<ref name="карта"/>. == Һылтанмалар == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} rjz3t201xsfb7jd2g4ksebaud41jckh