Тарих

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.16</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Тарих</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1494</id>
    <revision>
      <id>1303183</id>
      <parentid>1302599</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T16:33:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37231" sha1="ntsznd9ugefy4fu8qoxyeldb0c8arh2" xml:space="preserve">{{Навигация
|Тема = Тарих
|Портал = Тарих
|Викиһүҙлек = Тарих
|Викицитата = 
|Викитека = Категория:Тарих
|Проект = 
}}
'''Тарих''' ({{lang-el|Ιστορία}}{{Переход|#Терминдың тәүге мәғәнәһе, этимологияһы һәм йөкмәткеһе}}) — белем өлкәһе, кешелектең үткән замандағы эшмәкәрлеген, торошон, донъяға ҡарашын, ойошоуын һәм социаль бәйләнештәрен өйрәнә торған гуманитар [[фән]]. Был өлкәлә эшләүсе ғалимдарҙы тарихсылар тип атайҙар

Тарыраҡ мәғәнәлә «тарих» — ваҡиғаларҙың, тарихи процесстың эҙмә-эҙлеклелеген асыҡлау, һүрәтләнгән сараларҙың объективлығын билдәләү һәм ваҡиғаларҙың сәбәбенә һәҙөмтә эшләү өсөн үткәндәр тураһындағы һәр сығанаҡты  өйрәнеүсе фән&lt;ref name=&quot;evans1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/evans10.html|title=The Two Faces of E.H. Carr|accessdate=2008-11-10|author=Profesor Richard J. Evans|date=2001|work=History in Focus, Issue 2: What is History?|publisher=University of London|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/616KUrdfb|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/munslow6.html|title=What History Is|accessdate=2008-11-10|author=Professor Alun Munslow|date=2001|work=History in Focus, Issue 2: What is History?|publisher=University of London|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/616KVMXWh|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title= Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |editor= Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.) |chapter= Introduction |year= 2000 |publisher= New York University Press |location= New York &amp; London |isbn= 0-8147-8141-1|page=[https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/6 6]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title= Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |last= Nash |first= Gary B. |editor= Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.) |chapter= The &quot;Convergence&quot; Paradigm in Studying Early American History in Schools |year= 2000 |publisher= New York University Press |location= New York &amp; London |isbn= 0-8147-8141-1|pages=[https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/104 102]–115}}&lt;/ref&gt;.

== Терминдың тәүге мәғәнәһе, этимологияһы һәм йөкмәткеһе ==
«Тарих» һүҙенең тәүге мәғәнәһе «һорашыу», белешеү, «асыҡлау» кеүек [[Боронғо Греция]] терминдарына барып тоташа. Тарих факттар һәм ваҡиғаларҙың ысынлығы һәм дөрөҫлөгөн асыҡлау менән тиңләштерелә&lt;ref&gt;''Утехин С. В.'' [http://utechin.narod.ru/svu/notice/02_01.htm О понимании истории]&lt;/ref&gt;. [[Боронғо Рим]] [[тарихнамә]]һендә (тарихнәмә хәҙерге мәғәнәлә — тарих фәнен, уның тарихын өйрәнеүсе тармаҡ) был һүҙ белешеү алымын йә ысулын түгел, ә үткән ваҡиғалар хаҡында һөйләү, хикәйәләүҙе аңлатҡан. Артабан ысынбарлыҡта булған йәки уйлап сығарылған ниндәйҙер хәл-ваҡиға тураһында һөйләүҙе «тарих» тип атай башлағандар.

[[Файл:Gyzis 006 (Ηistoria).jpeg|thumb|210 px|Николаос Гизис. Тарих аллегорияһы (1892)]]

Теге йәки был мәҙәниәттә популяр булған, ләкин башҡа сығанаҡтар менән раҫланмаған тарихтар, мәҫәлән, [[Король Артур]] легендаһы, ғәҙәттә мәҙәни ҡомартҡының өлөшө генә булып тора&lt;ref&gt;{{cite book|title=Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives|url=https://archive.org/details/knowingteachingl00samw|last=Seixas|first=Peter|editor=Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.)|chapter=Schweigen! die Kinder!|year=2000|publisher=New York University Press|location=New York &amp; London|isbn=0-8147-8141-1|page=[https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/24 24]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Low1&quot;&gt;{{cite book|title=Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives|url=https://archive.org/details/knowingteachingl00samw|last=Lowenthal|first=David|editor=Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.)|chapter=Dilemmas and Delights of Learning History|year=2000|publisher=New York University Press|location=New York &amp; London|isbn=0-8147-8141-1|page=[https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/65 63]}}&lt;/ref&gt;.

«Тарих» һүҙе [[грек теле]]нән ингән (''ἱστορία'', ''historia'') һәм ''wid-tor'', сығышы менән праиндоевропа теленән. ''Weid-'' тамыры — «белеү», «күреү» тигәнде аңлата&lt;ref name=JosephJanda&gt;{{Citation|last =Joseph|first=Brian (Ed.)|last2=Janda|first2=Richard (Ed.)|publication-date=30 December 2004|title=The Handbook of Historical Linguistics|publisher=Blackwell Publishing|page=163|isbn =978-1405127479|year=2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://vrn-id.ru/filzaps662.htm ''Мюллер М''. О силе корней // Наука о языке. Филологические записки, Воронеж, 1866.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111111175214/http://vrn-id.ru/filzaps662.htm |date=2011-11-11 }}&lt;/ref&gt;. [[Урыҫ теле]]ндә «видеть» һәм «ведать» һүҙҙәренең мәғәнәһен бирә&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary, http://www.etymonline.com/index.php?search=history&amp;searchmode=none&lt;/ref&gt;.

[[Боронғо Греция]]ла «тарих» һүҙе хәҙерге мәғәнәләге тарихи белемде генә түгел, ә тикшереү юлы менән алынған һәр төрлө белемде белдергән. Мәҫәлән, [[Аристотель]] был һүҙҙе үҙенең «Хайуандар тарихы»нда файҙаланған&lt;ref name=&quot;Ferrater-Mora&quot;&gt;Ferrater-Mora, José. ''Diccionario de Filosofia''. Barcelona: Editorial Ariel, 1994.&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ был һүҙ [[Гомер]] гимндарында, [[Гераклит]] әҫәрҙәрендә һәм Афина дәүләтенә ант биреү тексында ла осрай. Боронғо [[грек теле]]ндә ''historeîn'' — «тикшеренеү» тигән һүҙ ҙә булған. Ул башта Ионияла ғына файҙаланылған, артабан бөтә Греция, һуңыраҡ [[Эллинизм]] мәҙәниәте (цивилизацияһы) буйлап таралған.

Ошо уҡ Боронғо Греция мәғәнәһендә XVII быуатта «тарих» һүҙе [[Фрэнсис Бэкон]] тарафынан киң ҡулланылыштағы «тәбиғи тарих» атамаһында ҡулланылған. Бэкон өсөн тарих – сығанағы [[хәтер]] булып торған, урыны киңлектә һәм ваҡытта билдәләнгән предметтар тураһындағы белем. Урта быуат Англияла  «тарих» һүҙе  хикәйә мәғәнәһендә (''story'') ҡулланыла. «Тарих»  термины (''history'') үткән ваҡиғаларҙың эҙмә-эҙлеклеге булараҡ, XV быуат аҙағында инглиз телендә  барлыҡҡа килгән, ә «тарихи» һүҙе  (''historical'', ''historic'') XVII быуатта.&lt;ref name=&quot;Whitney&quot;&gt;Whitney, W. D. ''[http://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English language]''. New York: The Century Co, 1889.&lt;/ref&gt;. Германияла, Францияла һәм Рәсәйҙә ике мәғәнәлә лә элеккесә бер үк “тарих” һүҙе ҡулланыла.&lt;ref name=&quot;Ferrater-Mora&quot;/&gt;.

Тарихсылар бер үк ваҡытта ниндәйҙер ваҡиғаның күҙәтеүселәре һәм  ҡатнашыусылары ла. Уларҙың тарихи хеҙмәте үҙ ваҡыттарындағы ҡараштарҙан сығып яҙылған һәм ғәҙәттә, улар сәйәси бер яҡлы ғына булмай, ә үҙ дәүеренең бөтә хаталары менән дә бүлешә. Итальян аҡыл эйәһе [[Бенедетто Кроче]] һүҙҙәре буйынса, “бөтә тарих – хәҙерге тарих”. Тарихи фән,   тарих барышын  дөрөҫ һүрәтләүҙе ваҡиғалар тураһында һөйләү юлы һәм уларҙың ғәҙел анализы менән тәьмин итә.&lt;ref name=autogenerated1&gt;Whitney, W. D. (1889). [http://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English language]. New York: The Century Co. Page [http://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ&amp;printsec=frontcover#PPA2842,M1 2842].&lt;/ref&gt;. Хәҙерге ваҡытта тарих тарих институттары көсө менән булдырыла.

Быуындар хәтерендә ҡалған бөтә ваҡиғалар ҙа, теге йәки был төп сығанаҡҡа таянып, тарихи хроника йөкмәткеһе булдыра.&lt;ref name=&quot;wordnet&quot;&gt;[http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn  WordNet Search — 3.0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050917065532/http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn |date=2005-09-17 }} http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn|id=20090329}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, «History».&lt;/ref&gt;. Был үткәндәрҙе тергеҙеүҙә мөһим булған сығанаҡтарҙы асыҡлау өсөн кәрәк. Һәр тарихи [[архив]] составы, теге йәки был текстар, документтар табылған дөйөмөрәк архив йөкмәткһенә бәйле; уларҙың һәр ҡайһыһы дөрөҫлөккә дәғүә итһә лә, бындай белдереүҙәрҙе ғәҙәттә кире ҡағалар. Архив сығанаҡтарынан тыш, тарихсылар ҡомартҡыларҙағы яҙыуҙар һәм һүрәттәр менән дә, риүәйәттәр һәм башҡа сығанаҡтар менән дә файҙаланырға мөмкин&lt;ref&gt;Michael C. Lemon (1995).The Discipline of History and the History of Thought. Routledge. Page 201. ISBN 0-415-12346-1&lt;/ref&gt;, мәҫәлән, археологик. [[Археология]], тарихи сығанаҡҡа бәйле булмаған сығанаҡтар биреүе менән тарихи тикшеренеүҙәр өсөн файҙалы. Ул теге йәки был хәл-ваҡиға шаһиттарының мәғлүмәтен кире ҡағып йәки раҫлап ҡына ҡалмай, ә ваҡытлы осорҙарҙы мәғлүмәт менән тултырыу мөмкинлеге лә бирә.

Ҡайһы бер авторҙар тарихы — [[Гуманитар фәндәр|гуманитар]], икенселәре — [[йәмғиәт фәндәре]]нә ҡарай&lt;ref&gt;Scott Gordon and James Gordon Irving, ''The History and Philosophy of Social Science''. Routledge 1991. Page 1. ISBN 0-415-05682-9&lt;/ref&gt;, йәки гуманитар һәм йәмғиәт фәндәре арһындағы өлкә булараҡ та ҡаралырға мөмкин.&lt;ref&gt;Ritter, H. (1986). Dictionary of concepts in history. Reference sources for the social sciences and humanities, no. 3. Westport, Conn: Greenwood Press. Page 416.&lt;/ref&gt;.

Тарихты өйрәнеү йыш ҡына билдәле бер практик йәки теоретик маҡсат менән, һәм шул уҡ ваҡытта кешенең ғәҙәти ҡыҙыҡһыныуы менән дә бәйле була.&lt;ref name=&quot;graham-ch1&quot;&gt;{{cite book|title=The Shape of the Past|url=https://archive.org/details/shapeofpast0000grah|author=Graham, Gordon|publisher=Oxford University|year=1997|chapter=Chapter 1}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихнамә ==
{{төп мәҡәлә|Тарихнамә}}
«Тарихнамә» термины бер нисә мәғәнәгә эйә. Беренсенән, ул тарихтың нисек яҙылыуы, тарих методологияһының ни тиклем дөрөҫ ҡулланылыуы һәм тарих белеменең үҫеше тураһындағы фән. Икенсенән, ошо уҡ термин менән тарихи хеҙмәттәр йыйылмаһы билдәләнә. Өсөнсөнән, «тарихнамә» термины менән конкрет тарихсыларҙың ҡараштарын, эштәрен өйрәнеүҙе (тарихи яҙмалар булдырыуҙың сәбәптәре, уларҙың тематикаһы, ваҡиғаларҙы интепретациялау алымы, авторҙың һәм уның аудиторияһының ныҡлы фекере, икенсе тарихсыларға ҡарата һылтанма биреү, дәлилдәрҙе файҙалана белеү анализлана) билдәләйҙәр. Профессиональ тарихсылар кешелек тарихында берүк хикәйәләү булдырыу ихтималлығы тураһында ла фекер алыша.

== Тарих философияһы ==
{{төп мәҡәлә|Тарих фәлсәфәһе}}
Тарих фәлсәфәһе — [[фәлсәфә]]нең бер өлөшө, ул кешелек тарихының һуңғы һорауына яуап бирергә тырыша. Тарих фәлсәфәһен тарихнамә менән бутарға ярамай. Икенсе яҡтан, тарих фәлсәфәһен фәлсәфә тарихы менән ҡушырға кәрәкмәй.

Профессиональ тарихсылар шулай уҡ, тарихтың фәнме әллә инде [[Ете ирекле сәнғәт|ирекле сәнғәтме]] булыу мәсьәләһе буйынса ла фекер алыша. Был бүленеш мөһим дәрәжәлә яһалма һанала, сөнки тарихты белем өлкәһе булараҡ, төрлө аспекттарҙа ҡарайҙар&lt;ref&gt;Elizabeth Harris, In Defense of the Liberal-Arts Approach to Technical Writing. College English, Vol. 44, No. 6 (Oct., 1982), pp. 628—636&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nature.com/nature/journal/v454/n7200/full/454034a.html Arise Cliodynamics. Nature 454, 34-35 (3 July 2008) | doi:10.1038/454034a; Published online 2 July 2008]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sott.net/articles/show/161508-Transforming-history-into-science-Arise-cliodynamics- Arise Cliodynamics. sott.net/articles]&lt;/ref&gt;.

Тарих фәлсәфәһе үҫешенең төп алымдарына түбәндәгеләрҙе индерергә була:
* [[Ижтимағи-иҡтисади формация]] ([[Карл Маркс]], [[Фридрих Энгельс]], [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ильич Ленин]] һ.б.)
* [[Цивилизация]]лы (Николай Яковлевич Данилевский, Освальд Шпенглер, Арнольд Джозеф Тойнби, Шмуэль Айзенштадт, Борис Сергеевич Ерасов&lt;ref&gt;[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Eras/
Цивилизацияны сағыштырмаса өйрәнеү: хрестоматия&lt;/ref&gt;, Дмитрий Михайлович Бондаренко, Игорь Васильевич Следзевский, Сергей Александрович Нефёдов, Глеб Владимирович Алексушин һ.б.)
* Донъя — системалы анализ (Андре Гундер Франк, Иммануил Валлерстайн, Самир Амин, Джованни Арриги, Теотониу дус Сантус, Кристофер Чейз-Данн, Джанет Абу-Лугод, Марат Александрович Чешков, Андрей Ильич Фурсов, Андрей Витальевич Коротаев, Леонид Ефимович Гринин һ. б.)
* «Аннал»дар мәктәбе (М. Блок, Л. Февр, Ф. Бродель, Ж. Л. Гофф, А. Я. Гуревич һ. б.)
* Эстафеталы-стадиалы (Ю. И. Семёнов) (асылда, модификациялы марксист-формацион ҡарашта, йәмғиәт ҡоролошоноң төп әйҙәүсе көсө булып, шул уҡ синфи көрәш, ә һуңғы маҡсаты — [[коммунизм]]) тора.

== Тарих алымдары ==

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 1em 1em; width:275px; text-align:left; clear:right;&quot;
|-
|[[Файл:ancientlibraryalex.jpg|thumb|275px|center| [[Александрия китапханаһы]]]]
----
&lt;div style=&quot;background:#f8eaba; text-align:center;&quot;&gt; Тарихи алым нигеҙҙәре&lt;/div&gt;
Хәҙерге тарихсылар үҙҙәре алдына шундай мәсьәләләр ҡуя:
# Тарихи сығанаҡ ҡасан яҙылған?
# Ул ҡайҙа булдырылған?
# Кем тарафынан?
# Автор элек булған ниндәй материалға таянған?
# Сығанаҡтың оригиналь формаһы ниндәй булған?
# Сығанаҡҡа ни тиклем ышанырға була?
|}

Тарихи алым тәүге сығанаҡтар һәм башҡа мәғлүмәттәр менән эшләгәндә тикшеренеүҙәр барышында табылған һәм тарихи хеҙмәт яҙғанда файҙаланылған принциптарға һәм ҡағиҙәләргә эйәреүҙән тора.

[[Геродот]] (б.э.т. 484—425 йй.) «Тарих» тигән хеҙмәтененең иң башында былай тип яҙған:&lt;blockquote&gt; ошо мәғлүмәттәрҙе йыйып, (ἱστορίης ἀπόδεξις— һорашыуҙар ярҙамында алынған мәғлүмәтте һөйләү) ваҡыт үтеү менән бөйөк эштәр онотолмаһын, эллиндар һәм варварҙар кеүек хәтерҙән юйылмаһын өсөн, яҙып ҡуйған.&lt;ref&gt;Геродот. История. / Пер. и прим. Г. А. Стратановского. Статья В. Г. Боруховича. (Серия «Памятники исторической мысли».) Л.: Наука, 1972. [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1269019585 Книга I. Клио]&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;
Шулай ҙа, тарихта фәнни алымдар ҡуллана башлауҙы [[Фукидид]] һәм уның «Пелопоннеск һуғышы тарихы» китабы менән бәйләйҙәр. Геродоттан һәм уның дини коллегаларынан айырмалы рәүештә, Фукид тарихты аллаларҙың түгел, ә кешеләрҙең һайлау продукты һәм ҡылығы тип ҡарай. Нәҡ кешеләрҙә ул сәбәп һәм һөҙөмтәләрҙе эҙләй.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ancient Civilizations: The Near East and Mesoamerica |url=https://archive.org/details/ancientcivilizat0000lamb_f5k0 |author=Lamberg-Karlovsky, C. C. and Jeremy A. Sabloff |publisher=Benjamin-Cummings Publishing |year=1979 |pages=p. 5}}&lt;/ref&gt;.

Шәхси традициялар һәм үҫешкән алымдар боронғо һәм урта быуат [[Ҡытай]] ҙа ла булған. Профессиональ тарих-графияның нигеҙҙәрен (беҙҙең эраға тиклем 145—90 йылдарҙа) «Тарихи яҙмалар» авторы [[Сыма Цянь]] һалған. Уның шәкерттәре был хеҙмәтте тарихи һәм биографик яҙмалар өсөн өлгө кеүек файҙаланған.

Христан тарихнамәһенә һәм ғөмүмән, дөйөм көнбайыш тарихнамәһенә [[Аврелий Августин]] ҙур йоғонто яһай. XIX быуатҡа тиклем тарихты план буйынса үҫеш һөҙөмтәһе булараҡ ҡабул иткәндәр. [[Гегель]] дә, уға дини булмаған төҫ өҫтәһә лә, ошо идеяға эйәргән&lt;ref name=&quot;graham-ch1&quot;/&gt;. Гегель фәлсәфәһенең һыҙыҡлы тарихи прогрес идеяһы [[Марксизм|марксистик]] фәлсәфәүи тарихҡа ингән.

1377 йылда ғәрәп тарихсыһы [[Ибн Хальдун]] тарихсылар йыш яһаған хатаны анализлаған. Ул хәҙерге менән үткәндәр араһында мәҙәни айырмалыҡ билдәләй. Был сығанаҡтарға, принциптар айырыуға һәм ниһайәт, үткәндәрҙең мәҙәниәтен һәм ваҡиғаларын интерпретациялауҙы иғтибарлы мөнәсәбәт талап итә. Ибн Хальдун к тарихсыларҙың алдан уҡ билдәле фекергә эйә булыуын, тиҙ ышанып бары&lt;ref&gt;Ibn Khaldun, Franz Rosenthal, N. J. Dawood (1967), ''The Muqaddimah: An Introduction to History'', p. x, Princeton University Press, ISBN 0-691-01754-9.&lt;/ref&gt;. Уның алымы дәүләт роленә баһа биреүгә, пропагандалауға, коммуникациялар сараһына һәм тарихиграфияла системалы рәүештә алдан күрә белеүлеккә нигеҙ һалған, шул арҡала Ибн Халдун «ғәрәп тарихграфияһынаның атаһы» тип һаналған.&lt;ref name=Mowlana&gt;H. Mowlana (2001). «Information in the Arab World», ''Cooperation South Journal'' '''1'''.&lt;/ref&gt;, в связи с чем Ибн Хальдун считается «отцом арабской историографии»&lt;ref&gt;Salahuddin Ahmed (1999). ''A Dictionary of Muslim Names''. C. Hurst &amp; Co. Publishers. ISBN 1-85065-356-9.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Enan&gt;{{citation|title=Ibn Khaldun: His Life and Works|first=Muhammed Abdullah|last=Enan|publisher=The Other Press|year=2007|isbn=9839541536|page=v}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Akhtar&gt;Dr. S. W. Akhtar (1997). «The Islamic Concept of Knowledge», ''Al-Tawhid: A Quarterly Journal of Islamic Thought &amp; Culture'' '''12''' (3).&lt;/ref&gt;. Ибн Халдундың тарихи динамиканың тәүге фәнни һүрәтләүен сағылдырырға тырышҡан сәйәси-демографик циклдар концепцияһы мөһим әһәмиәткә эйә.&lt;ref&gt;[http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=143&amp;Itemid=49 ''Коротаев А. В.'' ''Долгосрочная политико-демографическая динамика Египта: Циклы и тенденции''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150118174634/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=143&amp;Itemid=49 |date=2015-01-18 }}. М.: Восточная литература, 2006. ISBN 5-02-018526-4&lt;/ref&gt;.

Тарихи тикшеренеүҙәр методологияһы үҫешенә йоғонто яһаусы башҡа тарихсылар араһынан, Леопольд фон Ранкены, Джордж Маколей Тревельянды, Фернан Бродельде, Марк Блокты, Люсьен Феврҙы, Роберт Фогелде иҫкә алырға була. Тарихта фәнни методология ҡулланыуға ҡаршы Хью Тревор-Ропер кеүек  авторҙар сығыш яһай. Улар, тарихты аңлау өсөн фаразлау талап ителә, шуның өсөн  тарихты фән тип түгел, ә сәнғәт тип һанарға кәрәк, тигән. Тағы ла бер бәхәсле автор Эрнст Нольте, немец классик фәлсәфәүи традицияларына эйәреп, тарихты идеялар хәрәкәте булараҡ ҡарай. Марксистик тарихнамәһе, атап әйткәндә Эрик Джон Хобсбаум һәм Исаак Дойчер эштәре, [[Карл Маркс]]тың фәлсәфәһен раҫлауҙы маҡсат итеп ҡуя. Уларҙың оппоненттары, антикоммунизм тарихнамәһен яҡлаусылар: Ричард Пайпс һәм Роберт Конквест, тарихты ҡаршы марксистик тарихҡа интерпретацияларға тәҡдим итә. Шулай уҡ, [[феминизм]] ҡарашы буйынса бик ҙур тарихнамә бар. Ҡайһы бер постмодернист философтар, тарихтың алдан күреү интерпретацияһын һәм ундағы фәнни методологияны кире ҡаға. Һуңғы ваҡытта клиодинамика]ҙур көс ала. Клиодинамика — тарихи процесстарҙың математик моделен әҙерләү.

== Тарихи процесстарҙың закондарын төшөнөү ==
XIX быуатта позитивизмға нигеҙ һалыусы [[Огюст Конт]], «Таш төшөү законы булған кеүек, йәмғиәттең үҫеш законы ла бар», тип дәлииләргә вәғәҙә итә. Әммә тарих закондарын булдырыу еңел генә булмай. Немец тарихсыһы ''Карл Лампрехт'' Контттың ҡарашын яҡларға маташҡас, икенсе немец тарихсыһы ''Эдуард Мейер'', күп йыллыҡ тикшереү дәүерендә ул бер генә тарихи законды ла аса алмауын һәм быны башҡаларҙың булдырыуын ишетмәүен дә белдерә. [[Макс Вебер]] тарихи закондар эҙләүҙе мәғәнәһеҙлек тип һанай. Философ [[Карл Ясперс]]: «Тарих оло мәғәнәгә эйә. Ул кеше аңына барып етерлек түгел», — тип яҙа. ''Эдвард Хьюлетт Карр'', көнбайышта «тарихи закондар» тураһында башҡаса һөйләмәйҙәр, «сәбәп» тигән һүҙ моданан сыҡты, тип раҫлай.

== Тарихи дисциплиналар ==
* Археография — яҙма сығанаҡтарҙы баҫыуҙың теорияһы һәм практикаһы.
* [[Археология]] — әйберләтә сығанаҡтар буйынса кешелектең тарихи үткәнен өйрәнеү.
* Архивты өйрәнеү — [[архив]]тарҙы комплектациялау мәсьәләһен һәм архив документтарын һаҡлауҙы, файҙаланыуҙы өйрәнә.
* Архонтология — дәүләт, халыҡ-ара, сәйәси, дини һәм башҡа структураларҙа вазифалар тарихын өйрәнә
* Бонистика — ҡағыҙ аҡсаларҙың баҫтырылыу, әйләнеш тарихын өйрәнә.
* Вексиллология (флагтарҙы өйрәнеү) — флагтарҙы, байраҡтарҙы, вымпелдарҙы һәм башҡа ошондай предметтарҙы өйрәнә.
* [[Генеалогия]] — кешеләрҙең нәҫел бәйләнешен өйрәнә.
* Генетик генеалогия — генентика алымы ярҙамында нәҫел бәйләнешен өйрәнеү.
* [[Геральдика]] (гербоведение) — [[герб]]тарҙы, уларҙың традицияһын, файҙаланыу практикаһын өйрәнә.
* [[Дипломатика]] — тарихи акттарҙы, юридик документтарҙы өйрәнә.
* Документтарҙы өйрәнеү — документтар һәм документ-коммуникацион эшмәкәрлегенең фәнни комплексы. Документтарҙы системаға һалыу, класссификациялау, документ әйләнеше алымдарын ойоштороу.
* Тарихи география — [[география]] менән тарих тоташҡан урындағы фән.
* Тарихи демография — кешелектең [[демографик]] тарихы тураһындағы фән.
* Тарихи информатика — тарихи процесстарҙа, тарихи тикшеренеүҙәрҙе публикациялауҙа һәм тарихи дисциплиналарҙы уҡытыуҙа һәм шулай уҡ музей, архив эшендә [[информацион технологиялар]]ҙы ҡулланыу мөмкинлеген өйрәнеүсе фән.
* Тарихи метрология — үткәндәрҙә файҙаланылған оҙонлоҡ, майҙан, күләм, ауырлыҡ — үлсәү берәмектәренең тарихи үҫешен өйрәнә.
* Сығанаҡтарҙы өйрәнеү — тарихи сығанаҡтарҙы өйрәнеү.
* Кодикология — ҡулъяҙма китаптарҙы өйрәнеү.
* [[Нумизматика]] — [[тәңкә]] һуғыу һәм тәнкәләр буйынса аҡса әйләнешен өйрәнә.
* Ономастика — тарихи-лингвистик дисциплина. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе һәм уларҙың килеп сығышын өйрәнә.
* [[Палеография]] — хат яҙыу тарихын, уның график формалары үҫешенең законын һәм боронғо яҙыу ҡомартҡыларын өйрәнә.
* Папирология — [[Мысыр]]ҙа табылған папирустағы текстарҙы өйрәнә.
* Сфрагистика — раҫлаусы мисәттәрҙе һәм уларҙың төрлө материалдағы оттискыһын өйрәнә.
* Трансмилли тарих — бөтә мәҙәниәттәргә лә уртаҡ булған закондарҙы өйрәнә.
* Фалеристика — награда билдәләрен өйрәнеү.
* [[Хронология]] — тарихи ваҡиғаларҙың эҙмә-эҙлеклеген ваҡытта өйрәнә йәки ваҡыт үлсәү фәне.
* Эортология — Христиан сиркәүе байрамдарын өйрәнә.
* [[Эпиграфика]] — ҡаты материалдарҙағы (таш, керамика, металл) яҙыуҙы өйрәнә.

== Тарих менән бәйләнгән дисциплиналар ==
* [[Антропология]] — кешене һәм уның донъя менән бәйләнешен өйрәнә.
* Гендер тарих — ҡатындар һәм ирҙәр тәжрибәһенең үҙ ара-йоғонтоһо тарихын социаль ойошманың мөһим бер аспекты булараҡ өйрәнә.
* [[Мәҙәни антропология|Социокультур антропология]] — материаль объекттар, идеялар, ҡиммәттәр, төшөнсәләр йыйылмаһы булараҡ, мәҙәниәт тураһында фән
* Культурология — мәҙәниәтте, уның уртаҡ үҫеш закондарын өйрәнеүсе фән.
* Крайҙы өйрәнеү — архитектураларҙы, биологияны, географияны, тарихты, мәҙәниәтте, әҙәбиәтте, медицинаны, дини табыныуҙарҙы, үҙидаралыҡты, ауыл хужалығын, спортты, топонимиканы, фортификацияны, конкрет төбәктәрҙең экологияһын өйрәнеү.
* Психо тарих — үткәндәрҙә кешеләр ҡылығының психологик мотивацияһын өйрәнә.
* [[Этнология]] һәм [[этнография]] — халыҡтарҙы һәм этностарҙы, уларҙың килеп сығышын өйрәнә.
* Асыҡ тарих — асыҡ сферала һәм тарихи белемдең массалы практик репрезентацияһында тарихты өйрәнеү.

== Оҡшаш дисциплиналар ==
* [[Хәрби тарих]] — төҙөлөш, ҡораллы көстәр хәрәкәтенең килеп сығыуын өйрәнеүсе фән, хәрби хеҙмәт фәненең ҡушма өлөшө.
* Тарихи психология — психология һәм тарих тоташҡан урындағы фән.
* [[Мәҙәниәт тарихы]] — тарихи дәүерҙең рухи донъяһы, халыҡтар һәм тарихи процесстың башҡа берәй вәкиле тураһындағы фән.
* [[Фән тарихы]] — фәнни белем, сәйәси һәм хоҡуҡи тәғлимәт, фәлсәфә тарихы.
* [[Дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы]] — төрлө тарихи дәүерҙәрҙә донъя халыҡтарының дәүләт һәм хоҡуҡ үҫеш закондарын өйрәнә.
* Сәйәси һәм хоҡуки уҡыуҙар тарихы — ысынбарлыҡ мәсьәләләренә ҡараш үҙенсәлектәрен, дәүләттең барлыҡҡа килеүен һәм булыуын, төрлө тарихи дәүерҙәрҙә төрлө аҡыл эйәләренең хоҡуғын өйрәнә.
* [[Дин тарихы]] — дини ышаныуҙарҙың килеп сығыуын, үҫешен һәм сакраль культтарҙы, локаль һәм донъя конфессияһының бәйләнешен айырмалығын өйрәнә.
* Иҡтисад тарихы — эволюцион үҫеш һәм кешенең хужалыҡ эшмәкәрлеге менән бәйләнгән күренеш һәм процесстарҙы өйрәнә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
|автор          = Блок М.
|часть          = 
|заглавие       = Апология истории или ремесло историка
|оригинал       = 
|ссылка         = http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000028/index.shtml
|ответственный  = 
|издание        = 2-е изд
|место          = М.
|издательство   = Наука
|год            = 1986
|том            = 
|страницы       = 
|страниц        = 
|серия          = 
|isbn           = 
|тираж          = 
}}
* {{книга
|автор          = Тойнби А.
|часть          = 
|заглавие       = Постижение истории
|оригинал       = 
|ссылка         = http://orel.rsl.ru/nettext/foreign/toinby/Toynbee000.html
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = М.
|издательство   = Прогресс
|год            = 1990
|том            = 
|страницы       = 
|страниц        = 
|серия          = 
|isbn           = 
|тираж          = 
}}

[[Категория:Тарих]]</text>
      <sha1>ntsznd9ugefy4fu8qoxyeldb0c8arh2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эйфель башняһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3341</id>
    <revision>
      <id>1303214</id>
      <parentid>1288365</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T09:18:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61915" sha1="0dfmep11xtb2ezruag6smhe6rmb6aox" xml:space="preserve">{{Ук}}

[[Файл:Eiffel_Tower_Drone_4k-Qx_c1X3zfEc-313-251.webm|мини|Эйфель башняһы]]
'''Эйфель башняһы''' (франц. tour Eiffel, IPA: [tu.ʁ‿ɛ.fɛl]) — [[Париж]] үҙәгендәге [[металл]] [[башня]], иң танылған, иҫтәлекле [[архитектура]] ҡоролмаһы. Баш конструктор Густав Эйфель хөрмәтенә атала; Эйфель үҙе уны ябай ғына «300 метрлыҡ башня» ({{lang-fr2|tour de 300 mètres}}) тип атай.

Һуңынан Париждың символы булып киткән башня [[1889 йыл]]да төҙөлә һәм башта [[1889 йыл]]да [[Париж]]да үткән Бөтә донъя күргәҙмәһенә инеү урынындағы ваҡытлыса ҡоролма булараҡ уйланыла.

Эйфель башняһы донъяла түләүле булып торған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&amp;type_item=ART_ARCH_30J&amp;objet_id=998920&amp;clef=ARC-TRK-NC_01|title=Tour Eiffel et souvenirs de Paris|date=|publisher=|accessdate=2011-08-06|lang=fr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090903155142/http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&amp;type_item=ART_ARCH_30J&amp;objet_id=998920&amp;clef=ARC-TRK-NC_01|archivedate=2009-09-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903155142/http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&amp;type_item=ART_ARCH_30J&amp;objet_id=998920&amp;clef=ARC-TRK-NC_01 |date=2009-09-03 }}&lt;/ref&gt;, кеше иң күп йөрөгән һәм иң күп фотоға төшөрөлгән иҫтәлекле урын тип атала&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=http://www.cs.cornell.edu/~dph/papers/photomap-www09.pdf|автор=David Crandall, Lars Backstrom, Daniel Huttenlocher and Jon Kleinberg|заглавие=Mapping the World’s Photos|год=2009|язык=en|место=Ithaca, NY|издание=WWW '09: Proceedings of the 18th international conference on World wide web|тип=|том=|номер=|страницы=761–770|issn=|doi=10.1145/1526709.1526812}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==

=== Проект әҙерләү һәм һайлау ===
[[Файл:Maurice_koechlin_pylone.jpg|справа|мини|Морис Кёшлен башняһының үҙенсәлекле эскизы, 1884 йыл]]
1889 йылғы Бөтә донъя йәрминкәһе Парижда үтә һәм [[бөйөк француз инҡилабы]]ның йөҙ йыллығына тап килтерелә. Париж ҡала хакимиәте билдәле француз инженерҙарына архитектура конкурсында ҡатнашыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. Бындай конкурста илдең инженер-технологик ҡаҙаныштарын күрһәтеүсе ҡоролма булдырырға кәрәк ине.

Ошондай тәҡдим Густав Эйфелдең инженер бюроһына ла килә. Уның әҙер фекере булмай, әммә, кисектерелгән проекттарҙы ҡарап сығып, үҙенең хеҙмәткәре Морис Кёшлен (французса йәки немец әйтелешендә — Кёхлен) эшләгән бейек башняның эскизын таба. Уны эшләп бөтөүҙә башҡа хеҙмәткәр, Эмиль Нугье ҡатнаша. 300 метрлыҡ [[тимер]] башняның һыҙмалары конкурсҡа тәҡдим ителә. Яҡынса [[1884 йыл]]дың 18 сентябрендә Густав Эйфель үҙенең хеҙмәткәрҙәре менән берлектә проектҡа патент ала, ә һуңынан уларҙан башҡа бер кемгә лә бирелмәй торған айырым хоҡуҡ һатып ала.

Бөтә донъя күргәҙмәһенең архитектура ҡиәфәтен билдәләүсе дөйөм француз [[архитектура]] һәм инженер проекттары конкурсы [[1886 йыл]]дың [[1 май]]ында башлана. Конкурста 107 дәғүәсе ҡатнаша, уларҙың күпселеге ниндәйҙер кимәлдә Эйфель тәҡдим иткән башня проектын ҡабатлай. Шулай уҡ төрлө экстравагант идеялар ҡарала, шул иҫәптән, мәҫәлән, Бөйөк француз инҡилабын иҫкә төшөрөргә тейеш булған гигант гильотина. Тағы бер тәҡдим таш башня була, әммә иҫәпләүҙәр һәм үткән тәжрибә күрһәтеүенсә, 169 метрлыҡ [[Вашингтон]] монументына ҡарағанда ла юғарыраҡ таш ҡоролма төҙөү бик ауыр булыр ине, был ҡоролманы төҙөү өсөн [[АҠШ]] бер нисә йыл элек ғәйәт ҙур көс һала.

Эйфель проекты дүрт еңеүсе иҫәбенә инә, һуңынан инженер, конструкцияның тәүге инженер һыҙмаһы менән декоратив вариант араһында уртаҡ фекер табып, уға һуңғы үҙгәрештәр индерә. Комитет, ахыр сиктә, Эйфель планын хуплай. Конкурстың беренсе призын яулағандан һуң, Эйфель һоҡланып: «''Франция 300 метрлыҡ флагштоклы берҙән-бер ил буласаҡ!''» — тип ҡысҡыра.

Нугье менән Кёхлендың тәүге проекты эстетик йәһәттән үтә «ҡоро» була һәм Париж бөтә донъя күргәҙмәһе биналарына ҡуйылған талаптарға яуап бирмәй, архитектура төҙөлөшө нәзәкәтле булырға тейеш була. Башня талапсан Париж йәмәғәтселегенең зауығына тап килһен өсөн, архитектор Стефан Совестрға уның художестволы бөтөнлөгө өҫтөндә эшләү йөкмәтелә.

Совестр башняның цоколь таяуҙарын таш менән тышларға, уның таяуҙарын һәм беренсе ҡат платформаһын бер үк ваҡытта күргәҙмәнең төп инеү урыны итеп, мөһабәт аркалар ярҙамында тоташтырырға, башня ҡаттарында киң быяла залдар урынлаштырырға, башняның өҫкө өлөшөнә түңәрәкләнгән форма бирергә һәм уны биҙәү өсөн төрлө декоратив элементтар ҡулланырға тәҡдим итә.

1887 йылдың ғинуарында Эйфель, дәүләт һәм Париж муниципалитеты килешеүенә ҡул ҡуя, уға ярашлы башня Эйфелгә 25 йыл шәхси файҙаланыу срогы менән ҡуртымға тапшырыла һәм башня төҙөлөшөнә киткән бөтә сығымдарҙың 25 процентын тәшкил иткән 1,5 миллион алтын франк аҡсалата грант ҡарала. [[1888 йыл]]дың 31 декабрендә етмәгән аҡсалар йәлеп итеү маҡсатында 5 миллион франклыҡ вәкәләтле капиталы булған акционерҙар йәмғиәте булдырыла. Был сумманың яртыһын өс банк һалған, икенсе яртыһын Эйфель үҙе һалған аҡса тәшкил итә.

Төҙөлөштө тамамлау бюджеты 7,8 млн франк тәшкил итә. Күргәҙмә барышында башня үҙен аҡлай, артабанғы файҙаланыу бик отошло эш булып сыға&lt;ref name=&quot;tuchkov&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.vokrugsveta.ru/telegraph/technics/890/|title=Парижское чудо света|author=Владимир Тучков.|date=31 марта 2009|publisher=ООО «Издательство «Вокруг Света»|accessdate=2011-08-08|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110915055202/http://www.vokrugsveta.ru/telegraph/technics/890/|archivedate=2011-09-15}}&lt;/ref&gt;.&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Gustave Eiffel 1888 Nadar2.jpg|[[Гюстав Эйфель]], фото [[Надар]], 1888 йыл
Maurice koechlin.jpg|{{нп3|Кёшлен, Морис|Морис Кёшлен|fr|Maurice Koechlin}}
Émile Nouguier.jpg|{{нп3|Нугье, Эмиль|Эмиль Нугье|fr|Émile Nouguier}}
Dessin Stephen Sauvestre.JPG|[[Совестр, Стефан|Стефан Совестр]]
&lt;/gallery&gt;

=== Төҙөү ===
[[Файл:Les_fondations_de_la_Tour_Eiffel,_maçonneries.jpg|слева|мини|Башняның нигеҙен төҙөү ]]
[[Төҙөлөш]] эштәрен ике йыл, ике ай һәм биш көн дауамында ([[1887 йыл]]дың [[28 ғинуар]]ынан алып [[1889 йыл]]дың [[31 март]]ына тиклем) 300 эшсе башҡара. Төҙөлөштөң рекордлы ваҡытта башҡарылыуына 18 038 [[металл]] деталдәренең теүәл үлсәмдәре һәм үтә юғары сифатлы һыҙмалар булышлыҡ итә, йыйыу өсөн 2,5 миллион сигә ҡулланыла&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Цифровая модель Эйфелевой башни|ссылка=http://www.nkj.ru/archive/articles/19718/|язык=ru|ответственный=Глав. ред. Лозовская Е. Л.|издание=[[Наука и жизнь]]|тип=Журнал|место=М.|издательство=Наука и жизнь|год=2011|номер=7|страницы=25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.toureiffel.paris/fr/le-monument/histoire|title=La naissance de la tour Eiffel|website=Официальный сайт|accessdate=2018-01-28}}&lt;/ref&gt;.

Башняны билдәләнгән ваҡытта тамамлау өсөн, Эйфель күпселек осраҡта алдан эҙерләнгән өлөштәрҙе ҡуллана. Билдәләнгән урындарҙа тишектәр алдан уҡ быраулана, ә 2,5 миллион сигәнең өстән ике өлөшө алдан ҡуйыла. Йыйған урҙаларҙың береһенең дә ауырлығы 3 тоннанан артыҡ булмай, был билдәләнгән урындарға металл деталдәрҙе күтәреүҙе еңеләйтә. Башта бейек крандар ҡулланыла, ә конструкция уларҙың бейеклеген уҙып киткәс, эште Эйфель махсус проектлаған күсмә крандар менән башҡаралар. Улар буласаҡ лифттар өсөн һалынған рельстар буйлап хәрәкәт итәләр.
Күтәргес ҡоролма [[башня]] мачталары тирәләй кәкрелек [[радиус]]ы үҙгәреп торған кәкре траектория буйлап хәрәкәт итергә тейеш була. Башнялағы беренсе лифттар гидравлик насостар менән хәрәкәткә килтерелә. Беҙҙең көндәргә тиклем башняның көнсығыш һәм көнбайыш терәгендә 1899 йылда ҡуйылған ике тарихи «Fives-Lille» фирмаһы лифты ҡулланыла. 1983 йылдан уларҙың эшләүен электр двигателе тәьмин итә, ә гидравлик насостар һаҡланып ҡалған һәм ҡарап сығыу мөмкинлеге бар.

Башняның икенсе һәм өсөнсө ҡаттарын инженер Леон Эду төҙөгән вертикаль лифт тоташтыра (({{lang-fr|Léon Édoux}}; Эйфелдең Үҙәк юғары техник училищеһы буйынса синыфташы&lt;ref name=&quot;Vogel2&quot;&gt;{{книга|автор=Vogel R. M.|заглавие=Elevator Systems of the Eiffel Tower, 1889|ссылка=http://www.basiccarpentrytechniques.com/Technology%201/Elevator%20Systems%20of%20the%20Eiffel%20Tower,%201889/Elevator%20Systems%20of%20the%20Eiffel%20Tower,%201889.html|место=Washington|год=1961|pages=32|allpages=40}} {{Cite web|url=http://www.basiccarpentrytechniques.com/Technology%201/Elevator%20Systems%20of%20the%20Eiffel%20Tower,%201889/Elevator%20Systems%20of%20the%20Eiffel%20Tower,%201889.html|title=Архивированная копия|access-date=2015-07-03|archive-date=2015-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704092147/http://www.basiccarpentrytechniques.com/Technology%201/Elevator%20Systems%20of%20the%20Eiffel%20Tower,%201889/Elevator%20Systems%20of%20the%20Eiffel%20Tower,%201889.html|deadlink=unfit}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150704092147/http://www.basiccarpentrytechniques.com/Technology%201/Elevator%20Systems%20of%20the%20Eiffel%20Tower,%201889/Elevator%20Systems%20of%20the%20Eiffel%20Tower,%201889.html |date=2015-07-04 }}&lt;/ref&gt;). Был лифт үҙ-ара тигеҙләнеүсән ике кабинанан тора. Өҫкө кабина йөрөү оҙонлоғо 78 метр булған гидравлик цилиндр ярҙамында күтәрелә. Түбәнге кабина бер үк ваҡытта ҡаршы тигеҙләгес булып· хеҙмәт итә. Ерҙән 175 [[метр]] бейеклектә, майҙансыҡҡа ярты юлда, пассажирҙар икенсе лифтҡа күсеп ултырырға тейеш була. [[Һыу]] менән тәьмин ителгән ҡаттарҙа гидравлик баҫым тәьмин ителә. 1983 йылда ҡышын эшләй алмаған был күтәргесте «Отис» маркалы электр лифты алмаштыра. Ул дүрт каютанан тора һәм ике ҡат араһында тура бәйләнеш тәьмин итә.

Башняны төҙөү өсөн өҙлөкһөҙ эштәрҙең хәүефһеҙлегенә айырым иғтибар талап ителә, был Эйфелдең иң ҙур мәшәҡәте була. Төҙөлөш эштәре барышында үлемесле авариялар булмай, был шул ваҡыт өсөн ҙур ҡаҙаныш була.

Башня терәге өсөн нигеҙ соҡорҙары төҙөгәндә, Сена йылғаһы яҡын булғанлыҡтан, Эйфель [[күпер]]ҙәр төҙөүҙә индергән үҙ ысулын ҡуллана. Нигеҙҙең 16 кессонының һәр береһендә эш майҙаны була, уға баҫым аҫтында [[һауа]] һурҙырыла. Юғары баҫым арҡаһында бында грунтлы һыу үтә алмай, һәм эшселәр тупраҡты тотҡарлыҡһыҙ ҡаҙып, күсеп йөрөй ала.

Беренсе платформа Эйфель өсөн иң ҡатмарлы проблемаларҙың береһе була. Ҙур ағас баҫмалар 4 терәк һәм беренсе платформаның ғәйәт ҙур урҙаһын тоторға тейеш була. Дүрт ауыш таяу ҡом тултырылған металл цилиндрҙарҙа урынлаша. Ҡомдо яйлап сығарып һәм, шулай итеп, терәктәрҙе мөйөшкә дөрөҫ ауышлыҡта ҡуйырға була. Терәк нигеҙҙәрендәге өҫтәмә гидравлик күтәргестәр дүрт терәктең торошон тулыһынса көйләргә мөмкинлек бирә, шулай итеп, беренсе платформаны тимер менән нығытыуға теүәл көйләнергә мөмкин була.

Платформа горизонталь дөрөҫ ятыу менән, уны ауыш терәктәргә беркетәләр, күтәргестәрҙе алып ташлайҙар. Һуңынан башняның үҙендә төҙөлөш дауам итә. Эш әкрен, әммә өҙлөкһөҙ бара. Башняның күккә күтәрелә барыуы парижлылар араһында ғәжәпләнеү һәм һоҡланыу тыуҙыра. [[1889 йыл]]дың [[31 март]]ында, соҡор ҡаҙыу эштәре башланыуға 26 айҙан да аҙыраҡ ваҡыт үткәс, беренсе тапҡыр 1710 баҫҡысҡа күтәрелеүгә Эйфель физик яҡтан көслө булған бер нисә чиновникты саҡыра ала.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120&quot;&gt;
Файл:Construction tour eiffel.JPG|Металл ҡоролма төҙөлөшөн башлау
Файл:Construction tour eiffel2.JPG|1887 йылдың 7 декабре. Терәк төҙөлөшө
Файл:Construction tour eiffel3.JPG|1888 йылдың 20 марты. Беренсе кимәлдең тамамланыуы
Файл:Construction tour eiffel4.JPG|1888 йылдың 15 майы. Икенсе өлөштөң төҙөлөшөн башлау
Файл:Construction tour eiffel5.JPG|1888 йылдың 21 авгусы. Икенсе кимәл тамамланыуы
Файл:Construction tour eiffel6.JPG|1888 йылдың 26 декабре. Өҫкө өлөшөнөң төҙөлөшө
Файл:Construction tour eiffel7.JPG|1889 йылдың 15 марты. Көмбәҙен төҙөң
&lt;/gallery&gt;

=== Күргәҙмәнән һуң ===
Эйфель менән тәүге килешеү буйынса, башня, төҙөлгәндән һуң 20 йыл үткәс, һүтелергә тейеш була.

Бина тиҙ арала һәм һоҡландырғыс уңышҡа өлгәшә. «Тимер ханымды» күреү өсөн күргәҙмәгә ярты йыл эсендә 2 миллиондан ашыу кеше килә. Йыл аҙағына төҙөлөшкә киткән бөтә сығымдарҙың дүрттән өс өлөшөн ҡайтарыу мөмкин була.
[[Файл:Lightning_striking_the_Eiffel_Tower_-_NOAA.jpg|мини|Эйфель башняһын [[йәшен]] һуға, 1902 йылда төшөрөлгән фотоһүрәт]]
Әммә [[Париж]] һәм [[Франция]]ның ижади интеллигенцияһы Эйфелдең ҡыйыу проектына ҡәнәғәтһеҙлек белдерә, һәм, [[төҙөлөш]] башланғандан алып, башня төҙөлөшөн туҡтатыу маҡсаты менән, Париж ратушаһына, ризаһыҙлыҡ белдереп, талаптар ебәрә. Яҙыусылар һәм рәссамдар металл конструкция ҡала архитектураһының йөҙөн үҙгәртер, [[баш ҡала]]ның [[быуат]]тар дауамында барлыҡҡа килгән уникаль стилен боҙор, тип ҡурҡа. Билдәле булыуынса, 1887 йылда 300 яҙыусы һәм рәссам (улар араһында Александр Дюма-ул, Ги де Мопассан һәм композитор Шарль Гунод) муниципалитетҡа протест акцияһы ебәрә, улар ҡоролманы «файҙаһыҙ һәм ҡот осҡос» тип һүрәтләй, «Парижда гигант түмәр кеүек мыҫҡыллы башня» тип тасуирлай:
{{цитата|20 йыл дауамында ҡала өҫтөндә ҡара табы кеүек һуҙылған нәфрәтле тимер һәм винттар колоннаһының имәнес күләгәһен ҡарарға мәжбүр буласаҡбыҙ{{cite web |url=http://www.7miracle.info/france_08.htm |title=Семь чудес света. Ажурный Металл |accessdate=2009-05-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120217191431/http://www.7miracle.info/france_08.htm |archivedate=2012-02-17 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120217191431/http://www.7miracle.info/france_08.htm |date=2012-02-17 }}&lt;/ref&gt;.}}

Тарихи анекдот бар.

Яҙыусы (Уильям Моррис&lt;ref&gt;[https://www.eiffel-tower.net/interesting-facts-youve-never-heard-before-about-eiffel-tower/ Interesting Facts You’ve Never Heard Before About Eiffel Tower!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415133811/https://www.eiffel-tower.net/interesting-facts-youve-never-heard-before-about-eiffel-tower/ |date=2021-04-15 }}&lt;/ref&gt; йәки Ги де Мопассан&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;redir_esc=y&amp;hl=ru&amp;id=BhEN8gfPBaYC&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=мопассан Литературная учеба — Google Книги]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;redir_esc=y&amp;hl=ru&amp;id=KQY8AQAAIAAJ&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=мопассан Inostrannai︠a︡ literatura — Google Книги]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.google.ru/books/edition/Дружба_народов/kwVAlEuUzvQC?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;bsq=единственное+место,+откуда+её+не+видно&amp;dq=единственное+место,+откуда+её+не+видно&amp;printsec=frontcover Дружба народов — Google Книги]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.google.ru/books/edition/Provint͡sii͡a_Proza/b8YoAQAAIAAJ?hl=ru&amp;gbpv=1&amp;bsq=единственное+место,+откуда+её+не+видно&amp;dq=единственное+место,+откуда+её+не+видно&amp;printsec=frontcover Provint͡sii͡a: Proza — Google Книги]&lt;/ref&gt;) даими рәүештә башняның беренсе кимәлендәге ресторанында ашай. Ни өсөн шулай эшләгәнен һорағас, яҙыусы былай тип яуап бирә: «Был бөтә ғәйәт ҙур Парижда мин күренмәгән берҙән-бер урын».

1898 йылдың октябрендә Эжен Дюкрете Эйфель башняһы һәм Пантеон араһында беренсе телеграф сеансын үткәрә, уның араһы 4 км тәшкил итә.
1903 йылда сымһыҙ [[телеграф]] өлкәһендәге пионер генерал Феррье уны үҙенең тәжрибәләре өсөн ҡуллана. Шулай килеп сыға: тәүҙә башня хәрби маҡсаттар өсөн ҡалдырыла.

1906 йылдан башняла даими радиостанция урынлаша. 1907 йылда башняның икенсе ҡатында Рәсәй инженеры Ромейко-Гурко&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.smolgazeta.ru/history/4517-smolyanin-ustanovil-svetyashhiesya-chasy-na.html|title=Смоленская газета «Смолянин установил светящиеся часы на Эйфелевой башне»|accessdate=2013-11-24}}&lt;/ref&gt; проекты буйынса алты метрлыҡ электр сәғәте ҡуйыла.

Башняның өсөнсө ҡатламын төҙөгәндә үк метеорологик лаборатория булдырыла&lt;ref&gt;{{Публикация|книга|автор=Ермановская Анна Эдуардовна|заглавие=100 знаменитых чудес света|часть=Эйфелева башня — «железная королева» Парижа}}&lt;/ref&gt;.
1908 йылда уның нигеҙендә бейеклектә беренсе метеорологик лаборатория ойошторола&lt;ref&gt;{{Публикация|статья|автор=[[Ю. С. Осипов|Осипов, Юрий Сергеевич]]|заглавие=Пятьдесят лет со времени организации Центральной высотной гидрометеорологической обсерватории}}&lt;/ref&gt;.
Ул оҙаҡ ваҡыт дауамында эшләй һәм был осорҙа байтаҡ статистик мәғлүмәттәр туплана&lt;ref&gt;{{Публикация|статья|заглавие=Качается-ли Эйфелева башня?}}&lt;/ref&gt;

1910 йылдың 1 ғинуарында Эйфель башняны ҡуртымға алыу мөҙҙәтен етмеш йылға оҙайта. 1914 йылда радио аша хәбәр тотоу арҡаһында генерал Гальениға [[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында Марнала контрһөжүм ойошторорға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.paris.fr/accueil/accueil-paris-fr/le-paris-des-gens-celebres-gustave-eiffel/rub_1_actu_103659_port_24329 Le Paris des gens célèbres, Gustave Eiffel]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}.{{ref-fr}} // Mairie de Paris&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Cease-fire_telegram_from_Marshal_Foch_to_General_Pershing_-_National_World_War_I_Museum_-_Kansas_City,_MO_-_DSC07657.JPG|слева|мини|Тарихи әһәмиәткә эйә документ: дошмандың капитуляцияһына бәйле утты туҡтатыу тураһында радиограмма ]]
1918 йылдың 11 ноябрендә башнянан һуғышыусы бөтә союздаш ғәскәрҙәргә Беренсе донъя һуғышы ҡан ҡойошона нөктә ҡуйған Компьень килешеүенә ҡул ҡуйыу тураһында радиограмма тексы иғлан ителә.

[[1921 йыл]]да Эйфель башняһынан беренсе тура радиотапшырыу була. Башняға махсус антенналар ҡуйыу арҡаһында эфирға киң радио тапшырыуы сыға.
[[1922 йыл]]дан радиопрограммалар даими сыға башлай, уны «Эйфель башняһы» тип атайҙар.
1925 йылда башнянан телевизор сигналын ретрансляцияларға маташыуҙар була. Даими телевизион тапшырыуҙар 1935 йылда башлана.
1957 йылдан башняла [[ҡорос]] ҡоролманың бейеклеген 320,75 метрға тиклем арттырып, телевизор антеннаһы урынлаштырыла. Унан тыш, һәр төрлө радио һәм [[телевидение]] программалары ретрансляциялаусы бер нисә тиҫтә линия һәм параболик антенналар ҡуйыла.

=== Немец оккупацияһы ваҡытында ===
[[Файл:Bundesarchiv_Bild_183-H28708,_Paris,_Eifelturm,_Besuch_Adolf_Hitler.jpg|мини|[[Адольф Гитлер]] нацистар менән Эйфель башняһы фонында йөрөй, [[1940 йыл]] фотоһы]]
Немец оккупацияһы ваҡытында лифт йөрөшө 1940 йылда Адольф Гитлер килгәнгә тиклем үк аңлы рәүештә зыян күрә. [[Һуғыш]] арҡаһында күсергесте тергеҙеү мөмкин булмай. Парижға барғанда Гитлер бер нисек тә юғарыға күтәрелә алмай. Әммә [[Париж]]ды азат ителгәндән һуң бер нисә сәғәт үткәс, лифт яңынан эшләй башлай&lt;ref name=&quot;SETE&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.toureiffel.paris/en/everything-about-the-tower/the-major-events.html|title=The Eiffel Tower: The major events|publisher=Société d’Exploitation de la Tour Eiffel (SETE)|accessdate=2015-07-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150331214620/http://www.toureiffel.paris/en/everything-about-the-tower/the-major-events.html|archivedate=2015-03-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150331214620/http://www.toureiffel.paris/en/everything-about-the-tower/the-major-events.html |date=2015-03-31 }}&lt;/ref&gt;.

[[1944 йыл]]дың йәйендә Францияның баш ҡалаһы өсөн барған алыштарҙа [[Америка]] лётчигы Уильям Оверстрит, «Мустанг» истребителе менән осоп, Эйфель башняһы аркалары аҫтынан оса һәм немец «Мессершмитт Bf 109» самолётын бәреп төшөрә. Осошта зенит утынан ҡасып, американлы, Сена өҫтөнән юл һалып, үҙенекеләр янына ҡайта&lt;ref&gt;Laurent Lagneau. [http://www.opex360.com/2014/01/05/deces-de-william-overstreet-jr-pilote-americain-passe-sous-la-tour-eiffel-en-poursuivant-un-avion-ennemi-en-1944/ Décès de William Overstreet Jr, pilote américain passé sous la Tour Eiffel en poursuivant un avion ennemi en 1944] — Opex360.com, 5 janvier 2014&lt;/ref&gt;.

1944 йылдың авгусында, союздаштар Парижға яҡынлашҡас, Гитлер генерал-полковник Дитрих фон Холтицҡа, Ҙур Париж округының хәрби коменданты һәм гарнизон командирына, ҡаланың башҡа иҫтәлекле урындары менән бергә, Эйфель башняһын емерергә бойора. Әммә фон Холтиц әмергә буйһонмай.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Carlo D'Este|заглавие=Eisenhower: A Soldier's Life|ответственный=|год=2003|издание=|место=|издательство=Henry Holt and Company|страницы=574|страниц=880|isbn=978-0-8050-5687-7}}&lt;/ref&gt;.

=== Юбилей уңайынан тантаналар ===
[[Файл:France,_1989_-_5_francs,_Fifth_Republic,_100_years_of_the_Eiffel_Tower,_silver.jpg|мини|Эйфель башняһының 100 йыллығына сығарылған 5 франклыҡ коллекция тәңкәһе (1989, көмөш).]]

* 2019 йылдың 15 майында Парижда Эйфель башняһының 130 йыллығы тантаналы билдәләнә. Байрамдың медиа өлөшө алдынан уҡыусылар өсөн хәйриә туры уҙғарыла: Париж мэры Анн Идальго ҡарары буйынса был көндө бөтә илдән 1300-гә яҡын малай һәм ҡыҙ бушлай донъяның иҫтәлекле урынын күрә ала. Киске сәғәт 20:30-ҙа сәхнәнән француз йырсыһы һәм композиторы Жанна Аддедтың йырҙары яңғырай. Ҡараңғы төшкәс, лазер прожекторҙары ярҙамында башня контурҙары төҫлө [[лазер]] яҡтылығы ярҙамында яҡтыртыла. Модалы француз көйҙәре аҫтында данлыҡлы һәйкәлдең тарихы һөйләнелә. Режиссёр Бруно Сейльерҙың байрам тамашаһы шул кистә өс тапҡыр ҡабатлана (сәғәт һайын 22:00 сәғәттән алып). Һуңғы сеанс тынлыҡта үтә: был эргәләге йорттарҙа йәшәүселәрҙең тыныслығын һаҡлау өсөн эшләнелә&lt;ref&gt;[https://tass.ru/kultura/6435495 Во Франции 130-летие Эйфелевой башни отметили концертом и световым шоу] [[ТАСС]], 16 мая 2019 года&lt;/ref&gt;.

=== Хәҙерге ваҡытта ===
Башняға көн һайын халыҡ килә. Тамашасыларға юғарыға сығыу һәм ҡоролма эсендә үтеү өсөн дүрт билет һатыу бүлеге бар: [[төньяҡ]], [[көньяҡ]], [[көнбайыш]] һәм [[көнсығыш]]. Экскурсияларҙың ике категорияһы бар: икенсе баҫҡысҡа 16 евроға һәм иң юғары баҫҡысҡа — 25 евро. Балалар һәм инвалидтар өсөн инеү хаҡына ташламалар ҡаралған&lt;ref&gt;[http://ticket.toureiffel.fr/index-css5-sete-pg1-lgen.html La billetterie officielle de la Tour Eiffel]&lt;/ref&gt;.

Башняның беренсе һәм икенсе ҡатында буфеттар урынлашҡан, унда ябай туристар 7,5 евроға пицца киҫәге һәм бер стакан һут һатып ала ала. Шулай уҡ башняның беренсе ҡатында (ерҙән 58 метр бейеклектә) ресторан урынлашҡан, ул 58 Эйфель Тур ('''58 Eiffel Tour''') тип атала. Ябай төшкө аш (ланч) килеүсегә 18 евроға төшә. 2-се ҡатта ҡиммәтерәк учреждение — «Ле Жюль Верн» ('''Le Jules Verne''') рестораны урынлашҡан (ябай төшкө аш унда бер кешегә яҡынса 85 евро тора). Башня түбәһендәге өсөнсө ҡатты Шампан барҙары ('''Champagne Bar''') биләй, унда бер стакан шыжлап торған эсемлектең хаҡы 10 евро тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://www.vparis.net/restorany-parizha/restorany-ejfelevoj-bashni-i-okrestnostej.html Рестораны Эйфелевой башни и окрестностей] путеводитель «В Париж!»&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлама ==

=== Урынлашыуы ===
[[Файл:Emplacement_tour_Eiffel_Paris.svg|мини|250x250пкс|Башняның урынлашыуы Париж картаһында күрһәтелгән]]
Башня Марс яланында, Сена йылғаһы аша, Брэнли урамының яр буйында, Йена күпере ҡаршыһында ҡуйылған. Париж метрополитены схемаһында: Bir-Hakeim.

=== Бейеклеге ===
Башта Эйфель башняһы ер кимәленән 300,65 м бейеклектә була. Яңы антенна менән бергә бейеклеге — 324 метр ([[2010 йыл]]).

40 йылдан ашыу Эйфель башняһы, [[1930 йыл]]да [[Нью-Йорк]] ҡалаһында Крайслер Билдинг бинаһы уны уҙып киткәнгә тиклем, донъялағы иң бейек ҡоролма була, ул ваҡыттағы иң бейек биналарҙан 2 тапҡырға тиерлек күберәк — [[Хеопс пирамидаһы]] (146,6 м), [[Кёльн соборы|Кельн соборы]] (157 м) һәм Ульм соборы (161 м).

=== Төҫө ===
Башня үҙ тарихында бер нисә тапҡыр үҙенең төҫөн — [[һары]]нан [[ҡыҙыл]]-[[Көрән (төҫ)|көрән]] төҫкә үҙгәртә. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа Эйфель башняһы һәр ваҡыт [[бронза]]ның тәбиғи күләгәһенә яҡын «көрән-эйфель» тип аталған төҫкә — рәсми патентлы төҫкә буяла.

Тимер ханым 7 йылға бер яңыртылырға тейешле 57 тонна буяу ярҙамында ваҡыттың емергес эҙемтәләренә ҡаршы тора.

=== Конструкцияһының үҙенсәлектәре ===
[[Файл:EiffelTower_fixed.stl|мини|Өс үлсәмле модель]]
[[Файл:Eiffel_sizes.png|справа|мини|Эйфель башняһының үлсәмдәре]]
Металл ҡорорлманың ауырлығы яҡынса 7300 тонна тәшкил итә. Бөгөн был металдан бер юлы өс башня төҙөргә мөмкин булыр ине&lt;ref&gt;[http://www.znanie-sila.ru/online/issue_2936.html Знание—сила : «ЗС» — оnline]&lt;/ref&gt;. Нигеҙе бетон массивтарҙан эшләнгән. Башняның дауыл ваҡытында тирбәлеүҙәре 15 см-ҙан артмай.

Аҫҡы ҡат [[Пирамида (архитектура)|пирамида]]нан ғибәрәт (нигеҙе буйынса һәр яғы 129,3 м), 57,63 м бейеклектә аркалы [[көмбәҙ]] менән тоташтырылған 4 колоннанан тора; көмбәҙҙә Эйфель башняһының беренсе платформаһы ята. Платформа [[квадрат]]тан тора (иңе 65 метр).

Был платформала көмбәҙ менән тоташтырылған 4 колоннанан торған икенсе пирамида-башня күтәрелә, унда (115,73 м бейеклектә) икенсе платформа (иңе 35 метрлыҡ квадрат) урынлашҡан.

Икенсе платформала ҡалҡып торған дүрт колонна ҙур пирамидаль колонна (190 м) барлыҡҡа килтерә, ул өсөнсө платформаны (276,13 м бейеклектә), шулай уҡ формаһы буйынса квадрат (иңе 16,5 м) тотоп тора; унда көмбәҙле маяҡ тора, 300 метр бейеклектә уның өҫтөндә платформа урынлашҡан (иңе 1,4 м).

Башняға баҫҡыстар (1792 баҫҡыс) һәм лифттар алып бара.

Беренсе платформала ресторан залдары төҙөлә; икенсе платформала гидравлик күтәреү машинаһы (лифт) өсөн [[машина]] майы менән цистерналар һәм быяла галереяла ресторан урынлашҡан. Өсөнсө платформала астрономик-метеорологик [[обсерватория]] һәм [[физика]] бүлмәһе урынлашҡан.

Эйфель башняһы елдән әллә ни зыян күрмәй. Парижда (сәғәтенә 180 км самаһы) булған көслө ел дә башняның түбәһен ни бары 12 см-ға ғына ситкә тайпылдыра. Ҡояш унда күпкә көслөрәк эш итә: башняның ҡояшлы яғы эҫенән киңәйә, өҫкө өлөшө ян-яҡҡа 18 см-ға киңәйә.

=== Формаһы ===
[[Файл:France_Paris-Eiffel-Tower_2005.jpg|мини|[[Ҡорос]] ҡоролманың бер өлөшө]]
Башня формаһының ҡыйыу сиселеше менән һоҡландыра. Эйфель проект өсөн ҡаты тәнҡиткә дусар була һәм һәм шул уҡ ваҡытта сәнғәтсә булмаған нәмәләр тыуҙырырға маташыуҙа ғәйепләнә.

Үҙенең күпер инженерҙары менән бергә Эйфель елдең көсөн иҫәпләү менән шөғөлләнә, сөнки донъялағы иң бейек ҡоролманы төҙөһәләр, тәү башлап уның ел йөкләнешенә сыҙамлы булыуына инанырға тейешлеген яҡшы беләләр. 1887 йылдың 14 февралендә Le Temps интервьюһында Эйфель былай тип билдәләй&lt;ref name=&quot;Extrait de la réponse d'Eiffel&quot;&gt;[http://christophe.chouard.free.fr/eiffel/reponse-eiffel.htm Extrait de la réponse d’Eiffel]&lt;/ref&gt;:
{{Цитата|Ни өсөн шундай сәйер форма? Ел йөкләнеше. Монументтың дүрт тышҡы ситенең кәкерәйеүе математик иҫәпләүҙәргә лә, эстетик яҡты уйлау менән дә бәйле, тип иҫәпләйем''.|4=переведено с французской газеты ''Le Temps'' от [[14 февраля]], [[1887]]&lt;ref name=&quot;Extrait de la réponse d'Eiffel&quot;/&gt;}}

=== Яҙыуҙар ===
[[Файл:Eiffel_names_highlight.jpg|мини|250x250пкс|Яҙыулы урын]]
Беренсе балкон аҫтында парапеттың бөтә дүрт яғында ла 72 күренекле француз ғалимы һәм инженеры, шулай уҡ Густав Эйфелдең ижад емешенә ҙур өлөш индергәндәрҙең исемдәре яҙылған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/documentation/dossiers/page/savants.html|title=The 72 scientists|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080215224304/http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/documentation/dossiers/page/savants.html|archivedate=2008-02-15}}. Eiffel Tower official website. Accessed 2008-01-31.&lt;/ref&gt;. Был яҙыуҙар XX быуат башында барлыҡҡа килә һәм 1986—1987 йылдарҙа Эйфель башняһы менән идара итеү өсөн мэрия яллаған «Société Nouvelle d’la Tour Eiffel» компанияһы тарафынан тергеҙелә. Башня үҙе Париж ҡалаһы милке булып тора.

=== Яҡтыртыу ===
Эйфель башняһы тәүге тапҡыр 1889 йылда асылған көндә яҡтыртыла. Һуңынан ул 10 мең газ фонарынан, ике прожекторҙан һәм өҫтөнә ҡуйылған [[маяҡ]]тан тора, уларҙың яҡтылығы зәңгәр, аҡ һәм ҡыҙыл төҫтәргә — [[Франция]]ның милли флагы төҫтәренә буялған. 1900 йылда «Тимер ханым» ҡоролмаларында [[электр]] лампалары барлыҡҡа килә. Ә хәҙерге алтынһыу төҫтә яҡтыртыу тәүге тапҡыр [[1985 йыл]]дың 31 декабрендә ҡабыҙыла&lt;ref name=&quot;ural.ru&quot;&gt;[http://www.ural.ru/news/life/news-27367.html Эйфелева башня засверкает по-новому] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140803063125/http://www.ural.ru/news/life/news-27367.html |date=2014-08-03 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылда Андре Ситроэн башняла «Эйфель башняһы утта» тип аталған реклама урынлаштыра. Башняға яҡынса 125 000 лампочка ҡуйылған. Башняла бер-бер артлы ун һүрәт балҡый: Эйфель башняһы силуэты, йондоҙло ямғыр, кометаларҙың осоуы, зодиак билдәләре, башняны төҙөү йылы, ағымдағы йыл һәм, ниһайәт, Citroen&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://brestauto.com/citroen.htm|title=История Citroen.History Citroen. Car portal of the city Brest|accessdate=2008-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090603032533/http://www.brestauto.com/citroen.htm|archivedate=2009-06-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090603032533/http://www.brestauto.com/citroen.htm |date=2009-06-03 }}&lt;/ref&gt; фамилияһы. Был акция 1934 йылға тиклем дауам итә, һәм башня донъялағы иң бейек реклама майҙансығы була.

[[2003 йыл]]дың йәйендә башня яңыса «кейенә». Бер нисә ай эсендә утыҙ бейеклек эшселәренән торған бригада башня ҡоролмаларын 40 километр сым менән урата һәм француз компанияларының береһенең махсус заказы буйынса эшләнгән 20 000 лампочка ҡуя. Хаҡы 4,6 миллион евро тәшкил иткән яңыса яҡтыртыу башняһы беренсе тапҡыр 2000 йылдың Яңы йыл төнөндә алтын-һары фонарҙар яҡтыртҡан башняны хәтерләтә, бер нисә секунд эсендә һоҡланғыс ялтырауыҡлы көмөш уттар менән балҡый&lt;ref name=&quot;ural.ru&quot;/&gt;.

[[2008 йыл]]дың 1 июленән 31 декабренә тиклем, [[Франция]] [[Европа берләшмәһе]]ндә президентлыҡ иткән ваҡытта, башняла [[зәңгәр]] йондоҙ яҡтылығы була ([[Европа]] [[флаг]]ын хәтерләтә).&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Georges Garen embrasement tour Eiffel.jpg|Бөтә донъя күргәҙмә ваҡытында яҡтыртыу башняһы
Файл:Tour Eiffel Citroen.jpg|Citroën концерны автомобилен рекламалау (1925)
Файл:Eiffel Tower at Night.jpg|Стандарт яҡтыртыу
Файл:Blue Eiffel Tower - European Union.jpg|«[[Европа союзы|ЕС]] яҡтыртыуы», 2008 йыл
&lt;/gallery&gt;

== Хеҙмәтләндереү ==

=== Башняны буяу ===
Тимер башняны тутығыу арҡаһында емерелеүҙән һаҡлауҙың төп ысулдарының береһе — башняны барлыҡҡа килтергән элементтарҙың өҫ яғын буяу. Был процесс 18 ай дауам итә һәм 25 юғары квалификациялы эшсенән торған коллектив тарафынан башҡарыла. Тәүҙә ҡоролма ентекле тикшерелә, коррозияға ҡаршы япманың айырыуса ныҡ зыян күргән участкалары таҙартыла һәм яңы һаҡлау ҡатламы менән ҡаплана. Башняның ҡалған өлөшө юғары баҫым аҫтында пар менән таҙартыла. Артабан бөтә ҡоролма ике ҡат буяла. Шул уҡ ваҡытта 60 тонна самаһы буяу тотонола&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.avs-travel.org/paris_eiffel_tower.htm|title=Обслуживание Эйфелевой башни / Журнал «AVS Travel» (электронная версия)|accessdate=2013-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121113060210/http://www.avs-travel.org/paris_eiffel_tower.htm|archivedate=2012-11-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113060210/http://www.avs-travel.org/paris_eiffel_tower.htm |date=2012-11-13 }}&lt;/ref&gt;

Хеҙмәткәрҙәрҙең һәм килеүселәрҙең хәүефһеҙлеген страховкалау системаһы, шулай уҡ иҫке буяу ҡалдыҡтарының төшөүенән һәм яңы буяу тамсыларынан һаҡлаусы «һаҡ селтәрҙәре» тәьмин итә.

Тутығыуға ҡаршы япма ҡулланыу барышында ҡоролманың техник торошо тикшерелә, туҙған элементтар алмаштырыла.

=== Электр тәьминәте ===
Әлеге ваҡытта Эйфель башняһының йәшел модификацияһы тормошҡа ашырыла. Ике павильондың эҫе һыуға ихтыяжының яртыһына яҡынын 10 м2 ҡояш йылылыҡ панелдәре һәм йылылыҡ насостары тәьмин итә. Шулай уҡ башняла энергия һаҡлаусы яҡтыртҡыс яҡтыртыу һәм ямғыр һыуҙарын йыйыу һәм ҡайтанан ҡулланыу системаһы ҡуйылған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.urbangreenenergy.com/news/eiffel-tower-installs-uge-renewable-energy-system-part-monumental-retrofit|title=Eiffel Tower. Monumental Retrofit|author=urbangreenenergy|date=|publisher=|accessdate=2015-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150227060627/http://www.urbangreenenergy.com/news/eiffel-tower-installs-uge-renewable-energy-system-part-monumental-retrofit|archivedate=2015-02-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150227060627/http://www.urbangreenenergy.com/news/eiffel-tower-installs-uge-renewable-energy-system-part-monumental-retrofit |date=2015-02-27 }}&lt;/ref&gt;. 2015 йылдың февралендә Urban Green Energy компанияһы йылына 10 000 кВт сәғәт электр энергияһы эшләп сығарыуға һәләтле ике ел генераторы урынлаштыра, был Эйфель башняһының беренсе ҡатындағы коммерция киңлеге ҡулланған энергияға тиң&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Эйфелева башня начнет работать на ветровой энергии|author=|url=http://www.facepla.net/the-news/4980-эйфелева-башня-на-энергии-ветра.html|date=27.02.2015}}&lt;/ref&gt;.

== Радио һәм телевидение тапшырыуҙары ==

=== FM-радио ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Программа
!Йыш
!Ҡеүәте
|-
|Inter France
|87,8
|10
|-
|RFI
|89,0
|10
|-
|TSF Jazz
|89,9
|10
|-
|Nostalgie
|90.4
|10
|-
|France Chante
|90.9
|4
|-
|Chérie FM
|91.3
|10
|-
|France Musique
|91,7
|10
|-
|Le Mouv'
|92,1
|10
|-
|France Culture.
|93,5
|10
|-
|Orient Radio
|94,3
|4
|-
|Skyrock
|96,0
|10
|-
|BFM Business
|96,4
|4
|-
|Voltage
|96,9
|4
|-
|Et Rire chansons
|97,4
|10
|-
|Sud Radio +
|99,9
|4
|-
|NRJ
|100,3
|10
|-
|Notre Dame Radio / Fréquence protestante
|100,7
|10
|-
|Classique Radio
|101,1
|10
|-
|Nova Radio
|101,5
|10
|-
|Тәм Radio
|101,9
|10
|-
|OÜI FM
|102,3
|4
|-
|MFM Radio
|102,7
|10
|-
|RMC
|103,1
|10
|-
|Virgin Radio
|103,5
|10
|-
|RFM
|103,9
|10
|-
|RTL
|104,3
|10
|-
|Europe 1
|104,7
|10
|-
|FIP
|105,1
|10
|-
|Info France
|105,5
|10
|-
|RTL2
|105,9
|10
|-
|France 107.1 Bleu
|107.1
|10
|}

=== Цифрлы телевидение ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Мультиплекс
!Канал
!Ҡеүәте
|-
|R1
|35
|50 [[Ватт|кВт]]
|-
|R2
|25
|51 [[Ватт|кВт]]
|-
|R3
|22
|50 [[Ватт|кВт]]
|-
|R4
|30
|51 [[Ватт|кВт]]
|-
|R6
|32
|50 [[Ватт|кВт]]
|-
|R7
|42
|50 [[Ватт|кВт]]
|-
|R15
|28
|5 [[Ватт|кВт]]
|-
|L9
|26
|1[[Ватт|кВт]]
|}

=== ТВ аналог (2011 йылдың 8 мартында тапшырыуҙар туҡтатыла) ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Программа
!Канал
!Ҡеүәте
|-
|Canal+
|6
|100 [[Ватт|кВт]]
|-
|2 France
|22
|500 [[Ватт|кВт]]
|-
|TF1
|25
|500 [[Ватт|кВт]]
|-
|3 France
|28
|500 [[Ватт|кВт]]
|-
|5 France
|30
|100 [[Ватт|кВт]]
|-
|M6
|33
|100 [[Ватт|кВт]]
|}

== Факт һәм ваҡиғалар ==
* 1912 йылдың 4 февралендә [[Австрия]] тегенсеһе Франц Райхельт Эйфель башняһының 60 метр бейеклектәге беренсе кимәленән арҡаһына үҙенең конструкцияһындағы парашют-плащын кейепп һикерә. Парашют асылмай, уйлап табыусы һәләкәткә осрай.
* 1956 йылдың ғинуарында ҡапыл сыҡҡан янғын ҡоролманың өҫкө өлөшөнә зыян килтерә.
* 2002 йылда башняға килеүселәр һаны 200 миллиондан ашып китә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.france.com/docs/97.html|accessdate=2007-07-24|title=The Eiffel Tower: Paris' Grande Dame|website=france.com|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061024150927/http://www.france.com/docs/97.html|archivedate=2006-10-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928144343/http://www.france.com/docs/97.html |date=2007-09-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/fr/actualites/page/news_list.html?Year=2002#News122|website=Official Site|title=Soirée réussie le 28 novembre pour fêter l'année du 200 millionième visiteur|date=2002|accessdate=2007-07-24|lang=fr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070818005712/http://tour-eiffel.fr/teiffel/fr/actualites/page/news_list.html?Year=2002#News122|archivedate=2007-08-18|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.
* 2004/2005 йылдың ҡышында Эйфель башняһының түбәнге платформаһында Парижды 2012 йылғы Йәйге Олимпия уйындарына кандидат итеп иғлан итеү өсөн боҙ һырғалағы эшләнә. Шул ваҡыттан алып башняның беренсе ҡатында даими боҙ һырғалағы урынлашҡан.
* Һуңғы янғын [[2003 йыл]]дың 22 июлендә була.
* Үҙ-үҙенә ҡул һалыуҙың һуңғы осрағы — 2012 йылдың 25 июне.
* Башняла мина һалыныуы тураһындағы һуңғы (ялған) хәбәр 2013 йылдың 30 мартына ҡарай.
* Эйфель башняһы [[2007 йыл]]да бер туристик компания төҙөгән иң күңелһеҙ туристик объекттар рейтингында беренсе урынды биләй. Эйфель башняһы, һорау алыу мәғлүмәттәре буйынса, респонденттарҙың дүрттән бер өлөшөнән ашыуы ризаһыҙлығын белдерә: унда күренештән ләззәт алыуға кешеләрҙең күплеге ҡамасаулай, тип белдерәләр.

* Эйфель башняһының төрлө ҙурлыҡтағы күсермәләре күп.

=== Башня менән мутлашыуҙар ===
* 83 йыл буйына билдәле башня бөтөн формала кәм тигәндә ике тиҫтә тапҡыр һатыла&lt;ref name=&quot;klimova&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/4762/|title=Несколько выписок из биографии башни|author=Климова М.|date=1972|publisher=ООО «Издательство «Вокруг Света»|accessdate=2011-08-08|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111109002541/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/4762/|archivedate=2011-11-09}}&lt;/ref&gt;.
* [[1925 йыл]]да мутлашыусы Виктор Люстиг башняны ике тапҡыр металл һыныҡтары итеп «һатыуға» өлгәшә.
* [[1954 йыл]]да [[Швеция]] гражданины, үҙен акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры итеп тәҡдим итеп, башняны металдың тутығыуына ҡаршы буяу менән ҡапларға тәҡдим итә. 50 тонна буяу һатып алыу өсөн [[кредит]] алғас, билдәһеҙ йүнәлештә юғала&lt;ref name=&quot;klimova&quot; /&gt;.
* [[1960 йыл]]да инглиз Дэвид Самс [[Голландия]]ның Eiffel Tower фирмаһына Эйфель башняһын металл һыныҡтары сифатында һата. Париж муниципалитеты уға башняны һүтеүҙе ышанып тапшырғанын ялған документтар ярҙамында иҫбатлай ала. Һөҙөмтәлә инглиз төрмәгә эләгә, һәм компания миллионһыҙ ҡала&lt;ref name=&quot;klimova&quot; /&gt;.
{{Внешнее изображение}}

* Оҙаҡ ваҡыт билеттар ике перфорациялы мөйөш менән һатыла. Башня итәгендәге контролерҙар бер мөйөштө өҙөп алып, туристы башняның «аяҡтарының» береһе эсендәге 1-се платформаға күтәргән лифтҡа үткәрә. Был урында билет кассаһы булған, унда башняның иң бейек нөктәһенә (бөтә ҡоролманың үҙәк күсәрендә урынлашҡан лифтта) күтәрелеү өсөн билет һатып алырға мөмкин була. Әгәр ҙә икенсе билет һатып алмайынса, билеттың төп нөсхәһен тәҡдим итһәләр, (бер мөйөшө төбөндә өҙөлгән булһа), контролерҙар икенсе мөйөшөн өҙөп алынған булһа, ә өҫтәмә сығымдарһыҙ өҫкә күтәрелергә мөмкин була.

== Галереяһы ==
{{Панорама|Pano Paris.jpg|2000px|Эйфель башняһының икенсе платформаһынан Париж күренеше}}&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Georges Seurat 043.jpg|alt=Сёра картинаһы, 1889 йыл|Картина [[Сёра, Жорж Пьер|Сёра]], 1889
Файл:Eiffel Tower from the top of a building located rue de l'Université, Paris January 2005.jpg|Университет урамындағы бина ҡыйығынан күренеш
Файл:Pied de la tour Eiffel.jpg|Ағҡа күренеш
Файл:845-Paris.jpg|Өҫкә күренеш
Файл:EiffelTraeger.jpg|Үтәнән-үтә күренеш
Файл:Eiffelturm1.jpg|Шайо һарайы майҙанынан күренеш
Файл:Tour Eiffel Notre-Dame.JPG|Вид с башни на [[остров Сите]]  Сите утрауына башнянан күренеш
Файл:Париж Эйфелева башня.jpg
Файл:Tour Eiffel - 20150801 15h30 (10621).jpg|Икенсе ҡаттан башня түбәһе күренеше
Файл:Tour Eiffel 360 Panorama.jpg|Башня түбәһенән төшөрөлгән панорама
Файл:Eiffel.tower.cdmars.arp.jpg|Марс яланына күренеш
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
** {{ВТ-ЭСБЕ+|Эйфель, Александр-Густав}}
** {{книга|автор=Тиссандье Г.|заглавие=Эйфелева башня (La tour Eiffel) : Проект. Работы по постройке. Подъемы. Назначение башни : С 34 рисунками, портретом и автографом Г. Эйфеля|ссылка=https://docviewer.yandex.ru/view/1055144858/?*=kElqo%2Bce7v2%2BEhRY%2Fcxg42yuLZt7InVybCI6InlhLWRpc2stcHVibGljOi8vTGJPN3NDcFdqdlYzSXZHRXhGQmJ3ZTlGME5ZaW9oTm5JKzhkaUdFOVJhZUVsM1dWOG1ReHdkbDlFckZJQW5BNXEvSjZicG1SeU9Kb25UM1ZvWG5EYWc9PSIsInRpdGxlIjoidGlzc2FuZGUtZWlmZWxldmEtYmFzaG5pYS0xODkwLnBkZiIsIm5vaWZyYW1lIjpmYWxzZSwidWlkIjoiMTA1NTE0NDg1OCIsInRzIjoxNTg4NDk3NzkyMzk5LCJ5dSI6IjY5NDczNzQ4MzE1MzE4ODUxNDMifQ%3D%3D|ответственный=|издание=|место=СПб.|издательство=Издание Ф. Павленкова|год=1890|страницы=|страниц=83|ref=Тиссандье}}

== Һылтанмалар ==
** {{official|http://www.tour-eiffel.fr/|La tour Eiffel}}{{ref-fr}}
** [http://portalostranah.ru/view.php?id=7 История окраски и освещения башни, её признания публикой на Портале о странах]
** [http://babinets.com/pictures-beautiful-paris-france-photos/pictures-beautiful-paris-france-photos-r.html Эйфелева башня. Париж с высоты птичьего полёта.]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
** [https://wxyzwebcams.com/en/france/ile_de_france/paris/ Веб-камера, установленная напротив Эйфелевой башни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211119183320/http://wxyzwebcams.com/en/france/ile_de_france/paris/ |date=2021-11-19 }}
** {{cite web|title=Reconstructing the Eiffel Tower in CATIA ,3DXML file to download and CG Images|url=http://eiffel-tower-catia.com/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170912182117/http://eiffel-tower-catia.com/|archivedate=2017-09-12|deadlink=yes|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170912182117/http://eiffel-tower-catia.com/ |date=2017-09-12 }}
** {{cite web|title=Первые передающие устройства Эйфелевой башни|url=http://dspt.club.fr/tour_eiffel.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070609061147/http://dspt.club.fr/tour_eiffel.htm|archivedate=2007-06-09|deadlink=yes|lang=fr}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609061147/http://dspt.club.fr/tour_eiffel.htm |date=2007-06-09 }}
** [http://fine-archi.blogspot.com/2010/08/blog-post_02.html Рабочие чертежи Эйфелевой башни]

[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Проект:Википедияла мотлаҡ мең мәҡәлә]]
[[Категория:Category:Башнялар]]</text>
      <sha1>0dfmep11xtb2ezruag6smhe6rmb6aox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шоңҡар (журнал)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7066</id>
    <revision>
      <id>1303216</id>
      <parentid>1059406</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T11:12:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Журнал_Шонкар.jpg рәсеме [[commons:User:Wdwd|Wdwd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: Copyright violation, see [[:c:Commons:Licensing|]].</comment>
      <origin>1303216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14237" sha1="3xzfa4y0193gl3g3wmiz2lirbrdqbcy" xml:space="preserve">{{Infobox
 | стиль = 2
 | башлыҡ Журнал
 | рәсем исеме  = {{{Рәсем|shonkar.gif}}}
 | рәсем тексы  = Шоңҡар

 | тасуирлама1 = | мәғлүмәт1 = Башҡортостан йәштәренәң ижтимағи-сәйәси журналы
 | тасуирлама2 = Индексы | мәғлүмәт2 = 450001
 | тасуирлама3 = Адресы | мәғлүмәт3 = Рәсәй Федерацияһы, Башҡортостан Республикаһы, Өфө ҡалаһы, Октябрь проспекты, 2.


 | тасуирлама4 =Телефон| мәғлүмәт4 = 8(3472)2777992
 | тасуирлама5 = E-mail:  | мәғлүмәт5 = shonkar@yandex.ru
 | тасуирлама6 =    Website: | мәғлүмәт6 = http://www.shonkar.ru
 | тасуирлама7 = Тиражы | мәғлүмәт7 = 6 506 дана
}}
'''Шоңҡар''' — [[Башҡортостан]] йәштәренен ижтимағи-сәйәси журналы.

== Тарихы ==
[[1990]] йылдарға тиклем [[башҡорттар|башҡорт]] йәштәре өсөн үҙ аллы бер ниндәй ҙә баҫма булманы. «[[Ленинец|Ленинсы]]» нигеҙендә башҡорт йәштәре өсөн үҙ аллы ''[[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]'' гәзите барлыҡҡа килде. Шул уҡ ваҡытта йәштәр журналы асыу мәсьәләһе тыуа.

Ул саҡта йәштәр журналы [[Ағиҙел (журнал)|''Ағиҙел'']] журналында ''Журнал эсендә журнал'' булып сыға. Артабан [[1993]] йылдың аҙағында [[«Китап» нәшриәте|Башҡортостан китап нәшриәте]] альманах рәүешендә йәштәр журналының тәүге һанын нәшер итә.
[[1994]] йылдың ғинуарында рәсми теркәлеү үткәндән һуң, ''Шоңҡар'' журналы, үҙ аллы баҫма булараҡ, баҫыла башлай. Тиражы 9200 данаға барып етә.

== Бөгөнгөһө ==
''Шоңҡар'' буш урында барлыҡҡа килмәне. [[1990]] йылдар барышында, [[башҡорттар|башҡорт халҡы]]ның милли үҙаңы уянып, рухи ҡиммәттәргә сарсаған мәл ине. Ошоға тиклем башҡорт йәштәре өсөн үҙ аллы бер ниндәй ҙә баҫма булманы. «Ленинсы» гәзите урыҫ телендә нәшер ителгән [[Молодёжная газета|«Ленинец»тың]] дубляжы, йәғни туранан-тура тәржемәһе генә ине. Милли хәрәкәттең көсәйеүе һөҙөмтәһендә, башҡорт халҡы, айырыуса йәштәр тырышлығы менән «Ленинсы» нигеҙендә башҡорт йәштәре өсөн үҙ аллы «Йәшлек» гәзите барлыҡҡа килде һәм ул халҡыҡтың милли үҙаңын уятыуға, асылына ҡайтыуға ғәйәт ҙур өлөш индерҙе. Әммә быуа йырылып аҡҡандағы шикелле оператив жанрҙағы гәзит кенә рухи ихтыяжды ҡәнәғәтләндереп бөтмәне: йәштәр өсөн махсус журнал асыу зарурлығы ҡалҡып сыҡты.

Бәхәс юҡ: теләк кенә эштең шунда уҡ хәл ителеүен аңлатмай әле, барыһы ла бөртөкләп йыйыла. [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел» журналының]] ул саҡтағы баш мөхәррире, [[башҡорт әҙәбиәте]] аҡһаҡалы [[Рафиҡов Булат Заһрый улы|Булат Рафиҡов]] ошо абруйлы баҫмала ижади йәштәр өсөн «Журнал эсендә журнал» сығарырға ҙур тәүәккәллек ҡылды. Артабан [[1993]] йылдың аҙағында [[«Китап» нәшриәте|Башҡортостан китап нәшриәте]] альманах рәүешендә йәштәр журналының тәүге һанын нәшер итте. Ә инде [[1994]] йылдың ғинуарында рәсми теркәлеү үткәндән һуң, «Шоңҡар» журналы, үҙ аллы баҫма булараҡ, үҙенең донъяға тыуыуы хаҡында хәбәр итте.

Баҫманың тәүге баш мөхәррире итеп шағирә [[Таңһылыу Ҡарамышева]] тәғәйенләнде. Ул ҡыҫҡа ваҡыт эсендә, барлыҡ ойоштороу мәсьәләләрен хәл итеп, ижади коллектив туплап өлгөрҙө. Журнал уҡыусылар яңы баҫманың барлыҡҡа килеүен дәррәү ҡабул итте, төрлө кәңәш-тәҡдимдәр менән редакцияға хаттар яуҙы. Был иһә коллективты рухландырып эштәренә ҡанат ҡуйҙы. Әлегәсә билдәһеҙ журналдың шунда уҡ 5 мең тираж йыйыуы тап шул хаҡта һөйләй. Баҫманың баш мөхәррире итеп билдәле яҙыусы [[Әминев Әмир Мөхәмәт улы|Әмир Әминев]] тәғәйенләнгәндән һуң «Шоңҡар»ҙың биҙәлеше тағы ла яҡшырҙы, форматы ҙурайҙы, уның һандан һанға йөкмәткеһе байыны. [[Бикбаев Рауил Төхфәт улы|Рауил Бикбаев]], [[Солтанов Йыһат Әҙеһәм улы|Йыһат Солтанов]], [[Рәшит Солтангәрәев]], [[Рәшит Шәкүр]] кеүек башҡорт халҡының билдәле шәхестәре менән бер рәттән яңы авторҙар барлыҡҡа килде һәм улар, [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәттә]] үҙҙәренең урынын табып, башҡорттоң ижади интеллигенцияһы сафын тулыландырҙы. Әлбиттә, [[Башҡортостан|республика]] башҡа журналдарҙан күпкә йәш 15 йыллыҡ тарихы булған «Шоңҡар»ға байҡауҙы оҙаҡ дауам итергә мөмкин булыр ине.

Бөгөнгө көндә редакция заманса техник ҡорамалдар менән тәьмин ителгән. Был тәңгәлдә редакция коллективы Башҡортостан Хөкүмәте эргәһендәге Матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыҡҡа рәхмәт белдерә.

[[2007 йыл]]дан «Шоңҡар»ҙың тышлығы сифатлы ҡағыҙҙа баҫыла башланы һәм был фоторәсемдәр һәм һүрәттәрҙең сифатында ҙур сағылыш тапты. Был иһә биҙәлеш тәңгәлендә баҫманың үҙ йөҙөн булдырыуҙа редакцияның ижади коллективына киң мөмкинлектәр асты. Сығымдар тулыһынса республика бюджетынан ҡаплана.

Редакцияла тиҫтерҙәренең тормошон яҡшы аңлаған бары тик йәштәр эшләй. («Шоңҡар» журналы коллективы республика гәзит-журналдары араһында иң йәше, коллективтың уртаса йәше — 27,5).

{{Цитата|Беҙҙең коллектив бер ҡасан да эҙләнеүҙән туҡтамай, сөнки ваҡыт тигәнең һаман алға елә һәм журнал уҡыусыларҙың талаптары ла арта. Беҙ һәр саҡ йәштәрҙе ниҙәр ҡыҙыҡһындырыуын, уларҙың нимәләр хаҡында уҡырға теләүҙәрен иҫәпкә алабыҙ һәм журнал биттәрендә төрлө ҡатлам уҡыусыларға үҙе теләгән рухи аҙығын бирергә тырышабыҙ. Матбуғат баҙарын мотлаҡ белеү кәрәк бөгөнгө көндә. Шулай ҙа «Шоңҡар» үткәргән төп сәйәсәт — бөгөнгө шарттарҙа йәштәр упҡынға ҡолап төшмәй, заманаһына ҡулайлашырға өйрәнһен, үҙен, ғаиләһен, тыуған Башҡортостанын яҡлай белһен, башҡорт халҡын Ер йөҙөндә һаҡлап ҡалдырыу ғына түгел, артабан да ишәйтһен. Шуға ла беҙҙең геройҙарыбыҙ — Башҡортостаныбыҙҙа ғына түгел, тыуған тупрағынан айырылып башҡа төбәктәргә, хатта сит илдәргә китеп ниндәйҙер уңышҡа өлгәшкән, тормошҡа үҙ аллы ҡарашы булған йәштәр. Беҙ тап шундайҙарҙы өлгө итеп ҡуябыҙ ҙа инде. Юҡһа әле һаман кемдәндер көтөү ҡаныбыҙға артыҡ һеңгән шул. Бөгөнгө башҡорт йәштәре бына ошо сирҙән тамам арынырға тейеш. Мәғлүм, ҙур маҡсаттарға өлгәшеү өсөн беҙгә һәр яҡлап та башҡа милләттәрҙән ҡалышырға ярамай. 

Журналыбыҙ һауаларҙа йөҙмәй, донъяуи мәсьәләләрҙе хәл итеп практик йүнәлеш алыуы менән ота тиер инем. Мәҫәлән, «Шоңҡар»ҙа сыҡҡан мәҡәләләргә бәйле өлкән кластарҙа һөйләшеүҙәр, диспуттар үткәрелеүе, Президентыбыҙ Мортаза Ғөбәйҙулла улы Рәхимов тарафынан ''Эскелеккә, наркоманияға һәм тәмәке тартыуға ҡаршы көрәш'' иғлан ителгән йылда мәктәптәрҙәге махсус дәрестәрҙә беҙҙә донъя күргән материалдарҙың ярҙам иткәне өсөн бик күп уҡытыусыларҙан рәхмәт һүҙҙәре ишетеү редакция коллективына дәрт-илһам өҫтәне. Иманыбыҙ камил: баҫма кешегә тормошта аныҡ йүнәлеш бирһә йәки ярҙам күрһәтһә, уға мотлаҡ яҙыласаҡтар.}} — тип белдерә журнал хеҙмәткәре Шамил Яубаҫаров.

== Журналдың сайты ==
Сайт «Шоңҡар» — «Шоңҡар» башҡорт йәштәре журналының рәсми сайты. Әлеге ҡиәфәттә донъяны солғаған интернет селтәрендә сабый ғына кеүек, әммә йөкмәткеһенең байлығы, [[Башҡортостан]], [[Рәсәй]] һәм донъя яңылыҡтарынан артта ҡалмауы йәһәтенән саф башҡортса «һөйләшеүсе» сайттар араһында алдынғылар сафында.

Сайттың тарихына килгәндә, әлбиттә, ул элек тә бар ине. Әммә уның эстетик йөҙө, сикле функциональ мөмкинлектәре журнал етәкселеген, коллективын да ҡәнәғәтләндермәй ине. Һөҙөмтәлә — интернет селтәрендә әле күргән сайтығыҙ бар булды.
www.shonkar.ru бөгөндән ниндәй яңылыҡтар тәҡдим итә, тиһәгеҙ, бәлки, абайлағанһығыҙҙыр. Сайтта күренекле журналистарҙың, [[мәғариф]] өлкәһендә эшләүсе, студенттарҙың блогтары булдырылған. «Мәғлүмәтле, тимәк, ҡораллы» тигән ҡараштан сығып эш итә, сайтты төҙөүселәр. Яңылыҡтар, үкенескә ҡаршы, айына бер генә тапҡыр сыҡҡан журналдың сығыуын көтөп ятмай — тәүлек әйләнәһенә :) яңыртылып тора. Даирәһе лә киң: [[мәҙәниәт]], [[сәйәсәт]], [[хоҡуҡ]], йәштәр сәйәсәте, [[спорт]] яңылыҡтары һәм башҡалар.

== Журнал рубрикалары ==
* Самауырҙы йыҡҡансы
* Йәшәйеш
* Түңәрәк өҫтәл
* Мәшһүр ҡурайсылар
* Табип мөйөшө
* Донъя кухнялары
* Ғибрәт
* Сәйәхәтнамә
* Ижтимағи мөнбәр
* Әҙәм һәм Һауа
* Сыҡ майҙанға
* Илһам
* Ижад кухняһы
* Тарихнамә
* Барсынһылыу
* Мәғрифәт
* Телебеҙҙә — көнөбөҙ
* Үҙ-үҙем менән әңгәмә
* Мөғжизәле донъя
* Сәсмәүер
* Кәсеп
* Ҡараш
* Күңел һандығы

== Һылтанмалар ==
* [http://шонкар.рф Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171205214547/http://xn--80atidn7b.xn--p1ai/ |date=2017-12-05 }}
* [http://www.shonkar.ru/ Икенсе сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101001024050/http://shonkar.ru/ |date=2010-10-01 }}


[[Категория:Алфавит буйынса журналдар]]
[[Категория:Башҡорт телендә журналдар]]
[[Категория:Шоңҡар (журнал)]]</text>
      <sha1>3xzfa4y0193gl3g3wmiz2lirbrdqbcy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уҡытыусы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14592</id>
    <revision>
      <id>1303210</id>
      <parentid>1283777</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T05:22:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1303210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41585" sha1="co7melqm3enzi7vzt8ti68fmnknot4m" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Рәсем:Учитель.jpg|thumb|200px|Уҡытыусы һәм уҡыусылар (Урта быуаттар миниатюраһы)]]
'''Уҡытыусы''' — мәғариф белгесе; киләсәк быуынды (киңерәк — уҡыусыларҙы) тәрбиәләү һәм уҡытыуға йүнәлтелгән һәм киң таралған йәмәғәт профессияларының береһе; преподаватель йәки педагог — уҡытыу, тәрбиә эше менән шөғөлләнгән кеше.

[[Конфуций]] былай тип яҙған: {{цитата|автор=Конфуций&lt;ref&gt;Коджаспирова Г. М. История образования и педагогической мысли: таблицы, схемы, опорные конспекты. — М., 2003. — С. 16&lt;/ref&gt;|Уҡытыусының бурысы — уҡыусының фекер йөрөтөүенә яңы перспектива асыу.}}

== Профессияның тарихы ==
[[Файл:1 сентября - День знаний !.JPG|thumb|200px|[[Белем көнө]]]]

'''Уҡытыусылыҡ''' һәм '''уҡытыусылар''' кешелек үҫешенең бик боронғо замандарынан билдәле, әммә сағыштырмаса һуңғы осорҙа ғына киң таралған һөнәргә әйләнде.

Тәүге, антик, мәғариф системаһы барлыҡҡа килгәндән алып, Боронғо Грецияла тәүге уҡытыусылар билдәле булған. 7 йәштән балалар [https://interneturok.ru/lesson/istoriya/5-klass/vozvyshenie-afin-v-5-veke-do-n-e-i-rastsvet-demokratii/v-afinskih-shkolah-i-gimnaziyah-variant-1-kormilitsyna-e-g школы,] грамотаға, арифметикаға, музыкаға, йырларға, һүрәт төшөрөргә өйрәнгән. Фәндәр уҡытылған мәктәптәрҙән башҡа, махсус шәхси гимнастика мәктәптәре — палестралар булған.

Төрлө осорҙарҙа һәм төрлө илдәрҙә тәрбиәләү һәм уҡытыу бурысы йыш ҡына төрлө кешеләргә: тәрбиәселәргә, кураторҙарға, уҡытыусыларға тапшырылған.[[Константин Дмитриевич Ушинский]] уҡытыусыларҙы, уҡытыу менән бер рәттән, тәрбиә эше тәү сиратта тороға тейеш, тигән фекер әйткән. Әгәр уҡыусыларға, белем һәм күнекмәләр биреү менән мауығып китеп, дөрөҫ тәрбиә бирелмәгәндә, был быуындың йәмғиәткә йүнәлтелгән хәүефле ғәмәлдәр ҡылыуы мөмкин, тип иҫкәрткән. Белеме түбән булғанда йәмәғәтселеккә бик ҡурҡыныс булмаҫ ине, бәлки, ти. Һәм миҫал итеп Чичиковҡа күрһәтә:

{{Начало цитаты}}
«Әлбиттә, '''аҡылды булдырыу һәм уны белем менән байытыу күп файҙа килтерә''', әммә, йәл, мин '''ботаник һәм зоологик мәғлүмәттәр йәки Фохт һәм Молешоттың тәрән фекерле ижады менән яҡындан танышыуы ла Гоголь городничийын намыҫлы чиновник итә алмаҫ ине''' тип иҫәпләйем, һәм '''Павел Иванович Чичиков органик химияның бөтә серҙәренә бағышланһа ла''' йәки сәйәси иҡтисадты белһә лә, '''шулай ҙа йәмғиәткә үтә зыянлы әрһеҙ булып ҡаласағына артығы менән ышанам'''. Уның тышҡы ҡиәфәте бер аҙ үҙгәрер, бәлки, әммә хәрби кешегә хас тиерлек йылғырлығы менән кешеләргә һырышыуы үҙгәрмәҫ; башҡа манераларға эйә булыр, башҡа тон һайлар, битлек артына күберәк йәшеренер, Бедрищевтан да аҡыллыраҡ берәүҙе отор хатта, әммә һаман да шул йәмғиәттең зарарлы ағзаһы булып ҡаласаҡ, '''хатта тағы ла зыянлыраҡ, тотолмаҫ яманға ла әйләнер'''»&lt;ref&gt;''Ушинский К. Д.'' Педагогические соч. в 6-ти т. — Т. 2. — М., 1988. — С. 30&lt;/ref&gt;.
{{Конец цитаты|источник=[[Ушинский Константин Дмитриевич]]}}
СССР-ҙа, һәм вариҫлыҡ буйынса Рәсәйҙә лә, '''был ике төрлө мәсьәләнең''' (һәм шулай уҡ «тәртип тотоу» бурыстары, ата-әсәләрҙең аҡсаларын йәлеп итеүҙе лә индереп, мәктәп өсөн «шефтар» эҙләү һ. б.) '''бер''' кешегә — '''уҡытыусыға''' йөкмәтелгән, ә тәрбиә, мәҫәлән, [[Макаренко Антон Семёнович]] тәрбиә төшөнсәһен ыңғай тәртиптең тотороҡло ғәҙәттәрен тәрбиәләүҙе хеҙмәткә өйрәтеп раҫлар кәрәк тигәнен яҡшы белһәк тә, мәҙәни-тарихи теорияға, Выготский Лев Семёнович, Лысенко Трофим Денисович һәм уларҙың эшен дауам итеүселәрҙең '''тәрбиәләүсе уҡытыу''' теорияһына, ярашлы, йыш осраҡта '''«нимә ул яҡшы» темаһына әңгәмәләр'''гә ҡайтып ҡала.

Артабан [[Ян Амос Коменский|Я. А. Коменский]], [[Ушинский Константин Дмитриевич|К. Д. Ушинский]], Луначарский Анатолий Васильевич, Шацкий Станислав Теофилович, [[Макаренко Антон Семёнович]] һ. б. тарафынан нығытылған күп быуаттар дауамында тупланған халыҡ (ғаилә) педагогикаһы тәжрибәһе, тәү сиратта көс етерлек һәм етештереү хеҙмәте саралары аша хеҙмәт, эшмәкәрлектә тәрбиәләү, асылыңды ғөмүмән танып белеү һәм донъяны танып белеү тәрбиә бурыстарын да, уҡытыу бурыстарын да уңышлы хәл итә.

Мәҫәлән, [[Ян Амос Коменский]] «Бөйөк дидактика»һында:
{{Начало цитаты}}
Яҡшылыҡ йәки миһырбанлыҡ, һүҙ бутҡаһы аша түгел, хеҙмәт менән тәрбиәләнә&lt;ref&gt;''Коменский Я. А.'' Великая дидактика, гл. XIII).&lt;/ref&gt;
{{Конец цитаты|источник=[[Коменский Ян Амос]]}}

Уға «Күңелле тормош» («Бодрая жизнь») колонияһына нигеҙ һалыусы педагог ҡушыла:
{{Начало цитаты}}
«…балалар хеҙмәте төрҙәре һәм формалары һәм уларҙы ойоштороу, үҙенең үҫешендә ғәҙәттәге үҙгәрештәрҙе үтеп — тағы ла формаларының күберәк төрлөлөгөнә һәм ойоштороуҙоң төҙөклөгөнә, — балаларҙың социаль, эстетик һәм аҡыл тормошонда кәрәкле үҙгәрештәргә йәлеп итә»&lt;ref&gt;''Шацкий С. Т.'' Пед. соч, Т. 1, с. 298).&lt;/ref&gt;.
{{Конец цитаты|источник=Шацкий Станислав Теофилович}}

РСФСР-ҙың беренсе мәғариф халыҡ комиссары, академик А. В. Луначарский, был тәңгәлдә ҡәтғи йомғаҡ яһай:
{{Начало цитаты}}
«Шулай итеп… бала, тәбиәғткә сығып йөрөп, коллекциялар йыйып, һүрәт, фото төшөрөп, моделдәр эшләп, әүәләп, ҡатырғаны йәбештереп, үҫемлектәр һәм хайуандарҙы күҙәтеп, бөтә предметтарҙы өйрәнергә тейеш… Тел, математика, тарих, география, физика һәм химия, ботаника һәм зоология — бөтә уҡытыу предметтары уҡытыуҙың ижади әүҙем методына юл аса ғына түгел, шулай уҡ уны талап та итә»&lt;ref&gt;Цит. по ''Луначарский А. В.'' Основные принципы единой трудовой школы // Народное образование, 1999, № 10.&lt;/ref&gt;.{{Конец цитаты|источник=Луначарский Анатолий Васильевич}}

Әммә 16 йәшкә тиклемге етештереү хеҙмәте мөмкинлеге 1991 йылға тиклем, закон нигеҙендә, «балалар хеҙмәтен ҡаты эксплуатацияға юл ҡуймау» һәм «уҡыу ҙа — хеҙмәт» тигән сәбәп менән, СССР мәктәптәренән алына&lt;ref&gt;''[[Кушнир, Алексей Михайлович|Кушнир А. М.]]'' [http://www.makarenko-museum.ru/alm/n01/P_letter_2006.htm Пора исправить трагическую ошибку КПСС в воспитании! // Альманах Макаренко, 2008 г., № 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306113523/http://www.makarenko-museum.ru/alm/n01/P_letter_2006.htm |date=2016-03-06 }}&lt;/ref&gt;. Шулай ҙа был фекергә ҡаршы иҫбатлауҙы ла килтермәй булмай: СССР осоронда уҡыусылар, сиратлап дежур итеп, класс бүлмәһен тәртипкә килтереп, иҙән йыуып ҡайта ине. Мәктәп уҡыусылары шулай уҡ яҙғы миҙгелдә, урман хужалыҡтары саҡырыуы буйынса, ҡарағай, шыршы үҫентеләрен ултыртыуға йәлеп ителде, көҙгө осорҙа колхоз-совхоз баҫыуҙарында уңыш йыйыу эштәрендә (картуф, башҡа йәшелсәләрҙе сығарыу) ҡатнашты.

Күп илдәрҙә, шул иҫәптән XXI быуат Рәсәйендә, уҡытыусы профессияһының дәрәжәһе кәмей барыу, һәм, һөҙөмтәлә, уҡытыусы һөнәрен тейешенсә баһалап бөтмәү  тенденцияһы күҙәтелә. Профессия дәрәжәһенең йәмғиәттәге үлсәме булып хеҙмәт өсөн матди бүләкләү торғанлыҡтан, эш хаҡының бик аҙ күләмдә булыуы уҡытыусы статусы төшөүенең сәбәптәренең береһе булып тора.&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://edurt.ru/index.php?rubrika=17&amp;st=9909703&amp;type=3&amp;str=6|title = Престиж профессии — учитель|author = Гнусарькова М.А.|work = |date = |publisher = |access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222114416/http://edurt.ru/index.php?rubrika=17&amp;st=9909703&amp;type=3&amp;str=6|deadlink = no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.gazeta.ru/social/2013/11/05/5737893.shtml|title = Спасти учителя|author = Ирина Резник|work = |date = 2013-11-05|publisher = Газета.Ru|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222122222/http://www.gazeta.ru/social/2013/11/05/5737893.shtml|deadlink = no}}&lt;/ref&gt; Әйтер кәрәк, Германияла хатта XVI быуатта уҡ уҡытыусының йыллыҡ эш хаҡы 50 флорин тәшкил иткән{{sfn|Харрингтон|2020|с= 264}}. 2020 йылғы алтын хаҡы курсы буйынса был яҡынса 500 мең һумға тигеҙ.

Рәсәйҙә уҡытыусының эш хаҡы окладтан (8800 һум тирәһе), компенсация (зыянды ҡайтарыу) характерындағы түләүҙәрҙән, дәрестән тыш эшмәкәрлек өсөн өҫтәп түләү һәм дәртләндереүсе (стимулирующий) түләүҙәрҙән тора. Уҡытыусы оклады туранан-тура кластағы балалар һанына бәйләнгән. Кластарҙа уҡыусылар һаны аҙ булған осраҡта, уҡытыусылар өҫтәмә йөкләмә алырға мәжбүр. Әлеге ваҡытта башланғыс класс уҡытыусыларының бер өлөшө 2-шәр тулы класс уҡыусылары менән эшләргә, һәм урта йәки өлкән баҫҡыста уҡытҡан уҡытыусылар хөкүмәт ҡабул иткән аҙнаһына 18 сәғәт дәрес кенә уҡытмай, хатта 36-40 сәғәт алып бара&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.rg.ru/2014/03/25/ucitelya.html|title = Зарплата учителей выросла за счёт нагрузки|author = Алла Салмина|work = |date = 2014-03-25|publisher = Российская газета|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222104423/http://www.rg.ru/2014/03/25/ucitelya.html|deadlink = no}}&lt;/ref&gt;

2019 йылдың 31 ғинуарында Рәсәй Федерацияһы Президенты [[Путин Владимир Владимирович]] ул саҡтағы мәғариф министры Васильева Ольга Юрьевна менән осрашҡанда, уҡытыусыларҙың эш хаҡына иғтибарҙы арттырырға саҡырҙы: президент фекеренсә, уҡытыусыларҙың эш хаҡы төбәктәрҙәге иҡтисад буйынса уртаса күрһәткестәрҙән түбән төшөргә тейеш түгел&lt;ref&gt;{{Статья|автор=|заглавие=Путин призвал перестать нахваливать учителей и вспомнить о зарплатах|ссылка=https://lenta.ru/news/2019/01/31/zarplata/|язык=|издание=Лента.ру|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=|archivedate=2020-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201020100030/https://lenta.ru/news/2019/01/31/zarplata/}}&lt;/ref&gt;.

== Белем биреү процесында уҡытыусы ==
[[Файл:Rostock Schmidt Lehrer-Student.jpg|thumb|200px|[[Росток]] ҡалаһында «Уҡытыусы һәм уҡыусы» монументы]]
[[Файл:Скульптура учителя (МАДИ) 1.jpg|thumb|200px|[[Мәскәү дәүләт автомобиль-юл техник университеты]] (МАДИ) территорияһында Уҡытыусы скульптураһы]]

Психолог Климов Евгений Александрович тәҡдим иткән төркөмләү буйынса, педагог һөнәренең предметы булып бала, икенсе кеше, тора. Әммә педагогик профессияһы вәкилдәрен бүтән һөнәр кешеләренән, иң тәүҙә, ул хеҙмәтте һайлаусыларҙың фекерләү образы, бурысына юғары ҡарашы һәм яуаплылыҡ тойғоһо айыра. Шуға бәйле педагогик профессия, үҙенә бер төркөмгә бүленеп, айырым урында тора. Бер үк ваҡытта үҙгәртеп ҡороу класына һәм шулай уҡ идара итеү класына ҡарауы «кеше-кеше» тибындағы башҡа профессияларҙан уның төп айырмаһы булып тора. Үҙ эшмәкәрлегенең маҡсаты сифатында шәхестең аяҡҡа баҫыуын һәм уны үҙгәртеп ҡороуҙы ҡуйып, педагог уҡыусының интеллектуаль, эмоциональ һәм физик үҫеше, уның рухи донъяһының формалашыу процесы менән идара итеүҙе хәл итеү кеүек яуаплы бурыс үтәй&lt;ref name=&quot;sl&quot;&gt;Педагогика: Учебное пособие / Под ред. В. А. Сластёнина. — М., 2004.&lt;/ref&gt;.

=== Педагог эшмәкәрлегенә әҙерлек структураһы ===
# Формалашҡан педагогик аң: Мин-концепция, В-концепция (тәрбиәләнеүсе концепцияһы), Д-концепция (эшмәкәрлек концепцияһы).
# Тәрбиәләү һәм белем биреүҙең педагогик технологияларына эйә булыу.
# Педагогик техникаға эйә булыу. Педагогик һәләт: коммуникатив, перцептив, прогноз яһау, конструктив, дидактик, гностик, ойоштороу, экспрессив һәләттәре.

=== Уҡытыусылар типтарын төркөмләү ===
Ҡиммәттәр ориентацияһы характеры буйынса (Сорока-Росинский Виктор Николаевич): уҡытыусы-теоретиктар, педагог-реалистар (һәм утилитаристар), педагог-артистар, уҡытыусы-интуитивистар.

Интеллектуаль-ихтыяр сфераһы үҙенсәлеге: интеллектуаль тип, эмоциональ тип, ихтыяр тибы, ойоштороусы тибы.

Шәхси йүнәлеш ҡуйыу буйынса (Януш Корчак): тәрбиәсе-тиран, дан-шөһрәткә ынтылыусы тәрбиәсе, аҡыллы тәрбиәсе.

Шәхестең өҫтөнлөклө йүнәлеше буйынса: ойоштороусы, предметты уҡытыусы, ойоштороусы предметник, коммуникатор, интеллигент уҡытыусы (мәғрифәтсе).

=== Уҡытыусының педагогик мәҙәниәте ===
Уҡытыусының педагогик мәҙәниәте — үҫештең юғары кимәле йыйылмаһы һәм педагогик эшмәкәрлектең бөтә компоненттарын камиллаштырыу һәм үҫештең шундай уҡ кимәлен һәм педагогтың асылын билдәләгән шәхси көсөн, уның һәләттәрен һәм мөмкинлектәрен тормошҡа ашырыу.
 
;Уҡытыусының педагогик мәҙәниәте компоненттары
Сластёнин Виталий Александрович һөнәри-педагогик мәҙәниәттең түбәндәге компоненттарын айырып күрһәтә.
* '''Аксиологик компонент''' кешелек донъяһы тарафынан быуаттар дауамында булдырылған һәм мәғарифтың хәҙерге этабында тулайым педагогик процесҡа үҙенсәлекле рәүештә индерелгән педагогик ҡиммәттәр йыйылмаһы.
* '''Технологик компонент''' үҙ эсенә уҡытыусы педагогик эшмәкәрлегенең ысулдарын һәм алымдарын индерә.
* '''Шәхси ижади компонент''' — уға эйә булыу механизмын аса һәм, ижади акт булараҡ, уны тормошҡа ашыра&lt;ref name=&quot;sl&quot; /&gt;.

Шулай уҡ уҡытыусы педагогик мәҙәниәтенең түбәндәге компоненттары билдәләнә.
# Ҡыҙыҡһыныуҙарҙың һәм ихтыяждарҙың асыҡ белдерелгән тотороҡло йүнәлеше.
# Гармониялы аҡылы, әхлаҡи һәм эстетик үҫеше.
# Педагогик оҫталыҡ&lt;ref&gt;''Букатов В. М''. Педагогические таинства дидактических игр: учебно-методическое пособие. — 2-е изд, испр. и доп. — М., 2003. — 152 с.: ил.&lt;/ref&gt;.
# Даими үҙ аллы камиллашыуҙы маҡсат итеп ҡуйыу
# Тәртип һәм аралашыу мәҙәниәте, педагогик такт.
# Уҡытыусының шәхси үҙ аллылығы.
# Дөйөм педагогик уҡымышлылыҡ (эрудиция) һәм белдеклелек.
# Изгелекле мөнәсәбәт, аралашыусанлыҡ һәм эшкә бирелгәнлек&lt;ref&gt;''Ершов П. М., Ершова А. П., Букатов В. М''. Общение на уроке, или Режиссура поведения учителя. — 2-е изд., перераб. и дополн. — М., 1998. — 336 с.&lt;/ref&gt;.

=== Эффектив хеҙмәт итеүҙә кәрәкле сифаттар ===
# Кеше кисерештәрен аңлау һәм уға теләктәшлек итеүгә (эмпатия) һәләтле, тәрбиәләнеүселәренең ҡыҙыҡһыныуҙарын һәм ихтыяждарын тойоусан (сензитивность).
# Уҡытыу хеҙмәтенә шәхси төҫ индереү.
# Тәрбиәләнеүселәрҙең ыңғай Мин-концепцияһын үҫтереүгә позитив ярҙам булдырыу маҡсатын ҡуйыу.
# Үҙе менән һәм балалар менән идара итә белеү.
# Тәрбиәләнеүселәр менән төрлө формаль һәм формаль булмаған педагогик аралашыу стиленә эйә булыу&lt;ref name=&quot;er&quot;&gt;''Ершова А. П., Букатов В. М''. Режиссура урока, общения и поведения учителя. — 4-е изд., перераб. и дополн. — М., 2010. — 344 с.: ил.&lt;/ref&gt;.
# Эмоциональ баҫалҡылыҡ, үҙ-үҙеңә хужа булыу, үҙеңә ышаныу, күңел көрлөгө.
# Конфликттарҙы ирекһеҙләмәйсә көйләй белеү.
# Сит йолалар һәм ышаныуҙарға ихтирам менән ҡарау.
# Ижади һәләттәр.
# Рефлексияға һәләт.

=== Уңышлы уҡытыусы билдәләре ===
;Кешеләргә мөнәсәбәте
Яҡшылыҡ теләүсе. Башҡаларға ярҙамсыл. Башҡаларҙы һәм бүтән фекерҙәрҙе тыңлай һәм ишетә белеүсе. Көнсөл түгел. Кешеләрҙән һорарға һәм өйрәнергә оялмай. Бар нәмәне лә аңлатып бирергә тырыша.

;Үҙенә мөнәсәбәте
Үҙен етерлек дәрәжәлә көслө һәм ышаныслы тоя. Килеп сыҡҡан проблемаларҙан ситләшмәй, уларҙы хәл итә. Үҙенә йөкләмәләр һәм яуаплылыҡ ала. Үҙ-үҙенә тәнҡит менән ҡарай.

;Эшенә мөнәсәбәт
Хеҙмәткә һәләтле һәм йыйнаҡ. Бөтәһенә лә ваҡыт таба. Мәсьәләне хәл итеү сараһын һәм уны тормошҡа ашырыу мөмкинлеген таба. Үҙенең участкаһында булған эшкә генә түгел, бөтә эш өсөн яуаплылыҡ тоя.

;Ижад, һығылмалылыҡ
Ҡайҙа һәм ҡасан көрәшергә һәм сигенергә кәрәклекте белә. Үҙенә-үҙе эш темпын бирә. Ваҡытты маҡсатҡа ярашлы (рациональ) файҙалана. Иң яҡшы алымдарҙы табыу маҡсатына ынтылғанда хаталаныуҙан ҡурҡмай. Үҙ аллы белем алыу менән шөғөлләнә.

=== Педагогик эшмәкәрлектең индивидуаль стиле төрҙәре ===
* Эмоциональ-импровизация.
* Эмоциональ-методик.
* Фекер йөрөтөү-импровизация.
* Фекер йөрөтөү-методик.

=== Балалар яҡшыраҡ тип һанаған педагог ===
# '''Шәхсән сифаттар:''' яғымлылыҡ, күңел көрлөгө, һапалылыҡ, дуҫтарса изге теләк, аңлай һәм ышана белеү, шәхескә һәм кешелек дәрәжәһенә ихтирам; толерантлыҡ йәки түҙеп ҡарау, тактлы тәртип, юмор тойғоһо, балаларҙы яратыу.
# '''Ойоштору сифаттары''' демократлыҡ, коллегиаллек һәм хеҙмәттәшлек, ғәҙеллек, эҙлеклелек, ярҙам итеүгә ынтылыш, энтузиазм, яуаплылыҡ.
# '''Эшлекле сифаттары:''' үҙ предметын яҡшы белеү, ҡыҙыҡһындыра белеү, асыҡ һәм ҡыҙыҡ итеп аңлата белеү, үҙ предметына ҡыҙыҡһыныу (яратыу).
# '''Тышҡы ҡиәфәте:''' яҡшы кейенгән, яғымлы тауыш, дөйөм һөйкөмлөлөк&lt;ref name=&quot;cod&quot;&gt;''Коджаспирова Г. М''. Педагогика в схемах, таблицах и опорных конспектах. — М., 2008.&lt;/ref&gt;.

== Педагогик профессияға эйә булыуҙың юлдары һәм формалары ==

=== Педагогик профессияға эйә булыуҙың эстәлеге һәм структураһы ===
'''Рәсәй профессиональ педагогик мәғариф системаһының ҡылыҡһырламаһы'''

Рәсәйҙә хәҙерге осорҙа ике концептуаль нигеҙҙе берләштереүсе киң кимәлле педагогик мәғариф системаһы эшләй. Беренсе нигеҙ — был юғары һәм урта профессиональ педагогик мәғариф йүнәлешенең донъяуи белем биреү концепцияһы. Икенсе концептуаль нигеҙ — был Рәсәйҙә үҙләшергә теләүсе көнбайышта йәшәгән күп кимәлле мәғариф. Рәсәйҙә педагогтарҙы урта һәм юғары профессиональ уҡыу йорттары әҙерләй. Совет осорондағы кеүек, педагогик белем биреү өлкәһендә профессиональ йүнәлеш алыу (ориентация) мәктәптәрҙә, профессиональ белем бирмәһә лә, уҡыусыларға буласаҡ һөнәренә эйә булыу йүнәлеше биреүсе педагогик кластарҙа, башлана. Дөйөм белем биреү дисциплиналарынан башҡа, уҡыу планына психолог-педагогик цикл дисциплиналары инә.

;Педагогик колледждар
Әлеге осорҙа Рәсәйҙә педагогик колледждар — профессиональ педагогик белем биреүҙең тәүге баҫҡысы. Унда уҡыу срогы — 2 йылдан 3,5 йылға тиклем. Педагогия колледждары мәктәпкәсә йәштәге балаларҙы тәрбиәләүсе учреждениеларға һәм башланғыс мәктәптәргә педагогтар әҙерләй. Һөнәрҙәр (специальность) исемлеге төрлөсә. Улар араһында — рәсем буйынса педагогтар, мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениелары тәрбиәселәре, мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениелар һәм башланғыс мәктәптәрҙә үҫешендә тайпылышы булған балаларҙы тәрбиәләүсе һәм уҡытыусы педагогтар.

;Юғары уҡыу йорттары
Профессиональ педагогик белем биреүҙең икенсе баҫҡысы — юғары уҡыу йорттары. Юғары педагогик белемде махсуслашҡан юғары педагогик уҡыу йорттарында ла, психологтар һәм педагогтар әҙерләүсе юғары уҡыу йорттарында ла алырға мөмкин. Улар араһында социаль университеттар, университеттар һ. б. Юғары педагогик уҡыу йорттарында бирелгән һөнәрҙәр (специальность) күп төрлө.

;Бакалаврҙар һәм магистрҙар
Күп юғары уҡыу йорттарында белгестәрҙе киң кимәлле әҙерләү индерелгән. Беренсе кимәл — был 4 йыл эсендә һайланған йүнәлеш буйынса педагогик һөнәрен үҙләштереүсе бакалаврҙар; улар төрлө уҡыу йорттарында педагог хеҙмәтен башҡара. Икенсе кимәл — 2 йыл дауамында күп төрлө педагогик проблемаларҙы хәл итеү һәм ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге менән шөғөлләнеү мөмкинлегенә эйә магистрҙарҙы әҙерләй.
;Аспирантура
Хәҙерге осорҙа педагогтарҙы әҙерләүҙең өсөнсө кимәле булып юғары уҡыу йорттарында педагогтар әҙерләү бурысын үтәүсе, юғары квалификациялы ғилми-педагогик кадрҙар әҙерәләүсе аспирантура һәм докторантура.
 
'''Мәғарифтың күп кимәлле системаһы'''
  
Болон процесы — Болон килешеүе сиктәрендә Европа илдәре мәғариф системаларының юғары белем биреүҙең берҙәм европа арауығында яҡынайыу һәм яраҡлашыу процесы. 2003 йылдың сентябрендә Европа илдәре мәғариф министрҙарының Берлинда үткән осрашыуында Рәсәй Болон процесына ҡушыла. Киң кимәлле мәғарифтың проблемалары бик ҡатмарлы һәм күп аспектлы. Әлегә тиклем мәғарифтың киң кимәлле системаһы тулыһынса билдәләнмәгән. Күп тикшеренеүселәр һәм дәүләт институттары көнбайышта күптән үҫешкән күп кимәлле Европа мәғарифын Рәсәй мәғарифы шарттарына ҡулайлаштырыу буйынса үҙҙәренең моделдәрен тәҡдим итә.

;Мәғарифта бакалавр һәм магистр
4 йыллыҡ программа материалын үҙләштергән бакалавр белеменә эйә студентҡа үҙе алған һөнәре буйынса төрлө типтағы белем биреү учреждениеларында уҡыусыларҙы тәрбиәләү һәм уҡытыу хоҡуғын биргән диплом тапшырыла. [[Магистр]] дипломына эйә булырға теләгән кеше, иң тәүҙә бакалавр дипломын алырға, артабан 2—3 йыл уҡып, бакалавр башҡарған функцияны тормошҡа ашырыу менән бер рәттән белем биреү учреждениеларында ғилми-тикшеренеү эше менән шөғөлләнергә, етәксе булып эшләргә тейеш.

Хәҙерге осорҙа буласаҡ педагогтарҙың '''профессиональ әҙерлек кимәлдәре''':
* профессиональ ориентация кимәле (мәктәптең педагогик кластары);
* урта профессиональ белем (педагогия колледждары);
* юғары профессиональ белем (юғары уҡыу йорттары);
* юғары профессиональ белем биреү йорттары өсөн ғилми-педагогик кадрҙар әҙерләү (аспирантура, докторантура).

=== Педагог-профессионалдың формалашыуында үҙ алдына уҡыуының һәм үҙ-үҙен тәрбиәләүенең роле һәм урыны ===
[[Файл:Перов Учитель.jpg|мини|[[Перов Василий Григорьевич]] «''Рәсем уҡытыусыһы»'' (1867)]]
 
;Үҙтәрбиә методтары:
* үҙкүҙәтеү (уҡытыусы тәртибенең режиссураһы&lt;ref name=&quot;er&quot; /&gt;);
* үҙанализ;
* үҙбойороҡ;
* үҙотчёт;
* үҙраҫлау;
* үҙғәйепләү;
* үҙьязалау;
* рефлексия (кешенең үҙ уй-фекерҙәрен, мауығыуҙарын, эмоцияларын һ.б. анализлау рәүешендәге теоретик эшсәнлеге) һ. б.

;Үҙтәрбиә йоғонтололоғо шарттары:
* педагогик ярҙам һәм етәкселек;
* тәрбиәләнеүселәрҙең үҙтәрбиә мөһимлеген һәм уның технологияһына эйә булыуға ынтылышын аңлау;
* тәрбиә менән үҙтәрбиәнең үҙ-ара килешеп эш итеүе;
* тәрбиәләнеүселәрҙең әүҙем эшмәкәрлеге.

;Педагогтың үҙтәрбиә юлдары
* Шәхескә социаль талаптар.
* Асылыңды танып белеү (тышҡы баһаларҙы һәм йоғонтоларҙы ҡабул итеү, үҙанализ, үҙбаһа).
* Үҙ өҫтөнән эште планлаштырыу (перспектива — маҡсат, бурыс ҡуйыу, программа төҙөү).
* Программаны тормошҡа ашырыу — Әҙерлек — психологик (мотивация, ҡыҙыҡһыныу, ҡуйылған маҡсаты (психология), ыңғай шәхси Мин-концепцияһы).
* Практик әҙерлек (белем, оҫталыҡ, күнекмә).
* Үҙконтроль һәм үҙкоррекция&lt;ref name=&quot;cod&quot; /&gt;.

;Үҙ асылыңды танып белеү
Шәхес үҫеше үҙпрограммаһы буйынса үҙ шәхесен камиллаштырыу мөмкинлеге тураһындағы үҙпрогнозын матдилаштырыуы. Шәхестең тәртибе һәм эшмәкәрлеге принциптарына әйләнгән үҙтәрбиә программаһын төҙөү яйлап йәшәү ҡағиҙәләре системаһын булдырыуҙан башлана. Мәҫәлән, бер ваҡытта ла һәм бер ҡайҙа ла һуңламаҫҡа; бер ваҡытта ла һәм бер кемгә лә бер һүҙ менән: «эйе», «юҡ» тигән яуап бирмәҫкә — башҡа төрлө яуап формаларын эҙләргә; бер ваҡытта ла һәм бер кемгә лә ярҙамдан баш тартмаҫҡа һ. б. Үҙтәрбиә программаһы менән бергә шулай уҡ үҙ өҫтөңдән эшләү планын: оҙайлы ваҡытҡа план-максимум һәм план-минимум (көнгә, аҙнаға, айға) төҙөргә мөмкин.

;Үҙтәьҫир
Үҙйоғонто саралары һәм ысулдары сикһеҙ төрлө. Үҙ шәхесенең үҙенсәлектәрен һәм аныҡ шарттарҙы иҫәпкә алып, һәр кеше уларҙың иң ҡулай бәйләнешен һайлай. Үҙтәрбиә саралары араһында үҙенең психик торошо менән идара итеү йәғни үҙкөйләү саралары айырым урын алып тора. Уларға төрлө өҙөү, үҙмауығыу (самоотвлечение), мускулдарҙы хәлһеҙләндереү (релаксация), шулай уҡ үҙкүндереү, үҙбойороу, үҙконтроль, үҙ-үҙен ышандырыу һ. б. Һуңғы йылдарҙа, киң популярлаштырылыуы арҡаһында, йышыраҡ махсус һүҙ формулалары — аутотренинг ярҙамында маҡсатҡа йүнәлешле методтар һәм алымдар йышыраҡ файҙаланыла&lt;ref name=&quot;sl&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==

=== Комментарийҙар ===
{{комментарии}}
{{примечания|2}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Уҡытыусы]]
* [[Педагогика]]
* [[Уҡыусы]]
* [[Гувернёр]]
* [[Мәсәғүт уҡытыусылар институты]]

== Әҙәбиәт ==
* {{книга  | автор= Джоэл Харрингтон |заглавие=  Праведный палач. Жизнь, смерть, честь и позор в XVI веке  | оригинал=  Joel F. Harrington.  The Faithful Executioner: Life and Death, Honor and Shame in the Turbulent Sixteenth Century | издательство= Альпина нон-фикшн|год=2020|место = М.|cтраниц= 438|isbn=978-5-00139-190-6|ref= Харрингтон}}
* Кульшарипов М.М., Низамов А.Г. История Башкирского государственного университета. Уфа, 1997;
* Алмаев Р.З. Школьное образование в Башкирской АССР: история, достижения, традиции. Уфа, 2008; 
* Ергин Ю.В. У истоков университетского образования: очерки о предыстории Башк. гос. ун‑та. Уфа, 2009.

== Һылтанмалар ==
* [http://pedlib.ru/ Педагогическая библиотека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190322184609/http://pedlib.ru/ |date=2019-03-22 }}
* [http://www.herzen.spb.ru/ РГПУ им.А.И.Герцена]
* [http://pedlib.ru/ Педагогическая библиотека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190322184609/http://pedlib.ru/ |date=2019-03-22 }}
* [http://yum.my1.ru/ Сообщество учителей онлайн английского]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://bashenc.online/ru/articles/76848/ Съезды учителей] 
* [http://bashenc.online/ru/library/24/ И. И. Валиев. Средняя и высшая школа современной России (1991– 2011 годы)]
* [http://bashenc.online/ru/articles/88791/ ЛИКВИДАЦИЯ НЕГРАМОТНОСТИ]
* [http://bashenc.online/ru/articles/76955/ УЧИТЕЛЬСКИЙ ИНСТИТУТ в Уфе]
* [https://www.bashinform.ru/news/obrazovanie/2026-08-24/glava-bashkirii-podpisal-ukaz-o-povyshenii-prestizha-professii-uchitelya-4662003 Глава Башкирии подписал указ о повышении престижа профессии учителя. ИА «Башинформ», 24 августа 2026 года]{{ref-ru}} {{V|25|06|2026}}

[[Категория:Педагогик профессиялар]]
[[Категория:Эш төрө буйынса ҡатын-ҡыҙҙар]]</text>
      <sha1>co7melqm3enzi7vzt8ti68fmnknot4m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талпандар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15016</id>
    <revision>
      <id>1303182</id>
      <parentid>1303030</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T16:19:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12028" sha1="jftw6mp7f60n3bus0iob9wbvztpnuom" xml:space="preserve">{{Таксон
| name              = Талпандар
| regnum            = Хайуандар
| image file        = House_Dust_Mite.jpg
| image descr       = ''Dermatophagoides pteronyssinus''
| image title       = Dermatophagoides pteronyssinus
| parent            = Arachnida
| rang              = Подкласс
| latin             = Acari
| author            = [[Лич, Уильям Элфорд|Leach]], 1817 
| syn               = 
| typus =
| children name = Надотряды
| children =
* [[Acariformes|Акариформные клещи]]
* [[Parasitiformes|Паразитиформные клещи]]
* [[Opilioacariformes|Клещи-сенокосцы]]
| wikispecies = Acari
| commons = Category:Acari
| itis = 733321
| ncbi = 6933
| eol =
| grin =
| ipni =
}}

'''Талпандар''' ({{lang-la|Acari, Acarina}}, урыҫ.клещи́) — [[Arthropoda|быуынтыҡ аяҡлылар]] тибы [[Arachnida|үрмәксе һымаҡтар]]  класына ҡарайҙар (подкласс  ''Acari''). 

Был кластағы иң күп таралған төркөм. 2011 йылғы мәғлүмәттәр буйынса  54617 төр талпан асыҡланған. Шул иҫәптән 144 төрҙең ҡаҙылма ҡалдыҡтары ғына билдәле.  

Шулай күп таралыуҙарына уларҙың бик ваҡ булыуҙары, тупраҡтың  серегән  үҫемлек ҡалдыҡтары менән байытылған өҫкө  ҡатын үҙләштереүҙәре   тора.

[[Зоология]]ның талпандарҙы өйрәнеү тармағы ''[[акарология]]'' тип атала..

== Ҡылыҡһырлама ==

Талпандар — бик ваҡ үрмәксе һымаҡ хайуандар. Тәндәре тоташ йәки ике өлөштән тора. Әммә был  үрмәкселәрҙең тән бүленешенә тап килмәй (баш-күкрәк һәм ҡорһаҡ).Уларҙың тән бүленеше баш яғына яҡыныраҡ үтә.Тән өслоҡтары 6 пар.

Тәүге пар  булып   яңаҡтар (хелицерҙар) тора. Ҡайһы бер төрҙәргә тишеүсе- сәнскес яңаҡтар, икенселәренә кимереүсе яңаҡтар  хас. Икенсе пары — аяҡ-һәрмәүестәр  (педипальпылар). Улар ҙа ауыҙ ағзаларын төҙөүҙә ҡатнашалар. Тән ослоҡтарының  4 пары ҡорһаҡҡа тура килә һәм   йөрөү аяҡтары булып тора.

Талпандар, ғәҙәттә 0,2—0,4 мм, һирәк осраҡта 3 мм-ғаса. Күпселеге ваҡ һәм микроскопик дәүмәлендә 0,08 миллиметрҙан алып (80 мкм) 1 миллиметрға тиклем етә. Ҡайһы бер  паразиттарҙың  инә заттары ҡан һурғанда кәүҙәһен 10-20 миллиметрға тиклем арттырырға мөмкин. 

Микроскопик бәләкәй ҙурлыҡ алыуҙары,  беренсе сиратта, әҙер туҡланыу һәм йәшәү урынында — тупраҡта һәм серей башлаған үҫемлек түшәлмәһендә тереклек итеүҙәре арҡаһында, талпандар  киң таралыу  алған. 

Күп  талпандар  сапрофагтар йәки йыртҡыстар. Төрлөһө төрләсә туҡлана, үҫемлек һуттары, мал тиҙәктәре һәм ҡан менән туҡланғандары ла бар.

Тупраҡтағы бер төрлө талпандар бәләкәй үңәҙҙәр, ылымыҡтар һәм үҫемлектәрҙең сереүсе ҡалдыҡтары, ә икенселәре бик ваҡ хайуандар менән туҡланыуға яраҡлашҡан. 

Талпандарҙың ҡаты йәки йомшаҡ аҙыҡ менән туҡлан ыуына бәйләнешле рәүештә, уларҙың ауыҙ ағзалары ла үҙгәрә. Ҡаты аҙыҡты ашар өсөн талпандарҙа кимереү өсөн яраҡлаш ҡан ауыҙ хасил була — яңаҡтарында аҙыҡ өлөшсәләрен иҙеү өсөн тештәр барлыҡҡа килә. 

Йомшаҡ аҙыҡ менән туҡланыусы талпандарҙың ауыҙ өлөштәре тешләү-имеүгә яйлаша — яңаҡтары тупраҡ аҫтындағы үҫемлектәрҙең һәм хайуандарҙың япмаһын тишеп, уларҙан туҡлыҡлы һуттарҙы һура торған нескә энә һымаҡ төктәргә әйләнә. 

== Талпандарҙың тәбиғәттә һәм кеше тормошонда  әһәмиәте ==
Талпандар, бигерәк тә тупраҡ талпандары, ҡороған үҫемлек ҡалдыҡтарын тарҡатып, уңдырышлы тупраҡ барлыҡҡа килтереүҙә ҡатнаша. Талпандар араһында йыртҡыстар күп. Улар кеше өсөн зарарлы булған үҫемлек аҙыҡ менән туҡланыусы талпандарҙы юҡ итә.

Рәсәйҙә ауыл хужалығына зарар килтереүсе талпандарҙың  100-ҙән ашыу төрө билдәле. 

Улар араһында бар ерҙә таралған ғәҙәттәге үрмәксе талпан бөтәһенән дә күберәк зарар килтерә. Ул талымһыҙ, күп төрлө аҙыҡ ашай: 200-ҙән ашыу төрҙәге үҫемлектәрҙең һуты менән туҡлана ала. Был —0,3—0,4 мм оҙонлоҡтағы оҙонса түңәрәк кәүҙәле, яҙын йәшкелт һары, көҙөн  ҡыҙыл төҫтәге талпан. 

Үрмәксе талпандар япраҡтарҙың аҫҡы яғына тупланып йәшәй. Уларҙы үрмәксе ебе менән сырмап ала. Көньяҡ райондарында  улар емеш ағастарына, ҡауын-ҡарбуз культураларына ҙур зыян килтерә. Оранжерея һәм парк үҫемлектәрен зарарлай. 

Үрмәксе талпандарҙы юҡ итер өсөн  баҫыуҙарға  ағыулы химикаттар һиптерәләр. 

Йорт хайуандарында паразит булып йәшәүсе талпандар ҙа зарарлы. Уларҙың ҡайһы берҙәре кешеләргә лә ҡаҙала. Был бигерәк тә Европала, Ҡырымда һәм Кавказда тереклек итеүсе эт талпаны  һәм  бөтә Евразия  буйынса көньяҡ тайгала осрай торған тайга талпаны була. 

Улар ҡан имер өсөн күп кенә умыртҡалы хайуандарға һәм кешегә һөжүм итә. Талпандар үҙҙәренең ҡорбанын үҫемлектәрҙә лә һағалап тора.

Ҡ ан һурғанда эт талпанының кешегә нервылар системаһының ҡаты ауырыуын — энцефалит, талпан тимгелле тифы йәки башҡа йоғошло ауырыуҙар йоҡтороуы ихтимал. 

Тайга талпаны талпан энцефалитын тыуҙырыусы бактерияларҙы таратыуҙа төп сығанаҡ булып тора. Тәбиғи шарттарҙа энцефалит ауырыуын тыуҙырыусы бактерия тояҡлы ҡырағай хайуандарҙың тәнендә була. Был хайуандар бактериянан ауырымай. Бактерия бер хайуандан икенсеһенә уларҙың ҡанын имгән талпандар аша күсә.

Бактериялар менән зарарланған талпандар һөжүм итһә, кеше энцефалит менән ауырый башлай. Был ауырыуҙың сәбәбен,  ҡырағай хайуандарҙан кешегә йоҡтороуҙа талпандарҙың роле академиктар Евгений Никанорович Павловский һәм Лев Александрович 3 и л ь б е р етәкселегендәге  ғалимдар тарафынан асыла һәм өйрәнелә.

Ҡорсаңғы талпаны кешелә ҡорсаңғы  ауырыуын тыуҙыра. 0,3—0,4 мм оҙонлоҡтағы был талпан тире эсендә 15 мм-ға еткән юлдар тишә. Был саҡта тире бик ныҡ ҡысыта. Сир ҡул биреп иҫәнләшкәндә, кейем йәки таҫтамал аша тарала.

Кешелә һәм йорт хайуандарында  талпандар тыуҙырған  ауырыуҙарҙы акариаз тип атайҙар.

== Классификация ==
Классификацияларҙың  береһе буйынса   Acari  аҫкласы   өс өҫотрядҡа (''Opilioacariformes'', ''Parasitiformes'', ''Acariformes''), ҡараған  350-ҙән ашыу  ғаиләне, 4000 ырыуҙы  берләштерә&lt;ref name=neglected-cousin/&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery perrow=&quot;3&quot;&gt;
Рәсем:Flat_mite,_Brevipalpus_phoenicis.jpg|''[[Brevipalpus phoenicis]]''
Рәсем:Rust_Mite,_Aceria_anthocoptes.jpg|''[[Aceria anthocoptes]]''
Рәсем:Varroa Mite.jpg|''[[Varroa jacobsoni]]''
Рәсем:Adult deer tick(cropped).jpg|''[[Ixodes scapularis]]''
Рәсем:Raoiella indica.jpg|''[[Raoiella indica]]''
&lt;/gallery&gt;

== Шулай уҡ ҡарарға була ==
* [[Амбар талпандары]]
&lt;!-- * ''[[Acarinarium]]''
* [[Водяные клещи]]
* [[Амбарные клещи]]
* [[Клещевой энцефалит]]
* [[Чесотка]]
 --&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|refs=
&lt;ref name=neglected-cousin&gt;Harvey M. S. (2002). The neglected cousins: what do we know about the smaller arachnid orders? Journal of Arachnology, vol. 30, pp. 357—372. [http://www.americanarachnology.org/JoA_Congress/JoA_v30_n2/arac-30-02-357.pdf pdf] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;
}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Жизнь животных. Энциклопедия в шести томах. Том 3''. Общая редакция члена-корреспондента АН СССР профессора Л. А. Зенкевича. — Москва: Просвещение, 1969. — 576 с.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Клещи, отряд паукообразных}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.krugosvet.ru/articles/02/1000287/1000287a1.htm Информация о клещах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090321223221/http://www.krugosvet.ru/articles/02/1000287/1000287a1.htm |date=2009-03-21 }} в электронной энциклопедии [http://www.krugosvet.ru «Кругосвет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813200639/http://www.krugosvet.ru/ |date=2009-08-13 }}
* [http://encephalitis.ru/index.php?newsid=19 Информация об иксодовых клещах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090430145017/http://encephalitis.ru/index.php?newsid=19 |date=2009-04-30 }} на сайте [http://encephalitis.ru Энцефалит.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227175208/http://encephalitis.ru/ |date=2009-02-27 }}

{{Entomology-stub}}
[[Категория:Талпандар| ]]
[[Категория:Быуынтыҡ аяҡлылар отрядтары]]</text>
      <sha1>jftw6mp7f60n3bus0iob9wbvztpnuom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лайнаталь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29258</id>
    <revision>
      <id>1303211</id>
      <parentid>1280758</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T05:22:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>18660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:DEU Leinatal COA.jpg]] → [[File:DEU Leinatal COA.svg]] JPG → SVG</comment>
      <origin>1303211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5124" sha1="i1wx7qpueawfnqmkpxix9vufjyxklqe" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Лайнаталь 
 |төп исеме                                         = Leinatal 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Leinatal COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 50|lat_min = 54|lat_sec     0 
 |lon_dir= E |lon_deg = 10|lon_min = 38|lon_sec  = 0 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Гота (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Гота (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Клаус Енш  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 35,95  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 360  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 3761 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 99894 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = GTH 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 67 083 
 |Commons-тағы категория                     =  Leinatal 
 |сайт                                                                  = http://www.gemeinde-leinatal.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Лайнаталь''' ({{lang-de|Leinatal}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса коммунала 3761 кеше йәшәй.  [[Майҙан]]ы — 35,95 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 360 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99894 һәм автомобиль коды — GTH. 
 
==  Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
==  Һылтанмалар ==
* [http://www.gemeinde-leinatal.de/ Рәсми сайт].

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>i1wx7qpueawfnqmkpxix9vufjyxklqe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тәбиғәт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75312</id>
    <revision>
      <id>1303188</id>
      <parentid>1246620</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T21:34:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27545" sha1="m8s570ke1lbkrvwxxtkka4685kkqgjm" xml:space="preserve">'''Тәбиғәт''' — [[йыһан]]дағы [[Материя (философия)|матди]] тормош. Дөйөм алғанда, тәбиғи фәндәрҙең өйрәнеү һәм тикшереү объекты. Йәнле һөйләштә «тәбиғәт» һүҙе йәшәү мөхитен, кеше тәьҫиренән башҡа барлыҡҡа килгән бар тирә-яҡты аңлатыу өсөн ҡулланыла.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Hopetoun falls.jpg|center|220px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Galunggung.jpg|center|220px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:The Earth seen from Apollo 17.jpg|center|180px]]
 |-
 |Хоптаун Фолс шарлауығы, [[Австралия]]
 |[[Галунггунг]] ҙур янартауы(вулкан) атылған  ваҡытында [[йәшен ялтлауы]], [[Көнбайыш Ява]], 1982 йыл
 |1972 йылда Аполлон-17 экипажы тарафынан төшөрөлгән [[Ер]]ҙең фотоһы
|}

== Ер ==
{{Main|Ер|Ерҙе өйрәнеүсе фәндәр|Ер төҙөлөшө}}

[[Ер]] — әлеге ваҡытта билдәле йәшәү булған, йәнле тәбиғәте булған берҙән-бер планета. Уның тәбиғәт үҙенсәлектәре бик күп ғилми тикшеренеүҙәр предмете булып тора.

[[Ҡояш системаһы]]ндағы ҡояштан алып өсөнсө урында ([[Меркурий]] һәм [[Венера (планета)|Венера]]&lt;nowiki/&gt;нан һуң) торған ер төркөмөндәге планета. Ул ер төркөмөндәге планеталар араһында диаметры, ауырлығы һәм тығыҙлығы буйынса, иң ҙуры.

Төп [[климат]]&lt;nowiki/&gt;ик үҙенсәлектәре: Ерҙең ике ҙур поляр өлкәһе, сағыштырмаса тар ике уртаса зонаһы һәм бер киң экваториаль-тропик өлкәһе бар.

[[Планета]]&lt;nowiki/&gt;ла яуым-төшөм микдары ҡайһы өлкәһе булыуына ҡарап киң дәирәлә айырыла һәм йылына бер нисә миллиметрҙан алып бер нисә метрға тиклем арауыҡта тибрәлә.

Ерҙең 71 % тиклем өҫкө йөҙөн [[донъя океаны]] биләй. Ҡалған өлөшө [[континент]]&lt;nowiki/&gt;тарҙан һәм [[утрау]]&lt;nowiki/&gt;ҙарҙан тора. Кеше йәшәгән ҡоро ерҙең иң күп өлөшө төньяҡ ярымшарға тура килә.

Ерҙә быуаттар төпкөлөнән килән геологик һәм биологик әүерелештәр эҙһеҙ үтмәгән. Планетаның өҫкө йөҙө туҡтауһыҙ күсеп йөрөүсе бер нисә [[Литосфера|литосфер]]&lt;nowiki/&gt;а плиталарына бүленгән. Был хәл континенттарҙың әленән-әле ҡушылыуына һәм айырылыуына килтерә.

Ерҙең эске өлөшө ирегән мантияның ҡалын ҡатламынан һәм магнит яланы .генерациялаусы тимер ядронан тора.

Атмосфераның әлеге хәле баштағы торошонан ныҡ үҙгәреш кисергән. Был йәнле тәбиғәттең төрлө формаларының тереклек эшмәкәрлеге һөҙөмтәһе булып тора.

Хәҙерге торошонда шарттарҙың даимилығы, экологик тигеҙләнеш хәлендә тороуы ла — [[Йәнле тәбиғәт билдәләре|йәнле тәбиғәт]] эшмәкәрлеге.

Географик киңлеккә һәм башҡа факторҙарға бәйле, ерҙең төрлө нөктәләрендә климаттағы айырмалар ҙур ғына булһа ла, планатала уртаса глобаль климат етерлек дәрәжәлә тотороҡло килә (во время межледниковых периодов). Ә инде уртаса глобаль температураның 1—2&amp;nbsp;°C -ҡа үҙгәреп алыуы тарихи дәүерҙәр барышында экологик балансҡа һәм Ер географияһына ныҡ ҡына шауҡым яһап-яһап ала.

== Геология ==
{{Main|Геология}}
[[Файл:Tectonic plate boundaries.png|thumb|300px|Тектоник плиталар сигенең өс төрө]][[Геология]] — ер ҡабығының төҙөлөшө, составы, ундағы файҙалы ҡаҙылмалары тураһындағы фәндәр комплексы. Ерҙәге

материалдарҙың составын, структураһын, физик үҙсәнлектәрен, тарихын һәм динамикаһын, уларҙы барлыҡҡа килтергән, үҙгәрткән, күсергән процестарҙы өйрәнә.

Геология — минераль һәм углеводород [[сеймал]]&lt;nowiki/&gt;ын табыуҙа, тәбиғи афәттәрҙең, стихиялы бәлә-ҡазаларҙың эҙемтәләрен прогнозлауҙа, геотехник өлкәләрҙә иҫәп-хисабта&lt;sup&gt;[en]&lt;/sup&gt; һәм үткән дәүерҙәрҙәге климат һәм мөхитте өйрәнеүҙә төп академик дисциплиналарҙың береһе.

== Атмосфера, климат и погода ==
{{Main|Атмосфера Земли|Климат|Погода}}
[[Файл:Top of Atmosphere.jpg|thumb|Синий свет рассеивается газами в атмосфере сильнее, чем другие длины волн, тем самым придавая Земле синий ореол]]
Планетар экосистеманың тотороҡлоғон тотоп тороуҙа Ерҙең атмосфераһы төп факторҙарҙың береһе булып тора.
Ерҙе уратып алған газдарҙың йоҡа ҡатламы планетаның тартыу көсө менән тотолоп тора. Атмосферы 78 % [[азот]]&lt;nowiki/&gt;тан, 21 % [[кислород]]&lt;nowiki/&gt;тан, 1 % [[аргон]]&lt;nowiki/&gt;дан, углекислый газдан, һыу парҙарынан һәм башҡа күп булмаған ҡушылмаларҙан тора.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/Numbers/Math/Mathematical_Thinking/ideal_gases_under_constant.htm
 |title       = Ideal Gases under Constant Volume, Constant Pressure, Constant Temperature, &amp; Adiabatic Conditions
 |publisher   = NASA
 |accessdate  = 2007-01-07
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/6179uUEbb?url=http://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/Numbers/Math/Mathematical_Thinking/ideal_gases_under_constant.htm
 |archivedate = 2011-08-21
 |deadlink    = yes
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=Natural variability of atmospheric temperatures and geomagnetic intensity over a wide range of time scales |издание=[[Proceedings of the National Academy of Sciences|Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |том=99 |номер=90001 |страницы=2546—2553 |doi=10.1073/pnas.022582599 |pmid=11875208 |pmc=128574 |bibcode=2002PNAS...99.2546P |язык=en |тип=journal |автор=Pelletier, Jon D. |год=2002}}&lt;/ref&gt;.

Өҫкә күтәрелгән һайын [[атмосфера баҫымы]] кәмей бара. 19—20 км бейеклектә баҫымдың кәмеүе һыуҙың һәм организмдағы туҡыма шыйыҡлығың ҡайнауына килтерә. Кеше физиологияһы өсөн «йыһан» 15—19 км бейеклектә үк башлана.

Ерҙең атмосфераһында 11 -ҙән алып 50 км тирәһе бейеклектә (тропик киңлектәрҙә 25—30 км, уртаса киңлектәрҙә 20—25, в поляр киңлектәрҙә 15—20 км бейеклектә) озон ([[Озон|O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]]) ҡатламы бар. Озон ҡатламы бар тереклекте үлемесле [[Ультрафиолетовое излучение|ультрафиолет (УФ)]] нурҙарҙан һаҡлап тороусы ҡалҡан булып тора. Атмосфера шулай уҡ төнөн йылылыҡты һаҡлай, температура тирбәлеүҙәрен кәметә.

Планетар климатҡа төрлө факторҙар йоғонто яһай: океандағы ағымдар, ер өҫтөнөң ҡайтарыу һәләте, сағылдырыу һәләте (лат. albus, альбе́до — «белый»), парник газдары, [[ҡояш]]&lt;nowiki/&gt;тың яҡтыртыу дәрәжәһе, планетаның орбитаһындағы үҙгәрештәр һәм башҡалар . Ғалимдарҙың фекеренсә, Ер үҙ тарихында боҙлоҡ дәүерҙәрен дә үҙ эсенә алып, климаттың әллә күпме ҡырҡа үҙгәрештәренә дусар була.

Айырым төбәктәрҙең климаты иң беренсе нәүбәттә төбәктең ҡайҙа урынлашыуына, ниндәй киңлектәрҙе үҙ эсенә алыуына бәйле. Ҡайһы бер төбәктәр экваториаль климаттан башлап көньяҡ һәм төньяҡ ҡотоптарға тиклем барып етәләр. Климат шулай уҡ, миҙгелгә бәйле. Ә миҙгел ер күсәренең орбита яҫылығына ҡарата торошона (ауышлыҡ) бәйле. Ауышлыҡ һөҙөмтәһендә йыл әйләнәһендә планетаның төрлө урындарына, өҫкө йөҙөнә ҡоящ энергияһы тигеҙ төшмәй. Ер орбита буйлап күскән ыңғайына миҙгелдәр алмашына бара. Ниндәй ваҡытты алһаң да, төньяҡ һәм көньяҡ ярымшарҙарҙа ҡапма-ҡаршы миҙгел булып сыға.

Көн торошо күренештәре тотошлай тиерлек атмосфераның (тропосферала) түбәнге өлөшөндә бара һәм йылылыҡты таратыуҙың, бүлеүҙең конвектив системаһы (ағым) булып тора. Океан ағымдары климат яһаусы мөһим фактор булып тора. Бигерәк тә, ҡеүәтле термохалин һыу аҫты циркуляцияһы йылылыҡ энергияһын экватор зоналарынан алып ҡотопҡа тиклем тарата. Был ағымдар уртаса зонаның йәйе менән ҡышы араһындағы [[температура]] айырмаларын йомшартыу эшен атҡаралар. Әгәр ошо йылылыҡ энергияһын океан һәм атмосфера ағымдары таратмаһа, тропикахла күпкә эҫерәк һәм ҡотоптарҙа тағы ла һалҡыныраҡ булыр ине.

Көн торошо ыңғай ҙа, кире лә эҙемтәләрҙә килтерергә мөмкин. Торнадо, [[дауыл]], циклон кеүек экстремаль күренештәр ҡеүәттәре менән әллә күпме ҡыйралыштарға килтерә алалар.

[[Үҫемлектәр]] донъяһы миҙгелдәрҙәге көн торошона, уның күп йылдарға һуҙылған ҡырҡа үҙгәрештәренә ныҡ бәйле. Ә Үҫемлектәр донъяһындағы үҙгәрештәр үлән менән туҡланыусы [[хайуандар]] тормошонда ла үҙгәрештәргә килтерә.

Көн торошо хаотик система. Мәхиттәге ҙур булмаған үҙгәрештәр ҙә көн торошон үҙгәртә ала. Шуға һауа торошон бер нисә көнгә генә алдан күҙаллап, алдан әйтеп була Әлеге ваҡытта бөтә донъя буйынса ике процесс бара: уртаса температура арта бара һәм төбәктәрҙәге климат күҙгә күренеп үҙгәрә.

== Ерҙә һыу ==
[[Файл:Drops Impact.jpg|thumb| [[Һыу]] тамсылары]]
'''Һыу'''—[[водород]] һәм [[кислород]]&lt;nowiki/&gt;тан торған химик берләшмә. Ерҙәге бөтә йәшәү формаларының да тереклеге өсөн мотлаҡ булған матдә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/waterforlifedecade/background.html|title=Water for Life|publisher=Un.org|date=2005-03-22|accessdate=2011-05-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6179v4vKy?url=http://www.un.org/waterforlifedecade/background.shtml|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; булып тора.

Ғәҙәттә [[һыу]] терминын ''уның шыйыҡ'' хәленә ҡарата ҡулланабыҙ''.'' Әммә һыуҙың ҡаты хәле лә (боҙ) һәм [[газ]] —һыу пары хәле лә була.

Һыу Ерҙең 71 % -ҡа тиклем өҫкө йөҙөн биләп тора. Был майҙандың күп өлөшө океандарға һәм башҡа эре һыу ятҡылыҡтарана тура килә&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Geo|title=CIA- The world fact book|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2008-12-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Geo |date=2010-01-05 }}&lt;/ref&gt;.

Бынан тыш яҡынса 1,6 % һыу ер аҫтарында һыу йөрөмәле горизонттарҙа һәм около 0,001 % тирәһе һауала пар һәм болоттар, шулай уҡ, яуым-төшөмдәр&lt;ref&gt;[http://www.agu.org/sci_soc/mockler.html Water Vapor in the Climate System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070320034158/http://www.agu.org/sci_soc/mockler.html |date=2007-03-20 }}, Special Report, [AGU], December 1995 (linked 4/2007). [http://www.unep.org/dewa/assessments/ecosystems/water/vitalwater/ Vital Water] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080220070111/http://www.unep.org/dewa/assessments/ecosystems/water/vitalwater/ |date=2008-02-20 }} [[UNEP]].&lt;/ref&gt; хәлендә була.

Океандарҙа ер өҫтө һыуҙарының 97 % -ы тупланған. Боҙлоҡтарға һәм поляр боҙҙарға (полярные шапки) ᐨ 2,4 %, йылға, күл һәм быуаларға — ҡалған 0,6 %. тура килә. Тағын күпмелер һыу тере организмдарҙа һәм кеше етештергән продукцияларҙа.

== Океандар ==
{{Main|Океан}}
[[Файл:Los Roques from plane.jpg|thumb| Ҡош осҡан бейеклектән[[Атлантик океан]] ]]
Ерҙең барлыҡ тиерлек тоҙло һыуҙары океандарҙа тупланған. Океан — [[гидросфера]]ның төп компоненты. Ерҙең был һыу даръяһын айырым океандарға бүлеү йәшәп килһә лә, улар бөтәһе бергә бәйле бер глобаль тоҙло һыу массивы — Донъя океанын йәки глобаль океанды тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.answers.com/Ocean#Encyclopedia Ocean] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110126035624/http://www.answers.com/Ocean#Encyclopedia |date=2011-01-26 }} The Columbia Encyclopedia. 2002. New York: Columbia University Press&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.oceansatlas.com/unatlas/about/physicalandchemicalproperties/background/seemore1.html Distribution of land and water on the planet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216030249/http://www.oceansatlas.com/unatlas/about/physicalandchemicalproperties/background/seemore1.html |date=2012-02-16 }} UN Atlas of the Oceans&lt;/ref&gt;.

Ер өҫтөнөң 71 % тирәһе майҙанын (361 млн км²) Донъя океаны биләй . Донъя океанының күп өлөшөндә тәрәнлек 3000 м-ҙы ашып китә. Ә һыуҙың уртаса тоҙлолоғо меңгә 35 өлөш тәшкил итә (ppt), йәғни 3,5 %.

Океандарҙың төп сиктәре булып [[континент]]тар, төрлө [[архипелаг]]&lt;nowiki/&gt;тар тора. Ерҙә ошондай океандарҙы (ҙурлығы кәмеү тәртибендә): [[Тымыҡ океан]], [[Атлантик океан]], [[Һинд океаны]], [[Көньяҡ океан]] һәм [[Төньяҡ Боҙло океан|Төньяҡ боҙло океан]].

Донъя океанының ҡоро ер йәки һыу аҫты рельефы менән уратып алынған өлөштәрен диңгеҙҙәр, ҡултыҡтар, бухталар тип атайҙар.

Шулай уҡ, Ерҙә Донъя океаны менән тоташмаған һәм майҙаны бәләкәйерәк булған ябыҡ тоҙло һыу ятҡылыҡтары бар. Мәҫәлән, Арал диңгеҙе һәм Ҙур Тоҙло күл.

== Күлдәр ==
{{Main|Күл}}
[[Файл:Lake mapourika NZ.jpeg|thumb|Яңы Зеландиялағы Мапурика күле]]
Күл — тәбиғи йәки кеше тарафынан яһалма ҡоорлған һыу ятҡылығы, [[гидросфера]] компоненттарының береһе. Диңгеҙ (океан) менән бәйләнеше юҡ.&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Спиридонов А.
 |заглавие      = Четырёхъязычный энциклопедический словарь терминов по физической географии
 |место         = М.
 |издательство  = Советская энциклопедия
 |год           = 1980
 |страниц       = 703
 |страницы      = 296
}}&lt;/ref&gt;.

Ерҙә һыу ятҡылығы Донъя океаны менән тоташмаған осраҡта ғына күл тип атала. Шулай уҡ, күл йылға һыуҙары менән туйына һәм быуынан ҙурыраҡ һәм тәрәнерәк булып тора. Тәбиғи күлдәр ғәҙәттә таулы райондарҙа, [[рифт|риф]] зоналарында, боҙлоҡ менән бәйле зоналарҙа урынлашҡан. Башҡа күлдәр ағым булмаған (тоҡон) йәки оло йылғалар ағымына бәйле урындарҙағы осрай.

Ер шарының боҙлоҡ дәүеренән ҡалған, урыны хаотик структуралы дренажға бәйле күлдәре лә бар.

Ваҡыттың геологик масштабы эсендә күлдәр ваҡытлы ғына йәшәй. Сөнки күлдәрҙең яйлап ултырма тоҡом менән күмелеп юҡҡа сығыуы ҡүҙәтеләсәк.

== Быуалар ==
{{Main|Быуа}}
[[Файл:LubotinPerekoshka.JPG|thumb|Слобожанщиналағы Перекошка быуаһы]]
Быуа— торғон (томроҡ) һыу ятҡылығы. Тәбиғи йәки яһалма сығышлы була. Ҙурлығы буйынса күлдән ҡалыша.

.Яһалма быуалар булып торалар: матурлыҡ, биҙәү өсөн эшләнгән һыу баҡсалары({{нп5|Водный сад|водные сады|en|Water garden}}), коммерсия маҡсатынан балыҡ үрсетеү өсөн эшләнгән быуалар ({{нп5|Рыбный пруд|рыбные пруды|en|Fish pond}}), йылылыҡ һаҡлау өсөн ҡояш быуалары ({{нп5|Солнечный пруд|солнечные пруды|en|Solar pond}}).

=== Йылғалар ===
{{Main|Йылға}}
[[Файл:View from Cairo Tower 31march2007.jpg|thumb|Мысырҙың баш ҡалаһы [[Ҡаһирә]] янында [[Нил]] йылғаһы]]

Йылға— тәбиғи һыу ағымы ([[водоток]]). Үҙе һалып алған тәбиғи йырҙаһы буйынса аға. Ер өҫтөнән һәм аҫтынан килгән һыу ағымдары иҫәбенә туйынып, тулыланып тора. Ғәҙәттә йылға һыуын [[океан]]&lt;nowiki/&gt;ға, диңгеҙгә, күлгә ҡоя йәки икенсе бер йылғаға ҡушыла. Ҡайһы бер осраҡтарҙа комлоҡтар араһында, йәиһә һаҙлыҡтарҙа юғала. Шулай уҡ, бер ниндәй һыу ятҡылығына ла барып етмәй ҡорорға ла мөмкин. Шишмә, ҡылымыҡ , родник, инеш кесе йылғалар булып тора.

Йылға — гидрологик циклдың бер өлөшө. Йылғаларҙа һыу ғәҙәттә яуым-төшөмдәрҙән, ер өҫтө ағымдарынан тәбиғи боҙлоҡтар һәм ҡар япмаһы иреүенән, ер аҫты һыуҙарынан һәм шишмәләрҙән йыйыла.

== Экосистемалар ==
{{Main|Экология|Экосистема}}
[[Файл:View of loch lomond.JPG|thumb|Шотландиялағы Лох-Ломонд күле сағыштырмаға ябыҡ экосистема булып тора&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=The fish community of Loch Lomond, Scotland : its history and rapidly changing status |издание={{Нп3|Hydrobiologia}} |том=290 |номер=1—3 |страницы=91—102 |ссылка=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&amp;cpsidt=3302548 |doi=10.1007/BF00008956 |язык=en |тип=journal |автор=Adams, C.E. |год=1994}}&lt;/ref&gt;]]

Экосистема — тере организмдар бергәлегенән ([[биоценоз]]) һәм уларҙың йәшәү мөхитенән торған биологик система (биотоп). Экосистема эсендә үҙ-ара бәйләнештәр системаһы йәшәй, матдә һәм энергия алмашыныуы бар. Экосистемалар үҙ-ара бәйләнештә булған төрлө абиотик и [[Биотические факторы окружающей среды|биоти]]&lt;nowiki/&gt;к компоненттарҙан тора&lt;ref&gt;{{cite web|last=Pidwirny|first=Michael|date=2006|work=Fundamentals of Physical Geography (2nd Edition)|title=Introduction to the Biosphere: Introduction to the Ecosystem Concept|url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/9j.html|accessdate=2006-09-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6179vdUJp?url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/9j.html|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.Экосистеманың структураһы һәм составы уратып алған мөхиттәге төрлө факторҙары йыйылмаһы, улар араһындығы бәйләнештәр системаһы менән билдәләнә. Был факторҙарҙың үҙгәреп тороуы экосистемала динамик үҙгәрештәрҙе барлыҡҡа килтерә. [[Почва|Тупраҡ]], атмосфера, ҡояш нурҙары, һыу һәм тере организмдар экосистеманың иң мөһим компоненттары булып тора. .

.Экосистема сиктәрендә төрҙәр аҙыҡ сылбыры менән бәйләнгән һәм бер-береһенән мохтаж булып торалар. Шулай уҡ үҙ-ара һәм мөхит менән матдәләр һәм энергия менән алмашалар.

Экосистеманан кесерәк элемент ''микроэкосистема тип атала''. Микросистемаға миҫал булып унда тереклек иткән организмдары менән бергә ағас төпһәһе йәки таш һәм уның аҫтындағы тереклек була ала. ''Макроэкосистемға'' бассейны менән бергә барлыҡ экорегионды миҫалға килтереп була&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=Identifying Ecoregion Boundaries |издание=Environmental Management |том=34 |pmid=15883869 |номер=Supplement 1 |ссылка=http://www.fs.fed.us/institute/news_info/Identifying_ecoregion_boundaries.pdf |doi=10.1007/s00267-003-0163-6 |страницы=S14 |автор=Bailey, Robert G. |месяц=4 |год=2004 }}&lt;/ref&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=[[Ильин, Виктор Васильевич|Ильин В. В.]], Калинкин А. Л.|заглавие=Природа науки|место=М.|год=1985|}}
* {{БРЭ|статья=Природа|id=3167920|автор=[[Месяц, Светлана Викторовна|Месяц С. В.]]|том=27|страницы=519—520|ref=Месяц}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
 |Тема         = Природа
 |Портал       = 
 |Викисловарь  = природа
 |Викиучебник  = 
 |Викиверситет = 
 |Викицитатник = Природа
 |Викитека     = 
 |Викивиды     = 
 |Викиновости  = 
 |Метавики     = 
 |Проект       = 
}}
* [http://www.wwf.ru/ Всемирный фонд дикой природы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060901011623/http://www.wwf.ru/ |date=2006-09-01 }}
* [http://www.unep.org/ Программа ООН по окружающей среде]
* [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=184&amp;Itemid=1 Гиперболический рост в живой природе и обществе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200843/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=184&amp;Itemid=1 |date=2016-03-04 }}
* [https://web.archive.org/web/20190127050142/http://edgeslifes.com/category/nature Грани Жизни — живая природа]
* [https://web.archive.org/web/20130813075105/http://strobr.ru/2013/07/31/prirodnyie-chudesa-rossii.html Природные чудеса России]
{{ВС}}

[[Категория:Тәбиғәт]]
[[Категория:Ер (планета)]]
[[Категория:География]]</text>
      <sha1>m8s570ke1lbkrvwxxtkka4685kkqgjm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Урбанизация</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91519</id>
    <revision>
      <id>1303192</id>
      <parentid>1288354</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T23:40:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16992" sha1="8i2n6ycahzh0she9w1h090w3bzocaa1" xml:space="preserve">'''Урбаниза́ция''' ([[Латин теле|лат.]] ''&lt;span lang=&quot;la&quot;&gt;urbanus&lt;/span&gt;'' — ҡалалағыса) — йәмғиәт үҫешендә [[Ҡала|ҡ]]&lt;nowiki/&gt;алаларҙың әһәмиәте күтәрелеү барышы. Урбанизацияның тәүшарттары — ҡалаларҙа сәнәғәт үҫеше, уларҙың мәҙәни һәм сәйәси функциялары артыу, территориаль хеҙмәт бүленеше тәрәнәйеү. Урбанизацияға ауыл халҡының ҡалаларға күсеүе һәм ҡала тирәһендәге ауылдар һәм бәләкәй ҡалалар менән ҡала үҙәге араһындағы маятник хәрәкәте (эшкә, мәҙәни-көнкүреш кәрәге менән ҡалаға килеп йөрөү) көсәйеүе хас. Урбанизацияға ҡапма-ҡаршы процесс рурализация тип атала.

Урбанизация процесы түбәндәгеләр иҫәбенә бара:
* ауыл торама пункттарын ҡалаларға әйләндереү;
* киң ҡала яны зоналары хасил итеү;
* ауыл еренән (провинциянан) ҡалаға күсеү.
Тәбиғи ландшафттарҙы яһалмаға әйләндереү барышы «'''тәбиғәтте урбанизациялау'''» тип атала. Яһалма һәм тәбиғи факторҙарҙың ҡуша һәм йәнәш эволюцияһы '''геоурбанизация''' тип атала, уны геоурбанистика өйрәнә.

Урбанизация йыш ҡына дәүләттәге сәйәси процестарға бәйле була. Мәҫәлән, Р. Адамс&lt;ref&gt;Adams, R. 1966. &lt;/ref&gt; ҡалаларҙың булыуын дәүләттең мотлаҡ билдәләренә индерә. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр урбанизация менән дәүләтселек эволюцияһы араһында тығыҙ бәйләнеш булыуын билдәләй&lt;ref&gt;[http://www.socionauki.ru/authors/grinin_l_e/publ_rus/#2007 А. В. Коротаев, Л. Е. Гринин. Урбанизация и политическое развитие Мир-Системы: сравнительный количественный анализ // История и математика.2007]&lt;/ref&gt;. Әйтәйек, урбанизацияның беренсе фазаһы б.э.т. IV—III мең йыллыҡ башында күҙәтелгән һәм иртә дәүләттәр барлыҡҡа килеү менән бәйле булған. Тәүге үҫешкән дәүләт барлыҡҡа килеү (б.э.т. II мең йыллыҡта Мысырҙа) урбанизацияны тиҙләтеп ебәрә: б.э.т. XIII быуатта донъяла ҡалала йәшәүселәр һаны тәү башлап 1 миллионды үҙа.&lt;ref&gt;Modelski, G. 2003. &lt;/ref&gt; XIX-ХХ бб. урбанизацион шартлау һәм мегаурбанизация бөтә ерҙә лә өлгөргән дәүләтселек таралыу менән бәйлелектә ҡарала&lt;ref&gt;Гринин, Л. Е. 2006. О стадиях эволюции государства. Проблемы теории. История и современность (1): 3-44&lt;/ref&gt;.

Ауыл халҡының ҡалаға ағылыуы эшсе көстәргә ихтыяжды уҙып китә, был йыш ҡына эшһеҙлеккә, социаль-иҡтисади проблемаларҙың киҫкенләшеүенә килтерә.

== Субурбанизация ==
Субурбанизация — эре ҡалалар тирәһендәге ҡала яны зонаһының ҙурайыуы һәм үҫеүе. Һөҙөмтәлә ҡала агломерациялары барлыҡҡа килә. Субурбанизацияла ҡала янында йәшәүселәр һаны агломерацияның үҙәгендәгегә ҡарағанда йылдамыраҡ арта&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/socio/4050/ Субурбанизация]&lt;/ref&gt;.

Халыҡтың етеш тормошо ҡала янында «ауыл тибындағы» йорттар төҙөргә, ҙур ҡалалағы тауыштан, һауа бысраҡлығынан, йәшеллек етмәүҙән һ.б. ҡотолорға мөмкинлек бирә. Ләкин ҡала янында йәшәүселәр ауыл кешеһенә әйләнмәй, ҡала эсендә эшләүен дауам итә. Субурбанизация халыҡта автомобилдәр һаны артыуы менән бара, сөнки ҡала янында инфраструктура етешмәй (магазиндар, мәктәптәр һ. б. юҡ), иң мөһиме — эшләр урын юҡ.

Рәсәйҙә субурбанизация билдәләре иң элек Мәскәү тирәһендә күҙәтелә, ләкин бында уның бер үҙенсәлекле яғы бар: мегаполис халҡының күбеһе ҡалалағы фатирынан баш тартмай, ваҡыттың бер өлөшөн генә ҡала янындағы дачаларҙа үткәрә.

Көнбайыш Европала һәм [[Төньяҡ Америка|&lt;nowiki/&gt;]][[Төньяҡ Америка]]ла субурбанизация 1950-сы йылдарҙа башлана.

Иҡтисадтың компьютерлашыуы барышында һуңғы тиҫтә йыллыҡта хеҙмәт урынының хеҙмәт бурыстарын үтәй торған урындан айырылыуы күҙәтелә: компьютер аша кеше фирманың эшен Ер шарының икенсе сигендә булған хәлдә лә башҡара ала. Ошо арҡала субурбанизацияны тотҡарлаған транспорт проблемаһы ла йомшара һәм «тотош донъя — бер ауыл» концепцияһы барлыҡҡа килә: бөтәһе лә (анығыраҡ итеп әйткәндә — эшмәкәрҙәрҙең мәғлүмәт-коммуникатив типтары) иртәме-һуңмы экологик таҙа ҡала янына күсәсәк {{Ҡалып:ЫС юҡ|1|07|2015}} һәм ҡалалар үҫештән туҡтаясаҡ {{Ҡалып:ЫС юҡ|1|07|2015}}.

Субурбанизация төшөнсәһенә '''рурбанизация''' ([[Инглиз теле|ингл]]. ''Rural'' — ауылдағыса, [[Латин теле|лат.]] ''urbanus'' — ҡалалағыса) төшөнсәһе — ауылдарға ҡала формаларының һәм йәшәү шарттарының таралыуы, урбанизация төшөнсәһен киңерәк аңлау — яҡын. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;84&quot;&gt;Рурбанизация ҡала халҡының ауыл тормаларына күсеүе, ҡалаларға хас хужалыҡ эшмәкәрлеген ауылдарға күсереү менән бара. Рәсәйҙә XXI быуат башынан был күренеш нигеҙҙә Мәскәү өлкәһендә күҙәтелә. Ғәмәлдә ауыл тип һаналған күп торамаларға Мәскәүҙән сәнәғәт предприятиелары һәм келәттәр күсереп төҙөлә, халыҡтың күпселеге ҡаласа йәшәү рәүеше алып бара, Мәскәүҙән һәм башҡа төбәктәрҙән күсенеүселәр иҫәбенә халыҡ һаны арта.&lt;/span&gt;

== Субурбанизацияның кире эҙемтәләре ==
Ҡала янында йәшәүселәр йыш ҡына «автомобиль ҡолона» әүерелә, сөнки ҡала янында йәмәғәт транспорты булмай тиерлек. Ә халыҡ тығыҙ йәшәгән илдәрҙә, мәҫәлән, [[Бельгия|&lt;nowiki/&gt;]][[Бельгия]]ла һәм [[Нидерландтар|&lt;nowiki/&gt;]][[Нидерландтар|Нидерландтарҙа]], ҡала яны торамалары бөтә буш урынды биләй һәм тәбиғи ландшафттарға урын ҡалдырмай. АҠШ-та, КАР-ҙа, Британияла субурбанизация аҡтарҙың ҡасыуы менән бара: ҡалаларҙың үҙәк райондарын негроид расаһы вәкилдәре биләй, ә аҡ тәнле халыҡ ҡала янына күсенә&lt;ref&gt;{{Статья|автор = Eduardo Bonilla-Silva and  David G. Embrick|заглавие = &quot;Every Place Has a Ghetto...&quot;: The Significance of Whites' Social and Residential Segregation|издание = |тип = ''Symbolic Interaction''|год = Summer 2007|номер = Vol. 30, No. 3|страницы = Pages 323-345|issn = }}&lt;/ref&gt;.

Халыҡтың ҡала янына күпләп күсенеүе арҡаһында юлдарҙа тығындар яһала, һауа бысрана, күп ваҡыт юғалтыла һ. б. Быларға ҡаршы ҡала яны йәмәғәт транспортын ҫтереү сараһы күрелә, мәҫәлән, [[Париж]]да RER системаһы төҙөлгән.

Шәхси автотранспорттың күплеге тупраҡты боҙа, ошо арҡала гидро- һәм терморежимдар боҙола, урмандар кәмей, автотранспорт һауаны һәм һыуҙы бысрата&lt;ref&gt;{{Статья|автор = |заглавие = Spatial Distribution of U.S. Household Carbon Footprints Reveals Suburbanization Undermines Greenhouse Gas Benefits of Urban Population Density
Christopher Jones and Daniel M. Kammen
Environ. Sci. Technol., 2014, 48 (2), pp 895–902|издание = |тип = |год = |номер = |страницы = |issn = }}&lt;/ref&gt;, кеше юлда автотрассаларҙа күп ваҡытын үткәрә, быларҙың эҙемтәһе булараҡ. халыҡтың һаулығы насарлана&lt;ref&gt;{{Книга|автор = |заглавие = «Климат, качество атмосферного воздуха и здоровье москвичей» под ред. Б.А.Ревича, изд.НИЦ-Принт Москва 2006|ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = |страницы = |страниц = |isbn = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|автор = |заглавие = http://www.cdc.gov/healthyplaces/articles/Urban_Sprawl_and_Public_Health_PHR.pdf|издание = |тип = |год = |номер = |страницы = |issn = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|автор = |заглавие = https://vk.com/doc-91950628_387432161|издание = |тип = |год = |номер = |страницы = |issn = }}&lt;/ref&gt;. Автоһәләкәттәргә эләгеү хәүефе арта&lt;ref&gt;{{Статья|автор = |заглавие = https://vk.com/doc-91950628_387435218|издание = |тип = |год = |номер = |страницы = 203-204|issn = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|автор = Thomas E. Lambert and Peter B. Meyer|заглавие = Ex-Urban Sprawl as a Factor in Traffic Fatalities and EMS Response Times in the Southeastern United States|издание = JOURNAL OF ECONOMIC ISSUES
Vol. XL
No. 4
December, 2006|тип = |год = |номер = |страницы = |issn = }}&lt;/ref&gt;. Аҙ хәрәкәтләнеү һәм һимереү ҙә һаулыҡҡа зыян килтерә&lt;ref&gt;{{Статья|автор = |заглавие = https://vk.com/doc-91950628_387449724?dl=37dcf5aaad0a94b5c3|издание = |тип = |год = |номер = |страницы = |issn = }}&lt;/ref&gt;.

Ашығыс ярҙам һәм янғын һүндереү машиналары кәрәк урынға оҙағыраҡ килә&lt;ref&gt;{{Статья|автор = |заглавие = Lambert, T. E.; Meyer, P. B. (2008). &quot;Practitioner's Corner: New and Fringe Residential Development and Emergency Medical Services Response Times in the United States&quot;. State 40 (2): 115–124.|издание = |тип = |год = |номер = |страницы = |issn = }}&lt;/ref&gt;.

== Дезурбанизация ==
Дезурбанизация — халыҡтың ҡалаларҙан китеүе.

== Ялған урбанизация ==
[[Файл:Jakarta_slumhome_2.jpg|thumb|[[Джакарта|Джакарталағы]] аласыҡтар]]
Демографик шартлау арҡаһында үҫешеүсе илдәрҙә, бөтәһенән элек [[Латин Америкаһы|Латин Америка]]&lt;nowiki/&gt;һы, [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] илдәрендә '''ялған урбанизация'''. тигән төшөнсә барлыҡҡа килде. Ул яңы эшсе урындары барлыҡҡа килмәгән шарттарҙа ҡала халҡыны һанының йылдам артыуынан тора. Үтә тығыҙ аграр райондарҙан ауыл халҡының ҡалаларға «этәреп сығарылыуы» бара. Ҡалаларға ағылған ауыл халҡы эшһеҙҙәр ғәскәрен тулыландыра, ә торлаҡ етешмәү ҡала ситтәрендә санитария талаптарына яуап бирмәгән һәм уңайлыҡтары булмаған торлаҡ артыуына килтерә.

== Рәсәйҙә урбанизация ==
20-се быуат башында Рәсәйҙәге халыҡтың 87%-ы ауыл ерендә йәшәй. 1887 йылда Рәсәйҙә 50 000 меңдән ашыу кеше йәшәгән 16 ҡала булһа, 1989 йылда РСФСР-ҙа 1001 ҡала булып, 170 ҡалала халыҡтың 70%-ы йәшәй. 2010 йылға ҡала халҡы проценты 73,7 % тәшкил итә (урбанизацияның юғары кимәле)&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2011/03/27/perepis-rosstat-site.html Росстат подвел итоги переписи населения 2010 года — Александр Суринов — «Кем мы себя считаем» — Российская Газета — Росстат представил в &quot;Российской га …]&lt;/ref&gt;.

== Фән ==
Урбанизация процестарын [[XX быуат|XX]] һәм [[XXI быуат]]тар өсөн яңы дисциплина — геоурбанистика өйрәнә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/sociologiya/URBANIZATSIYA.html Статья «Урбанизация» в энциклопедии Кругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150413211625/http://krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/sociologiya/URBANIZATSIYA.html |date=2015-04-13 }}
* [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=25&amp;Itemid=1 Макродинамика урбанизации Мир-Системы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213105224/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=25&amp;Itemid=1 |date=2015-02-13 }}
* [http://demoscope.ru/weekly/2007/0273/barom02.php Статья о росте мирового городского населения на demoscope.ru]
* [http://mx.esc.ru/~assur/ocr/suburbia/suburbia.htm А. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100118110527/http://mx.esc.ru/~assur/ocr/suburbia/suburbia.htm |date=2010-01-18 }}[http://mx.esc.ru/~assur/ocr/suburbia/suburbia.htm В. Никифоров. Рождение пригородной Америки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100118110527/http://mx.esc.ru/~assur/ocr/suburbia/suburbia.htm |date=2010-01-18 }}
* [http://ecsocman.hse.ru/data/777/303/1218/008pIWOWAROWx20x60.l..pdf Ю.][http://ecsocman.hse.ru/data/777/303/1218/008pIWOWAROWx20x60.l..pdf Пивоваров. Урбанизация России в XX веке: представления и реальность]
* [http://demoscope.ru/weekly/knigi/gorod/gorod.html Город и деревня в Европейской России: сто лет перемен. ОГИ, Москва, 2001]

[[Категория:Ҡала]]
[[Категория:Социаль эволюция]]
[[Категория:Мәҙәниәт социологияһы]]
[[Категория:Демографик теория]]
[[Категория:Урбанизм]]</text>
      <sha1>8i2n6ycahzh0she9w1h090w3bzocaa1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрзәндәр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119027</id>
    <revision>
      <id>1303215</id>
      <parentid>1302208</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T09:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19249" sha1="ae2s0ib6v2zzxwcmvi4ho0dexrjgne1" xml:space="preserve">{{Народ
| название      = Эрзәндәр
| самоназвание  = эрзә
| численность   = 517 575 (в России 440 000)&lt;ref&gt;[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=myv Ethnologue and bibliography information on Erzya]&lt;/ref&gt;{{нет в источнике}}
| расселение    = {{Флаг России}}[[Рәсәй]]:

* {{флагификация|Мордовия}}
* {{флагификация|Чувашия}}
* {{флагификация|Нижегородская область}}
* {{флагификация|Пензенская область}}
* {{флагификация|Владимирская область}}
* {{флагификация|Ивановская область}}
* {{флагификация|Костромская область}}
* {{флагификация|Рязанская область}}
* {{флагификация|Ульяновская область}}
* {{Флагификация|Алтайский край}}
* {{флагификация|Самарская область}}
* {{флагификация|Саратовская область}}
* {{флагификация|Свердловская область}}
* {{флагификация|Тамбовская область}}
* {{флагификация|Оренбургская область}}
* {{флагификация|Татарстан}}
| вымер =
| архкультура =
| язык = [[Эрзянский язык|эрзән]], [[русский язык|рус]]
| раса = [[Европеоид раса]]
| религия = [[православие]], эрзән милли дине, рухи молоканство [[лютеранлыҡ]]
| родственные = [[моҡшандар]], [[марийҙар]], [[мещёралар]], [[мерялар]], [[муромалар]], [[удмурттар]],[[финдар]]
| входит = 
| включает = [[шокша]], [[терюхандар]]
| происхождение = [[мордва]], [[мурома]], [[Мещера_(племя)|мещера]]
}}
{{Commonscat|Erzya people|Эрзяне}}
[[Файл:Erzya_women.jpg|мини|Пенза өлкәһе эрзәндәре «Раськень Озкс» байрамында]]
'''Эрзәндәр''', '''''эрзә'''''&lt;ref&gt;Гл. ред. С. А. Кузнецов. Большой толковый словарь русского языка. Первое издание: СПб.: Норинт, 1998.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Отв. ред. В. В. Лопатин. Русский орфографический словарь Российской академии наук. 2007&lt;/ref&gt; ({{lang-myv|эрзят}}) — [[Мордвалар|мордваларҙың]] этник төркөмө&lt;ref&gt;Эрзя // Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия . Под ред. Е. М. Жукова. 1973—1982.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Эрзя // Энциклопедический словарь. 2009. &lt;/ref&gt;. Теле — Урал ғаиләһенә ҡараған эрзән фин-волга төркөмө. Эрзәләр Мокша һәм Сура, шулай уҡ [[Волга]] һәм [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғалары бассейнында йәшәй.

== Этимологияһы һәм тарихы ==
Эрзәндәр (арджандар) хаҡында, моҡшалар кеүек үк, Иран ғалимы Рәшид-әд-дин ([[XIV быуат]] башы) хәбәр итә; Нуғай кенәзе Йософ «рзәндәр» тураһында 1549 йылда Мәскәүгә ебәргән грамотала яҙа.

Иртә урта быуаттарҙа эрзә — хазарҙарға, [[Бәшнәктәр|бәшнәктәргә]], [[Ҡыпсаҡтар|ҡыпсаҡтарға]] ҡаршылыҡ күрһәткән халыҡ. Күсеп килеүсе славяндар баҫымы аҫтында көнсығышҡа, хәҙерге Арзамасҡа сигенә.

1237 йылда [[Алтын Урҙа|Алтын урҙаға]] буйһоноуын таныған моҡшаларҙан айырмалы, эрзәндәр төньяҡҡа, урмандарға сигенә һәм монгол ғәскәрҙәренә ҡаршылыҡ күрһәтә. [[XIV быуат]] уртаһында Суздалдең баш ҡалаһын Түбәнге Новгородҡа күсергәндән һуң, эрзәндәр Нижегородка-Суздаль бөйөк кенәзлегенең власы аҫтына эләгә һәм уларҙың бер өлөшө христиан динен ҡабул итә, ә ҡалған өлөшө көнсығышҡа табан китә һәм XVII быуатта Волга аръяғы һәм Көньяҡ Урал алдына үтеп инеп, унда [[нуғайҙар]] һәм [[ҡалмыҡтар]] менән бәрелешә. Ҡәлғәләрҙең Һарытау-Ырымбур-Силәбе һыҙатын булдырыу эрзәләргә артабан [[Урал|Уралға]] үтеп инеү мөмкинлеге бирә. Уралдағы бик күп эрзән ауылдары бында рус халҡы күсеп килгәндән һуң барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;Исследования по материальной культуре мордовского народа. — М&lt;span id=&quot;cxmwwQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;, 1963.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Мокшин Н. Ф.'' Этническая история мордвы. — Саранск, 1977.&lt;/ref&gt;.
[[Петер Симон Паллас]] [[XIX быуат]] башында былай тип билдәләй:
{{начало цитаты}}
Народ в Шадине, и во многих к реке Мокше, также в верхних местах Суры, а особливо на лесистой стороне находящихся деревнях, суть иного поколения, нежели живущие при реке Пьяной и в Нижегородской губернии. Они и сами себя отличают от оных, и присваивают себе особливое имя Мокша, в множественном числе Мокшадь… напротив того, происшедших от другого колена называют они Ерзад или Ердзат; и они сами себя также именуют…{{конец цитаты|источник=&lt;ref&gt;''Паллас П. С.'' Путешествие по разным провинциям Российской империи. — Ч. 1. — Вторым тиснением. — {{СПб.}}, 1809. — С. 107—108.&lt;/ref&gt;.}}''

== Милли байрамдар ==
Эрзәндәрҙең төп халыҡ байрамы — Раськень Озкс ({{Lang-ru|народное моление}}) [[2004 йыл]]дың 10 июлендә атянь эзем (урыҫ. совет старейшин) ҡарары менән [[Мордва Республикаһы]] Оло Игнатовск районы Чукалы ауылында өс йылға бер тапҡыр уҙғарыла (һуңғыһы 2013 йылдың 13 июлендә була). Шулай уҡ йыл һайын уҙғарылған Велень Озкс ({{Lang-ru|сельское моление}}) байрамы бар, ул июль һуңында үткәрелә. Ошо ике байрамдан башҡа тағы ла бик күп ҡыҙыл даталар бар, әммә уларҙы ауыл ерендә йәшәүсе бәләкәй төркөмдәр генә байрам итә.

== Символика ==

=== Эрзән флагы ===
[[Файл:Erzya_Flag.svg|справа|мини|150x150пкс|Эрзәндәрҙең флагы&lt;ref&gt;[http://www.torama.ru/erziana/index.php?section=photoarchive&amp;id=153 torama.ru / Erziana / Фотоархив / Флаг Эрзя народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090409012439/http://www.torama.ru/erziana/index.php?section=photoarchive |date=2009-04-09 }}&lt;/ref&gt;]]
Эрзән халҡының флагы ({{lang-myv|«эрзянь раськенькоцт»}}«раськенькоцт эрзянь») уны йөрөтөүсе йәки ниндәйҙер ваҡиғала файҙаланыусының эрзәнэтномәҙәниәтенә ҡарағанлығын күрһәтә, шулай уҡ уның халыҡты, телен һәм мәҙәниәтен тотош һаҡлау һәм үҫтереү мөһимлеген аңлата. Айырым халыҡ булып мордваларҙан айырылыу һәм моҡша халҡы менән берләштергән мордва атамаһы менән килешмәү символы булып тора. Эрзәндәрҙең флагында өс төҫтөң ҡулланылыуы һәм уларҙың горизонталь урынлашыуы, уның Европа геральдика традициялары нигеҙендә эшләнеүен раҫлай. Ҡара төҫ — ул ер генә түгел, пулая — эрзән ҡатын-ҡыҙҙарының милли кейеменең янбаш өлөшө төҫө. Бынан шундай һығымта яһарға мөмкин, тимәк, эрзәндәрҙең ата-бабалары өсөн ҡара төҫ — матәм төҫө түгел, ә уңышты һәм ҡатын-ҡыҙ башланғысын символлаштыра. Киң мәғәнәлә алғанда — был Масторав ({{Lang-ru| Мать-земля мокш. мастормастор — ер, мокш. аваау— әсә}}). Әгәр бында ҡыҙыл төҫтө ҡан — эрзә халыҡтары символы, ә аҡ — Инешкипаз символы ({{Lang-ru|Верховный Бог}}) тип ҡараһаҡ, түбәндәге мәғәнә килеп сыға: «Инешкипаз-Эрзә-Масторава».
Төҫтәрҙең төп аңлатмаһынан тыш, икенсе тарктовканы ла нигеҙле тип һанарға мөмкин: Масторава (ҡара төҫ), үҙендә эшләүсе эрзәгә (ҡыҙыл төҫ) таяныс һәм тормош бирә, уларҙы өҫтән Инешкипаз (аҡ төҫ) яҡлап һәм ҡурсалап тора.&lt;ref&gt;[http://erzan.ru Интернет-портал «Эрзянь ки»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107025701/http://www.erzan.ru/ |date=2010-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Эрзәндәр йәшәгән территориялар ==
Эрзәндәрҙең күпселек өлөшө боронғо этник биләмәһендә йәшәй:
* эрзәндәрҙең көнсығыш төркөмө ([[Мордва Республикаһы|Мордовияның]] көнсығыш өлөшөндәге барлыҡ райондар, [[Сыуашстан]]дың Алатыр, Порецкий һәм Ибресинский&lt;ref&gt;Мордовский народный костюм: Альбом / Сост. и авт. текста: Т. П. Прокина, М. И. Сурина: Сост. каталога: Л. Т. Артамошкина, Л. Л. Добрачёва, Т. П. Прокина, М. И. Сурина: Худож. А. Г. Свердлов; Цвет. съемка Н. Е. Ревизова; Карты и рис.: Т. П. Прокиной, М. И. Суриной; Редкол.: Н. Ф. Мокшин (председатель), В. А. Балашов, Н. Ф. Беляева. — Саранск: Мордов. кн. изд-во, 1990. — С. 36. &lt;/ref&gt; райондары);
* Эрзәндәрҙең төньяҡ төркөмө (Нижегородка өлкәһенең Гагин, Лукояновск, Сергач, Шатков, Пильнинский райондары, [[Мордва Республикаһы|Мордовия]]ның Оло Игнатовск районы):
* эрзәндәрҙең [[Пенза өлкәһе]]нең төньяҡ-көнсығыш райондары төркөмө (Городищенский, Никольский, Пенза, Сосновоборский районы).
Эрзәләрҙең ҡайһы ваҡыт ''шокша'' тип аталған төркөмө Мордовияның көнбайышында Теньгушевский (Баево, Березняк, Вяжга, Дудниково, Коляево, Кураево, Кесе Шокша, Мельсетьево, [[Мокшанка]], Нароватово, Сакаево, Стандрово, Шелубь, Широмасово, Шокша) һәм Торбеевский (Дракино, Кажлодка, Майский, Федоровка, Якстере Теште) райондарында йәшәй. [[XVI]]—[[XVII быуаттарҙа]] эрзәндәрҙең төп массаһынан айырылып, был төркөм моҡшалар араһында инә һәм уларҙың йоғонтоһона бирелә&lt;ref&gt;[http://zubova-poliana.narod.ru/etnogr-bogoslovsky.htm Историко-этнографический сайт «Зубова Поляна»]&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге Мордовия сиктәренән тыш эрзәләрҙең һәм моҡшаларҙың ҙур күләмен Пенза-Саратов төбәгендә һәм Волга аръяғында осратырға мөмкин. Мәҫәлән, [[Һамар өлкәһе|Һамар өлкәһендә]] эрзәндәр Исаклинский (23,9 %), Шенталинский (20,9 %), Похвистневский (19,8 процент) һәм Клявлинский (19,1 процент) райондарында күпләп йәшәй. Кошкинский (6 %), районының Яңы Кармала, Дала Шенталаһы, Городок ауылдарында компактлы урынлашҡандар.

[[Ырымбур өлкәһе|Ырымбурҙа]] эрзәндәр [[Боғорослан районы|Боғорослан]] (16,1 %), [[Северный районы (Ырымбур өлкәһе)|Северный]] (12,7 %), [[Пономарёвка районы|Пономаревка]] (7,8 %) һәм [[Абдулла ҡала округы|Абдулла]] (7,6 %) райондарында күп&lt;ref&gt;Национальный состав населения РСФСР. По данным Всесоюзной переписи населения 1989 г. — М&lt;span id=&quot;cxmwyQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;, 1990.&lt;/ref&gt;.

== Эрзән телендәге баҫмалар ==
[[Мордва Республикаһы]] территорияһында Хөкүмәт тарафынан «Эрзянь правда» («Эрзянская правда») республика гәзите нәшер ителә. Ул [[1921 йыл]]дан сыға (тәүге исеме «Якстере теште» («Ҡыҙыл йондоҙ»). «Сятко» («Искра», [[1928 йыл]]дан) әҙәби-нәфис һәм ижтимағи-сәйәси, балалар һәм үҫмерҙәр өсөн «Чилисема» («Восход», [[1931 йыл]]дан) журналдары баҫтырыла . Бынан тыш, [[1994 йыл]]дан алып айына ике тапҡыр эрзән бойондороҡһоҙ гәзите «Эрзянь Мастор» («Эрзянская Земля») сыға.

[[Ульяновск өлкәһе|Ульяновск өлкәһендә]] айлыҡ «Ялгат» («Друзья») гәзите донъя күрә.

== Эрзән телендә музыка һәм музыкаль ижад ==
Фин-уғыр донъяһында эрзән телендә йырҙар башҡарыусы билдәле төркөм булып Торама фолк төркөмө тора.

2005 йылда йәштәр араһында популяр булған Модернс арт-фолк төркөмө ойошторола. [[2010 йыл]]да [[Саранск]]та Мерема төркөмө барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;[http://www.finnougoria.ru/community/creative/section.php?SECTION_ID=273&amp;ELEMENT_ID=32714 «Мерема», фольклорный ансамбль]{{Ref-ru}}(урыҫ.)&lt;/ref&gt;. [[2011 йыл]]да [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] Ойме музыкаль төркөмөнөң дебюты була&lt;ref&gt;[http://www.oymemusic.com Официальный сайт.]&lt;/ref&gt;.

Эрзән телендә заманса йырҙарҙы Видяй Бакич, Ежевика Спиркин, Анна Панишева, Евгений Самаркин&lt;ref&gt;[http://www.elupuu.org/index.php?id=513 вгений Самаркинынь эсь моросонзо куйсь од тёкшос] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150831073729/http://www.elupuu.org/index.php?id=513 |date=2015-08-31 }}{{Ref-myv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.erziapr.ru/index.php/culture-and-religion/1564-2014-12-18-08-38-33 ЧАУНЗАНСЕТНЕ — ВАСЕНЦЕТЬ!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924001914/http://www.erziapr.ru/index.php/culture-and-religion/1564-2014-12-18-08-38-33 |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;, Виктор Рауткин&lt;ref&gt;[http://числав.рф КУЛЯТ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311175241/http://xn--80aeqm3a8a.xn--p1ai/ |date=2016-03-11 }}&lt;/ref&gt; һәм башҡалар башҡара.&lt;gallery widths=&quot;220px&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
Mordens.jpg|&quot;Морденс&quot; фолк-арт төркөмө. Елена алғы планда - солист Алышева
Torama REM 30.05.2009.jpg|&quot;Торама&quot; Фольклор төркөмө. Этнографик музей, 2009 йыл (Санкт-Петербург)
OYME.IMG 7073.JPG|Music OYME Tallinn Week төркөмө, 2015 йыл
Merema folk gruop Obinitca.jpg|Kuningriigipäevad Мерем Seto төркөмө, Обинитец, 1.08.2015 йыл
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.erzia.saransk.ru/ Сайт газеты «Эрзянь Мастор»]
* [http://erziapr.ru/ Сайт газеты «Эрзянь правда»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111227190024/http://erziapr.ru/ |date=2011-12-27 }}
* [http://erzan.ru/ Культурно-образовательный портал «Эрзянь Ки»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107025701/http://www.erzan.ru/ |date=2010-01-07 }}
* [http://goloserzi.ru// Региональная общественная организация «Эрзянь вайгель»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120420040010/http://www.goloserzi.ru/ |date=2012-04-20 }}

{{Финно-угорские племена}}
[[Категория:Рәсәй халыҡтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр]]
[[Категория:Фин-уғыр халыҡтары]]
[[Категория:Эрзә]]
[[Категория:Мордвалар]]</text>
      <sha1>ae2s0ib6v2zzxwcmvi4ho0dexrjgne1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Полесье</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120167</id>
    <revision>
      <id>1303187</id>
      <parentid>1290952</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:37:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-46258-00</username>
        <id>48733</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әҙәбиәт */ Цибулькін В. В., Сердюченко М. М. Чарівне Полісся: людність, доля, час / В. В. Цибулькін, М. М. Сердюченко. — Київ: Видавничий дім «С К І Ф», 2025. — 168 с. ISBN 978-966-370-242-1</comment>
      <origin>1303187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35848" sha1="1iefb5takbhqrziw6qynfchdasqvvhw" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{другие значения|Полесье (значения)}}
[[Файл:Polesia map - topography.jpg|thumb|Полесье|300px]]
'''Поле́сье''' (полес.{{lang-pol|Полíсьсе}}Полíсьсе, {{Lang-be|Пале́ссе}}, {{Lang-uk|Полі́сся}}, {{Lang-pl|Polesie}}) — Полесье уйһыулығы территорияһында урынлашҡан тарихи-мәҙәни һәм физик-географик өлкә&lt;ref&gt;''Бондарчик В К., Кирчив Р. Ф.'' Введение // Полесье. Материальная культура. — С. 5.&lt;/ref&gt;. Полесье дүрт дәүләт территорияһында: [[Белоруссия]]ла, [[Польша]]ла, [[Рәсәй]]ҙә һәм [[Украина]]ла урынлашҡан. Дөйөм майҙаны 130 мең км²&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Международный семинар «Стратегии защиты и использования водных ресурсов и биологическое разнообразие в Полесье». Пинск, 2003.|url=http://www.unesco.ru/rus/pages/bythemes/polessie.php|archiveurl=http://web.archive.org/20041106231359/www.unesco.ru/rus/pages/bythemes/polessie.php|archivedate=2004-11-06|accessdate=2010-01-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041106231359/http://www.unesco.ru/rus/pages/bythemes/polessie.php |date=2004-11-06 }}&lt;/ref&gt;Полесье уйһыулығының майҙаны 270 меңдән артыҡ тәшкил иткән.

== Этимологияһы ==
[[Файл:Magni_Ducatus_Lithuaniae_Main.jpg|справа|мини|308x308пкс|[[Бөйөк Литва кенәзлеге]] картаһы, Томаш Маковский, 1613. Берестейский воеводствоһы айырып тасуирланған: «Подлесье (''Podlesia''), башҡалар Полесье (''Polesia'') тиҙәр, урындағы Полесье (''Polesio'') тиҙәр, Литваның бер өлөшө булып тора, һәм Волынь менән сиктәш, урманлы һәм һаҙлы, шунан сығып исем бирелгән. Балға һәм балыҡҡа бай, барлыҡ күрше төбәктәр бындағы балыҡ менән туҡланалар. Уны киптерәләр һәм һатыуға сығаралар».]]
Әҙәбиәттә Полесье топонимының килеп сығыуы буйынса берҙәм фекер юҡ. Тикшеренеүселәрҙең күпселеге терминдың нигеҙендә ''-лес- тамыры ''ята тигән фекерҙә. Шулай булғас, Полесье — урман (лес) буйындағы территория икән, йәғни урман (лес) менән сиктәш&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Климчук Ф. Д.|заглавие=Географическая проекция внутренней формы названия «Полесье»|издание=Региональные особенности восточнославянских языков, литератур, фольклора и методы их изучения. Тезисы докладов и сообщений ІІІ республиканской конференции. Часть І|место=Гомель|год=1985|страницы=93–96}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Крывіцкі А. А.|заглавие=Назва Палессе – свая ці чужая?|издание=Роднае слова|год=1997|номер=8|страницы=35–43}}&lt;/ref&gt;. Альтернатив ҡараш та бар, топоним һаҙлыҡ урынды аңлатҡан ''pol-''/''pal- ''балт тамырынан&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Катонова Е. М.|заглавие=Балто-славянские контакты и проблема этимологии гидронимов|издание=Проблемы этногенеза и этнической истории балтов. Тезисы докладов|место=Вильнюс|год=1981|страницы=96-98}}&lt;/ref&gt; барлыҡҡа килгән тигән фекер бар.

Фёдор Климчук фекеренсә, Полесье тип урман участкалары һәм асыҡ һаҙ массивтары сиратлашып килеүсе урын-ерҙе атағандар.

== Территорияһы ==
Полесье Белоруссияның көньяғында һәм Украинаның төньяғында урынлашҡан, шулай уҡ ул өлөшләтә Польшаның Люблин воеводствоһы һәм Рәсәйҙең Брянск өлкәһе территорияларын биләй. Полесье ҡатнаш урмандар зонаһында ята, региондың көньяғы урман һәм урман-дала сигендә&lt;ref name=&quot;Феномен&quot;&gt;{{статья|автор=Клімчук Ф. Д.|заглавие=Феномен Палесся|оригинал=|ссылка=|язык=|ответственный=|автор издания=|издание=Загароддзе-1. Матэрыялы Міждысцыплінарнага навуковага семінара па пытанях даследавання Палесся (Мінск, 19 верасня 1997 г.)|тип=|место=Мінск|издательство=|год=1999|выпуск=|том=|номер=|страницы=5—9|isbn=|issn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Белорус Полесьеһы ===
Белорус Полесьеһы Брест һәм Гомель өлкәләренең көньяҡ райондарын биләй. Региондың дөйөм майҙаны 61 мең км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;Национальный парк Припятский&quot;&gt;{{cite web|author=|authorlink=|datepublished=|url=http://pripyatsky.narod.ru/about.htm|title=Национальный парк «Припятский»|format=|work=|publisher=Официальный сайт национального парка «Припятский»|accessdate=2010-06-03|lang=|description=|deadlink=403|archiveurl=http://web.archive.org/20050222203944/pripyatsky.narod.ru/about.htm|archivedate=2005-02-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050222203944/http://pripyatsky.narod.ru/about.htm |date=2005-02-22 }}&lt;/ref&gt;, йәғни Белоруссия&lt;font style=&quot;background-color: rgb(254, 252, 224);&quot;&gt; территорияһының&lt;/font&gt; 30 % кәмерәк ерен биләй. Регион территорияһының көнбайыштан көнсығышҡа оҙонлоғо 500 тирәһе, төньяҡтан көньяҡҡа — 200 километрға яҡын. Беренсе сиратта, Белоруссия Полесьеһын Көнбайыш һәм Көнсығышҡа бүләләр. Көнбайыш һәм Көнсығыш Полесьеһы араһында шартлы сик булып Ясельда һәм [[Горынь (йылға)|Горынь]], шулай уҡ был йылғаларҙың тамаҡтары араһындағы Припять участкаһы һанала&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Климчук Ф. Д.|заглавие=Некоторые дискуссионные вопросы средневековой истории Надъясельдья и Погорынья|ссылка=http://www.zagorodde.noka.ru/arx/nadpo.zip|издание=Palaeoslavica|место=Cambridge-Massachusetts|год=2004|выпуск=XII|номер=1|страницы=5—28}}&lt;/ref&gt;.

Белоруссия Полесьеһы биш физик-географик өлкәләргә бүленә (көнбайыштан көнсығышҡа һанала): Брест, Припять, Загородье, Мозырск һәм Гомель Полесьеһы&lt;ref name=&quot;Мороз_40&quot;&gt;''Мороз М. А., Чаквин И. В.'' Полесье как историко-этнографическая область, её локализация и границы // Полесье. Материальная культура. — С. 40.&lt;/ref&gt;. Загородье — Брест өлкәһенең көньяғындағы урын, Берестейск-Пинск Полесьеһының төп өлөшө&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Общество «Загородье»|url=http://www.zagorodde.noka.ru/index.html|archiveurl=http://web.archive.org/20070701035653/www.zagorodde.noka.ru/index.html|archivedate=2007-07-01|accessdate=2010-01-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701035653/http://www.zagorodde.noka.ru/index.html |date=2007-07-01 }}&lt;/ref&gt;. Белоруссия Полесьеһына Припять бассейнынан тыш Щары бассейнының үрге өлөшө, Мухавец һәм [[Брагинка]] бассейндары инә&lt;ref name=&quot;pir&quot;&gt;{{Китап|автор=Пирожник И. И. и др.|заглавие=Дорогами дружбы: Белорусское и Украинское Полесье|ответственный=И. И. Пирожник, В. С. Аношко, С. И. Кот|место=Мн.|издательство=Полымя|год=1985|страниц=207|тираж=20 000}}&lt;/ref&gt;

=== Украин Полесьеһы ===
[[Файл:Ukraine-Polissya.png|слева|мини|Полесье на территории Украины (выделено жёлтым)]]
Украин Полесьеһы илдең көньяғындағы йөҙгә яҡын саҡрымға һуҙылған киң һыҙат булып күҙ алдына баҫа һәм бөтөн Украина территорияһының 19 % тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Заповедники Украины. Житомирская область.|url=http://www.nashkray.kiev.ua/zapovednik/zgit.htm|archiveurl=http://www.webcitation.org/61B7GqZqi|archivedate=2011-08-24|accessdate=2010-01-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091028050027/http://www.nashkray.kiev.ua/zapovednik/zgit.htm |date=2009-10-28 }}&lt;/ref&gt;.Днепр йылғаһына нисек ятҡанына ҡарап, уны уң яр яғындағы һәм һул яҡ ярындағы Полесьеға (ҡайһы берҙә Көнбайыш һәм Көнсығыш йәки Припять һәм Десна үрендәге Полесье топонимдары ҡулланыла) бүленә. Украина Полесьеһы административ бүленеш буйынса биш физик-географик өлкәгә: Волынь, Ровно, Житомир, Киев, Чернигов һәм Сумы Полесьеһына бүленә&lt;ref name=&quot;Мороз-Чаквин&quot;&gt;''Мороз М. А., Чаквин И. В.'' Полесье как историко-этнографическая область, её локализация и границы // Полесье. Материальная культура. — С. 39.&lt;/ref&gt;.

=== Люблин Полесьеһы ===
[[Файл:Łukie1.JPG|мини|150x150пкс|Полесье милли паркында Луке күле (Люблин воеводствоһы)]]
Польша Полесьеһына Люблин воеводствоһының ҡайһы бер региондары ҡарай: Люблин йәки [[Көнбайыш Полесье]] тип билдәле булған Воли-Ургу һәм [[:pl:Równina Łęczyńsko-Włodawska|Ленчиц-Влодав поозерье]]&lt;nowiki/&gt;һы районындағы Буг үҙәне&lt;ref&gt;[http://www.polska.ru/turystyka/miasta/wojewodstwa/lubelskie.html Туристический путеводитель по Люблинскому воеводству.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101126183459/http://polska.ru/turystyka/miasta/wojewodstwa/lubelskie.html |date=2010-11-26 }}&lt;/ref&gt;. Люблин Полесьеһының көнбайыш сиге Вепш йылғаһы буйынан үтә.

=== Брянск-Жиздрин Полесьеһы ===
Брянск-Жиздрин Полесьеһы Рәсәйҙең Брянск өлкәһе территорияһында урынлашҡан.

== Халҡы ==
[[Файл:Kobryn_Local_People_ca1916_Tomek.jpg|слева|мини|200x200пкс|Кобрин ҡалаһының урындағы халҡы. 1916 йыл тирәһендәге фото]]
Полесье кешеләрен йыш ҡына полещук йәки полищук (полес.{{lang-pol|полешуки}}полешуки). тип атайҙар. «Полещук» термины экзоэтноним, булып тора һәм Полесь&lt;font style=&quot;background-color: rgb(254, 252, 224);&quot;&gt;е халыҡтарының үҙатамаһы булып ҡулланылмай тиерлек&lt;/font&gt;.

Этник планда көнбайыш полещуктар ҙур ҡыҙыҡһыныу уята — улар ҡайһы бер үҙенсәлекле билдәләргә эйә булған, әммә формалашып бөтмәгән көнсығыш славян этносы тип ҡарала&lt;ref name=&quot;Антонюк&quot;&gt;{{статья|автор=Антонюк Г.|заглавие=Западные полешуки|оригинал=|ссылка=http://demiurgos.communityhost.ru/thread/?thread__mid=786459387|язык=|ответственный=|автор издания=|издание=Збудінне|тип=|место=|издательство=|год=1993|выпуск=|том=|номер=6|страницы=|isbn=|issn=}}&lt;/ref&gt;. XIX быуатта уҡ ҡайһы бер тикшеренеүселәр (М. Довнар-Запольский, Д. З. Шендрик һ.б.) көнбайыш полищуктарҙың физик ҡиәфәтендә һиҙелеп торған үҙенсәлектәре барлығына иғтибар иткәндәр.

Юлиан Талько-Гринцевич, антропологик һыҙаттарға нигеҙләнеп, полещуктарҙы белорус һәм украиндарҙан айырылып торған үҙ аллы төркөмгә бүлгән. Полесье тибы альпинидтарға яҡын, һәм улар ҙур булмаған буйлы, киң битле һәм ҡара сәсле&lt;ref&gt;[http://www.humanities.edu.ru/db/msg/68860 Полесский тип европеоидной расы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081021134120/http://www.humanities.edu.ru/db/msg/68860 |date=2008-10-21 }}&lt;/ref&gt;.

Павел Михайлович Шпилевский аңлы рәүештә полесье телен белорус теленән айырып ҡараған һәм уның таралыу сиктәрен мөмкин тиклем төгәл билдәләгән. Павел Осипович Бобровский полещуктар — уларҙың күп дөйөм оҡшашлыҡтары булһа ла, белорус һәм украиндарҙан айырылып торған халыҡ (народность) &lt;font style=&quot;background-color: rgb(254, 252, 224);&quot;&gt;тигән һығымтаға килгән&lt;/font&gt;&lt;ref name=&quot;Терешкович&quot;&gt;{{книга|автор=Терешкович П. В.|часть=|заглавие=Этническая история Беларуси XIX - начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы|оригинал=|ссылка=http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf|издание=|место=Минск|издательство=БГУ|год=2004|том=|страницы=86|страниц=223|isbn=985-485-004-8}}&lt;/ref&gt;.

== Теле ==
Украин һәм Белорус Полесьеһы территорияһы «полесье һөйләштәре» йәшәгән ареалға ҡарай. Украина территорияһында таралған полесье һөйләштәрен, украин теленең төньяҡ наречиеһы тип йөрөтәләр, Белоруссия территорияһында — белорус теле составындағы полесье һөйләштәре, йәки белорус теленән украин теленә күсеүсе (переходный) һөйләштәр тип йөрөтәләр&lt;ref&gt;''Климчук Ф. Д.'' Полесские говоры в составе украинского и белорусского языков // Полесье. Материальная культура… С. 56.&lt;/ref&gt;.

Белоруссияның полесье һөйләштәре диалект тибы буйынса бөтөнләй айырым булған ике территориаль берләшмә — көнбайыш полесье һәм көнсығыш полесье һөйләштәре булып күҙ алдына баҫа. Ябай ғына итеп полесье тип атап йөрөтөлгән көнбайыш полесье һөйләштәр төркөмө белорус теленең ике төп диалекты составындағы һөйләштәргә ҡарата үҙ аллы булып, шул уҡ ваҡытта көнсығыш-полесье һөйләштәре белорус теленең көньяҡ-көнбайыш диалектының бер өлөшө булып һанала&lt;ref&gt;''Климчук Ф. Д.'' Полесские говоры в составе украинского и белорусского языков // Полесье. Материальная культура… С. 59.&lt;/ref&gt;.

Полесье наречиеһы тип тә билдәле булған украин теленең төньяҡ наречиеһы диалектологтар тарафынан өс диалектҡа: көнсығыш-, урта- һәм көнбайыш полесье диалекттарына бүленә&lt;ref&gt;''Климчук Ф. Д.'' Полесские говоры в составе украинского и белорусского языков // Полесье. Материальная культура… С. 60—61.&lt;/ref&gt;.

Фёдор Климчук Белоруссияның көнбайыш-полесье һәм Украинаның төньяҡ наречиеһының көнбайыш-полесье һөйләштәре үҙенсәлекле бер бөтөн һөйләш үҙәген барлыҡҡа килтерә һәм улар араһында һиҙелеп торған сик юҡ тип билдәләй&lt;ref&gt;''Климчук Ф. Д.'' Полесские говоры в составе украинского и белорусского языков // Полесье. Материальная культура… С. 63.&lt;/ref&gt;.

1980-се йылдар аҙағында лингвист Шелягович Николай Николаевич етәкләгән энтузиастар төркөмө көньяҡ-ян һөйләштәре нигеҙендә телде кодификациялау эшенә тотонған. Әммә һөҙөмтәлә, нигеҙ итеп алынған һөйләштәрҙең тар локализацияһы һәм Полесье һөйләштәренә хас булмаған күп һүҙҙәр алыныуы арҡаһында, ғәмәлдә эш барып сыҡмай. Ғилми әҙәбиәттә был тел нормаһы көнбайыш-полесье (микро) теле булараҡ билдәле&lt;ref name=&quot;Коряков&quot;&gt;{{статья
| автор    = [[Коряков, Юрий Борисович|Коряков Ю. Б.]]
| заглавие = Языковая ситуация в Белоруссии и типология языковых ситуаций
| ссылка   = http://lingvarium.org/ling_geo/belarus/belorus.pdf
| язык     = 
| издание  = 
| тип      = Диссертация на соискание учёной степени кандидата филологических наук
| место    = Москва
| год      = 2002
| том      = 
| номер    = 
| страницы = 80—82
| страниц = 129
}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Полесье топонимы тәүге тапҡыр, кенәз Мстислав ''«ѿ Копылѧ воюӕ по Полѣсью»'' Полесьела һуғышҡанда, 1274 йылғы Галицк-Волынь йылъяҙмаһында телгә алына&lt;ref&gt;Полное собрание русских летописей. — М&lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAVs&quot;&gt;.&lt;/span&gt;, 1962. — Т. 2. — 938 с.&lt;/ref&gt;. Поляк сығанаҡтарында явтягтарҙың бер ҡәбиләһенә ҡараған ''polexiani'' («полексяндар» йәки «полешандар») тигән термин осрай. «Полешандар» термины туранан-тура Полесье топонимынан килеп сыҡҡан тип иҫәпләнә&lt;ref&gt;[http://www.newchron.narod.ru/texts/p1.html#43 Глава 43. Как Казимир подчинил своему господству полешан] // Великая хроника о Польше, Руси и их соседях. / Под ред. В. Л. Янина. — М&lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAV0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;: Изд-во Московского университета, 1987. — С. 226.&lt;/ref&gt;.

1560 йылда Данцигта Полесьеның тәүге билдәле картаһы (''Tabula Paludum Polesie Dr Ziekera'') төҙөлгән. Ян Длугоштың&lt;ref&gt;''Długosz J.'' Dzieje Polski. &lt;/ref&gt;, Мартин Кромерҙың&lt;ref&gt;''Kromer M.'' Polska czyli o położeniu, ludności, obyczajach, urzendach i sprawach publicznych… — Olsztyn, 1977. &lt;/ref&gt; һәм Матея Стрыйковскийҙың&lt;ref&gt;''Stryjkowski M.'' Kronika Polska, Litewska, Zmódzka i wszystkiej Rusi. &lt;/ref&gt; тарихи хеҙмәттәрендә Полесье топонимы йыш ҡына осрай. Региондың сиктәре төрлөсә билдәләнгән, әммә тотош алғанда, Полесье Припять йылғаһы бассейнына килешле тура килгән. Кромер локализовал Полесьены как землю, лежащую между Русь, [[Литва]], [[Пруссия]], Волынь һәм Мазовия араһында ятҡан ер тип сикләгән (локалләштергән). 1613 йылда Г. Гарритс баҫтырған Көнсығыш Европа картаһында Полесье сиктәре Брестан Мозырға һәм Пинскиҙан Дубровицаға һәм Волынға күрһәтелгән.

Украин Полесьеһы үҙенең үҙенсәлекле халыҡ икона яҙыу традицияһы менән билдәле. Изгеләрҙең һындары статик хәлдә, тәрән ултыртылған күҙле, тәбиғәт, пейзаждар фонында (ағастар, һауа, урмандар) төшөрөлгән. На Иконаларҙа йыш ҡына сәскәләр һынландырылған. Был традиция — боронғо славяндарҙың христианлыҡҡа тиклемге мәжүси хоҙайҙарын һәм эйәләрен сәскәләр менән биҙәү йолаһының рудиментар ҡалдығы&lt;ref&gt;Богомолець О. &lt;/ref&gt;.

== Тәбиғәте ==

=== Тәбиғәтте һаҡлау ===
&lt;div class=&quot;floatright&quot;&gt;
{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ Полесье Иван Шишкиндың киндер полотноларында
 | width=&quot;33%&quot; |[[Файл:Ivan Ivanovich Shishkin - Polesie Landscape, 1884.jpg|центр|224x224пкс]]
 | width=&quot;33%&quot; |[[Файл:Ivan Ivanovich Shishkin - Marsh in Polesia, 1890.jpg|центр|210x210пкс]]
 |-
 |«Полесье пейзажы», 1884
 |«Һаҙ. Полесье», 1890
 |}
&lt;/div&gt;Шацкий күлдәре районындағы һирәк осраған тәбиғи комплекстарҙы һаҡлау маҡсатында 1983 йылда 32 500 гектар майҙанда Шацкий милли тәбиғи паркы төҙөлгән. 2002 йылда [[ЮНЕСКО]] эгидаһы аҫтында 48 977 гектар майҙанды биләгән Шацкий биосфера ҡурсаулығы барлыҡҡа килгән&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Biosphere Reserve Information. Ukraine. Shatskyi|url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=UKR+04&amp;mode=all|archiveurl=http://www.webcitation.org/61B7LGMRc|archivedate=2011-08-24|lang=en|publisher=UNESCO MAB Biosphere Reserves Directory|accessdate=2010-06-03}}(инг.)&lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAWE&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAWE&quot;&gt; UNESCO MAB Biosphere Reserves Directory.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAWE&quot;&gt;[http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=UKR+04&amp;mode=all Тәүге сығанаҡтан] архивланған 24 август 2011.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAWE&quot;&gt;3 июнь 2010 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Польша яғынан Люблин Полесьеһы территорияһында 9 760 гектар майҙанда 1990 йылда асылған [[:pl:Poleski Park Narodowy|Полесье милли паркы]] {{Ref-pl}}(пол.), тирә-йүндәге территориялары менән көнсығыш польша сигенә еткәнсе составляет Көнбайыш Полесье биосфера ҡурсаулығын барлыҡҡа килтерә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Biosphere Reserve Information. Poland. West Polesie|url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=POL+06&amp;mode=all|archiveurl=http://www.webcitation.org/61B7Ly1RG|archivedate=2011-08-24|lang=en|publisher=UNESCO MAB Biosphere Reserves Directory|accessdate=2010-06-03}}(инг.)&lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAWs&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAWs&quot;&gt; UNESCO MAB Biosphere Reserves Directory.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAWs&quot;&gt;[http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=POL+06&amp;mode=all Тәүге сығанаҡтан] архивланған 24 август 2011.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAWs&quot;&gt;3 июнь 2010 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 2004 йылда республика ландшафт заказнигы базаһында майҙаны 48 024 гектар тәшкил иткән «Буг буйы Полесьеһы» биосфера ҡурсаулығы төҙөлгән&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Biosphere Reserve Information. Belarus. Pribuzhskoye Polesie|url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=BYE+03&amp;mode=all|archiveurl=http://www.webcitation.org/61B7MaZlY|archivedate=2011-08-24|lang=en|publisher=UNESCO MAB Biosphere Reserves Directory|accessdate=2010-06-03}}(инг.)&lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAXU&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAXU&quot;&gt; UNESCO MAB Biosphere Reserves Directory.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAXU&quot;&gt;[http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=BYE+03&amp;mode=all Тәүге сығанаҡтан] архивланған 24 август 2011.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAXU&quot;&gt;3 июнь 2010 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 2012 йылда бөтә өс биосфера ҡурсаулығы, дөйөм майҙаны 263 016 га тәшкил иткән халыҡ-ара транс сикләнгән (трансграничный) «Көнбайыш Полесье» биосфера ҡурсаулығы барлыҡҡа килтереп, берләшкән&lt;ref&gt;{{Cite web|title=West Polesie|url=http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/ecological-sciences/biosphere-reserves/europe-north-america/belaruspolandukraine/west-polesie-transboundary-biosphere-reserve/|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Gkv6cDAI|archivedate=2013-05-20|lang=en|publisher=UNESCO MAB|accessdate=2013-05-03}}(инг.)&lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAX8&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAX8&quot;&gt; UNESCO MAB.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAX8&quot;&gt;[http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/ecological-sciences/biosphere-reserves/europe-north-america/belaruspolandukraine/west-polesie-transboundary-biosphere-reserve/ Тәүге сығанаҡтан] архивланған 20 май 2013.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAX8&quot;&gt;3 май 2013 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Ул тигеҙлектәге территорияларҙа донъялағы берҙән-бер өс яҡлы (3 ил ҡатнашлығында булдырылған) ҡурсаланған территория булып тора.

Полесье территорияһында (Белоруссияла һәм Польшала) шулай уҡ күренекле находится также знаменитая [[Беловежье шырлығы]] ла урынлашҡан.
Белоруссияла, Гомель өлкәһенең көнбайышында, дөйөм майҙаны 188 485 гектар булған «Припятский» милли паркы урынлашҡан. Припятский милли паркынан көньяҡ-көнсығышҡараҡ белорус өлөшөндә [[Чернобылдең ябыҡ зонаһы]] территорияһында, Гомель өлкәһенең авариянан күп зыян күргән өс районында Белоруссияның бик ҙур (215 мең гектарҙан артыҡ майҙанда) [[Полесье дәүләт радиацион-экологик ҡурсаулығы]] урынлашҡан.

Украинала Ровно, Полесье, Древлян һәм Черем тәбиғәт ҡурсаулыҡтары урынлашҡан.

1986 йылда Чернобыль АЭС-ындағы авария һөҙөмтәһендә Полесьеның байтаҡ ҙур территорияһы радиоактив бысраныуға дусар ителгән.

== Башҡа мәғәнәләре ==
Шулай уҡ йыш ҡына Полесье тип боронғо Европа материгы боҙлоғо ситендәге (мәҫәлән, Полесье уйһыулығы, Мещёра уйһыулығы, Польшаның көнсығыш райондары тигеҙлектәре) аллювиаль һәм флювиогляциаль ҡатламдар таралған райондарға хас булған (башлыса ҡомдарҙан торған) тигеҙлек территорияларын атайҙар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
;
; Классик әҙәбиәт
* {{Китап|часть=Ч. I. Литовское Полесье, Ч. II. Белорусское Полесье|заглавие=Живописная Россия. Отечество наше в его земельном, историческом, племенном экономическом и бытовом значении|ссылка=http://by.ethnology.ru/by_lib/j_russia/graf/j_russia.html?1|ответственный=Под ред. П. П. Семёнова|место=Санкт-Петербург-Москва|издательство=Типография М.О. Вольфа|год=1882|том=3|страницы=345}}
* {{Китап|автор=[[Бобровский, Павел Осипович|Бобровский П. О.]]|заглавие=Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Гродненская губерния|место=Санкт-Петербург|год=1863|том=1|страницы=621-623}}
* {{Мәҡәлә|автор=Булгаковский Д. Г.|заглавие=Пинчуки. Этнографический очерк|ссылка=http://by.ethnology.ru/by_lib/blgkvsky_01/graf/blgkvsky_01_cont.html|издание=Записки Императорского Русского географического общества по отделению этнографии|место=Санкт-Петербург|год=1890|выпуск=3|том=13}}
* {{Китап|автор=[[Довнар-Запольский, Митрофан Викторович|Довнар-Запольский М. В.]]|заглавие=Белорусское Полесье: Сборник этнографических материалов|место=Киев|год=1895}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Киркор, Адам Гоноры|Киркор А. К.]]|заглавие=Долина Припяти|издание=Живописная Россия: Литовское и Белорусское Полесье|место=Минск|издательство=БелЭн|год=1993}}
* {{Китап|автор=[[Сербов, Исаак Абрамович|Сербов И. А.]]|заглавие=Поездки по Полесью 1911 и 1912 гг|место=Вильна|год=1914}}
* {{Китап|автор=[[Шпилевский, Павел Михайлович|Шпилевский П. М.]]|заглавие=Путешествие по Полесью и Белорусскому краю|место=Санкт-Петербург|год=1858|страницы=11, 29, 36}}
; Хәҙерге заман әҙәбиәте
* {{Китап|автор=Кисель Дмитрий|заглавие=Полесье Луизы Бойд|ссылка=http://polesie.org/wp-content/uploads/2016/03/Luiza_Boyd-Albom.pdf|место=Пинск|год=2015|страниц=161|тираж=200}}
* {{Мәҡәлә|автор=Антонюк Г.|заглавие=Западные полешуки|ссылка=http://demiurgos.communityhost.ru/thread/?thread__mid=786459387|издание=Збудінне|год=1993|номер=6}}
* {{Мәҡәлә|автор=Дынько А.|заглавие=Найноўшая гісторыя яцвягаў|ссылка=http://arche.bymedia.net/6-2000/dynko600.html|издание=ARCHE Skaryna|год=2000|номер=6 (11)}}
* {{Китап|заглавие=Полесье. Материальная культура|ответственный=В. К. Бондарчик, И. Н. Браим, Н. И. Бураковская|место=Киев|издательство=Наукова думка|год=1988|страниц=448}}
* {{Китап|автор=Пирожник И. И. и др.|заглавие=Дорогами дружбы: Белорусское и Украинское Полесье|ответственный=И. И. Пирожник, В. С. Аношко, С. И. Кот|место=Мн.|издательство=Полымя|год=1985|страниц=207|тираж=20 000}}
* {{Китап|автор=Терешкович П. В.|заглавие=Этническая история Беларуси XIX - начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы|место=Минск|издательство=БГУ|год=2004|страницы=86|страниц=223|isbn=985-485-004-8}}
* Цибулькін В. В., Сердюченко М. М. Чарівне Полісся: людність, доля, час / В. В. Цибулькін, М. М. Сердюченко. — Київ: Видавничий дім «С К І Ф», 2025. — 168 с. ISBN 978-966-370-242-1

[[Категория:Полесье]]</text>
      <sha1>1iefb5takbhqrziw6qynfchdasqvvhw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303189</id>
      <parentid>1303187</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T22:40:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jeż0216</username>
        <id>45221</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-46258-00|~2026-46258-00]] эшләгән [[Special:Diff/1303187|1303187]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:~2026-46258-00|фекер алышыу]]): Cross-wiki spam</comment>
      <origin>1303189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35561" sha1="8lk1an68ye10rkq53493kgje4x9d8ht" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{другие значения|Полесье (значения)}}
[[Файл:Polesia map - topography.jpg|thumb|Полесье|300px]]
'''Поле́сье''' (полес.{{lang-pol|Полíсьсе}}Полíсьсе, {{Lang-be|Пале́ссе}}, {{Lang-uk|Полі́сся}}, {{Lang-pl|Polesie}}) — Полесье уйһыулығы территорияһында урынлашҡан тарихи-мәҙәни һәм физик-географик өлкә&lt;ref&gt;''Бондарчик В К., Кирчив Р. Ф.'' Введение // Полесье. Материальная культура. — С. 5.&lt;/ref&gt;. Полесье дүрт дәүләт территорияһында: [[Белоруссия]]ла, [[Польша]]ла, [[Рәсәй]]ҙә һәм [[Украина]]ла урынлашҡан. Дөйөм майҙаны 130 мең км²&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Международный семинар «Стратегии защиты и использования водных ресурсов и биологическое разнообразие в Полесье». Пинск, 2003.|url=http://www.unesco.ru/rus/pages/bythemes/polessie.php|archiveurl=http://web.archive.org/20041106231359/www.unesco.ru/rus/pages/bythemes/polessie.php|archivedate=2004-11-06|accessdate=2010-01-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041106231359/http://www.unesco.ru/rus/pages/bythemes/polessie.php |date=2004-11-06 }}&lt;/ref&gt;Полесье уйһыулығының майҙаны 270 меңдән артыҡ тәшкил иткән.

== Этимологияһы ==
[[Файл:Magni_Ducatus_Lithuaniae_Main.jpg|справа|мини|308x308пкс|[[Бөйөк Литва кенәзлеге]] картаһы, Томаш Маковский, 1613. Берестейский воеводствоһы айырып тасуирланған: «Подлесье (''Podlesia''), башҡалар Полесье (''Polesia'') тиҙәр, урындағы Полесье (''Polesio'') тиҙәр, Литваның бер өлөшө булып тора, һәм Волынь менән сиктәш, урманлы һәм һаҙлы, шунан сығып исем бирелгән. Балға һәм балыҡҡа бай, барлыҡ күрше төбәктәр бындағы балыҡ менән туҡланалар. Уны киптерәләр һәм һатыуға сығаралар».]]
Әҙәбиәттә Полесье топонимының килеп сығыуы буйынса берҙәм фекер юҡ. Тикшеренеүселәрҙең күпселеге терминдың нигеҙендә ''-лес- тамыры ''ята тигән фекерҙә. Шулай булғас, Полесье — урман (лес) буйындағы территория икән, йәғни урман (лес) менән сиктәш&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Климчук Ф. Д.|заглавие=Географическая проекция внутренней формы названия «Полесье»|издание=Региональные особенности восточнославянских языков, литератур, фольклора и методы их изучения. Тезисы докладов и сообщений ІІІ республиканской конференции. Часть І|место=Гомель|год=1985|страницы=93–96}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Крывіцкі А. А.|заглавие=Назва Палессе – свая ці чужая?|издание=Роднае слова|год=1997|номер=8|страницы=35–43}}&lt;/ref&gt;. Альтернатив ҡараш та бар, топоним һаҙлыҡ урынды аңлатҡан ''pol-''/''pal- ''балт тамырынан&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Катонова Е. М.|заглавие=Балто-славянские контакты и проблема этимологии гидронимов|издание=Проблемы этногенеза и этнической истории балтов. Тезисы докладов|место=Вильнюс|год=1981|страницы=96-98}}&lt;/ref&gt; барлыҡҡа килгән тигән фекер бар.

Фёдор Климчук фекеренсә, Полесье тип урман участкалары һәм асыҡ һаҙ массивтары сиратлашып килеүсе урын-ерҙе атағандар.

== Территорияһы ==
Полесье Белоруссияның көньяғында һәм Украинаның төньяғында урынлашҡан, шулай уҡ ул өлөшләтә Польшаның Люблин воеводствоһы һәм Рәсәйҙең Брянск өлкәһе территорияларын биләй. Полесье ҡатнаш урмандар зонаһында ята, региондың көньяғы урман һәм урман-дала сигендә&lt;ref name=&quot;Феномен&quot;&gt;{{статья|автор=Клімчук Ф. Д.|заглавие=Феномен Палесся|оригинал=|ссылка=|язык=|ответственный=|автор издания=|издание=Загароддзе-1. Матэрыялы Міждысцыплінарнага навуковага семінара па пытанях даследавання Палесся (Мінск, 19 верасня 1997 г.)|тип=|место=Мінск|издательство=|год=1999|выпуск=|том=|номер=|страницы=5—9|isbn=|issn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Белорус Полесьеһы ===
Белорус Полесьеһы Брест һәм Гомель өлкәләренең көньяҡ райондарын биләй. Региондың дөйөм майҙаны 61 мең км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;Национальный парк Припятский&quot;&gt;{{cite web|author=|authorlink=|datepublished=|url=http://pripyatsky.narod.ru/about.htm|title=Национальный парк «Припятский»|format=|work=|publisher=Официальный сайт национального парка «Припятский»|accessdate=2010-06-03|lang=|description=|deadlink=403|archiveurl=http://web.archive.org/20050222203944/pripyatsky.narod.ru/about.htm|archivedate=2005-02-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050222203944/http://pripyatsky.narod.ru/about.htm |date=2005-02-22 }}&lt;/ref&gt;, йәғни Белоруссия&lt;font style=&quot;background-color: rgb(254, 252, 224);&quot;&gt; территорияһының&lt;/font&gt; 30 % кәмерәк ерен биләй. Регион территорияһының көнбайыштан көнсығышҡа оҙонлоғо 500 тирәһе, төньяҡтан көньяҡҡа — 200 километрға яҡын. Беренсе сиратта, Белоруссия Полесьеһын Көнбайыш һәм Көнсығышҡа бүләләр. Көнбайыш һәм Көнсығыш Полесьеһы араһында шартлы сик булып Ясельда һәм [[Горынь (йылға)|Горынь]], шулай уҡ был йылғаларҙың тамаҡтары араһындағы Припять участкаһы һанала&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Климчук Ф. Д.|заглавие=Некоторые дискуссионные вопросы средневековой истории Надъясельдья и Погорынья|ссылка=http://www.zagorodde.noka.ru/arx/nadpo.zip|издание=Palaeoslavica|место=Cambridge-Massachusetts|год=2004|выпуск=XII|номер=1|страницы=5—28}}&lt;/ref&gt;.

Белоруссия Полесьеһы биш физик-географик өлкәләргә бүленә (көнбайыштан көнсығышҡа һанала): Брест, Припять, Загородье, Мозырск һәм Гомель Полесьеһы&lt;ref name=&quot;Мороз_40&quot;&gt;''Мороз М. А., Чаквин И. В.'' Полесье как историко-этнографическая область, её локализация и границы // Полесье. Материальная культура. — С. 40.&lt;/ref&gt;. Загородье — Брест өлкәһенең көньяғындағы урын, Берестейск-Пинск Полесьеһының төп өлөшө&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Общество «Загородье»|url=http://www.zagorodde.noka.ru/index.html|archiveurl=http://web.archive.org/20070701035653/www.zagorodde.noka.ru/index.html|archivedate=2007-07-01|accessdate=2010-01-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701035653/http://www.zagorodde.noka.ru/index.html |date=2007-07-01 }}&lt;/ref&gt;. Белоруссия Полесьеһына Припять бассейнынан тыш Щары бассейнының үрге өлөшө, Мухавец һәм [[Брагинка]] бассейндары инә&lt;ref name=&quot;pir&quot;&gt;{{Китап|автор=Пирожник И. И. и др.|заглавие=Дорогами дружбы: Белорусское и Украинское Полесье|ответственный=И. И. Пирожник, В. С. Аношко, С. И. Кот|место=Мн.|издательство=Полымя|год=1985|страниц=207|тираж=20 000}}&lt;/ref&gt;

=== Украин Полесьеһы ===
[[Файл:Ukraine-Polissya.png|слева|мини|Полесье на территории Украины (выделено жёлтым)]]
Украин Полесьеһы илдең көньяғындағы йөҙгә яҡын саҡрымға һуҙылған киң һыҙат булып күҙ алдына баҫа һәм бөтөн Украина территорияһының 19 % тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Заповедники Украины. Житомирская область.|url=http://www.nashkray.kiev.ua/zapovednik/zgit.htm|archiveurl=http://www.webcitation.org/61B7GqZqi|archivedate=2011-08-24|accessdate=2010-01-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091028050027/http://www.nashkray.kiev.ua/zapovednik/zgit.htm |date=2009-10-28 }}&lt;/ref&gt;.Днепр йылғаһына нисек ятҡанына ҡарап, уны уң яр яғындағы һәм һул яҡ ярындағы Полесьеға (ҡайһы берҙә Көнбайыш һәм Көнсығыш йәки Припять һәм Десна үрендәге Полесье топонимдары ҡулланыла) бүленә. Украина Полесьеһы административ бүленеш буйынса биш физик-географик өлкәгә: Волынь, Ровно, Житомир, Киев, Чернигов һәм Сумы Полесьеһына бүленә&lt;ref name=&quot;Мороз-Чаквин&quot;&gt;''Мороз М. А., Чаквин И. В.'' Полесье как историко-этнографическая область, её локализация и границы // Полесье. Материальная культура. — С. 39.&lt;/ref&gt;.

=== Люблин Полесьеһы ===
[[Файл:Łukie1.JPG|мини|150x150пкс|Полесье милли паркында Луке күле (Люблин воеводствоһы)]]
Польша Полесьеһына Люблин воеводствоһының ҡайһы бер региондары ҡарай: Люблин йәки [[Көнбайыш Полесье]] тип билдәле булған Воли-Ургу һәм [[:pl:Równina Łęczyńsko-Włodawska|Ленчиц-Влодав поозерье]]&lt;nowiki/&gt;һы районындағы Буг үҙәне&lt;ref&gt;[http://www.polska.ru/turystyka/miasta/wojewodstwa/lubelskie.html Туристический путеводитель по Люблинскому воеводству.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101126183459/http://polska.ru/turystyka/miasta/wojewodstwa/lubelskie.html |date=2010-11-26 }}&lt;/ref&gt;. Люблин Полесьеһының көнбайыш сиге Вепш йылғаһы буйынан үтә.

=== Брянск-Жиздрин Полесьеһы ===
Брянск-Жиздрин Полесьеһы Рәсәйҙең Брянск өлкәһе территорияһында урынлашҡан.

== Халҡы ==
[[Файл:Kobryn_Local_People_ca1916_Tomek.jpg|слева|мини|200x200пкс|Кобрин ҡалаһының урындағы халҡы. 1916 йыл тирәһендәге фото]]
Полесье кешеләрен йыш ҡына полещук йәки полищук (полес.{{lang-pol|полешуки}}полешуки). тип атайҙар. «Полещук» термины экзоэтноним, булып тора һәм Полесь&lt;font style=&quot;background-color: rgb(254, 252, 224);&quot;&gt;е халыҡтарының үҙатамаһы булып ҡулланылмай тиерлек&lt;/font&gt;.

Этник планда көнбайыш полещуктар ҙур ҡыҙыҡһыныу уята — улар ҡайһы бер үҙенсәлекле билдәләргә эйә булған, әммә формалашып бөтмәгән көнсығыш славян этносы тип ҡарала&lt;ref name=&quot;Антонюк&quot;&gt;{{статья|автор=Антонюк Г.|заглавие=Западные полешуки|оригинал=|ссылка=http://demiurgos.communityhost.ru/thread/?thread__mid=786459387|язык=|ответственный=|автор издания=|издание=Збудінне|тип=|место=|издательство=|год=1993|выпуск=|том=|номер=6|страницы=|isbn=|issn=}}&lt;/ref&gt;. XIX быуатта уҡ ҡайһы бер тикшеренеүселәр (М. Довнар-Запольский, Д. З. Шендрик һ.б.) көнбайыш полищуктарҙың физик ҡиәфәтендә һиҙелеп торған үҙенсәлектәре барлығына иғтибар иткәндәр.

Юлиан Талько-Гринцевич, антропологик һыҙаттарға нигеҙләнеп, полещуктарҙы белорус һәм украиндарҙан айырылып торған үҙ аллы төркөмгә бүлгән. Полесье тибы альпинидтарға яҡын, һәм улар ҙур булмаған буйлы, киң битле һәм ҡара сәсле&lt;ref&gt;[http://www.humanities.edu.ru/db/msg/68860 Полесский тип европеоидной расы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081021134120/http://www.humanities.edu.ru/db/msg/68860 |date=2008-10-21 }}&lt;/ref&gt;.

Павел Михайлович Шпилевский аңлы рәүештә полесье телен белорус теленән айырып ҡараған һәм уның таралыу сиктәрен мөмкин тиклем төгәл билдәләгән. Павел Осипович Бобровский полещуктар — уларҙың күп дөйөм оҡшашлыҡтары булһа ла, белорус һәм украиндарҙан айырылып торған халыҡ (народность) &lt;font style=&quot;background-color: rgb(254, 252, 224);&quot;&gt;тигән һығымтаға килгән&lt;/font&gt;&lt;ref name=&quot;Терешкович&quot;&gt;{{книга|автор=Терешкович П. В.|часть=|заглавие=Этническая история Беларуси XIX - начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы|оригинал=|ссылка=http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf|издание=|место=Минск|издательство=БГУ|год=2004|том=|страницы=86|страниц=223|isbn=985-485-004-8}}&lt;/ref&gt;.

== Теле ==
Украин һәм Белорус Полесьеһы территорияһы «полесье һөйләштәре» йәшәгән ареалға ҡарай. Украина территорияһында таралған полесье һөйләштәрен, украин теленең төньяҡ наречиеһы тип йөрөтәләр, Белоруссия территорияһында — белорус теле составындағы полесье һөйләштәре, йәки белорус теленән украин теленә күсеүсе (переходный) һөйләштәр тип йөрөтәләр&lt;ref&gt;''Климчук Ф. Д.'' Полесские говоры в составе украинского и белорусского языков // Полесье. Материальная культура… С. 56.&lt;/ref&gt;.

Белоруссияның полесье һөйләштәре диалект тибы буйынса бөтөнләй айырым булған ике территориаль берләшмә — көнбайыш полесье һәм көнсығыш полесье һөйләштәре булып күҙ алдына баҫа. Ябай ғына итеп полесье тип атап йөрөтөлгән көнбайыш полесье һөйләштәр төркөмө белорус теленең ике төп диалекты составындағы һөйләштәргә ҡарата үҙ аллы булып, шул уҡ ваҡытта көнсығыш-полесье һөйләштәре белорус теленең көньяҡ-көнбайыш диалектының бер өлөшө булып һанала&lt;ref&gt;''Климчук Ф. Д.'' Полесские говоры в составе украинского и белорусского языков // Полесье. Материальная культура… С. 59.&lt;/ref&gt;.

Полесье наречиеһы тип тә билдәле булған украин теленең төньяҡ наречиеһы диалектологтар тарафынан өс диалектҡа: көнсығыш-, урта- һәм көнбайыш полесье диалекттарына бүленә&lt;ref&gt;''Климчук Ф. Д.'' Полесские говоры в составе украинского и белорусского языков // Полесье. Материальная культура… С. 60—61.&lt;/ref&gt;.

Фёдор Климчук Белоруссияның көнбайыш-полесье һәм Украинаның төньяҡ наречиеһының көнбайыш-полесье һөйләштәре үҙенсәлекле бер бөтөн һөйләш үҙәген барлыҡҡа килтерә һәм улар араһында һиҙелеп торған сик юҡ тип билдәләй&lt;ref&gt;''Климчук Ф. Д.'' Полесские говоры в составе украинского и белорусского языков // Полесье. Материальная культура… С. 63.&lt;/ref&gt;.

1980-се йылдар аҙағында лингвист Шелягович Николай Николаевич етәкләгән энтузиастар төркөмө көньяҡ-ян һөйләштәре нигеҙендә телде кодификациялау эшенә тотонған. Әммә һөҙөмтәлә, нигеҙ итеп алынған һөйләштәрҙең тар локализацияһы һәм Полесье һөйләштәренә хас булмаған күп һүҙҙәр алыныуы арҡаһында, ғәмәлдә эш барып сыҡмай. Ғилми әҙәбиәттә был тел нормаһы көнбайыш-полесье (микро) теле булараҡ билдәле&lt;ref name=&quot;Коряков&quot;&gt;{{статья
| автор    = [[Коряков, Юрий Борисович|Коряков Ю. Б.]]
| заглавие = Языковая ситуация в Белоруссии и типология языковых ситуаций
| ссылка   = http://lingvarium.org/ling_geo/belarus/belorus.pdf
| язык     = 
| издание  = 
| тип      = Диссертация на соискание учёной степени кандидата филологических наук
| место    = Москва
| год      = 2002
| том      = 
| номер    = 
| страницы = 80—82
| страниц = 129
}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Полесье топонимы тәүге тапҡыр, кенәз Мстислав ''«ѿ Копылѧ воюӕ по Полѣсью»'' Полесьела һуғышҡанда, 1274 йылғы Галицк-Волынь йылъяҙмаһында телгә алына&lt;ref&gt;Полное собрание русских летописей. — М&lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAVs&quot;&gt;.&lt;/span&gt;, 1962. — Т. 2. — 938 с.&lt;/ref&gt;. Поляк сығанаҡтарында явтягтарҙың бер ҡәбиләһенә ҡараған ''polexiani'' («полексяндар» йәки «полешандар») тигән термин осрай. «Полешандар» термины туранан-тура Полесье топонимынан килеп сыҡҡан тип иҫәпләнә&lt;ref&gt;[http://www.newchron.narod.ru/texts/p1.html#43 Глава 43. Как Казимир подчинил своему господству полешан] // Великая хроника о Польше, Руси и их соседях. / Под ред. В. Л. Янина. — М&lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAV0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;: Изд-во Московского университета, 1987. — С. 226.&lt;/ref&gt;.

1560 йылда Данцигта Полесьеның тәүге билдәле картаһы (''Tabula Paludum Polesie Dr Ziekera'') төҙөлгән. Ян Длугоштың&lt;ref&gt;''Długosz J.'' Dzieje Polski. &lt;/ref&gt;, Мартин Кромерҙың&lt;ref&gt;''Kromer M.'' Polska czyli o położeniu, ludności, obyczajach, urzendach i sprawach publicznych… — Olsztyn, 1977. &lt;/ref&gt; һәм Матея Стрыйковскийҙың&lt;ref&gt;''Stryjkowski M.'' Kronika Polska, Litewska, Zmódzka i wszystkiej Rusi. &lt;/ref&gt; тарихи хеҙмәттәрендә Полесье топонимы йыш ҡына осрай. Региондың сиктәре төрлөсә билдәләнгән, әммә тотош алғанда, Полесье Припять йылғаһы бассейнына килешле тура килгән. Кромер локализовал Полесьены как землю, лежащую между Русь, [[Литва]], [[Пруссия]], Волынь һәм Мазовия араһында ятҡан ер тип сикләгән (локалләштергән). 1613 йылда Г. Гарритс баҫтырған Көнсығыш Европа картаһында Полесье сиктәре Брестан Мозырға һәм Пинскиҙан Дубровицаға һәм Волынға күрһәтелгән.

Украин Полесьеһы үҙенең үҙенсәлекле халыҡ икона яҙыу традицияһы менән билдәле. Изгеләрҙең һындары статик хәлдә, тәрән ултыртылған күҙле, тәбиғәт, пейзаждар фонында (ағастар, һауа, урмандар) төшөрөлгән. На Иконаларҙа йыш ҡына сәскәләр һынландырылған. Был традиция — боронғо славяндарҙың христианлыҡҡа тиклемге мәжүси хоҙайҙарын һәм эйәләрен сәскәләр менән биҙәү йолаһының рудиментар ҡалдығы&lt;ref&gt;Богомолець О. &lt;/ref&gt;.

== Тәбиғәте ==

=== Тәбиғәтте һаҡлау ===
&lt;div class=&quot;floatright&quot;&gt;
{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ Полесье Иван Шишкиндың киндер полотноларында
 | width=&quot;33%&quot; |[[Файл:Ivan Ivanovich Shishkin - Polesie Landscape, 1884.jpg|центр|224x224пкс]]
 | width=&quot;33%&quot; |[[Файл:Ivan Ivanovich Shishkin - Marsh in Polesia, 1890.jpg|центр|210x210пкс]]
 |-
 |«Полесье пейзажы», 1884
 |«Һаҙ. Полесье», 1890
 |}
&lt;/div&gt;Шацкий күлдәре районындағы һирәк осраған тәбиғи комплекстарҙы һаҡлау маҡсатында 1983 йылда 32 500 гектар майҙанда Шацкий милли тәбиғи паркы төҙөлгән. 2002 йылда [[ЮНЕСКО]] эгидаһы аҫтында 48 977 гектар майҙанды биләгән Шацкий биосфера ҡурсаулығы барлыҡҡа килгән&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Biosphere Reserve Information. Ukraine. Shatskyi|url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=UKR+04&amp;mode=all|archiveurl=http://www.webcitation.org/61B7LGMRc|archivedate=2011-08-24|lang=en|publisher=UNESCO MAB Biosphere Reserves Directory|accessdate=2010-06-03}}(инг.)&lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAWE&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAWE&quot;&gt; UNESCO MAB Biosphere Reserves Directory.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAWE&quot;&gt;[http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=UKR+04&amp;mode=all Тәүге сығанаҡтан] архивланған 24 август 2011.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAWE&quot;&gt;3 июнь 2010 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Польша яғынан Люблин Полесьеһы территорияһында 9 760 гектар майҙанда 1990 йылда асылған [[:pl:Poleski Park Narodowy|Полесье милли паркы]] {{Ref-pl}}(пол.), тирә-йүндәге территориялары менән көнсығыш польша сигенә еткәнсе составляет Көнбайыш Полесье биосфера ҡурсаулығын барлыҡҡа килтерә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Biosphere Reserve Information. Poland. West Polesie|url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=POL+06&amp;mode=all|archiveurl=http://www.webcitation.org/61B7Ly1RG|archivedate=2011-08-24|lang=en|publisher=UNESCO MAB Biosphere Reserves Directory|accessdate=2010-06-03}}(инг.)&lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAWs&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAWs&quot;&gt; UNESCO MAB Biosphere Reserves Directory.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAWs&quot;&gt;[http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=POL+06&amp;mode=all Тәүге сығанаҡтан] архивланған 24 август 2011.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAWs&quot;&gt;3 июнь 2010 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 2004 йылда республика ландшафт заказнигы базаһында майҙаны 48 024 гектар тәшкил иткән «Буг буйы Полесьеһы» биосфера ҡурсаулығы төҙөлгән&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Biosphere Reserve Information. Belarus. Pribuzhskoye Polesie|url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=BYE+03&amp;mode=all|archiveurl=http://www.webcitation.org/61B7MaZlY|archivedate=2011-08-24|lang=en|publisher=UNESCO MAB Biosphere Reserves Directory|accessdate=2010-06-03}}(инг.)&lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAXU&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAXU&quot;&gt; UNESCO MAB Biosphere Reserves Directory.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAXU&quot;&gt;[http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=BYE+03&amp;mode=all Тәүге сығанаҡтан] архивланған 24 август 2011.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAXU&quot;&gt;3 июнь 2010 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 2012 йылда бөтә өс биосфера ҡурсаулығы, дөйөм майҙаны 263 016 га тәшкил иткән халыҡ-ара транс сикләнгән (трансграничный) «Көнбайыш Полесье» биосфера ҡурсаулығы барлыҡҡа килтереп, берләшкән&lt;ref&gt;{{Cite web|title=West Polesie|url=http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/ecological-sciences/biosphere-reserves/europe-north-america/belaruspolandukraine/west-polesie-transboundary-biosphere-reserve/|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Gkv6cDAI|archivedate=2013-05-20|lang=en|publisher=UNESCO MAB|accessdate=2013-05-03}}(инг.)&lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAX8&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAX8&quot;&gt; UNESCO MAB.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAX8&quot;&gt;[http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/ecological-sciences/biosphere-reserves/europe-north-america/belaruspolandukraine/west-polesie-transboundary-biosphere-reserve/ Тәүге сығанаҡтан] архивланған 20 май 2013.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAX8&quot;&gt;3 май 2013 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Ул тигеҙлектәге территорияларҙа донъялағы берҙән-бер өс яҡлы (3 ил ҡатнашлығында булдырылған) ҡурсаланған территория булып тора.

Полесье территорияһында (Белоруссияла һәм Польшала) шулай уҡ күренекле находится также знаменитая [[Беловежье шырлығы]] ла урынлашҡан.
Белоруссияла, Гомель өлкәһенең көнбайышында, дөйөм майҙаны 188 485 гектар булған «Припятский» милли паркы урынлашҡан. Припятский милли паркынан көньяҡ-көнсығышҡараҡ белорус өлөшөндә [[Чернобылдең ябыҡ зонаһы]] территорияһында, Гомель өлкәһенең авариянан күп зыян күргән өс районында Белоруссияның бик ҙур (215 мең гектарҙан артыҡ майҙанда) [[Полесье дәүләт радиацион-экологик ҡурсаулығы]] урынлашҡан.

Украинала Ровно, Полесье, Древлян һәм Черем тәбиғәт ҡурсаулыҡтары урынлашҡан.

1986 йылда Чернобыль АЭС-ындағы авария һөҙөмтәһендә Полесьеның байтаҡ ҙур территорияһы радиоактив бысраныуға дусар ителгән.

== Башҡа мәғәнәләре ==
Шулай уҡ йыш ҡына Полесье тип боронғо Европа материгы боҙлоғо ситендәге (мәҫәлән, Полесье уйһыулығы, Мещёра уйһыулығы, Польшаның көнсығыш райондары тигеҙлектәре) аллювиаль һәм флювиогляциаль ҡатламдар таралған райондарға хас булған (башлыса ҡомдарҙан торған) тигеҙлек территорияларын атайҙар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
; Классик әҙәбиәт
* {{Китап|часть=Ч. I. Литовское Полесье, Ч. II. Белорусское Полесье|заглавие=Живописная Россия. Отечество наше в его земельном, историческом, племенном экономическом и бытовом значении|ссылка=http://by.ethnology.ru/by_lib/j_russia/graf/j_russia.html?1|ответственный=Под ред. П. П. Семёнова|место=Санкт-Петербург-Москва|издательство=Типография М.О. Вольфа|год=1882|том=3|страницы=345}}
* {{Китап|автор=[[Бобровский, Павел Осипович|Бобровский П. О.]]|заглавие=Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Гродненская губерния|место=Санкт-Петербург|год=1863|том=1|страницы=621-623}}
* {{Мәҡәлә|автор=Булгаковский Д. Г.|заглавие=Пинчуки. Этнографический очерк|ссылка=http://by.ethnology.ru/by_lib/blgkvsky_01/graf/blgkvsky_01_cont.html|издание=Записки Императорского Русского географического общества по отделению этнографии|место=Санкт-Петербург|год=1890|выпуск=3|том=13}}
* {{Китап|автор=[[Довнар-Запольский, Митрофан Викторович|Довнар-Запольский М. В.]]|заглавие=Белорусское Полесье: Сборник этнографических материалов|место=Киев|год=1895}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Киркор, Адам Гоноры|Киркор А. К.]]|заглавие=Долина Припяти|издание=Живописная Россия: Литовское и Белорусское Полесье|место=Минск|издательство=БелЭн|год=1993}}
* {{Китап|автор=[[Сербов, Исаак Абрамович|Сербов И. А.]]|заглавие=Поездки по Полесью 1911 и 1912 гг|место=Вильна|год=1914}}
* {{Китап|автор=[[Шпилевский, Павел Михайлович|Шпилевский П. М.]]|заглавие=Путешествие по Полесью и Белорусскому краю|место=Санкт-Петербург|год=1858|страницы=11, 29, 36}}
; Хәҙерге заман әҙәбиәте
* {{Китап|автор=Кисель Дмитрий|заглавие=Полесье Луизы Бойд|ссылка=http://polesie.org/wp-content/uploads/2016/03/Luiza_Boyd-Albom.pdf|место=Пинск|год=2015|страниц=161|тираж=200}}
* {{Мәҡәлә|автор=Антонюк Г.|заглавие=Западные полешуки|ссылка=http://demiurgos.communityhost.ru/thread/?thread__mid=786459387|издание=Збудінне|год=1993|номер=6}}
* {{Мәҡәлә|автор=Дынько А.|заглавие=Найноўшая гісторыя яцвягаў|ссылка=http://arche.bymedia.net/6-2000/dynko600.html|издание=ARCHE Skaryna|год=2000|номер=6 (11)}}
* {{Китап|заглавие=Полесье. Материальная культура|ответственный=В. К. Бондарчик, И. Н. Браим, Н. И. Бураковская|место=Киев|издательство=Наукова думка|год=1988|страниц=448}}
* {{Китап|автор=Пирожник И. И. и др.|заглавие=Дорогами дружбы: Белорусское и Украинское Полесье|ответственный=И. И. Пирожник, В. С. Аношко, С. И. Кот|место=Мн.|издательство=Полымя|год=1985|страниц=207|тираж=20 000}}
* {{Китап|автор=Терешкович П. В.|заглавие=Этническая история Беларуси XIX - начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы|место=Минск|издательство=БГУ|год=2004|страницы=86|страниц=223|isbn=985-485-004-8}}

[[Категория:Полесье]]</text>
      <sha1>8lk1an68ye10rkq53493kgje4x9d8ht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Урал барыҫы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122534</id>
    <revision>
      <id>1303191</id>
      <parentid>1255088</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T23:13:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5786" sha1="gvfs6qy7rj537eq5r1x9kz400s48e2r" xml:space="preserve">'''Урал барыҫы''' ('''Урал ҡапланы''') — Башҡортостанда тау бейеклектәрен яулаусылар өсөн «Ҡар барыҫы» программаһы аналогында булдырылған проект&lt;ref&gt;[http://www.rgo-rb.ru/2017/05/v-bashkirii-startuet-proekt-uralskij-bars-pokorenie-semi-vershin-yuzhnogo-urala-i-prohozhdenie-spetsialnyh-marshrutov/ В Башкирии стартует проект «Уральский барс»: покорение семи вершин Южного Урала и прохождение специальных маршрутов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170625091305/http://www.rgo-rb.ru/2017/05/v-bashkirii-startuet-proekt-uralskij-bars-pokorenie-semi-vershin-yuzhnogo-urala-i-prohozhdenie-spetsialnyh-marshrutov/ |date=2017-06-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Норматив ==
«Урал барыҫы» билдәһен алыу өсөн беренсе этапта республиканың 1000 һәм унан бейегерәк булған тау түбәләренә менергә һәм икенсе этапта (2018 йылда иғлан ителәсәк) тағы ла ҡатмарлыраҡ башҡа маршруттарҙы үтергә кәрәк.
Беренсе этап:
[[Белорет районы]]нда:
# Оло Ирәмәл (1582 м)
# Рассыпная (1017 м)
# Яланғас (1287 м)
# [[Көмәрҙәк (һырт)|Көмәрҙәк]] (1318 м)
# Ҡорташтау (1019 м) ([[Учалы районы]])
# Ҡушай (1048 м) ([[Әбйәлил районы]])
# [[Мәсемтау|Мәсем]] (1030 м) ([[Бөрйән районы]])&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/1002271-dlya-polucheniya-znaka-uralskiy-bars-nuzhno-podtverzhdenie-fakta-voskhozhdeniya-na-sem-gornykh-versh/ Для получения знака «Уральский барс» нужно подтверждение факта восхождения на семь горных вершин Башкирии]&lt;/ref&gt;.

== Шарттары ==
Проектта 18 йәше тулған, физик әҙерлеге яҡшы булған, Башҡортостан Республикаһы Авария-ҡотҡарыу хеҙмәте сайтында&lt;ref&gt;[http://www.rbspas.ru Государственное бюджетное учреждение Аварийно-спасательная служба Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190404183700/http://www.rbspas.ru/ |date=2019-04-04 }}&lt;/ref&gt; теркәлеү үткән һәр кем ҡатнаша ала.
Тау үренә менеүҙе раҫлау өсөн поход тураһында отчет һәм тау түбәһендәге билдәле урындан өстән дә кәм булмаған фото талап ителә&lt;ref&gt;http://www.bashinform.ru/news/1002271-dlya-polucheniya-znaka-uralskiy-bars-nuzhno-podtverzhdenie-fakta-voskhozhdeniya-na-sem-gornykh-versh/&lt;/ref&gt;.

== 1-се этап йомғаҡтары ==
[[2017 йыл]]дың [[21 декабрь|21 декабрендә]] «Урал барыҫы» проектының беренсе этабын уңышлы үткән, йәғни Көньяҡ Уралдың 1000 метр бейеклегендәге ете түбәһен буйһондорған туристар тәбрикләнде. Проектта Рәсәйҙең 16 ҡалаһынан һәм 6 төбәгенән, [[Канада]] һәм [[Австралия]]нан&lt;ref&gt;[http://tv-rb.ru/novosti/society/in_bashkortostan_the_first_stage_of_the_project_on_development_of_internal_tourism_ural_bars/ В БАШКОРТОСТАНЕ ЗАВЕРШИЛСЯ ПЕРВЫЙ ЭТАП ПРОЕКТА ПО РАЗВИТИЮ ВНУТРЕННЕГО ТУРИЗМА «УРАЛЬСКИЙ БАРС»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171223013814/http://tv-rb.ru/novosti/society/in_bashkortostan_the_first_stage_of_the_project_on_development_of_internal_tourism_ural_bars/ |date=2017-12-23 }}&lt;/ref&gt; 116 кеше (шул иҫәптән Рәсәй география йәмғиәтенең Башҡортостан төбәк бүлексәһе башҡарма директоры Римма Ғәлиева) ҡуйылған бурысы үтәй. Өфөнән блогер
Олег Чагодаев ете түбәне ике тәүлектән әҙерәк ваҡытта үтеп, тиҙлек буйынса рекорд ҡуя. Беренсе этапты тулыһынса үтеүселәр бейеклек&quot; тип яҙылған бронза жетондаға лайыҡ була һәм проект ҡатнашыусыһы танымтаһын ала.
Үҙенсәлекле проект ойошторғаны өсөн Рәсәй география йәмғиәтенең Башҡортостан төбәк бүлексәһе рәйесе [[Камил Йыһаншин]] алтын ялатылған жетон менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/1095828-v-bashkirii-opredelilis-pretendenty-na-zvanie-pochetnogo-gorovoskhoditelya-uralskiy-bars/?sphrase_id=2222155 В Башкирии определились претенденты на звание почетного горовосходителя «Уральский барс»]&lt;/ref&gt;.

== Ойоштороусылар ==
* Рус география йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе
* Рәсәй Ҡотҡарыусылар союзының төбәк бүлексәһе
* Башҡортостан Республикаһының Авария-ҡотҡарыу хеҙмәте.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Рәсәйҙә альпинизм]]</text>
      <sha1>gvfs6qy7rj537eq5r1x9kz400s48e2r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ылауҙа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125917</id>
    <revision>
      <id>1303213</id>
      <parentid>747138</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T08:41:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8015" sha1="ixyk8k9fty0azj89avscvakjqk1rldy" xml:space="preserve">{{Литературное произведение
| Название = Ылауҙа 
| Изображение = 
| Жанр = хикәйә
| Автор  = Антон Павлович Чехов
| Язык оригинала = урыҫ телендә
| Написан = 1897
| Публикация =
| Перевод = 
| Викитека-текст = Ылауҙа (Чехов)
}}

'''Ылауҙа''' ― урыҫ яҙыусыһы [[Чехов Антон Павлович|Антон Павлович Чеховтың]] 1897 йылда яҙылған хикәйәһе.

== Баҫмалары ==
Чехов Ницце ҡалаһында йәшәгәндә, 1897 йылдың ноябрендә, яҙылған хикәйә. {{comment|«Урыҫ ведомостары»|«Русские ведомости»}} гәзитенең 1897 йылдың 21 декабрендәге 352-се һанында тәүге тапҡыр баҫыла. Гәзиттең баш мөхәррире Василий Соболевский авторҙан 1893 йылда ул һәләк ителгән Мәскәү ҡала башлығы Николай Алексеевтың исемен иҫкә алмауын үтенә. Был өҙөктө Чехов башта ала алыуын, ләкин һуңғараҡ яңынан тергеҙә.

«Ылауҙа» тексының бер аҙ үҙгәртелгән фаразы 1898 йылда «Төркиәлә зыян күргән әрмәндәргә туғандарса ярҙам» әҙәби хәйриә йыйынтығының икенсе баҫмаһында  нәшер ителә. Чехов был хикәйәһен, ҡайһы бер әһәмиәтһеҙ төҙәтмәләр менән, 1899-1901 йылдарҙа Адольф Маркс баҫтырып сығарған үҙенең Әҫәрҙәре йыйынтығының туғыҙынсы томына индерә.&lt;ref name=&quot;commentaries&quot;&gt;Родионова, В. М. Комментарии к рассказу «На подводе». Собрание сочинений А. П. Чехова в 12 томах. Художественная литература. Москва, 1960. Т. 8, с. 532-533 &lt;/ref&gt;.

== Яҙылыу тарихы ==
В. Н. Ладыженский үҙенең мемуарҙарында, бер ваҡыт Мелиховта Чехов менән Рәсәй ауыл уҡытыусыларының ауыр шарттарҙа йәшәүе хаҡында һөйләшкәндәрен  хәтерләй. «...Һуңынан беҙ халыҡ уҡытыусыларының ауыр хәле тураһында һөйләштек, һәм мин артабан был хәлдең ҡайһы бер һыҙаттарын ҙур булмаған «Ылауҙа» хикәйәһендә ысынбарлыҡтың нәфис сағылышы булараҡ күрҙем ... Чехов, ғөмүмән, үҙен уратып алған кешеләр менән ғәжәп яҡшы һәм йомшаҡ мөғәләмә иткән, ә Мелихов крәҫтиәндәренә нимә менән һәм нисек ярҙам итә алған, шулай ярҙам иткән»&lt;ref&gt;«Мир божий», 1905, № 4, стр. 194&lt;/ref&gt;.

== Сюжеты ==
Мария Васильевна, мәктәп уҡытыусыһы, кескәй генә эш хаҡын алған да (21 һум, әле шуны ла урындағы халыҡ, лайыҡ түгел, аҡса артыҡ түләнә, тип һанай: «5 һум артығы менән етер ине») ҡаланан үҙенең ауылына ҡайтып килә. Ул бик ҙур ҡыйынлыҡ менән, бысраҡ һәм, ахыры, осо-ҡырыйы күренмәгән юлдан килә...  Ошо ҡот осҡос урында 13 йыл буйы уҙған йылдары менән генә сағыштырырға мөмкиндер был ауыр юлды. Көтмәгәндә, йылға аша кисеп сыҡҡанда, ылау түңкәрелә, һәм уҡытыусы тубыҡтан боҙло һыуға бата. Уға урындағы иҫерек тулы {{comment|кабак|эскелек урынына}}ка сәй эсергә туҡтамайса мөмкин булмай. Шул ваҡытта уға йыйын әтрәгәләм  асыҡтан-асыҡ бәйләнә, йәбешенә башлай.

Ул, ҡасандыр матур, ә хәҙер ҡыҙғаныс, ҡараңғы сырайлы булып күренгән, күрәһең, алкоголикка әйләнгән урындағы Ханов исемле алпауытты осрата. Ул ошо кешелә туғандаш йәнде таба алырына ышана, әммә улар яҡын була алыр инеме икән? Ул үҙе лә бының мөмкин булмауын таный: уның ҡот осҡос тормошо ундағы ылыҡтырғыслыҡты үлтергән, уны  гүзәллегенән мәхрүм иткән тиерлек. Томанһыу аңында ул үҙенең үткән ғүмеренең нескәлектәрен иҫкә төшөрөргә тырышып ҡарай, тик бар иҫтәлектәре лә ауыр, нәтижәһеҙ һәм, ахыр сиктә, мәғәнәһеҙ эш арҡаһында хәтерҙән сыҡҡан. Тимер юл шлагбаумы янында, үтеп барған поезға ҡарап торғанда, поезда үҙенең мәрхүм әсәһенә оҡшаған бер ҡатынды күрә ул. 

Ул күҙ йәштәрен тыя алмай. Уның эргәһенә Ханов йәнә килә, һәм, уны күргәс, кинәт нимәнелер күҙ алдына килтерә лә, «...бер ваҡытта ла тоймаған бәхет» тип уйлай. Ул ирҙе тиң күреп һәм дуҫы кеүек итеп йылмая, һәм уға «бәхете, тантанаһы яҡтыра кеүек тойола. Эйе, уның атаһы ла,  әсәһе лә бер ваҡытта ла үлмәгән, үҙе бер ҡасан да уҡытыусы булмаған, йәғни был оҙон, ауыр, сәйер төш булған, ә хәҙер ул уянған...» Ир тартыныуһыҙ иркен, һанға һуҡмаған һымаҡ ҡыланып  уны үҙ арбаһына ултырырға саҡыра, Һәм ... шәүлә юғала. Һәм ҡотолғоһоҙлоҡ донъяһында ул тағы ла бер үҙе тороп ҡала.

== Тәнҡитселәрҙең фекере ==
[[Толстой Лев Николаевич|Л. Н. Толстой]] 1897 йылдың 21 декабрендә үҙенең көндәлегендә былхикәйә темаһына ҡыҫҡа {{comment|яҙыу|ҡулхат записка}} ҡалдыра: «Хәҙер [Чехова]тың «Ылауҙа» хикәйәһен уҡыным. Һүрәтләү саралары буйынса бик шәп, ләкин риторика, ул хикәйәгә нисек кенә мәғәнә бирергә тырышмай. [Сәнғәт тураһында] китабы аша минең башымда күп нәмә ғәжәп ныҡ асыҡланды»&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Дневник 1897 г.|author=Л.Н. Толстой|url=http://tolstoy-lit.ru/tolstoy/dnevniki/1895-1899/dnevnik-1897.htm|work=|date=|accessdate=2017-06-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240708035929/http://tolstoy-lit.ru/tolstoy/dnevniki/1895-1899/dnevnik-1897.htm |date=2024-07-08 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}
[[Категория:Алфавит буйынса әҙәбиәт әҫәрҙәре]]
[[Категория:Антон Чехов хикәйәләре]]
[[Категория:1897 йылғы хикәйәләр]]</text>
      <sha1>ixyk8k9fty0azj89avscvakjqk1rldy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фетисов Вячеслав Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129951</id>
    <revision>
      <id>1303195</id>
      <parentid>1299342</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T01:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49583" sha1="ksemqpny8fkxrlj2brji0rlhepng847" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Listen|Имя_файла=Vyacheslav Fetisov voice.oga|Название=В.А. Фетисов тауышының яҙмаһы|Описание=«[[Эхо Москвы]]» радилһына биргән интервью&lt;br&gt;19 апрель 2007}}

'''Фетисов Вячеслав Александрович''' ([[20 апрель]] [[1958 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[Шайбалы хоккей|хоккейсыһы]], дәүләт эшмәкәре, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1978), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған тренеры (2002), Рәсәй Федерацияһының 1 класлы ғәмәли дәүләт советнигы (2003).

Спорт карьераһының ҙур өлөшөндә, 1976 йылдан 1998 йылға тиклем, [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]], «Нью-Джерси Девилз» һәм «Детройт Ред Уингз» клабтарында һаҡсы позицияһында уйнай. Ике тапҡыр олимпия чемпионы, ете тапҡыр донъя чемпионы, ике тапҡыр Стэнли Кубогына лайыҡ була. Халыҡ-ара хоккей федерацияһының йөҙ йыллыҡтың шартлы йыйылма командаһының 6 ағзаһы иҫәбенә инә. «Өсәүлеләрҙең алтын клубы» ағзаһы.

== Биографияһы ==
Вячеслав Александрович Фетисов 1958 йылдың 20 апрелендә [[Мәскәү]]ҙә, баш ҡала составына яңы индерелгән Дегунино районында тыуа. Коровино шоссеһындағы 4-се йорттоң ихата командаһында хоккей уйнай башлай. Коровино шоссеһындағы 19-сы ЖЭК-тың ихата командаһы менән «Алтын шайба» ҡала турниры финалына үтә.

12 йәшендә [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]-ға тренер Юрий Александрович Чабаринға эләгә. 18 йәшендә ЦСКА-ның үҫмерҙәр командаһы составында хоккей турнирында ҡатнаша.

1973—1989 — ЦСКА-ла, [[майор]] званиеһына тиклем үрләй (1988 йылда ҡыҫҡа ваҡытлы өҙөклөк менән СССР йыйылма командаһының да капитаны була), 1994 — &quot;Спартак&quot;та (М).

1980-се йылдарҙа [[Шайбалы хоккей буйынса СССР йыйылма командаһы|СССР йыйылма командаһы]]нда һәм ЦСКА клубында Ларионовтың легендар бишәүе составында [[Макаров Сергей Михайлович|Сергей Макаров]], Игорь Ларионов, Владимир Крутов һәм Алексей Касатонов менән бергә һаҡсы позицияһында уйнай. 1980-се йылдарҙа бағыусыларҙың тиҫтәләрсә мең долларлыҡ премияларына лайыҡ була, 1988 йылда S-класлы Mercedes-Benz-та йөрөй, шунан яңы Volvo-лы була.&lt;ref name=&quot;itogi&quot;&gt;http://www.itogi.ru/russia/2013/43/195171.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103081033/http://www.itogi.ru/russia/2013/43/195171.html |date=2013-11-03 }}&lt;/ref&gt;

СССР һәм Рәсәй чемпионаттарында: 480 матч, 153 гол.

Ленинград хәрби физик культура институтын тамамлай.

1989—1994 йылдарҙа — «Нью-Джерси Дэвилз», 1994—1998 йылдарҙа — «Детройт Ред Уингз» составында. НХЛ чемпионаттарында: 546 матч, 36 гол, 192 тапшырыу. Стэнли Кубогы турнирҙарында: 116 матч, 2 гол, 26 тапшырыу. Туғыҙ йылда кәм тигәндә 10 миллион доллар эш хаҡы ала, 1990-сы йылдар башында Мәскәүҙә торлаҡ һатып алыу менән мәшғүл була, сит ил мебеле, компьютерҙар, тәмәке, «Буш боттары» һ.б. сауҙаһы менән шөғөлләнә.

1994 йылда Гелани Товбулатов һәм Василий Клоков менән хоккей буйынса «Спартак» Кубогына ярыш ойоштора.

Стэнли Кубогына тәүге еңеүенән һуң 1997 йылдың 13 июнендә Фетисов командалашы Владимир Константинов һәм массажсы Сергей Мнацаканов менән клуб кисәһенә китеп барғанда прокатҡа алынған автомобилдә етди юл һәләкәтенә осрай. Константинов менән Мнацаканов зәғифләнеп ҡала, ә Фетисов еңелсә генә зыян күрә һәм тиҙ арала һауығып дауахананан сыға.

1998—2000 йылдарҙа — &quot;Нью-Джерси Дэвилз&quot;тың баш тренеры ярҙамсыһы, уның менән 2000 йылда Стэнли Кубогын яулай.

2000 йылдың 25 авгусында Мәскәүҙә Вячеслав Фетисовтың хушлашыу матчы була: унда Макаров, Ларионов, Крутов, Каменский, Быков, Буре, Мартин Бродо, Яри Курри, Скотт Стивенс, Ларри Робинсон һәм Геннадий Цыганков ҡатнаша. Рәсәй йондоҙҙары — Донъя йыйылма командаһы-2000 — 7:6 (2:1, 2:2, 3:3).

2002 йылда — Солт-Лэйк-Ситиҙағы Олимпия уйындарында шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһының баш тренеры һәм генераль менеджеры. Фетисов етәкселегендә Рәсәй йыйылма командаһы бронза миҙал яулай.

[[2002 йыл]]дан «„Спорт Рәсәйе“ Бөтә Рәсәй ирекле йәмғиәте» йәмәғәт ойошмаһының Юғары советы рәйесе&lt;ref&gt;[http://federalbook.ru/files/SPORT/soderganie/Tom%202/Fetisov-Rodnina.pdf информационно-аналитический сборник Федеральный Справочник.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105162931/http://federalbook.ru/files/SPORT/soderganie/Tom%202/Fetisov-Rodnina.pdf |date=2013-11-05 }}&lt;/ref&gt;.

Бөтә донъя допингҡа ҡаршы агентлыҡтың (ВАДА) ойоштороусылар советы ағзаһы&lt;ref&gt;[http://www.wada-ama.org/en/dynamic.ch2?pageCategory.id=290 World Anti-Doping Agency. Executive Committee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081016223229/http://www.wada-ama.org/en/dynamic.ch2?pageCategory.id=290 |date=2008-10-16 }}&lt;/ref&gt;. 2007 йылдың 1 февралендә [[ЮНЕСКО]]-ның Спортта допинг менән көрәш тураһындағы халыҡ-ара конвенцияһын яҡлаған илдәрҙең конференцияһы рәйесе була.

2008 йылдың 21 октябренән&lt;ref&gt;[http://www.pravda.ru/news/sport/22-10-2008/288673-fetisov-0 Фетисов получил новое назначение]&lt;/ref&gt; 2012 йылдың 21 ғинуарына тиклем&lt;ref name=&quot;RIA&quot;&gt;{{Cite web|title=Фетисов, уйдя из хоккея, решил сосредоточиться на политике|url=http://www.ria.ru/hockey/20120126/549234405.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/67ybGpE7a|archivedate=2012-05-27|publisher=РИА Новости.|date=26.01.2012|accessdate=2012-04-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Андрей Ванденко|заглавие=Не ради славы|ссылка=http://www.itogi.ru/exclusive/2012/12/175991.html|издание=Итоги|тип=Журнал|место=М.|издательство=Семь Дней|год=2012|выпуск=№12 / 823}}&lt;/ref&gt; — [[Континенталь хоккей лигаһы]]ның Директорҙар советы рәйесе.

2009 йылдың 29 апреленән&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.lenta.ru/news2/2009/05/14/cska/ Вячеслав Фетисов назначен президентом Хоккейного клуба ЦСКА]&lt;/ref&gt; 2012 йылдың 21 ғинуарына тиклем — ЦСКА хоккей клубы президенты.

2009 йылдың 11 декабрендә ЦСКА клубына, лигаға, ғөмүмән, хоккейға иғтибар йәлеп итеү маҡсатында ЦСКА өсөн бер рәсми йорт матчын уйнай&lt;ref&gt;[http://www.championat.ru/hockey/news-370569.html Фетисов согласился сыграть за ЦСКА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091213114528/http://www.championat.ru/hockey/news-370569.html |date=2009-12-13 }}. Чемпионат.ру 10 декабря 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://hockey.sport-express.ru/reviews/2962 Спорт-Экспресс. День Славы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. 12 декабря Вячеслав Фетисов&lt;/ref&gt;.

2009 йылдан Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй Иҡтисад университетының спорт индустрияһы менеджменты кафедраһы мөдире&lt;ref&gt;[http://www.rea.ru/Main.aspx?page=Kafedra_Menedzhmenta_sportivnojj_industrii РЭА. Кафедра менеджмента спортивной индустрии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110704003019/http://rea.ru/Main.aspx?page=Kafedra_Menedzhmenta_sportivnojj_industrii |date=2011-07-04 }}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 5 апреленән — Рәсәй һәүәҫкәр хоккей лигаһы идараһы рәйесе&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Вячеслав Фетисов возглавил правление РЛХЛ|url=http://rlhl.org/news/251|archiveurl=https://www.webcitation.org/67ybLEyuH|archivedate=2012-05-27|author=Александр Шапиро|publisher=пресс-служба РЛХЛ|date=05.04.12|accessdate=2012-04-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130202101656/http://rlhl.org/news/251 |date=2013-02-02 }}&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың июненән «Звезда» телеканалында «Фетисов» программаһын алып бара&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Фетисов: &quot;Звали на &quot;Матч ТВ&quot;. В последний момент передумали. И понимаю почему&quot;|url=http://sobesednik.ru/sport/20160613-fetisov-zvali-na-match-tv-v-posledniy-moment-peredumali-i|publisher=[[Собеседник]]|date=2016-06-13}}&lt;/ref&gt;.

== Спорт ҡаҙаныштары ==
Донъя хоккейының бөтә юғары титулдарына эйә:
* [[Олимпия уйындары]] чемпионы (1984, 1988), Олимпия уйындарының көмөш призеры (1980)
* Донъя чемпионы (1978, 1981, 1982, 1983, 1986, 1989, 1990); көмөш призёр (1987); бронза призёр (1977, 1985, 1991). Ҡышҡы Олимпия уйындарында һәм донъя чемпионаттарында — 123 матч, 48 гол
* туғыҙ тапҡыр Европа чемпионы (1978, 1981, 1982, 1983, 1985, 1986, 1987, 1989, 1991)
* СССР-ҙың күп тапҡырҙар чемпионы (1975, 1977—1989). СССР чемпионатының көмөш призеры (1976)
* СССР Кубогын яулаусы (1977, 1979, 1988)
* Күп тапҡыр Европа чемпиондары кубогын яулаусы. ЕК — 26 шайба. Европа чемпиондары кубогы уйындарында һаҡсылар араһында индерелгән шайбалар һаны буйынса рекордсы
* Милли хоккей лигаһының (НХЛ) даими чемпионаттары еңеүсеһе һәм Стэнли Кубогын яулаусы (1997, 1998), финалға сығыусы (1995).
* Канада Кубогын яулаусы (1981), финалға сығыусы (1987). Донъя кубогында ҡатнашыусы (1996), был турнирҙа Рәсәй йыйлыма командаһы капитаны (4 матч). Канада Кубогы турнирҙарында — 16 матч, 3 гол
* Олимпия ордены (2000)
* Халыҡ-ара шайбалы хоккей федерацияһының Дан залына индерелгән (2005) 
* НХЛ-дың Хоккей даны залына индерелгән 
* [[Халыҡ-ара хоккей федерацияһы|Халыҡ-ара шайбалы хоккей федерацияһының]] «Centennial All-Star Team» йөҙ йыллыҡтың шартлы йыйылма командаһы состаына индерелгән
* 1997 йылдың 7 июненән Өсәүлеләрҙең алтын клубы ағзаһы
* 2008 йылдың 19 апрелендә ЦСКА-ның Дан аллеяһында Вячеслав Фетисов бюсы асыла.

== Статистика ==

=== Клуб карьераһы ===
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align: center; width: 50em; margin-bottom: 10px;&quot; class=&quot;&quot;
! colspan=&quot;6&quot; | Даими миҙгел
! colspan=&quot;5&quot; | Плей-офф
|- bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
! Миҙгел
! Команда
! Лига
! И
! Г
! П
! О
! Штр
!+\-
! И
! Г
! П
! О
! Штр
|-
|1974-75
|[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]
|ЧСР
|1
|0
|0
|0
|0
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|1975-76
|Юн. ЦСКА
|{{abbr|ЧСЮ|Чемпионат СССР по хоккею с шайбой среди юношей|0}}
|-
|1976-77
|ЦСКА
|ЧСР
|27
|3
|4
|7
|14
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|1977-78
|ЦСКА
|ЧСР
|35
|9
|18
|27
|46
|-
|1978-79
|ЦСКА
|ЧСР
|29
|10
|19
|29
|40
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|1979-80
|ЦСКА
|ЧСР
|37
|10
|14
|24
|46
|-
|1979-80
|ЦСКА
|СС
|4
|0
|1
|1
|0
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|1980-81
|ЦСКА
|ЧСР
|48
|13
|16
|29
|44
|-
|1981-82
|ЦСКА
|ЧСР
|46
|15
|26
|41
|20
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|1982-83
|ЦСКА
|ЧСР
|43
|6
|17
|23
|46
|-
|1983-84
|ЦСКА
|ЧСР
|44
|19
|30
|49
|38
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|1984-85
|ЦСКА
|ЧСР
|20
|13
|12
|25
|6
|-
|1985-86
|ЦСКА
|ЧСР
|40
|15
|19
|34
|12
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|1985-86
|ЦСКА
|СС
|6
|3
|3
|6
|6
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|1986-87
|ЦСКА
|ЧСР
|39
|13
|20
|33
|18
|-
|1987-88
|ЦСКА
|ЧСР
|46
|18
|17
|35
|26
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|1988-89
|ЦСКА
|ЧСР
|23
|9
|9
|18
|18
|-
|1988-89
|ЦСКА
|СС
|7
|2
|3
|5
|7
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|1989-90
|Нью-Джерси Девилз
|НХЛ
|72
|8
|34
|42
|52
|9
|6
|0
|2
|2
|10
|-
|1990-91
|Нью-Джерси Девилз
|НХЛ
|67
|3
|16
|19
|62
|5
|7
|0
|0
|0
|17
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|1990-91
|Ютика Девилз
|АХЛ
|1
|1
|1
|2
|0
|-
|1991-92
|Нью-Джерси Девилз
|НХЛ
|70
|3
|23
|26
|108
|11
|6
|0
|3
|3
|8
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|1992-93
|Нью-Джерси Девилз
|НХЛ
|76
|4
|23
|27
|158
|7
|5
|0
|2
|2
|4
|-
|1993-94
|Нью-Джерси Девилз
|НХЛ
|52
|1
|14
|15
|30
|14
|14
|1
|0
|1
|8
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|1994-95
|Спартак (Мәскәү)
|МХЛ
|1
|0
|1
|1
|4
|-
|1994-95
|Нью-Джерси Девилз
|НХЛ
|4
|0
|1
|1
|0
|−2
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|1994-95
|Детройт Ред Уингз
|НХЛ
|14
|3
|11
|14
|2
|3
|18
|0
|8
|8
|14
|-
|1995-96
|Детройт Ред Уингз
|НХЛ
|69
|7
|35
|42
|96
|37
|19
|1
|4
|5
|34
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|1996-97
|Детройт Ред Уингз
|НХЛ
|64
|5
|23
|28
|76
|26
|20
|0
|4
|4
|42
|-
|1997-98
|Детройт Ред Уингз
|НХЛ
|58
|2
|12
|14
|72
|4
|21
|0
|3
|3
|10
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|2009-10
|[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]
|КХЛ
|1
|0
|0
|0
|0
|−1
|-
! colspan=&quot;3&quot; | Бөтәһе СССР һәм Рәсәй чемпионаттарында
!480
!153
!222
!375
!378
|- bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
! colspan=&quot;3&quot; | Бөтәһе НХЛ-да
!546
!36
!192
!228
!656
!116
!116
!2
!26
!28
!147
|}

=== Халыҡ-ара ярыштар ===
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align: center; margin-bottom: 10px;&quot; width=&quot;40%&quot; class=&quot;&quot;
! Йыл
! Йыйылма команда
! Турнир
! Урын
! И
! Г
! П
! О
! Штр
|-
|1975
|СССР йыйылмаһы
|{{abbr|ЧЕЮ|Чемпионат Европы по хоккею с шайбой среди юниорских команд|0}}
|5
|1
|0
|1
|0
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|1975
|СССР йәштәр йыйылмаһы
|ЧММ
|[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]]
|4
|0
|0
|0
|11
|-
|1976
|СССР йыйылмаһы
|{{abbr|ЧЕЮ|Чемпионат Европы по хоккею с шайбой среди юниорских команд|0}}
|4
|4
|0
|2
|0
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|1977
|СССР йыйылмаһы
|ЧММ
|7
|3
|2
|5
|4
|-
|1977
|СССР йыйылмаһы
|ЧМ
|[[Файл:Bronze_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Бронза]]
|5
|3
|3
|6
|2
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|1978
|СССР йыйылмаһы
|ЧММ
|7
|3
|5
|8
|6
|-
|1978
|СССР йыйылмаһы
|ЧМ
|[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]]
|10
|4
|6
|10
|11
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|1980
|СССР йыйылмаһы
|[[Ҡышҡы Олимпия уйындары|ОИ]]
|[[Файл:Silver_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Көмөш]]
|7
|5
|4
|9
|10
|-
|1981
|Сборная СССР
|ЧМ
|[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]]
|8
|1
|4
|5
|6
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|1981
|СССР йыйылмаһы
|КК
|[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]]
|7
|1
|7
|8
|10
|-
|1982
|СССР йыйылмаһы
|ЧМ
|[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]]
|10
|4
|3
|7
|6
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|1982-83
|СССР йыйылмаһы
|СС
|6
|1
|4
|5
|10
|-
|1983
|СССР йыйылмаһы
|ЧМ
|[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]]
|10
|3
|7
|10
|8
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|1984
|СССР йыйылмаһы
|ОИ
|[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]]
|7
|3
|8
|11
|8
|-
|1985
|СССР йыйылмаһы
|ЧМ
|[[Файл:Bronze_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Бронза]]
|10
|6
|7
|13
|15
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|1986
|СССР йыйылмаһы
|ЧМ
|[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]]
|10
|6
|9
|15
|10
|-
|1987
|СССР йыйылмаһы
|СС
|2
|0
|1
|1
|2
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|1987
|СССР йыйылмаһы
|ЧМ
|[[Файл:Silver_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Көмөш]]
|10
|2
|8
|10
|2
|-
|1987
|СССР йыйылмаһы
|КК
|[[Файл:Silver_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Көмөш]]
|9
|2
|5
|7
|9
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|1988
|СССР йыйылмаһы
|ОИ
|[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]]
|8
|4
|9
|13
|6
|-
|1989
|СССР йыйылмаһы
|ЧМ
|[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]]
|10
|2
|4
|6
|17
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|1990
|СССР йыйылмаһы
|ЧМ
|[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]]
|8
|2
|8
|10
|8
|-
|1991
|СССР йыйылмаһы
|ЧМ
|[[Файл:Bronze_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Бронза]]
|10
|3
|1
|4
|4
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|1996
|Рәсәй йыйылмаһы
|КМ
|[[Файл:Bronze_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Бронза]]
|4
|0
|2
|2
|12
|-
|- bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
! colspan=&quot;4&quot; | Бөтәһе Канада Кубогы турнирҙарында
!16
!3
!12
!15
!19
|- bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
! colspan=&quot;4&quot; |Бөтәһе Ҡышҡы олимпия уйындарында һәм донъя чемпионаттарында
!129
!48
!81
!129
!113
|-
|- bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
! colspan=&quot;4&quot; |Бөтәһе карьераһында
!1216
!255
!529
!784
!1224
|}

== Мафия менән бәйләнеше тураһында ==
1993 йылда Америка һәм Канада матбуғатында Рәсәй енәйәтсел төркөмдәренең, НХЛ-да уйнаған элекке СССР уйынсыларының илдә ҡалған яҡындарына һәм ғаилә ағзаларына янап, уларҙан аҡса таптырыуҙары тураһында яҙыла. Вячеслав Фетисовтың агенты уның бындай эштәрҙә ҡатнашыуын инҡар итә, ләкин күп уйынсыларҙың ошондай хәлдәргә тарыуын таный; хоккейсы үҙе иһә НХЛ-да уйнаған Рәсәй хоккейсыларының мафия менән проблемалары булмауы тураһында белдерә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=HOCKEY; Russian Crime Groups Harassing Expatriates|author=Joe Lapointe|url=https://www.nytimes.com/1993/12/24/sports/hockey-russian-crime-groups-harassing-expatriates.html|work=[[The New York Times]]|id=0362-4331|date=1993-12-24|accessdate=2015-09-29}}&lt;/ref&gt;.

[[Федераль тикшереүҙәр бюроһы|ФБР]] отчётына ярашлы (ә Америка журналисы Роберт Фридман нәҡ уға һылтана), 1993 йылда Фетисов Мәскәүҙәге төрлө предприятиеларға аҡса һала һәм «ҡыйығы» булған Отари Квантришвилиға түләп тора. Квантришвили вафат булғас, Вячеслав Иваньков (Япончик) хоккейсының «яҡын {{comment|уртаҡсыһына|партнёр}}» әйләнә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Robert I. Friedman|заглавие=Red Mafiya: How the Russian Mob Has Invaded America|издательство=Little, Brown and Company|год=2000|pages=181|allpages=296|isbn=978-0316294744}}&lt;/ref&gt;. Фетисов исеменә Нью-Йоркта «Slavic, Incorporated» фирмаһы теркәлгән була, ул, ФБР мәғлүмәттәренә ярашлы, Иваньков тарафынан аҡса йыуыу һәм Рәсәйҙә эш визалары һатыу өсөн файҙаланыла&lt;ref&gt;{{Cite news|title=A RUSSIAN GOODFELLA? HE'D ICE AGENTS: FBI|author=Molly Gordy|url=http://www.nydailynews.com/archives/news/russian-goodfella-ice-agents-fbi-article-1.715018|work=[[New York Daily News]]|date=1996-03-10|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002090747/http://www.nydailynews.com/archives/news/russian-goodfella-ice-agents-fbi-article-1.715018 |date=2015-10-02 }}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tapes &amp; Transcripts {{!}} Mafia Power Play|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/hockey/etc/script.html|lang=en|work=Frontline|publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]|date=1999-10-12|accessdate=2015-09-29}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwBHA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;''Frontline''&lt;span id=&quot;cxmwBHA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwBHA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;[[Public Broadcasting Service|PBS]]&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwBHA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(1999-10-12).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwBHA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;29 сентябрь 2015 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; Фетисовтың үҙенең һүҙҙәренә ҡарағанда, ул бер ҡасан да эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнмәгән һәм енәйәтсел эшмәкәрлеккә йәлеп ителмәгән, ә компанияны үҙенең Виктор исемле эмигрант дуҫы менән асҡан&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Interviews - Vyacheslav Fetisov {{!}} Mafia Power Play {{!}} FRONTLINE|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/hockey/interviews/fetisov.html|publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]|accessdate=2015-10-01}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Я — КРЕСТНЫЙ ОТЕЦ|ссылка=http://www.kommersant.ru/doc/2287256|издание=«[[Огонёк]]»|тип=журнал|год=2000|номер=6|страницы=16}}&lt;/ref&gt;.

== Дәүләт эшмәкәрлеге ==
2002 йылдың апреленән 2004 йылдың мартына тиклем — Рәсәй Федерацияһы Физик культура һәм спорт буйынса дәүләт комитеты рәйесе.

2003 йылдың сентябрендә Фетисов «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһының Юғары советы ағзаһы булып китә.

2003 йылдан — Рәсәй Федерацияһының 1 класлы ғәмәли дәүләт советнигы.

2004 йылдың мартынан ноябренә тиклем — Физик культура, спорт һәм туризм буйынса федераль агентлыҡ етәксеһе.

2004 йылдың ноябренән 2008 йылдың октябренә тиклем — Физик культура һәм спорт буйынса федераль агентлыҡ етәксеһе&lt;ref name=&quot;Ref1&quot;&gt;[http://www.rossport.ru/xml/t/mainr.xml?mid=9&amp;pid=122&amp;lang=ru&amp;nic=com Руководитель Федерального агентства по физической культуре и спорту] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070326100120/http://www.rossport.ru/xml/t/mainr.xml?mid=9&amp;pid=122&amp;lang=ru&amp;nic=com |date=2007-03-26 }} URL at 9/3/2008&lt;/ref&gt;.

2007 йылдың ноябрендә Фетисовҡа рәсми рәүештә «Берҙәм Рәсәй» партияһы билеты тапшырыла.

2008 йылдың сентябрендә «Ведомости» хәбәр итеүенсә, «Берҙәм Рәсәй»ҙең генераль советы президиумы Фетисов кандидатураһын Федерация Советында Приморье крайының Закондар сығарыу йыйылышы вәкиле итеп һайларға тәҡдим итә. Шул уҡ көндө Фетисов Приморье сенаторы булырға ризалығын бирә. 2008 йылдың 17 октябрендә [[Приморье крайы]]нан Федерация Советы ағзаһы итеп һайлана. 2008 йылдың 27 октябренән — Федерация Советының Физик культура, спорт һәм олимпия хәрәкәтен үҫтереү комиссияһы рәйесе. Федерация Советының Урындағы үҙидаралыҡ мәсьәләләре буйынса комитеты ағзаһы. Федерация Советының Йәштәр эштәре һәм туризм буйынса комиссияһы ағзаһы&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130326164430/http://council.gov.ru/files/encycl/1705_3004_793054178/index.html Совет федерации. Энциклопедический справочник]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 4 декабрендә Приморье крайының Закондар сығарыу йыйылышы депутаты итеп һайлана, ләкин Федерация Советына йәнә төбәк парламенты вәкиле итеп һайланыу сәбәпле, депутат мандатынан баш тарта.

2011 йылдың 16 декабренән — Федерация Советының Социаль сәйәсәт буйынса комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Положение  об Экспертном совете по физической культуре и спорту|url=http://council.gov.ru/kom_home/ccf_socpolicy/advisory_panel/item2320.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/67ybMfNi7|archivedate=2012-05-27|publisher=Совет Федерации|date=24 января 2012|accessdate=2012-04-12}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/67ybMfNi7?url=http://council.gov.ru/kom_home/ccf_socpolicy/advisory_panel/item2320.html |date=2012-05-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Персональная информация члена Совета федерации|url=http://council.gov.ru/structure/person/281/|publisher=Совет Федерации|accessdate=2013-10-11}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың 18 сентябренән — Дәүләт Думаһының Физик культура, спорт, туризм һәм йәштәр эштәре буйынса комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Фетисов Вячеслав Александрович|url=http://www.duma.gov.ru/structure/deputies/1756784/|lang=ru|publisher=www.duma.gov.ru|accessdate=2017-11-10}}(рус.)&lt;span id=&quot;cxmwBJ4&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwBJ4&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; www.duma.gov.ru.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwBJ4&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;10 ноябрь 2017 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Закондар сығарыу инициативалары ===

==== «Гражданлыҡ тураһында» законға төҙәтеүҙәр ====
2012 йылдың октябрендә сенаторҙар Ильяс Умаханов һәм Владимир Джабаров менән бергә «Гражданлыҡ тураһында»ғы законға төҙәтеүҙәр индереү буйынса сығыш яһай. Сенаторҙар 18 йәштән өлкән кешеләргә, ҡасандыр улар үҙҙәре йә нәҫелдәрендәге тура ата-бабалары СССР гражданы булыуын, Рәсәй дәүләте, Рәсәйҙең республикаһы, РСФСР, СССР йә Рәсәй Федерацияһы территорияһында йәшәгәнлеген иҫбатлаһа, Рәсәй гражданлығын льготалы шарттарҙа бирергә рөхсәт итеү тураһында тәҡдим индерә&lt;ref name=&quot;Г&quot;&gt;[http://www.gazeta.ru/politics/2012/12/06_a_4881457.shtml РОтложенное гражданство // Газета.ру]&lt;/ref&gt;.

Сенаторҙарҙың закон сығарыу инициативаһы киң мәғлүмәт сараларында һәм интернетта ҙур шаңдау таба, сөнки быны күптәр элекке СССР республикаларынан мигранттарҙың күсеүенә мөмкинлек биреү тип иҫәпләй. Левада-үҙәктең ноябрь аҙағында баҫылып сыҡҡан тикшеренеүҙәренә ҡарағанда, рәсәйлеләрҙең 63 проценты мигранттар һанын кәметеү яҡлы була, ә 71 проценты мигранттар илдә енәйәтселек үҫешенә сәбәпсе тип, 67 проценты мигранттар рәсәйлеләрҙең эш урындарын тартып ала тип иҫәпләй.

Октябрь аҙағында Дәүләт Думаһының Конституцион закондар сығарыу буйынса комитеты төҙәтеүҙәрҙе бирелгән вариантта индерергә тәҡдим итә, декабрь башында Дәүләт Думаһы закон проектын беренсе уҡыуҙа ҡарарға тейеш була. Ләкин һуңғы мәлендә документ көн тәртибенән юҡҡа сыға һәм ҡабат ҡарау өсөн комитетҡа ҡайтарыла.

Фетисов үҙ инициативаһын 2006 йылда ватандаштарҙы ҡайтарыу тураһында ҡабул ителгән закондың коррупцион төҫтә булыуы, ә йәш рәсәйлеләрҙең байтағы сит илгә китергә йыйыныуы менән аңлата&lt;ref name=&quot;Р&quot;&gt;[http://www.rbcdaily.ru/2012/12/04/society/562949985257772 Сенатор Вячеслав Фетисов: «Больные люди не могут двигать здоровую экономику страны» // РБК daily]&lt;/ref&gt;.

== Мөлкәте ==
2013 йылдың сентябрендә бер интернет баҫмаһы&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Объяснения Фетисова по поводу квартиры его жены не оставили вопросов у его коллег-сенаторов|url=http://www.interfax.ru/news.asp?id=334675&amp;sec=1448|publisher=Interfax|date=15 октября 2013 года|accessdate=2013-11-05}}&lt;/ref&gt; Федерация Советының Юғары палата ағзаларының килемдәренә һәм сығымдарына контроллек итеү буйынса комиссияһына Фетисовтың ҡатынының Мәскәү уртаһындағы 1051 квадрат метрлы торлағының декларацияға индерелмәгәнлеген тикшереүҙе һорап мөрәжәғәт итә. Киң мәғлүмәт сараларының байтағы&lt;ref&gt;[http://ria.ru/society/20131014/969982633.html Комиссия Совфеда по доходам проверит запрос по квартире жены Фетисова] // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%98%D0%90_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8 РИА], 14.10.2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/russia/14oct2013/fetisov.html Комиссия Совфеда проверит запрос по незадекларированной Фетисовым квартире, которую отыскал Навальный], Newsru, 14 октября 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/676216/ У Совфеда нет вопросов: сенатор Фетисов дал исчерпывающий ответ о том, кому принадлежит элитная квартира в центре Москвы площадью в 1051 квадратный метр.] // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%A2%D0%92 НТВ], 15.10.2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.forbes.ru/news/246200-sovet-federatsii-proverit-dannye-o-kvartire-zheny-fetisova Совет Федерации проверит данные о квартире жены Фетисова] // Forbes.ru, 14.10.2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/articles/sovet_federatsii_proverit_informatsiju_o_kvartire_fetisova-354469/ Совет Федерации проверит информацию о квартире Фетисова] // Телеканал «Дождь».&lt;/ref&gt; комиссияға ебәрелгән был үтенесте Алексей Навальный блогында Фетисовҡа тағылған ғәйепләүҙәр менән бәйләй. Әммә мөлкәтте тикшереү комиссияһы 2011 һәм 2012 йылғы декларацияларҙа дөрөҫ булмаған мәғлүмәттәрҙе тапмай. Фетисов үҙе был ғәйепләүгә «Итоги» журналына интервьюһында яуап бирә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Андрей Ванденко|заглавие=При имуществе: Вячеслав Фетисов: «Я вкладывал во все, что позволяло не потерять деньги, а приумножить их»|ссылка=http://www.itogi.ru/russia/2013/43/195171.html|издание=Итоги|год=2013|номер=43 / 907}}&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың 17 мартында Алексей Навальныйҙың Коррупция менән көрәш фонды Фетисовтың [[Кипр Республикаһы|Кипрҙа]] өс офшоры булыуы тураһында мәғлүмәт баҫа&lt;ref&gt;[http://fetisov.fbk.info/ Запрещенные активы сенатора Фетисова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150509112004/http://fetisov.fbk.info/ |date=2015-05-09 }}&lt;/ref&gt; «Айырым категорияға ингән кешеләргә Рәсәй Федерацияһы территорияһынан ситтә урынлашҡан сит ил банктарында счеттар (вкладтар) асыуҙы һәм тотоуҙы, ҡулаҡса средстволарын һәм ҡиммәтле әйберҙәрҙе уларҙа һаҡлауҙы, сит ил финанс инструменттарына эйә булыуҙы һәм (йәки) файҙаланыуҙы тыйыу тураһында»ғы Федераль законға ярашлы, Фетисов сенатор вазифаһынан бушатылырға тейеш була&lt;ref&gt;[http://council.gov.ru/activity/documents/31361 О Федеральном законе &quot;О запрете отдельным категориям лиц открывать и иметь счета (вклады), хранить наличные денежные средства и ценности в иностранных банках, расположенных за…]&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Ҡустыһы — Анатолий Фетисов (26 июль 1967 — 11 июнь 1985) — хоккейсы, ЦСКА уйынсыһы&lt;ref&gt;[http://cska-hockey.ru/peoples/514 Профиль на сайте ХК ЦСКА (Москва)]&lt;/ref&gt;.

Ҡатыны — Ладлена Фетисова (Лада Сергиевская 1959 йылдың 17 июлендә тыуған, 1989 йылдың 15 мартында өйләнешәләр) — «Спорт Республикаһы» хәйриә фонды президенты&lt;ref&gt;[http://www.sportrepublic.ru/press/21/19/ Детский социальный фонд «Республика Спорт»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921053234/http://www.sportrepublic.ru/press/21/19/ |date=2013-09-21 }}&lt;/ref&gt;, логистика менән шөғөлләнә, Фетисовтың яҡшы таныштары менән бергәләп Яңы Рига шоссеһында автомобиль салоны тота, 2009 йылда 370 миллион һумдан ашыу аҡса эшләй.

Ҡыҙы — Анастасия, 1990 йылдың 10 июлендә Нью-Йоркта тыуа, Рәсәй һәм АҠШ гражданы, 5 йәштән — АҠШ-тағы мәктәптә, 12 йәшенән Мәскәүҙә [[:en:Anglo-American School of Moscow|инглиз-американ мәктәбендә]] уҡый&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2006/10/13/fetisova.html В семье Фетисовых нет проблемы отцов и детей, «Российская газета», 13.10.2006.]&lt;/ref&gt;, продюсер ярҙамсыһы сифатында Голливудта практика үтә, 2016 йылдың майында Нью-Йорк университетының кинематография мәктәбе аспирантураһына инә, режиссёр булырға йыйына, Нью-Йоркта [[:en:Trump International Hotel and Tower (New York City)|Трамп башняһында]] алты миллион ярым долларлыҡ 200 квадрат метр майҙанлы фатирҙа йәшәй&lt;ref&gt;http://www.mk.ru/culture/2015/11/17/slichenko-i-fetisova-shagnuli-iz-zimy-v-leto.html&lt;/ref&gt;.

Атаһы — Александр Максимович Фетисов (1932), төҙөлөштә эшләгән&lt;ref&gt;http://www.tele.ru/stars/interview/vyacheslav-fetisov-ministr-oborony-krichal-chto-prosit-proshcheniya-ya-pripolzu-k-nemu-na-kolenyakh/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180102024741/http://www.tele.ru/stars/interview/vyacheslav-fetisov-ministr-oborony-krichal-chto-prosit-proshcheniya-ya-pripolzu-k-nemu-na-kolenyakh/ |date=2018-01-02 }}&lt;/ref&gt;. Әсәһе — Наталья Николаевна, 1996 яман шештән вафат була.&lt;ref&gt;http://www.vesti.ru/doc.html?id=330813&lt;/ref&gt;.

== Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре ==
* III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәр өсөн» ордены (4 ноябрь 2005)&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8 Указ Президента Российской Федерации] от 4 ноября 2005 г. № 1255&lt;/ref&gt;.
* IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәр өсөн» ордены (25 август 2000)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Указ Президента Российской Федерации от 25 августа 2000 года № 1568 «О награждении орденом «За заслуги перед Отечеством» IV степени Фетисова В. А.»|url=http://kremlin.ru/acts/bank/16013|publisher=// Официальный сайт Президента России|accessdate=2016-09-07}}&lt;/ref&gt;.
* Почёт ордены (23 август 1998)&lt;ref&gt;Указ Президента РФ от 23 августа 1998 г. № 984&lt;/ref&gt;.
* [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (6 август 2007)&lt;ref&gt;Указ Президента РФ от 6 августа 2007 г. № 1028&lt;/ref&gt;.
* [[Ленин ордены]] (1988)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1984)
* Ике[[ «Почёт Билдәһе» ордены]] (1978, 1981)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (16 апрель 2008)&lt;ref&gt;Указ Президента РФ от 16 апреля 2008 г. № 504&lt;/ref&gt;.
* Көмөш Олимпия ордены (МОК)&lt;ref&gt;[http://www.olympic.ru/ru/olympics_6.asp Олимпийская идея в знаках, символах, наградах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413050528/http://olympic.ru/ru/olympics_6.asp |date=2009-04-13 }}&lt;/ref&gt; 
* «Физик культураны үҫтереүҙәге хеҙмәттәр өсөн» почёт билдәһе ([[21 октябрь|21 октябр]]ь [[2013 йыл|2013]])&lt;ref&gt;[http://www.minsport.gov.ru/documents/awards/5148/ Приказ Минспорта России от от 21 октября 2013 года № 142-нг «О награждении ведомственными наградами Министерства спорта Российской Федерации»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1978)
* «Мәскәү өлкәһе алдындағы хеҙмәттәр өсөн» билдәһе&lt;ref&gt;[http://mosobl.elcode.ru/doc.asp?ID=6078&amp;PSC=1&amp;PT=1&amp;Page=1 Постановление губернатора Московской области от 15 апреля 2008 года № 36-ПГ «О награждении наградами Московской области»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Спорт буйынса [[ЮНЕСКО]] чемпионы&lt;ref&gt;[http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=25564&amp;URL_DO=DO_TOPIC&amp;URL_SECTION=201.html Vyacheslav Fetisov named UNESCO Champion for Sport]&lt;/ref&gt;.
* Спорттағы хеҙмәттәре һәм ҡаҙаныштары өсөн «Русский Бриллиант» премияһы (2007).

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|4}}

== Һылтанмалар ==
https://www.вячеслав-фетисов.рф/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903090152/https://www.xn----7sbfbbodyw9a0agl0a2b5i.xn--p1ai/ |date=2018-09-03 }} - сайт с информацией
* {{ВТ-ЛП|Фетисов, Вячеслав}}
* {{Cite web|title=Профиль игрока|url=http://www.eurohockey.net/players/show_player.cgi?serial=13020|archiveurl=https://www.webcitation.org/67fz3HulZ|archivedate=2012-05-15|lang=en|publisher=eurohockey.net|accessdate=2012-04-12}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwBNY&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwBNY&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; eurohockey.net.&lt;/span&gt; &lt;small id=&quot;cxmwBNY&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.eurohockey.net/players/show_player.cgi?serial=13020 Тәүге сығанаҡтан] архивланған 15 май 2012.&lt;/small&gt; &lt;small id=&quot;cxmwBNY&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;12 апрель 2012 тикшерелгән.&lt;/small&gt;
* {{Cite web|title=Профиль игрока|url=http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php3?pid=1661|archiveurl=https://www.webcitation.org/67fz42bCy|archivedate=2012-05-15|lang=en|publisher=Hockey Database.com|accessdate=2012-04-12}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwBNg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwBNg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Hockey Database.com.&lt;/span&gt; &lt;small id=&quot;cxmwBNg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php3?pid=1661 Тәүге сығанаҡтан] архивланған 15 май 2012.&lt;/small&gt; &lt;small id=&quot;cxmwBNg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;12 апрель 2012 тикшерелгән.&lt;/small&gt;
* {{Cite web|title=Профиль игрока|url=http://www.nhl.com/ice/ru/player.htm?id=8446789|archiveurl=https://www.webcitation.org/67fz4c9uC|archivedate=2012-05-15|publisher=NHL.com|accessdate=2012-04-12}}
* {{Cite web|title=Профиль игрока на сайте ХК ЦСКА(Москва)|url=http://cska-hockey.ucoz.org/load/igroki/nomera_vyvedennye_iz_obrashhenija/2_fetisov_vjacheslav/5-1-0-34|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Ftjebix9|archivedate=2013-04-15}}
* [http://www.vppress.ru/stories/Vyacheslav-Fetisov-V-Sochi-sozdan-novyi-format-Olimpiiskikh-igr-22221 В Сочи создан новый формат Олимпийских игр]. Интервью газете «Вечерний Петербург» 14.02.2014
* [http://www.vestikavkaza.ru/interview/Vyacheslav-Fetisov-Na-Kavkaze-khokkey-dolzhen-razvivatsya-i-prizhitsya-Kavkazskiy-kharakter-mozhet-dat-nam-preimushchestvo.html На Кавказе хоккей должен развиваться и прижиться. Кавказский характер может дать нам преимущество]. Интервью порталу «Вестник Кавказа» 05.02.2015

[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 7-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастерҙары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған физик мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған тренерҙары]]
[[Категория:«Спартак» Мәскәү хоккейсылары]]
[[Категория:ЦСКА Мәскәү хоккей клубының уйынсылары]]
[[Категория:Хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһының уйынсылары]]
[[Категория:Көмөш Олимпия ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:СССР-ҙан Олимпия чемпиондары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:20 апрелдә тыуғандар]]
[[Категория:1958 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]
[[Категория:КХЛ хоккейсылары]]
[[Категория:МХЛ хоккейсылары]]
[[Категория:Рәсәй хоккейсылары]]
[[Категория:СССР хоккейсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса хоккейсылар]]
[[Категория:Рәсәй хоккей тренерҙары]]
[[Категория:Хоккей буйынса СССР чемпиондары]]
[[Категория:Шайбалы хоккей буйынса СССР йыйылма командаһы]]</text>
      <sha1>ksemqpny8fkxrlj2brji0rlhepng847</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уоррен Баффетт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131369</id>
    <revision>
      <id>1303190</id>
      <parentid>1297748</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T23:02:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18685" sha1="as3g42mxzaaz9eieuporm61qgnlxmz4" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:President_Barack_Obama_and_Warren_Buffett_in_the_Oval_Office,_July_14,_2010.jpg|мини|300x300пкс|Баффет менән [[Барак Обама|президент Обама]] Аҡ йорттоң Овал кабинетында, 2010 йылдың 14 июле.]]
'''Уоррен Эдвард Баффетт''' ({{lang-en|Warren Edward Buffett}} {{Ipa|[ˈbʌfɨt]}}; [[30 август]] [[1930 йыл]], Омаха, [[Небраска]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/lib/14167953/|title=Баффет, Уоррен — американский бизнесмен, генеральный директор холдинга The Berkshire Hathaway|publisher=''Лента.ру''|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HKdKv7T0?url=http://lenta.ru/lib/14167953/|archivedate=2013-06-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ria.ru/spravka/20120418/629018109.html|title=Уоррен Баффет и его империя|publisher=''РИА Новости''|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HKdM2Jn3?url=http://ria.ru/spravka/20120418/629018109.html|archivedate=2013-06-12}}&lt;/ref&gt; — [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] эшҡыуары, донъялағы иң эре һәм иң билдәле инвесторҙарҙың береһе, 2017 йылға байлығы $77.3 млрд [[доллар]] күләмендә баһалана&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Warren Buffett|url=https://www.forbes.com/profile/warren-buffett/|work=Forbes|accessdate=2017-08-07|language=en}}&lt;/ref&gt;.

Уоррен Баффетт — донъялағы иң бай кешеләрҙең береһе һәм байлығының күләме буйынса АҠШ-та икенсе кеше&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The World's Billionaires|url=https://www.forbes.com/billionaires/list/|work=Forbes|accessdate=2017-08-07|language=en}}&lt;/ref&gt;. «Алдан күреүсе», «Омаха тылсымсыһы» ({{lang-en|Wizard of Omaha}}), «Омаха оракулы» ({{lang-en|Oracle of Omaha}}){{Sfn|Арнольд, Глен|2014|страницы=90|с=90}} тигән ҡушаматтары бар.

== Биографияһы ==
Уоррен Баффетт 1930 йылдың 31 авгусында АҠШ-тың [[Небраска]] штатындағы Омаха ҡалаһында тыуа. Сәйәсмән һәм эшҡыуар Говард Баффетт менән уның ҡатыны йәһүд Ләйлә Шталдең өс балаһының уртансыһы һәм берҙән-бер улдары. Баффетт тәүҙә Омаханың Rose Hill Elementary School мәктәбендә белем ала. 1942 йылда, атаһы АҠШ Конгресына һайлауҙа еңгәс, ғаилә [[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтонға]] күсә, Баффетт Alice Deal Junior High School мәктәбен, шунан 1947 йылда Woodrow Wilson High School мәктәбен тамамлай.

11 йәшендә Уоррен тәүге тапҡыр көсөн биржала һынап ҡарай. Апаһы Дорис менән икәүләп Cities Servic’тың өс дана өҫтөнлөклө акцияһын $38,25-әр доллар менән һатып алалар. Башта акциялар $27 тиклем арзаная, артабан күтәрелеп $40-ҡа етә. Баффетт, уларҙы һатып, 5 доллар килем ала (комиссия түләүенән ҡалғаны). Шуныһы ҡыҙыҡ: бер нисә көндән акцияның хаҡы 202 долларға етә. Баффетт көтөңкөрәп торһа, килеме $500 самаһы булыр ине. Был беренсе тәжрибә Баффетты хаҡ төшкәндә түҙемле булырға һәм ҡауғаламаҫҡа; бәләкәй генә отош өсөн тиҙерәк һатып ебәреү яғын ҡарамаҫҡа; сит кешенең аҡсаһын һалғанда ла уңышҡа ышанырға (акция арзанайғанда ул апаһының аҡсаһын юғалтыу хәүефе аҫтына ҡуйған өсөн үҙен ғәйепле тоя) өйрәтә{{Sfn|Арнольд, Глен|2014|страницы=92|с=92}}.

13 йәшендә Уоррен тәүге тапҡыр килемдәре тураһында декларация тапшыра. Декларация менән бергә велосипед менән ҡул сәғәтенең хаҡына һалым ҡайтарыу ғаризаһын да бирә, сөнки был сығымдар уның гәзит таратыусы булып эшләүенә бәйле яһалған була{{Sfn|Арнольд, Глен|2014|страницы=92|с=92}}.

$10 меңлек тәүге капиталын Уоррен уңышлы фекерен тормошҡа ашырыу — бөҙрәханаларға пинтбол автоматтары ҡуйыу һөҙөмтәһендә эшләп ала.

[[1965 йыл]]да Баффетт Berkshire Hathaway текстиль компанияһы акцияларының контроль пакетын һатып ала, был уның артабанғы бөтә йылдарға төп инвестициялау компанияһы була. 1976 йылда Баффетт «National Indemnity Co», шунан GEICO-ны һатып ала ($8,6 миллионға һәм $17 миллионға). 1973 йылғы биржа кризисы ваҡытында $11 миллионға «Вашингтон Пост» гәзите акцияларын ала.

Баффетт Колумбия университетында Бенджамин Грэм етәкселеге аҫтында уҡый. Баффеттың һүҙҙәре буйынса, нәҡ Грэм уны фундаменталь анализ ярҙамында һөҙөмтәле инвестициялауға өйрәтә һәм атаһынан ҡала тормошона бик ҙур йоғонто яһай. Уоррен Баффетт оҙайлы мөҙҙәткә инвестициялау стратегияһы менән эш итә — ул акцияларҙы үҙендә уртаса 10 йыл тота.

2004 йылдың 14 декабрендә Berkshire Hathaway компанияһы советына бойондороҡһоҙ директор булараҡ Билл Гейтс инә.

2009 йылда Баффет $26 миллиардҡа Burlington Northern Santa Fe тимер юлын һатып ала.

2011 йылда тәүге тапҡыр [[Мәғлүмәт технологиялары|ИТ]]-компанияға инвестиция һала — $10,7 миллиардҡа IBM акцияларының 5,5 процентын ала.

2015 йылдың 16 июлендә Уоррен Баффет менән итальян миллиардеры Алессандро Прото €15 миллионға Сароникос боғаҙындағы Изге Фома утрауын һатып ала. Был грек утрауының майҙаны 1,2 км² тәшкил итә, ул Эгина утрауы эргәһендә урынлашҡан. Миллиардерҙар утрауҙа күсемһеҙ милек төҙөү менән шөғөлләнергә ниәтләй.

== Инвестициялау принциптары ==
Баффет фекеренсә, баҙарҙың нисек булыры тураһында фараз ҡороуҙың мәғәнәһе юҡ. Оҙайлы уңышҡа, Баффет әйтеүенсә, билдәле бер принциптарҙы тотоп, сабырлыҡ һәм һаҡсыллыҡ күрһәтеп кенә өлгәшергә була{{Sfn|Миллер|2017|страницы=4|с=4}}.

== Хәйриәлек ==
[[2010 йыл]]дың июнендә Баффетт байлығының 50 проценттан ашыуын ($37 миллиард самаһы) биш хәйриә фондына тапшырыуы тураһында белдерә&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2010/06/17/share/ Баффет и Гейтс призвали миллиардеров отдать половину состояния на благотворительность] Лента. Ру, 2010&lt;/ref&gt;. Байлыҡтың ҙур өлөшө [[Билл менән Мелинда Гейтстар фонды]]на тапшырыла. Был ғәмәл кешелек тарихында иң йомарт хәйриәлек акты булып тора.

== Сәләмәтлеге ==
2012 йылдың апрелендә Баффеттҡа икенсе стадия простата яман шеше диагнозы ҡуйыла&lt;ref&gt;http://news.yandex.ru/yandsearch?cl4url=www.bfm.ru%2Fnews%2F2012%2F04%2F18%2Fu-milliardera-uorrena-baffeta-obnaruzhen-rak-prostaty.html&amp;cat=0&amp;lang=ru У миллиардера Уоррена Баффета обнаружен рак простаты&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың 15 сентябрендә Баффетт 100 көнлөк радиотерапия курсы алыуы һәм тулыһынса һауығыуы тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.businessinsider.com/warren-buffett-cancer-treatment-2012-9|title=Warren Buffett Completes Cancer Treatments|work=Business Insider|author=Sam Ro|date=September 15, 2012}}&lt;/ref&gt;.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
[[Файл:Dundee_HD_Omaha_NE.JPG|справа|мини|Омахала Баффеттың йорто]]
* 2008 йылда Уоррен Баффетт донъяның иң бай кешеләре исемлегенең башында була (Forbes журналы версияһы буйынса).
* Баффеттың төп капиталын Berkshire Hathaway'ҙың акциялар пакеты тәшкил итә&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Баффет владеет 321 000 акциями Berkshire Hathaway, рыночная цена которых составляет около 200 тыс. долл. США за штуку ([http://finance.yahoo.com/q?s=BRK-A Berkshire Hathaway Inc. (BRK-A)]).&lt;/ref&gt;.
* Баффетт тормошта талымһыҙ, затлы әйберҙәргә битараф (шәхси реактив самолёттарҙан башҡа)&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Со свойственым Баффетту юмором первый купленный им подержанный самолёт был назван «Беззащитный» ({{lang-en|Indefensible}}) ([http://www.economist.com/business/management/PrinterFriendly.cfm?story_id=12677005])&lt;/ref&gt;. Тиҙ туҡланыу селтәрендә ашай, ундағы ризыҡтарҙы бик яратҡанлыҡтан хатта бындай селтәрҙе һатып ала. Баффет Омаха үҙәгендәге иҫке районда биш йоҡо бүлмәле ике ҡатлы йортта йәшәй, уны 1957 йылда уҡ һатып алған.
* Баффетт укулеле тигән музыка ҡоралында уйнарға ярата. [[Бридж]] менән мауыға, был уйынды йыш ҡына Билл Гейтс менән уйнай.
* Йылына бер тапҡыр Баффетт [[аукцион]]да уның менән иртәнге аш ашау хоҡуғын отҡан кешене иргәнге ашҡа саҡыра. 2007 йылда Баффетт менән иртәнге аш өсөн еңеүсе $600 000 сығарып һала&lt;ref name=&quot;Smith_Wollenski&quot;&gt;[http://money.cnn.com/2007/05/09/news/newsmakers/buffett/index.htm Lunch with Warren Buffett] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011095129/http://money.cnn.com/2007/05/09/news/newsmakers/buffett/index.htm |date=2008-10-11 }} '' (CNN, May 9 2007)''&lt;/ref&gt;. [[2008 йыл]]да, кризис булыуға ҡарамаҫтан, сумма $2,11 миллионға етә. 2009 йылда — $1,68 миллион&lt;ref&gt;[http://www.newsru.co.il/finance/28jun2009/buffet_lunch_604.html Ланч с Уорреном Баффеттом продан на аукционе за 1,68 миллиона долларов] ''(NEWSru.co.il, 28 июня 2009 г.)''&lt;/ref&gt;, 2011 йылда — $2,63 миллион, 2012 йылда $3,5 миллион тәшкил итә. Йыйылған аҡса хәйриә маҡсаттарына тапшырыла.
* Оҙон ғүмерле булыуының серен Баффет көн һайын биш банка кока-кола эсеүе менән аңлата, шунлыҡтан үҙен көслө һәм дәртле итеп тойоуын белдерә. Өс банка ғәҙәти кока-коланы эш көнө дауамында, сейә тәме әйткән икеһен кис өйҙә эсә икән&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2015/02/26/baffet/ Уоррен Баффет назвал кока-колу источником долголетия] ''(Lenta.ru, 26 февраля 2015 г.)''&lt;/ref&gt;.
* Баффет пресвитер динендәге ғаиләлә үҫә, әммә үҙен агностик тип атай&lt;ref&gt;[https://www.wired.com/wired/archive/14.11/faces3.html Wired 14.11: Faces of the New Atheism: The Scribe]&lt;/ref&gt;.
* 2011 йылда «Офис» тигән Америка сериалының 7-се миҙгеленең 25/26 серияларында бер компанияның төбәк менеджеры вазифаһына көрәшкән кандидат ролен башҡара&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/05/10/buffett/ Оракул из Омахи снялся в сериале «Офис»] ''(Lenta.ru, 10 мая 2011 г.)''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kinopoisk.ru/name/1444422/] ''(Kinopoisk.ru)''&lt;/ref&gt;.

== Хеҙмәттәре ==
* ''Уоррен Баффетт'' Эссе об инвестициях, корпоративных финансах и управлении компаниями. — Альпина Паблишер, 2005.
* ''Уоррен Баффетт'' «Назад в школу! Бесценные уроки великого бизнесмена и инвестора». — М.: «АСТ», 2010.

== Иҫкәрмәләр ==
; Иҫкәрмәләр
{{примечания|group=&quot;прим.&quot;}}
; Төшөрмәләр
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Глен Арнольд|заглавие=Великие инвесторы: Практические уроки от Джорджа Сороса, Уоррена Баффета, Джона Темплтона, Бенджамина Грэхема, Энтони Болтона, Чарльза Мангера, Питера Линча, Филипа Фишера, Джона Неффа|оригинал=Investing From Master Traders the Great Investors. Lessons on Investing From Master Traders|место=М.|издательство=Альпина Паблишер|год=2014|страниц=320|isbn=978-5-9614-1923-8|ref=Арнольд, Глен}}
* {{Китап|автор=Риттенхаус Л.|заглавие=Письма Баффета: полный путеводитель|ссылка=http://mann-ivanov-ferber.ru/books/paperbook/BuffetBites/|место=М.|издательство= издательство «Манн, Иванов и Фербер»|год=2012|страницы=208|isbn=978-5-91657-418-0}}
* {{Китап|автор=Шрёдер Э.|заглавие=Уоррен Баффет. Лучший инвестор мира (первая авторизованная биография)|ссылка=http://mann-ivanov-ferber.ru/books/special/warlife2/|место=М.|издательство= «Манн, Иванов и Фербер»|год=2011|страницы=800|isbn=978-5-91657-302-2}}
* {{Мәҡәлә|автор=А. Войтюк|заглавие=Сам себе инвестор-6. Успешные стратегии от известных инвесторов|издание=Время жить|издательство=Альфа-банк|год=2010|выпуск=№ 6(23)|страницы=24—26}}
* ''Роберт Хагстром'' [http://www.mann-ivanov-ferber.ru/books/paperbook/the_warren_buffett/ Уоррен Баффет. Как 5 долларов превратить в 50 миллиардов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150429215429/http://www.mann-ivanov-ferber.ru/books/paperbook/the_warren_buffett/ |date=2015-04-29 }}— М.: Манн, Иванов и Фербер, 2013. — 352 с. — ISBN 978-5-91657-870-6
* {{Китап|автор=Джереми Миллер|заглавие=Правила инвестирования Уоррена Баффетта|оригинал=Warren Buffett's Ground Rules: Words of Wisdom from the Partnership Letters of the World's Greatest Investor|место=М.|издательство=Альпина Паблишер|год=2017|allpages=374|isbn=978-5-9614-6212-8|ref=Миллер}}

== Һылтанмалар ==
{{Викицитатник|Уоррен Баффетт}}
{{Внешние ссылки нежелательны}}
* [http://www.berkshirehathaway.com Официальный сайт Berkshire Hathaway]
* {{ВТ-ЛП|Баффет, Уоррен}}
* {{cite web |url=http://internettrading.net/college/newsletters/11252006.html |title=Воробей в руке |author=Голубицкий Сергей Михайлович |publisher=Бизнес-журнал |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080503115558/http://internettrading.net/college/newsletters/11252006.html |archivedate=2008-05-03 |accessdate=2010-11-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080503115558/http://internettrading.net/college/newsletters/11252006.html |date=2008-05-03 }}
* [https://politnews.net/9327 Уоррен Баффетт. Как стать миллиардером] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180913223427/https://politnews.net/9327 |date=2018-09-13 }}

[[Категория:Колумбия университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Менеджерҙар]]
[[Категория:Президент Азатлыҡ миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:АҠШ эшҡыуарҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса эшҡыуарҙар]]
[[Категория:30 августа тыуғандар]]
[[Категория:1930 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>as3g42mxzaaz9eieuporm61qgnlxmz4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәғитов Ринат Шәйхимансур улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155990</id>
    <revision>
      <id>1303185</id>
      <parentid>1241805</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T19:01:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1303185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4784" sha1="4xwt7bpziq1j2z6hd8uug2pzuefn1u6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сәғитов Ринат Шәйхимансур улы''' ([[27 март]] [[1955 йыл]] — [[24 август]] [[2017 йыл]]) — [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[төҙөлөш]] тармағы, [[дәүләт]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның 5-се саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]] депутаты (2007—2011).

== Биографияһы ==
Ринат Шәйхимансур улы Сәғитов 1955 йылдың 27 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Өфө]] ҡалаһында тыуған.
[[1972 йыл]]да [[Өфө дәүләт нефть институты]]н «инженер-төҙөүсе» һөнәре буйынса тамамлай.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1972 йылда [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]ндә башлай, слесарь-йыйыусы булып эшләй. [[1973]]-[[1975 йыл]]дарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.

[[1975]] — [[2002 йыл]]дарҙа Өфө эре панелле йорттар төҙөү тресында эшләй, ташсы-монтажсынан генераль директорҙың беренсе урынбаҫарына тиклем юл үтә.

[[2002]]—[[2004 йыл]]дарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]]ның төҙөлөш, архитектура һәм юл комплексы министрының беренсе урынбаҫары, 2004—[[2005 йыл]]дарҙа — Башҡортостан Республикаһының төҙөлөш, архитектура һәм транспорт буйынса дәүләт комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары, 2005—2007 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы төҙөлөш, архитектура һәм транспорт министрының беренсе урынбаҫары.

[[2012 йыл]]дың 8 февраленән — Өфө ҡалаһы ҡала округы Хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары, был вазифала бер йыл самаһы эшләй.

[[2007 йыл]]да «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһынан [[Дәүләт думаһы]] депутаты итеп һайлана, Ер мөнәсәбәттәре һәм төҙөлөш буйынса комитет ағзаһы була.

2017 йылдың 24 авгусында Өфө ҡалаһында вафат була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе,
* Рәсәйҙең почетлы төҙөүсеһе.

== Хәтер ==
* 2026 йылдың 24 авгусында Өфө ҡалаһының [[Дорофеев урамы (Өфө)|Дорофеев урамындағы]] Ринат Сәғитов йәшәгән 3-сө йорт фасадына ҡуйылған мемориаль таҡтаташ асыла&lt;ref&gt;{{cite web|author=Эдуард Кускарбеков|datepublished=24.08.2026 |url=https://www.bashinform.ru/news/social/2026-08-24/v-ufe-uvekovechili-pamyat-pochyotnogo-stroitelya-rossii-rinata-sagitova-4662047|title=В Уфе увековечили память почётного строителя России Рината Сагитова|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-08-24}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}}

[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүселәре]]
[[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:2017 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:24 августа вафат булғандар]]
[[Категория:Өфөлә тыуғандар]]
[[Категория:1955 йылда тыуғандар]]
[[Категория:27 мартта тыуғандар]]</text>
      <sha1>4xwt7bpziq1j2z6hd8uug2pzuefn1u6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Солтанов Альберт Хан улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160957</id>
    <revision>
      <id>1303181</id>
      <parentid>1213990</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T12:10:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8767" sha1="9bz7wltb8qqa7rg0xcbrbjzpui33xfb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Солтанов Альберт Хан улы''' (20 июнь [[1950 йыл]]) — ғалим-электр элемтәһе инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы ([[1996]]), профессор ([[1998]]).

== Биографияһы ==
Альберт Хан улы Солтанов [[1950 йыл]]дың 20 июнендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Боҙаяҙ районы]] (хәҙер — [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]]) [[Боҙаяҙ]] ауылында тыуған.

Новосибирск элемтә электр-техник институтын (1973) тамамлай, электр элемтәһе инженеры һөнәренә эйә була.

[[1973]]—[[1975]] йй. — Өфө «Кабель» Кострукторҙар Бюроһында инженер-конструктор.

[[1975]] й. — Өфө авиация институтында (хәҙер — [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]): өлкән инженер.

[[1975]]—[[1980]] йй. — аспирант.

[[1981 йыл]]дан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы: ассистент, өлкән преподаватель, доцент, «Техник кибернетика» кафедраһы профессоры.

СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан Филиалы физика-математика бүлегенең кесе ғилми хеҙмәткәре.

[[1999 йыл]]дан — «Телекоммуникация системалары» кафедраһы мөдире.

[[2004 йыл]]дан — [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның Мәғлүмәти-коммуникация технологиялары институты директоры&lt;ref&gt;http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621184506/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-06-21 }} УГАТУ сайты&lt;/ref&gt;.

Фәнни хеҙмәттәренең төп йүнәлештәре: аэрокосмик һүрәтләнештәрҙе эшкәртеү өлкәһе, дистанцион зондирование процестарын моделләштереү, сигналдарҙың, стохастик текстураларҙың тоҡарлыҡтарға тотороҡлолоғон помехоустойчивой эшкәртеү, образдарҙы таныу белгесе. Космостан Ер шарын һәм океанды күҙәтеү процестарын моделләштереү мәсьәләләре менән шөғөлләнде.

Мәғлүмәтте тапшырыу буйынса оптоэлектрон ҡоролмалар һәм оптик системалар проектланы һәм эшләне. Аэрокосмик борт мәғлүмәттәрен, һүрәтләнештәрҙе эшкәртеү өлкәһендә оптоэлектрон системалар төҙөлөшө принциптарын, моделдәрен, концепцияларын һәм методтарын эшләне.

ВОЛС (сүс-оптик һыҙыҡлы элемтә волоконно-оптических линейных связей) нигеҙендә тулыһынса оптик тапшырыу системалары компоненттарына яңы мөнәсәбәт һәм ысулдар асты.

«Телекоммуникация», «Информационные технологии» журналдарының редакция коллегиялары ағзаһы.

Республикала элемтә селтәрҙәрен: «Сокол» — банктарҙың мәғлүмәт менән алмашыу төбәк юлдаш спутниковый бәйләнешен, Өфө ҡалаһында беренсе пейджинг, «Билайн» кәрәҙ сотовой телефоны бәйләнешен эшләүҙә ҡатнашты.

500-ҙән артыҡ фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән, 3 монография, 130 баҫма әҙәбиәт һәм 25 уйлап сығарыу авторы.

Башҡортостан Республикаһы Инженер Акдемияһының ағза-корреспонденты (1994).

Төҙөлөш, юл һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ мәсьәләләре буйынса Ғилми советы ағзаһы.

Мәғлүмәти технологиялар һәм техник системалар менән идара итеү системалары буйынса Ғилми совет ағзаһы.

Рәсәй Фәндәр Академияһының Башҡортостан Филиалының математика, физика һәм машиналар тураһындағы фән бүлегендә хеҙмәт итә.

Техник фәндәр докторы (1996), профессор (1998).
Халыҡ-ара телекоммуникациялар академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (2005)&lt;ref&gt;http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621121231/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-06-21 }} Урал энциклопедияһы&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002)
* Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2016)
* Академик В. П. Макеев исемендәге миҙал (1992)
* Академик М. С. Рязанский исемендәге миҙал (1996)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==

== Әҙәбиәт ==

== Һылтанмалар ==
* [http://www.anrb.ru/blog/article/597 БР Фәндәр Академияһы сайты. ]
* [http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 УГАТУ сайты. Солтанов Альберт Хан улы ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621184506/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-06-21 }}
* [http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Урал энциклопедияһы. Солтанов Альберт Хан улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621121231/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-06-21 }}
* [http://e-library.ufa-rb.ru/facets/Avtory/Sultanov-Albert-Xanovich-doktor-texnicheskix-nauk-professor УГАТУ: Электрон китапхана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621065508/http://e-library.ufa-rb.ru/facets/Avtory/Sultanov-Albert-Xanovich-doktor-texnicheskix-nauk-professor |date=2020-06-21 }}

[[Категория:Ҡырмыҫҡалы районында тыуғандар]]
[[Категория:1950 йылда тыуғандар]]
[[Категория:20 июндә тыуғандар]]
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Башҡортостан ғалимдары]]
[[Категория:Башҡортостан инженерҙары]]
[[Категория:Уйлап табыусылар]]
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>9bz7wltb8qqa7rg0xcbrbjzpui33xfb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Феликс Мендельсон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165173</id>
    <revision>
      <id>1303194</id>
      <parentid>1286378</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T01:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42448" sha1="hv587fed1saja4wby79s00thn74sq66" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Я́коб Лю́двиг Фе́ликс Мендельсо́н Барто́льди''' ({{lang-de|Jakob Ludwig Felix Mendelssohn Bartholdy}}; [[3 февраль]] [[1809 йыл]] — [[4 ноябрь]] [[1847 йыл]]) — [[Германия]]ның [[йәһүдтәр|йәһүд]] сығышлы композиторы, пианист, дирижёр һәм [[Педагогика|педагог]]. Сәнғәттәге, атап әйткәндә музыкалағы [[романтизм]] йүнәлешенең арҙаҡлы вәкилдәренең береһе. Немец музыкаһындағы [[Лейпциг]] мәктәбе хакимы, хәҙерге Лейпциг консерваторияһына нигеҙ һалыусы, ғалим-философ Мозес Мендельсондың ейәне.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы һәм йәшлеге ===
Феликс Мендельсон банкир Авраам Мендельсон ғаиләһендә тыуған. Уның олатаһы — билдәле йәһүд ғалим-философы Мозес (Моисей) Мендельсон, Хаскала («Йәһүд мәғарифы») хәрәкәтенә нигеҙ һалыусы. Феликс тыуғас бер нисә йылдан һуң Мендельсондарҙың йәһүд сығышлы ғаиләһе [[лютеранлыҡ]] ҡабул итә&lt;ref name=&quot;evrenca&quot;&gt;[https://eleven.co.il/article/12713] Электронная еврейская энциклопедия. Феликс Мендельсон&lt;/ref&gt; һәм Бартольди тигән икенсе фамилия ала. [[1811 йыл]]да Мендельсондар [[Берлин]]ға күсенә.

Феликс бай ижади һәм интеллектуаль мөхиттә үҫә. Ул дәүерҙең билдәле шәхестәренең күбеһе, атап әйткәндә, танылған философ [[Фридрих Гегель]] һәм билдәле музыка педагогы, композитор Карл Цельтер, Мендельсондар йортонда йыш була. Үҫмерҙең музыкаль һәләтенә нәҡ Цельтер иғтибар итә һәм уның менән музыка теорияһы буйынса дәрестәр үткәрә башлай. Йәш Мендельсон бер үк ваҡытта композитор Людвиг Бергерҙа [[фортепиано]]ла, башта Карл Хеннинг, һуңынан Эдуард Риц менән скрипкала уйнарға өйрәнә башлай. Әйткәндәй, остаздарының һуңғыһына [[1822 йыл]]да ул үҙенең үҫмер ижади емеше ре-минор концертын бағышлай. Туғыҙ йәшендә үк Феликс пианист булараҡ уңышлы сығыш яһай, ә бер йылдан һуң Берлинда уның вокал дебюты үтә: Мендельсон яҡшы альт тауышлы була. Уның тәүге етди композиция тәжрибәләре лә нәҡ ошо ваҡытҡа тура килә: скрипка һәм фортепиано өсөн соната, фортепиано триоһы, ике фортепиано сонатаһы, [[орган (музыка ҡоралы)|орган]] өсөн бер нисә әҫәр. [[1821 йыл]]да Цельтер Мендельсонды [[Иоһанн Вольфганг Гёте]] менән таныштыра, шағир 12 йәшлек музыканттың һәләтен бик яҡшы баһалай. Тиҙҙән Мендельсон Берлинға үҙенең «Вольный стрелок» операһын ҡуйырға килгән композитор Карл Вебер менән дә таныша.
Был йылдарҙа пианист һәм дирижёр булараҡ сығыш яһап, Мендельсон әүҙем концерт эшмәкәрлеге алып бара. Уның ошо осор ижад емештәренән Беренсе c-moll симфонияһын, фортепианоның оркестр менән a-moll концерты, фортепиано квинтеты һәм секстетын әйтергә була, [[1824 йыл]]да уның «Два племянника» исемле операһы сәхнәгә ҡуйыла. Мендельсон нәҡ ошо ваҡытта билдәле пианист Игнац Мошелес менән таныша, был ике ижадсыны күп йыллыҡ дуҫлығы һәм нәтижәле хеҙмәттәшлегенең башланыуы була.

=== Ижади карьераһының башы (1825—1829) ===
[[1825 йыл]]да Авраам Мендельсон [[Париж]]ға юллана һәм үҙе менән улын да ала. Ошо дәүерҙәге Париж Европалағы музыкаль үҙәктәрҙең береһе була, бында үҙ заманының мәшһүр композиторҙары — [[Джоаккино Россини]] һәм Джакомо Мейербер йәшәп ижад итә. Мендельсон Париж Консерваторияһы ректоры Луиджи Керубини менән осраша, ул йәшталантҡа бик юғары баһа бирә. Шул саҡтағы хаттарынан күренеүенсә, Франция композиторҙар мәктәбе Мендельсонға әллә ни иҫ китерлек тәьҫир итмәй, шулай булһа ла ул илдең музыкаль даирәләрендә күп һанлы танышлыҡтар булдыра.

1825 йылдың майында Мендельсондар Берлинға әйләнеп ҡайта, Феликс ғүмерендә икенсе тапҡыр Гёте менән осраша. Яҙыусының өйөндә Мендельсондың уға бағышланған Фортепиано квартеты тәүге тапҡыр башҡарыла. Ошо йылдың авгусында композитор үҙенең «Свадьба Камачо» исемле ике актлы операһын тамамлай, әҫәр [[Сервантес]]тың &quot;Дон Кихот&quot;ындағы бер эпизод буйынса яҙыла.

Мендельсондар ғаиләһе Leipziger Straße, 3 адресы буйынса урынлашҡан иркен боронғо йортҡа күсенә, бында ҙур музыка залы була. Нәҡ ошонда Феликстың шәмбе һайын ойошторған концерттары матур йолаға әйләнә, уға һәр саҡ бер нисә йөҙ кеше йыйыла.

[[1826 йыл]]да Мендельсон үҙенең киң билдәлелек аласаҡ әҫәрен — [[Уильям Шекспир]]ҙың «Сон в летнюю ночь» комедияһына увертюраһын ижад итә. Артабанғы концерттарына йыш ҡына нәҡ уны индереп, башҡарыуға үҙе дирижёрлыҡ итер була.

[[1827 йыл]]да «Свадьба Камачо» операһы беренсегә ҡуйыла, оркестр менән Гаспаре Спонтини етәкселек итә. Тамашасылар әҫәрҙе яҡшы ҡабул итһә лә, төрлө интригалар арҡаһында уның икенсегә ҡуйылышы өҙөлә. Артабан үҙенең был әҫәренән Мендельсондың күңеле ҡайта, шуға ла ул башҡа бер опера ла яҙмай, башлыса инструменталь музыка һәм ораториялар ижад итә.

Шул уҡ йылда Мендельсон [[Гумбольдт исемендәге Берлин университеты]] [[Берлин университеты]]на уҡырға инә, унда ғалим-философ Фридрих Гегель лекцияларын тыңлай.

Мендельсон ул ваҡытта бөтөнләй тиерлек онотолған композитор [[Иоганн Себастьян Бах]] музыкаһы менән әүҙем ҡыҙыҡһына. [[1823 йыл]]да уҡ оләсәһе уға Бахтың «Страсти по Матфею» ораторияһының күсермәһен бүләк иткән була. Композиторҙың хор әҫәрҙәрен уҡыу материалы итеп Мендельсонға Цельтер тәҡдим итә. [[1829 йыл]]да йырсы һәм режиссёр Эдуард Девриент менән берлектә Мендельсон «Страсти по Матфею» әҫәренә дирижерлыҡ итергә ниәтләнгәс, Цельтер быға әүҙем ҡаршы сыға. Шулай ҙа әҫәр сәхнәгә ҡуйыла, был Бахтың вафатынан һуң уның әҫәренең тәүге тапҡыр тамашасыға тәҡдим ителеүе була. Уның ҡыҫҡартылып башҡарылыуын айрым әйтеп үтергә кәрәк, сөнки тулы көйө әҫәр күп ваҡытты алған булыр ине, шуға ла Мендельсон ҡайһы бер арияларҙы, речитатив һәм хоралдарҙы төшөрөп ҡалдыра, оркстр составына ла бер ни тиклем үҙгәреш индерә, мәҫәлән, [[клавесин]] партияһы хаммерклавирҙа башҡарыла, һәм быны Мендельсон үҙ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;Был хаммерклавир беҙҙең көндәргә килеп еткән һәм хәҙер Берлиндағы музыка ҡоралдары музейында һаҡлана&lt;/ref&gt;. Девриент Иисус партияһын башҡара. Тамаша ҙур уңышҡа өлгәшә, һәм Мендельсон уны яҡын арала тағы ла ике концертта тәҡдим итә.

=== Сит илдәргә гастролдәре (1829—1832) ===
«Страсти по Матфею» әҫәрен башҡарғандан һуң бер ни тиклем ваҡыт үткәс, Мошелестың саҡырыуы буйынса Мендельсон Лондонға гастролгә бара. Бындағы Филармония йәмғиәтендә ул үҙенең оркестр өсөн яҙылған c-moll симфонияһы һәм «Сон в летнюю ночь» увертюраһы менән дирижерлыҡ итә, пианист булараҡ, Карл Вебер һәм Людвиг ван Бетховен әҫәрҙәрен тамашасыға еткерә. Сығыштарының береһендә Мендельсон Мошелес менән бергәләп үҙенең Ике фортепиано һәм оркестр өсөн концертын башҡара, үкенескә ҡаршы был әҫәр беҙҙең көндәрҙә бөтөнләй онотолған тиерлек. Мендельсон концерттары ҙур уңыш ҡаҙана. 1829 йылда ул [[Шотландия]] буйлап турне ойоштора һәм Берлинға Европала билдәллек алыусы булып ҡайта. Шотландияға визиты тәьҫирендә композитор симфония ижад итә, һуңыраҡ «Шотландия симфонияһы» исемен алған был әҫәр бары тик [[1842 йыл]]да тамамлана һәм башҡарыла.

Англияға барыу Мендельсондың атаһы бағымсылыҡ иткән грандиоз концерт турының бары тәүге өлөшө генә була. [[1830 йыл]]да композиторға Берлинда профессор дәрәжәһе тәҡдим итәләр, әммә ул баш тарта һәм яңы гастролгә сыға. Хәҙер ул Италияға китә, юл ыңғайы [[Веймар]]ҙа туҡтала һәм унда йәшәгән Гёте менән күрешә.

Италиянан ҡайтҡас, Мендельсон концерттар менән [[Мюнхен]]да (бында ул g-moll Фортепиано концертын ижад итә һәм уны тәүгегә башҡара), [[Штутгарт]]та һәм [[Майндағы Франкфурт]]та сығыш яһай һәм [[1831 йыл]]дың декабрендә Парижға килә. Бында дүрт ай була, композиторҙар [[Ференц Лист]] һәм [[Фредерик Шопен]] менән таныша. Париж тамашасыһы Мендельсондың яңы ижад емештәрен көтмәгәндә һалҡын ҡабул итә, атап әйткәндә, был тәү сиратта уның Реформацион симфонияһына ҡағыла. [[1832 йыл]]дың мартында [[холера]] йоҡтороу арҡаһында Мендельсон ҡалған концерттарын үткәрә алмай. Бәхеткә күрә, ауырыуынан композитор сағыштырмаса тиҙ ҡотола.

Ошо йылдың апрелендә уҡ Лондондағы концерттарында ул дирижёр ғына түгел, органсы музыкант булып та сығыш яһай, үҙенең артабан киң билдәлелек аласаҡ {{comment|«Һүҙһеҙ йырҙар»|«Песни без слов»}} йыйынтығының тәүге китабын баҫтырып сығара.

Йәй Мендельсон Берлинға әйләнеп ҡайта.

=== Дюссельдорф (1832—1835) ===
[[Файл:Düsseldorf, Felix Mendelssohn Bartholdy Denkmal, Musikdiretor von Düsseldorf 1833–1835 (2017).jpg|150 px|right|thumb| Дюссельдорфтың Хофгартен паркындағы һәйкәл]]
1832 йылдың майында Мендельсондың беренсе уҡытыусыһы, Берлиндағы Йыр Академияһы директоры Карл Цельтер вафат була. Атаһының настояние буйынса Феликс үҙ кандидатураһын остазы вазифаһына тәҡдим итә, әммә Академия ағзалары вице-директор Карл Рунгенхаген өсөн тауыш бирә. Эдвард Девринт раҫлауынса, бында Академияның ҡайһы бер ағзаларының йәһүдтәргә кире ҡараштары хәл иткес роль уйнай. Бер ни тиклем ваҡыттан һуң композитор Берлиндан китергә ҡарар итә.

[[1833 йыл]]да Мендельсон өсөнсө тапҡыр Лондонға бара, бында ул үҙенең һуңыраҡ «итальян» исемен алған A-dur симфонияһын башҡара. Бынан һуң Мендельсонды Дюссельдорфтағы Рейн музыка фестиваленә дирижёрлыҡ итергә саҡыралар. Концерт ҙур уңыш менән үтә, һәм композиторға генеральмузикдиректор вазифаһын тәҡдим итәләр. Мендельсон риза була һәм ике йыл дауамында опера тамашалары һәм симфоник концерттар менән даими дирижёрлыҡ итә. Уларҙы тамашасы бик йылы ҡабул итә, әммә Мендельсондың ҡала театр дәирәһе етәкселеге менән мөнәсәбәттәре бик шыма булмай, шуға ла [[1835 йыл]]да [[Кёльн]] музыка фестивалендә бик уңышлы сығышынан һуң Лейпцигтың Гевандхаус филармонияһында симфоник концерттар капельмейстеры вазифаһын тәҡдим иткәс, композитор шунда уҡ уны ҡабул итә.

=== Лейпциг (1835—1841) ===
1835 йылдың [[4 октябрь|4 октябрендә]] Лейпцигта Мендельсон етәкселегендә тәүге концерт була. Унда {{comment|«Диңгеҙ тынлығы һәм бәхеле сәйәхәт»|«Морская тишь и счастливое плавание»}} увертюраһы башҡарыла. Тиҙҙән Лейпцигтың Гевандхаус оркестры концерттары Европаның музыка тормошонда мөһим ваҡиғаларҙың береһенә, ә Мендельсон иһә — уның төп фигураларының береһенә әйләнә. [[1836 йыл]]да Лейпциг университеты композиторға «философия докторы» дәрәжәһен бирә.

Дюссельдорфта эшләгән сағында уҡ Мендельсон библия темаһына «Илия — Павел — Христос» исеме менән оратория трилогияһы яҙыу тураһында уйлай башлай, әммә даими концерт эшмәкәрлеге был ниәтенә тотонорға бер ҙә мөмкинлек бирмәй. Лейпцигта композитор ижад хыялын тормошҡа ашыра башлай: 1836 йылдың яҙында «Павел» ораторияһын тамамлай, һәм ул тиҙҙән автор етәкселегендә Рейн музыка фестивале сәхнәһенән башҡарыла.

[[1837 йыл]]дың мартында Мендельсон Сесилия Жан-Реноға өйләнә, артабан был парҙың биш балаһы була.

Мендельсон тағы ла Лондонға гастролгә бара, бында «Павел» ораторияһына дирижёрлыҡ итә, орган концертары менән сығыш яһай, оҫталыҡ дәрестәре бирә. Бер үк ваҡытта «Илия» ораторияһы өҫтөндә эш башлай.

Композиторҙың абруйы үҫкәндән-үҫә бара, уға башҡа музыканттар кәңәш һәм ярҙам һорап мөрәжәғәт итә, кемдеңдер яңы ижад емеше хаҡындағы уның уй-фекере бәхәсһеҙ ҡабул ителә. [[1840 йыл]]дың апрелендә Мендельсон Лейпцигта консерватория асыу тураһында юллау менән сыға. Етәксе вазифаһынан баш тарта, ә өс йылдан һуң немец консерваторияһы асылғас, уның башлығы була, айырым йыр, композиция һәм инструментовка кластары буйынса дәрестәр алып бара. Бер үк ваҡытта концерттарын да дауам иттерә. Ул бигерәк тә Англияла ҙур шатлыҡ менән сығыш яһай. Бирмингемда «Павел» ораторияһы һәм {{comment|«Маҡтау йыры»|«Хвалебной песнь»}} менән дирижёрлыҡ итә, Лондонда үҙенең яңы ғына тамамлаған Шотланд симфонияһын башҡара.

=== Берлин ===
[[1841 йыл]]да Пруссия короле Фридрих Вильгельм IV Мендельсонды Берлинға капельмейстер вазифаһына саҡыра. Хаким был ҡаланы Германияның мәҙәни үҙәге итергә теләй. Мендельсонға Король Сәнғәт Академияһында үҙгәрештәр индереү һәм собор хоры менән етәкселек итеү бурысы йөкмәтелә.

Әммә Мендельсондың Берлиндағы реформаторлыҡ эшмәкәрлеге ҡаты ҡаршылыҡҡа осрай, һәм ул кире концерттарын дауам итеү ҡарарына килә. [[1842 йыл]]да композитор ҡатыны менән тағы ла үҙенең сығыштарын йылы ҡабул иткән Англияға юллана. Был осорҙа ижадсы «Антигона», «Эдип батша» һәм {{comment|«Йәйге төндәге төш»|«Сон в летнюю ночь»}} театраль тамашалары өсөн музыка яҙа.

=== Лейпцигтағы һуңғы йылдары ===
[[Файл:Mendelssohn's monument in Leipzig.jpg|мини|150px| Мендельсондың Лейпцигтағы һәйкәле]]
[[1843 йыл]]да Мендельсондың туранан-тура һәм әүҙем ҡатнашлығы менән Лейпцигта Юғары музыка һәм театр мәктәбе (Консерватория) — Германиялағы тәүге юғары музыка уҡыу йорто асыла. Бында уҡытыусылар итеп ул замандың билдәле музыканттары [[Роберт Шуман]], Фердинанд Давид, Игнац Мошелес һәм башҡалар саҡырыла. Бер йылдан һуң Мендельсон тағы ла Англияла концерттар менән сығыш яһай, унан ҡайтҡас, Берлин капельмейстеры вазифаһынан бушатыуын һорап королгә мөрәжәғәт итә.

[[1845 йыл]]дың сентябрендә Мендельсон Лейпцигҡа ҡайта, бында ул Гевандхаузда симфоник концерттар дирижёры эшен дауам итә, Консерваторияла уҡыта һәм «Илия» ораторияһын яҙыуға тотона. Ижад емеше [[1846 йыл]]да әҙер була һәм беренсе тапҡыр [[Бирмингем]]да тамашасы хөкүменә сығарыла. Тиҙҙән композитор трилогияның өсөнсө өлөшө — «Христос»ҡа тотона, әммә һаулығы ҡаҡшап китеү сәбәпле, эшен туҡтата. [[1847 йыл]]да Мендельсон һуңғы тапҡыр Англияла була, [[Манчестер]] һәм Бирмингемда башҡарылған «Илия» ораторияһына дирижёрлыҡ итә.

Ғүмеренең һуңғы йылдарында Мендельсон [[Швеция]]ның опера йырсыһы [[Женни Линд]]ҡа (1820—1887) ғашиҡ була. Композитор, ғаиләһен ташлап, яңы һөйгәне менән Америкаға китергә лә әҙер була, үҙ-үҙенә ҡул һалыу менән дә янай, әммә йырсы уның менән яҙмышын бәйләүҙән баш тарта. Яуапһыҙ мөхәббәт хистәре менән ғазапланған композитор үҙенең тойғоларын тиҙҙән киң билдәлелек аласаҡ &quot;Скрипка өсөн концерт&quot;ында сағылдыра. Был әҫәр, ысынлап та, хәҙер донъя музыкаһының {{comment|иҫ киткес гүзәл әҫәре|шедевры}} булып танылған.

1847 йылдың [[14 май]]ында Мендельсондың оло апаһы Фанни 42 йәшендә генә вафат була. Был ҡайғыны ауыр ҡабул иткән композитор концерт эшмәкәрлеген туҡтата һәм бер ни тиклем ваҡытҡа [[Швейцария]]ға юллана. Шул уҡ йылдың [[28 октябрь|28 октябрендә]] Лейпцигта ул [[инсульт]] кисерә, [[3 ноябрь|3 ноябрҙә]] — был хәл тағы ҡабатлана. Икенсе көнгә Мендельсондың йөрәге тибеүҙән туҡтай.

Гольдшмидтштрассе урамындағы композитор вафат булған 12-се йортта бөгөн уның музейы эшләп килә.

=== Берлиндә ерләү ===
Мәрхүмдең һуңғы теләгенә ярашлы уның кәүҙәһе Берлинға алып барыла һәм Мерингдамм 22 адресы буйынса урынлашҡан зыяраттағы Мендельсондарҙың ғаилә участкаһында, уның күптән түгел вафат булған яратҡан апаһы Фанни ҡәбере янында ер ҡуйынына тапшырыла
&lt;ref&gt;[http://stiftung-historische-friedhoefe.de/felix-mendelssohn-bartholdy/ Felix Mendelssohn Bartholdy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927094842/http://stiftung-historische-friedhoefe.de/felix-mendelssohn-bartholdy/ |date=2020-09-27 }} // Stiftung Historische Kirchhöfe und Friedhöfe in Berlin-Brandenburg wurde&lt;/ref&gt;.

Мендельсон үлгәндән һуң ике йыл үткәс (1849), швед йырсыһы Женни Линд Феликс Мендельсон исемендәге стипендиялар фондын булдыра. [[1896 йыл]]да йырсының ире Отто Голдшмидт, 100 йыл арауығында баҫып сығармау шарты менән, вафат булған ҡатынының документтарын ошо фондҡа тапшыра. [[1996 йыл]]да Фонд әйтелгән архивтың йөкмәткеһен донъяға сығармай. Был фактты Мендельсондың фундаменталь биографияһы («A Portrait of Mendelssohn», 2003) авторы Клайв Браун {{comment|«өндәшмәҫкә һөйләшеп ҡуйыу»|«заговор молчания»}} тип билдәләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2009/01/12/mendelssohn/|title=Музыковеды прольют свет на биографию Феликса Мендельсона|author=|website=|date=12 января 2009|publisher=lenta.ru|accessdate=2019-04-04}}&lt;/ref&gt;.

== Мендельсон замандаштары һәм һуңыраҡ дәүер вәкилдәре күҙлегенән ==
[[Файл:DPAG 2009 Felix Mendelssohn Bartholdy by Eduard Magnus (1833).jpg|thumb| Мендельсондың тыуыуына 200 йыл тулыуға арналған почта маркаһы]]
Замандаш музыканттары араһында Мендельсондың абруйы бик тә юғары була. Мәҫәлән, Роберт Шуман уны «19-сы йөҙ йыллыҡтың Моцарты» тип нарыҡлай, йәш [[Гектор Берлиоз]], Мендельсондың пианист сәнғәте уның композитор генийлығы кеүек үк бөйөк, тип яҙа. ә уның һуңғы «Илия» ораторияһы тураһында {{comment|«гармония йәһәтенән күтәренке мөһабәт һәм әйтеп бөтмәҫлек ҡупшы» |«возвышенно величавой и неописуемо роскошной в гармонии»}}&lt;ref&gt;[https://www.questia-online-library.com/read/95069537?title=Felix%20Mendelssohn-Bartholdy%20(1809-1847) John L. Holmes. Composers on Composers.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Greenwood Press, 1990. — P. 94&lt;/ref&gt;.

Әммә Мендельсондың вафатынан һуң күп тә үтмәҫтән уның ижады [[Рихард Вагнер]]ҙың {{comment|«Музыкала йәһүдлек»|«Еврейство в музыке»}} мәҡәләһендә ҡаты һәм бер төрлө генә аңлап булмаҫлыҡ баһаға дусар ителә: Мендельсондың «ныҡ бай үҙенсәлекле талантын» танып, Вагнер уны Иоганн Себастьян Бахҡа оҡшарға тырышыуҙа ғәйепләй һәм «Мендельсондың аныҡ булмаған, ваҡ уй-фекеҙәре ҡыҙыҡлы ғына түгел, ә аҡылға аптырарлыҡ тәьҫир итерлек сағылыш табыуына йүнәлтелгән ижади тырышлыҡтары беҙҙең музыка стилендәге әҙәпһеҙлеккә һәм баш-баштаҡлыҡҡа ныҡ ҡына булышлыҡ иттеләр» тип ғәйеп ташлап, Мендельсон музыкаһының был үҙенсәлектәрен авторҙың милләте менән туранан-тура бәйләнешкә ҡуя,&lt;ref&gt;[http://www.lebed.com/2002/art3056.htm Р. Вагнер. Еврейство в музыке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820005422/http://www.lebed.com/2002/art3056.htm |date=2009-08-20 }} / Перевод с немецкого И. Ю-са. — СПб.: С. Грозмани, 1908. Перепечатано: «Лебедь» (Бостон), № 288, 08 сентября 2002 г.&lt;/ref&gt;.Хәйер, Вагнерҙың Мендельсонға ғәмәлдәге ҡарашы былай уҡ бер яҡлы кире булмай&lt;ref&gt;Борис Хазанов. [http://magazines.russ.ru/slovo/2008/59/ha20.html Примечания к Вагнеру] // «Слово\Word», 2008, № 59.&lt;/ref&gt;.Мендельсонды Вагнерҙан ҡурсалап уны һәр саҡ юғары баһалаған [[Пётр Ильич Чайковский]] сығыш яһай&lt;ref&gt;Например, в письме М. И. Чайковскому от 26.02.1879 (ст. ст.): «удивлялся чудному мастерству его». — Цит. по: [https://web.archive.org/web/20110720173806/http://v-mishakov.narod.ru/sokolov.html Соколов В. С. Письма П. И. Чайковского без купюр: Неизвестные страницы эпистолярии] // Петр Ильич Чайковский. Забытое и новое: Альманах. Вып. I. Сост. П. Е. Вайдман и Г. И. Белонович. ([http://www.cbook.ru/tchaikovsky/publik/index.shtml Труды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130221202429/http://www.cbook.ru/tchaikovsky/publik/index.shtml |date=2013-02-21 }} Дом-музея П. И. Чайковского (Клин))— М.: ИИФ «Мир и культура», 1995. — С. 133.&lt;/ref&gt;Ул ироник планда түбәндәгеләрҙе яҙа: «Юғары һәләтле йәһүдкә немец эскерһеҙлеге менән Вагнер кеүек оҙайлы, ауыр, шаулы һәм ҡайһы саҡ түҙеп торғоһоҙ күңелһеҙ опералар менән кешелекте йоҡлатыу урынына уны шундай мәкерле мыҫҡыллау менән үҙенең инструменталь әҫәрҙәре ярҙамында кинәндереү оят булманымы икән!»&lt;ref&gt;«Русские ведомости», 29.11.1872.&lt;/ref&gt;

Мендельсондың дирижёр булараҡ та ҡаҙаныштары юғары: [[Иоганн Себастьян Бах]] һәм [[Георг Фридрих Гендель]] әҫәрҙәре, шулай уҡ [[Франц Шуберт]]тың До-мажор симфонияһы нәҡ уның етәкселегендә оҙайлы тәнәфестан һуң тәүгегә башҡарыла.

== Мендельсондың төп әҫәрҙәре ==

=== Опералар һәм зингшпилдәр ===
* «Два племянника, или Дядюшка из Бостона»
* «Свадьба Камачо»
* «Любовь солдата»
* «Два педагога»
* «Бродячие комедианты»
* «Возвращение с чужбины» (переработано в вокальный цикл, op. 89; 1829)

=== Ораториялар ===
* «Павел», op. 36 (1835)
* «Илия», op. 70 (1846)
* «Христос», op. 97 (не окончена)
* Te Deum

=== Кантаталар ===
* «Christe, Du Lamm Gottes» (1827)
* «O Haupt voll Blut und Wunden» (1830)
* «Vom Himmel hoch» (1831)
* «Wir glauben all» (1831)
* «Ach Gott vom Himmel sieh darein» (1832)
* «Вальпургиева ночь», op. 60
* «Праздничные песнопения», op. 68 (1840)
* «Wer nur den lieben Gott lasst walten» (1829)

=== Оркестр өсөн әҫәрҙәр ===
* 13 симфоний для струнного оркестра (1821—1823)
* Симфония № 1 c-moll op. 11, (1824)
* Симфония № 2 B-dur (симфония-кантата «Хвалебная песнь»), op. 52 (1840)
* Симфония № 3 a-moll («Шотландская»), op. 56 (1842)
* Симфония № 4 A-dur («Итальянская»), op. 90 (1833)
* Симфония № 5 d-moll («Реформационная»), op. 107 (1832)
* Увертюра C-Dur («Увертюра с трубами»), op. 101 (1825)
* Увертюра «Сон в летнюю ночь», op. 21, (1826/1831)
* Увертюра «Сказка о прекрасной Мелузине», op. 32 (1833)
* Увертюра «Гебриды, или Фингалова пещера», op. 26 (1832)
* Увертюра «Морская тишь и счастливое плавание», op. 27 (1828/1833/1834)
* Увертюра «Рюи Блаз», op. 95 (1839)
* Музыка к трагедии «Антигона», op. 55 (1841)
* Музыка к комедии «Сон в летнюю ночь», op. 61 (1843, в том числе «Свадебный марш»)
* Музыка к пьесе «Аталия», op. 74 (1843—1845)
* Музыка к трагедии «Эдип», op. 93 (1845)
* Музыка к пьесе «Лорелея», op. 98 (1845)

=== Концерттар ===
* Концерт для скрипки с оркестром d-moll (1822)
* Концерт для скрипки с оркестром, e-moll op. 64 (1838, вторая редакция 1844)
* Концерт для фортепиано с оркестром a-moll (1822)
* Концерт для фортепиано с оркестром № 1 g-moll, op. 25 (1831)
* Концерт для фортепиано с оркестром № 2 d-moll, op. 40 (1837)
* Два концерта для двух фортепиано с оркестром (E-dur и As-dur) (1823—1824)
* Концерт для скрипки и фортепиано с оркестром d-moll (1823)

=== Камера әҫәрҙәре ===
* Семь струнных квартетов;
* Два струнных квинтета;
* Струнный октет;
* Две сонаты для скрипки и фортепиано;
* Две сонаты для виолончели и фортепиано;
* Два фортепианных трио;
* Три фортепианных квартета;
* Соната для альта и фортепиано

=== Фортепиано өсөн әҫәрҙәр ===
* Прелюдии и фуги ор. 35
* Вариации: «Серьезные вариации» ор. 54
* Три сонаты
* Фантазия fis-moll op.28
* Этюды
* Каприччио
* «Песни без слов», восемь тетрадей
* Рондо-Каприччиозо

=== Орган өсөн әҫәрҙәр ===
* Прелюдия d-moll (1820)
* Анданте D-dur (1823)
* Пассакалья c-moll (1823)
* Три прелюдии и фуги, op. 37 (1836/37)
* Три фуги (1839)
* Прелюдия c-moll (1841)
* Шесть сонат op. 65 (1844/45)
* Анданте с вариациями D-dur (1844)
* Аллегро B-dur (1844)

=== Вокал һәм хор әҫәрҙәре ===

==== «Петь на просторе». Шесть песен. Op. 41 ====
* № 1. «В лесу» (сл. А. Платена)
* № 2. «Беги со мной» (сл. Г. Гейне)
* № 3. «Как иней ночкой весенней пал» (сл. Г. Гейне)
* № 4. «Над её могилой» (сл. Г. Гейне)
* № 5. «Майская песня» (сл. Л. Хёльти)
* № 6. «На озере» (сл. И. В. Гёте)

==== «Первый день весны». Op. 48 ====
* № 1. «Предчувствие весны» (сл. Л. Уланда)
* № 2. «Подснежник» (сл. Н. Ленау)
* № 3. «Праздник весны» (сл. Л. Уланда)
* № 4. «Песня жаворонка». Канон
* № 5. «Утренняя молитва» (сл. Й. Эйхендорфа)
* № 6. «Осенняя песня» (сл. Н. Ленау)

==== «Среди зелени». Шесть песен. Op. 59 (1844) ====
* № 1. «Среди зелени» (сл. Г. Шези)
* № 2. «Ранняя весна» (сл. И. В. Гёте)
* № 3. «Прощание с лесом» (сл. Й. Эйхендорфа)
* № 4. «Соловей» (сл. И. В. Гете)
* № 5. «Грёзы» (сл. Л. Уланда)
* № 6. «Охотничья песня» (сл. Й. Эйхендорфа)

=== Мотеттар ===
* Услышь молитву мою! (англ. ''Hear My Prayer'', нем. ''Hör mein Bitten''). Соль мажор, WoO 15, текст перевода Псалма 54 (55).

==== Алты хор. Op. 88 ====
* № 1. «Новогодняя песня» (сл. Й. П. Гебеля)
* № 2. «Счастливый» (сл. Й. Эйхендорфа)
* № 3. «Пастушья песня» (сл. Л. Уланда)
* № 4. «Лесные птички» (сл. Щютца)
* № 5. «Германия» (сл. Й. П. Гебеля)
* № 6. «Странствующий музыкант» (сл. Й. Эйхендорфа)

==== Дүрт хор. Op. 100 ====
* № 1. «Память»
* № 2. «Хвала весне» (сл. Л. Уланда)
* № 3. «Весенняя песня»
* № 4. «В лесу»

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Иванов-Борецкий М. В.'' Мендельсон. — М., 1910.
* ''Дамс В.'' Ф. Мендельсон-Бартольди / Пер. с нем. — М., 1930.
* ''Ворбс Г. Х.'', Ф. Мендельсон-Бартольди. Жизнь и деятельность в свете собственных высказываний и сообщений современников. / Пер. с нем. М., 1966.
* Харківські асамблеї. Міжнародний музичний фестиваль 1994 р. «Ф. Мендельсон-Бартольді та просвітництво». Збірка матеріалів / Упорядник Г. І. Ганзбург. — Харків, 1994. — 148 c.
* Ф. Мендельсон-Бартольди и традиции музыкального профессионализма: Сборник научных трудов / Сост. Г. И. Ганзбург. — Харьков, 1995. — 172 с.
* ''Ranft P.,'' Felix Mendelssohn-Bartholdy, Lpz., 1972.
* ''Brown C.'' A Portrait of Mendelssohn. Yale University Press. 2003. — 551pp.
* ''Cooper J. M.; Prandi J. D.'' (editor). The Mendelssohns: Their Music in History. Oxford University Press. 2002. — 382 pp.
* ''Михаил Воротной.'' Ф. Мендельсон-Бартольди. Серьёзные вариации. Op. 54. — 28с

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* {{IMSLP|id=Mendelssohn, Felix}}
* [https://web.archive.org/web/20080924072942/http://www.artofpiano.ru/person.php?p=mendelssohn Записи «Песен без слов» и других произведений Мендельсона]
* {{ЭЕЭ|12713|Феликс Мендельсон}}
* [https://web.archive.org/web/20080327234319/http://www.mendelssohn-stiftung.de/ims/ Международное мендельсоновское общество]
* [http://themendelssohnproject.org/ Сайт, посвящённый Феликсу и Фанни Мендельсонам]
* [http://beiunsinhamburg.de/2010/феликс-мендельсон/ Статья — Моцарт XIX века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008221212/http://beiunsinhamburg.de/2010/%D1%84%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%81-%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BE%D0%BD/ |date=2020-10-08 }}
* [http://magazines.russ.ru/slovo/2009/63/te4.html Тетельбаум М. Композитор-романтик XIX века]
{{библиоинформация}}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Композиторҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса дирижёрҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:Германия дирижёрҙары]]
[[Категория:Германия композиторҙары]]
[[Категория:XIX быуат дирижёрҙары]]
[[Категория:XIX быуат композиторҙары]]
[[Категория:Романтик композиторҙар]]
[[Категория:Pour le Mérite ордены кавалерҙары]]</text>
      <sha1>hv587fed1saja4wby79s00thn74sq66</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Томск дәүләт идара итеү һәм радиоэлектроника системалары университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168730</id>
    <revision>
      <id>1303186</id>
      <parentid>1287552</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T19:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14563" sha1="px63zaj356nhjjuaezy404160rg5hu8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Томск дәүләт идара итеү һәм радиоэлектроника системалары университеты''' — [[Томск]] ҡалаһында  университет. СССР МИнистрҙар Советы ҡарарына ярашлы 1962 йылдың 21 апрелендә нигеҙ һалынған.

Томск дәүләт университеты  көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу формаһының 13 факультетын, радиотехника, мәғлүмәт хәүефһеҙлеге, электрон һәм иҫәпләү техникаһы, программалау, идара итеү системалары, мәғлүмәт технологиялары, иҡтисад һәм социаль эш өлкәһендә 140 һөнәр буйынса уҡытыуҙы  үҙ эсенә ала.

== Тарихы ==
1962 йылдың 21 апрелендә Томскиҙа радиоэлектроника һәм электрон техника институты (ТИРиЭТ) ойошторола. Ул Томск политехник институтының (ТПИ) - РТФ (радиотехник факультетының) һәм ЭРӨФаның (электр радиоидара итеү факультеты) ике факультеты базаһында ойошторола

=== Исемдәре ===

* 1962-1971 — Томск радиоэлектроника һәм электрон техника институты 
* 1971-1993 — Томск радиоэлектроника һәм автоматлаштырылған идара итеү системалары институты 
* 1993-1997 — Томск дәүләт идара итеү һәм радиоэлектроника системалары академияһы
* 1997 — Әлеге ваҡытта - &quot;Томск дәүләт идара итеү системаһы һәм радиоэлектроника университеты&quot;

=== Ректорҙары ===

* Шелупанов Александр Александрович (2014—2019)
* Шурыгин Юрий Алексеевич (2009—2014)
* Кобзев Анатолий Васильевич (1999—2009)
* Пустынский Иван Николаевич (1984—1999)
* Перегудов Феликс Иванович (1981—1984)
* Чучалин Иван Петрович (1972—1981)
* Зубарев Григорий Семенович (1962—1972)

2014 йылда  «Эксперт РА»  агентлығы сығарылыш уҡыусыларын әҙерләүҙең &quot;юғары кимәле&quot; билдәһе менән юғары уҡыу йортона &quot;С&quot; рейтинг класын бирә&lt;ref name=&quot;Викиновости 2014&quot;&gt;[https://ru.wikinews.org/wiki/Составлен%20свежий%20рейтинг%20ВУЗов%20России%20и%20стран%20СНГ#Рейтинг_ВУЗов_России_и_СНГ Рейтинг высших учебных заведений стран СНГ]&lt;/ref&gt;.

== Факультеттары ==
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
* [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-obrazovaniya/fakultety-i-kafedry/radiotehnicheskiy-fakultet Радиотехника факультеты (РТФ)]
* [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-obrazovaniya/fakultety-i-kafedry/radiokonstruktorskiy-fakultet Радиоконструкторлыҡ  факультеты (РКФ)]
* [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-obrazovaniya/fakultety-i-kafedry/fakultet-vychislitelnyh-sistem Иҫәпләү системалары факультеты (ФВС)]
* [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-obrazovaniya/fakultety-i-kafedry/fakultet-sistem-upravleniya Идара итеү системалары факультеты (ФСУ)]
* [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-obrazovaniya/fakultety-i-kafedry/fakultet-elektronnoy-tehniki Электрон техника факультеты  (ФЭТ)]
* [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-obrazovaniya/fakultety-i-kafedry/ekonomicheskiy-fakultet Иҡтисад факультеты (ЭФ)]*
* [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-obrazovaniya/fakultety-i-kafedry/gumanitarnyy-fakultet Гуманитар факультет ТУСУР(ГФ)]*
* [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-obrazovaniya/fakultety-i-kafedry/zaochnyy-i-vecherniy-fakultet Ситтән тороп уҡыу һәм киске факультет (ЗиВФ)]*
{{Col-break}}
* [http://fdo.tusur.ru/ Факультет дистанционного обучения (ФДО)], ранее [http://www.tcde.ru/ ТМЦДО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080319054844/http://www2.tcde.ru/ |date=2008-03-19 }}
* [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-obrazovaniya/fakultety-i-kafedry/fakultet-povysheniya-kvalifikatsii Факультет повышения квалификации (ФПК)]{{Недоступная ссылка}}*
* [http://2i.tusur.ru/ Инноватика институты  (ИИ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124071127/http://2i.tusur.ru/ |date=2020-11-24 }}*
* [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-obrazovaniya/fakultety-i-kafedry/yuridicheskiy-fakultet/ Юридик факультет (ЮФ)]*
* [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-obrazovaniya/fakultety-i-kafedry/fakultet-innovatsionnyh-tehnologiy Инновацион технологиялар факультеты (ФИТ)]*
* [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-obrazovaniya/fakultety-i-kafedry/fakultet-bezopasnosti Хәүефһеҙлек Факультеты (ФБ)]
{{Столбцы/конец}}

== Уҡыу үҙәктәре ==

* [http://fdo.tusur.ru/ Томск  вуз-ара дистанцион белем биреү үҙәге]
* [https://web.archive.org/web/20130602100113/http://retraining.ru/pages/1/ Профессиональ әҙерләү үҙәге (ЦПП ТУСУР)]
* [https://interedu.tusur.ru/ Сит ил граждандарын уҡытыу үҙәге]
* Халыҡ-ара IT-әҙерлек үҙәге
* Cisco академияһы селтәре
* Профессиональ әҙерләү үҙәге
* Фәнни-мәғариф үҙәге «ТУСУРА-Keysight»
* Студенттар менән уҡыуҙан тыш эш үҙәге (ЦВР)
* Рус-француз үҙәге (РФЦ)
* Сығарылыш студенттарын  эшкә урынлаштырыуға булышлыҡ итеү үҙәге (ЦСТВ)

== Институттар һәм ғилми бүлексәләр ==

* [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/nii-avtomatiki-i-elektromehaniki-nii-aem Автоматика һәм электромеханика ғилми-тикшеренеү институты (АЭМ илми-тикшеренеү институты)]
* [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/nii-radiotehnicheskih-sistem-nii-rts Радиотехник системалар ғилми-тикшеренеү институты  (РТС ғилми-тикшеренеү институты)]
* [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/nii-sistem-elektrosvyazi-nii-ses Электр элемтәһе системалары ғилми-тикшеренеү институты (ЭСС ғилми-тикшеренеү институты)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201170836/https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/nii-sistem-elektrosvyazi-nii-ses |date=2020-12-01 }}
* [https://web.archive.org/web/20160923032438/https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/nii-promyshlennoy-elektroniki-nii-pre Сәнәғәт электроникаһы ғилми-тикшеренеү институты (ПрЭ ғилми-тикшеренеү институты)]
* [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/nii-svetodiodnyh-tehnologiy-nii-st Яҡтылыҡ-диодлы технологиялар ғилми-тикшеренеү институты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201174013/https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/nii-svetodiodnyh-tehnologiy-nii-st |date=2020-12-01 }}
* [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/nii-kosmicheskih-tehnologiy Космик технологиялар ғилми-тикшеренеү институты (Ғилми-тикшеренеү инсьтиуты-КТ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128144926/https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/nii-kosmicheskih-tehnologiy |date=2021-01-28 }}
* [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/nii-elektronnogo-tehnologicheskogo-oborudovaniya-i-sistem-svyazi-nii-etoss Элемтә саралары һәм электрон ҡорамалдар (ЭТОСС ғилми-тикшеренеү институты) ғилми-тикшеренеү институты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210124185049/https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/nii-elektronnogo-tehnologicheskogo-oborudovaniya-i-sistem-svyazi-nii-etoss |date=2021-01-24 }}
* [https://web.archive.org/web/20110521233449/http://www.isib.su/ Хәүефһеҙлек  һәм системалы интеграция институты]
* [http://2i.tusur.ru/ Инноватика институты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124071127/http://2i.tusur.ru/ |date=2020-11-24 }}
* [http://ido.tomsk.ru/ Өҫтәмә белем биреү институты (ИДО)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200706093225/http://ido.tomsk.ru/ |date=2020-07-06 }}
* [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/spetsialnoe-konstruktorskoe-byuro-smena Махсус конструкторлыҡ бюроһы «Смена»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210124181146/https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/spetsialnoe-konstruktorskoe-byuro-smena |date=2021-01-24 }}
* [https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/nauchno-obrazovatelnyy-tsentr-nanotehnologii-nots-nt «Нанотехнология» фәнни-белем биреү үҙәге (НОЦ НТ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121025248/https://tusur.ru/ru/o-tusure/struktura-i-organy-upravleniya/departament-nauki-i-innovatsiy/nauchno-obrazovatelnyy-tsentr-nanotehnologii-nots-nt |date=2021-01-21 }}

== Фәнни эштәр ==

* [http://www.tusur.ru/ru/science/elaborations/ Фәнни-техник эшләнмәләр каталогы]
* [http://talgat.org/ TALGATMusabaev системаһы] — Үткәргес һәм диэлектриктар ҡатмарлы структураларҙы компьютер моделләштереү системаһы. Электр магнит берләшмәһен иҫәпләү өсөн тәғәйенләнгән. Нигеҙендә ғалимдар эше  ята

== Башҡа ҡалаларҙа вәкиллектәре ==

* Ҡабул итеү комиссияларына сығыу пункттары

== Университет кампусы ==

* Төп корпус
* УЛК (уҡыу-лаборатор корпусы)
* СБИ (студенттарҙың бизнес-инкубаторы)
* Башҡа корпустар (РК, һ. б. ФЭТ)
* Ғалимдар йорто
* Ишкәкле бассейн
* Спорт комплексы
* Спорт-белем биреү комплексы
* Студенттар ҡаласығы

== Әҙәбиәт ==
Томский государственный университет систем управления и радиоэлектроники // Томск от А до Я: Краткая энциклопедия города. / Под ред. д-ра ист. наук Н. М. Дмитриенко. — 1-е изд. — Томск: Изд-во НТЛ, 2004. — С. 363. — 440 с. — 3000 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-89503-211-7&lt;/nowiki&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://tusur.ru/ Официальный сайт ТУСУРа]
* [https://abiturient.tusur.ru/ Сайт абитуриентов ТУСУРа]
* [https://magistrant.tusur.ru/ Сайт магистрантов ТУСУРа]
* [https://edu.tusur.ru/ Научно-образовательный портал ТУСУРа]
* [https://timetable.tusur.ru/ Электронное расписание студентов ТУСУРа]
* [https://ocenka.tusur.ru/ Успеваемость студентов ТУСУРа]
* [https://journal.tusur.ru/ Журнал «Доклады ТУСУР»]
* [http://lib.tusur.ru/ Библиотека ТУСУРа]
* [https://directory.tusur.ru/ Телефонный справочник ТУСУРа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127134605/https://directory.tusur.ru/ |date=2020-11-27 }}
* [http://interedu.tusur.ru/index.php/ru/ Центр обучения иностранных граждан ТУСУРа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208143751/http://interedu.tusur.ru/index.php/ru/ |date=2019-02-08 }}
* [http://re.tusur.ru/ Газета «Радиоэлектроник»]
* [http://towiki.ru/view/Томский_государственный_университет_систем_управления_и_радиоэлектроники ТУСУР на towiki.ru]
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]
[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]
[[Категория:Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттары]]</text>
      <sha1>px63zaj356nhjjuaezy404160rg5hu8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәһресәбез</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185851</id>
    <revision>
      <id>1303212</id>
      <parentid>1275649</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T08:34:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7549" sha1="r07223smw7abyvpe1tm7zktmd5e1g1a" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Шәһресәбез''' ({{Lang-uz|}}&lt;span lang=&quot;uz&quot; style=&quot;font-style: italic&quot;&gt;Shahrisabz&lt;/span&gt;; фар. شهرسبز ''шәһре сәбз'' — «йәшел ҡала» — [[Үзбәкстан|Үзбәкстандың]] [[Ҡашҡадаръя]] өлкәһендә урынлашҡан ҡала. Өлкәнең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, [[Сәмәрҡәнд|Сәмәрҡандтән]] көньяҡтараҡ 80 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

[[Үҙәк Азия]]лағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе, XVI быуатҡа тиклем Кеше исеме менән билдәле була&lt;ref&gt;[http://www.kroraina.com/casia/kamalid/kamal1_1.html Ш. С. Камалиддинов. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв.]&lt;/ref&gt;
2014 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 100,3 мең кеше тәшкил иткән, 1991 йылға — 53 мең кеше. Халыҡтың күпселек өлөшөн үзбәктәр тәшкил итә.&lt;ref&gt;Материалы по районированию Средней Азии. Кн.1. Территория и население Бухары и Хорезма. Ч.1. Бухара. Т., 1926&lt;/ref&gt; Аэропорт Һәм Китаб тимер юл станцияһы бар, ул 1959 йылда Шәһрисәбез районының үҙ аллы берәмеге булыуҙан туҡтай һәм Шәһрисәбез ҡалаһы составына инә.

== Тарихы ==
Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ҡалаға яҡынса беҙҙең эраға тиклем VIII быуатта нигеҙ һалынған. Ҡала борон '''Кеш''' тип аталған&lt;ref&gt;[http://www.kroraina.com/casia/kamalid/kamal1_1.html Ш. С. Камалиддинов. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв.]&lt;/ref&gt;

Ҙур антик һәм иртә урта быуат ҡала үҙәге һәм оҙаҡ ваҡыт Үҙәк [[Сөғд батшалығы]]ның мәркәз ҡалаһы була. VI быуатта ул эфталиттар дәүләте составына инә . 567—658 йылдарҙа ҡаланың сөғд хакимдары төркиҙәргә буйһона.

VIII быуатта ғәрәптәр яулап ала. Ғәрәп ябырылыуы ваҡытында Ҡашҡадаръя үҙәне һәм бигерәк тә Кеш ғәрәптәргә һәм исламға ҡаршы азатлыҡ хәрәкәтенең үҙәге була. XIV — XV быуат баштарында — Аҡһаҡ Тимер биләмәһе.

XVI—XX быуат башында Шәһресәбез [[Бохара ханлығы]] тәркибенә инә һәм кенәзлектең административ үҙәге була.

== Халҡы ==
[[Үзбәктәр]] халыҡтың төп өлөшөн тәшкил итә. Шулай уҡ ҡалала урта азия ғәрәптәре, аҙ һанлы [[татарҙар]], [[Урыҫтар|урыҫтар һәм]] башҡа ҡайһы бер халыҡтар ҙа бар.

Дини йәһәттән күпселекте [[Мосолмандар|мосолман]]-[[сөнниҙәр]] тәшкил итә. Шулай уҡ христиан вәкилдәре бар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Массон М. Е.Ю, Пугаченкова Г. А.'' Шахрисабз при Темуре и Улугбеке // Труды САГУ, выпуск LXIX, Ташкент, 1953.
* {{книга |автор=Сухарева О. А. |заглавие=К истории городов Бухарского ханства: Историко-этнографические очерки |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01008455931 |ответственный=Акад. наук Узбек. ССР. Ин-т истории и археологии |издание= |место=Ташкент |издательство=Изд-во АН УзССР |год=1958 |страниц=148, [36] |серия= |тираж= |ref= }}
* {{книга |автор=Пугаченкова Г. А. |заглавие=Термез. Шахрисябз. Хива: Художественные памятники I—XIX веков |ссылка= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Искусство (издательство)|Искусство]] |год=1976 |страниц=208 |серия=[[Архитектурно-художественные памятники городов СССР]] |тираж=50000 |ref= }}
* Арапов Д.Ю., Бухарское ханство в русской востоковедческой историографии. М., 1981.
* Маликов А.М. Противостояние Бухарского эмирата и Шахрисабза в первой половине XIX века // Жанубий Узбекистон тарихи, археологияси, этнологияси янги манбаларда. Республика илмий-амалий конференция материаллари. Карши, 2015,с.210-213
* {{книга |автор=Поспелов Е. М.|заглавие=Географические названия мира. Топонимический словарь|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}}

== Һылтанмалар ==
{{Всемирное наследие|885}}

* [http://www.orexca.com/shakhrisabz.shtml История и памятники Шахрисабза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120522162005/http://www.orexca.com/shakhrisabz.shtml |date=2012-05-22 }} Архивная копия от 22 мая 2012 на Wayback Machine{{Ref-en}}
* [https://abasayyoh.com/ru/pages/142 Шахрисабз — что делать и где побывать] Архивная копия от 11 ноября 2017 на Wayback Machine
* [https://yvision.kz/post/791443 Шахрисабз, Шахрисабз. Наполнен радостью и светом] Архивная копия от 9 января 2018 на Wayback Machine
* {{Youtube|id=3elGQefFPlw|title=Ялла - Шахрисабз}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Шаһрисабз]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]]
[[Категория:Ҡашҡадаръя өлкәһенең тораҡ пункттары]]
[[Категория:Үзбәкстан ҡалалары]]
[[Категория:Үзбәкстандың археологик объекттары]]
[[Категория:Үзбәкстанда бөтә донъя мираҫы]]
[[Категория:Сөғд ҡалалары]]
[[Категория:Үзбәкстандың боронғо ҡалалары]]</text>
      <sha1>r07223smw7abyvpe1tm7zktmd5e1g1a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хушенг Сәйхун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201042</id>
    <revision>
      <id>1303209</id>
      <parentid>1298193</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T03:40:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8057" sha1="q13m6hk10o1c0ca988kucdtmqsvyfpz" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Хушенг Сәйхун''' ({{lang-fa|هوشنگ سیحو2}} 2 август 1920 йыл, [[Тәһран]] — [[26 май]] 2014 йыл, [[Ванкувер]]) — [[иран]] архитекторы, скульптор, рәссам, ғалим һәм профессор. Ул [[Париж]]да Юғары милли һынлы сәнғәт мәктәбендә һынлы сәнғәтте өйрәнә һәм Тәһран университетында архитектура өлкәһендә дәрәжәгә эйә була&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|title=Houshang Seyhoun|date=2014-05-26|url=http://www.iranchamber.com/architecture/hseyhoun/houshang_seyhoun.php|accessdate=2020-09-19|archivedate=2020-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200812062331/http://www.iranchamber.com/architecture/hseyhoun/houshang_seyhoun.php}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812062331/http://www.iranchamber.com/architecture/hseyhoun/houshang_seyhoun.php |date=2020-08-12 }}&lt;/ref&gt;. Сәйхун үҙенең новаторлыҡ һәм креатив архитектура дизайны менән айырыуса билдәле. Уның архитектура мираҫына бик күп һәйкәлдәр һәм меңдән ашыу шәхси виллалар инә.

== Биографияһы ==
Сейхун 1920 йылдың 2 авгусында музыкант һәм баһаи мантра-доғаларын башҡарыусыһы ғаиләһендә тыуа. Уның олатаһы Мирза Абдулла Фарахани традицион музыканың башлап ебәреүсеһе була. Әсәһе, Мәүлүд Кханом, [[сетар]] уйнай, ә ағаһы, Әхмәт Эбади, данлыҡлы сетар оҫтаһы була.

[[Тәһран университеты]]ның архитектура кафедраһының һынлы сәнғәт факультетын тамамлағас, Сәйхун [[Андре Годар]] саҡырыуы буйынса уҡыуын дауам итеү өсөн [[Париж]]ға юллана. Отелло Заварони ҡулында өс йыл уҡығандан һуң, сәнғәт фәндәре докторы дәрәжәһен ала.
[[Файл:Avicenna_Mausoleum-picsay.jpg|справа|мини|220x220пкс|[[Хәмәдан|Хамаданда]] [[Әбүғәлисина]] мавзолейы. Арх. Хушенг Сәйхун]]
[[1952 йыл]]да Хамаданда [[Әбүғәлисина]] (Авиценна) ҡәбере янында йәш архитектор Хушенг Сәйхун проекты буйынса мемориаль һәйкәл төҙөлә. Унда көмбәҙ менән тоташтырылған ун ике бейек бағана урынлашҡан. Улар 12 сәнғәтте (фәнде) — бөйөк ғалим үҙләштергән белем тармаҡтарын күрһәтә.

Сәйхун [[Нишапур]]ҙа тағы бер бөйөк шағир, философ һәм математик [[Ғүмәр Хәйәм]]дең ҡәберенә һәйкәл төҙөй.
[[Файл:Mausoleum_of_Omar_Khayyám.jpg|справа|мини|220x220пкс|[[Нишапур]]ҙа [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]
Үҙенең күп кенә әҫәрҙәрендә архитектор Сәйхун заманса функционализм принциптарын Иран сәнғәтенең традицион элементтары — урта быуат орнаменты, эпиграфика һәм башҡа мотивтары менән тәбиғи берләштерергә ынтыла.

Ирандың милли археология комитеты, урбанизация буйынса юғары комитеты, Ирандың бөтә университеттарының үҙәк комитеты, ИКОМОС-тың Халыҡ-ара комитеты ағзаһы була һәм 15 йыл дауамында Ирандағы тарихи биналарҙы яңыртыу өсөн яуаплы була.

Сәйхун яҡшы архитектор, шағир кеүек үк, ябай һәм еңел булырға тейеш, тип иҫәпләй. Сәйхун айырыуса үҙенең инновацион һәм ижади архитектура проекттары менән дан тота. Уның архитектура мираҫына күп һанлы һәйкәлдәр һәм меңдән ашыу шәхси виллалар инә.

Сәйхун 1950 йылдарҙа Иранда проектлау эштәре, шул иҫәптән Тәһран Үҙәк тимер юл вокзалы һәм ғалимдар/әҙәби эшмәкәрҙәр ҡәберлектәре (мәҫәлән, Хамадандағы Авиценна мавзолейы) менән дан ала&lt;ref&gt;Trends in Modern Iranian Architecture. Дата обращения: 18 августа 2010. Архивировано 23 ноября 2018 года.&lt;/ref&gt; . Ул Тәһран университетының архитектура колледжы уҡытыусыһы була, шулай уҡ алты йыл Тәһран университетының һынлы сәнғәт (һынлы сәнғәт) колледжы деканы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Hooshang Seyhoun Biography. Дата обращения: 18 августа 2010. Архивировано 6 августа 2020 года&lt;/ref&gt;.

[[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы Иран революцияһынан]] һуң [[Ванкувер]]ға күсә һәм вафатына тиклем һөргөндә йәшәй&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|title=Houshang Seyhoun Dies|date=2014-05-26|url=http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2014/05/140526_l10_seyhoun_dies.shtml|accessdate=2020-09-19|archivedate=2015-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150524060548/http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2014/05/140526_l10_seyhoun_dies.shtml}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Хушенг Сәйхун [[2014 йыл]]дың [[26 май]]ында [[Лос-Анджелес]]та вафат була.

Деравш Арыҫлан, ҡояш һәм Деравш Кавиани төшөрөлгән Ирандың өс төҫлө флагына төрөлгән кәүҙәһе Лос-Анджелестағы Форест-Лон зыяратында ерләнә. Васыятнамәһендә Сәйхун бөтә картиналарын һәм һүрәттәрен Ирандағы музейға тапшырыуҙы һорай.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://vstrokax.net/drevnyaya-armeniya/perenyali-li-sasanidy-armyanskij-flag/ Символ Ирана Деравш Кавиани]
* [https://vstrokax.net/drevnyaya-armeniya/perenyali-li-sasanidy-armyanskij-flag/][https://www.gup.ru/events/news/smi/suhorukov2016.pdf С. А. Сухоруков. Современная архитектура Ирана]
* [https://vstrokax.net/drevnyaya-armeniya/perenyali-li-sasanidy-armyanskij-flag/][https://klauzura.ru/2016/12/veronika-strapko-mavzolej-omara-hajyama-kak-olitsetvorenie-glubokoj-mysli-velikogo-poeta/ Вероника Страпко. Мавзолей Омара Хайяма как олицетворение глубокой мысли великого поэта]

[[Категория:Иран мәҙәниәте]]
[[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:2014 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:26 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1920 йылда тыуғандар]]
[[Категория:22 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>q13m6hk10o1c0ca988kucdtmqsvyfpz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Максим Минкин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201417</id>
    <revision>
      <id>1303193</id>
      <parentid>1303180</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T23:42:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-46412-13</username>
        <id>48735</id>
      </contributor>
      <origin>1303193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7593" sha1="5gfbij22wz9a7tbp28ej5i8siglhg4u" xml:space="preserve">'''Максим Сергеевич Минкин''' (род. 4 июля 2008) — российский предприниматель и создатель цифровых медиа-проектов. Основатель проекта KISLOROD, связанного с исследованием социальных платформ, цифровыми медиа и развитием проектов в этой области.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot;&gt;{{cite web|last=Jones|first=Will|title=The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions|url=https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/|website=The Village Voice|date=2026-04-01|access-date=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ForbesLiberia2&quot;&gt;{{cite web|title=Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy|url=https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy|website=Forbes Liberia|date=2026-04-03|access-date=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;

== Биография ==
Максим Минкин родился 4 июля 2008 года. Родом из Магнитогорска Челябинской области. В подростковом возрасте начал заниматься созданием контента в социальных сетях, в том числе на платформе Likee.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

По данным ''The Village Voice'', в 14 лет Минкин начал создавать контент на Likee, Instagram, Facebook и изучать принципы работы алгоритмов социальных сетей. В том же возрасте он получил верификацию на платформе. В 15 лет начал получать доход от создаваемого контента. К 17 годам его основной аккаунт в Likee насчитывал более 1,2 млн подписчиков, а другие социальные сети сотни тысяч.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

В 2026 году ''Forbes Liberia'' опубликовал материал о влиянии алгоритмов социальных сетей на цифровую идентичность поколения Z, в котором Минкин представлен как 17-летний специалист по социальным сетям из Магнитогорска. В статье также описывается его опыт разработки стратегий продвижения для технологических стартапов.&lt;ref name=&quot;ForbesLiberia2&quot; /&gt;

== KISLOROD ==
В 2026 году Минкин основал проект '''KISLOROD'''. Проект позиционируется как исследовательское медиа и акселератор стартапов, работающий на пересечении медиа-аналитики, социальных платформ и развития новых проектов.&lt;ref name=&quot;KISLOROD&quot;&gt;{{cite web|title=KISLOROD — Катализатор медиа-эволюции|url=https://kislorodmedia.ru/|website=KISLOROD|date=2026|access-date=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;

Согласно официальному сайту KISLOROD, направления деятельности проекта включают исследование медиа и алгоритмов платформ, акселерацию стартапов и развитие сети основателей, исследователей и инвесторов.&lt;ref name=&quot;KISLOROD&quot; /&gt;

''The Village Voice'' описывает KISLOROD как независимый медиа-стартап и акселератор, основанный Минкинем. Согласно публикации, проект сочетает исследование алгоритмов социальных платформ, разработку идей и практическую поддержку начинающих проектов.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

Среди проектов, представленных KISLOROD, указаны Project Aether — проект в области создания и распространения медиаконтента с использованием искусственного интеллекта и генеративных моделей — и Digital Society Lab, занимающийся исследованием влияния цифровых медиа на общество и культуру.&lt;ref name=&quot;KISLOROD&quot; /&gt;

== Деятельность в социальных сетях ==
Минкин начал профессиональную деятельность с создания контента в социальных сетях. По данным ''The Village Voice'', впоследствии он сосредоточился на изучении алгоритмов распространения контента и разработке стратегий развития аудитории.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

''Forbes Liberia'' сообщает, что накопленный опыт работы с социальными платформами позволил Минкинy участвовать в разработке стратегий продвижения более чем для десяти технологических стартапов.&lt;ref name=&quot;ForbesLiberia2&quot; /&gt;

== Образование ==
По данным ''The Village Voice'', в 2026 году Минкин прошёл онлайн-курсы, связанные с предпринимательством, маркетингом и технологиями, в том числе курсы Стэнфордского и Оксфордского университетов, Нью-Йоркского университета и Йельского университета через платформу Coursera.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

== Освещение в СМИ ==
В апреле 2026 года ''The Village Voice'' опубликовал отдельный материал о Минкинe, его деятельности в социальных сетях и создании KISLOROD.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

3 апреля 2026 года ''Forbes Liberia'' опубликовал материал ''Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy'', в котором рассматривались деятельность Минкина в социальных сетях, развитие его аудитории и создание KISLOROD.&lt;ref name=&quot;ForbesLiberia2&quot; /&gt;

== Примечания ==
{{примечания}}

== Ссылки ==

* [https://kislorodmedia.ru/ KISLOROD — официальный сайт]
* [https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/ The Village Voice — The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions]
* [https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy Forbes Liberia — Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy]
* [[Максим Минкин]] — статья в Башкирской Википедии</text>
      <sha1>5gfbij22wz9a7tbp28ej5i8siglhg4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Минкин, Максим Сергеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201421</id>
    <revision>
      <id>1303197</id>
      <parentid>1303156</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T03:12:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wooze</username>
        <id>36000</id>
      </contributor>
      <comment>Requesting deletion ([[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]] v3.1c)</comment>
      <origin>1303197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7616" sha1="ghlref6o1rh2umqso31f9js4f4ieyzu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{delete|1=Spam &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt;}}&lt;/noinclude&gt;
'''Максим Сергеевич Минкин''' (род. 4 июля 2008) — российский предприниматель и создатель цифровых медиа-проектов. Основатель проекта KISLOROD, связанного с исследованием социальных платформ, цифровыми медиа и развитием проектов в этой области.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot;&gt;{{cite web|last=Jones|first=Will|title=The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions|url=https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/|website=The Village Voice|date=2026-04-01|access-date=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ForbesLiberia2&quot;&gt;{{cite web|title=Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy|url=https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy|website=Forbes Liberia|date=2026-04-03|access-date=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;

== Биография ==
Максим Минкин родился 4 июля 2008 года. Родом из Магнитогорска Челябинской области. В подростковом возрасте начал заниматься созданием контента в социальных сетях, в том числе на платформе Likee.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

По данным ''The Village Voice'', в 14 лет Минкин начал создавать контент на Likee и изучать принципы работы алгоритмов социальных сетей. В том же возрасте он получил верификацию на платформе. В 15 лет начал получать доход от создаваемого контента. К 17 годам его основной аккаунт в Likee насчитывал более 1,2 млн подписчиков.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

В 2026 году ''Forbes Liberia'' опубликовал материал о влиянии алгоритмов социальных сетей на цифровую идентичность поколения Z, в котором Минкин представлен как 17-летний специалист по социальным сетям из Магнитогорска. В статье также описывается его опыт разработки стратегий продвижения для технологических стартапов.&lt;ref name=&quot;ForbesLiberia2&quot; /&gt;

== KISLOROD ==
В 2026 году Минкин основал проект '''KISLOROD'''. Проект позиционируется как исследовательское медиа и акселератор стартапов, работающий на пересечении медиа-аналитики, социальных платформ и развития новых проектов.&lt;ref name=&quot;KISLOROD&quot;&gt;{{cite web|title=KISLOROD — Катализатор медиа-эволюции|url=https://kislorodmedia.ru/|website=KISLOROD|date=2026|access-date=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;

Согласно официальному сайту KISLOROD, направления деятельности проекта включают исследование медиа и алгоритмов платформ, акселерацию стартапов и развитие сети основателей, исследователей и инвесторов.&lt;ref name=&quot;KISLOROD&quot; /&gt;

''The Village Voice'' описывает KISLOROD как независимый медиа-стартап и акселератор, основанный Минкинем. Согласно публикации, проект сочетает исследование алгоритмов социальных платформ, разработку идей и практическую поддержку начинающих проектов.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

Среди проектов, представленных KISLOROD, указаны Project Aether — проект в области создания и распространения медиаконтента с использованием искусственного интеллекта и генеративных моделей — и Digital Society Lab, занимающийся исследованием влияния цифровых медиа на общество и культуру.&lt;ref name=&quot;KISLOROD&quot; /&gt;

== Деятельность в социальных сетях ==
Минкин начал профессиональную деятельность с создания контента в социальных сетях. По данным ''The Village Voice'', впоследствии он сосредоточился на изучении алгоритмов распространения контента и разработке стратегий развития аудитории.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

''Forbes Liberia'' сообщает, что накопленный опыт работы с социальными платформами позволил Минкинy участвовать в разработке стратегий продвижения более чем для десяти технологических стартапов.&lt;ref name=&quot;ForbesLiberia2&quot; /&gt;

== Образование ==
По данным ''The Village Voice'', в 2026 году Минкин прошёл онлайн-курсы, связанные с предпринимательством, маркетингом и технологиями, в том числе курсы Стэнфордского и Оксфордского университетов, Нью-Йоркского университета и Йельского университета через платформу Coursera.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

== Освещение в СМИ ==
В апреле 2026 года ''The Village Voice'' опубликовал отдельный материал о Минкинe, его деятельности в социальных сетях и создании KISLOROD.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

3 апреля 2026 года ''Forbes Liberia'' опубликовал материал ''Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy'', в котором рассматривались деятельность Минкина в социальных сетях, развитие его аудитории и создание KISLOROD.&lt;ref name=&quot;ForbesLiberia2&quot; /&gt;

== Примечания ==
{{примечания}}

== Ссылки ==

* [https://kislorodmedia.ru/ KISLOROD — официальный сайт]
* [https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/ The Village Voice — The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions]
* [https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy Forbes Liberia — Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy]
* [[Максим Минкин]] — статья в Башкирской Википедии</text>
      <sha1>ghlref6o1rh2umqso31f9js4f4ieyzu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-08-25</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201425</id>
    <revision>
      <id>1303184</id>
      <timestamp>2026-08-24T18:02:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Seven Sisters 3.jpg</comment>
      <origin>1303184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="4kc80wslv8o6pdv9b4g3p9h7mxtcs1w" xml:space="preserve">Seven Sisters 3.jpg</text>
      <sha1>4kc80wslv8o6pdv9b4g3p9h7mxtcs1w</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>