Википедия:Bar

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.16</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Википедия:Bar</title>
    <ns>4</ns>
    <id>14997</id>
    <revision>
      <id>1303243</id>
      <parentid>1301350</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T09:09:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>9284</id>
      </contributor>
      <comment>/* CEE Technical Village Pump */ яңы бүлек</comment>
      <origin>1303243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="336795" sha1="bjcdewqxa5ozloc7uqichudg1bzmfqe" xml:space="preserve">{{Архив|—2021|2022}}


== Feminism and Folklore 2023 ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

Christmas Greetings and a Happy New Year 2023,
 
You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2023|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a [[:m:Feminism and Folklore 2023/List of Articles|list]] of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a fountain tool or dashboard.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the fountain/dashboard link on the [[:m:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta project page]].
 
This year we would be supporting the community's financial aid for Internet and childcare support. This would be provided for the local team including their jury and coordinator team. This support is opt-in and non mandatory. Kindly fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this Google form] and mark a mail to [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] with the subject line starting as [Stipend] Name or Username/Language. The last date to sign up for internet and childcare aid from our team is 20th of January 2023, We encourage the language coordinators to sign up their community on this link by the 25th of January 2023.
 
Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2023|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023 International Team]]

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 10:23, 24 декабрь 2022 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=23942484 --&gt;

== Предстоящее голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Добрый день,

В середине января 2023 года состоится второе ратификационное голосование в рамках всего сообщества по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|Руководству по обеспечению правоприменения]] для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Универсального кодекса поведения]]. Оно последует за [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Results|голосованием в марте 2022 года]], в результате которого большинство голосовавших поддержало Руководство. В процессе голосования участники обозначили важные для сообщества вопросы. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества]] внёс требование, чтобы данные проблемные области были пересмотрены.

Управляемый волонтёрами [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Drafting_committee#Revisions_Committee_members|Комитет по пересмотру]] провёл большую работу по рассмотрению пожеланий сообщества и внесению изменений. Они доработали проблемные области, такие как требования по обучению и утверждению, конфиденциальность и прозрачность в процессе работы, а также читаемость и переводимость самого документа.

Ознакомиться с обновленным Руководством по обеспечению правоприменения можно '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|здесь]]''', а сравнительные изменения показаны '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Comparison|здесь]]'''.

'''Как проголосовать?'''

Голосование будет открыто с 17 января 2023 года. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter information|Данная страница на Мета-вики]]''' содержит информацию о том, как проголосовать используя SecurePoll.

'''Кто может голосовать?'''

'''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised enforcement_guidelines/Voter_information#Voting_eligibility|Право голоса]]''' для участия в голосовании определяется так же, как и в процессе выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа. Подробнее о праве на участие в голосовании читайте здесь. Если вы имеете право голоса, вы можете использовать вашу учётную запись Викимедиа для доступа к серверу голосования.

'''Что будет после голосования?''' 

Голоса будут тщательно проверены независимой группой волонтёров, а результаты будут опубликованы в рассылке Wikimedia-l, на форуме Стратегии движения, на платформе Diff и Мета-вики. Голосующие будут иметь возможность проголосовать и оставить имеющиеся пожелания по поводу Руководства. Совет попечителей примет во внимание уровень поддержки и поднятые вопросы, когда он будет рассматривать ратификацию Руководства по обеспечению правоприменения или же дальнейшую его доработку.

От имени проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:38, 11 ғинуар 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Началось голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Добрый день, 

[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting|Период голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] открыт. Голосование будет проходить в течение двух недель и завершится '''31 января 2023 года''' в '''23.59 UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voter_information|подробной информацией о голосовании, праве на участие в голосовании и о том, как голосовать на странице Мета-вики]].

Для получения подробностей о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования, обратитесь к [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Announcement/Voting_1|предыдущему письму]].

От имени Проектной команды УКП,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:52, 18 ғинуар 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Голосование по пересмотренному Руководству по правоприменению УКП скоро завершится&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Здравствуйте,

'''31 января 2023 года''' в  '''23.59 UTC''' завершится [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting|голосование]]   по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]]. Подробности о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|предыдущем письме]].

От имени Проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:51, 30 ғинуар 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== Global ban for PlanespotterA320/RespectCE ==

Per the [[m:Global bans|Global bans]] policy, I'm informing the project of this request for comment: [[m:Requests for comment/Global ban for PlanespotterA320 (2) ]] about banning a member from your community. Thank you.--[[User:Lemonaka|Lemonaka]] ([[User talk:Lemonaka|talk]]) 21:40, 6 February 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Zabe@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lemonaka/Massmessagelist&amp;oldid=24501599 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Результаты голосования по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Результаты голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines |пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] в рамках всего сообщества были подсчитаны и тщательно проверены. Мы благодарим всех, кто принял участие в голосовании.

В результате голосования 3097 участников из 146 сообществ Викимедиа, 76% голосов были поданы за Руководство по обеспечению правоприменения, а 24% - против. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|Статистика]] голосования опубликована. Более подробная информация о комментариях, полученных в ходе голосования, будет опубликована в ближайшее время.

Результаты и комментарии, собранные в течение голосования, будут направлены в Совет попечителей для рассмотрения. Ожидается, что процесс рассмотрения Советом будет завершен в марте 2023 года. Мы проинформируем вас, когда процесс рассмотрения будет завершён.

От имени проектной команды УКП,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 19:42, 15 февраль 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Период обратной связи с сообществами для обновления Условий использования Викимедиа&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Добрый день,

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Юридический отдел Фонда Викимедиа]] проводит период обратной связи с членами сообществ по обсуждению обновления Условий использования Викимедиа.

[[:foundation:Special:MyLanguage/Terms of Use|Условия использования (УИ)]] – это юридические условия, которые регулируют использование веб-сайтов размещенных Фондом Викимедиа. Вы можете поделиться отзывами о проекте предложения с февраля по апрель. Проект предложения будет переведен на несколько языков. Письменные отзывы будут приниматься на всех языках.

Данное обновление связано с несколькими моментами:
* Внедрение Универсального кодекса поведения
* Обновление текста проекта в соответствии с лицензией Creative Commons BY-SA 4.0
* Предложение по более эффективному решению проблемы нераскрытого платного редактирования
* Приведение наших условий в соответствие с действующими и недавно принятыми законами, влияющими на Фонд, включая Европейский закон о цифровых услугах.

В рамках периода обратной связи будут проведены две встречи (часы обсуждений): первая - 2 марта, вторая - 4 апреля. 

Для получения более подробной информации, пожалуйста, пройдите по ссылкам ниже:
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update|Сравнение предлагаемого обновления УИ]]
* [[m:Talk:Terms of use|Страница для ваших отзывов]]
* Информация об организуемых [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречах (часы обсуждений)]]

От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:17, 21 февраль 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

=== Первое обсуждение обновлений Условий использования Фонда Викимедиа состоится 2 марта в 17.00 UTC===

Напоминаем, что Юридический отдел Фонда Викимедиа проводит [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru встречи с членами сообществ] для обсуждения обновлений [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update Условий использования Викимедиа]. Первая встреча состоится сегодня, '''2 марта''', в '''17:00 UTC по 18:30 UTC'''. 

Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа. Подробнее [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru на странице Мета].
--[[Ҡатнашыусы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:AAkhmedova (WMF)|әңгәмә]]) 12:24, 2 март 2023 (UTC)

== Editing news 2023 #1 ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;&lt;i&gt;[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Прочитайте это на другом языке]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Подписной лист на этот многоязычный информационный бюллетень]]&lt;/i&gt;

Этот бюллетень включает два ключевых обновления о работе команды [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Редактирование]]:

# Команда редактирования завершит добавление новых возможностей в проект [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Страницы беседы]] и развернет его.
# Они начинают новый проект, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Проверка редактирования]].

&lt;strong&gt;Проект разговорных страниц&lt;/strong&gt;
[[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Скриншот, показывающий изменения дизайна страницы обсуждения, которые в настоящее время доступны в качестве бета-функций во всех википроектах Викимедиа. Эти функции включают информацию о количестве людей и комментариев в каждом обсуждении.|thumb|300px|Некоторые из предстоящих изменений]]

Команда редакторов почти закончила первый этап проекта [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Страницы беседы]]. Почти все [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|новые функции]] уже доступны в [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Бета-версия функции для {{int:discussiontools-preference-label}}]].

Он показывает информацию об активности обсуждения, например, дату последнего комментария. Вскоре появится новая кнопка &quot;{{int:skin-action-addsection}}&quot;. Вы сможете отключить их в [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|скажите им, что вы думаете]].

[[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Ежедневная скорость завершения редактирования по тестовым группам: DiscussionTools (тестовая группа) и наложение MobileFrontend (контрольная группа)]]

Завершился A/B-тест для [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} на мобильном сайте]]. Редакторы были [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|более успешны с {{int:discussiontools-preference-label}}]]. Команда редакторов включает эти функции для всех редакторов на мобильном сайте.

&lt;strong&gt;Новый проект: Проверка редактирования&lt;/strong&gt;

Команда редакторов начинает [[mw:Special:MyLanguage/Edit check| проект помощи новым редакторам Википедии]]. Он поможет людям выявить некоторые проблемы до того, как они нажмут &quot;{{int:publishchanges}}&quot;. Первый инструмент будет поощрять людей добавлять ссылки, когда они добавляют новый контент. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|смотрите]] на этой странице для получения дополнительной информации. Вы можете [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|присоединяйтесь к конференц-звонку по 3&amp;nbsp;March&amp;nbsp;2023]], чтобы узнать больше.&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

–[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:24, 22 февраль 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=24611966 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Your wiki will be in read only soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. 

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-03-01|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-03-01T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-03-01T14:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-03-01|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены.  Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;span dir=ltr&gt;[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])&lt;/span&gt; 21:20, 27 февраль 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=24390465 --&gt;

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023: We are back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:UCDM 2023 promo.png|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the third edition of writing challenge &quot;'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from 1st until 31st March 2023. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023/Prizes|prizes]].&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[m:CentralNotice/Request/UCDM 2023|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge!
&lt;/div&gt;
[[m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) 07:58, 1 March 2023 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=23942484 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Wikimania 2023 Welcoming Program Submissions&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;wikimania-program-submissions&quot;/&gt;[[File:Wikimedia_Singapore_Logo.svg|right|frameless]]Do you want to host an in-person or virtual session at Wikimania 2023? Maybe a hands-on workshop, a lively discussion, a fun performance, a catchy poster, or a memorable lightning talk? [[wmania:Special:MyLanguage/2023:Program/Submissions|'''Submissions are open until March 28''']]. The event will have dedicated hybrid blocks, so virtual submissions and pre-recorded content are also welcome. If you have any questions, please join us at an upcoming conversation on March 12 or 19, or reach out by email at wikimania@wikimedia.org or on Telegram. More information on-wiki.&lt;section end=&quot;wikimania-program-submissions&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=24390465 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению УКП&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Здравствуйте, важные новости относительно Руководства по правоприменению УКП:

Голосование по Руководству по правоприменению в январе 2023 года показало, что Руководство по правоприменению одобрено большинством. Поступило 369 замечаний, по которым скоро будет предоставлена детальная сводка. Всего проголосовало чуть более трех тысяч (3097) участников, из которых 76% одобрили Руководство по правоприменению. Вы можете ознакомиться со '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|статистикой по голосованию в Meta-wiki]]'''.

Возросший уровень поддержки показывает Совету попечителей, что текущая версия обозначила решение вопросов, поднятых во время последнего пересмотра в 2022 году. Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению. [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Approval_of_Universal_Code_of_Conduct_Enforcement_Guidelines Резолюция размещена в вики Фонда], и вы также можете более детально ознакомиться с [https://diff.wikimedia.org/2023/03/21/the-enforcement-guidelines-received-strong-support-from-the-community-what-happens-next/ процессом пересмотра Руководства по правоприменению в 2023 году в Diff.]

Будут объявлены дальнейшие действия по работе с важными рекомендациями, обозначенными в Руководстве по правоприменению. Подробности по планам работ скоро поступят. Благодарим вас за вашу заинтересованность и участие. 

От имени проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:41, 24 март 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Отчет по отзывам участников голосования по ратификации Руководства по правоприменению УКП&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Добрый день,

Проектная команда по Универсальному кодексу поведения завершила анализ отзывов, полученных во время ратификационного голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по правоприменению Универсального кодекса поведения]]. 

У всех участников голосования была возможность предоставить комментарии относительно содержания пересмотренного Руководства по обеспечению правоприменения. Всего 369 участников оставили комментарии на 18 языках по сравнению с 657 комментариями на 27 языках в 2022 году. Команда «Доверие и безопасность» завершила анализ комментариев, разделив отзывы по категориям и обозначив основные  темы и области, требующие внимания. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter comments report|Переведенные версии отчета доступны здесь на Мета-вики]]'''. Пожалуйста, помогите перевести на ваш язык. 

Мы выражаем благодарность всем, кто принял участие в голосовании и обсуждениях. Более подробную информацию по Универсальному кодексу поведения и Руководству по правоприменению можно найти на Мета-вики.

От имени проектной команды Универсального кодекса поведения,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:37, 3 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Напоминание: Встреча по обсуждению обновлений Условий использования Викимедиа&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Всем привет,

Напоминаем, что Юридический отдел [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Фонда Викимедиа]] проводит [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречи]] с членами сообществ для обсуждения [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update|обновлений Условий использования Викимедиа]].

Вторая встреча пройдет сегодня,''' 4 апреля, с 17:00 UTC до 18:30 UTC'''. Подробнее [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|на странице Мета]].

Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа.

От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:29, 4 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Начало обсуждений по вопросу ратификации Устава движения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Movement Charter/Ratification/Ratification methodology review launch|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]''

Здравствуйте,

[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Комитет по разработке Устава движения]] с 10 по 28 апреля 2023 года проводит ранний сбор предложений и вопросов со всего движения Викимедиа по [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|предложенной методологии ратификации Устава движения]]. Согласно графику, ратификация [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава движения]] должна состояться в начале 2024 года. 

'''Комитет приглашает членов сообщества ответить на [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|шесть вопросов]]. Желающие могут поделиться отзывами на странице [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|обсуждения в Мета]] или на [https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-ratification-methodology-community-review-from-10-28-april-2023/2930 форуме Стратегии движения].

'''Часы обсуждений'''

Комитет приглашает всех, кто хочет поделиться отзывами о предлагаемой методологии, присоединиться к встречам членов Комитета с сообществами:
* [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#1:_18_April,_2023_at_10.00_UTC|Первая встреча с сообществами]]: '''18 апреля, 10:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1681812036 по Вашему местному времени])
* [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#2:_24_April_2023_at_17.00_UTC|Вторая встреча с сообществами]]: '''24 апреля в 17:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1682355603 по Вашему местному времени])

Язык часов обсуждений английский. [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|Пожалуйста, прокомментируйте]], если Вам нужна языковая поддержка. Языковой перевод будет предоставлен, если не менее 3 человек выразят желание участвовать с русскоязычного сообщества.

От имени Комитета по разработке Устава движения,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:06, 11 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Комитет по выборам набирает новых членов&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Всем привет, 

Комитет по выборам [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Фонда Викимедиа]] ищет 2-4 дополнительных членов до 24 апреля, которые могут помочь в процессе выбора членов в Совет попечителей Фонда Викимедиа.

В настоящее время планируются выборы в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2024 год. Новые члены приглашаются присоединиться к Комитету по выборам. Комитет по выборам контролирует процесс отбора мест в Совет попечителей сообщества. Присоединяйтесь к комитету и поделитесь своими ценными навыками и идеями в процессе отбора членов в Попечительский совет.

В [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees|Совете Фонда Викимедиа]] есть восемь мест, выбранных сообществом и аффилированными организациями (Affiliates). В 2024 году Комитет по выборам будет проводить процесс отбора на места, выбранные сообществами и аффилированными организациями, срок полномочий которых истекает. Этот процесс будет поддерживаться Фондом Викимедиа.

Члены Комитета по выборам назначаются на трехлетний срок и должны подписать [[phab:L37| соглашение о конфиденциальности]]. Члены комитета могут рассчитывать на 2-5 часов в неделю до начала процесса отбора и 5-8 часов в неделю во время процесса отбора.

Как член Комитета по выборам, в ваши обязанности будет входить:

* Участие в онлайн-встречах в период до следующих выборов (середина 2024 года)
* Участие в вводном онлайн обучении в мае-июне 2023 года
* Работа с Комитетом по выполнению его [[foundation:Special:MyLanguage/Elections_Committee_Charter|других обязанностей]].

Новые члены должны иметь следующие качества:

* Свободное владение английским языком
* Взаимодействие по электронной почте
* Знания о движении и управлении движением

Если Вы хотите выступить добровольцем на эту роль, пожалуйста, '''предложите свою кандидатуру до 24 апреля 2023 года 23:59 [[:en:Anywhere on Earth|AoE (Anywhere on Earth)]] на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Nominations/2023|Мета-вики]]'''.

Полное объявление можно [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Wikimedia_Foundation_Elections_Committee_-_2023_Call_for_New_Members|'''прочитать здесь''']]. Заранее благодарим за вашу заинтересованность! Если Вы не заинтересованы, но знаете кого-то, кто может быть заинтересован, поделитесь с ними этим объявлением. Пожалуйста, дайте мне знать, если у Вас есть вопросы.

От имени Комитета по выборам,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 22:54, 14 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. 

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-04-26|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-04-26T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-04-26T14:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-04-26|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены.  Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:41, 21 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=24748237 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Seeking volunteers for the next step in the Universal Code of Conduct process&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Hello,

As follow-up to [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/IOMVS7W75ZYMABQGOQ2QH2JAURC3CHGH/ the message about the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines] by Wikimedia Foundation Board of Trustees Vice Chair, Shani Evenstein Sigalov, I am reaching out about the next steps. I want to bring your attention to the next stage of the Universal Code of Conduct process, which is forming a building committee for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). I invite community members with experience and deep interest in community health and governance to nominate themselves to be part of the U4C building committee, which needs people who are:

* Community members in good standing
* Knowledgeable about movement community processes, such as, but not limited to, policy drafting, participatory decision making, and application of existing rules and policies on Wikimedia projects
* Aware and appreciative of the diversity of the movement, such as, but not limited to, languages spoken, identity, geography, and project type
* Committed to participate for the entire U4C Building Committee period from mid-May - December 2023
* Comfortable with engaging in difficult, but productive conversations
* Confidently able to communicate in English

The Building Committee shall consist of volunteer community members, affiliate board or staff, and Wikimedia Foundation staff.

The Universal Code of Conduct has been a process strengthened by the skills and knowledge of the community and I look forward to what the U4C Building Committee creates. If you are interested in joining the Building Committee, please either [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee/Nominations|sign up on the Meta-Wiki page]], or contact ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org by May 12, 2023. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read more on Meta-Wiki]]'''.

Best regards,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] 19:00, 26 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Xeno (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=24941045 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Процедура отбора членов Учредительного комитета U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Следующей стадией процесса внедрения Универсального кодекса поведения является создание Учредительного комитета для разработки устава для Координационного комитета УКП (U4C). Члены Учредительного комитета были отобраны. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Ознакомьтесь с составом и узнайте о предстоящей работе в Мета-вики]].&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Project|UCoC Project Team]], 04:20, 27 май 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25018085 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Объявляем новых членов Избирательной комиссии&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|Вы можете найти это сообщение, переведенное на другие языки, на Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Приветствую вас, 

Мы рады объявить [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/4TALOUFPAP2VDBR27GKRVOP7IGQYU3DB/|о новых членах и советниках Избирательной комиссии]]. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Избирательный комитет]] помогает в разработке и внедрении процесса отбора попечителей, отобранных Сообществом и аффилированными лицами, в Совет попечителей Фонда Викимедиа. После открытого процесса выдвижения наиболее сильные кандидаты пообщались с Правлением, и четырем кандидатам было предложено войти в состав Избирательной комиссии. Еще четырем кандидатам было предложено принять участие в качестве консультантов. 

Спасибо всем членам сообщества, которые представили свои имена на рассмотрение. Мы с нетерпением ожидаем совместной работы с Избирательной комиссией в ближайшем будущем.

От имени Совета попечителей Фонда Викимедиа,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:59, 28 июнь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25018085 --&gt;

== Deploying the Phonos in-line audio player to your Wiki ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{{int:Hello}}!

Apologies if this message is not in your language, {{int:Please-translate}} to your language.

This wiki will soon be able to use the [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player]] implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. This is part of fulfilling a wishlist proposal of providing [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|audio links that play on click]].

With the inline audio player, you can add text-to-speech audio snippets to wiki pages by simply using a tag:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
&lt;phonos file=&quot;audio file&quot; label=&quot;Listen&quot;/&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;
The above tag will show the text next to a speaker icon, and clicking on it will play the audio instantly without taking you to another page. A common example where you can use this feature is in adding pronunciation to words as illustrated on the [[wiktionary:en:English#Pronunciation|English Wiktionary]] below.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Could become:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
&lt;phonos file=&quot;En-uk-English.oga&quot; label=&quot;Audio (UK)&quot;/&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

The inline audio player will be available in your wiki in 2 weeks time; in the meantime, we would like you to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos|read about the features]] and give us feedback or ask questions about it in this [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|talk page]].

Thank you!&lt;/div&gt;
&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]], on behalf of the Foundation's Language team&lt;/bdi&gt;
&lt;/div&gt;

02:26, 27 июль 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_announcement_list_(In-line_audio_player)&amp;oldid=25350821 --&gt;

[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]

ba:Был вики тиҙҙән [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] ҡушымтаһы ярҙамында тормошҡа ашырылған [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|аудиоплеер]] ҡуллана башлаясаҡ. Был википедияла аудиоҡушымталар эшләргә тигән  теләкте тормошҡа ашырыуҙың бер өлөшө булып тора һәм [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|аудио рәсеменә баҫҡанда башҡарыла]]. Түбәндәге тэгты ҡулланып, вики-биттәге тексҡа аудиофрагменттар өҫтәргә мөмкин:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
&lt;phonos file=&quot;audio file&quot; label=&quot;Тыңларға&quot;/&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Юғарыла күрһәтелгән тег тауышты башҡарыу төймәһе эргәһендәге тексты күрһәтәсәк, һәм уны баҫҡанда тауыш башҡа биткә күсмәйенсә яңғыраясаҡ. [[wiktionary:en:English#Pronunciation|Инглиз Викиһүҙлеге]]ндә һүҙҙәрҙең әйтелешен өҫтәү — был функцияның киң ҡулланылған миҫалы булып тора.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Буласаҡ:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
&lt;phonos file=&quot;En-uk-English.oga&quot; label=&quot;Audio (UK)&quot;/&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Индерелгән аудиоплеер ике аҙнанан һеҙҙең викиҙа буласаҡ; ә әлегә функциялар тураһында уҡып [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|фекер алышыу]] битендә теләктәрегеҙҙе һәм баһағыҙҙы яҙыуҙы һорайбыҙ.

--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 04:29, 27 июль 2023 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Рассмотрение Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Здравствуйте,

Мы рады обнародовать следующий этап в работе по [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Универсальному кодексу поведения]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Черновой вариант Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] в настоящий момент готов для вашего рассмотрения. 

[[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Руководство по правоприменению]] требует, чтобы структурная единица в форме Учредительного комитета составила черновой вариант устава, описывающего процедуры и подробности работы глобального комитета, названного [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4._UCoC_Coordinating_Committee_(U4C)|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C)]]. В течение последних двух месяцев Учредительный комитет U4C работал вместе единой группой, чтобы обсудить и подготовить черновик устава U4C. Учредительный комитет U4C в настоящий момент ожидает отзывы по черновику устава вплоть до 22 сентября 2023 года. После этой даты Учредительный комитет U4C по мере необходимости внесет изменения в устав, а открытое голосование в рамках сообщества будет проведено через некоторое время после.

Примите участие в обсуждении во время [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee#Conversation hours|часов обсуждений]] или в [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Мета-вики]].

С уважением,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]], on behalf of the U4C Building Committee, 15:35, 28 Август 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25392152 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. 

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-09-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-09-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-09-20T14:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-09-20|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|talk]]) 09:23, 15 сентябрь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=25018086 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;== Возможности для назначения открываются в АффКом, в комитет Омбудсмена и Комитета по Рассмотрению Дел ==&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;&quot;&gt;
[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|''Вы можете найти перевод этого сообщения на другие языки на Мета-вики''.]]

''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/span&gt;''&lt;/div&gt;

Всем привет! [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоединению]] (АффКом), [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов]] и [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee|Комитет по рассмотрению дел]] ищут новых членов. Эти добровольческие группы оказывают важную структурную и надзорную поддержку сообществу и движению. Людям предлагается выдвигать свои кандидатуры самостоятельно или поощрять других, которые, по их мнению, могли бы внести свой вклад в эти группы, подавать заявки на членство. Более подробную информацию о ролях групп, необходимых навыках и возможности подать заявку можно найти на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments|странице Мета-Вики]]. 

От имени команды Поддержки Комитетов,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
~ [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16:41, 9 октябрь 2023 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25570445 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа на 2024 год.&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short| Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Уважаемые участники, 

Пожалуйста, просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа до 29 октября 2023 года. Пакет правил отбора основан на более старых версиях, разработанных Избирательной комиссией, и будет использоваться при выборе Попечительского совета в 2024 году. Предоставление ваших комментариев сейчас поможет им обеспечить более плавный и лучший процесс выбора Правления. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Подробнее на странице в Мета-вики]].

С уважением,

Кэти Чан &lt;br&gt;
председатель Избирательной комиссии&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

01:12, 17 октябрь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25570445 --&gt;

== Техническая просьба ==
Заметил, что в Вашем разделе не открываются картинки в мобильной версии. В русской Википедии была похожая проблема, её описание и решение: https://w.wiki/7vRR . Это очень неудобно, если читаешь из телефона. [[User:Kaganer|Kaganer]], [[User:ZUFAr|ZUFAr]], я заметил, что у Вас флаги администратора интерфейса и инженера, не могли бы вы исправить проблему? За русский язык извиняюсь, на башкирском не говорю. [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 20:33, 27 октябрь 2023 (UTC)
: [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-directLinkToCommons.js&amp;diff=prev&amp;oldid=1257821 Обновил код], [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadgets-definition&amp;diff=prev&amp;oldid=1257822 отключил гаджет для мобильной версии]. Проверяйте. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 22:34, 27 октябрь 2023 (UTC)
::Теперь всё работает, спасибо :) [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 17:23, 28 октябрь 2023 (UTC)
::: В мобильной версии изображение и текст открываются нормально. В приложении в телефоне до я не мог настроить интерфейс на башкирский язык, хотя в настройках везде убрал русский язык. Сейчас системные сообщения начали появляется на башкирском языке. Возможно, тоже связано в обновлением кода. Спасибо!--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|фекер алышыу]]) 22:46, 28 октябрь 2023 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Скоро: Предпросмотр ссылок&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;ReferencePreviewsDefault&quot;/&gt;
[[File:Example_of_a_Reference_Preview.png|right|300px]]
В ближайшее время в Вашей вики появится новая функция: Предпросмотр ссылок - всплывающие окна для ссылок. Такие всплывающие окна существуют на вики-сайтах как локальные гаджеты уже много лет.  Теперь есть централизованное решение, доступное на всех вики, и совместимое с функцией [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|Предпросмотр страницы]].

Предпросмотр ссылок будет доступен всем, включая читателей. Если Вы не хотите видеть эту функцию, [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|Вы можете ее отключить]]. Если Вы [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|используете гаджеты]] &quot;Всплывающие подсказки для ссылок&quot; или &quot;Навигация всплывающих окон&quot;, Вы не увидите &quot;Предпросмотр ссылок&quot; до тех пор, пока Вы не отключите гаджет.

Предпросмотр ссылок являлся бета-функцией на многих вики начиная с 2019-го года и функцией по-умолчанию на некоторых вики начиная с 2021-го года. Внедрение функции запланировано на 22-e ноября. 

* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Помощь]] 
* [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Страница проекта с более подробной информацией (на английском)]]. 
* Отзывы приветствуются [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|на этой странице обсуждений]]. 
-- Для команды [[m:WMDE Technical Wishes|Викимедия Германия &quot;Технические пожелания&quot;]],
&lt;section end=&quot;ReferencePreviewsDefault&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 13:11, 15 ноябрь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&amp;oldid=25866958 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;(New) Feature on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]]: Adding geopoints via QID&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Body&quot;/&gt;Since September 2022, it is possible to create geopoints using a QID. Many wiki contributors have asked for this feature, but it is not being used much. Therefore, we would like to remind you about it. More information can be found on the [[M:WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|project page]]. If you have any comments, please let us know on the [[M:Talk:WMDE Technical Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|talk page]]. – Best regards, the team of Technical Wishes at Wikimedia Deutschland
&lt;section end=&quot;Body&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[M:User:Thereza Mengs (WMDE)|Thereza Mengs (WMDE)]] 12:31, 13 декабрь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&amp;oldid=25955829 --&gt;

== Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.''

Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.&lt;br&gt; 
''Currently, we are only able to conduct interviews in English.''

The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time.

For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.&lt;br&gt;We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite&amp;oldid=26027495 --&gt;

== Reusing references: Can we look over your shoulder? ==

''Apologies for writing in English.''

The Technical Wishes team at Wikimedia Deutschland is planning to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. For our research, we are looking for wiki contributors willing to show us how they are interacting with references.

* The format will be a 1-hour video call, where you would share your screen. [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ More information here].
* Interviews can be conducted in English, German or Dutch.
* [[mw:WMDE_Engineering/Participate_in_UX_Activities#Compensation|Compensation is available]].
* Sessions will be held in January and February.
* [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ Sign up here if you are interested.]
* Please note that we probably won’t be able to have sessions with everyone who is interested. Our UX researcher will try to create a good balance of wiki contributors, e.g. in terms of wiki experience, tech experience, editing preferences, gender, disability and more. If you’re a fit, she will reach out to you to schedule an appointment.

We’re looking forward to seeing you, [[m:User:Thereza Mengs (WMDE)| Thereza Mengs (WMDE)]]
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&amp;oldid=25956752 --&gt;

== Feminism and Folklore 2024 ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2024, to March 31, 2024 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a campaign on '''CampWiz''' tool.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]].

This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools''']

Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

'''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]'''

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC)

== Wiki Loves Folklore is back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

{{int:please-translate}}

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]

Dear Wiki Community,
You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March.

You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&amp;campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest.

You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language.

Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance. 

'''Kind regards,'''

'''Wiki loves Folklore International Team'''

-- [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC)
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=23942484 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Голосование по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Здравствуйте,

Я пишу вам сегодня, чтобы объявить о начале периода голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C). Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля 2024 г. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом.

[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики  вместе с переводами на другие языки. 

Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия.

От имени Проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:08, 19 ғинуар 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25853527 --&gt;

== A new feature for previewing references on your wiki ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:Page Previews and Reference Previews.png|alt=Montage of two screenshots, one showing the Reference Previews feature, and one showing the Page Previews feature|right|350x350px]]
''Apologies for writing in English. If you can translate this message, that would be much appreciated.''

Hi. As announced some weeks ago &lt;sup&gt;[&lt;nowiki/&gt;[[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CNPRQE2IG5ZNAVAOHBMF4AXXRLGJE6UT/|1]]] [&lt;nowiki/&gt;[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|2]]]&lt;/sup&gt;, Wikimedia Deutschland’s [[m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team introduced [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference_Previews|Reference Previews]] to many wikis, including this one. This feature shows popups for references in the article text.  

While this new feature is already usable on your wiki, most people here are not seeing it yet because your wiki has set [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Relation to gadgets|a gadget as the default]] for previewing references. We plan to remove the default flag from the gadget on your wiki soon. This means: 

* The new default for reference popups on your wiki will be Reference Previews. 
* However, if you want to keep using the gadget, you can still enable it in [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|your personal settings]].
The benefit of having Reference Previews as the default is that the user experience will be consistent across wikis and with the [[mw:Special:MyLanguage/Page_Previews|Page Previews feature]], and that the software will be easier to maintain overall. 

This change is planned for February 14. If you have concerns about this change, [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Reference Previews to become the default for previewing references on more wikis.|please let us know on this talk page]] by February 12. – Kind regards, [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 09:30, 23 ғинуар 2024 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johanna_Strodt_(WMDE)/MassMessageRecipients&amp;oldid=26116190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Остались последние дни, чтобы проголосовать по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Здравствуйте,

Я пишу вам сегодня для напоминания о том, что период голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) завершается '''2 февраля'''. Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом.

[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики  вместе с переводами на другие языки. 

Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия.

С уважением,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:00, 31 ғинуар 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25853527 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Объявление результатов голосования по ратификации Устава Координационного комитета по УКП&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|Перевод данного сообщения на другие языки можно найти в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Уважаемые участники,

Благодарю всех за интерес к развитию Универсального кодекса поведения. Сегодня я хочу сообщить вам результаты [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ратификационного голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]]. В ратификационном голосовании участвовало 1746 человек, в числе которых 1249 участников одобрили Устав, а 420 участников - нет. В процессе ратификационного голосования участники могли оставлять отзывы относительно Устава. 

Отчет по статистике голосования и обзор обратной связи от участников будут опубликованы в Мета-вики в течение следующих недель.

В ближайшее время, пожалуйста, следите за новостями о дальнейших шагах.

От имени Проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:23, 12 февраль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26160150 --&gt;

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]])
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=26166467 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Отчет о ратификации Устава U4C и объявление о начале выдвижения кандидатов для U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Дорогие участники,

Сегодня я хочу сообщить вам две важные новости. Во-первых, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|отчет по отзывам после ратификации Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (U4C)]] уже доступен. Во-вторых, начинается выдвижение кандидатов для комитета U4C со сроком до 1 апреля 2024 года.

[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) является глобальной группой, деятельность которой посвящена справедливому и последовательному применению УКП. Члены сообщества приглашаются для подачи заявок на вступление в комитет U4C. Для более подробной информации о комитете U4C и его области ответственности, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]].

Согласно уставу в комитете U4C имеется 16 мест: восемь мест от сообщества в целом и восемь мест от регионов, чтобы U4C отображал разнообразие движения.

Ознакомьтесь более подробно и подайте вашу заявку в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Мета-вики]].

От имени Проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 16:25, 5 март 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26276337 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Процесс отбора кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа в 2024 году&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
: ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]]''
: ''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Дорогие участники,

В этом году у четырех членов, избранных от сообщества и партнеров, заканчивается срок пребывания в Совете попечителей [1]. Совет приглашает все движение принять участие в процессе отбора и голосования с целью заполнения этих мест в этом году.

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Комитет по выборам]] будет осуществлять надзор за этим процессом при участии сотрудников Фонда [2]. Комитет по вопросам управления создал Рабочую группу по формированию совета, состоящую из попечителей, которые не могут быть кандидатами в проводимом сообществом и партнерами процессе отбора в 2024 году, в следующем составе: Dariusz Jemielniak, Nataliia Tymkiv, Esra'a Al Shafei, Kathy Collins и Shani Evenstein Sigalov [3]. Данной группе поручено осуществлять надзор со стороны Совета за процессом отбора попечителей 2024 года и информировать его ходе выполнения. Более подробная информация о функциях Комитета по выборам, Совета и штатных сотрудников находится здесь [4]. 

Ниже перечислены ключевые планируемые даты:

*  Май 2024 года. Выдвижение кандидатов и формулировка вопросов.
*  Июнь 2024 года. Партнерские организации проводят голосование для составления шорт-листа из 12 кандидатов (составление шорт-листа не проводится при количестве заявок менее чем 15) [5].
*  Июнь-август 2024 года. Период проведения кампании.
*  Конец августа - начало сентября 2024 года. Двухнедельный период голосования сообщества.
*  Октябрь-ноябрь 2024 года. Проверка биографических данных кандидатов.
*  Заседание Совета в декабре 2024 года. Новые попечители приступают к работе.

Узнайте более подробно о процессе отбора 2024 года, включая детальное расписание, процесс выдвижения кандидатов, правила кампании и критерии правомочности избирателей, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|на этой странице в Мета-вики]] и составьте свой план.

'''Волонтеры на выборах'''

Дополнительный способ участия в процессе отбора 2024 года ‒ деятельность волонтера на выборах. Волонтеры на выборах являются связующим звеном между Комитетом по выборам и своими сообществами. Они обеспечивают представительство своего сообщества и мотивируют его для участия в голосовании. Узнайте более подробно о данной программе и способах участия в ней на данной [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|странице в Мета-вики]].

С наилучшими пожеланиями,

[[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|Dariusz Jemielniak]] (Председатель Комитета по вопросам управления, Рабочая группа по формированию совета)

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter

[3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee

[4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles

[5] Несмотря на то что идеальное соотношение кандидатов - 12 кандидатов на четыре вакантных места, процесс формирования шорт-листа будет запущен при наличии более 15 кандидатов, в виду того что 1-3 исключенных кандидатов могут почувствовать себя &quot;отверженными&quot;, а также в виду значительных затрачиваемых партнерами усилий для исключения лишь 1-3 кандидатов из списка.&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]19:56, 12 март 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26349432 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы.

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-03-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-03-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2024-03-20T14:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-03-20|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]], 00:00, 15 март 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=25636619 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Проголосуйте прямо сейчас для избрания членов первого U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Уважаемые участники!

Я пишу вам, чтобы сообщить о начале голосования по выборам в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C), которое будет проходить до 9 мая 2024 года. Ознакомьтесь с информацией на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|странице голосования в Мета-вики]], чтобы узнать больше по теме голосования и правомочности избирателей.

Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C) является глобальной группой, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения УКП. Участники сообщества были приглашены для подачи заявок на членство в U4C. Для более подробной информации об области ответственности U4C, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]].

Пожалуйста, поделитесь данным сообщением с членами вашего сообщества, чтобы они также могли принять участие.

От имени проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 20:20, 25 апрель 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Sign up for the language community meeting on May 31st, 16:00 UTC&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;Hello all,

The next language community meeting is scheduled in a few weeks - May 31st at 16:00 UTC. If you're interested, you can [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 sign up on this wiki page].

This is a participant-driven meeting, where we share language-specific updates related to various projects, collectively discuss technical issues related to language wikis, and work together to find possible solutions. For example, in the last meeting, the topics included the machine translation service (MinT) and the languages and models it currently supports, localization efforts from the Kiwix team, and technical challenges with numerical sorting in files used on Bengali Wikisource.

Do you have any ideas for topics to share technical updates related to your project? Any problems that you would like to bring for discussion during the meeting? Do you need interpretation support from English to another language? Please reach out to me at ssethi(__AT__)wikimedia.org and [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|add agenda items to the document here]].

We look forward to your participation!
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21:22, 14 май 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

[[File:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]]

Dear community members,

The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]]. 

You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth. 

You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language.

On behalf of the CAC,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:25, 22 май 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Объявление о создании первого Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Привет!

Члены счётной комиссии завершили рассмотрение результатов голосования. Мы продолжаем работу с результатами первых [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|выборов Координационного комитета Универсального кодекса поведения (ККУКП)]]. 

Мы рады объявить следующих лиц региональными членами ККУКП, срок полномочий которых составит два года:

* Северная Америка (США и Канада)
** –
* Северная и Западная Европа
** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]]
* Латинская Америка и Карибский бассейн
** –
* Центральная и Восточная Европа
** —
* Африка к югу от Сахары
** –
* Ближний Восток и Северная Африка
** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]]
* Восточная, Юго-Восточная Азия и Тихоокеанский регион
** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]]
* Южная Азия
** –

Следующие лица избираются членами ККУКП от сообщества в целом, сроком на один год:

* [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]]
* –
* –
* –
* –

Ещё раз спасибо всем, кто участвовал в этом процессе, и хотим выразить огромную признательность кандидатам за их лидерство и преданность движению и сообществу Викимедиа.

В течение следующих нескольких недель ККУКП начнёт встречаться и планировать работу на 2024—2025 годы, поддерживая внедрение и пересмотр УКП и Руководящих принципов обеспечения соблюдения требований. Следите за их работой на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]].

От имени Проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:14, 3 июнь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Окончательный текст Устава Движения Викимедиа теперь доступен на Мета-Вики&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|Вы можете прочитать это сообщение, который переведенн на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Всем привет,

Окончательный текст [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] теперь доступен для ознакомления на Мета, более чем на 20 языках.

'''Что такое Устав Движения Викимедиа?'''

Устав Движения Викимедиа – это предлагаемый документ, определяющий роли и ответственность всех членов и организаций в Движения Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета - для управления движением.

'''Присоединяйтесь к «Презентационной Вечеринка» Устава Движения Викимедиа'''

Присоединяйтесь к [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|«вечеринка по презентацию»]] устава '''20 июня 2024 года''' в '''14.00-15.00 по UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 проверьте по вашему времени]). Во время этого созвона, мы отпразднуем публикацию окончательного варианта Устава и представим его содержание. Присоединяйтесь и ознакомьтесь с Уставом, прежде чем проголосовать.

'''Голосование по ратификации Устава Движения'''

Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC.''' Вы можете ознакомиться с [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|процессом голосования, критериями и другими подробностями]] на Мета.

Если у вас есть какие-либо вопросы, пожалуйста, оставьте сообщение [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|на странице обсуждения на Мета]] или напишите MCDC по адресу [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org].

От имени Комитета по разработке Устава Движения,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:44, 11 июнь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа открыто – проголосуйте&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Всем привет,

Голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Устава Движения Викимедиа''']] открыто. Устав Движения Викимедиа – это документ, определяющий роли и ответственности всех членов и организаций в Движении Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета – для управления движением.

Окончательная версия Устава Движения Викимедиа [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|доступна на Мета-Вики на русском языке]] для вашего ознакомления.

Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с более подробной информацией о [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|голосовании и критериях для голосования]].

После ознакомления с Уставом, пожалуйста, [[Special:SecurePoll/vote/398|'''проголосуйте''']] и поделитесь этой информацией с другими.

Если у вас есть какие-либо вопросы по поводу голосования по ратификации, пожалуйста, свяжитесь с Избирательной Комиссией по Уставу по адресу [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org'''].

От имени Избирательной комиссии,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 10:51, 25 июнь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа скоро завершится&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Всем привет,

Это уведомление о том, что голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] завершится '''9 июля 2024 года''', в '''23:59 по UTC'''.

Если вы еще не проголосовали, пожалуйста, проголосуйте [[m:Special:SecurePoll/vote/398|на «SecurePoll»]]. 

От имени [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Избирательной Комиссии по Уставу]],&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 03:45, 8 июль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;U4C Special Election - Call for Candidates&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Hello all,

A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024.

The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]].

In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki.

Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]].

In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:02, 10 июль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Wikimedia Movement Charter ratification voting results&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hello everyone,

After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.  

As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy.

The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: 

'''Individual vote:'''

Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333).

'''Affiliates vote:'''

Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111).

'''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:'''

The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].  

With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''.

We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance.

The Charter Electoral Commission,

[[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:52, 18 июль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Vote now to fill vacancies of the first U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility.

The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:46, 27 июль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now.

'''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC.

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 15:29, 6 август 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Скоро: новая функция подссылки - попробуйте!&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Sub-referencing&quot;/&gt;
[[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]]
&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]].&lt;/span&gt;

&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;'''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you:&lt;/span&gt;

* &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]].&lt;/span&gt; 
* &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities.&lt;/span&gt;

&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand.&lt;/span&gt;

Пожалуйста, помогите нам распространить сообщение. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC)
&lt;section end=&quot;Sub-referencing&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&amp;oldid=27309345 --&gt;

== Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC ==

Hi all,

The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page].

This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites.

Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation!

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 23:19, 22 август 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Hello all,

The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]].

I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026:

* North America (USA and Canada)
** Ajraddatz

The following seats were not filled during this special election:

* Latin America and Caribbean
* Central and East Europe (CEE)
* Sub-Saharan Africa
* South Asia
* The four remaining Community-At-Large seats

Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community.

Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]].

On behalf of the U4C and the Elections Committee,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 14:05, 2 сентябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Поделитесь своим мнением: голосуйте на выборах в Совет попечителей 2024 года!&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Здравствуйте,

Началось голосование на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|выборах в Совет попечителей 2024 года]]. На четыре (4) места в Совете претендуют двенадцать (12) кандидатов.

Ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|заявлениями кандидатов]] и их [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|ответами на вопросы сообщества]], чтобы узнать о них больше.

Когда вы будете готовы, перейдите на страницу голосования [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]]. '''Голосование проводится в период с 00:00 (UTC) 3 сентября по 23:59 (UTC) 17 сентября'''.

Чтобы проверить ваше право голоса, пожалуйста, посетите информационную [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|страницу о правомочности избирателей]].

С наилучшими пожеланиями,

Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:13, 3 сентябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы.

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-09-25|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-09-25T15:00|en}} {{#time:H:i e|2024-09-25T15:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-09-25|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. 

'''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]], 09:36, 20 сентябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27248326 --&gt;

== 'Wikidata item' link is moving. Find out where... ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;i&gt;Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.&lt;/i&gt;{{tracked|T66315}}

Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project.
The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the &lt;span style=&quot;color: #54595d;&quot;&gt;&lt;u&gt;''General''&lt;/u&gt;&lt;/span&gt; section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the &lt;span style=&quot;color: #54595d;&quot;&gt;&lt;u&gt;''In Other Projects''&lt;/u&gt;&lt;/span&gt; section.

We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the   [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2.
More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].&lt;br&gt;&lt;br&gt;We welcome your feedback and questions.&lt;br&gt; [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 18:56, 27 сентябрь 2024 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=27524260 --&gt;

== Invitation to Participate in Wiki Loves Ramadan Community Engagement Survey ==

Dear all,

Apologies for writing in English. Please help to translate in your language.
We are excited to announce the upcoming [[m:Wiki Loves Ramadan|Wiki Loves Ramadan]] event, a global initiative aimed at celebrating Ramadan by enriching Wikipedia and its sister projects with content related to this significant time of year. As we plan to organize this event globally, your insights and experiences are crucial in shaping the best possible participation experience for the community.

To ensure that Wiki Loves Ramadan is engaging, inclusive, and impactful, we kindly invite you to participate in our community engagement survey. Your feedback will help us understand the needs of the community, set the event's focus, and guide our strategies for organizing this global event.

Survey link: https://forms.gle/f66MuzjcPpwzVymu5

Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will make a difference!

Thank you for being a part of our journey to make Wiki Loves Ramadan a success.


Warm regards,

User:ZI Jony 03:19, 6 октябрь 2024 (UTC)

Wiki Loves Ramadan Organizing Team
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27510935 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Предварительные результаты выборов в Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Здравствуйте,

Благодарим всех, кто участвовал в выборах в [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года]]. Всего проголосовало около 6000 членов сообщества из более чем 180 вики-проектов.

Данные кандидаты получили наибольшее количество голосов:

# [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]]
# [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]]
# [[User:Victoria|Victoria Doronina]]
# [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]]

Хотя данные кандидаты были отобраны путем голосования, они все еще должны быть утверждены Советом попечителей. Им необходимо успешно пройти биографическую проверку и соответствовать квалификационным требованиям, изложенным в регламенте. Новые попечители будут утверждены на следующем заседании Совета в декабре 2024 года.

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Узнайте более подробно о результатах в Мета-вики.]]

С наилучшими пожеланиями,

Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет

&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 08:25, 14 октябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. 

Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]]

Подача заявок в комитеты открывается 16 октября 2024. Период подачи заявок в Комитет по присоединению завершается 18 ноября 2024, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 2 декабря 2024. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|на странице назначений в Мета-вики]].

От имени команды поддержки комитетов,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:07, 16 октябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27601062 --&gt;

== 'Wikidata item' link is moving, finally. ==

Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 11:28, 22 октябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=27535421 --&gt;

== Final Reminder: Join us in Making Wiki Loves Ramadan Success ==

Dear all,

We’re thrilled to announce the Wiki Loves Ramadan event, a global initiative to celebrate Ramadan by enhancing Wikipedia and its sister projects with valuable content related to this special time of year. As we organize this event globally, we need your valuable input to make it a memorable experience for the community.

Last Call to Participate in Our Survey: To ensure that Wiki Loves Ramadan is inclusive and impactful, we kindly request you to complete our community engagement survey. Your feedback will shape the event’s focus and guide our organizing strategies to better meet community needs.

* Survey Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSffN4prPtR5DRSq9nH-t1z8hG3jZFBbySrv32YoxV8KbTwxig/viewform?usp=sf_link Complete the Survey]
* Deadline: November 10, 2024
Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will truly make a difference!

'''Volunteer Opportunity''': Join the Wiki Loves Ramadan Team! We’re seeking dedicated volunteers for key team roles essential to the success of this initiative. If you’re interested in volunteer roles, we invite you to apply.
* Application Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfXiox_eEDH4yJ0gxVBgtL7jPe41TINAWYtpNp1JHSk8zhdgw/viewform?usp=sf_link Apply Here]
* Application Deadline: October 31, 2024
Explore Open Positions: For a detailed list of roles and their responsibilities, please refer to the position descriptions here: [https://docs.google.com/document/d/1oy0_tilC6kow5GGf6cEuFvdFpekcubCqJlaxkxh-jT4/ Position Descriptions]

Thank you for being part of this journey. We look forward to working together to make Wiki Loves Ramadan a success!


Warm regards,&lt;br&gt;
The Wiki Loves Ramadan Organizing Team 05:11, 29 октябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27568454 --&gt;

== Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC ==

Hello everyone,

The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone &lt;https://zonestamp.toolforge.org/1732896000&gt;). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: &lt;https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024&gt;.

This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation.

Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 19:54, 21 ноябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27746256 --&gt;

==Proposal to enable the &quot;Contribute&quot; entry point in Bashkir Wikipedia==
{{Int:Hello}} Bashkir Wikipedians,

Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}.

The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called &quot;Contribute&quot; to your Wikipedia.

The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia.

Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Bashkir Wikipedia.

'''Who can access it'''

Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the &quot;Contribute&quot; icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to &quot;view contributions&quot; is also available to access the list of your contributions.

[[File:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]]                             [[File:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]]

For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the &quot;Contributions&quot; option unless they change it to the &quot;Contribute&quot; manually.

This feature is available in four Wikipedia (Albanian, Malayalam, Mongolian, and Tagalog). We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the &quot;Contributions&quot; entry point as default.          

We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 10th December 2024.

We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the &quot;Contribute&quot; entry point in your Wikipedia.

We look forward to your response soon.

Thank you!

On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[Ҡатнашыусы:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:UOzurumba (WMF)|фекер алышыу]]) 04:25, 28 ноябрь 2024 (UTC)

== Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! ==

Dear All,

We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. 

This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture.

* Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]]
* When: Jan 19, 2025 
* Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025).
* Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 
* Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]]

To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025.

Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language.

Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all.

Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate.

Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success!

For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 12:07, 16 ғинуар 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27568454 --&gt;

== Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:11, 24 ғинуар 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27746256 --&gt;

== Feminism and Folklore 2025 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a campaign on '''CampWiz''' tool.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]].

This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools''']

Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

'''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]'''

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC)

== Wiki Loves Folklore is back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

{{int:please-translate}}

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]

Dear Wiki Community,
You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March.

You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&amp;campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest.

You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language.

Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. 

'''Kind regards,'''

'''Wiki loves Folklore International Team'''
--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=26503019 --&gt;

== Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. 

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:48, 3 февраль 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28198931 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt; Приглашаем посетить встречу Языкового сообщества (28 февраля в 14:00 по UTC) и ознакомиться с рассылкой&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Здравствуйте!
[[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=Изображение, символизирующее множество языков]]
Мы с удовольствием приглашаем вас на очередную '''встречу Языкового сообщества''', которая пройдёт '''28 февраля в 14:00 по UTC'''! Чтобы принять в ней участие, просто запишитесь '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|на её странице]]'''.

На этой встрече участники и участницы делятся новостями проектов, имеющих отношение к языкам, обсуждают технические проблемы языковых вики-проектов и совместно решают их. В прошлый раз мы обсуждали создание клавиатурных раскладок, создание Википедии на языке мооре, а также новости многоязычной поддержки на конференции Wiki Indaba.

'''Хотите сделать доклад?''' Мы будем рады услышать все сообщения: как технические новости вашего проекта, так и сведения о проблеме, с которой вам нужна помощь; также просим оставлять запросы на устный перевод! '''Ответьте на это сообщение''' или добавьте свой пункт '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|в повестку встречи]]'''.

Также предлагаем ознакомиться с шестым номером рассылки Команды локализации (январь 2025 года): [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. В ней содержатся последние известия октября—декабря 2024 года: создание новой функциональности; относящиеся к языкам улучшения в различных технических проектах и поддерживающих инициативах; подробности встреч членов сообщества; идеи для участия в проектах. Приглашаем подписаться на рассылку на её странице: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]].

Ждём вас на встрече и надеемся услышать вас там!
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 08:28, 22 февраль 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28217779 --&gt;

== Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 март 2025 (UTC)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28307738 --&gt;

== An improved dashboard for the Content Translation tool ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
{{Int:hello}} Wikipedians,

Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}.

The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;filter-type=automatic&amp;filter-id=previous-edits&amp;active-list=suggestions&amp;from=en&amp;to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device.

With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below.
[[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the &quot;For you&quot; and &quot;...More&quot; buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups (&quot;Create new pages&quot; and &quot;Expand with new sections&quot;)-one for each activity.]]
[[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]]
We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''.
Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. 

Thank you!

On behalf of the Language and Product Localization team.
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 02:55, 13 март 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&amp;oldid=28382282 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы.

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-03-19|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-03-19|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. 

'''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23:14, 14 март 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=28307742 --&gt;

== Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon.

Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. 

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:04, 4 апрель 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 --&gt;

== Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук ==

CEE Hub представляет запись первого русскоязычного мероприятия — презентации с последующими вопросами и ответами на тему «Как искусственный интеллект может помочь вам в вашей жизни в Википедии?».

Встречи будут записываться, поэтому вы можете найти записи встреч здесь, код в скобках:
# [https://us06web.zoom.us/rec/share/DCFCOJUhPRkCyDIxyfv8BQdbxJnU7zTcqBeVY-k3JgrNJ_x7bCcLC1XApcNz03Jp.CHESvngt2SsZm9r_ Recording from the first event] &lt;small&gt;''(Passcode: h$BOin4?)''&lt;/small&gt;

Следующее мероприятие — «'''Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?'''» Марьяна Пинчук, состоится в пятницу, 25 апреля, в 16:00 UTC, вы можете подписаться на уведомления '''[[:m:Event:Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук|здесь]]'''.

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:47, 9 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=28516993 --&gt;

== Be part of the next CEE Catch Up about Global Trends ==

Hi everyone, 

We want to announce the ninth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the Foundation Annual Planning Workshop focused on [[diffblog:2025/03/04/global-trends-2025/|'''global trends that are affecting our movement''']]. The session will take place on 23&lt;sup&gt;rd&lt;/sup&gt; of April 2025, 18:00-19:00 CEST (check your local time [https://zonestamp.toolforge.org/1745424000 here]).

Together (the CEE Communities and the Wikimedia Foundation staff) we will discuss the trends related to our projects, our readers and editors. We will explore how those trends show up in the CEE context and discuss what our projects need to address those trends, and how we can support them.

You will also have the opportunity to ask questions to the Wikimedia Foundation staff about the work being planned as part of the annual plan that runs from July 2025 to June 2026.

'''&lt;u&gt;''[[Wikimedia CEE Hub/Catch up|Join us at the Next CEE Catch up]]!''&lt;/u&gt;'''

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:19, 14 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Catch Up team)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=28546550 --&gt;

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! 

The most active contesters will receive prizes.

If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.
&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]])
&lt;/div&gt;

16:10, 16 апрель 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Hide on Rosé@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines (&quot;UCoC EG&quot;) and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:34, 17 апрель 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 --&gt;

== Sub-referencing: User testing ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]]
&lt;small&gt;''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''&lt;/small&gt;

Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further:

#'''Try it out and share your feedback'''
#:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. 
#'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs'''
#:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''.

We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well.

Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! &lt;/div&gt; &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])&lt;/bdi&gt; 15:03, 28 апрель 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&amp;oldid=28628657 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- &lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:40, 29 апрель 2025 (UTC)&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! ==

''(Apologies for posting in English)''

Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them.

As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]].

After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki.

The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org.

If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]].

Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 6 май 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28663781 --&gt;

== Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета? ==

CEE Hub представляет запись второго русскоязычного мероприятия, презентацию «Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?» Марьяны Пинчук. 

* [https://us06web.zoom.us/rec/share/UGbl9nlJ9NOjdcLltBEmoXRXJZtgOs5amfcF9HekLlGEAXCvOapZxXJ3wDw7uYs1.fcr8ssFRW-tIoQeq Zoom]
* Passcode: hG@&amp;.Y?6

Темы будущих мероприятий и запись предыдущей сесси можно найти здесь ([[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]])

--[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:02, 7 май 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=28675596 --&gt;

== Registration for the Wikimedia CEE Meeting 2025 is open ==

Dear all,               

The Organising Committee of the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025|Wikimedia CEE Meeting 2025]] is delighted to announce the opening of the registration for this year's conference.

Affiliation and community delegates can register for the meeting until '''June 15th'''. All other self-funded participants can register until July 31st. 

The registration and scholarship application form which runs on Pretix, a free, open-sourced third-party platform that helps organize and manage events, can be found [https://pretix.eu/wikimedia-events/wmcee-2025/ here].

Details on how to select delegates and the selection process can be found on the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025/Registration|registration page]].

Please keep in mind that the official language of the conference is English and interpreting services will not be available.

If you encounter any issues while registering, or have questions about the registration process, feel free to contact the coordination team via [mailto:wmceem2025@wikimedia.gr wmceem2025@wikimedia.gr].

Your swift replies will be appreciated, as they will help us conduct an efficient booking process.

Best regards,        

On behalf of

'''Wikimedia CEE Meeting 2025 Organising Team'''

--[[Ҡатнашыусы:MARKELLOS|MARKELLOS]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MARKELLOS|фекер алышыу]]) 19:19, 12 май 2025 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Объявлен конкурс кандидатов в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (ККУКП)&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Результаты голосования по Руководству по обеспечению соблюдения Универсального кодекса поведения и Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (ККУКП) [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|доступно на Meta-wiki]].

Теперь вы можете [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|подать свою кандидатуру для работы в ККУКП]] до 29 мая 2025 года в 12:00 по Гринвичу. Информация о [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|приемлемости, процессе и сроках находится на Мета-вики]]. Голосование по кандидатурам начнется 1 июня 2025 года и продлится две недели, завершившись 15 июня 2025 года в 12:00 по Гринвичу.

Если у вас есть какие-либо вопросы, вы можете задать их на [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|страница обсуждения выборов]]. -- в сотрудничестве с ККУКП, &lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|фекер алышыу]])&lt;/bdi&gt; 22:06, 15 май 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)''

Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. 

We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation.

You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 15:26, 22 май 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28768453 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Отбор кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2025 год и приём вопросов к кандидатам&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Дорогие друзья,

В этом году истекают сроки полномочий двух (2) попечителей Фонда Викимедиа, избранных сообществом и организациями Викимедиа [1]. Совет попечителей приглашает всё движение принять участие в процессе отбора и голосовании за кандидатов на эти места.

Избирательная комиссия будет координировать данный процесс при поддержке сотрудников Фонда [2]. Комитет по управлению, состоящий из попечителей, не участвующих в выборах 2025 года (Раджу Наризетти, Шани Эвенштейн Сигалов, Лоренцо Лоза, Кэти Коллинз, Виктория Доронина и Эсраа Аль Шафеи) [3], будет осуществлять надзор за процессом отбора от имени Совета и информировать его о ходе выборов. Более подробную информацию о ролях Избирательной комиссии, Совета попечителей и сотрудников можно найти здесь [4].

Основные запланированные даты:

* 22 мая – 5 июня: Объявление (данное сообщение) и период для вопросов [6]
* 17 июня – 1 июля 2025: Приём заявок от кандидатов
* Июль 2025: При необходимости — голосование организаций Викимедиа для сокращения списка, если число поданных заявок превысит 10 [5]
* Август 2025: Предвыборная кампания
* Август – сентябрь 2025: Двухнедельное голосование сообщества
* Октябрь – ноябрь 2025: Проверка биографических данных выбранных кандидатов
* Заседание Совета в декабре 2025: Вступление в должность новых членов Совета попечителей

Подробная информация о выборах 2025 года — включая детальный график этапов, процедуру выдвижения кандидатов, правила проведения предвыборных кампаний и критерии для избирателей — доступна на данной странице Мета [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[ссылка]]].

'''Приём вопросов'''

В каждом избирательном цикле у сообщества есть возможность предложить вопросы, на которые должны ответить кандидаты в попечители. Избирательная комиссия отбирает вопросы из списка, составленного сообществом. Кандидаты обязаны ответить на все обязательные вопросы в своей заявке, в противном случае их кандидатура будет отклонена. В этом году Избирательная комиссия отберёт 5 вопросов. Итоговые вопросы могут представлять собой объединение схожих или связанных вопросов, поступивших от сообщества [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[ссылка]]].

'''Добровольцы для выборов'''

Ещё один способ участия в выборах 2025 года — стать добровольцем выборов. Добровольцы выборов выступают связующим звеном между Избирательной комиссией и своим сообществом. Они помогают обеспечить представленность своего сообщества и мотивируют его к активному участию в голосовании. Подробная информация о программе и способах присоединения доступна на данной странице Мета [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[ссылка]]].

Спасибо!

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter

[3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024

[4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles

[5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ

[6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates

С уважением,

Виктория Доронина

Представитель Совета попечителей в Избирательном комитете

Комитет по управлению&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 03:07, 28 май 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;  Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Hello everyone,  

''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)''

The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''.

This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable.

The three main features of this extension are:

* '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki.
*  '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''.
*  '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions.

'''Note''': The extension comes with a new user right called '''&quot;Event Organizer&quot;''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment.

The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]])

If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout.

Thank you! &lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|фекер алышыу]]) 16:47, 29 май 2025 (UTC)&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Udehb-WMF@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&amp;oldid=28803829 --&gt;

== Vote now in the 2025 U4C Election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}

Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:00, 13 июнь 2025 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28848819 --&gt;

== Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее? ==

CEE Hub приглашет вас принять участие в семинаре в среду, 25 июня 2025 года, 16:00 UTC. '''Анна Продрому''', лауреат премии &quot;Женщины в сфере технологий&quot; по версии журнала FORBES 2023, сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''ИИ: друг, враг или что-то среднее?'''». Регистрация открыта [[:m:Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее?|'''здесь''']]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:17, 16 июнь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=28871983 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;
Hello all,

The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position.

This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3]

Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election.

Best regards,

Abhishek Suryawanshi&lt;br /&gt;
Chair of the Elections Committee

On behalf of the Elections Committee and Governance Committee

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term.

[3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:43, 17 июнь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28866958 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Обратная связь по проектам Викимедиа&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Уважаемые участники сообщества Викимедиа,

[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества (CAC)]] Совета попечителей Фонда Викимедиа поручил [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|Рабочей группе по родственным проектам (SPTF)]] обновить и внедрить процедуру оценки жизненного цикла родственных проектов — [[m:Wikimedia projects|вики-проектов, поддерживаемых Фондом Викимедиа (WMF)]].

Движение Викимедиа всегда руководствовалось перспективой актуальных, доступных и эффективных свободных знаний. По мере дальнейшего развития экосистемы проектов Викимедиа, очень важно периодически проводить ревизию существующих проектов, чтобы обеспечить их соответствие нашим целям и возможностям сообщества.

Несмотря на благородные намерения, некоторые проекты более не служат изначально заявленной цели. '''Оценка состояния таких проектов не означает бросить то, что тяжело нести, а подразумевает ответственное управление общими ресурсами'''. Время волонтеров, поддержка сотрудников, инфраструктура и внимание сообщества ограничены, а нетехнические затраты имеют тенденцию к значительному росту, поскольку наша экосистема вступила в новую эпоху интернета по сравнению с той, когда мы начинали. Поддержка неактивных проектов или проектов, которые не соответствуют нашим стремлениям, может непреднамеренно отвлечь эти ресурсы от областей с более значительным потенциалом.

Кроме того, поддержание проектов, которые больше не отражают качество и надежность, связанные с именем Викимедиа, сопряжено с репутационным риском. Заброшенный или менее надежный проект влияет на доверие к движению Викимедиа.

Наконец '''неспособность свернуть или переосмыслить проекты, которые больше не работают, может значительно осложнить запуск новых'''. Когда сообщество чувствует навсегда себя связанным с каждым прошлым решением ‒ независимо от того, насколько оно устарело ‒ мы рискуем оказаться в стагнации. Здоровая экосистема должна допускать эволюцию, адаптацю и, при необходимости, сворачивание проектов. Если мы порождаем ожидания, что каждый проект должен существовать вечно, мы ограничиваем наши способности в области экспериментов и инноваций.

По этой причине Рабочая группа по родственным проектам рассмотрела два запроса относительно жизненного цикла родственных проектов, чтобы проработать и продемонстрировать сам процесс ревизии. Мы выбрали Викиспору в качестве примера возможного открытия нового проекта и Викиновости в качестве примера ревизии существующего проекта. Предварительные выводы обсуждались 11 сентября 2024 года на встрече CAC, и Комитет по делам сообщества рекомендовал провести консультации с сообществом по теме обоих предложений.

&lt;span id=&quot;Wikispore&quot;&gt;&lt;/span&gt;
=== Викиспора ===

[[m:Wikispore|Заявка на рассмотрение Викиспоры]] в качестве нового проекта была подана в 2019 году. Рабочая группа решила рассмотреть этот запрос более детально, поскольку вместо концентрации на какой-то конкретной теме, как это происходит в большинстве заявок на новые родственные проекты, Викиспора имеет потенциал для старта нескольких родственных проектов.

После тщательного рассмотрения, Рабочая группа по родственным проектам решила '''не рекомендовать''' Викиспору в качестве нового проекта Викимедиа. Принимая во внимание текущий уровень активности, существующая структура Викиспоры обеспечивает большую гибкость и экспериментальность при том, что Фонд Викимедиа предоставляет основную инфраструктурную поддержку. 

Мы признаем потенциал этой инициативы и ожидаем мнений сообщества по теме того, каким должен быть достаточный уровень активности и вовлеченности, чтобы пересмотреть ее статус в будущем.

В рамках этого процесса мы опубликовали это решение в сообществе Викиспоры и пригласили одного из ее лидеров, Pharos, на встречу Рабочей группы по родственным проектам.

В настоящий момент мы особенно приветствуем мнения относительно измеримых критериев, указывающих на готовность проекта, таких как количество участников, объем содержимого и устойчивая поддержка сообщества. Это прояснит показатели, достаточные для открытия нового родственного проекта, в том числе и возможную будущую переподачу заявки по Викиспоре. Тем не менее, числа всегда будут лишь ориентиром, так как любые числа подвержены манипуляции.

&lt;span id=&quot;Wikinews&quot;&gt;&lt;/span&gt;
=== Викиновости ===

Среди существующих родственных проектов, мы решили рассмотреть Викиновости, потому что именно в отношении этого проекта мы наблюдаем самый высокий уровень обеспокоенности по многим причинам.

С момента созыва Рабочей группы по родственным проектам в 2023 году, ее участники во время собраний и конференц-звонков интересовались мнением сообщества о родственных проектах, которые не выполнили свои обещания в рамках движения Викимедиа.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf &lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 &lt;nowiki&gt;[2]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F &lt;nowiki&gt;[3]&lt;/nowiki&gt;] Викиновости были первым кандидатом для оценки, потому что люди из многих языковых сообществ это предложили. Кроме того, по большинству показателей это наименее активный родственный проект с наибольшим снижением активности за последние годы.

В то время как Комитет по языкам регулярно открывает и закрывает языковые версии родственных проектов на малых языках, обоснованного предложения по закрытию Википедии на основных языках или какого-либо проекта на английском языке никогда не поступало. Это не относится к Викиновостям, где возникало предложение о закрытии Английских Викиновостей, которое получило некоторую поддержку, но не привело ни к каким действиям[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews &lt;nowiki&gt;[4]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F см. также раздел 5 из &lt;nowiki&gt;[5]&lt;/nowiki&gt;]; также был проект предложения закрыть все языковые версии Викиновостей[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? &lt;nowiki&gt;[6]&lt;/nowiki&gt;].

[[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Первоначальные показатели]], собранные сотрудниками WMF, также подтверждают беспокойство сообщества движения относительно Викиновостей.

На основании этого отчета, Рабочая группа по родственным проектам рекомендует сообществу провести переоценку Викиновостей. Мы пришли к выводу, что существующая структура и уровень активности являются самыми низкими среди существующих родственных проектов. Рабочая группа также рекомендует приостановить открытие новых языковых версий Викиновостей, пока идет консультация.

Рабочая группа по родственным проектам выносит этот анализ на обсуждение и приветствует дискуссии об альтернативных вариантах, включая потенциальные усилия по реструктуризации или интеграции с другими проектами Викимедиа.

Озвученные на данный момент варианты (которые могут быть применены просто к малоактивным языковым версиям или ко всем языковым версиям)  включают:
* реструктуризацию работы и взаимосвязей Викиновостей с деятельностью по текущим событиям на других проектах; 
* объединение содержимого Викиновостей с соответствующими языковыми проектами Википедии, возможно в новом именном пространстве;
* объединение содержимого с внешними проектами, обладающими совместимой лицензией;
* архивирование проектов Викиновостей.

Ваши идеи и взгляды важны в для формирования будущего этих проектов. Мы призываем всех заинтересованных членов сообщества поделиться своими мыслями на соответствующих страницах обсуждений или через другие обозначенные каналы обратной связи.

&lt;span id=&quot;Feedback_and_next_steps&quot;&gt;&lt;/span&gt;
=== Обратная связь и дальнейшие шаги ===

Мы будем благодарны, если вы примете участие в дискуссии относительно будущего этих проектов и процесса ревизии. Мы запускаем две разные проектные страницы: [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]] и [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]]. Пожалуйста, примите участие в период с 27 июня по 27 июля 2025, после чего мы подведем итоги обсуждения. Вы можете писать там на любом языке.

Я также проведу видеозвонки 16 июля в среду в 11:00 UTC и 17 июля в четверг в 17:00 UTC (ссылки на звонки появятся чуть позже) и буду присутствовать на Викимании для дальнейших обсуждений. 
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:56, 27 июнь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&amp;oldid=28911188 --&gt;

== Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes ==

''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)''

Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations.

The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''.
The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below:
[[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]]

These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages.

Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change.

Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]].

Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:45, 14 июль 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=28981877 --&gt;

== Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews ==

Привет всем,

Фонд Викимедиа проводит публичные консультации относительно будущего Wikispore и Wikinews. В рамках консультаций запланировано обсуждение в ходе видеозвонка. Пожалуйста, рассмотрите возможность принять участие и поделиться своими мыслями.

'''Среда, 23 июля 2025 г., 18:00 CEST (16:00 UTC)'''

'''[[:m:Event:Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews|REGISTER HERE]]'''

_______________________

Hello everyone, The Wikimedia Foundation is holding a public consultation on the future of [[:m:Talk:Public consultation about Wikispore|Wikispore]] and Wikinews. As part of the consultation, a video call discussion is planned. Please consider participating and sharing your thoughts.

--[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 11:45, 16 июль 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=28871983 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Временные учетные записи будут доступны в ближайшее время.&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;body&quot;/&gt;
Привет! Мы из команда «[[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Безопасность и Целостность Продукта]]» Фонда Викимедиа. Мы хотели бы дать вам знать, что '''мы планируем включить [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|временные учётные записи]] в этом проекте на неделе 1-го сентября'''.

Временные учётные записи успешно работают в 30 вики-проектах, включая многие крупные Википедии, такие как немецкий, японский и французский. Изменения, которую внисит эта функция, особенно актуальны для редакторов, не вошедших в систему, для защиты которых и предназначена эта функция. Однако, она также актуальна для участников сообщества, таких как наставники, патрульные и администраторы — всех, кто отменяют правки, блокирует пользователей или иным образом взаимодействует с редакторами, не вошедшими в систему, для обеспечения безопасности и точности вики-проектов. 

'''С какой целью мы внедряем временные учетные записи?'''

Наши вики-проекты должны быть по умолчанию более безопасными при внесении правок неавторизованными редакторами. Временные учетные записи дают возможность людям продолжать редактирование вики-проектов без создания аккаунта, позволяя избежать публичной привязки правок к своему IP-адресу. Мы уверены, что это отвечает интересам наших неавторизованных редакторов, которые вносят ценный вклад в вики-проекты и могут создать учетную запись позднее, обеспечивая рост нашего сообщества редакторов, администраторов и других участников. Несмотря на то что вики-проекты предупреждают неавторизованных редакторов о том, что их IP-адреса будут ассоциированы с их правками, многие люди могут не иметь представления об IP-адресах или о том, что они могут быть использованы для установления другой связанной с ними информации при помощи способов, неожиданных для них. 

Кроме того, наше программное обеспечения и инструменты для модерации слишком сильно полагаются на сетевой источник (IP-адрес) для идентификации пользователей и шаблонов поведения, особенно по мере того, как сами IP-адреса становятся менее надежными в качестве идентификаторов. Временные учетные записи обеспечивают более целенаправленное взаимодействие с неавторизованными редакторами, включая более точные блокировки, и могут снизить число случаев непреднамеренной блокировки добросовестных пользователей, использующих те же IP-адреса, что и злоумышленники.

'''Как работают временные учетные записи'''
[[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]]
В тот момент, когда неавторизованный пользователь вносит правку на вики-проекте, в его браузере создается куки (cookie), к которой привязывается автоматически созданная временная учетная запись. Наименование этой учетной записи соответствует шаблону: &lt;code dir=ltr&gt;~2025-12345-67&lt;/code&gt; (тильда, текущий год, номер). Данное имя будет отображаться на страницах свежих правок или истории изменений. Срок действия данной куки закончится через 90 дней после создания. В течение ее срока действия, все правки, сделанные с данного устройства будут отнесены к этой временной учетной записи. Учетная запись останется прежней, даже если изменится IP-адрес, пока пользователь не очистит куки или не начнет использовать другое устройство или браузер. Информация об IP-адресах, использованных во время каждой правки, будет храниться в течение 90 дней после самой правки. Тем не менее лишь только некоторые зарегистрированные пользователи получат к ней доступ.

'''Что это значит для различных групп пользователей?'''

'''Неавторизованные редакторы'''

* Это повышает конфиденциальность. В настоящий момент, если вы не используете для редактирования зарегистрированную учетную запись, каждый может видеть связанный с вашими правками IP-адрес, даже по истечении 90 дней. Теперь на этом вики-проекте это не будет происходить.
* Если вы используете временную учетную запись для редактирования из разных мест в течение последних 90 дней (например, дома и в кофейне), история правок и IP-адреса всех ваших мест будут ассоциированы с одной временной учетной записью. Пользователи,[[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие критериям]], будут иметь возможность просмотра данной информации. Если это вызывает у вас вопросы с точки зрения безопасности, пожалуйста, обратитесь по адресу talktohumanrights(at)wikimedia.org для консультаций.

'''Члены сообщества, взаимодействующие с неавторизованными редакторами'''

* Временная учетная запись уникальным образом связана с устройством. Для сравнения, IP-адрес может использоваться несколькими устройствами и людьми (например, различные люди в школе или на работе могут иметь один IP-адрес).
* В сравнении с текущей ситуацией, допустимо предположить, что страница обсуждения временного пользователя принадлежит только одному лицу. Как вы можете видеть на скриншоте, пользователи временных учетных записей смогут получать уведомления. Также будет возможность поблагодарить их за правки, упомянуть в дискуссиях и пригласить для более активного участия в сообществе.

'''Пользователи, использующие IP-адреса для модерации на вики-проектах и управления ими'''

* '''Патрульные,''' отслеживающие постоянных злоумышленников, расследующие нарушения правил и т.д. Пользователи, [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие требованиям]], будут иметь возможность узнать IP-адреса временных пользователей и видеть все правки, внесенные при помощи временных учетных записей с конкретного IP-адреса или диапазона адресов ([[Special:IPContributions]]). Они также будут иметь доступ к полезной информации об IP-адресах благодаря функциональности [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]]. Для работы с временными учетными записями было разработано или настроено множество других компонентов программного обеспечения, включая фильтр правок, глобальные блокировки, глобальный вклад участника и другое. (Более подробная информация для разработчиков-волонтеров по теме обновления программного кода ваших инструментов доступна в заключительной части этого сообщения.)
* '''Администраторы, блокирующие неавторизованных редакторов''' 
** Будут иметь возможность блокировки большого количества злоумышленников путем блокировки их временных учетных записей. Заблокированный пользователь не сможет быстро создавать новые временные учетные записи, если администратор выберет опцию [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|автоблокировки]].
** Возможность блокировки IP-адреса или диапазона IP-адресов также сохранится.
* Временные учетные записи не будут применяться ретроспективно к правкам, сделанным до внедрения. На странице Служебная:Вклад вы сможете видеть существующие правки от IP-пользователей, но не новые правки, сделанные временными учетными записями с данного IP-адреса. Вместо этого вы должны использовать для этих целей страницу Служебная:IPContributions.

'''Наша просьба к вам и дальнейшие шаги'''

* Если вам известны какие-либо инструменты, боты, гаджеты и т.д., которые используют информацию об IP-адресах или доступны для неавторизованных пользователей, вероятно, вам стоит протестировать их работу на тестовых площадках [[testwiki:Main_Page|testwiki]] или [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]] Если вы разработчик-волонтер,[[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers| ознакомьтесь с нашей документацией для разработчиков]], в частности с разделом о вероятной [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|необходимости обновления вашего программного кода.]]
* Если вы хотите протестировать среду с временными учетными записями, например просто посмотреть, как это работает, перейдите на тестовые площадки testwiki или test2wiki и пробуйте редактировать без авторизации. 
* Сообщите нам, если вам известно о любых проблемах, на которые надо обратить внимание. Мы постараемся помочь, а если у нас не будет возможности сделать это, мы рассмотрим возможные варианты действий. 
* Ознакомьтесь с нашим [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|предыдущим сообщением]]о требованиях для пользователей без расширенных прав, которым может потребоваться доступ к информации об IP-адресах.

Чтобы узнать больше об этом проекте, ознакомьтесь с [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|нашим списком ЧЗВ ]] - там вы найдете много полезных ответов. Вы также можете [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|взглянуть на последние новости]] (мы опубликовали лишь одну) и [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|подписаться на новостную рассылку.]] Если вы хотите пообщаться со мной (Szymon) за пределами вики-проекта, вы можете найти меня на платформах Discord и Telegram. 
Спасибо!&lt;section end=&quot;body&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 21:35, 26 август 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&amp;oldid=29181713 --&gt;

== Регистрация на вебинар &quot;Википедия в эпоху АИ&quot; ==

CEE Hub приглашает вас принять участие в вебинаре в понедельник, 1 сентябрь 2025 года, 16:00 UTC. Математик Мариос Магиоладитис сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''Википедия в эру АИ'''». Регистрация открыта [[:m:Event:Википедия в эру АИ|'''здесь''']]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 08:40, 27 август 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=28871983 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы.

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-09-24|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. 
&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&amp;task=view&amp;language=&amp;filter=&amp;action=translate translation or proofreading] of this banner text.&lt;/span&gt;

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-09-24|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. 

'''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;span dir=ltr&gt;[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])&lt;/span&gt; 15:40, 18 сентябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29170715 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Выскажите своё мнение: примите участие в голосовании на выборах в Совет попечителей 2025 года&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Здравствуйте!

Стартовал период голосования в рамках [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа 2025 года]]. Кандидаты претендуют на два (2) свободных места в Совете.

Для проверки вашего права участвовать в голосовании просим посетить информационную страницу [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|с критериями допуска к выборам]].

Познакомьтесь с кандидатами подробнее, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|изучив их заявки и просмотрев предвыборные видеообращения]].

После того как будете готовы сделать выбор, пройдите [[m:Special:SecurePoll/vote/405|на страницу голосования в системе SecurePoll]], чтобы отдать свой голос.

'''Голосование открыто с 8 октября 00:00 UTC до 22 октября 23:59 UTC.'''

С уважением,

Абхишек Сурьяванши&lt;br /&gt;Председатель Избирательного комитета&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 04:47, 9 октябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29360896 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function1&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere).

There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function1&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:42, 20 октябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29432175 --&gt;

== Регистрация на вебинар &quot;Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия&quot; ==

CEE Hub приглашает вас принять участие в онлайн семинаре '''Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия'''. Ведущий: Хмелько Маслак, специалист по дезинформации в области доверия и безопасности. Четверг, 30 октября 2025 r., 18:00 CET (16:00 UTC). Регистрация открыта '''[[:m:Event:Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа|здесь]]'''. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:16, 27 октябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=28871983 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. 

Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Комиссия омбудсменов (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]]

Подача заявок в комитеты открывается 30 октября 2025. Период подачи заявок в Комитет по партнёрским организациям завершается 11 декабря 2025, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 11 декабря 2025. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|на странице назначений в Мета-вики]].

От имени команды поддержки комитетов,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 октябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MKaur (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29517125 --&gt;

== Join the CEE Hub staff team – We’re hiring a Program Specialist ==

Hi everyone,

The regional [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is looking for a '''Program Specialist''' to join our [[:m:Wikimedia CEE Hub/Staff|staff team]]!

Are you someone experienced with Wikimedia who wants to help volunteers? Do you participate in Wiki Loves… and other related projects, and do you have ideas and skills to help others improve their efforts? Do you enjoy working with people from different countries? Are you able to work on your own, feel comfortable on Meta-Wiki, and understand how Meta works? If this sounds like you and you're interested in working with the CEE hub team, we’d love to hear from you!

'''As a Program Specialist, you will:'''

* Support affiliates and communities in developing and implementing impactful programs,
* Strengthen regional cooperation and cross-border projects,
* Help guide campaigns and initiatives across the CEE region,
* Work closely with the CEE Hub team and community members.

This is a '''part-time (0.8–0.9 full-time equivalent), remote position''' open to candidates based in the CEE region or nearby time zones.

'''APPLICATION DEADLINE: NOVEMBER 10, 2025'''
➡️ '''Learn more and learn how to apply on Meta:''' [[:m:Wikimedia CEE Hub/Jobs/Program Specialist|Wikimedia CEE Hub – Program Specialist]] ⬅️

If you know someone who would be a great fit, please share this opportunity with them!
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=29192870 --&gt;

== Записи прошлых мероприятий ==

CEE Hub приглашает посмотреть запись вебинара &quot;Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа&quot;, проведенного специалистом по доверию и безопасности (Trust &amp; Safety) Хмелько Маслаком (на английском с последовательным русским переводом). См. раздел &quot;Записи прошлых мероприятий&quot; на странице: [[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:34, 10 ноябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=28871983 --&gt;

== Help us test Cat-a-lot on your Wikipedia ==

'''[[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Cat-a-lot]]''' is a JavaScript gadget that helps with moving, removing and adding files (as well as articles or subcategories) between, from and to categories and it is widely used on Wikimedia Commons, where it is accessible for every user after enabling the gadget in your [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets Preferences].

Complete explanation of the tool, along with the images and demonstration video it is accessible on [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Wikimedia Commons]].

If your Wikipedia is struggling with performing this repetitive task when you need to move pages between categories and remove pages from a category, Cat-a-lot could be activated for your Wikipedia as well. 

Installation can be done as your user script or as a project gadget and codes can be found [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|here]]. Installation is already done on Polish and Romanian wikis from our CEE Region.

English phrases from [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating]] can be translated and saved in [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro]] (for example).

[[:m:CEE Hub/Working Groups/Technical Advancement Group|CEE Hub Technical Advancement Group]] is willing to support your community in the installation of the tool, and to offer support in case of bugs, as we can report them to the development team. Just leave a message below with any issues you encounter.

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 10:42, 18 ноябрь 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub Technical Advancement Group)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=29670161 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function2&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki&lt;/span&gt;. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function2&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 ноябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29583860 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]&lt;/bdi&gt; 21:43, 28 ноябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ABreault (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-12-01_Wikipedias&amp;oldid=29723884 --&gt;

== Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 ==

Dear Wikimedia communities,

We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year.

''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.''

In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects.

We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community.

📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]]

If you have questions about the project, please refer to the FAQs:  
* [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]]

''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]'''''

''Stay connected and receive updates:''  
* [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel]  
* [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list]

We look forward to collaborating with you and your community.


'''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:44, 16 ғинуар 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29879549 --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:20, 18 ғинуар 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ежегодный пересмотр Универсального кодекса поведения и Руководства по правоприменению&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Пишу вам, чтобы сообщить о начале ежегодного пересмотра Универсального кодекса поведения (Universal Code of Conduct) и Руководства по его применению. Вы можете вносить предложения по изменениям до 9 февраля 2026 года. Это первый из нескольких этапов ежегодного пересмотра. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Дополнительную информацию и возможность присоединиться к обсуждению можно найти на странице UCoC в Мета-вики]].

[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) — это глобальная группа, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения Универсального кодекса поведения. Эта процедура ежегодного пересмотра была спланирована и реализована U4C. Получить дополнительную информацию и узнать об обязанностях U4C можно, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомившись с Уставом U4C]].

Пожалуйста, поделитесь этой информацией с другими участниками вашего сообщества там, где это уместно.

— В сотрудничестве с U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|Обсуждение]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

21:01, 19 ғинуар 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 --&gt;

== Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля ==

[[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30092539 --&gt;

== Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! ==

Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции!

CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать  сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам.

Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу.

Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах  Викимедиа.

Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года.

Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30092539 --&gt;

== New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities ==

Hi everyone, 

'''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts.

You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process.

We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start.

* ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December).
* ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF.

Join our online Q&amp;A session to learn more (same content, two options to join):
* 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&amp;A Nr. 1|register here]])
* 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&amp;A Nr. 2|register here]])

More info &amp; contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]'''

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:21, 31 март 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=29670168 --&gt;

== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) ==

Hello everyone,

This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as &lt;code&gt;Module:Itemgroup/list&lt;/code&gt;).

'''The Change:'''&lt;br /&gt;
Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. 

We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''.

'''What You Need To Do:'''&lt;br /&gt;
To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search.

'''Deadline:'''&lt;br /&gt;
We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles.

Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:11, 3 апрель 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29941252 --&gt;

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 00:57, 26 апрель 2026 (UTC)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Codename Noreste@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 --&gt;

== Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 ==

''Please help us and your community by translating this announcement into your language!''

Dear all,

The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway.

There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community.

'''Eligibility criteria:'''

* Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]:
** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025
** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026
** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026
* Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]]

You can check your eligibility using the following tool:

https://cee-sc-election.toolforge.org/

'''How to proceed:'''

Candidates may nominate themselves or be nominated by others.

If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026.

The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]:

Please also inform your communities about the election and encourage participation.

Best regards,  

Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026

--[[Meta:Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 10:00, 30 апрель 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=30401522 --&gt;

== Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) ==

Здравствуйте,

Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub.

Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800).
Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]]

Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia.

Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах.

В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества.

Среди подтверждённых сессий:
- Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova
- Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD)
- Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation)

Будем рады вашему участию.

С наилучшими пожеланиями,
&lt;br&gt;Команда CEE Hub
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30401520 --&gt;

== Invitation: Call for Delegates Nominations and registration for Wikimedia CEE Meeting 2026 in Cluj-Napoca ==

Dear Bashkir language community,

On behalf of the Wikimedians of Romania and Moldova User Group, we are thrilled to invite you to the [[:m:Wikimedia_CEE_Meeting_2026/Registration|Wikimedia CEE Meeting 2026]]! This year, our regional gathering will take place in the heart of Transylvania, in the vibrant city of Cluj-Napoca, Romania.

&lt;span style=&quot;font-family:monospace,monospace&quot;&gt;'''Dates: 18–20 September 2026. Location: Cluj-Napoca, Romania'''&lt;/span&gt;

=== Call for Delegate Nominations ===

We are now officially opening the call for affiliates to nominate their delegates. Each affiliate is encouraged to select representatives who will actively contribute to the sessions, share local successes, and help strengthen our regional network.

It is crucial to check the '''[[:m:Wikimedia CEE Meeting 2026/Eligible affiliates|eligibility subpage]]''' to see the number of delegates allocated to your community. This number tells you how many delegate scholarships are reserved for your community.

&lt;span style=&quot;font-family:monospace,monospace&quot;&gt;'''Nomination Deadline: 30 May 2026'''&lt;/span&gt;

Please ensure that your nominations are submitted by this date to allow our organizing team enough time to manage travel logistics and visa support where necessary.

=== Registration process ===

Delegates, scholarship recipients, and all self-funded attendees can register using the Registration Form (given below). It is mandatory for each delegate application to contain a link to the documents supporting the respective nomination as delegate. All travel, accommodation, and food expenses (during the conference days) will be organized and covered by Wikimedians of Romania and Moldova User Group only for delegates and scholarship recipients.

Registration is required for everyone to participate in the Wikimedia CEE Meeting.

&lt;p style=&quot;font-family:monospace,monospace;background-color:#bbb&quot;&gt;'''Registration Form is here: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdrSQ3JZCGa21AInWOCXnNjzhUZLV1n7LcSt8-0pd1L0Z4rMw/viewform Apply]'''&lt;/p&gt;

* '''Registration period for representatives of Wikimedia affiliations: &lt;u&gt;13 May 2026, 00:00 (UTC) — 30 May 2026, 23:59 (UTC)&lt;/u&gt;.'''
* Registration period for self-funded participants and for everyone else: 13 May 2026, 00:00 (UTC) — 30 June 2026, 23:59 (UTC).

For any questions or unclear issues, please reach out to us at our official conference email:
&lt;p style=&quot;font-family:monospace,monospace&quot;&gt;'''wmceem2026{{@}}icf-fri.org'''&lt;/p&gt;

We look forward to welcoming you to Cluj-Napoca this September to share knowledge, foster new ideas, and celebrate our collective achievements.

Warm regards,&lt;br/&gt;Wikimedia CEE Meeting 2026 Organizing Team&lt;br/&gt;Wikimedians of Romania and Moldova User Group&lt;br/&gt; [[Ҡатнашыусы:Gikü|Gikü]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Gikü|фекер алышыу]]) 08:58, 13 май 2026 (UTC)

== Wiki Loves Eurovision 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]]

Hello everyone!

You are invited to participate in the &quot;[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]&quot; article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available:

* 1st prize: a voucher worth €60
* 2nd prize: a voucher worth €50
* 3rd prize: a voucher worth €40
* 4th–10th prize: a voucher worth €30

To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=30401522 --&gt;

== Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников ==

Здравствуйте,

Приглашаем вас посмотреть запись Вики-конференция для русскоязычных участников, которая состоялась 16 мая 2026.

Во время конференции участники из разных сообществ делились опытом работы в непростых условиях, обсуждали вопросы цензуры, безопасности редакторов и подходы к оценке надёжности источников в странах с ограниченной свободой медиа. Это был очень открытый и содержательный разговор о том, как сообщества продолжают развивать проекты Викимедиа даже в сложных обстоятельствах.

Также в программе были сессии о развитии языковых разделов Википедии в многоязычных странах, успешных GLAM-партнёрствах, работе с молодёжью через Instagram и TikTok, а также примеры регионального сотрудничества и поддержки между сообществами.

Большинство сессий проходило на английском языке с синхронным переводом на русский. Запись доступна в обеих языковых версиях.

Если вам интересны темы развития сообществ, международного сотрудничества, работы в сложных условиях или просто хочется услышать разные перспективы из региона — рекомендуем найти время и посмотреть запись.

Вики-конференция для русскоязычных участников (пароль:5s20@BJ6): https://us06web.zoom.us/rec/share/vRx-DOpGo_zhW6mdoWzOcuM99agcX-VGHhKl2MA9gMxH-_bH0R5jAoc035Ts2FIr.OyhTpsvbH61fqfXh

С наилучшими пожеланиями,
&lt;br&gt;Каро
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30591666 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote now in the 2026 U4C election&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 27 май 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|фекер алышыу]])&lt;/bdi&gt; 17:11, 23 июнь 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Codename Noreste@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Размещение ссылок на контакты по вопросам права и безопасности в нижнем колонтитуле вашего вики-проекта&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Message&quot;/&gt;
'''Контакты по вопросам права и безопасности'''

Дорогие участники сообщества, Фонд Викимедиа сформировал [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|единую страницу с контактами по вопросам права и безопасности]] для размещения в нижних колонтитулах ваших проектов соответствующих ссылок на нее, чтобы обеспечить доступ к достоверной юридической информации. Это нормативное требование. Мы уже разместили эти ссылки в английском, немецком, итальянском, испанском и других проектах Википедии, и мы также скоро добавим это и в ваш вики-проект. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Пожалуйста, ознакомьтесь более подробно на странице проекта]] и оставляйте любые комментарии в этой ветке или на [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|странице обсуждений]].

&lt;section end=&quot;Message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:29, 25 июнь 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=30731267 --&gt;

== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]])  12:24, 24 июль 2026 (UTC)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:DreamRimmer@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== CEE Technical Village Pump ==

{{int:please-translate}}

[[File:CEE Technical Village Pump.webm|300px|right|thumb|A short introduction to the CEE Technical Village Pump]]

The '''[[:m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]]''' is a new space for Wikimedia contributors and communities across the CEE region to request technical help, exchange solutions, and get support from experienced contributors.

To introduce the project and give a quick overview of how it works, we’ve prepared this short video.

The page is currently available in English. We’d like to make it accessible to communities across the region in their local languages, and we’d appreciate your [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=page-Template%3ACEE+Technical+Village+Pump+header&amp;language=en&amp;action=page&amp;filter=&amp;action_source=translate_page help translating it].

Best regards, [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 09:09, 26 август 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=30401522 --&gt;</text>
      <sha1>bjcdewqxa5ozloc7uqichudg1bzmfqe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Акарология</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45990</id>
    <revision>
      <id>1303240</id>
      <parentid>1299537</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T08:04:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4524" sha1="5fywatx4j45alnuej3lclstxej93cgi" xml:space="preserve">{{Зоология|Рәсем:Flat_mite,_Brevipalpus_phoenicis.jpg}}
'''Акарология''' ({{lang-grc|ἄκαρι}} (''akari'') «талпан» һәм {{lang-grc2|λόγος}} «һүҙ») — [[талпандар]]ҙы өйрәнеүсе умыртҡаһыҙҙар  [[зоология]]һы. Акарология ветеренария, [[медицина]], дөйөм һәм [[ауыл хужалығы]] йүнәлештәренә бүленә. Талпандар йоғошло аурыүҙарҙы таратыусы булараҡ, акарологияның төп мәсьәләләре ветеренария һәм медицина менән берлектә өйрәнелә.
== Институттар ==
Акарология өлкәһендә ғилми-тикшеренеү эше Рәсәй Фәндәр академияһының Зоология институтында, университеттарҙың кафедраларында, ветеринария, медицина һәм эпидемиологик ғилми-тикшеренеү учреждениеларында алып барыла.
*М.П. Чумаков исемендәге Рәсәй медицина университетының полиомиелит һәм вируслы энцефалит институты

* ''Лаборатория клещевого энцефалита'' НИИ эпидемиологии и микробиологии Сибирского отделения РАМН ([[Владивосток]], ул. Сельская, 1).
* Рәсәй фәндәр академияһының Себер бүлексәһе эпидемиология һәм микробиология ғилми-тикшеренеү институтының талпан энцефалиты лабораторияһы (''Центр диагностики и профилактики клещевых инфекций'' Института эпидемиологии и микробиологии ВСНЦ СО РАМН ([[Иркутск]], ул. К. Маркса, 3).
* ''Acarology Lab'' at Ohio State University (Columbus, [[Огайо]], [[США]]). [https://web.archive.org/web/20111019153529/http://www.biosci.ohio-state.edu/~acarolog/]
* ''Laboratory of Medical Acarology'' (Institute of Parasitology, Academy of Sciences, [[Чехия]]. [https://web.archive.org/web/20021002045834/http://www.paru.cas.cz/Structure/Biology_of_Parasitic_Anthropods/acarology.htm]
* ''Tick Research Laboratory'', University of Rhode Island ([[США]]) [https://web.archive.org/web/20090630002716/http://www.uri.edu/artsci/zool/ticklab/]
* ''Tick Research Lab'' at Texas A&amp;M University ([[Техас]], [[США]]) [http://ticsys.tamu.edu/]

== Акарологтар ==
Үҙаллы тикшеренеүҙәр өлкәһе булараҡ акарологияны үҫтереү 19 быуатта башлана һәм 20 быуатта дауам итә.  Фән үҫешенә  билдәле белгестәр   Берлезе, Канриня, Бэнкс, Гранжан, Кох, Налепа, Труэссар, Хирман, Удеманс, Р, Тред, Уортовинг, Эвинг кеүек ғалимдарға ҙур өлөш индерә.  

Акарология өлкәһендә  медицина хеҙмәте генерал-лейтенанты Е.Н. Павловский (1884-1965), А. Захваткин, Ю.С. Балашов, А. Л. Ланге, Н. Филиппова, Г. Галузо, А. А. Земская, Б. Померанцев һәм башҡалар  билдәле белгестәр булып торалар.

== Әҙәбиәт ==
* Бэкер Э. В., Уартон Г., ''Введение в акарологию'', пер. с англ., М., 1955.
* Evans, G.O. 1992. ''Principles of Acarology''. CAB International, Cambridge.

== Һылтанмалар ==
* [http://encephalitis.ru/ Сайт о клещевом энцефалите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227175208/http://encephalitis.ru/ |date=2009-02-27 }}
* [https://web.archive.org/web/20030207052726/http://trombicula.narod.ru/Nauka.htm Сайт о клещах-краснотелках]
* [http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/acarology/ Акарология] {{ref-en}}
* [http://tolweb.org/Acari/2554 Клещи на tolweb.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121110092447/http://www.tolweb.org/Acari/2554 |date=2012-11-10 }} {{ref-en}}

[[Категория:Зоология бүлектәре]]</text>
      <sha1>5fywatx4j45alnuej3lclstxej93cgi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәбитов Исмәғил Әхмәҙулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75593</id>
    <revision>
      <id>1303218</id>
      <parentid>1300741</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T14:29:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11593" sha1="269n15fk3q6erfqqe8v8efr471gh7an" xml:space="preserve">{{Политик
 |Имя              = Ғәбитов &lt;br /&gt;Исмәғил Әхмәҙулла улы
 |Оригинал имени   = 
 |Изображение             = 
 |Ширина           = 250 px
 |Описание изображения          =  
 |Имя при рождении = 
 |Псевдонимы       = 
 |Дата рождения    = 25.11.1939
 |Место рождения   = [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{МР|Бөрйән районы|Бөрйән районында}} [[Ғәлиәкбәр]] ауылы
 |Дата смерти      = 
 |Место смерти     = 
 |Гражданство      = {{USSR}} → {{RUS}}
 |Образование      = 
 |Вероисповедание  = 
 |Партия           =
 |Основные идеи    = 
 |Род деятельности = 
 |Награды          ={{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Орден Знак Почёта|1981}} 
{{!}}-
{{!}} {{Орден Салавата Юлаева|2009}}
{{!}}}
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
 |Сайт             = 
}}
{{фамилиялаш|Ғәбитов}}
'''Ғәбитов Исмәғил Әхмәҙулла улы''' ([[25 ноябрь]] [[1939 йыл]]) — уҡытыусы, комсомол, [[КПСС|партия]], дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1995—2000 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Хакимиәте етәксеһе. 2002—2010 йылдарҙа «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Башҡортостан бүлексәһе башҡарма комитеты етәксеһе. [[РСФСР]]-ҙың 11-се һәм 12-се саҡырылыш, [[Башҡорт АССР-ы]]ның 11-се саҡырылыш Юғары Советтары һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның  атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1981) һәм [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] (2009) ордендары кавалеры. [[Бөрйән районы]]ның почётлы гражданы.

== Биографияһы ==
Исмәғил Әхмәҙулла улы Ғәбитов 1939 йылдың 25 ноябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның (бөгөн [[Башҡортостан Республикаһы]]) Бөрйән районы [[Ғәлиәкбәр]] ауылында тыуған. 1961 йылда [[Стәрлетамаҡ]] дәүләт педагогия институтының&lt;ref&gt;Хәҙер [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның Стәрлетамаҡ филиалы.&lt;/ref&gt; физика-математика факультетын, 1972 йылда агроном-экономист һөнәре буйынса ситтән тороп [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н&lt;ref&gt;Хәҙер [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]&lt;/ref&gt; һәм 1977 йылда КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен ([[Мәскәү]]) тамамлаған.

== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
* 1961 йыл — Бөрйән районы [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол урта мәктәбе]] уҡытыусыһы.
* 1961—1963 йылдар — ВЛКСМ-дың Бөрйән район комитетының беренсе секретары.
* 1963—1965 йылдар — [[Белорет]] колхоз-совхоз производство идаралығының ВЛКСМ комитеты секретары, ВЛКСМ-дың Белорет район комитетының беренсе секретары.
* 1965—1969 йылдар — КПСС-тың Бөрйән район комитетының икенсе секретары.
* 1969—1973 йылдар — Бөрйән районы [[Бөрйән совхозы]] директоры.
* 1973—1975 йылдар — халыҡ депутаттарының Бөрйән район советы башҡарма комитеты рәйесе.
* 1975—1977 йылдар — КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбе ([[Мәскәү]]) тыңлаусыһы.
* 1977—1982 йылдар — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы, ойоштороу-партия бүлегенең мөдир урынбаҫары.
* 1982—1987 йылдар — КПСС-тың [[Күгәрсен районы|Күгәрсен]] һәм [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] район комитеттарының беренсе секретары.
* 1987—1989 йылдар — Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары — Агросәнәғәт комитеты рәйесе.
* 1989—1990 йылдар — Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары — Агросәнәғәт берләшмәләре Союзының совет рәйесе.
* 1990—1991 йылдар — Башҡорт АССР-ы Агросәнәғәт берләшмәләре Союзының совет рәйесе.
* 1991—1995 йылдар — Башҡорт ССР-ының ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министры.
* 1995—2000 йылдар — [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Хакимәте етәксеһе.

== Сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* 1985—1990 йылдар — XI саҡырылыш [[БАССР]] Юғары Советы депутаты.
* 1987—1990 йылдар — БАССР Юғары Советы Президиумы Рәйесе урынбаҫары.
* 1987—1990 йылдар — XI саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты.
* 1990—1993 йылдар — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Халыҡ депутаты.
* 1995—1999 йылдар — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы]]ның Вәкилдәр Палатаһы депутаты, [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]]ның ошо Палаталағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле.
* 1995—2000 йылдар — Башҡортостан Республикаһының Президент Советы ағзаһы.
* 2000—2010 йылдар — «Берҙәмлек» (2002 йылдан — «[[Берҙәм Рәсәй]]») Бөтөн Рәсәй сәйәси партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһенең башҡарма комитеты рәйесе.

== Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре ==
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1981).
* [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] (2009).
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Бөрйән районы]]ның почётлы гражданы.

== Уның тураһында ==
* Байбулатов Р. Сағыл ташта үҫкән ҡарағас. Роман-эссе.
* [http://journal-ufa.ru/index.php?num=96&amp;id=1658 Г. Ишмухаметова. Человек гордых гор. «Уфа», 2009, № 11 (96)]. 
* [http://www.tengri.ru/news/2014/02/25/1/ &quot;Праздник зимы&quot; состоялся!!!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305083610/http://www.tengri.ru/news/2014/02/25/1/ |date=2016-03-05 }} 
* [http://bashgazet.ru/obshestvo/15736-ir-eget-ni-krmy-ir-kele-ni-belmy.html. М. Ҡотлоғәлләмов. Ир-егет ни күрмәй, ир күңеле ни белмәй. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите. 2014, 25 ноябрь]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.

== Башҡа мәғлүмәттәр ==
* Яратҡан шөғөлдәре — музыка, саңғыла йөрөү, волейбол, шахмат, һыбай йөрөү, милли көрәш.
* Өйләнгән. Ҡатыны — [[Ғәбитова Тамара Зәйләғи ҡыҙы|Тамара Зәйләғи ҡыҙы]], һөнәре менән уҡытыусы. Ғәбитовтар өс ул тәрбиәләгән:
# [[Ғәбитов Азат Исмәғил улы]] — [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның «Төҙөлөш ҡоролмалар» кафедраһы профессоры. Бөрйән районынан сыҡҡан беренсе техник фәндәр докторы, профессор, Кембридж университеты тарафынан 2005 йылда сығарылған китапта XXI быуаттың иң булдыҡлы ике мең интеллектуалы иҫәбенә индерелгән.
# [[Ғәбитов Илдар Исмәғил улы]] — техник фәндәр докторы, профессор, [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] ректоры.
# [[Ғәбитов Наил Исмәғил улы]] — медицина фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=956929 Кто есть кто в Республике Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305143526/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=956929 |date=2016-03-05 }} {{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/3394-bitov-ism-il-khm-ulla-uly}}
* [http://www.agidel.ru/?param1=16728&amp;tab=1 НАГРАДЫ. Поздравляем!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305002145/http://www.agidel.ru/?param1=16728&amp;tab=1 |date=2016-03-05 }}
* [http://www.burzyan.ru/ Бөрйән районы хакимиәтенең сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200225032446/http://burzyan.ru/ |date=2020-02-25 }}

[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Күгәрсен районы етәкселәре]]
[[Категория:Хәйбулла районы етәкселәре]]
[[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]]
[[Категория:Бөрйән районы почётлы граждандары]]
[[Категория:Ғәлиәкбәр]]</text>
      <sha1>269n15fk3q6erfqqe8v8efr471gh7an</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рәмиев Бәшир Искәндәр улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85217</id>
    <revision>
      <id>1303223</id>
      <parentid>1297585</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T17:13:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1303223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13329" sha1="ffy0qxmsq7f3zd234egfru4j4xj58m0" xml:space="preserve">{{Учёный 
| Имя            = Бәшир Искәндәр улы Рәмиев
| Ысын исеме = 
| Изображение   = Рамеев Башир Искандарович.jpg
| Ширина               = 
| Описание изображения = 
| Дата рождения        = 1.05.1918
| Место рождения       = {{ТУ|Ырымбур губернаһы}} &lt;br&gt;{{ТУ|Баймаҡ}} ҡалаһы 
| Дата смерти          = 16.05.1994
| Место смерти         = {{Флагификация|Рәсәй}} {{ВБУ|Мәскәү}} ҡалаһы 
| Гражданство         = {{USSR}} &lt;br&gt; {{RUS}}
| Научная сфера        = электрон-хисаплау машиналары
| Эш урыны         = 
 |Учёная степень       = {{Учёная степень|доктор|технических наук}}
 |Учёное звание        = {{Учёное звание||}}
| Альма-матер          = Мәскәү энергетика институты
| Научный руководитель = А. И. Берг, И. С. Брук  
| Таныулы уҡыусылары   = 
| Известен как       = тәүге [[СССР|совет]] «Стрела», «Урал-1» ЭВМ-дарын яһаусы
| Награды и премии     = 
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены}} {{Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Сталин премияһы|1954}} {{!!}} {{Золотая медаль ВДНХ}}
{{!}}}
}}
{{фамилиялаш|Рәмиев}}
'''Рәмиев Бәшир Искәндәр улы''' ([[1 май]] [[1918 йыл]] — [[16 май]] [[1994 йыл]]) — [[СССР|совет]] уйлап табыусы ғалимы, [[Советтар Союзы]]нда тәүге ЭВМ-дарҙы («Стрела», «Урал-1») эшләүселәрҙең береһе. Техник фәндәр докторы (1962). Сталин премияһы лауреаты (1954). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.

== Биографияһы ==
Бәшир Искәндәр улы Рәмиев 1918 йылдың 1 майында (паспорт буйынса — 15 май) [[Ырымбур губернаһы]]ның (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]) [[Баймаҡ]] ҡалаһында тау инженеры ғаиләһендә тыуған.

Олатаһы — [[Рәмиев Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы ]] (1859—1921) бай алтын табыусы, [[Рәсәй Империяһы]]ның Дәүләт Думаһы ағзаһы, шағир (псевдонимы [[Дәрдмәнд]]), [[татар]] әҙәбиәте классигы.

Атаһы Искәндәр Закир улы Рәмиев&lt;ref&gt;[http://www.bv02.ru/?new=3381 Из рода Рамеевых, участник создания ЭВМ — газета «Баймакский вестник», 2014, 14 января]{{Недоступная ссылка|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; Беренсе донъя һуғышы башланғансы Фрайбергта Тау академияһында уҡый, атаһының приискыларында эшләй, 1926 йылдан — «Башкирзолото» тресында.&lt;ref&gt;[http://gabdullatukay.ru/tat/index.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603205518/http://gabdullatukay.ru/tat/index.php |date=2013-06-03 }}? 1938 йылдың апрелендә ҡулға алына һәм 1943 йылда вафат була&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://gabdullatukay.ru/tat/index.php?option=com_content&amp;amp;task=view&amp;amp;id=3161&amp;amp;Itemid=131 Лирон Хәмидуллин. «Танылмыйдыр кеше тышыннан …» // Хәмидуллин Л. Ак төннәр хәтере: Әдәби очерк, эссе, хатирәләр. — Казан: Татар. кит. нәшр., 2002. — 224 б.]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Карьераһы ==
1935 йылда Б. И. Рәмиев Бөтә Союз уйлап табыусылар йәмғиәте ағзаһы була; 1937 йылда Мәскәү энергетика институтына уҡырға инә. 1938 йылда атаһы ҡулға алынғас, Б. И. Рәмиев институттан ҡыуыла (һәм оҙаҡҡа юғары белем тураһында формаль дипломһыҙ ҡала), байтаҡ ваҡыт эш таба алмай. Ниһайәт, 1940 йылда ул Үҙәк элемтә ғилми-тикшеренеү институтына техник булып эшкә инә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Б. И. Рәмиев үҙ ирке менән СССР Элемтә министрлығының элемтә батальонына хеҙмәт итергә китә. 1-се Украин фронтында ғәскәрҙәрҙе УКВ-элемтә менән тәьмин итеүсе махсус төркөм составында Б. И. Рәмиев 1943 йылда Днепрҙы кисеүҙә һәм Киевты азат итеүҙә ҡатнаша.

1944 йылда ул халыҡ хужалығын тергеҙеүгә йүнәлтелеүсе белгестәр тураһындағы бойороҡҡа ярашлы армиянан ҡайтарыла. Академик А. И. Берг етәкселек иткән 108-се Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтына эшкә инә. 1947 йыл башында, «Би-Би-Си» тапшырыуҙарын тыңлап, Рәмиев АҠШ-та «ЭНИАК» [[Компьютер|ЭВМ]]-ы эшләнеүе тураһында ишетә һәм ул саҡтағы ошо өр-яңы техника һәм фән өлкәһе менән шөғөлләнеү теләген белдерә. А. И. Берг тәҡдиме менән ул СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы И. С. Брукка мөрәжәғәт итә һәм 1948 йылдың майында СССР Фәндәр академияһы Энергетика институтының Электр системалары лабораторияһына инженер-конструктор итеп алына.

1948 йылдың авгусында уҡ Исаак Брук һәм Бәшир Рәмиев СССР-ҙа тәүге «Автоматик һанлы электрон машина» проектын тәҡдим итә.

Рәмиевтың күп һанлы эшләнмәләре араһында — «Стрела» ЭВМ-ы, «Урал» ЭВМ-ы серияһы.
[[Файл:Rameev memorial.jpg|thumb|240px|Пензала «Рубин» ғилми-етештереү предприятиеһы бинаһына Б. Рәмиев хөрмәтенә ҡуйылған иҫтәлекле таҡтаташ ]]
[[Файл:Rameev mem doska.jpg|thumb|240px|Б. Рәмиевкә Пензала Мәскәү ур.,104-се йортҡа ҡуйылған иҫтәлекле таҡтаташ ]]
Бәшир Рәмиевтең ғәмәлдә юғары белемһеҙ ҡалыуы уға Пенза математик машиналар ғилми-тикшеренеү институтының (әле — {&quot;«Рубин» ғилми-етештереү предприятиеһы, Пенза ҡ.) баш инженеры һәм фәнни эш буйынса директор урынбаҫары булырға ҡамасауламай, ул унда 1955—1968 йй. эшләй һәм артабан диссертация яҡламайынса техник фәндәр докторы дәрәжәһен ала.

Бәшир Искәндәр улы Рәмиев 1994 йылдың 16 майында Мәскәүҙә вафат була. Кунцево зыяратында ерләнә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]];
* Сталин премияһы (1954);
* [[СССР]] ВДНХ-һының алтын миҙалы.

== Хәтер ==
=== Өфө ===
* 2027 йылда ҡалала асыласаҡ математика интернат-лицейы Бәшир Рәмиев исемен йөрөтәсәк. Уҡыу йорто алдында ғалимдың һәйкәле ҡуйыласаҡ&lt;ref&gt;{{cite web|author=Иван Вавилов|datepublished=24 августа 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/social/2026-08-24/matematicheskiy-litsey-v-bashkirii-budet-nosit-imya-bashira-rameeva-4661999|title=Математический лицей в Башкирии будет носить имя Башира Рамеева
|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-08-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{cite web|author=Лейсан Закирова|datepublished=25 августа 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/obrazovanie/2026-08-25/sozdatel-pervyh-evm-pochemu-matlitsey-v-ufe-budet-nosit-imya-bashira-rameeva-4662062|title=Создатель первых ЭВМ: почему матлицей в Уфе будет носить имя Башира Рамеева|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-08-25}}&lt;/ref&gt;.
=== Пенза ===
* «Рубин» ғилми-етештереү предприятиеһы бинаһына (Байдуков ур. 1 а) 1955—1968 йылдарҙа унда эшләгән Бәшир Рәмиевҡа иҫтәлекле таҡтаташ эленгән.
* Ҡалала Бәшир Рәмиевкә бағышланған иҫтәлекле таҡтаташ шулай уҡ ул 1955—1968 йылдарҙа йәшәгән Мәскәү урамындағы 104-се йортҡа эленгән.
* 2013 йылдың сентябрендә [[Рәсәй]]ҙә тәүге электрон-хисаплау машинаһын эшләүсе исемендәге «Рәмиев» Юғары технологиялар технопаркы асыла.
=== Мәскәү ===
* Мәскәү Политехник музейында Б. И. Рәмиев фонды булдырылған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/11193-r-mievtar|Рәмиевтар}}
* [http://www.computerra.ru/xterra/homo/22251/print.html  Ревич Ю. Они были первыми] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060617160117/http://www.computerra.ru/xterra/homo/22251/print.html |date=2006-06-17 }}
* [http://www.computer-museum.ru/galglory/8.htm Страница Рамеева в «Компьютерном музее»]
* [http://lib.ru/MEMUARY/MALINOWSKIJ/7.htm Малиновский Б. Н. Рамеев]
* [http://rameevy.narod.ru/21.html Страница семьи Рамеевых]
* [http://chernykh.net/content/view/461/673/ Башир Рамеев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721045324/http://chernykh.net/content/view/461/673/ |date=2015-07-21 }}
* [http://94.25.70.100/encyc/article.php?id=2480&amp;amp;word= Башир Рамеев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512172345/http://94.25.70.100/encyc/article.php?id=2480 |date=2012-05-12 }} // Пензенская энциклопедия
* [http://infcd.metodist.ru/soft/computer/virtmuseum/museum/russian/rameev.htm Башир Искандарович Рамеев]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте Музея истории отечественных компьютеров
* {{книга |автор=Малиновский Б. Н. |заглавие=История вычислительной техники в лицах: Сын эпохи (Башир Искандарович Рамеев) |ответственный= |ссылка=http://www.readera.org/article/syn-jepohy-bashyr-yskandarovych-rameev-10317418.html |место=Киев |издательство=фирма «КИТ», ПТОО «А.С.К.» |год=1995 |страниц=384 |страницы= |isbn=5-7707-6131-8  |ref= }}
* {{cite web|author=|datepublished=|url=https://www.business-gazeta.ru/article/406454?fbclid=IwAR1ATa5uwTUBSiflQuga6uDdkiJ5PcthUbsy4sm9AuFJ9_Q25whazC9tCbc|title=Башир Рамеев: отец советских компьютеров, внук Дэрдменда и друг Ботвинника|lang=ru|publisher=БИЗНЕС-Онлайн|accessdate=2018-12-05}}

[[Категория:Шәхестәр:Пенза өлкәһе]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Кунцево зыяратында ерләнгәндәр ]]
[[Категория:Шәхестәр:Компьютер техникаһы тарихы]]
[[Категория:Компьютер инженерҙары ]]
[[Категория:Рәмиевтар]]</text>
      <sha1>ffy0qxmsq7f3zd234egfru4j4xj58m0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украина мәҙәниәте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107057</id>
    <revision>
      <id>1303217</id>
      <parentid>1058437</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T14:17:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-46258-00</username>
        <id>48733</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әҙәбиәт */ Цибулькін В. В., Сердюченко М. М. Україна містерійна. – К.: Вид. центр «Кафедра», 2025. – 288 с.: іл. ISBN 978-966-2711-73-8</comment>
      <origin>1303217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20350" sha1="hbypjf0cx5b8in66270jj1iflzli4rz" xml:space="preserve">[[Файл:Virsky_First_Dance.JPG|справа|мини|350x350пкс|Вирский ансамбле башҡарыуында традицион украин  бейеүе ]]
'''Украина мәҙәниәте''' — украин халҡы, башҡа халыҡтар һәм аҙ һанлы халыҡтарҙың,  УССР - ға тиклем булған дәүләттәрҙең, хәҙерҙе  Украинаның мәҙәниәте.

Украин милли мәҙәниәте өсөн  халыҡ мәҙәниәте төп нигеҙ булып тора, уның базаһында яйлап профессиональ фән, әҙәбиәт, сәнғәт формалаша. Украина мәҙәниәтенең үҙенсәлеген географик шартарының йоғонтоһо, тарихи юлдың айырымлылығы, шулай уҡ башҡа этник мәҙәниәттәр менән бәйленештәре лә билдәләй.[[ X быуат| X быуатта]]  христиан динен  ҡабул итеү мәҙәниәттең үҫешендә мөһим тарихи этап булып тора. 

== Дөйөм характеристика ==
Украин халҡының бай һәм ҡатмарлы тарихы бар. Уға  башҡа  күп төрлө халыҡтар һәм ҡәбиләләр араһында тереклек итергә тура килә. Уларҙың һәр береһе тиерлек украин еренә ҡул һуҙған. Ошондай ауыр, ҡатмарлы шарттарҙа үҙенең иреклеген дошмандарҙан һаҡларға тура килгән, ҡоллоҡ хәленә төшкән саҡтар ҙа булған. Туҡтауһыҙ көрәш украиндарҙа  сағыу, уларға ғына хас  һыҙатты  —  азатлыҡ һөйөүсәнлекте  булдыра. Нәҡ ошо һыҙат [[XVI]] быуат  аҙағында уҡ Украинала ул ваҡыттағы  иң беренсе демократияны булдырыуға булышлыҡ итә. Днепр йылғаһының түбәнге өлөшөндәге ҡыйынлыҡ менән үтә торған йылға һикәлтәренән көньяҡҡараҡ урынлашҡан  Сечь атамаһы аҫтындағы төп нығытма  (укр. Запорiзька Січ), урыҫ. Запорожская Сечь)  үҙҙәре өсөн генә түгел, күрше халыҡтар өсөн дә иң ҡеүәтле демократия һәм азатлыҡ бастионы була. Шуға ла  бөтә украин халыҡ ижады  азатлыҡ һөйөүсәнлек тойғоһо менән һуғарылған. Күп мәртәбә иреклеген, бойондороҡһоҙлоғон юғалтҡан,  украиндар гел азатлыҡты һағынғандар,  ошо юҡһыныу һәм азатлыҡ өсөн көрәш халыҡ ижадының бөтә төрҙәрендә лә  — йөрәккә үтеп инерлек йыр даръяһында, уйланыуҙарында, риүәйәттәрендә, һынлы һүрәт сәнғәтендә,  сигеүҙә, көршәк әүәләү оҫталығында, туҡыусылыҡта һ.б. сағылдырған.

Украинаның тарихи юлының ҡыйынлыҡтары арҡаһында (XIII быуатта  татар - монголдарҙан яулап алыныуы, XIV—XVI быуаттарҙа поляк - литваларҙың экспансияһы, XIX—ХХ  быуаттарҙа Рәсәй һәм Австрия империяларынан  бойондороҡлолоғо) украин мәҙәниәтендә ғәҙәттән тыш роль уйнай. XVI быуатта  феодаль - бояр аҡ һөйәктәре католицизм һәм поляк мәҙәниәтен ҡабул итә һәм XVIII быуат аҙағына казактарҙың үрге ҡатламы урыҫлашыуға дусар була  — украин йәмәғәтселеген  күбеһенсә тулы баһалы милли мәҙәниәт элитаһы булмауы ошо  ваҡиғаларға бәйле.

Мәҙәниәттең ысын ижадсылары һәм йөрөтөүселәре булып йәмәғәтселектең киң массалары ҡала килә  — крәҫтиәндәр, [[казактар]] һәм һөнәрселәр. Украин мәҙәниәте үҙенең тарихының оҙайлы осорҙары дауамында  халыҡсан булып үҫешә.  Таң ҡандырырлыҡ үҙенсәлеклек һәм колоритлыҡ  менән һуғарылған  халыҡ ижады, халыҡ ғөрөф - ғәҙәттәре унда бик ҙур урын биләй.  Халыҡ уйланыуҙарында, йырҙарҙа, бейеүҙәрҙә, биҙәү ғәмәли сәнғәтендә был бигерәк тә сағыу һүрәтләнә. Нигеҙҙәре нәҡ Киев Русе (укр. Ки́ївська Русь) мәҙәниәтенә барып тоташҡан традицияларҙы һаҡлау һәм дауам итеү арҡаһында   [[XVI]]—[[XVII]] быуаттарҙа украин мәҙәниәтенең күтәрелеше һәм  [[XIX]] быуаттағы мәҙәни яңырыуы мөмкин була. 

Шул уҡ ваҡытта украин милли мәҙәниәтенең ошондай характерҙа үҫешенең кире һөҙөмтәләре лә һиҙелә. Бик оҙайлы ваҡыт дауамында Укранинала тыуып - үҫкән бик күп һәләтле шәхестәр тыуған яғын ҡалдырып, артабанғы тормошон һәм ижадын урыҫ, поляк һәм башҡа мәҙәниәттәр менән бәйләнеләр.  Шунан башҡа, тәбиғәт фәндәре өлкәһендә алға китеш (гуманитар өлкәһе менән сағыштырмаса) йомшағыраҡ була.

Шуның менән бергә, үҙенсәлекле һәм боронғо мәғариф  системаһы  үҙенең сәскә атыу осорон казактар дәүерендә кисерә һәм халыҡтың тотош грамоталылығын тәьмин итә. Китаптар  яҙыуының  элекке традициялары, Европаның алдынғы үҙәктәренә , атап әйткәндә, Византия мәҙәниәт традицияларына, шулай уҡ коллегиумдар үҫешкән селтәре арҡаһында фәндәр һәм юғары белем  үҙәге булараҡ  Острожск һәм Киево - Могилянск академияларына иҫәп тотоу; меценатлыҡ һәм бер нисә билдәле дәүләт эшмәкәрҙәренең — Константин Острожский, Петр Конашевич - Сагайдачный, Иван Мазепа һ.б.  мәҙәниәттең үҫешеүенә булышлыҡ итеү  —  былар барыһы ла  украин мәҙәниәтен донъя кимәленә күтәрә,  китап баҫтырыу өлкәһендә классик шедевраҙарын ижад итеү, архитектура, әҙәбиәт  өлкәһендә, фәндә шаҡтай ҙур уңыштарға ирешергә мөмкинлек бирә.

Украина мәҙәниәте тикшеренеүсеһе Иван Огиенко, украина мәҙәниәтенә тәү башлап донъяға ҡарата асыҡлыҡ, ксенофобия булмауы һәм гуманлыҡ хас булған, тип билдәләй. Украин мәҙәниәтенең гуманлығы хаҡында һөйләгәндә,  мәҙәниәттең әүҙем үҫешкән осоронда (XVII—XIX  быуаттар) ҡиммәттәр системаһы үҙе үк үҙенсәлекле булғанын да билдәләп үтер кәрәк. Бындай һығымтаға Григорий Сковорода, Феофан Прокопович, Пантелеймон Кулиш, Тарас Шевченконың ижад мираҫы бай мәғлүмәт бирә. Улар үҙҙәренең фәлсәфәүи яҙмаларында  кешелек бәхете асылы һәм шарттары, кешелектең йәшәйеш мәғәнәһе  тураһында һорау ҡуялар. 

Фәҡирлек, ауырыу һәм мәҙәниәтһеҙлек проблемаларын техник прогресс, хеҙмәттең етештереүсәнлеген күтәреү, мәғрифәтле монархтар һәм социаль экспериментаторлыҡ   ярҙамында еңеп сығыуҙы планлаштырған башҡа Европа илдәре фекеренән  айырмалы, украин аҡыл эйәләре бөтөнләй икенсегә өндәйҙәр. &quot;Туғандаш хеҙмәт&quot; һәм үҙ - үҙеңде танып белеү, байлыҡтан да айырылырға йәл булмаған  азатлыҡ, тормош ихтыяждарын сикләү, рухилыҡтың өҫтөнлөгө — һуңғы Европа экзистенциализм шарттарында украин аҡыл эйәләренең пропагандалаған һәм яҡлы булған бәхет рецептары һәм йүнәлештәре ошо инде. Бөгөнгө көндә бөтә кешелек өсөн тап ошондай ҡараш  айырым мәғәнәгә эйә.

== Тарихи очерк ==

=== Сығанаҡтары ===
Хәҙерге Украина территорияһында археологтар тарафынан күп һанлы мәҙәниәт табылған, улар кешелектең тулыһынса тарихи үҫеш юлын — ппалеолит, мезолит һәм неолит осорҙарын кәүҙәләндерә. Тимер быуаты Украина территорияһында Черняхов культураһы, ә еҙ быуаты   — Триполь  (укр. Трипільська культура) һәм Ям культуралары менән күҙ алдына килтерелә.

* &quot;Мәңге булғанлыҡ&quot; теорияһы  — хәҙерге типтағы кешенең йәшәй башлаған осорҙан алып, йәғни  30-40 мең йылдан 2-3 млн йылға тиклем;
* Автохтон теорияһы (М. Грушевский), был теорияға ярашлы украин этник нигеҙен Украина территорияһында көн күргән һуңғы палеолит халҡы тәшкил итә, ә россияндарҙың һәм белорустарҙың үҙҙәренең айырмалы нигеҙе һәм йәшәү территориялары булған;
* &quot;Берҙәм сәңгелдәк&quot; теорияһы (был теория СССР-ҙа дөйөм ҡабул ителгән ине):  бер - береһенә яҡын славян халыҡтарҙан торған берҙәм боронғо урыҫ халҡы;  
* &quot;Айырым көнсығыш славян халыҡтарының бойондороҡһоҙ үҫеше&quot; теорияһы, йәғни  украин, урыҫ, белорус халыҡтарының үҫеше тураһында билдәлелек алған аҙаҡҡы ваҡыттағы теория.

=== Русь мәҙәниәте ===
IX быуатта  Көнсығыш Европала Русь монархия дәүләте барлыҡҡа килә, уның үҙәге [[Киев]] була. Русь мәҙәниәтенең нигеҙе булып үҙенә бер башҡа көнсығыш ҡәбиләләренең мәҙәниәте тора. Уның барлыҡҡа килгән осорона славян халыҡтарының хужалыҡ йәшәү рәүешендә күптән [[игенселек]] өҫтөнлөк алған була, малсылыҡ, һунарсылыҡ, [[балыҡсылыҡ]] һәм [[умартасылыҡ]]  мөһим кәсептәр булып һанала. X быуатҡа  халыҡ һөнәрҙәре лә  тә юғары кимәлгә өлгәшә  — [[Тимер|тимерҙән]] һәм төҫлө металдан әйберҙәр эшләнә, көршәк әүәләү, туҡыусылыҡ, [[Тире|тире иләү һәм эшкәртеү,]] ташта һәм ағаста һырлау һөнәрҙәре үҫешә. 

Рус ҡәбиләләренең мәжүси ышаныуҙарына алмашҡа килгән [[христианлыҡ]] мөһим ваҡиға була һәм Владимир Бөйөк тарафынан 988 йылда рәсми рәүештә ҡабул ителә. Христианлыҡты ҡабул итеү байтаҡҡа яҙма телдең  (бер аҙ ваҡыт[[ кирил алфавиты]] һәм глаголица ҡулланыуы йәнәшә килә), шулай  уҡ боронғо ҡомартҡылары  сиркәү - славян телендә яҙылған әҙәбиәтенең дә үҫешен тиҙләтә. [[Византия империяһы|Византия]] мәҙәниәтенең йоғонтолары ла мөһим була, атап әйткәндә, архитектурала Византия стиле, рухани музыкала знамен йыр һуҙыуы  (укр.знаменний спів) тарала.

=== XIII—XV быуаттар ===
XIII быуаттың уртаһында  татар - монголдар  иҙеүе оҙаҡҡа  һуҙылған иҡтисади емерелеү сәбәбе була. произвлстволарҙың ҡайҙы берҙәрендә түбәнәйеүе йәки ҡатмарлы ҡоролмаларҙың бөтөнләй  онотолоуы күҙәтелә, һөнәрселек сәнәғәте ябайлаштырыла. Оҙайлы ваҡытҡа төҙөлөштәр туҡтатыла. Орда хужалары тарафынан зарарланмаған православие сиркәүе  рухани мәҙәниәттең үҙәге   булып ҡала. 

[[Киев]] һәм [[Чернигов]] кенәзлектәре бөлгөнлөккә төшкәндән һуң  уңайлы геополитик урын биләгән     Галиц - Волынск кенәзлеге (укр. Галицько-Волинське князівство) украин мәҙәниәтенең үҙәге булып китә. Хәл торошо украин ерҙәренең [[Бөйөк Литва кенәзлеге|Литва Бөйөк кенәзлеге]] составына ингәненән һуң яйлап үҙгәрә башлай. Мәҙәниәт өлкәһендә  Көнбайыш Европа йоғонтоһо һиҙелә башлай. Уның урындағы традициялар менән  ҡушылыуы дәүерҙең мәҙәни йөкмәткеһен һүрәтләй. Гуманитар өлкәләрҙә ([[тарих]], [[фәлсәфә]]) фәнни белемдәр ҙур ҡаҙаныштарға өлгәшә. Әҙәбиәттә донъяуи мотивтар  үҫешә. Ғибәҙәтханалар архитектураһы ҡала төҙөлөштә таралған  готик стиле төҫө ала. Халыҡ сәнғәтенең төрлө жанрҙары —  декоратив - ғәмәли, музыкаль, театраль — үҫешен дауам итә. Халыҡ ижады героик, азатлыҡ мотивтары менән байый.

=== XVI—XVIII быуаттар ===
[[XVI быуат|XVI быуатта]]  иҡтисади тормоштоң йәнләнеүе һәм тотороҡланыуы дауам итә, ҡалалар һаны үҫә. Волындә һәм Галичинала донъяуи ҡорамалар ағастан түгел, ә таш һәм кирбестән  төҙөлөү ҡуллана башлай, [[XV быуат|XV  быуатта]]  [[Львов|Львовта]]   водопровод төҙөлә.

Люблин уния килешеүенә ярашлы 1569 йылда украин ерҙәре Речь Посполитая хакимлығы аҫтында ҡала. Яңы шарттарҙа социаль элитаның бер мәғәнәле булмай. Үҙенең меценатлыҡ эшмәкәрлеге  менән Константин (Василий) Острожский, князь Юрий Слуцкий, Елизавета (Галшка) Гулевтчевна дан ҡаҙанылар. Әммә украин феодалдарының , дин башлыҡтарының күпселеге Речь Посполитая хакимлығы шарттарында милли мәҙәниәттән — телдән, ғөрөф -ғәҙәттәрҙән, православие диненән алыҫлашалар.

Ошо тарихи ситуацияла халыҡтың рухи лидер ролен XV - XVI  быуаттарҙа  формалашҡан  һәм үҙенсәлекле  йәмғиәт торошон кәүҙәләндергән [[казактар]] үҙ өҫтөнә ала. Нәҡ казактар милли дәүләтселектең традицияларын күтәреп ала, православие сиркәүенең һәм украин теленең яҡлаусыһы була.

=== XIX быуат ===

=== ХХ —  ХХI быуат башы ===
[[Категория:Украина мәҙәниәте]]

== Украин сәнғәте ==
* Украин һынлы сәнғәте
* [[Украин әҙәбиәте]] 
* Украин музыкаһы 
* Украин театры
* Украина кинематографы

== Әҙәбиәт ==
* Донъя һәм ватан мәҙәниәте тарихы һәм теорияһы. Лекциялар курсы. Киев: Лыбидь, 1993 .- 390 бит.
* Украин һәм сит илдәр мәҙәниәте. Донецк: Восточный издательский дом .- 2001—372 бит.
* [http://litopys.org.ua/cultur/cult16.htm Дмитрий Антонович. Украинское искусство] и [http://litopys.org.ua/cultur/cult03.htm культура]
* [http://litopys.org.ua/krypcult/krcult.htm История украинской культуры] / Ред. И. Крипьякевича. Киев, 2002 (по изданию 1937 г.)
* Цибулькін В. В., Сердюченко М. М. Україна містерійна. – К.: Вид. центр «Кафедра», 2025. – 288 с.: іл. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-966-2711-73-8&lt;/nowiki&gt;

* [http://www.youtube.com/user/UkrainianCulture Украинская культура] на [[YouTube]]
* [http://izbornyk.org.ua/istkult2/ikult2.htm История украинской культуры. Том 2]
* [http://etnolog.org.ua/ Сайт института искусствоведения, фольклористики и этнологии им. М. Т. Рыльского НАН Украины]
* [http://etnolog.org.ua/vyd/nartv/2004/journ2004.html Журнал «Народное творчество и этнография»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024024454/http://www.etnolog.org.ua/vyd/nartv/2004/journ2004.html |date=2007-10-24 }}

{{Европа по темам|мәҙәниәте|Мәҙәниәт|цвет=Украина}}

[[Категория:Украина мәҙәниәте]]
[[Категория:Украинистика]]</text>
      <sha1>hbypjf0cx5b8in66270jj1iflzli4rz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303221</id>
      <parentid>1303217</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T16:11:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S.Marchenko</username>
        <id>46877</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-46258-00|~2026-46258-00]] эшләгән [[Special:Diff/1303217|1303217]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:~2026-46258-00|фекер алышыу]]) Cross-wiki spam</comment>
      <origin>1303221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20170" sha1="dsl70dv4d8of7r5swacxin0hlj3r81w" xml:space="preserve">[[Файл:Virsky_First_Dance.JPG|справа|мини|350x350пкс|Вирский ансамбле башҡарыуында традицион украин  бейеүе ]]
'''Украина мәҙәниәте''' — украин халҡы, башҡа халыҡтар һәм аҙ һанлы халыҡтарҙың,  УССР - ға тиклем булған дәүләттәрҙең, хәҙерҙе  Украинаның мәҙәниәте.

Украин милли мәҙәниәте өсөн  халыҡ мәҙәниәте төп нигеҙ булып тора, уның базаһында яйлап профессиональ фән, әҙәбиәт, сәнғәт формалаша. Украина мәҙәниәтенең үҙенсәлеген географик шартарының йоғонтоһо, тарихи юлдың айырымлылығы, шулай уҡ башҡа этник мәҙәниәттәр менән бәйленештәре лә билдәләй.[[ X быуат| X быуатта]]  христиан динен  ҡабул итеү мәҙәниәттең үҫешендә мөһим тарихи этап булып тора. 

== Дөйөм характеристика ==
Украин халҡының бай һәм ҡатмарлы тарихы бар. Уға  башҡа  күп төрлө халыҡтар һәм ҡәбиләләр араһында тереклек итергә тура килә. Уларҙың һәр береһе тиерлек украин еренә ҡул һуҙған. Ошондай ауыр, ҡатмарлы шарттарҙа үҙенең иреклеген дошмандарҙан һаҡларға тура килгән, ҡоллоҡ хәленә төшкән саҡтар ҙа булған. Туҡтауһыҙ көрәш украиндарҙа  сағыу, уларға ғына хас  һыҙатты  —  азатлыҡ һөйөүсәнлекте  булдыра. Нәҡ ошо һыҙат [[XVI]] быуат  аҙағында уҡ Украинала ул ваҡыттағы  иң беренсе демократияны булдырыуға булышлыҡ итә. Днепр йылғаһының түбәнге өлөшөндәге ҡыйынлыҡ менән үтә торған йылға һикәлтәренән көньяҡҡараҡ урынлашҡан  Сечь атамаһы аҫтындағы төп нығытма  (укр. Запорiзька Січ), урыҫ. Запорожская Сечь)  үҙҙәре өсөн генә түгел, күрше халыҡтар өсөн дә иң ҡеүәтле демократия һәм азатлыҡ бастионы була. Шуға ла  бөтә украин халыҡ ижады  азатлыҡ һөйөүсәнлек тойғоһо менән һуғарылған. Күп мәртәбә иреклеген, бойондороҡһоҙлоғон юғалтҡан,  украиндар гел азатлыҡты һағынғандар,  ошо юҡһыныу һәм азатлыҡ өсөн көрәш халыҡ ижадының бөтә төрҙәрендә лә  — йөрәккә үтеп инерлек йыр даръяһында, уйланыуҙарында, риүәйәттәрендә, һынлы һүрәт сәнғәтендә,  сигеүҙә, көршәк әүәләү оҫталығында, туҡыусылыҡта һ.б. сағылдырған.

Украинаның тарихи юлының ҡыйынлыҡтары арҡаһында (XIII быуатта  татар - монголдарҙан яулап алыныуы, XIV—XVI быуаттарҙа поляк - литваларҙың экспансияһы, XIX—ХХ  быуаттарҙа Рәсәй һәм Австрия империяларынан  бойондороҡлолоғо) украин мәҙәниәтендә ғәҙәттән тыш роль уйнай. XVI быуатта  феодаль - бояр аҡ һөйәктәре католицизм һәм поляк мәҙәниәтен ҡабул итә һәм XVIII быуат аҙағына казактарҙың үрге ҡатламы урыҫлашыуға дусар була  — украин йәмәғәтселеген  күбеһенсә тулы баһалы милли мәҙәниәт элитаһы булмауы ошо  ваҡиғаларға бәйле.

Мәҙәниәттең ысын ижадсылары һәм йөрөтөүселәре булып йәмәғәтселектең киң массалары ҡала килә  — крәҫтиәндәр, [[казактар]] һәм һөнәрселәр. Украин мәҙәниәте үҙенең тарихының оҙайлы осорҙары дауамында  халыҡсан булып үҫешә.  Таң ҡандырырлыҡ үҙенсәлеклек һәм колоритлыҡ  менән һуғарылған  халыҡ ижады, халыҡ ғөрөф - ғәҙәттәре унда бик ҙур урын биләй.  Халыҡ уйланыуҙарында, йырҙарҙа, бейеүҙәрҙә, биҙәү ғәмәли сәнғәтендә был бигерәк тә сағыу һүрәтләнә. Нигеҙҙәре нәҡ Киев Русе (укр. Ки́ївська Русь) мәҙәниәтенә барып тоташҡан традицияларҙы һаҡлау һәм дауам итеү арҡаһында   [[XVI]]—[[XVII]] быуаттарҙа украин мәҙәниәтенең күтәрелеше һәм  [[XIX]] быуаттағы мәҙәни яңырыуы мөмкин була. 

Шул уҡ ваҡытта украин милли мәҙәниәтенең ошондай характерҙа үҫешенең кире һөҙөмтәләре лә һиҙелә. Бик оҙайлы ваҡыт дауамында Укранинала тыуып - үҫкән бик күп һәләтле шәхестәр тыуған яғын ҡалдырып, артабанғы тормошон һәм ижадын урыҫ, поляк һәм башҡа мәҙәниәттәр менән бәйләнеләр.  Шунан башҡа, тәбиғәт фәндәре өлкәһендә алға китеш (гуманитар өлкәһе менән сағыштырмаса) йомшағыраҡ була.

Шуның менән бергә, үҙенсәлекле һәм боронғо мәғариф  системаһы  үҙенең сәскә атыу осорон казактар дәүерендә кисерә һәм халыҡтың тотош грамоталылығын тәьмин итә. Китаптар  яҙыуының  элекке традициялары, Европаның алдынғы үҙәктәренә , атап әйткәндә, Византия мәҙәниәт традицияларына, шулай уҡ коллегиумдар үҫешкән селтәре арҡаһында фәндәр һәм юғары белем  үҙәге булараҡ  Острожск һәм Киево - Могилянск академияларына иҫәп тотоу; меценатлыҡ һәм бер нисә билдәле дәүләт эшмәкәрҙәренең — Константин Острожский, Петр Конашевич - Сагайдачный, Иван Мазепа һ.б.  мәҙәниәттең үҫешеүенә булышлыҡ итеү  —  былар барыһы ла  украин мәҙәниәтен донъя кимәленә күтәрә,  китап баҫтырыу өлкәһендә классик шедевраҙарын ижад итеү, архитектура, әҙәбиәт  өлкәһендә, фәндә шаҡтай ҙур уңыштарға ирешергә мөмкинлек бирә.

Украина мәҙәниәте тикшеренеүсеһе Иван Огиенко, украина мәҙәниәтенә тәү башлап донъяға ҡарата асыҡлыҡ, ксенофобия булмауы һәм гуманлыҡ хас булған, тип билдәләй. Украин мәҙәниәтенең гуманлығы хаҡында һөйләгәндә,  мәҙәниәттең әүҙем үҫешкән осоронда (XVII—XIX  быуаттар) ҡиммәттәр системаһы үҙе үк үҙенсәлекле булғанын да билдәләп үтер кәрәк. Бындай һығымтаға Григорий Сковорода, Феофан Прокопович, Пантелеймон Кулиш, Тарас Шевченконың ижад мираҫы бай мәғлүмәт бирә. Улар үҙҙәренең фәлсәфәүи яҙмаларында  кешелек бәхете асылы һәм шарттары, кешелектең йәшәйеш мәғәнәһе  тураһында һорау ҡуялар. 

Фәҡирлек, ауырыу һәм мәҙәниәтһеҙлек проблемаларын техник прогресс, хеҙмәттең етештереүсәнлеген күтәреү, мәғрифәтле монархтар һәм социаль экспериментаторлыҡ   ярҙамында еңеп сығыуҙы планлаштырған башҡа Европа илдәре фекеренән  айырмалы, украин аҡыл эйәләре бөтөнләй икенсегә өндәйҙәр. &quot;Туғандаш хеҙмәт&quot; һәм үҙ - үҙеңде танып белеү, байлыҡтан да айырылырға йәл булмаған  азатлыҡ, тормош ихтыяждарын сикләү, рухилыҡтың өҫтөнлөгө — һуңғы Европа экзистенциализм шарттарында украин аҡыл эйәләренең пропагандалаған һәм яҡлы булған бәхет рецептары һәм йүнәлештәре ошо инде. Бөгөнгө көндә бөтә кешелек өсөн тап ошондай ҡараш  айырым мәғәнәгә эйә.

== Тарихи очерк ==

=== Сығанаҡтары ===
Хәҙерге Украина территорияһында археологтар тарафынан күп һанлы мәҙәниәт табылған, улар кешелектең тулыһынса тарихи үҫеш юлын — ппалеолит, мезолит һәм неолит осорҙарын кәүҙәләндерә. Тимер быуаты Украина территорияһында Черняхов культураһы, ә еҙ быуаты   — Триполь  (укр. Трипільська культура) һәм Ям культуралары менән күҙ алдына килтерелә.

* &quot;Мәңге булғанлыҡ&quot; теорияһы  — хәҙерге типтағы кешенең йәшәй башлаған осорҙан алып, йәғни  30-40 мең йылдан 2-3 млн йылға тиклем;
* Автохтон теорияһы (М. Грушевский), был теорияға ярашлы украин этник нигеҙен Украина территорияһында көн күргән һуңғы палеолит халҡы тәшкил итә, ә россияндарҙың һәм белорустарҙың үҙҙәренең айырмалы нигеҙе һәм йәшәү территориялары булған;
* &quot;Берҙәм сәңгелдәк&quot; теорияһы (был теория СССР-ҙа дөйөм ҡабул ителгән ине):  бер - береһенә яҡын славян халыҡтарҙан торған берҙәм боронғо урыҫ халҡы;  
* &quot;Айырым көнсығыш славян халыҡтарының бойондороҡһоҙ үҫеше&quot; теорияһы, йәғни  украин, урыҫ, белорус халыҡтарының үҫеше тураһында билдәлелек алған аҙаҡҡы ваҡыттағы теория.

=== Русь мәҙәниәте ===
IX быуатта  Көнсығыш Европала Русь монархия дәүләте барлыҡҡа килә, уның үҙәге [[Киев]] була. Русь мәҙәниәтенең нигеҙе булып үҙенә бер башҡа көнсығыш ҡәбиләләренең мәҙәниәте тора. Уның барлыҡҡа килгән осорона славян халыҡтарының хужалыҡ йәшәү рәүешендә күптән [[игенселек]] өҫтөнлөк алған була, малсылыҡ, һунарсылыҡ, [[балыҡсылыҡ]] һәм [[умартасылыҡ]]  мөһим кәсептәр булып һанала. X быуатҡа  халыҡ һөнәрҙәре лә  тә юғары кимәлгә өлгәшә  — [[Тимер|тимерҙән]] һәм төҫлө металдан әйберҙәр эшләнә, көршәк әүәләү, туҡыусылыҡ, [[Тире|тире иләү һәм эшкәртеү,]] ташта һәм ағаста һырлау һөнәрҙәре үҫешә. 

Рус ҡәбиләләренең мәжүси ышаныуҙарына алмашҡа килгән [[христианлыҡ]] мөһим ваҡиға була һәм Владимир Бөйөк тарафынан 988 йылда рәсми рәүештә ҡабул ителә. Христианлыҡты ҡабул итеү байтаҡҡа яҙма телдең  (бер аҙ ваҡыт[[ кирил алфавиты]] һәм глаголица ҡулланыуы йәнәшә килә), шулай  уҡ боронғо ҡомартҡылары  сиркәү - славян телендә яҙылған әҙәбиәтенең дә үҫешен тиҙләтә. [[Византия империяһы|Византия]] мәҙәниәтенең йоғонтолары ла мөһим була, атап әйткәндә, архитектурала Византия стиле, рухани музыкала знамен йыр һуҙыуы  (укр.знаменний спів) тарала.

=== XIII—XV быуаттар ===
XIII быуаттың уртаһында  татар - монголдар  иҙеүе оҙаҡҡа  һуҙылған иҡтисади емерелеү сәбәбе була. произвлстволарҙың ҡайҙы берҙәрендә түбәнәйеүе йәки ҡатмарлы ҡоролмаларҙың бөтөнләй  онотолоуы күҙәтелә, һөнәрселек сәнәғәте ябайлаштырыла. Оҙайлы ваҡытҡа төҙөлөштәр туҡтатыла. Орда хужалары тарафынан зарарланмаған православие сиркәүе  рухани мәҙәниәттең үҙәге   булып ҡала. 

[[Киев]] һәм [[Чернигов]] кенәзлектәре бөлгөнлөккә төшкәндән һуң  уңайлы геополитик урын биләгән     Галиц - Волынск кенәзлеге (укр. Галицько-Волинське князівство) украин мәҙәниәтенең үҙәге булып китә. Хәл торошо украин ерҙәренең [[Бөйөк Литва кенәзлеге|Литва Бөйөк кенәзлеге]] составына ингәненән һуң яйлап үҙгәрә башлай. Мәҙәниәт өлкәһендә  Көнбайыш Европа йоғонтоһо һиҙелә башлай. Уның урындағы традициялар менән  ҡушылыуы дәүерҙең мәҙәни йөкмәткеһен һүрәтләй. Гуманитар өлкәләрҙә ([[тарих]], [[фәлсәфә]]) фәнни белемдәр ҙур ҡаҙаныштарға өлгәшә. Әҙәбиәттә донъяуи мотивтар  үҫешә. Ғибәҙәтханалар архитектураһы ҡала төҙөлөштә таралған  готик стиле төҫө ала. Халыҡ сәнғәтенең төрлө жанрҙары —  декоратив - ғәмәли, музыкаль, театраль — үҫешен дауам итә. Халыҡ ижады героик, азатлыҡ мотивтары менән байый.

=== XVI—XVIII быуаттар ===
[[XVI быуат|XVI быуатта]]  иҡтисади тормоштоң йәнләнеүе һәм тотороҡланыуы дауам итә, ҡалалар һаны үҫә. Волындә һәм Галичинала донъяуи ҡорамалар ағастан түгел, ә таш һәм кирбестән  төҙөлөү ҡуллана башлай, [[XV быуат|XV  быуатта]]  [[Львов|Львовта]]   водопровод төҙөлә.

Люблин уния килешеүенә ярашлы 1569 йылда украин ерҙәре Речь Посполитая хакимлығы аҫтында ҡала. Яңы шарттарҙа социаль элитаның бер мәғәнәле булмай. Үҙенең меценатлыҡ эшмәкәрлеге  менән Константин (Василий) Острожский, князь Юрий Слуцкий, Елизавета (Галшка) Гулевтчевна дан ҡаҙанылар. Әммә украин феодалдарының , дин башлыҡтарының күпселеге Речь Посполитая хакимлығы шарттарында милли мәҙәниәттән — телдән, ғөрөф -ғәҙәттәрҙән, православие диненән алыҫлашалар.

Ошо тарихи ситуацияла халыҡтың рухи лидер ролен XV - XVI  быуаттарҙа  формалашҡан  һәм үҙенсәлекле  йәмғиәт торошон кәүҙәләндергән [[казактар]] үҙ өҫтөнә ала. Нәҡ казактар милли дәүләтселектең традицияларын күтәреп ала, православие сиркәүенең һәм украин теленең яҡлаусыһы була.

=== XIX быуат ===

=== ХХ —  ХХI быуат башы ===
[[Категория:Украина мәҙәниәте]]

== Украин сәнғәте ==
* Украин һынлы сәнғәте
* [[Украин әҙәбиәте]] 
* Украин музыкаһы 
* Украин театры
* Украина кинематографы

== Әҙәбиәт ==
* Донъя һәм ватан мәҙәниәте тарихы һәм теорияһы. Лекциялар курсы. Киев: Лыбидь, 1993 .- 390 бит.
* Украин һәм сит илдәр мәҙәниәте. Донецк: Восточный издательский дом .- 2001—372 бит.
* [http://litopys.org.ua/cultur/cult16.htm Дмитрий Антонович. Украинское искусство] и [http://litopys.org.ua/cultur/cult03.htm культура]
* [http://litopys.org.ua/krypcult/krcult.htm История украинской культуры] / Ред. И. Крипьякевича. Киев, 2002 (по изданию 1937 г.)

== Һылтанмалар ==
* [http://www.youtube.com/user/UkrainianCulture Украинская культура] на [[YouTube]]
* [http://izbornyk.org.ua/istkult2/ikult2.htm История украинской культуры. Том 2]
* [http://etnolog.org.ua/ Сайт института искусствоведения, фольклористики и этнологии им. М. Т. Рыльского НАН Украины]
* [http://etnolog.org.ua/vyd/nartv/2004/journ2004.html Журнал «Народное творчество и этнография»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024024454/http://www.etnolog.org.ua/vyd/nartv/2004/journ2004.html |date=2007-10-24 }}

{{Европа по темам|мәҙәниәте|Мәҙәниәт|цвет=Украина}}

[[Категория:Украина мәҙәниәте]]
[[Категория:Украинистика]]</text>
      <sha1>dsl70dv4d8of7r5swacxin0hlj3r81w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Албания байрамдары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118119</id>
    <revision>
      <id>1303241</id>
      <parentid>1178431</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T08:24:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5772" sha1="hsx5wbqkjfvi8i4vwki0wd3htkw56w3" xml:space="preserve">[[Файл:The_new_Isa_Boletini.jpg|мини|Албанияның бойондороҡһоҙлоғона 100 йыл айҡанлы Иса Болетиниға ҡуйылған һәйкәл&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;{{cite news|title=The address of President Topi to the Nation on New Year's Eve|url=http://www.noa.al/en/artikull.php?id=132639|accessdate=10 февраля 2012|newspaper=Albanian National News Agency|date=31 декабря 2011|authorlink=Bamir Topi|agency=Albanian National News Agency|location=Tirana, Albania}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407071237/http://www.noa.al/en/artikull.php?id=132639 |date=2014-04-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sokalski|first=Henryk J|title=An ounce of prevention: Macedonia and the UN experience in preventive diplomacy|year=2003|publisher=United States Institute of Peace Press|location=Washington, D.C.|url=http://books.google.rs/books?id=YYqiGyoakN8C&amp;pg=PA60&amp;dq=%22the+first+albanian+state%22+1912&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=LjA0T8bHL-uL4gSXmNz0AQ&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%22the%20first%20albanian%20state%22%201912&amp;f=false|accessdate=9 February 2012|page=60}}&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:Mother_Teresa_crno-bela.jpg|мини|Албанияла йыл да билдәләнгән Тереза Инә һәйкәле.]]
'''[[Албания|Албанияның]]&lt;nowiki/&gt; '''даими билдәләнгән байрамдар исемлеге түбәндәге таблицала күрһәтелгән.

== Байрамдар ==

=== Беркетелгән дата ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! Дата 
!Исеме
! Албанса
!Үҙенсәлектәре
|-
|[[1 ғинуар|1]] — [[2 ғинуар|2]] ғинуар 
| [[Яңы йыл|Я&lt;nowiki/&gt;ңы йыл]]
| Viti i Ri 
|-
|[[7 март]] 
| Уҡытыусы көнө
| Dita e Mësuesit 
| Рәсми булмаған байрам, эш көнө
|-
|[[8 март]] 
| Әсә көнө
| Dita e Nënës 
| Рәсми булмаған байрам, эш көнө
|-
|[[14 март]] 
|Йәй көнө
| Dita e Verës 
| Албания парламенты тарафынан 2004 йылда рәсми һәм милли байрам итеп раҫланған
|-
|[[22 март]] 
|[[Науруз|Наурыҙ]]
| Novruz 
| БМО датаһынан айырыла — 21 март
|-
|[[1 апрель]] 
| Көлкө көнө
| Dita e Gënjeshtrave 
| Рәсми булмаған байрам, эш көнө
|-
|[[1 май|1 мая]] 
| Хеҙмәт көнө
| Një Maji 
|-
|[[1 июнь]] 
|Бала көнө
|Dita Ndërkombëtare e Fëmijëve 
| Рәсми булмаған байрам, эш көнө
|-
|[[19 октябрь]] 
| Тереза Инә көнө
| Dita e Nënë Terezës 
| Албания парламенты тарафынан рәсми һәм милли байрам итеп раҫланған
|-
|[[28 ноябрь]] 
| Албанияның бойондороҡһоҙлоғо көнө&amp;nbsp; 
| Dita e Pavarësisë 
| 1912 йылдың 28 ноябрендә ҡабул ителгән Албанияның бойондороҡһоҙлоғо хаҡындағы  декларацияны мәңгеләштерә; шулай уҡ Албания флагы көнө булараҡ билдәле&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rumela.com/events/albania_independence_day.htm|title=Albania, Independence Day|accessdate=January 19, 2011|deadurl=yes|archiveurl=http://web.archive.org/web/20110728032056/http://www.rumela.com/events/albania_independence_day.htm|archivedate=July 28, 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[29 ноябрь]] 
| Азатлыҡ көнө 
| Dita e Çlirimit 
| Албанияны 1944 йылда нацист баҫҡынсыларынан азат итеүҙе мәңгеләштерә&lt;ref&gt;Pearson, Owen (2006). &lt;/ref&gt;
|-
|[[8 декабрь]] 
| Йәштәр көнө
| Dita Kombëtare e Rinisë 
| Албания парламенты тарафынан 2010 йылда рәсми һәм милли байрам итеп раҫланған
|-
|[[24 декабрь]] 
| Сочельник 
| Krishlindjet 
|-
|[[25 декабрь]] 
| [[Раштыуа|Р&lt;nowiki/&gt;аштыуа]]
| Krishtlindjet 
|}

=== Аныҡ датаһыҙ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 154px;&quot;
! Исеме 
! Албанса
! Үҙенсәлектәре
|-
| Католиктар [[Пасха|Пасхаһы]] 
| Pashkët katolike 
| Албан грек-католик сиркәүенә инаныусылар билдәләй
|-
| Православныйҙар [[Пасха|Пасхаһы]] 
| Pashkët ortodokse 
| Албан һәм Македон православие сиркәүҙәренә инаныусылар билдәләй
|-
| [[Ураҙа байрамы|Ураҙа-байрам]] 
| Fitër Bajrami 
| Мосолмандар [[шәүүәл]] айының тәүге өс көнөндә билдәләй
|-
| [[Ҡорбан байрамы]] 
| Kurban Bajrami 
| Мосолмандар [[Ураҙа байрамы|ураҙа-байрамдан]] һуң 70 көн үткәс билдәләй 
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.tirana.gov.al/?cid=1,31,1427 Bashkia Tiranë] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181114060144/http://www.tirana.gov.al/?cid=1,31,1427 |date=2018-11-14 }} {{Ref-sq}}
* [http://albaniatourism.info/bank-holidays-in-albania/ Holidays Albania in Bank] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160404201101/http://albaniatourism.info/bank-holidays-in-albania/ |date=2016-04-04 }} {{Ref-en}}

{{Европа по темам|байрамдары|Байрамдар|цвет=Албания}}

[[Категория:Албания мәҙәниәте]]
[[Категория:Илдәр буйынса байрамдар]]</text>
      <sha1>hsx5wbqkjfvi8i4vwki0wd3htkw56w3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәрәп яҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122771</id>
    <revision>
      <id>1303219</id>
      <parentid>1299467</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T15:15:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102472" sha1="4ecuh14bjmh30x4vry6vuziwkkut8d3" xml:space="preserve">{{Революция
| Название = Ғәрәп яҙы
| Изображение =
| Подпись = '''По часовой стрелке сверху слева:''' протестующие собираются на [[Площадь Тахрир|площади Тахрир]] в [[Каир]]е (в Египте); демонстранты маршируют по центральной улице [[Тунис (город)|Туниса]] (в Тунисе); политические диссиденты в [[Сана|Сане]] (в Йемене) требуют отставки президента; тысячи демонстрантов на [[Жемчужная площадь|Жемчужной площади]] в [[Манама|Манаме]] (в Бахрейне); сотни тысяч в [[Дамаск]]е (в Сирии); демонстранты в [[Аль-Байда|Аль-Байде]] (в Ливии).
| Место = ғәрәп донъяһы &lt;small&gt;(''см.&amp;nbsp;[[#Сводка протестов по странам|список стран]]'')
| Дата = 2010 йылдың 18 декабренән
| Причины = структура-демографик факторҙар,&lt;ref&gt;{{статья|автор=[[Коротаев А.В.]], Зинькина Ю. В. |ссылка=http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=271&amp;Itemid=1|заглавие=Египетская революция 2011 г.: структурно-демографический анализ|издание=Полис. Экстратекст.|год=2011|выпуск=1}}; [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=345&amp;Itemid=1 Ортокузенный брак и нестабильность на Ближнем Востоке. Йеменцы не были арабами до ислама. ''Наука 2.0'' 31 Августа 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922105810/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=345&amp;Itemid=1 |date=2013-09-22 }}.&lt;/ref&gt; авторитар режимдар, фәҡирлек, коррупция, кеше хоҡуҡтарын боҙоу, инфляция, клептократия, эшһеҙлек
| Цель = иҡтисади һәм сәйәси үҙгәрештәрҙән алып власты тулыһынса алмаштырыуға тиклем
| Итог =
| Организатор =
| Кем_организована =
| Движущая_сила =
| Число_манифестантов =
| Кто_подавлял = Яҡын Көнсығыш һәм Төньяҡ Африка илдәренең хөкүмәттәре 
| Погибшие = 400 000-дән 650 000-гәсә (халыҡ-ара баһа)
| Ранены =
| Арестованы =
}}
'''Ғәрәп яҙы''' ([[Ғәрәп теле|ғәр.]]الربيع العربي) — ғәрәп донъяһында 2011 йыл башында булып үткән ихтилалдар һәм сыуалыштар тулҡыны. Тәүге билдәләре 2010 йылда уҡ күренә&lt;ref&gt;Волнения в Западной Сахаре произошедшие в октябре 2010 называют частью арабской весны&lt;/ref&gt;. Түңкәрелештәр — [[Тунис]]та&lt;ref name=&quot;tropicpost&quot;&gt;{{Cite news|title=Middle East In Revolt|url=http://www.tropicpost.com/middle-east-in-revolt/|date=11 February 2011|accessdate=11 February 2011}}&lt;/ref&gt;, [[Мысыр]]ҙа&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2011/0211/Egypt-s-revolution-redefines-what-s-possible-in-the-Arab-world|agency=Christian Science Monitor|date=11 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Egypt's revolution redefines what's possible in the Arab world|first=Scott|last=Peterson}}&lt;/ref&gt; һәм [[Йемен]]дә&lt;ref&gt;{{Cite news|work=The New York Times|url=http://www.nytimes.com/2011/01/28/world/middleeast/28yemen.html|date=28 January 2011|title=Thousands in Yemen Protest Against the Government|first1=Nada|last1=Bakri|first2=J. David|last2=Goodman|postscript=&lt;!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to &quot;.&quot; for the cite to end in a &quot;.&quot;, as necessary. --&gt;{{inconsistent citations}}}}&lt;/ref&gt;; граждандар һуғышы — [[Ливия]]ла&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8344034/Libya-civil-war-breaks-out-as-Gaddafi-mounts-rearguard-fight.html|agency=The Telegraph|date=23 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Libya: civil war breaks out as Gaddafi mounts rearguard fight|first=Richard|last=Spencer|location=London|work=The Daily Telegraph}}&lt;/ref&gt; (режим ҡолай) һәм [[Сүриә]]лә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,753517,00.html|agency=Der Spiegel|date=28 March 2011|accessdate=12 June 2011|title='It Will Not Stop': Syrian Uprising Continues Despite Crackdown}}&lt;/ref&gt; (дауам итә); граждандар ихтилалы — [[Бахрейн]]да&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thestar.com/news/world/article/939631--death-turns-harmless-man-into-bahrain-uprising-s-martyr|agency=The Toronto Star|date=16 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Death turns ‘harmless man’ into Bahrain uprising’s martyr|first=Jesse|last=McLean|work=The Star}}&lt;/ref&gt;; күмәк кеше ҡатнашлығындағы болалар — [[Алжир]]ҙа&lt;ref&gt;{{cite news|agency=CBC News|title=Algeria protest draws thousands|url=http://www.cbc.ca/news/world/story/2011/02/12/algeria.html|date=12 February 2011|accessdate=12 June 2011}}&lt;/ref&gt;, [[Ираҡ]]та&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/24/AR2011022403117.html|agency=The Washington Post|date=25 February 2011|accessdate=12 June 2011|first=Stephanie|last=McCrummen|title=13 killed in Iraq's 'Day of Rage' protests}}&lt;/ref&gt;, [[Иордания]]ла&lt;ref&gt;{{cite news|date=28 January 2011|accessdate=12 June 2011|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/01/2011128125157509196.html|agency=Al Jazeera English|title=Thousands protest in Jordan}}&lt;/ref&gt;, [[Марокко]]ла&lt;ref name=&quot;afrol1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.afrol.com/articles/37175|title=Morocco King on holiday as people consider revolt|publisher=Afrol.com|year=2011|accessdate=1 February 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975R6x88|archivedate=2012-07-13}}&lt;/ref&gt; һәм Оманда&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://gulfnews.com/news/gulf/oman/one-dead-dozen-injured-as-oman-protest-turns-ugly-1.768789|agency=Gulf News|date=27 February 2011|accessdate=12 June 2011|first=Sunil|last=Vaidya|title=One dead, dozen injured as Oman protest turns ugly}}&lt;/ref&gt;; ваҡ-төйәк болалар [[Күвейт]]тә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=44476|agency=Middle East Online|date=20 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Kuwaiti stateless protest for third day}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222233321/http://www.middle-east-online.com/english/?id=44476 |date=22 February 2011 }}&lt;/ref&gt;, [[Ливан]]да&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://af.reuters.com/article/egyptNews/idAFLDE71Q08L20110227|title=Lebanon: Protests against Sectarian Political System|agency=Reuters|date=27 February 2011|accessdate=8 March 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111124030156/http://af.reuters.com/article/egyptNews/idAFLDE71Q08L20110227 |date=24 November 2011 }}&lt;/ref&gt;, [[Мавритания]]ла, [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нда&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465|title=Man dies after setting himself on fire in Saudi Arabia|publisher=BBC News|date=23 January 2011|accessdate=29 January 2011}}&lt;/ref&gt;, [[Судан]]да&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.presstv.ir/detail/160998.html|title=Sudan opposition leader arrested|publisher=Press TV|location=IR|date=19 January 2011|accessdate=29 January 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975S07BS|archivedate=2012-07-13}}&lt;/ref&gt;, [[Джибути]]ҙа&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[http://somalilandpress.com/people-in-djibouti-protest-againts-president-gelleh-19925 Somalilandpress: People in Djibouti protest against President Gelleh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028222114/http://somalilandpress.com/people-in-djibouti-protest-againts-president-gelleh-19925 |date=2020-10-28 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt; һәм [[Көнбайыш Сахара]]ла&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.afrol.com/articles/37450|agency=Afrol|date=27 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=New clashes in occupied Western Sahara}}&lt;/ref&gt; була. 2011 йылдың майында [[Израиль]] сигендәге бәрелештәрҙе лә Ғәрәп яҙы рухландыра&lt;ref&gt;{{cite news|agency=FOX News|url=http://www.foxnews.com/world/2011/06/06/israeli-troops-gird-for-more-syria-border-violence/|date=6 June 2011|accessdate=12 June 2011|title=Syria Blocks New Border Protest as Death Toll Rises to 23|publisher=Fox News}}&lt;/ref&gt;.

Сыуалыштар ваҡытында ризаһыҙлыҡ күрһәтеүҙең дөйөм ысулдары файҙаланыла: забастовкалар, демонстрациялар, митингылар; уларҙы ойоштороу, аралашыу һәм мәғлүмәт таратыу өсөн социаль медиа ҡулланыла&lt;ref name=&quot;cascading&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.miller-mccune.com/politics/the-cascading-effects-of-the-arab-spring-28575/|title=The Arab Uprising's Cascading Effects|publisher=Miller-mccune.com|date=23 February 2011|accessdate=27 February 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975Sah3g|archivedate=2012-07-13}}&lt;/ref&gt;. Демонстрацияларҙың күбеһенә ҡарата властар көс ҡуллана&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://uk.reuters.com/article/2011/05/22/uk-morocco-protests-idUKTRE74L2YU20110522|agency=Reuters|title=Many wounded as Moroccan police beat protestors|date=23 May 2011|accessdate=12 June 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110041056/http://uk.reuters.com/article/2011/05/22/uk-morocco-protests-idUKTRE74L2YU20110522 |date=10 January 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.irishtimes.com/newspaper/opinion/2011/0531/1224298143757.html|agency=The Irish Times|date=31 May 2011|accessdate=12 June 2011|title=Syria's crackdown|archiveurl=https://archive.is/WYB6|archivedate=8 September 2012|deadlink=404}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/stories/2011/03/16/501364/main20043683.shtml|agency=CBS News|date=16 March 2011|accessdate=12 June 2011|title=Bahrain troops lay siege to protesters' camp}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ хөкүмәт яҡлы ополчениены һәм контр-демонстранттарҙы ҡаршы ҡуя&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/0/10315/World/0/Syria-clampdown-on-protests-mirrors-Egypts-as-thug.aspx|agency=Ahram Online|date=19 April 2011|accessdate=12 June 2011|title=Syria clampdown on protests mirrors Egypt's as thugs join attcks}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/world/yemeni-government-supporters-attack-protesters-injuring-hundreds/2011/03/16/AB56R9g_story.html|agency=The Washington Post|date=17 March 2011|accessdate=12 June 2011|title=Yemeni government supporters attack protesters, injuring hundreds|first=Hakim|last=Almasmari}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2011/02/24/libya-protests-gaddafi-fo_n_827568.html|agency=The Huffington Post|date=24 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Libya Protests: Gaddafi Militia Opens Fire On Demonstrators}}&lt;/ref&gt;. Демонстранттар «Халыҡ режимдың ҡолауын теләй»&lt;ref name=&quot;наука2.0&quot;&gt;[http://polit.ru/article/2011/06/07/korotayev/ ПОЛИТ.РУ: Истоки и смысл арабской революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181126005515/http://polit.ru/article/2011/06/07/korotayev/ |date=2018-11-26 }} (стенограма)/[http://nauka2-0.rpod.ru/231234.html Теория социального взрыва — Наука 2.0] (аудиоверсия) — [//ru.wikipedia.org/wiki/Коротаев,_Андрей_Витальевич Андрей Коротаев]&lt;/ref&gt; ({{Lang-ar|الشعب يريد إسقاط النظام}}‎)&lt;ref name=&quot;slogan&quot;&gt;{{cite web|author=Uriel Abulof|url=http://www.huffingtonpost.com/uriel-abulof/what-is-the-arab-third-es_b_832628.html|title=What Is the Arab Third Estate?|publisher=The Huffington Post|date=10 March 2011|accessdate=1 May 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975TaZRS|archivedate=2012-07-13}}&lt;/ref&gt; тигән төп лозунг аҫтында эш итә.

== Күҙәтеү ==
Тотош Яҡын Көнсығыш һәм Төньяҡ Африка буйлап үткән протестар һәм демонстрациялар «ғәрәп яҙы»&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12339521|title=Egypt protests: an Arab spring as old order crumbles|publisher=BBC|date=2 February 2011|accessdate=9 March 2011|first=Roger|last=Hardy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.gosanangelo.com/news/2011/mar/08/arab-145spring-a-chance-for-us-to-rewrite-former/|title=Arab 'spring' a chance for U.S. to rewrite relationships|publisher=[[San Angelo Standard-Times]]|date=8 March 2011|accessdate=9 March 2011|first=Kate|last=Smith}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711113021/http://www.gosanangelo.com/news/2011/mar/08/arab-145spring-a-chance-for-us-to-rewrite-former/ |date=11 July 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/moisi62/English|title=An Arab Spring?|publisher=Project Syndicate|date=26 January 2011|accessdate=9 March 2011|first=Dominique|last=Moisi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thenation.com/article/158991/arab-spring|title=http://www.thenation.com/article/158991/arab-spring|publisher=[[The Nation]]|date=3 March 2011|accessdate=9 March 2011|first=Rashid|last=Khalidi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2011/mar/06/arab-spring-european-reply-labour|title=The Arab spring requires a defiantly European reply|work=The Guardian|location=UK|date=6 March 2011|accessdate=9 March 2011|first=Jackie|last=Ashley}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/03/arab_spring|title=Arab Spring – Who lost Egypt?|work=The Economist|date=1 March 2011|accessdate=9 March 2011}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ «ғәрәп яҙы һәм ҡышы»&lt;ref&gt;{{cite web|last=Miller|first=Aaron|title=What Is Israel’s Next Move In The New Middle East?|url=http://www.momentmag.com/moment/issues/2011/06/IsraelsNextMove.html|work=Moment Magazine|publisher=Moment Magazine|accessdate=5/6/2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975Vv1VO|archivedate=2012-07-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506055639/http://www.momentmag.com/moment/issues/2011/06/IsraelsNextMove.html |date=2011-05-06 }}&lt;/ref&gt;, «ғәрәп уяныуы»&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/2011/02/2011222121213770475.html}}{{cite news|url=http://www.americanthinker.com/2011/05/arab_awakening.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502195246/http://www.americanthinker.com/2011/05/arab_awakening.html |date=2013-05-02 }}&lt;/ref&gt;, «панғәрәп инҡилабы», «ғәрәп ихтилалдары»&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thenation.com/blog/158670/arab-uprisings-what-february-20-protests-tell-us-about-morocco}}&lt;/ref&gt; тигән атамалар алды, әммә протестарҙа ҡатнашыусылар араһында [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] түгелдәр ҙә була. Протестар 2010 йылдың октябрендә Көнбайыш Сахарала башлана, әммә ғәмәлдә [[Тунис]]та 2010 йылдың 18 декабрендә Мөхәммәт Буазизиҙың полиция коррупцияһына һәм ҡаты мөғәмәләгә ҡаршы протест рәүешендә үҙ-үҙен яндырыуынан башлана&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2011/01/22/world/africa/22sidi.html?pagewanted=1&amp;_r=1&amp;src=twrhp|title=Slap to a Man's Pride Set Off Tumult in Tunisia|work=The New York Times|date=22 January 2011|accessdate=1 February 2011|first=Kareem|last=Fahim}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Noueihed|first=Lin|url=http://uk.reuters.com/article/2011/01/19/uk-tunisia-protests-bouazizi-idUKTRE70I7TV20110119|title=Peddler's martyrdom launched Tunisia's revolution|agency=Reuters|place=UK|date=19 January 2011|accessdate=1 February 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209104243/http://uk.reuters.com/article/2011/01/19/uk-tunisia-protests-bouazizi-idUKTRE70I7TV20110119 |date=9 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. Тунистан һуң тәртипһеҙлектәр [[Алжир]], [[Иордания]], [[Мысыр]] һәм [[Йемен]]де&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/01/27/AR2011012702081.html|title=Inspired by Tunisia and Egypt, Yemenis join in anti-government protests|work=The Washington Post|date=27 January 2011|accessdate=1 February 2011|first=Sudarsan|last=Raghavan}}&lt;/ref&gt; солғай, шунан бүтән илдәргә лә тарала. Иң ойошҡан демонстрациялар йыш ҡына йома намаҙынан һуң башлана&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://arabnews.com/middleeast/article250370.ece|title=Yemenis square off in rival 'Day of Rage' protests|publisher=Arab News|date=3 February 2011|accessdate=6 February 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707154845/http://arabnews.com/middleeast/article250370.ece |date=7 July 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Police in south Yemen disperse 'day of rage' protests|publisher=Google|url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gXNO9M4Mutdc9jI1glhjbs3lX5eg|accessdate=13 February 2011|newspaper=Hosted news|agency=Agence Presse-France|date=11 February 2011|location=Aden, Yemen|archiveurl=http://web.archive.org/web/20111223070701/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gXNO9M4Mutdc9jI1glhjbs3lX5eg|archivedate=23 December 2011|deadlink=404}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=White|first=Gregory|title=Bahrain Now Bracing For Its Own Day Of Rage After Giving Every Family $2,660 Fails|url=http://www.businessinsider.com/bahrain-day-of-rage-2011-2|accessdate=13 February 2011|newspaper=Business Insider|date=13 February 2011}}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың майына инҡилаптар дүрт дәүләттең башлыҡтарын ҡолата. Тунистағы инҡилаптан һуң Тунис президенты Зинәләбиддин бин Али 2011 йылдың 14 ғинуарында Сәғүд Ғәрәбстанына ҡаса. Мысырҙа президент Хөсни Мөбәрәк халыҡтың 18 көнлөк акцияларынан һуң 2011 йылдың 11 февралендә, 30 йыллыҡ президентлығын тамам итеп, отставкаға китә. Ливия лидеры Муаммар Ҡаддафи 2011 йылдың 23 авгусында ҡолатыла һәм 2011 йылдың 20 октябрендә тыуған ҡалаһы Сиртта үлтерелә. Йемен президенты Али Абдулла Сәлих 2012 йылдың 27 февралендә власты сираттан тыш һайлауҙа һайланған яңы президентҡа тапшыра.

Төбәктәрҙәге тәртипһеҙлектәр осоронда ҡайһы бер лидерҙар етәкселек итеү мөҙҙәттәре тамамланғас отставкаға китәсәктәрен белдерә. Судан президенты Омар әл-Бәшир 2015 йылда кандидатураһын ҡуймаясағын әйтә&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.gulf-times.com/site/topics/article.asp?cu_no=2&amp;item_no=417637&amp;version=1&amp;template_id=37&amp;parent_id=17|title=Party: Bashir is not standing for re-election|agency=Gulf Times|date=22 February 2011|accessdate=22 February 2011}}&lt;/ref&gt;, Ираҡ премьер-министры Нури әл-Малик та (мөҙҙәте 2014 йылда бөтә) шуны уҡ белдерә&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://english.ruvr.ru/2011/02/05/43000042.html|title=Iraq PM plans no re-election|agency=Voice of Russia|date=5 February 2011|accessdate=27 February 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111044547/http://english.ruvr.ru/2011/02/05/43000042.html |date=11 January 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.alsumaria.tv/en/Iraq-News/1-60907-.html|title=Iraq angered protesters call for Maliki resignation|agency=Alsumaria|date=26 February 2011|accessdate=27 February 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925071202/http://www.alsumaria.tv/en/Iraq-News/1-60907-.html |date=25 September 2011 }}&lt;/ref&gt;. Иорданиялаға протестар король Абдулланың ике хөкүмәтте таратыуына сәбәп була&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-01/30/c_13712927.htm|title=Jordanians stage anti-gov't sit-in in Amman|publisher=Xinhua|date=30 January 2011|accessdate=13 April 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aljazeera2&quot;&gt;{{cite news|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/10/20111017113326931126.html|agency=Al Jazeera English|date=17 October 2011|accessdate=17 October 2011|title=Jordan's king 'appoints new prime minister'}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.reuters.com/article/2011/02/01/jordan-government-idUSLDE7101C620110201|title=Jordan king appoints new PM, government quits|agency=Reuters|date=1 February 2011|accessdate=2 February 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110204083047/http://www.reuters.com/article/2011/02/01/jordan-government-idUSLDE7101C620110201 |date=4 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. Йемен президенты Али Абдулла Сәлих 23 апрелдә 30 көндән отставкаға китәсәге тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2011/04/24/world/middleeast/24yemen.html?src=tptw|title=President of Yemen Offers to Resign for Immunity|work=The New York Times|date=23 April 2011|accessdate=24 April 2011|first=Robert F.|last=Worth}}&lt;/ref&gt;;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704677404576285473691028908.html?mod=googlenews_wsj|agency=The Wall Street Journal|date=26 April 2011|accessdate=27 April 2011|title=Yemen Protesters Accept Deal|first=Hakim|last=Almasmari}}&lt;/ref&gt; ләкин кире уйлай, ә инҡилап дауам иттерелә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.bloomberg.com/news/2011-05-01/yemen-accord-signing-has-been-postponed-gulf-official-says-2-.html|date=2 May 2011|accessdate=5 May 2011|title=Yemen Accord Signing Has Been Postponed, Gulf Official Says|first=Donna|last=Abu-Nasr|agency=Bloomberg}}&lt;/ref&gt;.

Протестарҙың геосәйәси эҙемтәләре дөйөм иғтибарҙы тарта&lt;ref&gt;{{cite web|author=AFP 27 January 2011|url=http://www.vancouversun.com/news/Unrest+across+Arab+world/4178175/story.html|title=Unrest across the Arab world|work=Vancouver Sun|location=Canada|date=28 January 1986|accessdate=29 January 2011|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20110131183904/www.vancouversun.com/news/Unrest+across+Arab+world/4178175/story.html|archivedate=2011-01-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131183904/http://www.vancouversun.com/news/Unrest+across+Arab+world/4178175/story.html |date=31 January 2011 }}&lt;/ref&gt;, хатта баш күтәреүселәрҙең ҡайһы берҙәре тыныслыҡ буйынса Нобель премияһына күрһәтелеүе ихтимал тип фараз ителә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.news24.com/World/News/Arab-protests-attract-Nobel-interest-20110131|title=Arab protests attract Nobel interest: News24: World: News|publisher=News24|date=31 January 2011|accessdate=8 February 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975WeAnQ|archivedate=2012-07-13}}&lt;/ref&gt;. Йемендән Тәвәкүл Ҡарман Ғәрәп яҙының мәшһүр лидеры булараҡ 2011 йыл өсөн тыныслыҡ буйынса Нобель премияһы бирелгән өс лауреаттың береһе була. {{Описанное изображение|float=none|width=700|image-width=700|image=Arab_Spring_map.svg|caption={{легенда|#00112b|Хөкүмәт ҡолатылған|inline}} {{легенда|#801000|Ҡораллы конфликт|inline}} {{легенда|#004a80|Граждандарҙың оҙайлы сыуалыштары һәм хөкүмәттә үҙгәрештәр|inline}} {{легенда|#00bff3|Протестар һәм хөкүмәттә үҙгәрештәр|inline}}&lt;br &gt;&lt;/div&gt;{{легенда|#d64400|Күмәк протестар|inline}} {{легенда|#eac27c|Ваҡ-төйәк протестар|inline}} {{легенда|#797979|Ғәрәп донъяһынан тыш протестар|inline}}|annotations={{описание|165|140|[[Алжирҙағы сыуалыштар (2010—2012)|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Алжир&lt;/span&gt;]]|font-size=14}} {{описание|300|140|[[Ливияла граждандар һуғышы|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Ливия&lt;/span&gt;]]|font-size=14}} {{описание|405|140|[[Мысырҙа инҡилап (2011)|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Египет&lt;/span&gt;]]|font-size=14}} {{описание|425|245|[[Судан]]|font-size=14}} {{описание|23|195|[[Мавритания]]|font-size=14}} {{описание|260|70|—[[Туниста инҡилап (2010—2011)|Тунис]]|font-size=14}} {{описание|100|78|[[Марокко]]|font-size=14}} {{описание|7|130|[[Көнбайыш Сахара|Западная&lt;br /&gt;Сахара]]|font-size=14}} {{описание|520|154|[[Сәғүд Ғәрәбстанында сыуалыштар (2011)|Саудовская Аравия]]|font-size=14}} {{описание|480|93|[[Иорданияла сыуалыштар (2011)|Иордания]]|font-size=14}} {{описание|420|72|[[Ливан]]—|font-size=14}} {{описание|390|88|[[Государство Палестина|Палестина]]—|font-size=14}} {{описание|480|52|[[Сүриәлә ихтилал (2011)|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Сирия&lt;/span&gt;]]|font-size=14}} {{описание|525|70|[[Ираҡта сыуалыштар (2011)|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Ирак&lt;/span&gt;]]|font-size=14}} {{описание|580|93|—[[Кувейт]]|font-size=14}} {{описание|615|120|—[[Бахрейнда сыуалыштар (2011)|Бахрейн]]|font-size=14}} {{описание|655|160|[[Оманда сыуалыштар (2011)|Оман]]|font-size=14}} {{описание|580|230|[[Йемендә ихтилал (2011)|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Йемен&lt;/span&gt;]]|font-size=14}}}}
* Илдәр буйынса протест белдереүҙәр исемлеге
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; margin-bottom: 18px;&quot;
!
Сыуалыштар башы
!
Ил
!
Сыуалыштар ахыры
!
Протест төрҙәре
!
Эҙемтәләре
!
Һәләк булғандарҙың һаны
|-
|
2010 йылдың 17 декабре
|
{{flagicon|Tunisia}} Тунис
|
2011 йылдың 14 ғинуары
|
Мөхәммәт Буазизиҙың үҙ-үҙен яндырыуы;
күмәк демонстрациялар; дөйөм халыҡ протесы; офистарға һәм биләмәләргә һөжүм
|
Хөкүмәтте ҡолатыу;
президент Бен Али ғаиләһе менән илдән ҡаса (2011 йылдың 14 ғинуары)
|
219&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12335692 Tunisia protests against Ben Ali left 200 dead, says UN], BBC, February 1, 2011. {{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=4 dead in Tunisia after renewed violence|url=http://www.ctv.ca/CTVNews/World/20110226/tunisia-protests-110226/|publisher=CTV News|date=27 February 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228184118/http://www.ctv.ca/CTVNews/World/20110226/tunisia-protests-110226/ |date=28 February 2011 }}&lt;/ref&gt;
|-
|
2010 йылдың 28 декабре
|
{{flagicon|Algeria}} Алжир
|
2011 йылдың 24 феврале
|
Күмәк демонстрациялар
|
Президент 19 йыл дауам иткән ғәҙәттән тыш хәлде бөтөрөү тураһында иғлан итә (2011 йылдың 3 феврале)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Algeria to lift emergency powers'|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112315364175524.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975dfsJy|archivedate=2012-07-13|lang=en|publisher=Al-Jazeera|date=2011-02-03|accessdate=2011-02-03}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwBOQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwBOQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Al-Jazeera&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwBOQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(2011-02-03).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwBOQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112315364175524.html Тәүге сығанаҡтан] архивланған 13 июль 2012.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwBOQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;3 февраль 2011 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
|
8&lt;ref&gt;[http://www.bloomberg.com/news/2011-01-25/egyptian-policeman-two-people-killed-in-cairo-protest-inspired-by-tunisia.html Obama Poised to Step Up Criticism of Mubarak If Crackdown Is Intensified — Bloomberg]&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 13 ғинуары
|
{{Флаг|Ливия|1977}} Ливия
|
2011 йылдың 20 октябре
|
Ливия башлығының 40 йыл идара итеүенә ҡаршы бөтә ил буйлап барған протестар артынан граждандар һуғышы һәм интервенция башлана&lt;ref name=&quot;lenta libyan&quot;&gt;[http://lenta.ru/story/libyaun/ Lenta.ru: В мире: Гражданская война в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314151837/http://lenta.ru/story/libyaun/ |date=2011-03-14 }}&lt;/ref&gt;
|
Муаммар Ҡаддафиҙы үлтереү; властың Күсмә милли советҡа күсеүе&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/04/10/constitution/ Сторонники Каддафи написали конституцию]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/04/20/election/ Режим Каддафи согласился провести свободные выборы]&lt;/ref&gt;
|
50.000&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Al menos 50,000 personas han muerto en Libia, aseguran los  rebeldes|url=http://mexico.cnn.com/mundo/2011/08/30/al-menos-50000-personas-han-muerto-en-libia-aseguran-los-rebeldes|date=31 August 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 14 ғинуары
|
{{flagicon|Jordan}} Иордания
|

|
Ваҡ-төйәк протестар
|
Король Абдулла II хөкүмәтте тарата (2011 йылдың 1 феврале)
|
2&lt;ref name=&quot;khaberni.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://khaberni.com/more.asp?ThisID=52120&amp;ThisCat=1|title=خبرني :&amp;#124;نبض الشارع : توقيف 21 شخصا على خلفية احداث الداخلية|publisher=Khaberni.com|accessdate=28 October 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975emaDq|archivedate=2012-07-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819104533/http://khaberni.com/more.asp?ThisID=52120&amp;ThisCat=1 |date=2011-08-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Jordan protest turns violent|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/201121821116689870.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975fjUH3|archivedate=2012-07-13|work=Al Jazeera|accessdate=28 October 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 17 ғинуары
|
{{Флаг|Мавритания}} [[Мавритания]]
|
2011 йылдың 17 ғинуары
|
Үҙ-үҙен яндырыу
|

|
3&lt;ref&gt;{{Флаг|Mauritania}}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 17 ғинуары
|
{{Флаг|Sudan}} [[Судан]]
|

|
Ваҡ-төйәк протестар, Көньяҡ Судандың бойондороҡһоҙлоғо тураһында референдум
|
Көньяҡ Судандың бойондороҡһоҙлоғон таныу
|
1&lt;ref&gt;[http://uk.reuters.com/article/2011/01/31/uk-sudan-protests-idUKTRE70U21620110131 Sudanese student dies after protests-activists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209104317/http://uk.reuters.com/article/2011/01/31/uk-sudan-protests-idUKTRE70U21620110131 |date=2011-02-09 }}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 17 ғинуары
|
{{Флаг|Оман}} Оман
|

|
Протестар, сыуалыштар
|
Солтан вәкәләттәренең бер өлөшөн парламентҡа тапшыра&lt;ref name=&quot;autogenerated20130214-1&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2011/03/110313_rn_oman_parliament.shtml BBC Russian — Лента новостей — Султан Омана передаст после протестов часть полномочий парламенту]&lt;/ref&gt;
|
6&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/20112288422610894.html Protesters defy crackdown in Oman — Middle East — Al Jazeera English]&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 18 ғинуары
|
{{flagicon|Yemen}} Йемен
|

|
Хөкүмәттең президент сәйәсәте менән риза түгеллеге&lt;ref name=&quot;09SANAA2279&quot;&gt;Bryan, Angie.&amp;#x20;[http://wikileaks.ch/cable/2009/12/09SANAA2279.html Yemeni tribal leader: for Saleh, Saudi involvement in Sa’ada comes not a moment too soon]&amp;#x20; (инг.), ''[[WikiLeaks]]'' (28 December 2009).&amp;#x20;&lt;small&gt;31 ғинуар 2011 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
күмәк демонстрациялар&lt;ref name=&quot;Irish Times breaking26&quot;&gt;{{Cite news|title=Yemenis in anti-president protest|url=http://www.irishtimes.com/newspaper/breaking/2011/0127/breaking26.html|publisher=[[Irish Times]]|date=January 27, 2011|language=en|archiveurl=https://archive.is/zGN6|archivedate=December 4, 2012}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxcxmwBSo&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;, &lt;/span&gt;''[[Irish Times]]'' &lt;span id=&quot;cxcxmwBSo&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(January 27, 2011).&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NADA BAKRI&quot;&gt;{{Cite news|title=Thousands in Yemen Protest Against the Government|first=NADA|last=BAKRI|url=http://www.nytimes.com/2011/01/28/world/middleeast/28yemen.html|publisher=The New York Times|date=27 Jan 2011|language=en}}&lt;/ref&gt;
|
Президент вәкәләттәрҙе ил вице-президентына тапшырыу тураһында указға ҡул ҡуя (2011 йылдың 23 ноябре)&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Yemen President Ali Abdullah Saleh 'to quit in 2013'|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12343166|publisher=BBC News|date=2011-02-02|accessdate=2011-02-02|language=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975hkZC7|archivedate=2012-07-13}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwBSo&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;, &lt;/span&gt;''BBC News'' &lt;span id=&quot;cxmwBSo&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(2&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwBSo&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;February 2011).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwBSo&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;2 февраль 2011 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
|
1500&lt;ref name=&quot;2,000killed&quot;&gt;[http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5h-RahixpQufEQj9Qg3oUxpYourDA?docId=8bb4ea3a38954ebd9d1a25afd4c56278 Yemen says more than 2,000 killed in uprising]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 21 ғинуары
|
{{Флаг|Saudi Arabia}} [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]
|

|
Үҙ-үҙен яндырыу&lt;ref name=&quot;saudi&quot;&gt;{{Cite web|title=Man dies after setting himself on fire in Saudi Arabia|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975jDDc5|archivedate=2012-07-13|lang=en|publisher=BBC News|date=23 January 2011|accessdate=23 January 2011}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxcxcite_ref-2.2C000killed_75-0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxcxcite_ref-2.2C000killed_75-0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; BBC News&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxcxcite_ref-2.2C000killed_75-0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(23 January 2011).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxcxcite_ref-2.2C000killed_75-0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465 Тәүге сығанаҡтан] архивланған 13 июль 2012.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxcxcite_ref-2.2C000killed_75-0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;23 ғинуар 2011 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
демонстрациялар&lt;ref name=&quot;Montreal&quot;&gt;{{Cite web|title=Flood sparks rare action|url=http://www.montrealgazette.com/news/Flood+sparks+rare+action/4189873/story.html|archiveurl=http://web.archive.org/20110201053307/www.montrealgazette.com/news/Flood+sparks+rare+action/4189873/story.html|archivedate=2011-02-01|lang=en|publisher=Montreal Gazette|date=29 January 2011|accessdate=29 January 2011}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxcxmwBVU&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxcxmwBVU&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Montreal Gazette&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxcxmwBVU&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(29 January 2011).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxcxmwBVU&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.montrealgazette.com/news/Flood+sparks+rare+action/4189873/story.html Тәүге сығанаҡтан] архивланған 1 февраль 2011.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxcxmwBVU&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;29 ғинуар 2011 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
|
[[Ғабдулла ибн Ғәбдел Ғәзиз әс-Сәғүд|Абдулла ибн Әбделғәзиз әс-Сәғүд]], Сәғүд Ғәрәбстанының короле, социаль түләүҙәргә 16 миллиард доллар бүлергә вәғәҙә итә&lt;ref&gt;[http://news.yahoo.com/s/csm/20110223/wl_csm/365206 Saudi Arabia’s King Abdullah promises $36 billion in benefits] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228141743/http://news.yahoo.com/s/csm/20110223/wl_csm/365206 |date=2011-02-28 }}&lt;/ref&gt;
|
10&lt;ref name=&quot;saudi_selfimmo65yr&quot;&gt;{{Cite news|title=Man dies after setting himself on fire in Saudi Arabia|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465|work=BBC News|date=23 January 2011|accessdate=23 January 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DPA_Abdul-Ahadwas&quot;&gt;{{Cite news|title=Report: Saudi Facebook activist planning protest shot dead|url=http://www.monstersandcritics.com/news/middleeast/news/article_1623088.php/Report-Saudi-Facebook-activist-planning-protest-shot-dead|work=[[Monsters and Critics]]|date=2 March 2011|accessdate=2 March 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/5wtRzehxX|archivedate=2 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HRW_Dec2011_protests&quot;&gt;{{Cite news|title=Saudi Arabia: Renewed Protests Defy Ban|url=http://www.hrw.org/news/2011/12/30/saudi-arabia-renewed-protests-defy-ban|work=BBC News|publisher=[[Human Rights Watch]]|date=30 December 2011|accessdate=2012-01-07|archiveurl=http://www.webcitation.org/64VGNirip|archivedate=2012-01-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AJE_Issam_Moh_Abd&quot;&gt;{{Cite news|title=Saudi forces clash with protesters in Qatif|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012113143917567124.html|work=[[Al Jazeera]]|date=13 January 2012|accessdate=2012-01-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/64flMehoW|archivedate=2012-01-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;presstv_alAbdel_26Jan2012&quot;&gt;{{Cite news|title=Saudi forces kill another protester|url=http://www.presstv.ir/detail/223279.html|work=[[Press TV]]|publisher=[[Human Rights Watch]]|date=27 January 2012|accessdate=2012-01-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/650sx7m9q|archivedate=2012-01-27}}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 25 ғинуары
|
{{flagicon|Egypt}} Мысыр
|
2011 йылдың 11 феврале
|
Күмәк протестар һәм ихтилалдар
|
Хөкүмәт алмашыныу (2011 йылдың 29 ғинуары);
Хөсни Мөбәрәктең президент посынан отставкаға китеүе (2011 йылдың 11 феврале)&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;[http://lenta.ru/news/2011/02/11/mubarak1/ Лента.]&lt;/ref&gt;
|
887&lt;ref&gt;{{Cite web|title=846 killed in Egypt uprising|url=http://www.haaretz.com/news/international/government-fact-finding-mission-shows-846-killed-in-egypt-uprising-1.356885|archiveurl=http://web.archive.org/20110423023923/www.haaretz.com/news/international/government-fact-finding-mission-shows-846-killed-in-egypt-uprising-1.356885|archivedate=2011-04-23|date=20 April 2011|accessdate=20 April 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ndtv.com/article/world/egypt-protests-death-toll-rises-to-41-152899 Egypt protests: Death toll rises to 41]&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 26 ғинуары
|
{{Флаг|Syria}} Сүриә
|
дауам итә
|
Үҙ-үҙен яндырыу, күмәк протестар, сыуалыштар
|
Президент 48 йыллыҡ ғәҙәттән тыш хәлде бөтөрөү тураһында белдерә
|
100 000&lt;ref name=&quot;oneyearlater&quot;&gt;{{Флаг|Morocco}}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 20 феврале
|
{{Флаг|Morocco}} [[Марокко]]
|
2011 йылдың 20 феврале
|
Үҙ-үҙен яндырыу, протестар&lt;ref&gt;[http://online.wsj.com/article/SB10001424052748703498804576156180408970252.html Region’s Protests Spread to Morocco — WSJ.com]&lt;/ref&gt;
|
Марокко короле Мөхәммәт VI халыҡҡа телмәр менән мөрәжәғәт итә, тамырҙан конституция реформаһы үткәрергә вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;[http://lenta.ru/news/2011/03/10/maroc/ Король Марокко пообещал народу конституционную реформу]&lt;/ref&gt;
|
9&lt;ref&gt;[http://eagainst.com/articles/yemen-death-toll-there-at-11-morocco-thousands-march-for-reform/ Yemen: Death Toll There at 11, Morocco: Five pro-democracy protesters dead | Eagainst.com — Autonomy against Barbarism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223051229/http://eagainst.com/articles/yemen-death-toll-there-at-11-morocco-thousands-march-for-reform/ |date=2011-02-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lawyers-law.com/man-beaten-to-death-by-police-at-teachers-protest-in-rabat-morocco-march-26th-2011 Man beaten to death by Police at Teachers Protest in Rabat, Morocco.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713192251/http://lawyers-law.com/man-beaten-to-death-by-police-at-teachers-protest-in-rabat-morocco-march-26th-2011/ |date=2011-07-13 }}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 1 феврале
|
{{Флаг|Джибути}} [[Джибути]]
|
2011 йылдың 1 феврале
|
Ваҡ-төйәк протестар
|

|
2&lt;ref&gt;[http://harowo.com/2011/02/27/mass-arrests-stopped-further-djibouti-protests/ Mass arrests stopped further Djibouti protests] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110305000301/http://harowo.com/2011/02/27/mass-arrests-stopped-further-djibouti-protests/ |date=2011-03-05 }}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 13 феврале
|
{{Флаг|Сомали}} [[Сомали]]
|

|
Ваҡ-төйәк протестар
|

|
5&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/2011/02/16/world/africa/16briefs-Somalia.html?_r=1 Somalia — Government Forces Fire on Demonstrators, Killing 5 — NYTimes.com]&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 4 феврале (рәсми ҡараштан 14 февралдә)
|
{{Флаг|Бахрейн}} Бахрейн
|

|
Протестар, сыуалыштар
|
Король Хәмәт дәүләттең һәр ғаиләгә 1000 динар (79 500 һум) түләйәсәге тураһында иғлан итә (11 февралдә)
|
86&lt;ref&gt;Check [//ru.wikipedia.org/wiki/Casualties_of_the_2011-2012_Bahraini_uprising Casualties of the 2011—2012 Bahraini uprising] for comprehensive list&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 10 феврале
|
{{Флаг|Ирак}} Ираҡ
|

|
Демонстрациялар
|

|
35&lt;ref name=&quot;wpdayofrage&quot;&gt;{{Флаг|Kuwait}}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 18 феврале
|
{{Флаг|Кувейт}} Күвейт
|

|
Ваҡ-төйәк протестар
|
Күвейт властары дәүләт хеҙмәтендәгеләрҙең эш хаҡын, студенттарҙың стипендияларын арттыра, шулай уҡ ерле күвейттәргә гранттар тарата&lt;ref&gt;[http://www.dni.ru/economy/2011/2/16/207535.html Кувейт раздал жителям $4 миллиарда] 16.02.2011&lt;/ref&gt;
|
0
|-
| 2011 йылдың 26 феврале
| [[Файл:Flag_of_the_Sahrawi_Arab_Democratic_Republic.svg|24x24пкс]] Көнбайыш Сахара
| Ваҡ-төйәк протестар, сыуалыштар
| 56
|-
| 2011 йылдың 27 феврале
| {{Флаг|Lebanon}} [[Ливан]]
| Ваҡ-төйәк протестар
| 17
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | Һәләк булғандар бөтәһе:
| ''''' 150 000-дән ашыу '''''
|}

== Заманса аралашыу сараларын һүндереү ==
Заманса бәйләнеш саралары аша ойоштороу мөмкинлектәренең ни тиклем ҙур булыуын аңлағас, [[Тунис]] властары &quot;[[Йәнле Көндәлек]]&lt;nowiki/&gt;&quot;тә һәм Twitter микроблогинг селтәрендәге хәбәрҙәрҙе юйҙыра.

Мысырҙа эре провайдерҙар (Etisalat Misr, Link Egypt, Telecom Egypt и Vodafone/Raya) Интернетты тулыһынса, мобиль элемтәне өлөшләтә һүндерә&lt;ref&gt;[http://www.bfm.ru/articles/2011/01/28/egipet-ster-sebja-s-internet-karty-mira.html ''Египет стёр себя с интернет-карты мира'', BFM.ru, 28.01.2011.]&lt;/ref&gt;. «Google» компанияһы [[Мысыр]] халҡына Twitter селтәрендә мобиль элемтә аша тауышлы хәбәрҙәр тапшырыу мөмкинлеген бирә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/02/110201_egypt_tahrir_protest.shtml ''В крупных городах Египта проходит «протест миллионов»'', Би-Би-Си, 01.02.2011]&lt;/ref&gt;. [[Ливия]] ла 19 февраль төнөнә Интернетты һүндерә.

== Илдәр буйынса ==

=== Тунис ===
Туниста [[2011 йыл|2011 йылдың]] [[14 ғинуар]]ында президент Зинәләбиддин бин Али илдән ҡасҡас, сыуалыштар инҡилапҡа әүерелә.

=== Алжир ===
[[Файл:Emeute_à_Blida_khazrouna.jpg|справа|мини|250x250пкс|Блидала (Алжир) боласыларҙың полиция менән бәрелеше, [[8 ғинуар]] [[2011 йыл]]]]
'''2011 йылдың 3 февралендә '''Алжир президенты Әбделғәзиз Бутефлика яҡын арала сәйәси реформалар башланасағы — 1992 йылда индерелгән ғәҙәттән тыш хәлде бөтөрөү, партияларға радио аша сығыш яһарға рөхсәт итеү, тыныс демонстрациялар үткәрергә рөхсәт биреү (Алжир ҡалаһынан тыш) — тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/02/03/algiers/ Lenta.ru: Ближний Восток: Президент Алжира объявил о начале политических реформ]&lt;/ref&gt;.

=== Иордания ===
[[2011 йыл|2011 йылдың]] [[1 февраль|1 февралендә]] Иордания короле Абдулла II оппозиция талабы буйынса Самир әл-Рифаи хөкүмәтен отставкаға ебәрә&lt;ref&gt;[http://www.vedomosti.ru/politics/news/1201520/korol_iordanii_otpravil_v_otstavku_pravitelstvo Ведомости: Король Иордании отправил в отставку правительство]&lt;/ref&gt;. Король протестарҙы финанстар өҫтәү юлы менән дә һүндерергә тырыша. 2011 йылда ул дәүләт хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡтарын арттырыуға һәм бензин, көндәлек тауарҙар хаҡтарын көйләүгә 0,5 миллиард доллар бүлә (аҡсаның бер өлөшөн АҠШ менән [[Европа берләшмәһе]] бирә)&lt;ref&gt;Крылов А. В. Особенности демократических реформ в Иордании // Вестник МГИМО Университета. — 2013. — № 2 (29). — С. 117—118&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, 2011 йылда Иордания [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нан 1,6 миллиард долларлыҡ ярҙам ала&lt;ref&gt;Крылов А. В. Особенности демократических реформ в Иордании // Вестник МГИМО Университета. — 2013. — № 2 (29). — С. 118&lt;/ref&gt;.

=== Йемен ===
[[Йемен]] парламентында сығыш яһап, президент Али Абдулла Сәлих [[2013 йыл]]да мөҙҙәте тулыу менән власта ҡалырға йә уны улына тапшырырға йыйынмауы тураһында белдерә&lt;ref&gt;[http://rus.newsru.ua/world/02feb2011/emen_scared.html NEWSru.ua: Президент Йемена пообещал, что не будет баллотироваться на новый срок, но «День гнева» там всё же пройдёт]&lt;/ref&gt;. Ләкин халыҡ баҫымы аҫтында Сәлих президент һайлауын 2011 йыл аҙағына тиклем үткәрергә һәм отставкаға китергә тәҡдим итә, ләкин оппозиция уның кисекмәҫтән отставкаға сығыуын талап итә. Шул уҡ ваҡытта Йемендә Сәлих яҡлыларҙың да демонстрациялары үтә.

2011 йылдың 23 ноябрендә Сәлих власты вице-президентҡа тапшыра.

=== Мысыр ===
[[Файл:Egyptian_Army_M60_tank_in_Tahrir_Square.jpg|справа|мини|250x250пкс|2011 йылдың [[29 ғинуар]]ында Ҡаһирәлә Таһрир майҙаны эргәһендә танк]]
Кешеләр түбән тормош кимәленә ҡаршы протест белдерә һәм президенттың отставкаға сығыуын талап итә. [[2011 йыл]]дың [[29 ғинуар]]ында президент Хөсни Мөбәрәк хөкүмәтте тарата&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/01/29/mubarak/ Мубарак распустил правительство Египта]&lt;/ref&gt;. [[1 февраль|1 февралдә]] халыҡҡа ашығыс мөрәжәғәтендә [[Мысыр]] президенты 2011 йылдың көҙөнә тәғәйенләнгән киләһе президент һайлауҙа ҡатнашмаясағын белдерә. Шулай уҡ конституцияның президентлыҡҡа кандидатуралар тәҡдим итеү механизмы һәм һайлау процедураһы һүрәтләнгән 76-сы һәм 77-се статьяларын үҙгәртеүҙе яҡлап сыға&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/01/02/2011/536657.shtml РБК: Президент Египта не будет участвовать в следующих выборах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202222951/http://top.rbc.ru/politics/01/02/2011/536657.shtml |date=2011-02-02 }}&lt;/ref&gt;.

Moody’s халыҡ-ара агентлығы Мысырҙың бурыс йөкләмәләре буйынса рейтингтарын «Ва1» кимәленән «Ва2» кимәленә тиклем түбәнәйтә; шулай уҡ рейтингтар буйынса прогноз да үҙгәрә: «тотороҡло» урынына &quot;кире&quot;гә әйләнә&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/finance/31jan2011/oil.html NEWSru.com: События в Египте приблизили нефть вплотную к 100 долларам за баррель]&lt;/ref&gt;.

10 февралдә Мөбәрәк президент вәкәләттәренең бер өлөшөн вице-президент Омар Сөләймәнгә тапшыра&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Defiant Mubarak refuses to resign|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/2011210172519776830.html|publisher=[[Al-Jazeera]]|date=10.02.2011|language=en}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwBcc&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;, &lt;/span&gt;''[[Al-Jazeera]]'' &lt;span id=&quot;cxmwBcc&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(10.02.2011).&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;, был хаҡта халыҡҡа телевидение аша мөрәжәғәттә белдерә, шунан һуң 11 февралдә отставкаға китә. Артабан ул йортона бик аҫтына ултыртыла&lt;ref&gt;[http://podrobnosti.ua/criminal/2011/03/28/760808.html Экс-президента Египта Мубарака арестовали | Новости.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110914032659/http://podrobnosti.ua/criminal/2011/03/28/760808.html |date=2011-09-14 }}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 1—4 декабрендә Мөхәммәт Мурсиҙың власты үҙ ҡарамағында ғына тотоуына ҡаршы мысыр халҡының протестары көсәйә. 5 һәм 6 декабрҙә халыҡ, протестар, стачкалар ойоштороп һәм «Молотов коктейле» — яндырғыс матдәле шешәләр — ҡулланып, полиция менән бәрелешә. Дүрт кеше ҡорбан була&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=976634&amp;tid=87353 Жертвами уличных боев в Египте стали уже четыре человека | Вести.]&lt;/ref&gt;.

2013 йылдың 3 июлендә Мысырҙа ил президенты Мөхәммәт Мурсиға ҡаршы оҙайлы протест ғәмәлдәренән һуң Мысырҙың оборона министры Абдул Фәтәх әл-Сиси президенттың ҡолатылыуы&lt;ref&gt;[http://ria.ru/arab_eg/20130703/947458166.html Армия Египта уведомила Мурси, что он больше не является президентом]&lt;/ref&gt; һәм конституцияның ғәмәлдә булыуы туҡтатып торолоуы хаҡында иғлан итә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Египетская армия сместила Мухаммеда Мурси и приостановила действие Конституции|url=http://russian.rt.com/article/11735|publisher=[[Russia Today]]|date=3 июля 2013|accessdate=2013-07-03}}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың 25 ғинуары. Мысырҙа 2011 йылдың 25 ғинуарында булған инҡилаптың йыллығын билдәләүгә арналған демонстрациялар барышында унда ҡатнашыусыларҙың полиция менән бәрелештәре ваҡытында 49 кеше һәләк булды, тип хәбәр итә Франс Пресс агентлығы&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/16661141/?frommail=1 Почти 50 человек стали жертвами столкновений в Египте — Новости Политики — Новости Mail.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312135703/https://news.mail.ru/politics/16661141/?frommail=1 |date=2017-03-12 }}&lt;/ref&gt;.

=== Мавритания ===
[[2011 йыл]]дың [[17 ғинуар]]ында [[Мавритания]] баш ҡалаһы Нуакшотта генерал Мөхәммәт үлд Әбделғәзиз режимы менән ризаһыҙлығын белдереп, бер ир үҙенә-үҙе ут төртә. 43 йәшлек Яҡуп үлд Даһуд иртән автомобилен Мавритания Сенатының бинаһы алдына ҡуя ла машина эсендә ултырған көйө, өҫтөнә яныусан матдә һибеп, ут төртә. Полиция тиҙ килеп етә — ут тиҙ генә һүндерелеп, бите һәм тәне ныҡ бешкән ир дауаханаға илтелә. Һаулығының торошо тураһында мәғлүмәт бирелмәй. Журналистар әйтеүенсә, Даһуд үҙен-үҙе яндырырғандан бер нисә минут элек ниәте тураһында уларға шылтыратып хәбәр иткән. Даһуд журналистарға «илдәге сәйәси хәл менән риза түгеллген һәм идара итеүсе режимға ҡаршы сығыуын» белдергән. Мавританияға 2008 йылдың авгусында хәрби түңкәрелеш ваҡытында илдә власты ҡулына эләктергән һәм 2009 йылдың июлендә Мавритания Ислам Республикаһының президенты итеп һайланған генерал Мөхәммәт үлд Әбделғәзиз идара итә&lt;ref&gt;[http://www.leparisien.fr/flash-actualite-monde/mauritanie-mecontent-du-regime-un-homme-s-immole-par-le-feu-a-nouakchott-17-01-2011-1231257.php Mauritanie: mécontent du régime, un homme s’immole par le feu à Nouakchott — Flash actualité — Monde — 17/01/2011 — leParisien.fr] {{Webarchive|url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110224002345/http://www.leparisien.fr/flash-actualite-monde/mauritanie-mecontent-du-regime-un-homme-s-immole-par-le-feu-a-nouakchott-17-01-2011-1231257.php |date=2011-02-24 }}&lt;/ref&gt;.

=== Марокко ===
2011 йылдың 20 февралендә Facebook аша протестарға саҡырыу таратыла.
20 февралдә [[Марокко]] ҡалаларында король власын сикләү, социаль мәсьәләләрҙе хәл итеү талаптары менән тыныс демонстрациялар үтә.

=== Көнбайыш Сахара ===
26 февралдә Дахла ҡалаһында протест акцияһы үтә. Сыуалыштарҙа 2 кеше һәләк була, 100-ләбе яралана.&lt;ref&gt;[http://www.magharebia.com/cocoon/awi/xhtml1/en_GB/features/awi/features/2011/02/28/feature-01 Riots erupt after Western Sahara concert (Magharebia.com)]&lt;/ref&gt;

5 мартта ҡасаҡтар лагерында 200 кеше тыныс протест күрһәтеүҙә ҡатнаша.&lt;ref&gt;[http://www.afrol.com/articles/37529 afrol News — Peaceful Western Sahara anti-government protests]&lt;/ref&gt;

=== Ливан ===
27 февралдә [[Ливан]]дың баш ҡалаһы [[Бәйрүт]]тә күп кешеле демонстрация үтә, конфессионализмды, йәғни дәүләт власын йәмғиәттең дини общиналарға бүленеүенә ҡарап ойоштороуҙы, бөтөрөү талабы ҡуйыла. Марш Facebook социаль селтәре аша ойошторола.&lt;ref&gt;[http://www.svobodanews.ru/archive/ru_news_zone/20110227/17/17.html?id=2322483 Новости — Радио Свобода © 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309140516/http://www.svobodanews.ru/archive/ru_news_zone/20110227/17/17.html?id=2322483 |date=2011-03-09 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://af.reuters.com/article/egyptNews/idAFLDE71Q08L20110227 Lebanese protest against sectarian political system | News by Country | Reuters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111124030156/http://af.reuters.com/article/egyptNews/idAFLDE71Q08L20110227 |date=2011-11-24 }}&lt;/ref&gt;

13 мартта тиҫтәләрсә мең кеше Бәйрүттә Ғазаплылар майҙанындағы митингыла ҡатнаша. Митинг «эрбет инҡилабының» алты йыллығы уңайынан ойошторола. Был инҡилап Сүриә ғәскәрҙәрен Ливандан ҡыуып сығара. Манифестанттар радикаль шиғый төркөмө &quot;Хезболла&quot;ның, ҡорал һалып, Ливан армияһына ҡушылыуын талап итә.&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/5495035/ Митингующие в Бейруте требуют разоружить «Хизболлу» — Новости Политики.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111104955/http://news.mail.ru/politics/5495035/ |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;

=== Оман ===
Оманда протест күрһәтергә сыҡҡан 200-ләп кеше 2011 йылдың 17 ғинуарында эш хаҡын күтәреү, тормош кимәлен яҡшыртыу талаптарын ҡуя. Сыуалыштар Оманды «сәйәси яҡтан тотороҡло һәм һүлпән ил» тип баһалаған репортёрҙарҙы бик аптырата&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Oman protestors call for fight against corruption - Culture &amp; Society|url=http://www.arabianbusiness.com/oman-protestors-call-for-fight-against-corruption--374524.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975kTa0a|archivedate=2012-07-13|publisher=ArabianBusiness.com|accessdate=2011-01-29}}&lt;/ref&gt;. 19, 26 февралдә акциялар үтә. Солтан Ҡабул бин Сәйет хөкүмәткә үҙгәрештәр индерә, 6 кешене урынынан ала. 27 февралдәге акцияларҙа 2 кеше һәләк була. 28 февралдә, властарҙың 6 кешене һәләк итеп, демонстрацияны баҫтырыуына ҡаршы асыулы манифестанттар сыға.
13 мартта Ҡабус бин Сәйет закондар сығарыу советының закондар сығарыу һәм көйләү вәкәләттәренән эйә булыуы, илдең төп законынан үҙгәрештәр индереү өсөн комитет ойоштороу тураһында указ сығара.&lt;br /&gt;

=== Сәғүд Ғәрәбстаны ===
21 ғинуарҙы 65 йәшлек бер ир Джизан провинцияһы Самта ҡалаһында үҙен-үҙе яндырыуы һөҙөмтәһендә һәләк була. Был, моғайын, [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нда кемдең дә булһа үҙ-үҙен яндырыуҙың беренсе билдәле осрағы булғандыр&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{Cite web|title=Man dies after setting himself on fire in Saudi Arabia|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975jDDc5|archivedate=2012-07-13|publisher=BBC News|date=23 January 2011|accessdate=23 January 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;saudi2&quot;&gt;{{Cite web|title=Man dies in possible first self-immolation in Saudi|url=http://sundaytimes.lk/world-news/4231-man-dies-in-possible-first-self-immolation-in-saudi|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975qNdOU|archivedate=2012-07-13|author=Mohideen Mifthah|publisher=The Sunday Times, http://sundaytimes.lk/|date=22 January 2011|accessdate=23 January 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110125101129/http://sundaytimes.lk/world-news/4231-man-dies-in-possible-first-self-immolation-in-saudi |date=25 January 2011 }}&lt;/ref&gt;.

29 ғинуарҙа [[Джиддә|Джиддәлә]] йөҙҙәрсә демонстрант 11 кешене һәләк иткән ташҡын арҡаһында килеп тыуған ҡала инфраструктураһы проблемаларына ҡаршы сығыш яһай&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{Cite web|title=Flood sparks rare action|url=http://www.montrealgazette.com/news/Flood+sparks+rare+action/4189873/story.html|archiveurl=http://web.archive.org/20110201053307/www.montrealgazette.com/news/Flood+sparks+rare+action/4189873/story.html|archivedate=2011-02-01|publisher=[[The Gazette (Montreal)|Montreal Gazette]]|date=29 January 2011|accessdate=29 January 2011}}&lt;/ref&gt;. Полиция демонстрацияны башланғанынан алып 15 минут тигәндә туҡтата. 30-ҙан 50-гә тиклем кеше ҡулға алына&lt;ref name=&quot;Reuters_Dozens_detained&quot;&gt;{{Cite news|title=Dozens detained in Saudi over flood protests|url=http://www.thepeninsulaqatar.com/middle-east/140720-dozens-detained-in-saudi-over-flood-protests.html|publisher=[[The Peninsula]] (Qatar)/[[Thomson-Reuters]]|date=2011-01-29|accessdate=2011-01-31|archiveurl=http://www.webcitation.org/5w9qUZeyR|archivedate=2011-01-31}}&lt;/ref&gt;.

23 февралдә Сәғүд Ғәрәбстаны короле [[Ғабдулла ибн Ғәбдел Ғәзиз әс-Сәғүд]], өс ай сит илдә дауаланып ҡайтҡандан һуң, йәмғеһе 35 миллиард долларлыҡ финанс льготалары йыйылмаһын ғәмәлгә ашырыу тураһында белдерә. Был йыйылмаға ингән саралар араһында дәүләт хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡын 15 процентҡа арттырыу, эшһеҙ йәштәргә һәм сит илдәрҙә белем алған Сәғүд Ғәрәбстаны граждандарына ярҙам күрһәтеү, ғаиләләргә фатир табышыуҙа булышлыҡ итеү инә. Монарх финанс енәйәтендә ғәйепләнгән бер нисә кешене ярлыҡай, әммә сәйәси реформалар тураһында бер ни ҙә әйтелмәй&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/02/23/saudi-king-returns-with-promises-of-social-aid/ Эр-Рияд заливает грядущие протесты дождем финансовых льгот | euronews, мир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228073948/http://ru.euronews.net/2011/02/23/saudi-king-returns-with-promises-of-social-aid/ |date=2011-02-28 }}&lt;/ref&gt;.

10 мартта Әш-Шәрҡиә провинцияһындағы Кәтип ҡалаһында шиғыйҙарҙың демонстрацияһы үтә, унда 200-ләп кеше ҡатнаша. Халыҡты ҡыуып таратыу өсөн хоҡуҡи тәртип һаҡсылары тауыш гранаталары ҡуллана. Кәм тигәндә дүрт кеше яралана&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/03/11/gunfire-ahead-of-saudi-day-of-protest/ Протесты в Саудовской Аравии | euronews, мир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110316153747/http://ru.euronews.net/2011/03/11/gunfire-ahead-of-saudi-day-of-protest/ |date=2011-03-16 }}&lt;/ref&gt;.

=== Судан ===
[[30 ғинуар]]ҙа Хартумда ике университеттан 15 000-ләп студенттың хөкүмәт отставкаһын талап иткән протесы була. Полиция университеттарҙы ҡамай, студенттар төркөмөн туҡмай һәм ҡулға ала&lt;ref&gt;[http://i-r-p.ru/page/stream-event/index-27112.html Институт религии и политики: Полиция Судана разогнала студентов, требующих отставки правительства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117054129/http://i-r-p.ru/page/stream-event/index-27112.html |date=2012-01-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.km.ru/v-sudane-oppozitsionery-cherez-internet-prizyvayut-k-provedeniyu-aktsii-protesta KM.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Студенттарҙың хаҡтар үҫеүенә ҡаршы сығышын яҡтыртҡан ундан ашыу журналист ҡулға алына&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/world/20110130/328338612.html РИА Новости: В Судане арестованы журналисты, освещавшие акцию протеста в Хартуме]&lt;/ref&gt;.

Бынан ике аҙна алда, [[2011 йыл]]дың 17 ғинуарында [[Судан]] властары тарафынан президент Омар әл-Бәширҙең яҡын көрәштәше, әле күренекле оппозиционер Хәсән Тураби ҡулға алына&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/01/2011117214831300377.html Al Jazeera: Al-Turabi arrested in Khartoum]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 9—15 ғинуарында Көньяҡ Судандың бойондороҡһоҙлоғо тураһында референдум үткәрелә, 2011 йылдың июленән [[Көньяҡ Судан]] башҡа дәүләттәр тарафынан таныла һәм 193-сө ағза итеп БМО-ға ҡабул ителә.

=== Джибути ===
[[Джибути]]ҙа [[31 ғинуар]]ҙа 300 кеше баш ҡала Джибутиҙа президент Исмаил Омар Геллеға ҡаршы протест белдерергә сыға.
[[18 февраль|18 февралдә]] Джибутиҙа 63 йәшлек президенттың отставкаға китеүен талап иткән демонстрация үтә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821052.html Демонстранты в Джибути потребовали отставки президента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220055059/http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821052.html |date=2011-02-20 }}&lt;/ref&gt;.

=== Сомали ===
13 февралдә йөҙҙәрсә йәш кеше [[Сомали]] баш ҡалаһы Могадишола күсмә федераль хөкүмәткә ҡаршы демонстрацияға сыға.&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot;&gt;[http://allafrica.com/stories/201102150258.html allAfrica.com: Somalia: Anti Al Shabaab-TFG Demostration in Mogadishu]&lt;/ref&gt;

15 февралдә күсмә федераль хөкүмәт яҡлы көстәр уларға ата, 4 кеше һәләк була, 11 манифестант яралана.&lt;ref&gt;[http://allafrica.com/stories/201102170764.html allAfrica.com: Somalia: Govt Seizes Persons Linked to Mogadishu Demonstrators' Deadly]&lt;/ref&gt;

=== Сүриә ===
2011 йылдың [[4 февраль|4 февраленә]] [[Сүриә]]лә әүҙемселәр төркөмө тарафынан Facebook селтәрендә Мысырҙағыға оҡшаш «Асыу белдереү көнө» планлаштырыла&lt;ref&gt;[http://www.newizv.ru/lenta/140259/ Новые Известия: Сирийцы планируют акции протеста, аналогичные египетским, через интернет]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Facebook|Syrian.Revolution|The Syrian Revolution 2011 الثورة السورية ضد بشار الاسد}} {{Ref-ar}}(ғәр.)&lt;/ref&gt;.

Ләкин президент Бәшәр Асад уның власына бер ни ҙә янамай, сөнки илдә төп үҫеш мәсьәләләре уңышлы хәл ителә, тип иҫәпләй. [[Сүриә]]лә биш йыл (2007 йылдан 2011 йылдың февраленә тиклем) Facebook, [[YouTube]], Twitter социаль селтәрҙәренә һәм күп кенә яңылыҡтар сайттарына инеү бикле була&lt;ref&gt;[http://www.bfm.ru/news/2011/02/09/v-sirii-razreshili-facebook-youtube-i-twitter.html В Сирии разрешили Facebook, YouTube и Twitter | Деловой портал BFM.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120121355/http://www.bfm.ru/news/2011/02/09/v-sirii-razreshili-facebook-youtube-i-twitter.html |date=2012-01-20 }}&lt;/ref&gt;.

20 апрелдә Бәшәр Асад илдә 48 йыл барған ғәҙәттән тыш хәлде туҡтатыу тураһында рәсми раҫлай. Оппозиция фекеренсә, был «саралар һуңлаған»&lt;ref&gt;[http://www.novopol.ru/-v-sirii-otmenen-rejim-chrezvyichaynogo-polojeniya-text100023.html Новая Политика — В Сирии отменен режим чрезвычайного положения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714012754/http://www.novopol.ru/-v-sirii-otmenen-rejim-chrezvyichaynogo-polojeniya-text100023.html |date=2011-07-14 }}&lt;/ref&gt;.

22 апрелдә яңылыҡтар сығанаҡтары белдереүенсә, хөкүмәткә ҡаршы демонстрацияларҙы баҫтырғанда 72 кеше һәләк булған&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=447393 Вести.]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың мартынан бирле Сүриәлә һуғыш туҡтамай. 2014 йылда ҡайһы бер ваҡытлы матбуғат сараларында, тыштан ҡыҫылыусылар булмаһа, һуғыш күптән тамамланған булыр ине, тигән раҫлауҙар сыға&lt;ref&gt;[http://nvo.ng.ru/concepts/2013-12-27/1_top10.html 10 главных военных событий 2013 года / Концепции / Независимая газета]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rus.ruvr.ru/2013_05_30/Kompleksi-S-300-ostudjat-pil-zhelajushhih-vvesti-bespoletnuju-zonu-nad-Siriej-7831/ «п п╬п╪п©п╩п╣п╨я│я▀ п║-300 п╬я│я┌я┐п╢я▐я┌ п©я▀п╩ п╤п╣п╩п╟я▌я┴п╦я┘ п╡п╡п╣я│я┌п╦ п╠п╣я│п©п╬п╩п╣я┌п╫я┐я▌ п╥п╬п╫я┐ п╫п╟п╢ п║п╦я─п╦п╣п╧» — п²п╬п╡п╬я│я┌п╦ — п÷п╬п╩п╦я┌п╦п╨п╟ — п⌠п╬п…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201115512/http://rus.ruvr.ru/2013_05_30/Kompleksi-S-300-ostudjat-pil-zhelajushhih-vvesti-bespoletnuju-zonu-nad-Siriej-7831/ |date=2014-02-01 }}&lt;/ref&gt;.

=== Бахрейн ===
[[Бахрейн]]да үҙгәрештәр талап иткән демонстрациялар 2011 йылдың 14 февралендә башлана. Демонстранттар Манама үҙәгендәге Ынйы майҙанын баҫып ала. Беренсе демонстрацияла уҡ протеста ҡатнашҡан бер кеше һәләк була&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/15/819477.html В Бахрейне в результате столкновений погиб демонстрант]{{Недоступная ссылка|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 15 февралдә был ҡорбанды ерләгәндә тағы берәү үлтерелә. 16 февралдә меңәрләгән бахрейнлы Ынйы майҙанына йыйыла һәм уға, Ҡаһирәләге кеүек, Таһрир (Азатлыҡ) тигән исем бирә. Майҙанға палаткалар ҡорола&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/02/16/bahrain-protesters-look-to-emulate-egypt-revolt/ Волнения в Бахрейне набирают силу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110423223020/http://ru.euronews.net/2011/02/16/bahrain-protesters-look-to-emulate-egypt-revolt/ |date=2011-04-23 }}&lt;/ref&gt;. 17 февралдә полиция майҙандан демонстранттарҙы ҡыуа башлай, кәм тигәндә 6 кеше һәләк була&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/201121714223324820.htm Al Jazeera Transparency]&lt;/ref&gt;. 18 февралдә демонстранттар Таһрирға йәнә йыйылмаҡ була, ләкин полиция уларҙы утҡа тота: 60 кеше яралана. Бахрейн короле вариҫ принцҡа оппозиция менән һөйләшергә ҡуша, ләкин 19 февралдә оппозиция хәлде көйләүҙә принцтың ҡатнашыуына ҡаршы булыуын белдерә. Властар ғәскәргә Ынйы майҙанынан китергә бойора. Демонстранттар тағы килә һәм тағы палаткалар ҡора.

14 мартта Бахрейн хөкүмәте үтенсе буйынса [[Фарсы ҡултығы ғәрәп дәүләттәренең хеҙмәттәшлек советы]]на ингән илдәрҙең интервенцияһы башлана: король Фәхд күпере аша Бахрейнға 1000 сәғүд һалдаты һәм [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре|БҒӘ]]-нең 500 полицейскийы килә. 15 мартта Бахрейнда ғәҙәттән тыш хәл индерелә. Шул уҡ көндө сәғүд һалдаты үлтерелә. Демонстранттар менән хоҡуҡ тәртибе һаҡсыларының бәрелештәрендә 3 кеше һәләк була, 200-ләп кеше яралана. 16 мартта ғәскәрҙәр Манаманың төп майҙанына инә һәм демонстранттарҙы ҡыуа. 5 кеше һәләк була, йөҙҙәрсә кеше яралана. 17 мартта оппозицияның 6 етәксеһе ҡулға алына. 8 оппозиция әүҙемсеһе дәүләт түңкәрелешен әҙерләгән өсөн ғүмерлеккә иректән мәхрүм ителә, 13-ө ошо уҡ статья буйынса 2-нән 15 йылға тиклем мөҙҙәткә ябыла.&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/06/22/bahrain/ Lenta.ru: Ближний Восток: Лидерам восстания в Бахрейне дали пожизненные сроки]&lt;/ref&gt;

=== Күвейт ===
[[Күвейт]]тә протест акциялары 2011 йылдың 18 февралендә башлана. Илдең бер нисә ҡалаһында, илдә йәшәһә лә, гражданлығы булмаған ғәрәптәрҙең демонстрацияһы була.

Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, 2011 йылда Күвейттә ошондай саралар күрелә: үҙенең хеҙмәткәрҙәренә түләүҙәрҙе арттырыу тураһында Kuwait Petroleum Corporation компанияһы иғлан итә. Парламент өйләнмәгән студенттарға стипендияны ике тапҡырға арттырып, $700-ға еткерә, ә ғаиләлеләргә $1200 итә. Сиратта — уҡытыусылар. Парламент бөтә хәрбиҙәргә, полицейскийҙарға һәм янғын һүндереүселәргә эш хаҡын 70-115 процентҡа арттыра. Былар әмирлек бюджетына йылына өҫтәмә $700 миллионға төшөргә тейеш була. Дәүләт хеҙмәткәрҙәренә эш хаҡын 100 процентҡа арттырыу ҡарала. Иҡтисад мәсьәләләре буйынса вице-премьер Күвейттең бөтә граждандарын электрға, һыуға һәм телефон бәйләнешенә түләүҙән азат итергә тәҡдим итә. Әмирҙең идара итеүенең биш йыллығы уңайынан Amiri grant тураһында иғлан ителә. Был грант бер тапҡыр бирелә торған 1000 күвейт динарынан һәм 14 ай буйы аҙыҡ-түлекте бушлай алыу хоҡуғынан тора. 1000 динарҙы 2011 йылдың февралендә 1 150 000 кувейтлы алырға тейеш була&lt;ref&gt;[http://slon.ru/world/iz_za_arabskih_revolyuciy_kuveyt_postroil_kommuniz-535042.xhtml Из-за арабских революций Кувейт построил коммунизм.]&lt;/ref&gt;.

=== Буркина-Фасо ===
Протест акциялары 22 ғинуарҙа полиция участкаһында бер студент үлтерелгәс башлана. Артабан граждан акциялары бөтә ерҙә барған сыуалыштарға, хәрби фетнәләргә әйләнә, ҡан ҡойола&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/04/28/burkina/ Lenta.ru: В мире: К беспорядкам в Буркина-Фасо присоединилась полиция]&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт социаль саралар үткәрергә мәжбүр була, ил конституцияһына төҙәтеүҙәр индереү буйынса фекер алышыу башлай, әммә был сара оппозиция тарафынан бойкот менән ҡаршы алына.

=== Ираҡ ===
[[Ираҡ]] ҡалаларында 2011 йылдың [[25 февраль|25 февралендә]] үткән Нури әл-Малики хөкүмәтенә ҡаршы сығыштар 23 кешенең һәләк булыуы, йөҙҙәрсә кешенең яраланыуы менән тамамлана.

=== Ливия ===
[[2011 йыл]]дың 15 февралендә Ливияның портлы ҡалаһы Бенғазиҙа протесҡа сығыусыларҙың полиция һәм хөкүмәт яҡлылар менән бәрелештәре була&lt;ref&gt;[http://www.reuters.com/article/2011/04/04/libya-idUSLDE72K0KK20110404/ TIMELINE-Libya’s uprising against Muammar Gaddafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110411054250/http://www.reuters.com/article/2011/04/04/libya-idUSLDE72K0KK20110404 |date=2011-04-11 }} — агентство [//ru.wikipedia.org/wiki/Reuters Reuters]&lt;/ref&gt;. Урындағы бойондороҡһоҙ интернет киң мәғлүмәт саралары мәғлүмәттәре буйынса, хоҡуҡ яҡлаусыларҙың береһен ҡулға алыу акцияға һылтау булып хеҙмәт иткән. Бер төркөм кеше Бенғази ҡала хакимиәте бинаһы алдына килгән һәм әүҙемсене сығарыуҙы талап иткән, шунан үҙәк майҙанға киткән, унда полиция менән бәрелеш булған. Демонстрацияла 500—600 кеше ҡатнашҡан, ярһыған кешеләр хакимиәт бинаһына һәм полицейскийҙарға таштар ырғытҡан,&lt;ref&gt;как сообщил Reuters один из очевидцев, пожелавший сохранить анонимность [http://uk.reuters.com/article/2011/02/16/uk-libya-rioting-benghazi-idUKTRE71F16J20110216/ &quot;Last night was a bad night, &quot; a Benghazi resident, who did not want to be identified, told Reuters by telephone.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110219002903/http://uk.reuters.com/article/2011/02/16/uk-libya-rioting-benghazi-idUKTRE71F16J20110216 |date=2011-02-19 }}&lt;/ref&gt;, хөкүмәткә ҡаршы лозунгылар ҡысҡырған&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12477275 / One witness, who did not want to be named, told the BBC: &quot;A couple of people in the crowd started chanting anti-government slogans and the crowd took that on] — агентство BBC News&lt;/ref&gt;. Ләкин власть башында 1969 йылдан бирле торған Ливия инҡилабы етәксеһе Муаммар Ҡаддафиға ҡаршы һүҙҙәр ишетелмәгән.

Илдең баш ҡалаһы Триполиҙа, Муаммар Ҡаддафиҙы яҡлап, митингылар үтә&lt;ref name=&quot;Оппозиция захватила город в Ливии&quot;&gt;{{cite news|title=Оппозиция захватила город в Ливии|publisher=Радио «Маяк»|url=http://www.radiomayak.ru/doc.html?id=224366|date=18.02.11|lang=ru}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Радио Маяк&quot;&gt;{{cite news|title=При столкновениях в Ливии погибли 46 человек|publisher=Радио «Маяк»|url=http://www.radiomayak.ru/doc.html?id=224490|date=19.02.11|lang=ru}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
Бының алдынан 213 интеллигенция вәкиле Ҡаддафиҙың отставкаға китеүен, тыныс юл менән власты алмаштырыуҙы, демонстранттарҙы эҙәрләмәүҙе талап иткән&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/15/819537.html Ливийская интеллигенция просит Каддафи оставить свой пост] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110218214322/http://www.rosbalt.ru/2011/02/15/819537.html |date=2011-02-18 }}&lt;/ref&gt;.
17 февралдә Үл-Бәйдә ҡалаһында дүрт кеше һәләк була&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html В результате беспорядков в Ливии погибли 4 человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220205138/http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html |date=2011-02-20 }}&lt;/ref&gt;. Унан һуң 14 кешенең, көн аҙағына 19 кешенең үлтерелеүе тураһында хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/incidents/20110217/335412198.html В столкновениях демонстрантов с полицией в Ливии погибли 19 человек | Происшествия | Лента новостей &quot;РИА Новости]&lt;/ref&gt;.

Парламент эшен туҡтата. Ҙурлығы буйынса Ливияның дүртенсе ҡалаһы булған Әл-Бәйдә баш күтәреүселәр ҡулына күсә, урындағы полиция ла улар яғына сыға. Ҡаланы хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡамай&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/19/02/2011/546198.shtml Ситуация в Ливии выходит из-под контроля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110219151855/http://top.rbc.ru/politics/19/02/2011/546198.shtml |date=2011-02-19 }}&lt;/ref&gt;.

[[Би-би-си]] хәбәр итеүенсә, ил властары ҙурлығы буйынса икенсе урындағы Бенғази ҡалаһына ғәскәр кертә. Шаһиттар белдереүенсә, унда бер нисә танк та инә, дүрт танк суд бинаһын һаҡ аҫтына ала. Бенғазиҙың бер нисә биҫтәһендә электр һүнә, аэропорт ябыла. Раҫланмаған мәғлүмәттәргә ҡарағанда, полицияның бер өлөшө оппозицияға ҡушыла.
Ҡала кварталдарының ҡайһы берҙәрендә ҡыйралыш бара. Хоҡуҡ яҡлаусылар мәғлүмәттәренә ярашлы, акция барған өс көндә Ливияла 84 кеше һәләк була.

2011 йылдың 28 февралендә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] Ливия сигенә яҡын урынлашҡан ғәскәрҙәрен күсерә башлай.&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/28/02/2011/551638.shtml США передислоцируют войска вокруг Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301160738/http://top.rbc.ru/politics/28/02/2011/551638.shtml |date=2011-03-01 }}&lt;/ref&gt;.

Ливияла Ҡаддафи яҡлылар менән баш күтәреүселәр араһында граждандар һуғышы башлана, конфликтҡа халыҡ-ара көстәр килеп ҡыҫыла.

17-[[19 октябрь|19 октябрҙә]] күсеү милли советының хөкүмәт ғәскәрҙәре Бени-Вәлит менән Сирт ҡалаларын ала. М. Ҡаддафи Сирт эргәһендә боласылар тарафынан тотоп алына һәм үлтерелә.

23 октябрҙә күсеү милли советы Ливияны Ҡаддафи режимынан азат тип иғлан итә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/10/111023_libya_declares_liberation.shtml НПС провозгласил Ливию свободной от режима Каддафи]&lt;/ref&gt;.

== Эҙемтәләр ==
{| style=&quot;float: right;&quot; border=&quot;1&quot;
|+Freedom House мәғлүмәттәре буйынса Яҡын Көнсығыш һәм Төньяҡ Африка илдәрендә азатлыҡ кимәле үҙгәрештәре. Рейтинг юғарыраҡ булған һайын, илдә азатлыҡ күберәк тип һанала&lt;ref&gt;[http://freedomhouse.org/report/freedom-world/freedom-world-2012 Источник данных]. Для наглядности рейтинги были инвертированы: рейтинг_в_таблице = 10 — рейтинг_в_источнике&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|''''''
|colspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''азатлыҡтар'''
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Дәүләт'''
|colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''сәйәси'''
|colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''граждан'''
|-
| ||2010||2012||2010||2012
|-
| Алжир||4||4||5||5
|-
|  Бахрейн||4||4||5||{{төшөү}}4
|-
|  Мысыр||4||4||5||5
|-
|  Иран||4||4||4||4
|-
|  Ираҡ||5||5||4||4
|-
|  Иордания||4||4||5||5
|-
|  Күвейт||6||6||6||{{төшөү}}5
|-
|  Ливан||5||5||7||{{төшөү}}6
|-
|  Ливия||3||3||3||{{үҫеш}}4
|-
|  Марокко||5||5||6||6
|-
|  Оман||4||4||5||5
|-
|  Катар||4||4||5||5
|-
|  Сәғүд Ғәр.||3||3||4||{{төшөү}}3
|-
|  Сүриә||3||3||4||{{төшөү}}3
|-
|  Тунис||3||{{үҫеш}}7||5||{{үҫеш}}6
|-
|  БҒӘ||4||4||5||{{төшөү}}4
|-
|  Йемен||4||4||5||{{төшөү}}4
|-
|
|}


Ғәрәп илдәренең лидерҙары бер-бер артлы үҙҙәрендә реформалар үткәрә башлай (Күвейт, Иордания, Оман, Алжир&lt;ref&gt;[http://www.lenta.ru/articles/2011/02/04/fear/ Lenta.ru: Ближний Восток: Фактор страха]&lt;/ref&gt;, Катар&lt;ref&gt;[http://www.nzz.ch/nachrichten/politik/international/golfstaat_katar_shura_schura_rat_wahl_ermoeglichen_1.13183869.html Emir von Katar will 2013 erstmals wählen lassen (Politik, International, NZZ Online)]&lt;/ref&gt;), ҡайһы бер илдәрҙә (Мысыр, Ливия, Тунис) хөкүмәт ҡолатыла йә отставкаға ебәрелә, Сәғүд Ғәрәбстанында һәм Бахрейнда протестар баҫтырыла, Сүриәлә оппозицияның властар менән бәрелешеүҙәре дауам итә, Йемен президенты тейелгеһеҙлегенә алмашҡа власты тапшыра. Мысырҙа, Сүриәлә, Ливияла һәм Йемендә радикаль исламсыларҙың позицияһы көсәйә.{{Мәҡәлә|21|10|2011}}

=== Ғәрәп яҙының иҡтисади хаҡы ===
[[ХВФ]] Ғәрәп яҙының күпмегә төшөүен иҫәпләп сығара, төп илдәрҙең юғалтыуҙары 55 миллиард доллар тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.lenta.ru/news/2011/10/14/arabspring/ Lenta.ru: В мире: МВФ подсчитал стоимость «арабской весны»&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

[[2012 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ындаында [[Ғәрәп дәүләттәре лигаһы]] генераль секретарының иҡтисад мәсьәләләре буйынса урынбаҫары Мөхәммәт әл-Таваржи хәбәр итеүенсә, «ғәрәп яҙының» тура финанс зыяны ғына ла хәҙерге мәлгә кәм тигәндә 75 миллиард доллар тора&lt;ref&gt;[http://www.zman.com/news/2012/01/01/117372-print.html Экономические убытки от «арабской весны» — 75 миллиардов долларов]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

* 2013 йылдың 10 октябрендә британ банкы HSBC отчёт баҫтыра, унан күренеүенсә, 2014 йыл аҙағына иң күп зыян күргән ете илдә — [[Мысыр]]ҙа, [[Тунис]]та, [[Ливия]]ла, [[Сүриә]]лә, [[Иордания]]ла, [[Ливан]]да һәм [[Бахрейн]]да — [[эске тулайым продукт]] 2011 йылғы ихтилал булмаған осраҡтағы мөмкинлектән 35 процентҡа кәмерәк буласаҡ. Яҡын Көнсығыш иҡтисады «яҙғы» ваҡиғалар арҡаһында 2014 йыл аҙағына тиклем 800 миллиард доллар юғалтасаҡ. Отчёт тура иҡтисади юғалтыуҙарҙы ла, ЭТП үҫешенең әкренәйеүен һәм инвестициялар күләме кәмеүен дә иҫәпкә ала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mignews.co.il/news/economics/world/091013_180821_27031.html|title=Арабская весна обойдется Ближнему Востоку в $800 млрд|accessdate=2013-10-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131011211550/http://mignews.co.il/news/economics/world/091013_180821_27031.html |date=2013-10-11 }}&lt;/ref&gt;.
Биш йылдан һуң да Ливия менән Сүриә өҙлөкһөҙ барған граждандар һуғышы эсендә яныуын дауам итә, ә Мысырҙа 2013 йылда хәрбиҙәр түңкәрелеш яһап, протест тулҡынында килгән президент Мурсиҙы алып ырғыталар.&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Шульц Э.Э.|заглавие=Технологии бунта: «цветные революции» и «арабская весна»|ссылка=http://c-ps-t.ru/wp-content/uploads/2014/10/texnologii-bunta-cvetnye-revolyucii-i-arabskaya-vesna.pdf|язык=рус|издание=Национальные интересы: приоритеты и безопасность|тип=|год=2014|месяц=|число=|том=|номер=19|страницы=52|issn=}}&lt;/ref&gt; Был ваҡиғалар Мысырҙа «30 июнь инҡилабы» тигән исем ала, ул илдә йыл да киң билдәләнә.&lt;ref&gt;{{Статья|автор=|заглавие=В Египте отмечается третья годовщина &quot;революции 30 июня&quot;|ссылка=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3420751|язык=рус|издание=ИТАР-ТАСС|тип=|год=2016|месяц=июнь|число=30|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt; Элекке президент Мурси ғүмерлеккә иректән мәхрүм ителә.&lt;ref&gt;{{Статья|автор=|заглавие=Экс-президент Египта Мурси приговорен к пожизненному заключению за шпионаж|ссылка=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3380302|язык=рус|издание=ИТАР-ТАСС|тип=|год=2016|месяц=июнь|число=18|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;

Яҡын Көнсығышта 2011 йылдан алып «ғәрәп яҙы» арҡаһында юғалтылған иҡтисади үҫеш, БМО хисаплауҙары буйынса, 614 миллиард доллар тәшкил иткән.&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/russian/news-37945892 ООН оценила потери от «арабской весны» в 614 млрд долларов.]&lt;/ref&gt;

=== Донъя иҡтисадына йоғонтоһо ===
{{Викиновости|Чёрное золото дорожает}}
2011 йылдың 31 ғинуарынан фьючерс контракттары буйынса нефть хаҡтары күтәрелеүе күҙәтелә. Был аналитиктарҙың сыуалыштар бөтә ғәрәп донъяһын солғар тигән хәүефенә нигеҙләнгән була&lt;ref&gt;[http://rian.ru/economy/20110131/328466045.html РИА Новости: Нефть дорожает на новостях из Египта]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://finam.info/news/arabskaya-vesna-prodolgitsya/ Арабская весна продолжится. Финам 28.11.2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524222727/http://finam.info/news/arabskaya-vesna-prodolgitsya/ |date=2013-05-24 }}&lt;/ref&gt;. Из-за событий в Египте отменён проход нефтяного каравана через [[Суэцкий канал]]&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/01/31/n_1681502.shtml Fox News: отменен проход нефтяного каравана через Суэцкий канал] // Газета. Ru&lt;/ref&gt;.

Айырыуса Ливиялағы сыуалыштар нефттең хаҡын ныҡ арттыра. 23 февралгә ул баррель өсөн 100 долларға — 2008 йылғы иҡтисади кризистан бирле иң юғары хаҡҡа — етә. Ливия күп кенә экспорт контракттарын үтәй алмауы хаҡында белдерә. Ливия порттарының ҡайһы берҙәре ябыла, нефть тейәү туҡтала. Шулай уҡ Ливияны [[Италия]] менән бәйләгән Greenstream газ үткәргесе лә туҡтап ҡала. Ул ғына ла түгел, Time журналы хәбәр итеүенсә, Ливия хакимы [[Муаммар Ҡаддафи]] тышҡы баҙарҙарға нефть ҡыуҙырған үткәргес торбаларҙы шартлатырға бойора&lt;ref&gt;{{cite news|author=Алекс Григорьев|url=http://www.voanews.com/russian/news/world-news/AG-Lybia-Oil-2011-02-23-116759429.html|title=Ливия: нефть и кризис|publisher=[[Голос Америки]]|date=23 февраля 2011|accessdate=2011-02-24}}&lt;/ref&gt;{{уточнить}}.

2011 йылда ғәрәп яҙы осорона был илдәрҙән миграция артыуы күҙәтелә, Евросоюзға 140 меңләп кеше ҡаса&lt;ref&gt;[http://www.vestifinance.ru/articles/34665 Вести Экономика ― Лидеры ЕС проигнорировали тему миграции&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131028181631/http://www.vestifinance.ru/articles/34665 |date=2013-10-28 }}&lt;/ref&gt;.

=== Спорт сараларына йоғонтоһо ===
* Бахрейнда сәйәси тотороҡһоҙлоҡ арҡаһында Формула-1 автоуҙыштары буйынса Бахрейн Гран-прийын ойоштороусылар беренсе этапты үткәреүҙән баш тарта&lt;ref&gt;[http://www.f1news.ru/news/f1-64315.html Гран При Бахрейна отменён]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.autosport.com/news/report.php/id/89598 Bahrain withdraws opening race]&lt;/ref&gt;.
* Иорданияла Ралли буйынса донъя беренселегенең дүртенсе этабы өҙөлөү хәүефе аҫтында ҡала&lt;ref&gt;[http://www.almrally.ru/novosti-wrc/info/5051/ «Ралли Иордании» будет отменено?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707173825/http://www.almrally.ru/novosti-wrc/info/5051/ |date=2014-07-07 }}&lt;/ref&gt;. Из-за возникших трудностей при транспортировке оборудования, связанных с волнениями в Сирии&lt;ref&gt;[http://versii.com/news/229467/ Ралли Иордании оказалось под угрозой срыва]&lt;/ref&gt;, был отменён первый день этапа, а сам этап сокращён до двухдневного формата&lt;ref&gt;[http://auto.lenta.ru/news/2011/04/13/jordan/ Первый день Ралли Иордании отменён]&lt;/ref&gt;.
* Мысырҙа февраль-мартта үтергә тейешле ACM ICPC финалы күсерелә.&lt;ref&gt;[http://habrahabr.ru/post/112974/ Финал чемпионата мира по программированию ACM ICPC перенесён / Хабрахабр&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

=== Ғәрәп донъяһынан ситтәге сыуалыштар ===
&lt;!-- {{main|Восстания, возникшие под влиянием арабских конфликтов}} /какие?/--&gt;
2010—2011 йылдарҙа ғәрәп конфликттары йоғонтоһо аҫтында донъяның күп кенә илдәрендә оҡшаш сыуалыштар була.


== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}
[[Категория:Сүриә тарихы]]
[[Категория:Тунис тарихы]]
[[Категория:Ғәрәп яҙы]]
[[Категория:XXI быуат инҡилаптары]]</text>
      <sha1>4ecuh14bjmh30x4vry6vuziwkkut8d3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алмело</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145314</id>
    <revision>
      <id>1303244</id>
      <parentid>858111</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T09:11:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4680" sha1="cs5id1wh1sehr3q2adat0zlw63cxfox" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Алмело''' ({{Lang-nl|Almelo}} &lt;small&gt;{{Audio|Nl-Almelo.oga|произношение}}&lt;/small&gt;) — [[Ҡала|Нидерландының Оверэйсел провинцияһы ҡалаһы]] һәм [[Нидерланд|общинаһы]], тимер юлы буйынса барғанда Девентер һәм Хенгело араһында тора. Альмело халҡының күп өлөшө [[Нидерланд теле|нидерланд]] телен белә, әммә түбәнге немец теленең твент диалектында һөйләшә ({{Lang-nl|Nedersaksisch}}). Лимбург диалекты менән бер рәттән твент һөйләше — Нидерландыла иң киң таралған ике диалекттың береһе.

Алмело йылъяҙмаларҙа беренсе тапҡыр 1236 йылда телгә алына. Ул был ваҡытта оло юлдар киҫешкән урындағы Аа йылғаһы аша һалынған ауыл күпере булараҡ билдәле. 1420 йылда Алмело ҡала тип атала башлай, әммә буның бер ниндәй ҙә хәрби ҡиммәте булмай, хатта диуарҙар менән дә уратып алынмаған була. Йөҙ йыл самаһы ([[1818 йыл|1818]]—[[1914 йыл|1914]]) Алмело общинаһы ҡалаға — Almelo Stad&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.atlas1868.nl/ov/almelostad.html 1867 йылда Алмести ҡала картаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120312125053/http://www.atlas1868.nl/ov/almelostad.html |date=2012-03-12 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt; һәм уның тирә-йүненә — Almelo Ambt бүленгән була&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.atlas1868.nl/ov/almelogemeente.html Алмести идараһының 1867 йылдың картаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120312130154/http://www.atlas1868.nl/ov/almelogemeente.html |date=2012-03-12 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

[[1830 йыл]]да ҡалаға фәнни-техник революция беренсе пар машинаһы булараҡ килә. Был фабриканы яңы аппаратураға күсеүгә этәрә. [[1855 йыл|1855]] һәм [[1865 йыл]]дарҙа Алмелоға тиклем һыу юлы (Оверэйссель каналы) һәм Зальцбергендән тимер юлы килеп етә. [[1960 йыл]]да туҡыу сәнәғәте бөлгөнлөккә төшә һәм импорттың арзан продукцияһы менән ярыша алмай.

Алмело архитектураһыүҙенсә бигерәк тә ҡыҙыҡ, сөнки, һуғыштарҙан етди зыян күргән Хенгелонан айырмалы рәүештә, унда күп боронғо ҡорамдар һәм йорттар һаҡланып ҡалған.

== Күрше ҡалалары ==
* Адорп
* Борне
* Вирден
* Твентеранд
* Тюберхен
* Хенгело
* Хоф-ван-Твент
* Энсхеде

== Спорт ==
Ҡалала профессиональ футбол клубы «Хераклес» төпләнгән, ул Нидерландтың юғары һәм беренсе дивизионы чемпионаттарында ҡатнаша.

== Дин ==
Әрмән апостол сиркәүе

* Сиркәү&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://blagovest-info.ru/index.php?ss=2&amp;s=3&amp;id=51097 Иҫәп буйынса өсөнсө урында нидерландтар, әрмән сиркәү асылды.]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;

== Шәхестәр ==
* Бет, Эверт Виллем

== Иҫкәрмә, һылтанма, сығанаҡтар ==
&lt;div style=&quot;font-size: 85%&quot;&gt;
&lt;references /&gt;
&lt;/div&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Алмело}}
* [http://www.almelo.nl www.almelo.nl Официальный сайт]

[[Файл:LocatieAlmelo.png|справа|мини|250x250пкс|Нидерланд картаһында Алмело общинаһының урынлашҡан ере]]
[[Файл:Almelo_stationsgebouw.jpg|мини|200x200пкс|Альмело тимер юл вокзалы]]
[[Файл:Sint_Georgiuskerk_Almelo.JPG|мини|303x303пкс|Изге Георгий рим-католик сиркәүе ]]
{{-}}
[[Категория:Нидерланд ҡалалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>cs5id1wh1sehr3q2adat0zlw63cxfox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анатолия юлбарыҫтары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150212</id>
    <revision>
      <id>1303245</id>
      <parentid>884301</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T09:51:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10100" sha1="akokdxxqrbggmlocnun6hbi2mfuk7r7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Анатолия юлбарыҫтары»''' ({{lang-tr|}}Anadolu Kaplanları) — [[Төркиә]]нең ҡайһы бер ҡалаларындағы иҡтисади үҫеш феноменын һүрәтләү һәм аңлатыу өсөн ҡулланылған халыҡ-ара  термин. «Юлбарыҫтар» 1980-се йылдарҙан бирле әүҙем үҫештә; уларҙа хатта был ҡалаларҙа айырым абруй яулаған эшҡыуарҙарҙың яңы төрө барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Ömer Demir, Mustafa Acar, Metin Toprak|заглавие=Anatolian Tigers or Islamic Capital: Prospects and Challenges|ссылка=http://dx.doi.org/10.1080/0026320042000282937|издание=Middle Eastern Studies|год=2004-11-01|выпуск=6|том=40|страницы=166–188|issn=0026-3206|doi=10.1080/0026320042000282937}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Evren Hosgör|заглавие=Islamic Capital/Anatolian Tigers: Past and Present|ссылка=http://dx.doi.org/10.1080/00263206.2011.534336|издание=Middle Eastern Studies|год=2011-03-01|выпуск=2|том=47|страницы=343–360|issn=0026-3206|doi=10.1080/00263206.2011.534336}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Sorman|2009|с=250}}.

== Анатолия юлбарыҫтарының күтәрелеүе ==

2015 йылда фараз ителеүенсә,  2030 йылға донъяла  үҫештәге илдәрҙең ҡала халҡының һаны 4 миллиардҡа етергә, йәғни XXI башындағынан ике тапҡырға артырға тейеш. [[Бөтә донъя банкы]] етәкселеге фекеренсә, Төркиә урбанизацияны «һөҙөмтәле ҡулланған», иҡтисади  үҙгәртеп ҡороуҙар юлы менән «динамикалы үҫеүсе, сәнәғәтле, конкуренцияға һәләтле иҡтисадлы» илгә әйләнгән. «Төркиәлә урбанизация барышы: Анатолия юлбарыҫтарының күтәрелеүе» тигән күҙәтеүендә  Бөтә донъя банкы  Төркиәләге [[урбанизация]]  барышының һыҙаттарын асып һала һәм уларҙың Төркиә уңышын ҡабатларға теләгән башҡа дәүләттәр өсөн  «фәһемле дәрес» булырын билдәләй. Дөйөм алғанда,  «йылдам урбанизация барышына» идара итеү үҫештәге илдәрҙең бөтәһендә лә тиерлек дәүләт сәйәсәтенең беренсе сираттағы бурысы булып  тора&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Подъем анатолийских тигров: эффективное использование и управление процессом урбанизации в Турции|author=Эде Хорхе Ихас Васкес|url=http://www.vsemirnyjbank.org/ru/news/feature/2015/10/14/rise-of-the-anatolian-tigers|work=World Bank|date=2015-10-14|accessdate=2017-05-14|language=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170504054034/http://www.vsemirnyjbank.org/ru/news/feature/2015/10/14/rise-of-the-anatolian-tigers |date=2017-05-04 }}&lt;/ref&gt;.

Айырым алғанда, урбанизацияның ыңғай эҙемтәләргә лә, кире эҙемтәләргә лә алып килеүе ихтимал, йәғни ул етештереүсәнлекте арттырыу, яңы  [[Ҡала агломерацияһы|ҡала агломерацияларында]]  йәшәүселәрҙең тормош шарттарын яҡшыртыу өсөн ҙур мөмкинлектәр асырға ла, хөкүмәттәре урбанизацияға идара итә алмаған илдәрҙәге кеүек,  «ҡалаларҙа фәҡирлеккә, халыҡ һанының үтә ныҡ күбәйеүенә&quot; һәм башҡа кире эҙемтәләргә килтерергә лә һәләтле.

Бөтә донъя банкының социаль, ҡала һәм ауыл үҫеше һәм тотороҡлолоғо мәсьәләләре буйынса өлкән директоры Эде Хорхе Ихас Васкес 2015 йылда  былай ти:  «был докладта күрһәтелеүенсә,  баҙар мөнәсәбәттәре формалашып килгән  үҫештәге иҡтисадтар өсөн ҙур тиҙлекле урбанизацияға идара итеү  әлеге ваҡытта дәүләт сәйәсәте өсөн иң мөһим мәсьәлә булып торалыр, моғайын. Төркиә тәжрибәһе иҡтисади отош алыу маҡсатында урбанизацияны нисек файҙаланыу оҫталығын күрһәтә. Шул уҡ ваҡытта ул һөҙөмтәле ҡала сәйәсәтен үҫтереү өсөн тағы ла сифатлыраҡ институциональ мөхит булдырыуҙы талап иткән ҡала идаралығы проблемаларын да асыҡлай.»

== Төрөксә үҫеш нигеҙҙәре ==
Әлеге ваҡытҡа Төркиә  урбанизация мөмкинлектәрен файҙалана алған иң уңышлы илдәр өлгөһө булып тора. 1960—2013 йылдарҙа сәнәғәттең ил [[Эске тулайым продукт|эске тулайым продуктына]] (ЭТП) индергән өлөшө 17 проценттан 27 процентҡа етеп үҫә, ә хеҙмәтләндереү тармағы 26 проценттан 64 процентҡа етә; инфляцияны иҫәпкә алмай һанағанда, йән башына тап килгән өлөш 1567 АҠШ долларынан  (1980 йылда)  10 666 АҠШ долларына (2012 йылда) етә.

«Төркиәлә урбанизация барышы: Анатолия юлбарыҫтарының күтәрелеүе» күҙәтеүендә төрөксә урбанизацияға хас  һыҙаттар билдәләнә: атап әйткәндә,  1980-се йылдар уртаһында сығарылған һәм урындағы [[муниципалитет]]тар эшмәкәрлеге нигеҙенә әйләнгән закон акттары ҡала хужалығын планлаштырыу һәм уға идара итеү процедураһын ябайлаштыра һәм  административ  кәртәләрҙе емерә.

Бөтә донъя банкы билдәләүенсә,  «берләштереү инфраструктураһына» һалынған инвестициялар илдең иң төпкөл өлкәләрендә лә хужалыҡ эшмәкәрлеген үҫтереүгә булышлыҡ итә.  Торлаҡлы булыу еңелләшә, был да Төркиә уңышын билдәләгән бер шартҡа әйләнә. Шәхси секторҙы йәлеп  итеп  торлаҡ төҙөлөшөн әүҙемләштереү, йәнә «санкцияһыҙ тораҡ пункттарҙа» йәшәгән мигранттарға амнистия яһау илдә торлаҡ фондын күбәйтеү һәм фәҡир ғаиләләлрҙе лә торлаҡлы итеү мөмкинлеген бирә. Был саралар  «Анатолия юлбарыҫтары»ның күтәрелеүенә килтерә, улар элек Төркиә иҡтисадында икенсел урындарҙы биләһә, хәҙер   [[Истанбул]], [[Анкара]] һәм [[Измир]]  мегаполистарына ҡарарғанда күберәк һандағы ҡала халҡы һәм яңы асылған компаниялар һаны  улар иҫәбенә тура килә. 

=== Составы һәм тасуирламаһы ===
«Анатолия юлбарыҫтары» термины йышыраҡ Денизли, Газиантеп, Кайсери, Бурса, Конья, [[Коджаәли]] һәм Каһраманмараш ҡалаларына ҡарата ҡулланыла. Үҙҙәрен-үҙҙәре аяҡҡа баҫтырған ҡалалар араһында (уларҙың иҡтисади үҫеше федераль бюджет субсидияларынан тыш бара) Чорум, Денизли, Газиантеп һәм Каһраманташ телгә алына. 

Халыҡ-ара ваҡытлы матбуғат баҫмаларында, иҡтисади тасуирламаларҙан тыш,   «сәйәси коннотация» термины ла телгә алына: һүҙ яңы төрөк капиталының традицион  ислам ҡиммәттәре менән бәйлелеге («ислам капиталы») тураһында бара. Европа тотороҡлолоҡ инициативаһының  2005 йылда үткәрелгән тикшеренеүендә яңы эшҡыуарҙарҙы һәм уларҙың ҡиммәттәрен билдәләү өсөн «ислам кальвинсылары» термины ҡулланыла. 


== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==

* {{Книга|автор=Guy Sorman|часть=The Tigers of Anatolia|ссылка часть=|заглавие=Economics Does Not Lie. A Defense of the Free Market in a Time of Crisis|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=New York|издательство=Encounter Books|год=2009|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=978-1-59403-254-7|тираж=|ref=Sorman}}
[[Категория:Төркиә иҡтисады]]</text>
      <sha1>akokdxxqrbggmlocnun6hbi2mfuk7r7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡолһарина Гөлнур Ғәлинур ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154732</id>
    <revision>
      <id>1303226</id>
      <parentid>1264956</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T18:42:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7446" sha1="6kqcc0z1lip74lhesxe5e62975l218m" xml:space="preserve">[[Файл:Кульсарина.jpg|thumb|right|250px|Башҡортостан Республикаһының VI саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты Гөлнур Ғәлинур ҡыҙы Ҡолһарина]]
{{Ук}}
'''Ҡолһарина Гөлнур Ғәлинур ҡыҙы''' ([[19 октябрь]] [[1977 йыл]]) — ғалим-филолог, йәмәғәт эшмәкәре. 2017 йылдан [[Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте]] рәйесе. Башҡортостан Республикаһы [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың  VI, VII саҡырылыш депутаты (2018? 2023). Филология фәндәре докторы (2018)&lt;ref&gt;[https://kpfu.ru/dis_card?p_id=2553 ОБЪЯВЛЕНИЕ О ЗАЩИТЕ ДИССЕРТАЦИИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411121256/https://kpfu.ru/dis_card?p_id=2553 |date=2021-04-11 }}&lt;/ref&gt;. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022)&lt;ref&gt;[https://kulturarb.ru/ru/news/radij-habirov-pozdravil-zhenshhin-bashkortostana-s-mezhdunarodnym-zhenskim-dnyom-2 Радий Хабиров поздравил женщин Башкортостана с Международным женским днём]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Гөлнур Ғәлинур ҡыҙы Ҡолһарина 1977 йылдың 19 октябрендә [[Стәрлебаш районы]]ның Аллағыуат ауылында тыуа.

[[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлай (1999). 2000 йылдан Урындағы ҡораллы низағтар һәм хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусыларҙы реабилитациялауҙың республика социаль-психология хеҙмәте, Йәштәрҙең хеҙмәт мәшғүллегенә ярҙам итеү үҙәге директоры, Башҡортостан Республикаһының Йәштәр сәйәсәте буйынса комитетының Ойоштороу-масса, хоҡуҡи һәм социаль эш бүлеге начальнигы.

[[2007 йыл]]дан Башҡортостан Республикаһы Президенты хакимиәтенең Эске сәйәсәт идаралығының әйҙәүсе консультанты, гражданлыҡ институты менән бәйләнеш буйынса бүлектең баш консультанты, ижтимағи-сәйәси үҫеш бүлеге мөдире урынбаҫары.
[[2010 йыл]]дан 2021 йылға тиклем — «Өфө кизе-мамыҡ комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры ярҙамсыһы, генераль директор урынбаҫары. Шул уҡ ваҡытта [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль ғилми тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] Тел ғилеме бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре.

2021 йылдың февраленән алып «Коммерческий Инновационный Трест» яуаплылығы сикләнгән ширҡәтенең ижтимағи-сәйәси һәм стратегик мәсьәләләр буйынса директор урынбаҫары.

2023 йылдың майынан — «Ватанды һаҡлаусылар» фондының Башҡортостан төбәк бүлексәһе етәксеһе&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/svo/2023-05-31/v-bashkirii-otkrylsya-regionalnyy-filial-fonda-zaschitniki-otechestva-3282449 В Башкирии открылся региональный филиал фонда «Защитники Отечества»]&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
200-ҙән ашыу фәнни мәҡәлә һәм 6 монография авторы.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
«Халыҡ контроле» федераль партия проектының төбәк координаторы. &lt;br&gt;
Өфө ҡалаһы Совет районы хакимиәте ҡарамағындағы Йәмәғәт советы рәйесе. &lt;br&gt;
[[Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте]] рәйесе. &lt;br&gt;
Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһы рәйесе.&lt;br&gt;
[[Ҡатын-ҡыҙ - милләт әсәһе (конкурс)|«Ҡатын-ҡыҙ — милләт әсәһе» Республика конкурсы]] авторы һәм етәксеһе.


== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022)
* РФ Оборона министрлығының «Маргелов армияһы генералы» миҙалы
* Башҡортостан Республикаһы Йәштәр сәйәсәтенең маҡтаулы хеҙмәткәре
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы
* «Серебряный голубь» милли йәмәғәт премияһы лауреаты
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (2019)&lt;ref&gt;[http://gsrb.ru/ru/press-center/news/69264/ Гульнур Кульсарина награждена Почетной грамотой Республики Башкортостан за активную общественную деятельность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240809162826/https://gsrb.ru/ru/press-center/news/69264/ |date=2024-08-09 }}&lt;/ref&gt;
* Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының «Ал да сәс нур халҡыңа» миҙалы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|104459}}
* [http://gsrb.ru/ru/organization/deputats/62938/ Кульсарина Гульнур Галинуровна]
* [https://ruspekh.ru/people/item/kulsarina-gulnur-galinurovna Кульсарина Гульнур Галинуровна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191019181527/https://ruspekh.ru/people/item/kulsarina-gulnur-galinurovna |date=2019-10-19 }}
* [https://bashkortostan.er.ru/persons/17296/ Кто есть кто Кульсарина Гульнур Галинуровна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191019181519/https://bashkortostan.er.ru/persons/17296/ |date=2019-10-19 }}

[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Депутаттар]]
[[Категория:6-сы саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:7-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]</text>
      <sha1>6kqcc0z1lip74lhesxe5e62975l218m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Bashkort 2.0»</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166236</id>
    <revision>
      <id>1303233</id>
      <parentid>1287273</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T05:16:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6440" sha1="cux18ss2nuq0o5f3s3eldmcf2j5spyr" xml:space="preserve">{{Orphan|date=август 2021}}

{{Ук}}
'''«Bashkort 2.0»''' — сығышы менән [[Башҡортостан Республикаһы]]нан булған һәм Ер шарының төрлө мөйөштәрендә йәшәгән йәштәр һәм уларҙың үҫешен яҡтыртҡан проект&lt;ref name=&quot;В Уфе презентовали книгу о современных и целеустремленных уроженцах Башкортостана&quot;&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1225295-v-ufe-prezentovali-knigu-o-sovremennykh-i-tseleustremlennykh-urozhentsakh-bashkortostana/?sphrase_id=15864557 В Уфе презентовали книгу о современных и целеустремленных уроженцах Башкортостана]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
«Bashkort 2.0» [[Санкт-Петербург]]та «Аманат» Башҡорт йәштәре ассоциацияһын ойоштороусы (2009), етәксеһе (2013—2016), Санкт-Петербург һәм Ленинград өлкәһе башҡорттары конгресын (Ҡоролтайы) ойоштороусы һәм рәйес урынбаҫары Эльвира Моталованың авторлыҡ проекты булып 2014 йылдың ғинуарында барлыҡҡа килә. Уның төп маҡсаты булып уҡыусыларҙы әүҙемлеккә, һөҙөмтәлелеккә, һәм уңышҡа илһамландырыу; яңы исемдәр асыу, проект геройҙары менән таныштырыу һәм уларға ярҙам итеү; алдынғы ҡарашлы башҡорт йәштәре имиджын булдырыу һәм пропагандалау; бөтә донъялағы милләттәштәрҙе берләштереү тора&lt;ref name=&quot;В Уфе презентовали книгу о современных и целеустремленных уроженцах Башкортостана&quot; /&gt;.
Бөгөн проекттың сайтында&lt;ref&gt;[http://newbashkort.com/ Bashkort 2.0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031035216/http://newbashkort.com/ |date=2020-10-31 }}&lt;/ref&gt; һәм социаль селтәрҙәрҙә башҡорт һәм рус телдәрендә 100 самаһы мәҡәлә донъя күргән. Уларҙың геройҙары — Башҡортостанда, [[Мәскәү]]ҙә, [[Санкт-Петербург]]та һәм [[Рәсәй]]ҙең башҡа ҡалаларында, шулай уҡ [[Австралия]]ла, [[Бразилия]]ла, [[АҠШ]]-та, [[Мексика]]ла, [[Уганда]]ла, [[Германия]]ла, [[Чехия]]ла, [[Ҡытай]]ҙа һәм башҡа илдәрҙә йәшәүсе милләттәштәребеҙ.
Бөгөн «Bashkort 2.0» проекты эшен Инстаграм, [[YouTube]]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/channel/UCZ9sTa7rtHAofCMIvnjfbsw Проект Bashkort 2.0]&lt;/ref&gt; социаль селтәрҙәрендә тура эфирҙа алып бара. Шулай уҡ төрлө киң мәғлүмәт сараларында проект геройҙары тураһында мәҡәләләр донъя күрә.

== «Bashkort 2.0» китабы ==
2018 йылдың октябрендә иң уңышлы әңгәмәләр «Bashkort 2.0» исеме аҫтында тупланып, китап булып сыға. Ул — уңышлы башҡорт йәштәре тураһындағы беренсе тупланма һәм үҙенсәлекле энциклопедия, киң ҡырлы үҫешкән шәхес булыу өмөн ҡулланма булып тора. Китапҡа тулы интервью форматында 33 геройҙың, ҡыҫҡа әңгәмә булараҡ 13 геройҙың тарихы ингән. Уларҙың 18-е — Башҡортостанда, 10-һы Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында, 7-һе — Азия илдәрендә, 5-е — Европала, 5-е Төньяҡ Америкала, 1-һе Австралияла йәшәй.
Шул уҡ йылдың 15 октябрендә Өфөлә «Президент отель» ҡунаҡхана комплексында китаптың исем туйы үтә&lt;ref name=&quot;В Уфе презентовали книгу о современных и целеустремленных уроженцах Башкортостана&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&amp;to=art&amp;id=3879 ШУНДАЙ ЙӘШТӘРЕБЕҘ БАР!]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bash.bashgazet.ru/bashkir/33441-bashorttar-haynda-bashkort-20.html Башҡорттар хаҡында – “Bashkort 2.0”]{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://tatar-inform.tatar/news/society/19-10-2018/d-nyada-tanylgan-bashkort-yashl-re-turynda-bashkort-2-0-kitaby-chykty-5399785 Дөньяда танылган башкорт яшьләре турында &quot;Bashkort 2.0&quot; китабы чыкты Подробнее: https://tatar-inform.tatar/news/society/19-10-2018/d-nyada-tanylgan-bashkort-yashl-re-turynda-bashkort-2-0-kitaby-chykty-5399785]&lt;/ref&gt;. 16 декабрҙә шундай уҡ сара Санкт-Петербург һәм Мәскәү халҡы өсөн Мәскәүҙә, Башҡортостан Республикаһының Тулы хоҡуҡлы вәкиллегендә ойошторола.

== «Bashkort 2.0» клубы ==
2019 йылдың 9 октябрендә Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Республика Башҡорт гимназия-интернатында «Bashkort 2.0» клубы асыла. Уның эшмәкәрлеге уҡыу йортон төрлө йылдарҙа тамамлаған гимназистар менән осрашыуҙар ойоштороу йүнәлешендә алып барыла. Бындай саралар уҡыусыларға ыңғай йоғонто яһай, уларға һөнәр һайлауҙа этәргес була. Санкт-Петербургта ла «Bashkort 2.0» клубы эшләй.
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==

[[Категория:Башҡорттар]]
[[Категория:Башҡортостан]]</text>
      <sha1>cux18ss2nuq0o5f3s3eldmcf2j5spyr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡарлыман (станция)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171914</id>
    <revision>
      <id>1303224</id>
      <parentid>1291687</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T17:25:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11553" sha1="cgeyjwh4ry65rgmi0ia91yiwe7odykz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡарлыман''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Куйбышев тимер юлы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Олокүл]] ауылындағы тимер юл станцияһы.  Станция [[Өфө (станция)|Өфө]] — [[Дим (станция)|Дим]] — Ҡарлыман — [[Стәрлетамаҡ (станция)|Стәрлетамаҡ]] — Мораптал — [[Ырымбур (станция)|Ырымбур]] һәм [[Өфө (станция)|Өфө]] — [[Дим (станция)|Дим]] — Ҡарлыман — [[Инйәр (йылға)|Инйәр]] — [[Белорет]] — [[Магнитогорск]] линияларында үҙәк станция булып тора. Димдән Ҡарлыманға тиклем участка ике юллы һәм даими 3 кВ ток менән электрлаштырылған. Инйәргә участка бер юллыҡ участка һәм даими 3 кВ ток менән электрлаштырылған, [[Стәрлетамаҡ]]ҡа участка бер юллыҡ һәм электрлаштырылмаған. Станция үҙ исемен яҡында урынлашҡан Ҡарлыман йылғаһы исеменән алған.

== Урынлашыуы һәм инфраструктураһы ==
Тимер юл станцияһы Ҡырмыҫҡалы районынының [[Ҡарлыман ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡарлыман ауыл Советы]] [[Ҡырмыҫҡалы районы|Олокул ауылында]] урынлашҡан. Ике яҡтан станцияға автомобиль юлының инеү урыны бар: төньяҡ яҡтан бер — Фрунзе урамы буйлап, көньяҡ яҡтан — Октябрҙең 60 йыллығы урамы буйлап. Юлдар аша ер өҫтө йәйәүлеләр юлы бар&lt;ref&gt;[https://yandex.ru/maps/?l=sat%2Cskl&amp;ll=56.326189%2C54.427733&amp;z=18 окрестности ж/д станции Карламан на Яндекс. Картах]&lt;/ref&gt;.

Станция үҙәк булып тора, 5 юлы бар. Шулай уҡ ике тәпәш пассажирҙар платформаһы бар. Вокзал бинаһына йәнәшә платформала аҙыҡ-түлек магазины бар. Станцияның вокзалы бинаһы бер ҡатлы, эсендә ҙур булмаған зал, шулай уҡ билет кассаһы бар&lt;ref&gt;[https://ждвокзалы.рф/rjdvokzali/zhd-stantsiya-karlaman/ Железнодорожная станция Карламан на сайте ждвкозалы.рф]&lt;/ref&gt;. Станцияла башҡарылыусы коммерция операциялары: станцияның асыҡ майҙансыҡтарында һаҡлауға рөхсәт ителә торған йөктәрҙе оҙатыу һәм ҡабул итеү; тик инеү урындарында һәм дөйөм ҡулланылышта булмаған урындарҙа вагондарға тейәлә торған ваҡ йөктәрҙе ебәреү һәм вагонлы йөктәрҙе ҡабул итеү һәм биреү, бөтә пассажир поездарына ла билеттар һатыу. Багаждарҙы ҡабул итеү һәм биреү башҡарылмай&lt;ref name=&quot;TR4&quot;&gt;[https://tr4.info/station/652500 Тарифное руководство № 4]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Алыҫ араға йөрөүсе поездар ==
[[2020 йыл]]дың мартына ҡарата ''Ҡарлыман'' станцияһы аша &lt;ref&gt;[https://rasp.yandex.ru/station/9606533/?date=all-days Расписание поездов дальнего следования по станции Карламан]&lt;/ref&gt; алыҫ араға йөрөүсе ФПК № 675/676 [[Өфө (станция)|Өфө]] — [[Сибай]] поезы (көн аша, шулай уҡ көн аша ВБС Мәскәү-Ҡазан — [[Магнитогорск]]) һәм Үзбәк тимер юлдарының № 381/382 [[Өфө (станция)|Өфө]] — [[Ташкент]] (шәмбе һайын) һәм № 371/372 [[Өфө (станция)|Өфө]] һәм [[Андижан]] (миҙгелле, шишәмбе) поезы йөрөй.

Ҡарлыман станцияһы аша үткән № 345/346 Адлер-Нижневартовск-Адлер поездары станцияла туҡтамай.

[[Өфө]]нән алып кирегә алыҫ араға йөрөүсе поездарҙың хәрәкәт итеү ваҡыты 1 сәғәт 5 минут тәшкил итә.

Өфө-Ташкент һәм Өфө-Анджижан йүнәлешендәге поездар хәрәкәте коронавирус таралыу ҡурҡынысы менән  Үзбәк тимер юлдары ҡарары менән ваҡытлыса ғәмәлдән сығарыла&lt;ref&gt;[http://ufacitynews.ru/news/2020/03/15/uzbekskie-zheleznye-dorogi-otmenili-poezda-iz-ufy-v-tashkent-i-andizhan/ Узбекские железные дороги отменили поезда из Уфы в Ташкент и Андижан (15 марта 2020 г., ufacitynews.ru)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211103203319/https://ufacitynews.ru/news/2020/03/15/uzbekskie-zheleznye-dorogi-otmenili-poezda-iz-ufy-v-tashkent-i-andizhan/ |date=2021-11-03 }}&lt;/ref&gt;

=== Йыл әйләнәһенә поездар хәрәкәте ===
{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot;
!№ поезд
!Хәрәкәт маршруты
!№ поезд
!Хәрәкәт маршрутын
|-
|381
|[[Өфө (станция)|Өфө]] — [[Ташкент]]
|382
|[[Ташкент]] — [[Өфө (станция)|Өфө]]
|-
|675
|[[Өфө (станция)|Өфө]] — [[Сибай]]
|676
|[[Сибай]] — [[Өфө (станция)|Өфө]]
|}

=== Поездарҙың миҙгелле хәрәкәте ===
{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot;
!№ поезд
!Хәрәкәт маршруты
!№ поезд
!Хәрәкәт маршруты
|-
|371
|[[Өфө (станция)|Өфө]] — [[Андижан]]
|372
|[[Андижан]] — [[Өфө (станция)|Өфө]]
|}
Элек Ҡарлыман станцияһы буйлап алыҫ араға йөрөүсе поездарҙың күләме күберәк була. Станция аша түбәндәге поездар йөрөгән:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Поезд
!Хәрәкәте
!Ҡуҙғалыу ваҡыты
|-
| -
|Кумертау — Учалы
|2007 йылдан бөтөрөлә
|-
| -
|Учалы — Күмертау
|2007 йылдан бөтөрөлә
|-
| -
|Өфө — Ырымбур
|2010 йылдан бөтөрөлә
|-
| -
|Ырымбур — Өфө
|2010 йылдан бөтөрөлә
|-
| -
|Кумертау — Москва
|24.05.2012 йылдан бөтөрөлә
|-
| -
|Мәскәү — Кумертау
|24.05.2012 йылдан бөтөрөлә
|-
| -
|Кумертау — Санкт-Петербург
|10.2011 йылдан бөтөрөлә
|-
| -
|Кумертау-Нижневартовск
|24.05.2012 йылдан бөтөрөлә.
|-
| -
|Кумертау — Яңы Уренгой
|24.05.2012 йылдан бөтөрөлә
|-
|610Й
|Ульяновск — Ташкент
|2016 йылдан бөтөрөлә
|-
|381Ь
|Ташкент — Ульяновск
|2016 йылдан бөтөрөлә 
|}

== Ҡала яны хәрәкәте ==
Ҡарлыман станцияһы ҡала яны поездарының бер өлөшө өсөн һуңғы булып тора. 2020 йылдың мартына ҡарата ҡала яны хәрәкәте  ЭД4М электропоездары, хәрәкәт шулай уҡ [[РА1]] һәм [[РА2]] рельс автобустары тарафынан түбәндәге йүнәлештәр буйынса башҡарыла:

* [[Өфө (станция)|Өфө]] — [[Инйәр (йылға)|Инйәр]] (көн һайын, 2 пар электропоезд, юл ваҡыты Өфөнән /Өфөгә тиклем — 1 сәғәт 17 минуттан алып 1 сәғәт 33 минутҡа тиклем, Инйәрҙән/Инйәргә тиклем — 2 сәғәт 15 минуттан алып 2 сәғәт 34 минутҡа тиклем)
* [[Стәрлетамаҡ (станция)|Стәрлетамаҡ]] — Ҡарлыман (көн һайын, 1 поезд Стәрлетамаҡ-Ҡарлыман һәм 2 поезд  Ҡарлыман-Стәрлетамаҡ, юл ваҡыты 2 сәғәт 15 минут)
* [[Стәрлетамаҡ (станция)|Стәрлетамаҡ]] — [[Өфө (станция)|Өфө]] (көн һайын, 1 пар поезд, юл ваҡыты Өфөнән/ Өфөгә тиклем 1 сәғәт 17 минуттан 1 сәғәт 33 минутҡа тиклем, Стәрлетамаҡтан/Стәрлетамаҡҡа тиклем — яҡынса 2 сәғәт 15 минут)
* Приуралье — [[Өфө (станция)|Өфө]] (көн һайын, 1 иртәнге электропоезд, кирегә Өфө —Приуралье поезы юҡ)

Стәрлетамаҡ станцияһы буйлап ҡала яны поездарының ағымдағы расписаниеһын бында ҡарарға мөмкин:

*

Элек Ҡарламан станцияһы буйлап ҡала яны поездарының хәрәкәт күләме күберәк була. Түбәндәге составтар йөрөгән:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Поезд
!Хәрәкәте
!Ҡуҙғалыу ваҡыты
!Туҡталыш
|-
|6243/6245/6246
|Кумертау — Уфа
|01.09.2014 йылда юҡҡа сығарыла.
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|-
|6241/6242/6244
|Уфа — Кумертау
|01.09.2014 йылдан юҡҡа сығарыла.
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}{{Внешнее изображение}}

== Һылтанмалар ==

* [https://www.openstreetmap.org/node/400707055 Станция Карламан на] [[OpenStreetMap]]
* [https://railwayz.info/photolines/station/10098 Паспорт железнодорожной станции Карламан на проекте «Фотолинии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318205758/https://railwayz.info/photolines/station/10098 |date=2020-03-18 }}
* [http://ufa.elektrichki.net/raspisanie/karlaman/ Расписание движения пригородных поездов по станции Карламан]
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [https://ba.wikipedia.org/wiki/Олокүл_(Ҡырмыҫҡалы_районы) Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)]

[[Категория:Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлеге станциялары]]
[[Категория:Алфавит буйынса тимер юл станциялары]]
[[Категория:Башҡортостандың тимер юл станциялары һәм платформалары]]
[[Категория:1936 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>cgeyjwh4ry65rgmi0ia91yiwe7odykz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡабаҡ (станция)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172083</id>
    <revision>
      <id>1303220</id>
      <parentid>1291685</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T15:44:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5862" sha1="q6uhckkmog6f7q8tbj16if5afz9osok" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Ҡабаҡ''' — ике юллы электрлаштырылған Ҡарлыман — [[Дим]] тимер юлы һыҙығында [[Куйбышев тимер юлы]]ның Башҡортостан бүлегендә 5 класлы тимер юл станцияһы. Башҡортостандың [[Ҡырмыҫҡалы районы]]нда шул уҡ исемле ауылында, [[Ҡабаҡ (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡабаҡ]] ауылынан яҡынса 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

== Урынлашыуы һәм инфраструктураһы ==
Станцияла пассажир платформалары, вокзалы бинаһы бар. Көньяҡ яҡтан автомобиль менән инергә мөмкин. Вокзалдан көнбайышҡа ҡарай 770 метр алыҫлыҡта 80Н-334 автомобиль юлы урынлашҡан&lt;ref&gt;[https://yandex.ru/maps/172/ufa/?l=sat%2Cskl&amp;ll=56.067294%2C54.527546&amp;mode=routes&amp;pt=56.324222%2C54.42778&amp;rtext=54.527259%2C56.062144~54.523938%2C56.072114&amp;rtt=auto&amp;ruri=~ymapsbm1%3A%2F%2Forg%3Foid%3D146201816029&amp;z=15 Автодорожный маршрут от станции Кабаково до автодороги 80Н-334 на Яндекс.Картах]&lt;/ref&gt;

Станция буйлап башҡарыла торған коммерция операциялары: ҡала яны һәм урындағы хәрәкәт поездарына (поездарынан) пассажирҙарҙы ултыртыу һәм төшөрөү. Багаждарҙы ҡабул итеү һәм тапшырыу башҡарылмай&lt;ref name=&quot;TR4&quot;&gt;[https://tr4.info/station/651972 Тарифное руководство № 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211213192820/https://tr4.info/station/651972 |date=2021-12-13 }}&lt;/ref&gt;

== Алыҫ араға йөрөү ==
Алыҫ араға йөрөүсе пассажир поездары 345/346-сы [[Нижневартовск]] - [[Адлер]], 371/372-се [[Өфө (станция)|Өфө]] - [[Андижан]], 381/382-се [[Өфө (станция)|Өфө]] - [[Ташкент]], 675/676-сы [[Өфө (станция)|Өфө]] — [[Сибай]] ([[Мәскәү]]-[[Ҡазан]] — [[Магнитогорск]]) Ҡабаҡ станцияһында туҡтамай.

[[Өфө]] -[[Ташкент]] һәм [[Өфө]] - [[Андижан]] поездары хәрәкәте коронавирус таралыу ҡурҡынысы менән бәйле Үзбәк тимер юлдары ҡарары менән ваҡытлыса туҡтатыла&lt;ref&gt;[http://ufacitynews.ru/news/2020/03/15/uzbekskie-zheleznye-dorogi-otmenili-poezda-iz-ufy-v-tashkent-i-andizhan/ Узбекские железные дороги отменили поезда из Уфы в Ташкент и Андижан (15 марта 2020 г., ufacitynews.ru)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211103203319/https://ufacitynews.ru/news/2020/03/15/uzbekskie-zheleznye-dorogi-otmenili-poezda-iz-ufy-v-tashkent-i-andizhan/ |date=2021-11-03 }}&lt;/ref&gt;

== Ҡала яны хәрәкәте ==
Ҡабаҡ станцияһы ҡала яны поездары өсөн аралаш булып тора. 2020 йылдың апреленә ҡарата ҡала яны хәрәкәттәре ЭД4М электропоездары, шулай уҡ РА1 һәм РА2 рельс автобустары тарафынан түбәндәге йүнәлештәр буйынса тормошҡа ашырыла:

&lt;br/&gt;[[Өфө (станция)|Өфө]] — [[Инйәр (йылға)|Инйәр]] (көн һайын, 2 пар электропоезд, Инйәргә иртәнге поезд эш көндәрендә Шакша-Өфө-Инйәр йүнәлешендә, ял көндәрендә Оло- Теләк йүнәлешендә йөрөй, юлдағы ваҡыт өфөнән/Өфөгә тиклем — 56 минуттан алып 1 сәғәт 15 минутҡа тиклем, Инйәрҙән/Инйәргә тиклем — 2 сәғәт 9 минуттан алып 2 сәғәт 31 минутҡа тиклем)
&lt;br/&gt;[[Стәрлетамаҡ (станция)|Стәрлетамаҡ]] — [[Өфө (станция)|Өфө]] (көн һайын, 1 пар дизель поезы, юлдағы ваҡыт Өфөнән/Өфөгә тиклем 58 минуттан алып 1 сәғәт 15 минутҡа тиклем, Стәрлетамаҡтан/Стәрлетамаҡҡа тиклем — 2 сәғәт 25 минуттан алып  2 сәғәт 34 минут тиклем)
&lt;br/&gt;Приуралье — Оло-Теләк (көн һайын, 1 иртәнге электропоезд, кирегә Оло-Теләк - Приуралье поезы юҡ; Приуральенан юлға киткән ваҡыт - 44 минут, Оло-Теләккә - 2 сәғәт 5 3 минут)

Ҡабаҡ станция буйынса ҡала яны поездарының расписаниеһын ошонда ҡарарға мөмкин:

&lt;br/&gt;Расписание пригородных поездов на Яндекс.Расписаниях

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [https://ba.wikipedia.org/wiki/Ҡабаҡ_(Ҡырмыҫҡалы_районы) Ҡабаҡ (Ҡырмыҫҡалы районы)]

[[Категория:Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлеге станциялары]]
[[Категория:Алфавит буйынса тимер юл станциялары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Ҡырмыҫҡалы районы]]</text>
      <sha1>q6uhckkmog6f7q8tbj16if5afz9osok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡоншаҡ (тимер юл станцияһы ҡасабаһы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172753</id>
    <revision>
      <id>1303227</id>
      <parentid>1246190</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T18:43:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6420" sha1="e8d4dmr6yzv0rxlbakvqtey91wgla12" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡоншаҡ'''— [[Ҡоншаҡ районы|Рәсәйҙәге Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районының]] тимер юл станцияһы ҡасабаһы. [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]] составына инә.

== Тасуирлама ==
Ҡоншаҡ тимер юл станцияһы үҙәгенең координаталары — 55°40' төньяҡ киңлеге һәм 61°35' көнсығыш оҙонлоғо.

[[Көньяҡ Урал тимер юлы]]ның 5-се класлы аралаш станцияһы. Был урынлашҡан линия [[Силәбе]]— [[Каменск-Уральский|Каменский-Уральский]] линияһында урынлашҡан. [[Ҡоншаҡ]]тан, район үҙәгенең 5 километрҙа, көньяҡ-көнсығышында.

1956 йылда Силәбе-Синара тимер юл линияһынң үткәреү мөмкинлеген көсәйтер өсөн асылған. Ҡасаба ҡарамағындағы тимер юл станцияһында 1997 йылда 56, 2002 йылда — 57 кеше йәшәгән. Ҡоншаҡ станцияһы аша Екатеринбург йүнәлешенең йөк, пассажир һәм ҡала яны поездары йөрөй. Төбәк буйлап һәм алыҫ араға йөрөүсе поездарға (багаж операциялары башҡарылмай) билеттар һатыла&lt;ref&gt;[https://kartafx.ru/%D1%80%D1%81%D0%BF/%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%BA.html Ҡоншаҡ тимер юл станцияһында поездар хәрәкәте расписаниеһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Этимология ==
Ҡоншаҡ атамаһы тураһында халыҡ араһында легенда таралған.

Алыҫ илдәрҙән китеп барған карауан төнгә табан бер матур күл эргәһендә туҡтай. Һәм аҡһаҡал: «Ҡунасаҡбыҙ!», — ти.

Иртән иртүк аҡһаҡал зәңгәр күл янында зәңгәр кейем кейгән бер кешене күрә. Ҡамыш һелтәп, балыҡтарҙы ярға ҡыуып йөрөй, ти. Балыҡ көтөүсеһе, тип атарға була. «Күл балығын бөтә күңелең менән ҡабул ит», — ти зәңгәр кейемле кеше аҡһаҡалға.

Ҡунаҡсыл тәҡдим аҡһаҡалға, әлбиттә, оҡшай. Был тирәләге күлдәрҙә балыҡ мыжғып торғанын аңлай ул. Һәм аҡһаҡал ихласлап: «Ҡунасаҡбыҙ!» — тип яуаплай, йәғни тағы бер төн ҡунырға ҡала карауан.

Икенсе иртәлә аҡһаҡал тағы бер күренешкә ғәжәпләнә: гел йәшелдән кейенгән берәү урман яғынан килә. Һәм ул аҡһаҡалға ҡып-ҡыҙыл еләк менән өйәләмә тулған тырыз тоттора. Аҡһаҡал, әлбиттә, бындағы урмандарҙа еләк мул уңыш биргәнен аңлай. Һәм йәнә: «Ҡунасаҡ-быҙ!», ти. Тағы бер төн ҡунырға ҡалалар.

Ә өсөнсө иртәлә аҡһаҡал ҡаршыһында ялтырап торған алтын төҫтәге кейем кейгән кеше хасил була. Уның ҡосағында — алтын көлтә. Һәм аҡһаҡал бындағы халыҡ икмәкһеҙ йәшәмәгәнен аңлай.

«Ҡайҙа нимә эҙләп йөрөргә һуң? Бында — бар нимә бар. Кешеләр ҙә яҡшы күңелле. Ҡунасаҡ-быҙ!», йәғни бында йәшәйәсәкбеҙ, тигән ҡарарға килә.

«Ҡоншаҡ» атамаһы шулай килеп сыҡҡан икән тиҙәр&lt;ref&gt;[https://kartafx.ru/%D1%80%D1%81%D0%BF/%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%BA.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{Население|Кунашак (посёлок железнодорожной станции)}}

1997 йылда — 56, 2002 йылда — 57 кеше йәшәй.

== Урамдары ==
* 91 км разъезы
* [http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%BA_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F Ҡоншаҡ тимер юл станцияһы]
* [https://mediazavod.ru/articles/authors/139456/ Ҡоншаҡ атамаһы]
* [https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/15858-Kunashakskij-rajon.html Ҡоншаҡ районы]
* [https://kartafx.ru/%D1%80%D1%81%D0%BF/%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%BA.html Ҡоншаҡ тимер юл станцияһында поездар хәрәкәте расписаниеһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/1114-%D0%BA%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%BA-%E2%80%93-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F,-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8,-%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B1-%D0%B8-%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8B Силәбесити. Ҡоншаҡ тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219093511/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/1114-%D0%BA%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%BA-%E2%80%93-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F,-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8,-%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B1-%D0%B8-%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8B |date=2020-02-19 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>e8d4dmr6yzv0rxlbakvqtey91wgla12</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡаҙағстанда мәғариф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175237</id>
    <revision>
      <id>1303225</id>
      <parentid>1283891</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T17:57:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37579" sha1="ndpgwodxxtfq8tayksn45emh3txrzrv" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Ҡаҙағстанда мәғариф''' —әхләҡи, интеллектуаль, мәҙәни, физик үҫеш һәм һөнәри компетентлык формалаштырыу маҡсаттарында тормошҡа ашырыла торған уҡытыу һәм тәрбиәнең өҙлөкһөҙ процессы&lt;ref&gt;[http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30118747#pos=100;-138 Статья 1 Закона Республики Казахстан «Об образовании»]&lt;/ref&gt;. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса Ҡаҙағстан Республикаһында 3,3 млн. уҡыусы иҫәпләнә.

Ҡаҙағстанда 12 йыл буйына белем биреү  ҡаралған. Ғәҙәттә, мәктәптә  балалар алты йә ете йәштән йөрөй башлай. Өс йәштән алты йәки ете йәшкә тиклем  балалар баҡсаһына йөрөргә мөмкин (мәктәпкәсә учреждение). Башланғыс белем баҫҡысы, 1-6 кластар,  11 йәшкә тиклем уҡыусыларҙы үҙ эсенә ала, урта белем  — 17 йәшкә тиклем,  уҡыусыларҙың барыһы ла тиерлек  берҙәм милли тест үтә  (ЕНТ), ул бер үк ваҡытта юғары уҡыу йортона инергә имтихан һәм мәктәп тамамлауҙа сығарылыш имтихандары булып тора.

[[Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы]] ''OECD'' фекере буйынса мәғарифтың ҡаҙаҡ системаһы  илдең иҡтисади диверсификацияһы өсөн нигеҙ булып тора. Әммә дәүләттең бөтә тырышлығына ҡарамаҫтан, ул донъяла котировкаланмай, уның эшмәкәрлеге күп ҡыйынлыҡтар менән дауам итә.  Ҡаҙағстан мәғариф системаһындағы төп проблемалар араһында ''OECD'' ойошмаһы төрлө категория уҡыусылар өсөн сифатлы белем алыуға  тигеҙ хоҡуҡлы инеү мөмкинлеге булмауына, уҡыу йорттарының сикләнгән үҙаллылығына, уларҙы түбән финанслау кимәленә, студент заемдарының  һөҙөмтәле системаһының булмауына һ.б. күрһәтә.  Юғары уҡыу йорттарын эҙмә-эҙлекле үҙгәртеп ҡороу ынтылыштары был илдең бөтә  мәғәриф системаһына хас булған фундаменталь етешһеҙлектәрҙе адекват рәүештә үтәргә мөмкинлек бирмәй&lt;ref&gt;{{Китап|автор=OECD|часть=Executive summary|заглавие=Higher Education in Kazakhstan 2017|место=Paris|издательство=OECD Publishing|год=2017|pages=15—17|isbn=978-92-64-26853-1}}&lt;/ref&gt;.

== Барлыҡҡа килеүе һәм эшмәкәрлеге ==
[[Файл:Atmgi_main_building.jpg|мини|Атырау нефть һәм газ институты]]
[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]] тарҡалыу менән Ҡаҙағстанда  донъяның иң алға киткән дәүләттәре кимәленә тиклем бөтөн белем биреү комплексын эҙмә-эҙлекле рәүештә үҙгәртеп ҡороу эше башланып китә.  Әммә 1991 йылда, илдә белем биреү сифаты финанс етмәү, дәүләт тарафынан яйға һалмау, белем биреү учреждениеларының милкен хосусилаштырыу һәм квалификациялы белгестәрҙең илдән китеүе тиҙ арала дегадрациялана башлай.  Бының  һөҙөмтәһендә,  мәҫәлән, илдең профессиональ училищеларҙың  дөйөм һаны 40% кәмей&lt;ref name=&quot;Kassymova&quot;&gt;{{Китап|автор=D. Kassymova, Z. Kundakbayeva, U. Markus|часть=Education|заглавие=Historical Dictionary of Kazakhstan|место=Lanham, Toronto, Plymouth|издательство=The Scarecrow Press, Inc|год=2012|pages=90|серия=Historical Dictionaries of Asia, Oceania, and the Middle East|isbn=978-0-8108-7983-6}}&lt;/ref&gt;.

Ҡаҙағстанда  барлыҡ белем биреү процесстары дәүләт контролендә булһа ла, 1992 йылда шәхси мәктәп һәм юғары уҡыу йорттарының эшмәкәрлеге  закон нигеҙендә рәсмиләштерелә.  Ваҡыт үтеү менән дәүләт структуралары  яйлап шәхси мәғариф секторы эшен тәьмин итә,   мәктәп мөхитен компьютерлаштырыуҙы һәм  заманса технологияларҙы яйға һала. Ҡаҙағстан хөкүмәте бының менән бергә Ҡаҙағстанда сит ил юғары уҡыу йорттары филиалдарын әүҙем йәйелдерә&lt;ref name=&quot;Kassymova&quot;/&gt;.

Үҙгәртеп ҡорорға ынтылғанда  бер ни тиклем алға китеш булыуға ҡарамаҫтан, Ҡаҙағстан мәғариф системаһы совет осоро өсөн хас булған ҡаты үҙәкләштерелгән идара итеү методтарының ауыр йөгөн үҙ өҫтөнә алыуын дауам итә. Ҡаҙағстан  юғары белем биреү учреждениелары системаһы һаман да команда-административ методтар менән идара итә, был түбән һөҙөмтәлеккә һәм яуаплылыҡ булмауға килтерә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=OECD|часть=The persistence of practices from an era of central planning and control result in inefficiency and diminished performance by higher education institutions|заглавие=Higher Education in Kazakhstan 2017|место=Paris|издательство=OECD Publishing|год=2017|pages=21|isbn=978-92-64-26853-1}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта система эше тураһында ышаныслы мәғлүмәт етмәү һәм булмау уны үҫтерүҙең һәм камиллаштырыуының  һөҙөмтәле сәйәсәтен эшләүҙе ҡыйынлаштыра.   Ошоноң менән бәйле стратегик ҡарарҙар ҡабул итеү, уларҙың үтәлешен баһалау һәм финанаслағанда өҫтөнлөктәрҙе билдәләү бик проблемалы була&lt;ref&gt;{{Китап|автор=OECD|часть=Significant gaps in the availability and use of data inhibit evidence-based and improvement-oriented policy making|заглавие=Higher Education in Kazakhstan 2017|место=Paris|издательство=OECD Publishing|год=2017|pages=22|isbn=978-92-64-26853-1}}&lt;/ref&gt;.

Бойондороҡһоҙ Ҡаҙағстанда мәғариф системаһы үҫешендә этаптарға айырыла.

* 1991—1994 йылдар — юғары белемдең закон сығарыу һәм норматив хоҡуҡи базаһын булдырыу
* 1995—1998 йылдар — юғары белем системаһын модернизациялау, уның йөкмәткеһен  яңыртыу (Республикала юғары белем биреүҙе реформалаштырыу 1995 йылдан алып интенсив үткәрелә башлай&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.genconsul.de/bildung?lang=ru-RU Образование в Казахстане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513011727/http://www.genconsul.de/bildung?lang=ru-RU |date=2021-05-13 }}&lt;/ref&gt;).
* 1999—2000 йылдар — идаралыҡты децентрализациялау һәм мәғарифты финанслау, мәғариф ойошмаларының академик азатлыҡтарын киңәйтеү.
* 2001—2007 йылдар — юғары һәм урта белем биреү системаһының стратегик  үҫеше.
* 2010 йыл — Ҡаҙағстан Республикаһының  өҙлөкһөҙ белем биреү системаһына  «Үҙ үҙеңде танып белеү» уҡытыу предметын киң индереү башлана: балалар баҡсаһы – мәктәп – колледж – юғары уҡыу йорто. Педагогик вуздарҙа  «Социальная педагогика и самопознание» һөнәрен индерәләр, уның сиктәрендә буласаҡ үҙ үҙен танып белеү  уҡытыусылар әҙерлеге башлана. 
* 2005—2010 йылдар — баҙар иҡтисады шарттарына юғары белем биреү системаһын яраҡлаштырыу юлдарының оптималь юлдарын  эҙләү.

== Дәүләт сығымдары ==
Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы дәүләттәре менән сағыштырғанда, илдең йән башына эске тулайым продукт күләменә ҡарата Ҡаҙағстан мәғариф системаһына дәүләт һалыуҙары күләме  маҡтанырлыҡ түгел. Мәҫәлән,  2013 йылда ул йән башына эске тулайым продукттан (ЭТП) 0,3 % артмай, шул уҡ ваҡытта Рәсәй Федерацияһында ул эске тулайым продукттан 1,4 % тәшкил итә, ә иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы илдәре буйынса ул уртаса 1,6 % тәшкил итә&lt;ref&gt;''OECD.''&amp;#x20;Public spending on higher education is persistently well below international levels and that of peer nations&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x2F;&amp;#x20;Higher Education in Kazakhstan 2017.&amp;nbsp;— Paris: OECD Publishing, 2017.&amp;nbsp;— P.&amp;nbsp;20.&amp;nbsp;— &lt;nowiki&gt;ISBN 978-92-64-26853-1&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;.  Шул уҡ ваҡытта йәмәғәт  фондтарынан бүлеп бирелгән аҡса бик һөҙөмтәһеҙ бүленә һәм төрлө критерийҙар буйынса көтөлгән һөҙөмтәне тәьмин итә алмай&lt;ref&gt;''OECD.''&amp;#x20;Public spending is poorly targeted, both with respect to students and higher education institutions&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x2F;&amp;#x20;Higher Education in Kazakhstan 2017.&amp;nbsp;— Paris: OECD Publishing, 2017.&amp;nbsp;— P.&amp;nbsp;20.&amp;nbsp;— &lt;nowiki&gt;ISBN 978-92-64-26853-1&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;.  

«2005—2010 йылдарҙа Ҡаҙағстан Республикаһында мәғарифты үҫтереүҙең дәүләт программаһын»  тормошҡа ашырыу буйынса дәүләт бюджет сығымдарының тейешле күләме   330 812,0 миллион тенге аҡса планлаштырылған.

2004 йылда Мәғариф һәм фән министрлығының бюджеты 31 миллиард тенге, 2007 йылда  131,5 миллиард тенге тәшкил иткән. 

2012—2014  йылдарҙа мәғариф һәм фәнгә сығымдар 1 132 миллиард тенге тәшкил итә, ә нәҡ:

* 2012 йылда — 365 миллиард тенге&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.nur.kz/193871.html|title=Казахстан резко увеличит расходы на образование и здравоохранение: Бизнес новости, 27 августа 2011&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2011-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110901005846/http://news.nur.kz/193871.html|archivedate=2011-09-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110901005846/http://news.nur.kz/193871.html |date=2011-09-01 }}&lt;/ref&gt;
* 2011 йылда — 260 миллиард тенге

Ҡаҙағстан Республикаһының  «2013—2015 йылдарҙа Республика бюджеты тураһында» Законына  ярашлы 2013 йылда мәғарифҡа сығымдар 469,6 миллиард тенге тәшкил иткән&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;http://www.predictor.kz/?p=452&lt;/nowiki&gt; {{Wayback|url=http://www.predictor.kz/?p=452|date=20130603222955}} Анализ расходов республиканского бюджета на образование в 2013 году&lt;/ref&gt;.

Артабан «2011—2020 йылдарға Ҡаҙағстан Республикаһы Мәғарифты үҫтереү дәүләт программаһы» ҡабул ителә, ул төп ике этапта тормошҡа ашырылырға тейеш: беренсе  2011—2015 һәм икенсе 2016—2020  йылдарҙа. Был программаны финанслау күләме 2011 йылдан 2013 йылға тиклем осорға 151,15 тенге тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://primeminister.kz/page/article_item-34|title=Государственная программа развития образования Республики Казахстан на 2011—2020 годы|accessdate=2019-01-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190115132602/https://primeminister.kz/page/article_item-34|archivedate=2019-01-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190115132602/https://primeminister.kz/page/article_item-34 |date=2019-01-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Ҡаҙағстанда белем биреү ==
Дөйөм  белем биреү программалары буйынса Ҡаҙағстанда белем биреү дөйөм һәм һөнәри белем биреүгә бүленә. Белем биреүҙең түбәндәге кимәлдәре айырыла: мәктәпкәсә тәрбиә һәм уҡытыу, урта белем, юғары һәм юғары уҡыу йортонан һуң профессиональ белем биреү.

== Урта белем ==
Ҡаҙағстанда урта белем биреү мотлаҡ һәм урта дөйөм, башланғыс професссиональ һәм урта профессиональ белем биреүҙе үҙ эсенә ала. Беренсе синыфҡа балалар 6-7 йәштән  ҡабул ителә. Ҡаҙағстан урта дөйөм белем биреү 3 баҫҡыстан тора: башланғыс (1-4 кластар), төп (5-9 кластар) һәм өлкән (10-12 класс)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kogda-v-kazahstane-vvedut-12-letnee-obrazovanie-382059|title=Когда в Казахстане введут 12-летнее образование|accessdate=2019-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200919225104/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kogda-v-kazahstane-vvedut-12-letnee-obrazovanie-382059|archivedate=2019-09-21}}&lt;/ref&gt;. Айырыуса һәләтле уҡыусыларҙың потенциаль мөмкинлектәрен тулыһынса үҫтереү өсөн белем биреү программалары эшләнә, улар һәләтле балалар өсөн махсус мәктәптәрҙә тормошҡа ашырыла.

Ҡаҙағстанда башланғыс профессиональ белем биреү профессиональ мәктәптәрҙә һәм төп дөйөм белем биреү лицейҙары базаһында 2-3 йылда башҡарыла. Урта профессиональ белемде төп дөйөм  белем биреү мәктәптәре базаһында колледждарҙа һәм училищеларҙа конкурс нигеҙендә 3-4 йылда алалар. 

Ҡаҙағстанда урта белем сифаты сағыштырмаса юғары түгел. Мәҫәлән, уҡыусыларҙың  белем ҡаҙаныштарын  баһалау буйынса халыҡ-ара программа мәғлүмәттәренә ярашлы 2014 йылда Ҡаҙағстан мәктәптәрен тамамлаусылар йән башына тулайым эске продукттың шундай уҡ кимәле булған илдәрҙә белем алған йәштәштәренән ныҡ ҡалыша. Төркиә йәки Рәсәй уҡыусыларын әҙерләү кимәленең  математика, табиғи фәндәр һәм уҡыу кеүек фәндәр буйынса  Ҡаҙағстандан  күпкә өҫтөнөрәк булыуы асыҡлана. Әммә, Ҡаҙағстан мәғарифының &quot;Үҙ-үҙеңде танып белеү&quot; предметы булыуы ҙур айырма булып тора, унда уҡыусылар  рухи-әхлаҡи белем ала.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=OECD|часть=Skills outcomes in Kazakhstan|заглавие=Higher Education in Kazakhstan 2017|место=Paris|издательство=OECD Publishing|год=2017|pages=57|isbn=978-92-64-26853-1}}&lt;/ref&gt;.

== Юғары белем ==
Ҡаҙағстанда юғары белем урта белем нигеҙендә алына. Юғары уҡыу йортона инеү өсөн мәктәпте тамамлаусылар сығарылыш имтихандары һәм берҙәм милли тест (ЕНТ) йәки комплекслы тест (уҙған йылғы сығарылыш синыфтары өсөн) үткәреү рәүешендә тапшыра. Ҡаҙағстан граждандары конкурс нигеҙендә сит илдә уҡыу өсөн халыҡ-ара «Болашак» стипендияһын алырға хоҡуҡлы. Вузды тамамлау менән сығарылыш уҡыусыһы бакалавр  (4 йыл), белгес (5 йыл) йәки магистр (6 йыл)  дәрәжәһен ала. Икенсе юғары белем Ҡаҙағстанда тиҙләтелгән уҡыу ваҡыты менән түләүле  (2-3 йыл).

== Юғары уҡыу йортонан һуңғы белем ==
Ҡаҙағстанда юғары уҡыу йортонан һуң белем алыу өсөн белгес йәки магистр дәрәжәһенә эйә булыр кәрәк. Ғилми кадрҙарҙы әҙерләү вуздарҙың магистратурһында, адъюнктураһында (хәрби, юридик) һәм докторантураһында башҡарыла. Ҡаҙағстан граждандары сит илдә уҡыу өсөн конкурс нигеҙендә халыҡ-ара «Болашак» стипендияһын алырға хоҡуҡлы. Магистратурала һәм адъюнктурала уҡыу ваҡыты  1-1,5 йыл, докторантурала  3 йыл тәшкил итә. Медицина юғары уҡыу йортонда академик кимәл — клиник һөнәрҙәр буйынса  резидентура бар (52). 2019 йылдан резидентура мотлаҡ була һәм уға база медицина белем алыуын тамамлағандан һуң инергә була   (бакалавриат+интернатура). 

«Мәғариф тураһында»  закон буйынса Ҡаҙағстанда бушлай урта һәм башланғыс һөнәри белем алыу, шулай уҡ әгәр граждан тәүге тапҡыр белем алһа, конкурс нигеҙендә дәүләт гранттары буйынса түләүһеҙ урта һөнәри белем алыу, юғары һәм юғары уҡыу йортонан һуң  белем алыу гарантиялана.  Бынан тыш, конкурс нигеҙендә дәүләттең белем алыу кредитын бирелә. Конкурс ЕНТ һөҙөмтәләре  йәки комплекслы тестар буйынса бирелгән сертификаттарҙың баллдары нигеҙендә үткәрелә. Грант алыуға өҫтөнлөклө хоҡуҡҡа  «Алтын белгі» тамғаһына эйә булғандар, шулай уҡ халыҡ-ара һәм республика конкурстарында, ярыштарында һәм олимпиадалында еңеүселәр эйә. Шулай уҡ, 2012 йылда кешенең гармониялы үҫеше өсөн «Үҙ үҙеңде танып белеү» гуманитар колледжы әҙерләгән дипломлы үҙ-үҙеңде танып белеү педагогтарының беренсе сығарылышы булды. 

Ҡаҙағстанда даими йәшәгән сит ил кешеләре  һәм гражданлығы булмаған кешеләр Ҡаҙағстан Республикаһы законы, халыҡ-ара килешеүҙәр, шулай уҡ  Ҡаҙағстан мәғариф ойошмалары менән контракттар буйынса  билдәләнгән тәртиптә Ҡаҙағстан Республикаһы граждандары менән бер рәттән белем алыу хоҡуғына эйә. 

== Тарихы ==
[[XX быуат]] башында күпселек  ҡаҙаҡ балаларын ауыл [[мәҙрәсә]]&lt;nowiki/&gt;ләрендә уҡытыу мөмкинлеге була.  [[1916 йыл]] алдынан Ҡаҙағстан территорияһында барлығы бер нисә рус һәм рус-ҡаҙаҡ мәктәбе була.

Советтар Союзынан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, [[Ҡаҙағстан]] мәғариф өлкәһендә реформалар башлай&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.genconsul.de/bildung?lang=ru-RU Образование в Казахстане] {{недоступная ссылка}}&lt;/ref&gt;.

Иҡтисади депрессия мәғарифҡа дәүләт  сығымдарын кәметергә мәжбүр итә. Ул саҡта сығымдарҙың кәмеүе 1991 йылда йән башына эске тулайым продукттан 6 проценттан 1994 йылда яҡынса 3 % кәмей. Уҡытыусылар әҙ эш хаҡы ала. 1993 йылда 30 000 ашыу уҡытыусыларҙың  (1990 йылда бөтә  уҡытыусыларҙың етенсе өлөшө) күбеһе килемле эш эҙләп, уҡытыуҙы ташлай.

1994 йылда Ҡаҙағстанда 8 575 мәктәп була, уларҙа яҡынса 3,2 миллион уҡыусы уҡый, һәм  244 махсус уҡыу йорттарында  222 000 уҡыусы уҡый.   1992 йылда 51 процент бала  8 500 мәктәпкәсә учреждениеларҙы урынлаша. 1994 йылда илдең 61  юғары уҡыу йортона  яҡынса 100 272 уҡыусы уҡырға инә. Студенттарҙың 54 % ҡаҙаҡ һәм  31 %  урыҫ була.

1995 йылғы Ҡаҙағстан Конституцияһы  урта белем алыуҙы мотлаҡ тип  раҫлай. Юғары уҡыу йортона инеү конкурс нигеҙендә үьткәрелә.  Шәхси мәктәптәр уҡыусыларҙың  яҡынса 5 % һыйҙыра, әммә уларҙың эшмәкәрлеге дәүләт тарафынан көйләнә.

2000 йылда Ҡаҙағстан  хөкүмәте Тажикстан һәм Ҡырғыстан хөкүмәте менән берлектә  Үҙәк Азияның  беренсе халыҡ- ара юғары белем институтын (University of Central Asia (UCA) ойоштороу өсөн Аға хан IV менән берләшә. Университеттың 3 кампус фаразлана, Ҡаҙағстан кампусы Алматынан 3 сәғәтлек юлда Текелиҙа төҙөлә.

2003 йылда  [[Азия үҫеш банкыһы|Азия үҫеш банкы]]  илде $ 600 000 ассигнациялай, Ҡаҙағстанда техник тәьмин итеү гранты шулай була. АҠШ  137 Донъя корпусы бүлеп биргән, ул 2004 йылдан мәғариф өлкәһендә хөкүмәттеке булмаған ойошма булараҡ эшләгән. 

2006 йылдың 12-13 октябрендә  Кондолиза Райс Ҡаҙағстанға килә. Шул саҡта ул: «Теләһә ҡайһы  төбәктең киләсәге мәғариф кимәленә бәйле, был  минең Ҡаҙағстанға  дүртенсе килеүем, Атырау һәм Алматыға барҙым һәм һеҙҙең  милләттең юғары белем кимәлен күрҙем, һәм был теләһә ҡайһы илдең уңышына асҡыс  булып тора», - тей.

Халыҡ-ара «Білім-Инновация» йәмәғәт фонды етәкселеге аҫтында: 28 ҡаҙаҡ-төрөк лицейы, Сөләймән Демирель исемендәге  университет, Тараз ҡалаһында Жамбыл  инновацион юғары колледж, Сөләймән Демирель исемендәге колледж-лицей, халыҡ-ара “Galaxy&quot; мәктәбе, халыҡ-ара «Нур-Орда» мәктәбе урынлашҡан. 

== Белем биреү  телдәре ==
1999/2000 уҡыу йылында — республиканың  3,5 миллион уҡыусыһынан 1,6 миллион уҡыусы ҡаҙаҡ телендә уҡый (50,6 %), 1,5 миллион — урыҫ (45 %) телендә, 80 мең —  үзбәк (2,3 %), 23 меңе —  уйғыр (0,6 %), 2,5 меңе —  тажик (0,07 %) һәм меңдән ашыуы  башҡа телдәрҙә уҡый&lt;ref name=&quot;ukaz_o_gosprogramme&quot;&gt;[http://www.procuror.kz/rus/bm/gosudarstvennii_yazik/ukaz_o_gosprogramme Указ Президента Республики Казахстан от 7 февраля 2001 года № 550 О Государственной программе функционирования и развития языков на 2001—2010 годы]{{Недоступная ссылка|date=Март 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

Ҡаҙаҡ телендә уҡытыу менән мәктәпкәсә балалар ойошмалары һаны тулайым ил буйынса шундай уҡ ойошмаларҙың дөйөм һанынан  [[2000 йыл]]ға  25 % (1158) артмай.  (1,5 миллион — урыҫ телендә (45 %), 80 мең —  үзбәк (2,3 %), 23 меңе —  уйғыр (0,6 %), 2,5 меңе — тажик (0,07 %) һәм меңдән ашыуы — башҡа телдәрҙә)&lt;ref name=&quot;ukaz_o_gosprogramme&quot;&gt;[http://www.procuror.kz/rus/bm/gosudarstvennii_yazik/ukaz_o_gosprogramme Указ Президента Республики Казахстан от 7 февраля 2001 года № 550 О Государственной программе функционирования и развития языков на 2001—2010 годы]{{Недоступная ссылка|date=Март 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

Студенттар һаны ҡаҙаҡ теле менән  уҡытыу  бүлектәрендә   [[2000 йыл]] яҡынса 32 % (300 85) тәшкил итә, (рус бүлеге студенттарының һаны — яҡынса 68 % (181 000)).&lt;ref name=&quot;ukaz_o_gosprogramme&quot;&gt;[http://www.procuror.kz/rus/bm/gosudarstvennii_yazik/ukaz_o_gosprogramme Указ Президента Республики Казахстан от 7 февраля 2001 года № 550 О Государственной программе функционирования и развития языков на 2001—2010 годы]{{Недоступная ссылка|date=Март 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.  2009 йылда баҫылып сыҡҡан мәғлүмәттәр буйынса,  юғары уҡыу йорттарының дөйөм студенттар  (634 мең) һанынан 322 мең урыҫ телендә  (50,7 %), ҡаҙаҡ телендә  302 мең (47,6 %), инглиз телендә  10 мең (1,6 %) уҡый&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.genconsul.de/bildung?lang=ru-RU Образование в Казахстане] {{недоступная ссылка}}&lt;/ref&gt;.

2001/2002 уҡыу йылынан алып 2005/2006 уҡыу йылына тиклем осорҙа урыҫ телендә белем биреүсе мәктәптәр  303-гә, ҡатнаш урыҫ-ҡаҙаҡ мәктәптәре 5-кә кәмегән,  ҡаҙаҡ теле менән уҡытыу мәктәптәре — 46-ға артҡан. Ҡаҙаҡ телендә уҡытылған юғары уҡыу йорттары студенттары өлөшө, шул уҡ осоро менән 31,5 проценттан  42,6 процентҡа артҡан.

2009 йылда баҫылып сыҡҡан мәғлүмәттәр буйынса, бюджет мәктәптәренең 2,546 млн уҡыусыһынан  ҡаҙаҡ телендә  1,543 млн (60,6 %) уҡый, урыҫ телендә  — 0,904 миллион (35,5 %), үзбәк телендә — миллион 0,079 (3,1 %)&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;''Савин И. С.'' [http://demoscope.ru/weekly/2011/0451/analit05.php Этичность как фактор повседневной жизни в сельских районах Южного Казахстана] «Неприкосновенный запас», 2009, № 4, с. 281—301&lt;/ref&gt;. Ҡаҙаҡ телендә уҡытыу мәктәптәре  һаны әкренләп арта&lt;ref name=&quot;ukaz_o_gosprogramme&quot;&gt;[http://www.procuror.kz/rus/bm/gosudarstvennii_yazik/ukaz_o_gosprogramme Указ Президента Республики Казахстан от 7 февраля 2001 года № 550 О Государственной программе функционирования и развития языков на 2001—2010 годы]{{Недоступная ссылка|date=Март 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

[[2009 йыл]]дың [[26 октябрь|26 октябренә]] ҡарата Ҡаҙағстандың  61 % мәктәп уҡыусыһы һәм  48 % студенты  ҡаҙаҡ телендә уҡый&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;http://pda.zakon.kz/152646-proekt-doktriny-nacionalnogo-edinstva.html&lt;/nowiki&gt; (недоступная+ссылка)&lt;/ref&gt;.

Ҡаҙағстан Республикаһының Мәғариф һәм фән министры Ж.Туймебаев,   үҙенең  2010 йылда биргән интервьюһында урыҫ мәктәптәренең ябылыуы тураһында мәғлүмәттәрҙе былай тип аңлата: «Баланы урыҫ йәки ҡаҙаҡ  мәктәбенә бирергә икәнен тик ата-әсә генә һайлай. Дәүләт мәктәптәрҙе махсус япмай. Урыҫ мәктәптәре, йәғни барлыҡ урыҫ телендә алып барылған мәктәптәр республикала яҡынса 30 процент. Килешәһегеҙҙер, улай уҡ аҙ ҙа түгел».

[[2010 йыл]]дың [[26 июль|26 июлендә]] ҠР  Мәҙәниәт министры  Мөхтәр Ҡол-Мөхәммәт хәбәр итеүенсә, Ҡаҙағстан тарихы илдең юғары уҡыу йорттарында бары тик ҡаҙаҡ телендә генә уҡытыласаҡ&lt;ref&gt;[http://diapazon.kz/kazakhstan/kaz-othernews/print:page,1,30418-istorija-kazakhstana-v-vuzakh-strany-budet.html Интернет газета Диапазон | История Казахстана в вузах страны будет преподаваться на госязыке]{{Недоступная ссылка|date=Март 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

[[2011 йыл]]дың [[18 ғинуар]]ында статистика буйынса ҠР  агентлығынан хәбәр итеүҙәренсә, уҡыу йылы башына ҡаҙаҡ телендә уҡыған студенттарҙың һаны 319 940 кеше тәшкил итә, был һан яҡынса 52 % тиң&lt;ref&gt;[http://www.zakon.kz/kazakhstan/195701-chislennost-studentov-obuchajushhikhsja.html Численность студентов, обучающихся на государственном языке, в республике составляет 319 940 человек | Информационный портал ZAKON.KZ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826115039/http://www.zakon.kz/kazakhstan/195701-chislennost-studentov-obuchajushhikhsja.html |date=2014-08-26 }}&lt;/ref&gt;.

Йәш ҡаҙаҡтар дәүләт телен белмәйенсә белем алыу гранттарын алыу, дәүләт учреждениеларында, хеҙмәттәр өлкәһендә, суд һәм хоҡуҡ өлкәһендә  карьера яһау мөмкин түгеллеген аңлай&lt;ref name=&quot;contur.kz&quot;&gt;[http://www.contur.kz/node/166 Идейная консолидация казахстанского общества. Ч.2 | contur.kz]&lt;/ref&gt;.

Белем биреү башлыса урыҫ һәм ҡаҙаҡ телендә алып барыла. Ҡаҙағстанда өс төр милли мәктәп бар:  үзбәк, уйғыр һәм тажик. Уларҙың сығарылыш уҡыусылары берҙәм тест эштәрен тик ҡаҙаҡ йәки урыҫ телендә тапшырыу хоҡуғына эйә.

2014 йылда 2,5 миллион уҡыусыларҙан ҡаҙаҡ телендә 1,7 миллион кеше уҡыған (68 %), ә урыҫ телендә — яҡынса 800 мең (32 %). Һуңғы мәғлүмәттәр буйынса, Ҡаҙағстан вуздарында студенттар 62,7 % ҡаҙаҡ телендә уҡый,  ә 34,3 % — рус телендә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.belaruspartisan.org/politic/344801/|title=Батька — не Елбасы. Шесть различий политических режимов Беларуси и Казахстана|accessdate=2016-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160811164243/http://www.belaruspartisan.org/politic/344801|archivedate=2016-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811164243/http://www.belaruspartisan.org/politic/344801 |date=2016-08-11 }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Список высших учебных заведений Казахстана
* Болашак
* Казахская интеллигенция

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://edu.gov.kz/ru Министерство образования и науки Республики Казахстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200305142556/http://edu.gov.kz/ru/ |date=2020-03-05 }}
* [http://nao.kz/ Национальная академия образования им. И Алтынсарина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210612175700/https://nao.kz/ |date=2021-06-12 }}
* [http://nis.edu.kz АОО «Назарбаев Интеллектуальные школы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506210534/https://nis.edu.kz/ |date=2021-05-06 }}
* [http://conferences.nis.edu.kz Международные конференция НИШ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200422174158/https://conferences.nis.edu.kz/?lang=en |date=2020-04-22 }}
* [http://articlekz.com/node/624 Система высшего образования в условиях кредитной технологии обучения в Республике Казахстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140807152411/http://articlekz.com/node/624 |date=2014-08-07 }}
* [http://libr.aues.kz/facultet/tef/kaf_pt/46/umm/mon_2.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512231756/https://libr.aues.kz/facultet/tef/kaf_pt/46/umm/mon_2.pdf |date=2021-05-12 }} Сериков Э. А., Система высшего технического образования Казахстана:

движение по спирали — Алматы, «Ақ Шағыл». 2015—276 с.
[[Категория:Ҡаҙағстанда мәғариф]]</text>
      <sha1>ndpgwodxxtfq8tayksn45emh3txrzrv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абзалов Фәтих Р.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175979</id>
    <revision>
      <id>1303239</id>
      <parentid>1196465</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T06:27:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4920" sha1="kc9dtnl6a0u3pgp92ln6fyw3xytv702" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Абзалов Фәтих Р.''' ({{lang-ru|Абзалов Фатих Р.}}) ([[1912]]—[[1942]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 313-сө кавалерия полкының 3-сө эскадронында отделение командиры. Сержант&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/902-abzalov-fatikh-r?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абзалов Фатих]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Фәтих Абзалов [[1912 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Туймазы районы]] Төмәнәк ауыл Советы) Райман ауылында тыуған.

БАССР-ҙың Ҡандра район хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра. Абзалов Фәтих яңы ойошторолған [[112-се Башҡорт атлы дивизияһы]] составындағы 313-сө кавалерия полкының 3-сө эскадроны отделение командиры була.

[[1942 йыл]]дың 6 июлендә Курск (хәҙер — Липецк) өлкәһе Тербуны ауылы янында хәбәрһеҙ юғала&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163294/&amp; Память народа. Абзалов Фатих Р.]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==

== Хәтер ==
Яугир Абзалов Фәтих Р. исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Туймазы районы]] Райман ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

Шулай итеп, оҙаҡ йылдар дауамында Фәтих Абзалов хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнде. [[1996 йыл]]да эҙәрмәндәр һуғыш барған урындарҙа ҡыҙылармеецтарҙың һөйәктәрен ҡаҙып сығарҙы. Барлығы 671 яугир исемен белә алдылар. Һәм хәрби хөрмәт күрһәтелеп, һәләк булыусылар араһында сержант Абзалов Фәтихтең һөйәктәре лә [[Липецк өлкәһе]] Тербуны ауылындағы туғандар ҡәберлегенә ерләнде.

Абзалов Фәтихтең исеме ҡәберлек һәйкәленең мемориал таҡтаһына уйып яҙылған&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/sppagebuilder/?view=page&amp;id=52 Братская могила в с. Тербуны]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://memory-map.1sept.ru/#/memorial-3172/type=map&amp;center=52.094028,38.63427&amp;zoom=13 Мемориал]
&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/902-abzalov-fatikh-r?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абзалов Фатих]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163294/ Память народа. Абзалов Фатих Р.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210722171002/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163294/ |date=2021-07-22 }}{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0
* [https://memory-map.1sept.ru/#/memorial-3172/type=map&amp;center=52.094028,38.63427&amp;zoom=13 Мемориал]
* [https://vk.com/@patriotvrn-4 Тербунский рубеж]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1912 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>kc9dtnl6a0u3pgp92ln6fyw3xytv702</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179888</id>
    <revision>
      <id>1303232</id>
      <parentid>1300794</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T01:02:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="268308" sha1="7yvmmws1xzqzalc0uchb8a3nf1ms6l2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте (геноцид)''' ({{Lang-hy|Հայոց Ցեղասպանություն}}, төр. Ermeni soykırımı — әрмән геноциды, төр. Ermeni Kırımı — әрмәндәрҙе ҡырыу; әрмән телендә Մեծ Եղեռն һүҙбәйләнеше йыш ҡулланыла [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|МФА]]: — ''Иҫ китерлек яуызлыҡ'') — [[1915 йыл]]да (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса [[1923 йыл]]ға саҡлы дауам иткән) [[Ғосман империяһы]] властары контролдә тотҡан территорияларҙа ойошторолған һәм тормошҡа ашырылған [[геноцид]]{{Sfn|Bournoutian|1994}} Геноцид физик юҡ итеү һәм граждандарҙы уларҙы һис шикһеҙ үлемгә дусар иткән насар шарттарға көсләп күсереү йәғни депортациялау{{Sfn|Саркисян|1995}}юлы менән тормошҡа ашырылған.

Әрмәндәр геноциды бер нисә стадияла: әрмән һалдаттарын ҡоралһыҙландырыу, сик буйында йәшәүсе әрмәндәрҙе депортациялау, көс ҡулланып күсереү законын ҡабул итеү, әрмәндәрҙе күпләп күсереү һәм үлтереү аша башҡарылған. Ҡайһы бер тарихсылар был яуызлыҡҡа 1890-сы йылдарҙағы үлтереүҙәрҙе, Смирналағы һуйышты һәм 1918 йылда төрөк ғәскәрҙәренең Кавказ аръяғындағы ҡанһыҙ эш итеүен дә индерә (1918—1923 йылдарҙа Ғосман империяһы һәм Әрмәнстан Республикаһы бүлеген ҡара).

Геноцидты төп ойоштороусылар [[Йәш төрөктәр]] йошмаһы лидерҙары: Мәһмәт Талаат, Әхмәт Жемаль һәм Энвер паша, шулай уҡ «Айырым ойошма» етәксеһе Бехаэддин Шакир һанала. Ғосман империяһында әрмәндәр геноциды менән бер үк ваҡытта ассирийҙар геноциды һәм понтий гректары геноциды ла алып барылған. Әрмән диаспораһының күпселек өлөшө Ғосман империяһынан ҡасҡан әрмәндәрҙән барлыҡҡа килгән.

«Геноцид» терминын үҙ ваҡытында уның авторы Рафаэль Лемкин Ғосман империяһында [[әрмәндәр]]ҙе һәм [[Өсөнсө рейх|нацистик Германия]] оккупациялаған территорияларҙа йәһүдтәрҙе күпләп үлтереүҙе билдәләү өсөн тәҡдим итә. Әрмәндәрҙе күпләп юҡ итеү (геноцид) [[Холокост]]тан һуңғы тарихта өйрәнелеү буйынса икенсе акт булып тора. [[1915 йыл|1915 йылдың 24 майҙа]] [[Антанта|союздаш илдәрҙең]] ([[Бөйөк Британия]], [[Франция]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]) берлектәге Декларацияһында әрмәндәрҙе күпләп үлтереү тарихта тәүге тапҡыр кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт{{Sfn|Dadrian|2005|p=75}} тип танылды.

Хәҙерге заман [[Төркиә]]һе һәм [[Әзербайжан]] шулай уҡ, был илдәрҙең рәсми [[тарих]]намәһе геноцид фактын инҡар итә, әммә күп һанлы әрмән ҡорбандарын таный.

== Тарихи тәүшарттар ==
[[Файл:Map_of_Historical_Armenia_by_Britannica_1994.jpg|мини|370x370пкс|[[Британ энциклопедияһы|Британник]] Энциклопедияһына ярашлы, Тарихи Әрмәнстан. Ҡыҙыл-һары төҫ менән Бөйөк Әрмәнстан территорияһы, йәшел төҫ менән — Византия Әрмәнстаны йәки Кесе Әрмәнстан, миләүшә төҫ менән — Киликий Әрмәнстаны, һары төҫ менән — [[Әрмәнстан|Әрмәнстан Республикаһы]] күрһәтелгән]]
[[Әрмәндәр|Әрмән этносы]] б. э. т. VI быуатта хәҙерге замандағы көнсығыш [[Төркиә]] һәм Әрмәнстан территорияһында, үҙ эсенә [[Арарат]] тауын һәм [[Ван (күл)|Ван]] күлен алған төбәктә формалаша. Б. э. т. II быуатҡа әрмәндәр Арташес I батша власы аҫтында берләшә, Бөйөк Әрмәнстан дәүләте барлыҡҡа килә. Бөйөк Тигран II батша хакимлыҡ иткәндә уның территорияһы иң ҙур була: империя сиктәре көнбайышта [[Евфрат]], [[Урта диңгеҙ]] һәм [[Фәләстин]]ды индереп, көнсығышта [[Каспий диңгеҙе]]нә тиклем йәйрәп ятҡан була&lt;ref&gt;{{Из|Британника|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia/44264/Cultural-life|заглавие=Armenia}}:&lt;/ref&gt;. Б. э. IV быуаты башында Әрмәнстан дәүләт дине булараҡ [[христианлыҡ]]ты рәсми ҡабул иткән беренсе ил була. 405 йылда ғалим Месроп Маштоц беренсе әрмән алфавитын булдыра, ә V быуаттың беренсе яртыһында [[Библия|Тәүрат (Библия)]] [[әрмән теле]]нә тәржемә ителә. Христианлыҡ ҡабул итеү, бүленгәндән һәм дәүләтселеген юғалтҡандан һуң, әрмән этносын берләштергән төп фактор булып торған, ә Әрмән апостол сиркәүе милли тормоштоң мөһим институты була. 428 йылда Бөйөк Әрмәнстан юҡҡа сыға, һәм VII быуатҡа тиклем Көнбайыш Әрмәнстанда византийҙар, ә Көнсығыш Әрмәнстанда — фарсылар идара итә. VII быуат уртаһынан Әрмәнстан территорияһының күп өлөшө ғәрәптәр хакимлығы аҫтында була. 860-сы йылдарҙа [[Әрмән батшалығы]] Багратидтар династияһы власы аҫтында үҙенең бойондороҡһоҙлоғон тергеҙә. 1045 йылда Әрмәнстан баш ҡалаһын — Ани ҡалаһын яулай.1080 йылда кенәз Рубен I Киликий Әрмән дәүләтенә нигеҙ һала, 1198 йылда кенәз Левон II батша титулын ҡабул итә. 1375 йылда мысыр мәмлүктәре Киликияны баҫып ала, һөҙөмтәлә бойондороҡһоҙ әрмән дәүләте йәшәүҙән туҡтай. Артабан әрмән дәүләтселеге ҡалдыҡтары Таулы Ҡарабахта (Хамс мәликлектәре) һәм Сюникта (Зангезур) ғына һаҡланған. [[Ислам|Мосолмандар]] (ғәрәп Ғәббәсиҙәре, сәлжүктәр һәм [[Уғыҙҙар|төрки уғыҙ]], фарсылар) тарихи Әрмәнстан территорияларына күп тапҡырҙар һөжүм иткәндә, христианлыҡтан баш тартырға теләмәүсе әрмәндәрҙең илбаҫарҙарға дини ҡапма-ҡаршы тороуы, емергес һуғыштар, әрмән халҡының күпләп күсеп китергә мәжбүр булыуы был биләмәләрҙә әрмән халҡының һаны кәмеүгә килтерә.

== Ғосман империяһы халҡы һәм терминология ==
[[Файл:Armenian_population_map_1896.jpg|справа|мини|280x280пкс|Ғосман Империяһының көнсығыш өлкәләрендә (''Көнбайыш Әрмәнстан'') 1896 йылда әрмән халҡының таралып ултырыуы]]
[[XIX быуат]] аҙағында [[Ғосман империяһы]] халҡы этник яҡтан төрлө була. Унда бер нисә мосолман этносы: [[төрөктәр]], [[курдтар]], [[ғәрәптәр]], черкестар һәм башҡа Төньяҡ Кавказдан сыҡҡан халыҡтар була, христиан этностары араһында [[әрмәндәр]], гректар, болгарҙар һ. б. айырылып тора. Шулай уҡ Ғосман империяһында [[йәһүдтәр]] һәм башҡа ҡайһы бер халыҡтар вәкилдәре йәшәгән. Шул иҫәптән, бигерәк тә [[Әбделхәмит II|Ғәбделхәмит II]] солтан идара иткән осорҙа (1876—1909), юғары хөкүмәт вазифалары биләгән ғосман офицер корпусы сафында ғәрәптәр ҙә хеҙмәт итә.

[[XX быуат]] башына тиклем «төрөк» (Türk) этнонимы йыш ҡына кәмһетеү мәғәнәһендә ҡулланыла. «Төрөктәр» тип [[Кесе Азия|Анатолияның]] төрки телле крәҫтиәндәрен, уларҙың наҙанлығынан көлөү (мәҫ. ''kaba türkler'' «тупаҫ төрөктәр») маҡсатында, атағандар. XX быуат башында власҡа [[йәш төрөктәр]] килгәндән һуң, төрөк милләтсе сәйәсәте билдәлеоек ала, пантюркизм рәсми идеологияға әйләнә, ә «төрөк» этнонимы кире коннотацияһын (ҡара: «Әрмәндәрҙе ҡырыуҙы ойоштороу» бүлеге) юғалта. Шуға ҡарамаҫтан, күп кенә ғәрәптәр империяның ахырына тиклем үҙҙәрен «ғосман» тип һанаған.

Ғосман империяһы тарҡалыуы алдынан булған ваҡиғаларҙы тасуирлағанда, әгәр билдәле этник төркөмдәр булмаһа (мәҫәлән, күсмә курд ҡәбиләләре) мосолман халҡы өсөн «мосолман» йәки «ғосман» терминын ҡулланғандар, әлбиттә, ҡәтғи әйткәндә, әрмәндәр ҙә формаль рәүештә һуңғыларына индерелгән. Беренсе донъя һуғышы дәүерендә ғосман ғәскәренә солтанға буйһонған бөтә халыҡтар вәкилдәре тиерлек, шул иҫәптән әрмәндәр ҙә ингән. Аңлатыусы термин ҡулланыла империяһы Беренсе донъя һуғышы тамамланғанға тиклем, империяның дәүләт институттарын биреү өсөн башлыса «оттоман» йәки «ғосман», был атама рус тарихнамәһендә (мәҫәлән, Рус-төрөк һуғышы (1877—1878) ҡабул ителһә лә, һирәгерәк «төрөк» термины ҡулланылған.

Әрмәндәрҙе үлтереүҙә күп мосолман этностары, шул иҫәптән [[курдтар]] һәм черкестар ҡатнашҡан, әммә йыш ҡына был ғәмәлдәр вазифалы төрөктәр күрһәтмәһе нигеҙендә башҡарылған.

== Ғосман империяһында әрмән мәсьәләһе ==
[[Файл:Turkey_in_Asia,_1909.jpg|слева|мини|278x278пкс|6 әрмән виләйәте күрһәтелгән Азия Төркиәһе. 1903 йылғы карта]]
[[Ғосман империяһы]] әрмәндәре, мосолман булмағанлыҡтан, икенсе дәрәжәле кеше — [[зимми]] һаналған. Әрмәндәргә ҡорал йөрөтөү тыйылған, улар күберәк һалым түләргә тейеш булған. Христиан әрмәндәр судта шаһит булыу хоҡуғынан мәхрүм ителгән.

Әрмән халҡының 70%-ын ярлы крәҫтиәндәр тәшкил итеүгә ҡарамаҫтан, мосолман халҡы араһына ҙур коммерция талантына эйә хәйләкәр һәм уңышлы әрмән стереотибы таралған. Үҙ сиратында, байып киткән әрмәндәр мосолман халҡында даими асыулы ҡараш тыуҙырған&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Н. А. Кузнецова|заглавие=&quot;Иран в первой половине XIX века&quot;|ответственный=Ю.В.Ганковский|издание=|место=Москва|издательство=Наука|год=1983|страницы=173|страниц=265|isbn=}}&lt;/ref&gt;. Әрмәндәргә ҡарата нәфрәт ҡалаларҙа хәл ителмәгән социаль мәсьәләләр һәм ауыл хужалығында ресурстар өсөн көрәш менән көсәйтелгән. Был процесс мөһәжирҙәр —[[Кавказ|Ҡавказдан]] (Кавказ һуғышы һәм 1877—1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышы) һәм яңы төҙөлгән балҡан дәүләттәренән, шулай уҡ ҡырым татарҙары, йәғни, ҡасаҡтар артыуы арҡаһында ҡатмарлашҡан. Христиандар ерҙәренән ҡыуып ебәргәнлектән, ҡасаҡтар үҙ нәфрәтен урындағы христиандарға күсергән. Әрмәндәрҙең шәхси һәм коллектив хәүефһеҙлек яҡлау мөмкинлеге дәғүәләре һәм шуның менән бергә Ғосман империяһында уларҙың хәленең насарайыуы көнсығыш проблемаһының бер өлөшөн тәшкил иткән &quot;әрмән мәсьәләһе&quot;н барлыҡҡа килтергән.

[[1882 йыл]]да Эрзерум өлкәһендә әрмәндәрҙе курд һәм башҡа күсмә ҡәбиләләрҙең талауҙарын һаҡлау маҡсатына хеҙмәт итерлек беренсе әрмән берекмәһе — «Ауыл хужалығы йәмғиәте» булдырылған. [[1885 йыл]]да, платформаһы мәғариф һәм пропаганда ярҙамында әрмән үҙбилдәләнешенә нигеҙ һалырға тейеш булған, шулай уҡ дәүләт террорына ҡаршы тороуҙы күҙ уңында тотҡан Арменакан тип аталған беренсе әрмән сәйәси партияһы булдырыла. [[:ru:1887 год|1887 йылда]] бөтә этник төркөмдәрҙең революцияла ҡатнашыуы юлы менән [[:ru:Западная Армения|төрөк Әрмәнстанын]] азат итеү һәм бойондороҡһоҙ [[Социализм|социалистик]] дәүләт барлыҡҡа килтереүҙе маҡсат итеп ҡуйған Гнчакян социал-демократик партияһы барлыҡҡа килә. Ниһәйәт, [[1890 йыл]]да [[Тбилиси|Тифлиста]] иң радикаль Дашнакцутюн партияһының беренсе съезы үтә. Партия программаһы Ғосман империяһы сиктәрендә автономия булдырыуҙы, бөтә халыҡ төркөмдәре өсөн азатлыҡ һәм тигеҙлек булдырыуҙы ҡараған, ә социаль өлөшөндә яңы йәмғиәттең төп элементтары булараҡ крәҫтиән коммуналары төҙөүгә таянған.

== 1894—1896 йылдарҙа әрмәндәрҙе күпләп үлтереү ==
[[Файл:1895erzurum-victims.jpg|мини|300x300пкс|Эрзурум ҡырылышы, [[1895 йыл]]]]
1894—1896 йылдарҙа күп тиҫтә, хатта йөҙләгән мең әрмәндең ғүмерен өҙгән күпләп үлтереүҙең өс төп: Сасун ҡырылышын, [[1895 йыл]]дың көҙ һәм ҡышы империяның бөтә территорияһында әрмәндәрҙе үлтереү, [[Истанбул]]да һәм Ван районында әрмәндәрҙе ҡырыу эпизодтарын үҙ эсенә ала. Бындай яуызлыҡтың сәбәбе булып урындағы әрмәндәрҙең протесы торған. Иң ҡанлыһы һәм өйрәнелмәгәне икенсе фазаһы. Властарҙың ҡырылыш ойоштороуҙа ҡатнашыуы әлегә тиклем ҡаты бәхәстәр предмет булып тора.

Сасун (гавар) районында курд юлбашсылары әрмән халҡына күтәргеһеҙ һалым һалалар. Шул уҡ ваҡытта ғосман хөкүмәте элек курд талауҙарын иҫәпкә алып, ғәфү ителгән дәүләт һалымдарын түләүҙе талап итә. Икенсе йылға ла курдтар һәм ғосман чиновниктары әрмәндәрҙән һалым түләүҙәрен талап итә, әммә ҡаршылыҡҡа осрай. Уны баҫтырырға Дүртенсе атлы армия корпусы ебәрелә. Һөҙөмтәлә 3 меңләп кеше үлтерелә. Бөйөк Британия, [[Франция]] һәм [[Рәсәй]] тикшереү буйынса комиссия ойошторорға тәҡдим итә, әммә [[Порта]] уны кире ҡаға&lt;ref name=&quot;Bloxham-51-57&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Кинросс 606&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-219-221&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Robert Melson 59-61&quot; /&gt;.

[[Файл:“Le Rire”, Number 134, May 29, Paris, 1897.jpg|thumb|left|200px|Абдулхәмид II солтанға карикатура «Le Rire», 29 май, Париж, 1897]]
Әрмән проблемалары яйға һалынмауға ризаһыҙлыҡ белдереп, Гнчакян Социал-демократик партияһы [[1895 йыл]]дың сентябрендә ҙур демонстрация ойошторорға ҡарар итә, әммә уларҙың юлын полиция бүлә. Башланған атыштан тиҫтәләгән әрмән үлтерелә һәм йөҙәрләгәне яралана. Полиция әрмәндәрҙе тотоп ''софтар''ға — ислам уҡыу йорттары уҡыусыларына бирә, һәм улары таш бәреп туҡмап язалайҙар. Ҡырылыш 3 октябргә тиклем дауам итә&lt;ref name=&quot;Bloxham-51-57&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-221-222&quot; /&gt;. 8 октябрҙә Трабзонда мосолмандар меңләгән әрмәнде үлтерә һәм тереләй яндыра. Был ваҡиға ғосман властарының Көнсығыш Төркиәлә: Эрзинжан, Эрзурум, Гөмөшхан, Байбурт, Урфала, Битлиста әрмәндәрҙе күпләп юҡ итеү яуызлығы булып тарихҡа кергән&lt;ref name=&quot;Кинросс&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222-226&quot; /&gt;.

Дашнактар күп халыҡ йыйылған акцияларҙан туҡталып тороуға ҡарамаҫтан, [[1895 йыл]]ғы ҡырыу Истанбулдағы Оттоман банкын баҫып алыу ҡарарына килтерә. [[1896 йыл]]дың 26 авгусында Оттоман банкына баҫып инә, шартлатыу менән ҡурҡытып, европа персоналын аманат итеп ала, төрөк хөкүмәтенән вәғәҙә иткән сәйәси реформалар талап итә. Һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә рәсәй илселеге вәкиле һәм банк директоры Эдгар Винсент һөжүм итеүселәрҙе шәхси хәүефһеҙлек гарантиялары менән бинанан китергә күндерәләр. Әммә властар, дашнактар төркөмө банктан китеп өлгөрмәҫ элек үк, әрмәндәргә һөжүмде рөхсәт итә. Ике көн эсендә властарҙың юл ҡуйыуы арҡаһында 6 меңдән ашыу кеше үлтерелә&lt;ref name=&quot;Кинросс&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224-226&quot; /&gt;.

[[1894]]—[[1896 йыл]]дарҙағы ҡырыуҙың ҡорбандарын иҫәпләп бөтөү мөмкин түгел. Был осорҙа, көс ҡулланыу ваҡиғалары тамамланыуға тиклем, Төркиәлә булған лютеран миссионеры Иоһаннес Лепсиус, немец һ. б. сығанаҡтарҙы файҙаланып, түбәндәге статистика йыйған: үлтерелгәндәр — {{nobr|88 243}} кеше, бөлгөнлөккә төшөрөлгән — {{nobr|546 000}} кеше, таланған ауыл һәм ҡалалар — 2493, ислам диненә күсерелгән ауылдар — 456, мәсхәрәләнгән сиркәү һәм монастырҙар — 649, мәсетткә әйләндерелгән сиркәүҙәр — 328&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224&quot; /&gt;. Кинросс, үлтерелгәндәрҙең дөйөм һанын баһалап, 50—100 мең цифрын килтерә&lt;ref name=&quot;Кинросс&quot; /&gt;, Блоксхэм — 80—100 мең&lt;ref name=&quot;Bloxham-51&quot; /&gt;, Ованнисян — 100 меңгә яҡын&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222&quot; /&gt;, Адалян һәм Тоттен — 100 меңдән 300 меңгә тиклем&lt;ref name=&quot;Charny 287&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Totten 23&quot; /&gt;, Дадрян — 250—300 мең тиҙәр&lt;ref name=&quot;Shelton 71&quot; /&gt;, Сюни — 300 тысяч человек&lt;ref name=&quot;Looking toward Ararat 99&quot; /&gt;.

== Йәш төрөктәрҙең власҡа килеүе. Киликий ҡырылышы ==
[[Файл:Adanabodies.JPG|thumb|Адана, 1909 йыл]]
1860-сы йылдарҙа Абдулхәмид II (1876—1909) солтан хакимлығы осоронда Ғосман империяһында таралыу алған буржуаз-либераль конституцион идеялар [[йәш төрөктәр]] хәрәкәтендә сағылыш тапты. 1894 йылда «Берләшеү һәм прогресс» (Иттихад, {{lang-tr|İttihat ve Terakki}}) йәшерен йәмғиәтенең, ниндәй дин тотоуға ҡарамай, «ҡанлы» солтан режимына, деспотизм һәм тиранияға ҡаршы көрәшергә саҡырған беренсе листовкаһы тарала. Йәш төрөктәрҙең әрмән милли партиялары һәм македон азатлыҡ көрәше лидерҙары ла ҡатнашҡан II конгресында (Париж, 1907) конституцияны тергеҙеү һәм парламент саҡырыу «Декларация»һы ҡабул ителә. Ул империяның бөтә халыҡтарын Абдулхәмид режимын ҡолатыуға йүнәлтелгән дөйөм ихтилалға саҡыра&lt;ref name=&quot;осм&quot;&gt;Барышников В. Н. (отв. ред.), АКАДЕМИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ ТЕОРИИ И ИСТОРИИ ИМПЕРИЙ — СПб.: Издательство Санкт-Петербургского государственного университета, 2012. — 728 с.&lt;/ref&gt;.

1908 йылдың 24 июлендә Абдулхәмид ҡайһылыр юл ҡуйыуға барырға була, 24 июлдә конституцияны тергеҙеү тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя. Йәш төрөктәрҙең еңеүе империяның мосолман һәм әрмән халҡын дәртләндереп ебәрә. Әммә «Берләшеү һәм прогресс» партияһын сәйәси партияға әйләндергәндә (1908 йылдың октябре), империя өсөн мөһим булған милли мәсьәлә яңы партия программаһының панғосманизм идеологияһына (ниндәй дин тотоуҙарына ҡарамаҫтан, солтандың бөтә подданныйҙары — «ғосмандар») яраҡлашҡан булыуын күрһәтә&lt;ref name=&quot;осм&quot; /&gt;.

Йәш төрөктәр халыҡтың бөтә ҡатламы араһында ла популярлығын юғалта башлай. Улар, элекке милли өлкәләрҙе автономлаштырыу вәғәҙәләренән баш тартҡанлыҡтан, милли-сәйәси көстәрҙең хуплауын да юғалта&lt;ref name=&quot;осм&quot; /&gt;. Йәш төрөктәр түңкәрелеше Төркиәлә йәшәүсе әрмән халҡы көткән һиҙелерлек ыңғай үҙгрештәр килтермәй&lt;ref name=&quot;ген&quot;&gt;[http://www.genocide.ru/enc/adana-massacre.htm АДАНСКИЕ ПОГРОМЫ 1909 // Genocide.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911090535/http://www.genocide.ru/enc/adana-massacre.htm |date=2017-09-11 }}&lt;/ref&gt;.

1909 йылдың 13 апреленә ҡаршы төндә, Абдулхәмид хуплауы менән, баш ҡала гарнизоны һалдаттарының контрреволюцион болаһы тоҡана. Шул уҡ ваҡытта [[Адана]]ла әрмән халҡын ҡырыу башлана. 2 мең әрмән үлтерелеүенә ике көн үткәненән һуң ғына властар ҡыҫылырға була. Ҡалаға килгән армия подразделениелары боласылар менән бергә ҡаланың әрмәндәр йәшәгән биләмәләренә һөжүм итә һәм тулыһынса яндыра. Бөтә [[Киликия]] буйлап, Кахраманмараш һәм Кессабҡа тиклем, погромдар ойошторола&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times. 230-233&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham 60-62&quot; /&gt;.
[[Файл:Autonomus Armenian province project 1913.png|мини|1913 йылда Рәсәй империяһы, Әрмән милли ассамблеяһы һәм Әрмән католикосаты тарафынан тәҡдим ителгән Ғосман империяһы составында Автономмялы әрмән провинцияһы]]
[[Файл:Armenian reform package in Ottoman Empire 1912-1914.png|мини|1914 йылдың 8 февралендә Ғосман империяһы һәм Рәсәй империяһы вәкилдәре ҡул ҡуйған һәм Бөйөк державалар тәғәйенләгән генераль инспекторҙар идаралығы аҫтында 2 провинция булдырыуҙы күҙ уңында тотҡан Ғосман империяһындағы әрмән реформалары Ахырғы проектына ярашлы, Төрөк Әрмәнстанын административ-территориаль бүлеү.]]

Йәш төрөктәр ысынында Абдулхәмид осоронда әрмән халҡының ерҙәрен тартып алыуҙы таный һәм был территорияларға мөһәжирҙәрҙең күсеп килеүен хуплай. Истанбул болаһын баҫтырғандан һуң, йәш төрөктәр халыҡты көсләп төрөкләштереү кампанияһын башлай һәм төрөк этник маҡсатына ярашлы булмаған ойошмаларҙы тыя. {{nobr|400 000}} мөжәһир Анатолияла урынлаша, һәм был империяла мосолмандарҙың артыуына килтерә, әйтер кәрәк, [[XIX быуат]] уртаһында мосолман булмағандар халыҡтың 56 %-ҡа яҡынын тәшкил иткән. Төрөк буржуаз революционерҙар [[Иттихат]] партияһы менән хеҙмәттәшлек итеүҙе туҡтатып, әрмән сәйәси партиялары тағы ла европа державаларына яҡлау эҙләп мөрәжәғәт итә. 1914 йылға Рәсәй төрөк властарынан Төрөк Әрмәнстанына ҡарата етди юл ҡуйыуҙарға өлгәшә. Күп йылдарға һуҙылған һөйләшеүҙәрҙән һуң, Рәсәй һәм башҡа европа державалары менән берлектә әрмән виләйәттәрендә реформалар үткәреү буйынса Килешеү төҙөлә, үҙгәрештәр алты әрмән өлкәһе һәм [[Трапезунд]] ҡалаһынан ике зона төҙөргә, һәм Порта менән үҙ-ара килешеп эшләгән европа державалары вәкилдәре тарафынан идара ителергә тейеш була.&lt;ref name=&quot;Bloxham 62-65&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times. 233-238&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times. 233-238&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian Genocide: An Interpretation&quot; /&gt;&lt;ref&gt;(''Речь идёт о [http://istmat.info/node/27316 Соглашении о проведении реформ в Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180803225755/http://istmat.info/node/27316|date=2018-08-03}}, заключённом [[Гулькевич, Константин Николаевич|К. Н. Гулькевичем]] и [[Саид Халим-паша|Саид-Халимом]] 26 января 1914 года''){{sfn|Astourian|1990|p=136}}{{sfn|Sunny|2016|pp=220—221}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Bloxham|2005|pp=62—65}}{{sfn|Akçam|2007|pp=97—102}}, сөнки &quot;әрмән реформалары&quot;н үткәреү буйынса бөтә башҡа килешеүҙәр — айырым алғанда, Берлин конгресының 61-се статьяһы һәм 1895 йылдың октябрендә [[Абдулхәмид II]] иғлан иткән Әрмәнстанда реформалар үткәреү тураһында Декрет — фәҡәт ҡағыҙҙа ғына ҡала һәм төрөк дәүләтенең әрмәндәргә ҡарата мөнәсәбәтен тағы ла күберәк дәрәжәлә тәрәнәйтә{{sfn|Sunny|2016|pp=220—221}}{{sfn|Dadrian|2005|pp=70—71}}{{sfn|Akçam|2007|p=43}}. Был реформалар планын әрмән дәүләтселегенә юлда беренсе аҙым икәнен һәм Оттоман империяһының ҡурҡыныс менән янауын йәш төрөктәр режимы ҡарашында әрмән мәсьәләһен тағы киҫкенләштергән. Эске эштәр министры һәм хакимлыҡ итеүсе триумвират ағзаһы Талаат-паша реформаларҙан баш тартыу маҡсатында алты көнсығыш-анатолий виләйәтенән әрмән халҡын күсереү сараларын эшләй башлай{{sfn|Роган |2018|loc=| с=65|name=}}. Төркиә менән Рәсәй араһында һуғыш хәрәкәттәре башланыр алдынан ысынында ике айлап алдараҡ, Төркиә был килешеүҙе юҡҡа сығара. {{sfn|Роган|2018|с=218}}.

== Беренсе донъя һуғышы. Әрмәндәр геноциды ==

=== Әрмәндәрҙе физик юҡ итеүҙе ойоштороу ===
{{Фоторяд|ш1=188|Mehmet Talat Pasha.jpg|ш2=170|Ismail Enver.jpg|ш3=165|Ahmed Djemal portrait Project Gutenberg eText 10338.png|текст=Йәш төрөктәр триумвираты: Мәһмәд Талаат паша, Энвер паша, Әхмәд Жәмал паша|align=left}}
[[Иттихат]] революцияһынан һуң, [[1908 йыл]]да төрөктәр алдына яңы берҙәйлек (идентичность) эҙләү мәсьәләһе килеп баҫа. Империя оттоман берҙәйлеге Ғосман империяһы халҡының төрлө төркөмдәре хоҡуҡтарын тигеҙләүсе һәм төрөктәрҙе империя халҡы статусынан мәхрүм иткән конституцияһы менән күҙҙән төшә. Бынан тыш, империя идеологияһы пантөрөклөк агрессив идеология һәм ислам доктринаһы алдында отола. Үҙ сиратында, ислам идеологияһы позициялары күрше шәһит дәүләттәре [[Иран|Персия]] барлығын һәм Иттихат лидерҙарының атеистик донъяға ҡарашын иҫәпкә алмай.

Йәш төрөктәрҙең иң абруйлы идеологы социолог һәм шағир Зия Гёкальп Ғосман империяһы Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыу принциптарын аныҡ итеп әйтеп биргән. Был принциптар төрки телдәрҙә һөйләшеүсе мосолмандар йәшәгән Туранды, әйтер кәрәк, Туран территорияһы төрөк этносының бөтә ареалын индерергә тейеш була. Төрки булмаған халыҡты властан ғына түгел, хатта граждандар йәмғиәтенән дә ситләштерә торған был концепция Ғосман империяһында йәшәүсе әрмәндәр һәм башҡа этник аҙсылыҡ ҡабул итерлек булмай. Империяның төп халҡы өсөн иң уңайлы пантөрөклөк бер нисә йыл дауамында Иттихат лидерҙарының бөтәһе тиерлек төп идеология һымаҡ ҡабул ителгән. [[Әрмәндәр]], тәүге сиратта, дини ҡараштан, моғайын, хаталанып, тиңдәштереп,&lt;ref name=&quot;ref1915&quot; group=&quot;Комм&quot; /&gt;, төрөклөктө исламға ҡарағанда кәмерәк яуызлыҡ тип һанай. [[1912 йыл]]ғы Балҡан һуғышы осоронда әрмәндәрҙең күбеһе ғосманлыҡҡа, ә 8 меңдән ашыу үҙ ирке менән ҡушылыусы әрмән һалдаты — төрөк ғәскәрҙәрендә әһәмиәтле роль уйнай. Инглиз илсеһе шаһитлыҡ итеүенсә, әрмән яугирҙәре бик ныҡ ҡыйыулыҡ күрһәткән. Үҙ сиратында, Гнчак һәм Дашнакцутюн әрмән партиялары ғосмандарға ҡаршы позицияла торған. [[Тифлис]]тағы дашнактар вәкиле Төркиәгә ҡаршы операцияларҙа әрмән яҡлы отрядтарҙы туплаған, ә гнчаксы вәкилдәре Кавказдағы рәсәй штабына хәрби ярҙам тәҡдим иткән&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-239-245&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Astourian 68-69&quot; /&gt;.
 
[[1914 йыл]]дың 2 авгусында [[Ғосман империяһы|Төркиә]] [[Германия империяһы]] менән, уның төп пункттарының береһе булып Рәсәй мосолман халыҡтарына сығыуҙы тәьмин итеү һәм әрмәндәр йәшәйалмаһын өсөн, Ғосман империяһының көнсығыш сиктәрен үҙгәртеү буйынса йәшерен герман-төрөк килешеүенә ҡул ҡуйған. Был сәйәсәт [[1914 йыл]]дың 30 октябрендә Төркиә һуғышҡа ингәндән һуң, оттоман хөкүмәте тарафынан асыҡтан-асыҡ иғлан ителә. Мөрәжәғәттә бөтә төрки раса вәкилдәренең «тәбиғи» берләшеүе тураһындағы раҫлау ярылып ятҡан&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-239-245&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Astourian 68-69&quot; /&gt;.
[[Файл:NY Times Armenian genocide.jpg|thumb|180px|Миллион әрмән үлтерелгән һәм ҡыуылған. [[New York Times]], 1915 йылдың 15 декабре]]
Германия менән Ғосман империяһы араһында килешеү төҙөлөү менән, христиандарҙың мөлкәтен ғәҙелһеҙ тартып алыу башлана. [[1914 йыл]]дың ноябрендә [[йыһат]] иғлан ителә, һәм был мосолман халыҡтарында христиандарға ҡаршы шовинизмды көсәйтә. Энвер һәм Жемал бойороғо буйынса, Фронттарҙа атакалар ваҡытында [[Истанбул]]дың британ һәм француз халҡы тере ҡалҡан сифатында файҙаланылған. Дошман территорияһында йәшәгән бола башлау ихтималлығы булған этник общиналарҙы файҙаланыу стратегияһы киң таралған: шулай, [[Ғосман империяһы|Төркиә]] [[Рәсәй империяһы]] мосолмандарын йыһатҡа ҡушылырға саҡыра, Бөйөк Британия һәм Ирландия Берләштерелгән короллеге ғәрәп ихтилалдарын әүҙем хуплаған, ә [[Германия империяһы]] — украин милләтселәренә ярҙам иткән. Ғосман властары Дашнакцутюнды, еңеүгә өлгәшкән осраҡта, төрөк идаралығына буйһонған әрмән районы булдырыуҙы вәғәҙәләп, Рәсәй Кавказ аръяғында йәшәүсе әрмәндәрҙең баш күтәреүен ойоштороуға ылыҡтырмаҡсы була. Әммә Дашнакцутюн вәкилдәре, һәр яҡта ҡалған әрмәндәр үҙ хөкүмәтенә тоғро ҡалырға тейеш тип белдерә&lt;ref name=&quot;The Armenian Genocide: An Interpretation&quot; /&gt;. Бындай баш тартыуҙан ене сыҡҡан «Тешкилят-и Махсуса|Махсус ойошма» етәксеһе Бехаэддин Шакир дашнактарҙың бер ниә лидерын атырға бойора. Фронттың икенсе яғында, министр иностранных дел Рәсәй империяһы сит илдәр министры әрмән һәм курдтарҙы Төркиәлә ихтилалдар ойоштороуҙа файҙаланырға тигән бойороҡ сығара. Кавказ наместнигы Воронцов-Дашков Илларион Иванович әрмәндәрҙе Рәсәйгә ярҙам итергә саҡыра һәм Рәсәй Төркиәнең әрмән төбәктәрен автономлаштырыу планы өҫтөндә эшләй тигән вәғәҙә бирә, әммә был вәғәҙәләр алдан уйланылған алдаҡ була: Һуғыштан һуң Хәрби-диңгеҙ һәм Ауыл хужалығы министрлыҡтарының һуғыштан һуң Ғосман империяһының әрмән халҡы күп йәшәгән райондарын көсләп ҡушыу тәҡдимдәре булыуына ҡарамаҫтан, империяның юғары етәкселеге, дөйөм алғанда, әрмән милләтселеге менән бәрелешмәҫ өсөн, был перспективаны хупламаны. Шуның өсөн хәрби мәнфәғәт аҡланған хәлдә генә рәсәй ғәскәрҙәре Анатолияға үтә алды; инглиз илсеһе Джордж Уильям Бьюкенен әйткәнсә, сит ил эштәре министры Сазонов Сергей Дмитриевич рәсәйлеләр «Эрзерумдан көнбайышҡа табан артыҡ ер баҫып алыу теләге менән янмай» тигән)&lt;ref name=&quot;holquist&quot;/&gt;. Воронцов-Дашков планы буйынса, Кавказда, Көнбайыш Төрөк Әрмәнстанында һәм Кажар Фарсыстанында урыҫтар етәкселек иткән ҡораллы әрмән отрядтары булдырыуҙы күҙ уңында тотҡан. [[1878 йыл]]да Төркиәнең Рәсәй баҫып алған территориялары әрмәндәренән, шулай уҡ Төркиәнән ҡасып килгән әрмәндәрҙән төҙөлгән биш батальон формалашҡан. Әрмән подразделениелары, төрөк территорияларындағы әрмәндәр ихтилалға күтәрелеүенә иҫәп тотоп, Төркиә сигендә урынлаштырыла. Анатолия әрмәндәре, Рәсәйҙән үҙ ирке менән килгән кешеләрҙән ярҙам алып, үҙоборонаға әҙерләнәләр. Төркиә тарафынан ҡотҡоға бирелгән Кавказ мосолмандары араһында ла шуға оҡшаш үҙойоштороу барған. Әрмәндәр һәм төрөктәр араһында низағтар, Ван ҡалаһы янындағы телеграф һыҙығында диверсия һәм [[1914]] йыл аҙағында — [[1915 йыл]] башында Битлистағы локаль бәрелештәр. Төп әрмән халҡы ғосмандарға ҡаршы сәйәсәтте хупламаған. Курдтар араһында алып барылған рәсәй агитацияһы һөҙөмтә бирмәгән. Ысынында, низағта ҡатнашҡан ҡапма-ҡаршы яҡтарҙың дошман территорияһындағы «этник ҡәрҙәштәр»ҙе яяҡлау кәрәклеге тураһындағы хәбәрҙәре урындағы халыҡты пушка ите сифатында файҙаланыуҙы битлеккә йәшерә&lt;ref name=&quot;Bloxham 71-75&quot; /&gt;.

Фарсыстанды һәм Рәсәй Кавказ аръяғын Төркиә баҫып алғандан һуң, бер нисә мең мосолмандың үҙ ирке менән ғосман ғәскәрҙәренә ҡушылыуы Рәсәй сигендә йәшәгән ир-егеттәрҙе йәлеп итеү маҡсатында ойошторолған. Шуға оҡшаш сәйәсәт Төркиә әрмәндәренә лә ҡулланылған. Күргәҙмә һымаҡ ҡаты саралар көнсығыш Анатолияның хәрби һәм регуляр булмаған формированиелары өсөн әрмәндәргә мөғәмәләһе бирелгән «ҡағиҙәгә таянған уйын» булған, урындағы тип һаналмаған теләһә ниндәй инцидентты баҫтырыу өсөн яуыз алымдар ҡулланыуҙа икеләнмәгәндәр. Әммә [[1915 йыл]]дың март аҙағына тиклем әрмәндәрҙе ҡырыу буласаҡ болаларҙы булдырмауҙы иҫкәртеү маҡсатында ойошторолған, һәм был уны артабанғы ахырғы көсләп күсереүҙәрҙән һәм Иттихат лидерҙары йәшерергә ынтылған үлтереүҙәрҙән бик ныҡ айырылған&lt;ref name=&quot;Bloxham 71-75&quot; /&gt;.

{|class=&quot;graytable&quot;
 | align=&quot;center&quot; width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Armenian Genocide Museum-Institute 7.JPG|center|270px]]
 | align=&quot;center&quot; width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Mother and child during the Great Famine of Mount Lebanon 2.jpg|center|150px]]
 | align=&quot;center&quot; width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Armenian woman kneeling beside dead child in field.png|280px]]
  |-
 |align=&quot;center&quot;|
 |align=&quot;center&quot;|
 |align=&quot;center&quot;|
 |}

=== Тәүге ҡыйралыштар ===
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; | '''Ғосман империяһының сит ил эштәр министры Мәһмәд Талаат паша АҠШ илсеһе Моргентау (өлкән) Генри]]'''&lt;ref name=&quot;Morgenthau 221&quot; /&gt;:&lt;br&gt;
«…беҙ әрмәндәрҙең дүрттән өлөшөнән ҡотолдоҡ инде, улар хәҙер Битлиста ла, Ванда ла, Эрзерумда ла юҡ. Әрмәндәр һәм төрөктәр араһында бер-береһен күрә алмаусанлыҡ хәҙер шулай көслө, уларҙан ҡотолоу кәрәк. Беҙ шулай эшләмәһәк, улар беҙҙә аҙағыраҡ үс аласаҡ»
|}
Йәшерен төрөк-герман хәрби килешеүе төҙөлөлөү менән, [[Иттихат]] дөйөм мобилизация иғлан итә, уның һөҙөөмтәһендә барлыҡ сәләмәт әрмән ир-егете армияға саҡырыла. Тәүге саҡырыу 20—45 йәшлектәр категорияһын, артабанғы икеһе — 18—20 һәм 45—60 йәшлектәрҙе солғай. Тиҙҙән, Беренсе донъя һуғышына инеү менән, Ғосман империяһы бер нисә фронтта хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Ғосман ғәскәрҙәренең Рәсәй һәм Фарсыстан территорияһына баҫып инеүе әрмәндәргә ҡаршы репрессиялар ареалының ҙурайыуына килтерә: 1914 йылдың нобренән 1915 йылдың апреленә тиклем 4—5 мең әрмән ауылы талана һәм дөйөм алғанда {{nobr|27 000}} әрмән һәм бик күп ассирийлылар үлтерелгән&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68&quot; /&gt;.

[[1915 йыл]]дың ғинуарында көнсығыш фронтта барған Һарығамыш алышында Энвер пашаның ғәскәрҙәрен урыҫ армияһы тар-мар итә. Һөҙөмтәлә ғосман армияһы Тәбриз һәм Хой ҡалаларынан алып ташлана. Рәсәй армияһының еңеүенә Рәсәй империяһында йәшәүсе әрмәндәрҙең үҙ теләге менән алышыуы күп дәрәжәлә ярҙам итте, һәм Иттихатҡа бөтә әрмәндәрҙең хыянаты тураһында пропаганда алып барыу мөмкинлеге бирҙе&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68&quot; /&gt;.

Энвер, Конья архиепискобына хат ебәреп, Һарығамыш алышы осоронда төрөк әрмәндәренең лояллеге өсөн асыҡтан-асыҡ рәхмәт әйтә. Энвер хатында Сивас әрмән офицерының уның ғүмерен һаҡлап ҡалыуы тураһында ла хәбәр итә&lt;ref name=&quot;officer&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Лейтенант Ованес Агинян, который вскоре погиб на фронте&lt;/ref&gt;, который вынес его с поля боя во время панического бегства&lt;ref name=&quot;r_Kevorkian_250&quot;&gt;{{Книга:Раймонд Кеворкян:Геноцид армян: Полная история|pages=250}}&lt;/ref&gt;. Эрзерумдан Константинополгә тиклем ул шулай уҡ төрөк әрмәндәренә «ғосман хөкүмәтенә тулыһынса тоғро» булғандары өсөн рәхмәт әйтә. Әммә Константинополдә Энвер «Танин» гәзитен нәшерләүсе һәм ғосман парламенты вице-президентына еңелеү әрмән хыянаты һөҙөмтәһе булды һәм әрмәндәрҙе көнсығыш өлкәләрҙән көсләп сығарыу ваҡыты етте ти{{Sfn|Bournoutian|1994|p=47}}. Асатурян Энверҙың позицияһы үҙгәреүенпрестижын һаҡлау һәм еңелеү өсөн аҡланыу алымы ти&lt;ref name=&quot;The Armenian Genocide: An Interpretation&quot; /&gt;. Февралдә ғосман әрмәндәренә ғәҙәттән тыш саралар ҡулланыла. Ғосман армияһының {{nobr|100 000}}гә яҡын әрмән һалдаты ҡоралһыҙландырыла, әрмән милләтле граждандарҙың 1908 йылдан бирле рөхсәт ителгән ҡоралы тартып алына. Шаһиттар һөйләүенсә, ҡоралһыҙландырғандан һуң, әрмән хәрбиҙәрен ҡанһыҙ рәүештә муйындарынан һуйып үлтергәндәр йә тереләй күмеп язалағандар&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68&quot; /&gt;.

[[Ғосман империяһы]]ндағы АҠШ илсеһе өлкән Генри Моргентау ҡоралһыҙландырыуҙы әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтенең прелюдияһы тип атаған&lt;ref name=&quot;Morgenthau 302—304&quot; /&gt;. Ҡайһы бер ҡалаларҙа властар күмәк халыҡты репрессияға дусар итеү менән янаған, шулай уҡ, властар билдәләгән һандағы ҡорал килтергәнсегә тиклем, төрмәләрҙә аманат итеп йөҙәр миллионлап кешене тотҡан. Әрмәндәрҙе ҡоралһыҙландырыу кампанияһы аяуһыҙ язалар менән оҙатылған. Йыйылған ҡоралды фотоға төшөрөп, «хыянат» дәлиле сифатында Истанбулға ебәрелгән&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68&quot; /&gt;.

=== Әрмәндәрҙе көсләп күсереү ===
[[Файл:Instruction of the Ministery of the Interior on april 24.png|thumb|left|210px|1915 йылдың 24 апрелдә Истанбулдың әрмән интеллигенцияһын ҡулға алыуы һәм көсләп күсереүе тураһында Эске эштәр министрлығының документы]]
Әрмәндәрҙе ҡоралһыҙландырыу Ғосман империяһының әрмән халҡына ҡаршы, күмәк халыҡты, мародёрҙар бандаларынан йәки аслыҡтан һәм һыуһап үлеү ҡурҡынысы аҫтына, сүллеккә ҡыуыу кеүек системалы кампаниялар үткәреү мөмкинлеген биргән. Империяның һуғыш эсендәге сик буйы райондарынан ғына түгел, бөтә төп үҙәктәренән тиерлек көсләп күсереү&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-247-248&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide, 270-272&quot; /&gt;. Геноцидты ойоштороусылар империяның көнсығыш провинцияларын тулыһынса әрмәндәрҙән таҙартыу, шул иҫәптән әрмәндәрҙе был провинцияларҙа автономия дәғүәләшә алмаҫлыҡ аҙ һанда ҡалдырыу бурысы ҡуйған{{sfn|Роган|2018|с=226}}

Баштараҡ властар, яҡшы теләкле хөкүмәт, хәрби ихтыяждан сығып, әрмәндәрҙе яңы өйҙәргә күсереүҙе әҙерләй, тип алдап, сәләмәт ирҙәрҙе йыйған. Был ир-егеттәрҙе төрмәгә япҡандар, һуңынан ҡаланан сүллеккә сығарып, шунда утлы ҡоралдан атып йә сәнсеп юҡ иткәндәр. Һуңынан ҡарттарҙы, ҡатын-ҡыҙҙыһәм балаларҙы йыйып, уларға ла күсереү хәбәрен еткергәндәр. Уларҙы колоннаға теҙеп, жандармдар конвойы аҫтында ҡыуғандар. Кем юлын дауам итә алмай, хатта йөклө ҡатындарҙы ла, үлтергәндәр. Жандармдар, мөмкин тиклем оҙон маршрут һайлап, кешеләрҙе, һыуһағанлыҡтан йә астан һуңғы кеше үлгәнсе, атларға һәм шул уҡ маршруттан кире килергә мәжбүр иткәндәр&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68&quot; /&gt;.

Көсләп күсереүҙең беренсе фазаһы 1915 йылдың апрель башында Сөләйманлы (Зәйтүн) һәм Дёртйол әрмәндәрен кү сереүҙән башланған. 24 апрелдә [[Истанбул]]дың әрмән элитаһы, Александретта һәм Адана әрмән халҡы ҡулға алына һәм көсләп күсерелә. [[9 май]]ҙа Ғосман империяһы хөкүмәте Кесе Азия (Анатолия) әрмәндәрен компакт йәшәгән урындарынан көсләп күсереү ҡарарын ҡабул итә. Күсерелеүсе әрмәндәр урыҫ армияһы менән хеҙмәттәшлек итеүенән ҡурҡҡанлыҡтан, көньяҡҡа күсереү ҡаралған була, әммә һуғыш ығы-зығыһында был бойороҡ үтәлмәй ҡала. Ван ихтилалынан һуң, көсләп күсереүҙең 4-се фазаһына ярашлы, сик буйында һәм Киликияла йәшәүсе бөтә әрмәндәр ҙә күсерелергә тейеш була&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide, 276-284&quot; /&gt;.

[[1915 йыл]]дың 26 майында Мәһмәд Талаат паша тыныс тормош осоронда хөкүмәткә ҡаршы сығыусыларға арналған «Депортация тураһындағы закон» иғлан итә. [[1915 йыл]]дың 30 майында Законды мәжлес раҫлай. Әрмәндәр аталмаһа ла, закон уларға ҡағылғаны аңлашылып торған. [[1915]] йылдың 21 июнендә, көсләп күсереүҙең һуңғы актында, Талаат Ғосман империяһының ун провинцияһында йәшәүсе «бөтә әрмәнде лә», дәүләткә файҙалы тип танылғандарын ғына ҡалдырып, көсләп һөрөргә бойора. Депортация өс принципҡа ярашлы атҡарыла: 1) &quot;ун процент принцибы&quot;на ярашлы, мосолмандар менән сағыштырғанда, төбәктә әрмәндәр 10%-тан артырға тейеш түгел, 2) көсләп күсерелгәндәрҙең өй һаны 50-нән артырға тейеш түгел, 3) көсләп күсерелгәндәргә тәғәйенләнгән урындарын үҙгәртеү тыйылған. Әрмәндәргә үҙ мәктәптәрен асыу тыйылған, әрмән ауылдары араһындағы юл бер-береһенән биш сәғәтлектән кәм булмаҫҡа тейеш. Бөтә әрмәндәрҙе лә көсләп күсереү талабы ҡуйылһа ла, сит ил граждандары был процестың шаһиты булмаһын тигәндән сығыптыр, [[Истанбул]] һәм [[Әдирнә]] ҡалаларында йәшәгән әрмән халҡының ҙур ғына өлөшө күсерелмәй ҡала. Измир ҡалаһының әрмән халҡын, әгәр әрмәндәр күсерелә ҡалһа, ҡала сауҙаһы бөлгөнлөккә төшәсәк, тип фекер йөрөткән губернатор Рәхим бей ҡотҡара. [[5 июлдә]] депортация сиктәре көнбайыш провинциялары (Анкара, Эскешәһәр]] һ. б.), Киркук, Мосул, [[Евфрат]] үҙәне һ. б. иҫәбенә киңәйтелә. [[1915 йыл]]дың 13 июлендә Талаат депортация «әрмән мәсьәләһен ахырынаса хәл итеп ҡуйыр өсөн» үткәрелде, тип иғлан итә, һәм был ысынында Ғосман империяһында әрмән проблемаһын бөтөрөүҙе аңлатҡан&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide, 276-284&quot; /&gt;.

=== Тәүге депортациялар ===
[[1915 йыл]]дың март уртаһында британ-француз көстәре [[Дарданелл]]ға һөжүм итә. [[Истанбул]]да баш ҡаланы Эскешәһәргә күсереү һәм урындағы халыҡты эвакуациялау буйынса әҙерлек эштәре башлана. Әрмәндәрҙең союздаштарына ҡушылыуынан ҡурҡып, Ғосман империяһы хөкүмәте Истанбул һәм Эскешәһәр араһындағы әрмән халҡын күсерергә ниәтләй. Шул уҡ ваҡытта Иттихат үҙәк комитетының бер нисә ултырышы була, һәм унда «Тәшкиләт-и Махсуса|Специальная организация» ойошмаһы башлығы Бехаэддин Шакир көнсығыш Анатолияла әрмән төркөмдәренең эшмәкәрлеген раҫлаған дәлилдәр килтерҙе. &quot;Эске дошман&quot;дың ҡурҡынысы «тышҡы дошманға» ҡарағанда кәм түгел ти Шакир. Уға киңерәк вәкәләт бирелә. Март аҙағында — апрель башында &quot;Махсус &quot; Иттихат радикаль эмиссарҙары, шул иҫәптән, артыҡ ҡанһыҙ ысул, ҡулға алыуҙар һәм язалауҙар, менән Рәшид-бей ({{lang-tr|Reşit Bey}}) ҡорал таптырған, ә һуңыраҡ әрмәндәрҙе үлтереүсе фанатикка әйләнә. Акчам Танер әрмәндәрҙе дөйөм көсләп ҡыуып сығарыу ҡарары мартта уҡ ҡабул ителгән була тигән фаразлау бар.
&lt;ref&gt;Akcam, Taner, «Armenien und der Völkermord: Die Istanbuler Prozesse und die türkische Nationalbewegung». Hamburg: Hamburger Edition, 1996. P.59&lt;/ref&gt;
, әммә Истанбулдан көсләп күсереү үткәрелмәүе ул мәлгә әрмәндәрҙең яҙмышы һуғыштың артабан нисек барышына бйле булғандыр тип фаразларға була&lt;ref name=&quot;Bloxham 78-80&quot; /&gt;.

Йәш төрөктәрҙең, депортация әрмәндәрҙең Көнсығыш фронтта лояль булмауы менән бәйле тип раҫларға маташыуына ҡарамаҫтан, әрмәндәрҙең беренсе көсләп күсерелеүе Әхмәд Жемаль паша етәкселегендә көнсығыш фронты менн күршеләш райондарҙа түгел, ә Кесе Азияның (Анатолия) үҙәгенән ([[Киликия]]{{Sfn|Роган|2018|с=271}}) [[Сүриә]]гә йүнәлтелгән. Мысыр кампанияһында еңелгәндән һуң, ул Сөләймәнле (Зәйтун) һәм Дүртөйлө әрмән халҡын потенциаль ҡурҡыныс тип таныған һәм, союздаш державаларҙың үтеп инеүе осрағын күҙ уңында тотоп, үҙенең контроле аҫтындағы территорияның этник составын үҙгәртеү маҡсатынан беренсе тапҡыр әрмәндәрҙе көсләп күсереүҙе тәҡдим итә&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide, 276-284&quot; /&gt;. Әрмәндәр депортацияһы 8 апрелдә быуаттар дауамында өлөшләтә бойондороҡһоҙ булған һәм төрөк властары менән ҡапма-ҡаршылыҡлы мөнәсәбәттәрҙә торған Зәйтун ҡалаһынан башлана. Был хәрәкәтте нигеҙләү маҡсатында Зәйтун әрмәндәре һәм Рәсәй хәрби штабы араһында йәшерен килешеү барлығы тураһындағы хәбәр килтерелгән, әммә Зәйтүн әрмәндәре бер ниндәй ҙә дошманлыҡ саралары күрһәтмәгән&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249-250&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham 82-83&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide&quot; /&gt;.

[[Файл:Armrefugees.jpg|thumb|left|300px|Дейр-эз-Зор концентрацион лагерында ҡасаҡ әрмәндәр үле ат кәүҙәһе янында]]
Ҡалаға өс мең төрөк һалдаты индерелә. Зәйтундең цйәш ирҙәренең бер өлөшө, төрөк һалдаттарына һөжүм иткән бер нисә дезертирҙы ла ҡыҫтырып, әрмән монастырына ҡаса һәм унда оборона ойоштороп, әрмән сығанаҡтарына ярашлы, монастырь яулап алынғансы, 300 һалдатын (төрөктәр майор һәм һигеҙ һалдат тип күрһәтә) юҡ итә. Әрмән яғы хәбәрҙәренән билдәле булыуынса, һалдаттарға һөжүм итеү уларҙың әрмән ауылдарында ҡылған әшәкелектәре өсөн үс алыу сараһы була. Зәйтун ҡалаһы әрмән хаҡының күпселеге боласыларҙы хупламаған, әрмән общинаһы лидерҙары боласыларға бирелергә кәңәш итә һәм хөкүмәт ғәскәрҙәренең уларҙы язаға тарттырыуына ҡамасауламай. Әммә ғосман чиновниктарының аҙ өлөшө генә әрмәндәрҙең тоғролоғон танырға әҙер була, күпселеге Зәйтун әрмәндәренең дошман менән хеҙмәттәшлек итә тип ышанған. Эске эштәр министры Талаат Константинополдәге әрмән патриархына дезертирҙарҙы тотоп биргәне өсөн әрмән халҡына рәхмәт белдерә. Әммә һуңыраҡ был ваҡиғаларҙы сит ил державалары менән дөйөм ихтилалдың өлөшө — төрөк тарихнамәһе ҡарашын нығыта. Төп әрмән халҡы ғосман армияһына ҡаршы тороуҙы хупламаһа ла, барыбер Зәйтун әрмәндәрен Дер-зор лагерына йә сүллеккә ҡыуалар, һәм унда һуңыраҡ әрмәндәрҙе йә үлтергәндәр, йә аслыҡтан әм сирҙәрҙән үлеүгә дусар итеп, ҡалдырғандар. Зәйтундан һуң, шундай уҡ яҙмыш [[Киликия]]ның башҡа ҡалаларын да көткән. Бындай депортациялар Вандағы ваҡиғаларға тиклем булған, һәм быны ғосман властары әрмәндәргә ҡаршы кампанияны нигеҙләү өсөн ҡулланғандар. Ғосман хөкүмәте башҡарған эштәр үҙ-ара тура килмәгәнсә ине, әммә ул империяның бөтә территорияһын биләмәгәйне әле&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249-250&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham 82-83&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide&quot; /&gt;.

Зәйтун әрмәндәрен көсләп күсереү геноцидты ойоштороу менән бәйле мөһим мәсьәләне асыҡлай. Әрмәндәрҙең ҡайһы бер өлөшө Сүриәнән һәм Ираҡтан алыҫ урынлашҡан Коньяға — һуңынан, нигеҙҙә, әрмәндәр шунда күсерелгән. Әхмәд Жемал паша шәхсән Месопотамияны түгел, боеприпастарҙы ташыуға ҡаршылыҡ булдырмаҫ өсөн, Коньяны һайланым, тп раҫлаған. Әммә апрелдән һуң һәм Жемал юрисдикцияһы аръяғына күсерелеүсе әрмәндәрҙең бер өлөшө Коньяға оҙатыла, һәм был депортация планының 1915 йылдың апрелендә үк булғанлығына ишаралай&lt;ref name=&quot;Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide&quot; /&gt;.

=== Ван ихтилалы ===
[[Файл:Russian soldiers Sheykhalan 1915.jpg|мини|right|230px|Урыҫ һалдаттары Шейхалан ауылында тереләй яндырылғн әрмәндәрҙең ҡалдыҡтары эргәһендә, 1915 йыл]]

Һарығамыш һуғышында тар-мар ителгәндән һуң, [[Ван]] ҡалаһы төрөк яғы өсөн дә, урыҫ яғы өсөн дә мөһим стратегик ҡыҙыҡһыныу тыуҙырған. [[1914 йыл]]дан, ҡалала ҙур йоғонтоға эйә булған Дашнакцутюн ойошмаһы йәшерен рәүештә күп ҡорал йыйған була. После подхода российских добровольцев под командованием Озанян Андраник Торосович етәкселегендәге үҙ теләге менән һуғышта ҡатнашҡан рәсәйлеләр Һарайға (Ван) яҡынлашҡандан һуң, ғосман властары дашнактарҙан төрөк армияһынан ҡасҡан әрмән дезертирҙарын тотоп биреүен талап итә, ҡала менән телефон бәйләнешен өҙә, урындағы халыҡты талау менән шөғөлләнә. Һөҙөмтәлә, бер яҡтан һалдаттар менән чете (мосолман бандиттары) араһында һәм икенсе яҡтан әрмән үҙоборона төркөмдәре араһында бәрелештәр тоҡана. [[1915 йыл]]дың февралендә империяла әрмәндәр күпселекте тәшкил иткән берҙән-бер өлкәнең Ван ҡалаһы губернаторы итеп, Энверҙың ҡәйнеше — көс ҡулланыуға тартымлығы менән билдәле, ҡорал тартып алыу кампанияһында әрмән халҡын ҡурҡыу аҫтында тотҡан Жәүдәт-бей тәғәйенләнә. Жәүдәт яңы ғына Фарсыстанға (Иран) уңышһыҙ походтан ҡайтҡан була, уны бер нисә мең курд һәм черкес регуляр булмаған һалдаты йәки «итсе батальондары» оҙатып йөрөй. [[1914 йыл]] аҙағында Төркиә хөкүмәте, Вн районындағы әрмәндәрҙе һәм ҡайһы бер фарсы ҡәбиләләрен Төркиәнең дошмандары ҡоралландыра, тип раҫлап, Ванда ихтилал булыу мөмкинлеген билдәләй. Вандағы әрмән лидерҙары властарҙы тынысландырырға маташа һәм Жәүдәткә буйһоноуы тураһында әйтә. [[1915 йыл]]дың март башында Жәүдәт Чатак әрмәндәренән, үлем язаһы һәм ғаиләләрен көсләп күсереү менән янап, 18 йәштән алып 45 йәшкә тиклемге бөтә ир-атты (4000 ир-егет, шулай уҡ күп һанлы дезертирҙар) армия эшселәре сифатында биреүҙе талап итә. Әрмәндәр 400 кеше генә бирә, ә ҡалғандары өсөн «иреккә сығарыу һалымы» (закон рөхсәт иткән армия хеҙмәтен үтәмәгән өсөн билдәле бер сумма аҡса түләү) түләргә тәҡдим итә, Жәүдәт был үтенесте кире ҡаға. Жәүдәт 8 кешенән торған әрмән-төрөк төркөмөн Шадах ауылына бер әрмәнде төрмәгә ултыртыу тарихын асыҡлау буйынса ебәрә. Юлда төркөмдәге бөтә дүрт әрмән дә үлтерелә. 17 апрелдә Жәүдәт &quot;итсе батальондары&quot;н Чатак әрмәндәрен ҡырырға ебәрә, әммә тәртипкә күнмәгән ғәскәр иң яҡын әрмән ауылдарына һөжүм итә&lt;ref name=&quot;Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The great game of genocide? 76-78&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham 265-267&quot; /&gt;.

Күмәк халыҡты үлтереүҙәр 19 апрелдә башлана, Ван ҡалаһы янында 2500-гә тиклем әрмән, ә яҡындағы бер нисә көндә 50 меңләп әрмән үлтерелә. Әрмәндәргә һөжүмде Иттихат ойошторғанын һуңыраҡ Вандың ике генерал-губернаторы, Ибраһим Арвас һәм Хасан Ташин таный&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68&quot; /&gt;. Мосолмандарға, үлем менән янап, әрмәндәрҙе яҡлау тыйылған. Ван әрмәндәре, һөжүм көтөп, бер нисә аҙна дауамында ҡаланың үҙҙәре йәшәгән өлөшөн нығытҡан һәм дүрт аҙна дауамында һөҙөмтәле ҡаршылыҡ күрһәтә. Вандың әрмән өлөшө халҡы 30 мең кешенән торған, шуларҙың 1500 ҡоралланған була. Ҡоралды ваҡ һөнәрселек етештереүе (кустарный) ысулы менән эшләгәндәр. 16 майҙа, урыҫ армияһы Ванға яҡынлашҡас, төрөктәр китергә мәжбүр була. Урыҫ генералы Николаев Ванда әрмән хөкүмәтен иғлан итә. Алты аҙнанан урыҫтар, китә алырлыҡ әрмәндәрҙе үҙҙәре менән алып, сигенә&lt;ref name=&quot;Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The great game of genocide? 76-78&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham 265-267&quot; /&gt;.

Ван ваҡиғалары алдан әҙерләнгән характерҙа булмай, әрмәндәр Фарсыстанғапотенциаль ҡасыу өсөн коридорҙы һаҡларға тырышҡан, ә Жәүдәт күҙенә күренгән &quot;әрмән ихтилалы ҡурҡынысы&quot;н баҫыу маҡсатында репрессиялар ҡулланған. Уның хәрәкәте ул осорға хас булмаған. Шул уҡ ваҡытта происходили восстания курдов в районе Битлис районында курдтар ихтилалы һәм Башҡалда ассирийҙар ихтилалы ҡупҡан&lt;ref name=&quot;The great game of genocide? 76-78&quot; /&gt;.

=== Депортацияларҙың дауамы ===
[[Файл:522px-AmbassadorMorgenthautelegram.jpg|thumb|left|200px|АҠШ илсеһе Моргентау (өлкән) Генри АҠШ Дәүләт департаментына телеграммаһында (1915 йылдың 16 июле) әрмәндәрҙе юҡ итеүҙе ''«раса буйынса тамырынан ҡоротоу кампанияһы»'' тип тасуирлай]]
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:37em; max-width: 37%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |'''Оттоман чиновнигы Сәйед Әхмәдтең Трапезундтан әрмәндәрҙе һөрөү процедураһын тасуирлауы'''&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265&quot; group=&quot;Комм&quot; /&gt;:&lt;br&gt;
Башта ғосман чиновниктары балаларын тартып алды, уларҙың ҡайһы берен Трапезундтағы америка консулы ҡотҡарырға тырышып ҡараны. Трапезунд мосолмандары әрмәндәрҙе яҡлаған өсөн үлем язаһы янауы тураһында иҫкәртелгәйне. Шунан өлкән ир-атты, улар хеҙмәттә ҡатнашырға тейеш, тип айырҙылар. Ҡатын-ҡыҙҙы һәм балаларҙы, һаҡ аҫтында һәм хәүефһеҙлек гарантиялары менән, Мосул яғына алып киттеләр, артабан ирҙәр ҡаланан сығарылды һәм алдан ҡаҙылған канауҙар янына ҡуйып атып үлтерелде. Ҡатын-ҡыҙҙарға һәм балаларға, талаусы һәм көсләүсе «четтес» һөжүмдәре ойошторолдо, ә һуңынан уларҙы үлтерҙеләр. Хәрбиҙәргә &quot;четтес&quot;тарҙың хәрәкәтенә ҡамасауламҫҡа тигән ҡәтғи бойороҡ бирелгәйне. Тартып алынған балалар ҙа шулай уҡ ҡаланан сығарылып үлтерелде. Дети на попечении Америка консулы ҡарамағындағы балалар ҙа, Сивасҡа ебәрелеү һылтауы менән, алынды һәм, кәмәләргә ултыртып диңгеҙгә сығарылды һәм сәнсеп үлтерелде, мәйеттәре ҡапсыҡтарға һалынып, диңгеҙгә ташланды. Бер нисә аҙнанан ҡайһы бер мәйеттәр Трапезунд ярҙарында табылды. Июлдә Сәйед Әхмәдкә Трапезунд әрмәндәренең 120 ир-аттан, 400 ҡатын-ҡыҙҙан һәм 700 баланан торған һуңғы конвойын оҙатыу эше ҡушыла. Башта конвойҙан бөтә ирҙәр ҙә айырып алынды, аҙаҡ Сәйед Әхмәдкә уларҙың барыһының да үлтерелеүе тураһында хәбәр итәләр. Юл буйҙарында меңәрләгән әрмән кәүҙәһе ятҡан. &quot;Четтес&quot;тарҙың бер нисә төркөмө пытались взять из конвойҙан ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм балаларҙы алырға маташты, әммә Сәйед Әхмәд уларға әрмәндәрҙе биреүҙән баш тартты. Юл буйында ул 200-гә яҡын баланы, улар тураһында хәстәрләргә вәғәҙә биргән мосолман ғаиләләренә биреп китте. Кемахта Сәйед Әхмәдкә әрмәндәрҙе, улар үлеп бөткәнсе, конвойларға ҡушыла. Уға әрмәндәрҙең был партияһын Эрзерумдан килгән жандармерия вәкиле Мөхәммәд Эффенди командалыҡ иткән төркөмгә ҡуша алды. Эффенди аҙаҡ Сәйед Әхмәдкә ул төркөмдөң Евфрат ярына килтерелеүен һәм, конвойҙан айырып алынып, «четтес» бандалары ҡулынан юҡ ителеүен әйтте. Матур әрмән ҡыҙҙары систематик рәүештә күмәк халыҡ алдында көсләнә, һәм һуңынан, шул иҫәптән трапезунд чиновниктары тарфынан үлтерелә ине. Сәйед Әхмәд Эрзурумда әрмәндәрҙе үлтереүҙе ойоштороусылар тип Шакир Бехаэддинды, Трапезундта — Наил бейҙе, Кемахта — Эрзинжандан парламент ағзаларын атаны. «Четтес» штабтары Кемахта урынлашҡайны.
|}
Дөйөм депортация алдан әҙерләнмәгән булһа ла, [[1915 йыл]]дың март кәңәшмәләренән һуң, Иттихат вәкилдәре әрмәндәрҙе күпләп юҡ итергә кәрәклеге тураһында агитация йәйелдерә. Ван ваҡиғалары һәм үлтерелгән 150 000 мосолман тураһындағы рәсми төрөк статистикаһы мәғлүмәттәренә (Хәлил Берктай 1915 йылда бөтә көнсығыш Анатолияла әрмәндәр 12 мең мосолманды үлтергән тип баһалай) таяныу ғосман властары өсөн шулай уҡ әрмәндәргә ҡаршы хәрәкәт атҡарыуға сәбәп була.
24 апрелдә Константинополдә 235 күренекле әрмән ҡулға алына һәм артабан һөргөнгә оҙатыла. Шуның артынса уҡ 600 әрмән, һуңынан тағы 5 мең әрмән әсирлеккә алына. Уларҙың күпселеге Истанбул янында үлтерелә. Был яуызлыҡ законға таянып эшләнмәгән, ә АҠШ илсеһе Моргентау (өлкән) Генри менән һөйләшкәндә, Талаат был ҡара эште «үҙоборона» булараҡ ҡылыҡһырлай. 30 майҙа Ғосман империяһы министрҙар советы хәрби командалыҡҡа халыҡтың ҡораллы ҡаршылығын баҫтырырға һәм хыянатта йәки шпионаж менән шөғөлләнеүҙә ғәйеплеләрҙе көс ҡулланып күсерергә рөхсәт иткән закон ҡабул ителә. Законлы төҫ бирер өсөн, һөргөнгә оҙатылғандарҙы һаҡлау һәм юғалған мөлкәтенә компенсация түләү күҙ уңында тотолорға тейеш булһа ла, ысынында иһә был шарттарҙың береһе лә үтәлмәй. Әрмәндәрҙе юҡ итеүҙә төп ролде Эрзерумда урынлашҡан һәм башлыса «четтес» — төрмәләрҙән сығарылған енәйәтселәрҙән торған йәғни {{nobr|34 000}} ағзаһы булған «Айырым ойошма» — Тәшкиләт-и Махсуса шөғөлләнгән. «Айырым ойошма» туранан-тура Талаатҡа буйһонған. Был ойошма 1914 йылдың декабрендә, әрмәндәрҙе көсләп күсереүҙең рәсми сәбәбе тип аңлатылған Ван ваҡиғаларынан ярты йыл алдараҡ, сигенеүсе урыҫ ғәскәрҙәре ҡалдырып киткән райондарҙа әрмәндәргә ҡаршы ойошторолған репрессияларҙа үҙен беренсе тапҡыр күрһәтә. Күп кешене үлтереүҙәрҙә илдең махсус хеҙмәттәре башында тороусы һәм махсус үлем эскадрондары булдырыусы Шакир Бехаэддин әүҙем ҡатнашҡан&lt;ref name=&quot;Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;see also suni&quot; group=&quot;Комм&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;роль специальной организации&quot; group=&quot;Комм&quot; /&gt;.

18 апрелдә Эрзерум янында күмәк төрөк йыйылған митингта әрмәндәрҙе хыянатта ғәйепләйҙәр һәм әрмәндәргә ярҙам иткән мосолмандарҙы ла әрмәндәр яҙмышы көтөүен иҫкәртәләр. Алдағы аҙналар дауамында Эрзерум өлкәһе әрмәндәре төрөктәрҙең һөжүме сериялары объектына әйләнә. Май уртаһында Хыныс һәм уның тирә-яғында ҡырылыш ойошторола — {{nobr|19 000}} әрмән үлтерелә. Өлкәнең башҡа ауылында йәшәгән әрмәндәр Эрзерумға көсләп күсерелә, һәм күбеһе аслыҡтан, һыу эсмәү һәм ябығып хәлһеҙләнеү арҡаһында үлә, ә ҡалғандарын Кемах тарлауығы текә битләүҙәренән йылғаға ырғытҡандар. Эрзерумдың 65 мең әрмән халҡынан күбеһе июнь — июль дауамында көсләп күсерелгән һәм Кемах тарлауығында үлтерелгән, ҡалғандары [[Алеппо]] һәм [[Мосул]]ға күсерелә, бик һирәге генә тере ҡала. Эрзерумда мөһим хәрби объекттарҙа 100-гә яҡын әрмән хеҙмәт иткән. Эрзинжан әрмәндәре лә шулай уҡ Кемах тарлауығында үлтерелә. Эрзерум өлкәһенең тағы бер ҡалаһы Байбурт әрмәндәренән башта аҡсаларын һәм, хәүеф янамаясағында ышандырып, йәш ҡыҙҙарын тартып алғандар, һуңынан уларға &quot;четтес&quot;тар һөжүм иткән. Эрзинжанға ҡасып китергә маташыусыларҙы жандармдар атып үлтергән&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258&quot; /&gt;.

Орду ҡатын-ҡыҙы һәм балалары, Самсунға сығарылыу һылтауы менән, баржаларға тейәлә, һуңынан диңгеҙгә сығарыла һәм борттан ырғытыла. 1919 йылдағы трибунал барышында Трапезунд полицияһы начальнигы өлкә губернаторы бүләге сифатында йәш әрмән ҡыҙҙарын Истанбулға Иттихат лидерҙарына ебәргәнлеген таныны. Ҡыҙыл ярымай дауаханаһындағы әрмән ҡыҙҙарын Трапезунд губернаторы наложница итеп тотҡан һәм мәсхәрәләүгә дусар иткән&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 83-86&quot; /&gt;. Көнбайыш Әрмәнстандың көньяҡ өлөшөн Жәүдәт һәм уның «итсе батальондары» (''төр.'' kesab taburi) әрмәндәрҙән таҙартҡан. Битлис әрмәндәре закон боҙмауына ҡарамаҫтан, Жәүҙәт башта уларҙан выкуп талап иткән, һуңынан уларҙың күпселеген аҫтырған. 25 июлдә ҡаланы Жәүдәт ғәскәре уратып алған, һәм ҡыҫҡа ваҡыт ҡамауҙан һуң, ҡаланың рмәндәр йәшәгән өлөшө бирелгән. Ир-ат үлтерелгән, йәш ҡыҙҙарҙы урындағы төрөктәргә һәм курдтарға биргәндәр, ҡалған әрмәндәрҙе көньяҡҡа оҙатҡандар һәм Тигр йылғаһында батырғандар. Битлиста барлығы {{nobr|15 000}} әрмән үлтерелгән, уларҙың өйҙәре төрөк һәм курд мөжәһирҙәренә бирелгән&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258&quot; /&gt;.

Шул уҡ ваҡытта Битлис янындағы әрмән халҡы ла һуйылған. Битлистан һуң Жәүдәт, төрөк һәм курдтарҙың һөжүмдәренән һуң бер аҙға тыныслыҡ урынлашҡан Муш ҡалаһы районына килә. Жәүдәт өлкәгә килгәндән һуң, әрмән общинаһы лидерҙарын язалау башлана, ир-ат штыктар менән сәнсеп үлтерелә, ҡатын-ҡыҙ һәм бала-саға, ат һарайына ҡыуып керетелеп, тереләй яндырыла. Артабан Жәүдәт һәм төрөк-курд отрядтары Сасунға һөжүм итә, һәм был ҡалала йәшәгән әрмәндәр боеприпастары һәм ризығы бөткәнсе ҡаршы тора. Ҡара диңгеҙ буйындағы ҡалаларҙа әрмәндәрҙе караптарға тейәгәндәр һәм батырғандар. Протестант һәм католик конфессияларына ҡараған әрмәндәр ҙә юҡ ителгән. Харпутта, 13 мең әрмән һалдаты менән, америка миссионерҙары нигеҙ һалған Евфрат колледжы студенттары һәм уҡытыусылары үлтерелгән. Америка протестант миссионерҙары етәкселегендә Мерзифонда эшләгән Анатолия колледжы әрмәндәре лә шундай ҡот осҡос яҙмышҡа дусар ителгән. Марсовандың 12 мең әрмәненең күпселеген һөргөнгә оҙатҡандан һуң, америка илсеһе аша колледж президенты Энверҙан һәм Талааттан колледж ағзалары өсөн хәүефһеҙлек гарантияларын ала, әммә округ губернатор, гарантия тураһында белмәүгә һылтанып, ҡалған әрмәндәрҙе сүллеккә көсләп күсерә һәм улар шунда һәләк була. Католик конфессияға ҡараған Анкара әрмәндәре лә көсләп күсерелә&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258&quot; /&gt;.
&lt;!--
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:40em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |'''Из воспоминаний Такуи Левонян, 1900 года рождения'''&lt;ref name=&quot;Adalian-81-83&quot;&gt;''Rouben Paul Adalian''. The Armenian Genocide // {{Книга:Totten, Parsons, Charny. A century of genocide: critical essays and eyewitness accounts|81—83}}&lt;/ref&gt;:&lt;br&gt;От [[Палу (Элязыг)|Палу]] до Тигранакерта ([[Диярбакыр|Диарбекир]]) нас сильно мучали, и мы очень страдали. Не было воды и еды. У моей матери было что-то в сумке, она давала нам немного время от времени. Мы шли весь день, в течение 10 до 15 дней. На ногах уже не оставалось обуви. Наконец мы достигли Тигранакерта. Там мы помылись у воды, размочили немного сухого хлеба который у нас был и поели. Прошёл слух что губернатор требует от армян очень красивую 12-летнюю девочку… Ночью они пришли с фонарями ища такую девушку. Они нашли её, отобрали у рыдающей матери и сказали что вернут её потом. Позже они вернули ребёнка, почти мёртвого, в ужасном состоянии, оставив его на коленях матери. Мать громко рыдала, и конечно ребёнок, не вынеся произошедшего, умер. Женщины не могли успокоить её. Наконец женщины попытались вырыть яму с помощью орудия одного жандарма, и похоронили девочку. Там была большая стена и моя мать и несколько женщин написали на ней «Здесь похоронена Шушан».
|}
В отличие от прежних депортаций, которые не отличали невиновных с точки зрения властей армян от «виновных» в пределах местных армянских общин, депортации из [[Киликия|Киликии]] уже не делали различия между армянскими революционными и лоялистическими сообществами. Эти депортации не зависели также от близости к границе и касались всех армян Османской империи. Этим депортированным не предоставлялась еда, что означало фактическую смерть от голода. Им не обеспечивалась защита, и по дороге они подвергались грабежам и насилию нерегулярных османских сил, курдских, черкесских и других мусульманских племён, в результате чего до конечного пункта в пустыне доходило около 20 %. То же самое происходило с армянами всей Восточной Анатолии. Армяне западных провинций относительно беспрепятственно дошли до Дер Зора, где впоследствии в большинстве умерли или были убиты. Считается, что практика общего разрушения армянских общин Анатолии началась 24 апреля 1915 года, когда были арестованы и депортированы в Анкару лидеры армянской общины Константинополя. К середине июня почти все они были убиты. А к этому времени уже были почти полностью уничтожены армянские общины Битлиса и [[Эрзерум]]а. 9 июня министерство внутренних дел направило губернатору Эрзерума требование продать имущество депортированных армян, возвращение которых уже не ожидалось. В течение лета ареал депортаций расширялся, включая районы современной Сирии. Согласно плану депортаций, армяне не должны были превышать 10 % местного населения, что отражало страх младотурок перед концентрацией армян. Есть основания предполагать, что убийства до 150 000 человек в лагерях вокруг пустыни Дер Зор были совершены черкесами, чеченцами и арабами, чтобы не допустить скопления большого количества армян в одном месте&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide, 270-272&quot; /&gt;.

Одно из самых ярких свидетельств резни оставили четыре арабских оттоманских чиновника, перешедшие на сторону русских и впоследствии рассказавшие подробности депортации [[Сайкс, Марк|Марку Сайксу]]. Так, по словам лейтенанта Саида Ахмеда Мухтэра Аль-Бааджа, находившегося в [[Трапезунд]]е в 1915 году, он знал, что высылка армян означает резню, и ему был известен официальный приказ расстреливать дезертиров без суда. Лейтенант Саид Ахмед сообщил, что в секретном приказе вместо слова «дезертиров» было «армян», что свидетельствует о понимании центральной властью преступности своих действий и желании их скрыть&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265-2&quot; /&gt;.
 --&gt;
Әрмәндәрҙе үлтереү менән бер рәттән урлашыу һәм талау киң таралған. Сауҙагәр Мәхәмт Али ({{lang-tr|Mehmed Ali}}), Асент Мостафа һәм губернатор Трапезунд губернаторы Жемал Азми {{nobr|300 000}} алып {{nobr|400 000}} төрөк алтын фунтына (ул осорҙа {{nobr|1 500 000}} АҠШ доллары) тиң әрмән байлығын үҙләштергән. Алепполағы америка консулы Вашингтонға: Төркиәлә «талауҙың гигант схемаһы» йәйелдерелгән тип доклад яһай. Трапезундтағы консул Трапезундтағы Иттихат комиссарының өйө талауҙан килгән өлөштөң алтыны һәм башҡа ҡиммәтле таштары менән тулған тип хәбәр иткән&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 83-86&quot; /&gt;.

[[Файл:Armenianmothermourning.jpg|thumb|right|250px|Әрмән әсә биш балаһының мәйете янында]]

Йәй ахырына империялағы әрмән халҡының күп өлөшө үлтерелгән була. Ғосман властары был яуызлыҡты йәшерергә маташһа ла, Европаға барып етә алған ҡасаҡтар Төркиәлә әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте барғанын еткерәләр. 27 апрелдә әрмән [[католикос]]ы АҠШ һәм Италияға һуйышты туҡтатыу буйынса ҡыҫылыуҙарын үтенә. Союздаш державалар төрөк һәм курдтарҙың әрмәндәрҙе үлтереүҙәрен асыҡтан-асыҡ ғәйепләне, әммә һуғыш шарттарында уларҙың яҙмышын еңеләйтеү буйынса бер ни ҙә эшләй алманы. Был яуызлыҡты рәсми рәүештә тикшергәндән һуң, Бөйөк Британияла «Отношение к армянам в Османской империи» тип исемләнгән документтар китабы баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;The treatment of Armenians in the Ottoman Empire&quot; /&gt;, Европала һәмАҠШ-та ҡасаҡтарға ярҙамға аҡса йыя башлайҙар. Үҙәк һәм көнбайыш Анатолия әрмәндәрен юҡ итеү 1915 йылдың авгуынан һуң да дауам иткән&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-565-567&quot; /&gt;.

Рәсәй властары һәм йәмәғәтселеге ҡасаҡтарға (тәүҙә фәҡәт христиандарға ғына, ә 1916 йылдың яҙынан — мосолмандарға ла) гуманитар ярҙам күрһәтергә тырышып ҡарай, бының өсөн башында генерал Михаил Тамамшев торған махсус ведомство ойошторолған. Бөтә Рәсәй ҡалалар союзы булышлығы менән рәсәй армияһы оккупациялаған территорияларҙа ашханалар селтәре ойошторолған. Шулай булыуға ҡарамаҫтан хәрби фекерләү өҫтөнлөк ала — шулай, 1916 йылдың авгусында года командующий Рсәй империяһының Кавказ армияһы командиры (1914—1918)генерал Юденич Николай Николаевич әрмән ҡасаҡтарына ташлап киткән тыуған ерҙәренә ҡайтыуҙы тыя: «Төркиәлә беҙ яулаған ерҙәргә халыҡтың ҡайтыуы иртәрәк, сөнки был төбәктәрҙе аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү былай ҙа бик ҡатмарлы»; ҡалғн халыҡ армия ихтыяжын өсөн тылда ауыл хужалығы хеҙмәтенә йәлеп ителә. Һуңғараҡ оккупацияланған райондарҙың генерал-губернаторы генерал Пешков шулай уҡ 1916 йылдың авгусында төрөк һөжүме башланыр алдынан Ван, Битлис һәм Муш ҡалаларынан Басенға һәм Игдирға 50 мең әрмәнде күсереү тәжрибәһен иҫләп (эвакуациянан һуң, рәсәй властары күскенселәрҙе аҙыҡ-түлек һәм медикаменттар менән тәьмин итеү көрсөгөнә терәлгәйне), асыҡтан-асыҡ был тыйыуҙы «кәрәкмәгән паника һәм ҡорбандар»ға барып етмәһен өсөн, тип нигеҙләгән. 1915 йылдың яҙында Юденич, аҙыҡ-түлек проблемаһы менән бәйле, шулай уҡ, әрмәндәр менән бергә 4-се казак корпусын ризыҡ менән тәьмин итеү бурысын ҡуйып, курдтар ташлап киткән Алашкерт, Диядин һәм Баязетҡа казактарҙы күсереүҙе тәҡдим итә. Һәм был граждандар адинистрацияһы һүҙҙә хуплау тапһа ла, тормошҡа ашмай ҡала. Башҡа фронттарҙағы кеүек, рәсәй армияһы, хәрби хәлдән сығып, урындағы халыҡты көсләп күсерергә мәжбүр булған: шулай, Эрзерум янындағы ун саҡрым оҙонлоғондағы фронт буйы зонаһынан 10 меңдән ашыу әрмән туранан-тура ҡала районына күсерелә, һәм был аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеүҙе тағы ла ҡатмарлаштыра. Әрмән халҡы 1915йылдың июнендә Арарат отряды командующийы генерал-майор Николаев Андрей Михайловичтың курдтарға Ван янына ҡайтырға рөхсәт биреүе менән риза булмай. Рәсәй властары әрмән халҡы күсенеүенең хәрби һәм гуманитар маҡсатын уйлағанынан тыш, генерал-губернатор Пешков бөтә әрмәнде лә Ван күленән көнсығышҡа, ә курдтарҙы — көньяҡҡа күсереүҙе күҙ уңында тотҡан масштаблы акцияны планлаштырған; [[Трабзон|Трапезунда]] һәм Эрзерум райондарында һуғышҡа тиклем йәшәгән әрмәндәргә генә рөхсәт ителгән; төрлө милләт халыҡтарын айырым йәшәтеү маҡсатында апартеид режимы булдырыу тәҡдим ителгән. Хәйер, был план да шулай уҡ тормошҡа ашырылмай ҡалған&lt;ref name=&quot;holquist&quot;&gt;{{статья|автор= Peter Holquist.|заглавие= The Politics and Practice of the Russian Occupation of Armenia, 1915—February 1917|ответственный = Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark|издание= A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire|место= Oxford|издательство= Oxford University Press|год= 2011|страницы= 151—174}}&lt;/ref&gt;.

=== Әрмәндәргә медицина эксперименттары яһау ===
[[Файл:Nød i Armenia - fo30141712130022 302.jpg|thumb|270px]]
Оттоман әрмәндәрен юҡ итеүҙе аҡлау сифатында биологик нигеҙләү файҙаланылған. Әрмәндәрҙе «хәтәр микробтар» тип атап, уларға мосолмандар менән сағыштырғанда түбәнерәк статус бирелгән. Был сәйәсәттең төп пропагандисы, беренсе булып көсләп күсерелеүселәрҙең аяҡтарына даға ҡағыуҙы тәҡдим иткән доктор Рәшид Мәһмәт, Диярбакыр губернаторы булған. Рәшид шулай уҡ, Христосты язалағанға оҡшатып, әрмәндәрҙең ҡул-аяҡтары киреп ҡаҙаҡлауҙы ла ҡулланған&lt;ref name=&quot;Dictionary of Genocide-21-22&quot; /&gt;. Рәсми төрөк энциклопедияһы ''төр.'' Türk Ansiklopedisi 1978 йылда Рәшидты «бик шәп патриот» тип ҡылыҡһырлай&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide-126-148&quot; /&gt;.

Мәғҡул (приемлемый) көнкүреш шарттары һәм медикаменттар булмауы төрөк армияһында һәр унынсы һалдаттың ғүмерен ҡыйған эпидемиялар таралыуға килтерә. Өсөнсө армия табибы Сәлим Тәүфиҡ ''төр.'' Tevfik Sağlam тимгелле тиф йәки ҡарамыҡҡа (сыпной тиф) ҡаршы вакцина эшләп сығарыу өсөн центральной больнице Эрзинжан үҙәк дауаханаһында әрмән һалдаттарында һәм хәрби училищелар кадеттарында эксперименттар үткәргән, һәм уларҙың күпселеге вафат булған. Ситләтелгән дәлилдәр был эксперименттарҙа Шакир Бехаэддин ҡатнашыуына күрһәтә. Эксперименттарҙа пациенттарға тиф йоҡторолған ҡан һалдыртыусы Истанбул медицина мәктәбе профессоры Хәмди Суат Акнар ''төр.'' Hamdi Suat Aknar ҡатнашҡан. Һуғыш тамамланғандан һуң, истанбул трибуналы был эште ҡарағанда, Хәмди Суат, «киҫкен психоз» мире асыҡланыу сәбәпле, медицина мәктәбе клиникаһына мәжбүри дауаныуға һалына&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 70-77&quot; /&gt;.

Бөгөн Төркиәлә Хәмди Суат төрөк бактериологияһына нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә, һәм Истанбулда уның йорт-музейы бар. Уның эксперименттарын Оттоман ҡораллы көстәре баш санитар инспекторы Сөләймән Нуман ({{lang-tr|Süleyman Numan}}) хуплай. Эксперименттар Төркиәләге немец врачтарының һәм бер нисә төрөк табибының протесына алып килә. Уларҙың береһе Жемал Хәйдар ({{lang-tr|Cemal Haydar|}}), эксперименттар барышын күргәнлектән, [[1918 йыл]]да эске эштәр министрына асыҡ хатында уларҙы «ҡырағай» һәм «фәнни енәйәт» тип атаған. Хәйдарҙы Эрзинжандағы Ҡыҙыл ярымай дауаханаһының баш табибы доктор Сәләхетдин хуплай, властарға медицина эксперименттары үткәреүҙе ойоштороуҙа ғәйеплеләрҙе эҙләүҙә ярҙам итеүҙәрен үтенеп мөрәжәғәт итә . Оборона министрығы үҙен ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаҡһа ла, Хәйдар һәм Сәләхетдин күрһәтеүҙәрен раҫлаған. Хәйдар медицина эксперименттары һөҙөмтәһендә йөҙәрләгән әрмән үлтереүеүен ҡабатлап әйтә, Сәләхетдиндең ғаризаһынан уны өндәшмәҫкә күндереү маҡсатынд баҫым яһағандары күренә. Күсеү осороноң сәйәси буталсыҡлығы һөҙөмтәһендә эксперимент уҙғарыусылар язанан ҡотолоп ҡала. Хәмди Суат һуңыраҡ үҙенең «судҡа тарттырылған енәйәтселәр менән тәжрибә үткәреп» тикшеренеү һөҙөмтәләрен баҫтырып сығара&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 70-77&quot; /&gt;.

1919—1920 йылдарҙа Төрөк хәрби трибуналы үткәргән тикшереү һөҙөмтәһендә, Трапезундтың санитар-гигинеа хеҙмәттәре һәм һаулыҡ һаҡлау департаменты етәксеһе Али Сейб ({{lang-tr|Ali Saib}}) тарафынан әрмән балаларын һәм йөклө әрмән ҡатындарын ағыулау факттары билдәле була. Ағыуҙы ҡабул итергә баш тартҡандарҙы уны йоторға мәжбүр иткәндәр йәки диңгеҙгә батырғандар. Көсләп күсерелгәндән һуң, Месопотамия лагерҙарына барып еткән тере әрмәндәрҙе Сейб, морфий йә ағыулы матдәләрҙең үлемесле дозаһын ҡаҙап, үлтергән. Француз һәм төрөк шаһиттары дауаханаларҙа һәм мәктәптәрҙә балаларҙы ағыулау факттарын раҫлаған. Сейб балаларҙы шулай уҡ мобиль пар мунсаларында ({{lang-tr|Etüv|}}) артыҡ эҫе пар ҡулланып үлтергән&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 77-80&quot; /&gt;.

=== Әрмәндәрҙең оборонаһы ===
Антиохия янындағы [[Муса тауы]] районында йәшәгән әрмән халҡы, ҡыйралышты алдан һиҙенеп, [[1915 йыл]]дың июлендә властарҙан тауға ҡасып китә һәм унда ете аҙна дауамында ғосман ғәскәрҙәренең атакаларын кире ҡағып, уңышлы оборона ойоштора. 4 меңгә яҡын кешене француз судноһы ҡотҡара һәм [[Порт-Саид]]ҡа алып сыға. Оборона тотоусыларҙың бер өлөшө Француз әрмән легион сафына баҫа һәм [[1918 йыл]]да Арар янында төрөктәргә ҡаршы һуғышҡанда айырыуса батырлыҡ күрһәтә. Муса тауы (Муса-даг) оборонаһы тураһында Франц Верфелдең «Сорок дней Муса-Дага» тигән киң билдәле китабында яҙылған&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267&quot; /&gt;.

Ойошҡан ҙур ҡпршылыҡ күрһәтеү тағы ла Урфа үҙоборонаһында&lt;ref name=&quot;Kévorkian:The Armenian Genocide-618-621&quot;&gt;{{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=618—621}}&lt;/ref&gt;, Муш&lt;ref name=&quot;Kévorkian:The Armenian Genocide-345-349&quot;&gt;{{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=345—349}}&lt;/ref&gt;, Сасун үҙоборонаһында (1915) һәм [[Ван алышы]]нда күренә.

=== Төрөктәрҙең һәм немецтарҙың әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтенә ҡаршы сығыштары ===
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-right: 1em; margin-left: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |'''Теодор Рузвельт&lt;ref name=&quot;Letters of Theodore Roosevelt&quot; /&gt;, АҠШ президенты (1901—1909):'''&lt;br&gt;
«Әрмәндәрҙе биләгән ҡот осоу, — атҡарылған факт. Байтаҡ дәрәжәлә был ул халыҡтың һуңғы дүрт йыл дауамында пацифизм сәйәсәте яҡлы булыуы һөҙөмтәһе. … әрмән ҡырылышы — был һуғыштың иң ҙур енәйәте, һәм Төркиәгә ҡаршы сығыш яһай алмайбыҙ икән, тимәк — беҙ уларҙы уҙындырабыҙ тигән һүҙ
|}.
Әрмәндәргә ярҙам иткәне өсөн үлем язаһы ҡаралғанлыҡтан, мосолмандар яғынан әрмәндәргә ярҙамды өйрәнеүе ҡыйынлаша, һәм шуның өсөн дә ярҙам йәшерен башҡарылған. Шуға ҡарамаҫтан, әрмән балаларын төрөк ғаиләләре тәрбиәләп үҫтереүе, шулай уҡ әрмән халҡын үлтереүҙә ҡатнашыуҙан баш тартҡан ғосман чиновниктарының протест күрһәтеү осраҡтары күп булған. [[Алеппо]] ҡалаһы башлығы Мәһмәд Жәләл бей Әрмәндәрҙе көсләп күсереүгә ҡаршы сыға, «әрмәндәр һаҡлана һәм йәшәү хоҡуғы — һәр бер кешенең тәбиғи хоҡуғы» ти, һәм әрмән халҡына ҡаршы йүнәлтелгән теләһә ниндәй репрессияларҙы тыя. Шулай уҡ Смирна губернаторы Рәхми бей һәм Әдирнә (Адрианополь) губернаторы Хажи Адил бей был яуызлыҡтан баш тарта. Жәләл бей [[1915 йыл]]дың июнендә ҡала менән идара итеүҙән ситләтелә. Дер-Зор сүллегендә урынлашҡан концентрацион лагерь командиры Али Суэд Бей, әрмәндәрҙең яҙмышын еңеләйтергә тырышҡаны өсөн, вазифаһынан алына, һәм уның урынына әрмәндәргә ҡарата сиктән тыш ҡәбәхәтлек ҡылған Зәки бей тәғәйенләнә. Йәш төрөктәр лидерҙарының береһе Әхмәд Жемал паша үҙенең мемуарҙарында әрмәндәргә ҡаршы атҡарлыған енәйәттәрҙән ҡото осоуы һәм уларҙың яҙмышын еңеләйтергә тырышыуы тураһында яҙған, әммә тарихсылар уның һүҙҙәрен шикләнеп ҡабул итә&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267-271&quot; /&gt;.

Төрөктәргә союздаш булған немец яғы вәкилдәре күп осраҡта әрмәндәргә ҡаршы репрессияларға юл ҡуйҙылар. Немец илсеһе барон фон Вангенһайм, консулдары ентекле мәғлүмәт еткереп торһа ла, ваҡ-төйәк боҙоуҙарға ҡарата ғына протест белдергән. Фон Вангенһаймдан ҡала өсөнсө немец илсеһе граф фон Вольф-Меттерних Иттихаттың ғәмәлдәрен әрмәндәрҙе юҡ итеүгә йүнәлтелгән шовинизм тип баһалаған. Немец миссионеры Иоһаннес Лепсиус [[1915 йыл]]да Истанбулға барған, әммә уның Энверҙан әрмәндәрҙе ҡурсалау үтенестәре яуапһыҙ ҡалған. [[Германия]]ға ҡайтҡас, Лепсиустың Төркиәләге әрмәндәрҙең хәленә йәмәғәтселек фекерен йүнәлтергә тырышыуы уңышҡа өлгәшмәй. Фельдмаршал фон Гольце эргәһендә хеҙмәт иткән доктор Армин Вегнер ҙур фотографиялар архивы йыя. Уның төрөк конвойы алып китеп барған әрмән ҡатынының фотоһы әрмәндәргә ҡаршы геноцид символына әүерелде. [[1919 йыл]]да Вегнер [[АҠШ]] президенты Вильсонға әрмәндәрҙе юҡ итеү тураһында ентекләп яҙа. Мартин Нипаж ({{lang-de|Martin Niepage}}), Алеппо техник мәктәбенең немец преподавателе, 1916 йылда сыҡҡан китабында әрмәндәрҙе ҡырағайҙарса үлтереүҙәр тураһында яҙған&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267-271&quot; /&gt;.

{|class=&quot;graytable&quot;
 |+
 | align=&quot;center&quot; | [[Файл:Armeniagen6a.jpg|center|200px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | align=&quot;center&quot; | [[Файл:Morgenthau336.jpg|center|200px]] 
 | align=&quot;center&quot; | [[Файл:Marcharmenians.jpg|center|200px]]
 | align=&quot;center&quot; | [[File:Russian soldiers Sheykhalan 1915.jpg|center|200px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 |-
 | align=&quot;center&quot; | Үлтерелгән әрмәндәрҙең ҡалдыҡтары (1918 йылда&lt;br&gt;АҠШ илсеһе (өлкән) Генри Моргентауҙың китабында баҫылған фотография 
 |
 | align=&quot;center&quot; | Алеппола юҡ ителгән әрмәндәр&lt;ref name=&quot;The Independent, 27-03-1920&quot; /&gt;
 | align=&quot;center&quot; | Ҡораллы һаҡ аҫтында&lt;br&gt;әрмәндәр колоннаһы хәрәкәт итә. 1915 йылдың апреле
 | align=&quot;center&quot; | Урыҫ һалдаттары әрмән ауылы Шейхаланда, 1915 йыл. Был фотография 1917 йылда Тифлиста баҫылып сыҡҡан «Ҡасаҡтар альбомы »нда табылған 62 фотоның береһе.
 |
 |}

=== Әрмән халҡын юҡ итеү буйынса төп райондар картаһы. Концентрацион лагерҙар ===
[[Файл:Armenian Genocide Map-ru.svg|thumb|800px|center]]

== 1918—1923 йылдарҙа Ғосман империяһы һәм Әрмәнстан Республикаһы ==
Мудрос тыныслыҡ килешеүе шарттары буйынса, союздаш державалар төрөктәрҙе мотлаҡ язаларға һәм әрмәндәрҙе бүләкләргә тейеш булған. Британия, стратегик юлдарҙы контролгә алыуҙы, хәрби әсирҙәрҙе азат итеүҙе һәм төрөк ғәскәрҙәренең Кавказ аръяғынан китеү мәсьәләһе буйынса ныҡышып, алты әрмән виләйәтенән төрөк ғәскәрҙәрен сығарыу талабын был виләйәттәрҙә на право союзников ввести в эти «бола сығыу осрағында» союздаштар ғәскәр индереү хоҡуғына эйә булыуы менән алмаштырырға ризалашты. Шуға ҡарамаҫтан, [[Антанта|союзные страны]] составындағы союздаш илдәр килешеүҙең был пунктын үтәргә йыйынманылар. Эриван губернаһынан эвакуацияланғанда, нимә алып була, шуны: аҙыҡ-түлек запасын, йорт хайуандарын, эш ҡоралдарын, кейем-һалым, йорт йыһаздары (мебель), хатта ишектәрҙе, тәҙрәләрҙе һәм тимер юл шпалдарын талап алдылар.[[1918 йыл]]дың декабрендә әрмән армияһы Александрополь ҡалаһын яулағанда, тимер юлда бер локомотив йә тимер юл вагоны ла булмай. Зима [[1918]]—1919 йылдарҙағы ҡыш миҙгелендә аҙыҡ-түлеге, кейеме һәм медикаменттары булмаған Әрмәнстанда кеше күпләп ҡырыла. Аслыҡ һәм һыуыҡта тере ҡалғандар тимгелле тиф ҡорбаны булды. Һөҙөмтәлә {{nobr|200 000}} әрмән, йәғни Әрмәнстан халҡының 20%-ы вафат булды. [[1919 йыл]]да 1000 кешегә: тыуыу — 8,7, үлеү — 204,2 кеше тәшкил итә. Ғосман армияһының сигенгән саҡта Әрмәнстанды талауын тарихсылар геноцидтың дауамы тип баһалай&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-304-313&quot; /&gt;.

Төрөк әрмәндәрен ҡыуыу һәм юҡ итеү процесы завершился серией военных кампаний в [[1920 йыл]]да Киликияға ҡабаттан ҡайтҡан ҡасаҡтарҙы үлтереү һәм Ататөрк Мостафа Кәмал командалығындағы ғәскәрҙәрҙең Смирнала әрмән кварталын ҡырыуы һымаҡ хәрби кампаниялар серияһы булып тамамланды, һуңынан, көнбайыш державалар баҫымы аҫтында, тере ҡалғандарға күсеп китергә рөхсәт бирелде. Смирналағы иң һуңғы компакт йәшәүсе әрмән общинаһын юҡ итеү менән, Төркиәләге әрмән халҡы үҙенең тарихи тыуған илендә ғәмәлдә йәшәүен тамамланы. Тере ҡалған ҡасаҡтар, бер нисә тиҫтә илдә әрмән диаспораһы булдырып, донъя буйлап таралды&lt;ref name=&quot;Rouben Paul Adalian:The Armenian Genocide&quot; /&gt;.

== Бәхәсле мәсьәләләр. Демография, сроктар һәм «ахырғы ҡарар» ҡабул итеү ==

=== Төркиәнең әрмән халҡы ===
Сәйәси яҡтан нимә өҫтөн тип билдәләнеүҙән сығып ҡарағанда, ҡорбандар һаны иң бәхәсле мәсьәләләрҙең береһе булып тора. Баһалау ситләтегән билдәләргә һәм шаһиттар күрһәтмәләренә нигеҙләнгәнлектән, ҡорбандар һанын теүәл иҫәпләү мөмкин түгел. Ғосман империяһындағы әрмән халҡы иҫәбе шундай билдәләрҙең береһе булып тора.

Әрмән мәсьәләһе килеп тыуған мәлдән, мосолман халҡы араһында әрмәндәр бары тик әһәмиәте аҙ булған аҙсылыҡ тәшкил иткәнен күрһәтеүҙән башлап әрмәндәрҙең Төркиәләге демографик абруйы сәйәси мәсьәләгә әйләнде. [[1864]]—[[1866 йыл]]дарҙа Тәнзимәт реформалары ышығында Эрзерум виләйәте, элекке Әрмәнстан губернаторлығы муташәрифтәр ({{lang-tr|Mutasarrıf}}) идара иткән ете өлөшкә бүленә. Эрзерум виләйәте территорияларының бер өлөшө Диарбаҡыр иленә (провинция) бирелә. Шуға ҡарамаҫтан, әрмәндәр виләйәттең әһәмиәтле генә өлөшөн тәшкил итә, һәм 1878 йылда Эрзерум виләйәте, уның составынан тоташ райондар алыныу һәм башҡа райондарҙы ҡушыу юлы менән 4 ил барлыҡҡа килә: Эрзерум, Ван, Хаккяри һәм Муш. [[1886 йыл]]да Порта Әрмән ҡалҡыулығын вағыраҡ административ берәмектәргә бүлә. [[1895 йыл]]да райондарҙы яңынан үҙгәртеп ҡороу ойошторола, 8 виләйәт 6 яңы административ берәмеккә берләштерелә. Демографик иҫәп алып барғанда, Ғосман хөкүмәте төрөктәрҙе, туркомандарҙы, курдтарҙы, ҡыҙылбаштарҙы, езидтарҙы һ. б. бергә иҫәпләһә лә, ортодоксаль (Әрмән апостол сиркәүе) әрмәндәрҙе католик һәм протестант әрмәндәрҙән, гректар һәм сүриәлеләрҙән айырған&lt;ref name=&quot;Kévorkian:The Armenian Genocide-265-267&quot; /&gt;.

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-right: 1em; margin-left: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |'''Профессор Израэль Чарни&lt;ref name=&quot;Барсегов-623&quot; /&gt;:'''&lt;br&gt;
«Әрмәндәрҙе сәйәси юҡ итеү күп яҡлап иғтибарҙы йәлеп итә, шул иҫәптән, ҡанһыҙ XX йөҙйыллыҡта күп кешене үлтереүҙең иртә өлгөһө булды, һәм уны күптәр Холокостың «репетицияһы» тип таный».
|}
Ғосман империяһының [[1844 йыл]]ғы халыҡ йәниҫәбе буйынса, Азия Төркиәһендә {{nobr|2 000 000}} әрмән була. [[1867 йыл]]ғы Парижда ойошторолған Бөтә донъя күргәҙмәһендә империя етәкселеге Кесе Азияла {{nobr|2 000 000}} әрмән һәм европа Төркиәһендә {{nobr|400 000}} әрмән булыуын билдәләне. Әрмән патриархаты мәғлүмәттәренә ярашлы, 1878 йылда Ғосман империяһында {{nobr|3 000 000}} әрмән: {{nobr|400 000}} — европа Төркиәһендә, {{nobr|600 000}} — көнбайыш Кесе Азияла, {{nobr|670 000}} — Сивас, Трапезунд, Кайсери һәм Диарбаҡыр виләйәттәрендә, Әрмән ҡалҡыулығында {{nobr|1 330 000}} әрмән булған. [[1881]]—[[1893 йыл]]дарҙағы рәсми йәниҫәптә әрмәндәр һаны киҫкен {{nobr|1 048 143}} кәмей. Карс һәм Ардагандағы [[1878 йыл]]ғы юғалтыуҙарҙы иҫәпләгәндә лә, әрмәндәр һанының шул дәрәжәлә кәмеүен фәҡәт цифрҙар менән манипуляция тип кенә аңлатып була. Ғосман хөкүмәтенең йыл һайын теркәлгән яҙмаһында (ежегодник) мосолман булмаған ирҙәр түләгән 1882 йыл һалымы ({{lang-tr|Salname}}) {{nobr|462 870}} төрөк фунты күләмендә иҫәпләнгән булған, әммә шул уҡ ежегодникка ярашлы, Төркиәнең министрҙар советы был һалым килеме ике тапҡырға артыҡ булыр тип көткән, һәм ошо факт та ситләтеп мосолман булмаған халыҡтың ике тапҡыр кәмеүен раҫлай. Рәсми йәниҫәп элек әрмәндәр йәшәгән ҡалаларҙа әрмәндәрҙең булмауын күрһәткән. [[1907]]—[[1908 йыл]]дарҙағы ғосман йәниҫәбе шул уҡ һорауҙар тыуҙыра. Шул йәниҫәпкә ярашлы, армянское население Эрзерум, Битлис һәм Ван ҡалаларының әрмән халҡы, 1894—1896 йылдарҙағы ҡырылышҡа ҡарамаҫтан, шул уҡ күләмдә булған. Раймонд Кеворкян, демографик мәғлүмәттәрҙе енлекләп өйрәнеп, был йәниҫәп әрмән халҡын ысын иҫәпләүгә оҡшамаған, бары тик алдағы йәниҫәп мәғлүмәтен ҡабаталау булған тигән һығымта яһай. [[1912 йыл]]да әрмән патриархияһы Ван, Битлис, Элязыг, Диарбаҡыр һәм Эрзерум виләйәттәрендә әрмән һанын {{nobr|804 500}} кеше тип баһалай. [[1914 йыл]]да патриархия теүәлерәк иҫәпләү башҡара — империя территорияһында {{nobr|1 845 450}} әрмән була. Әрмән халҡының миллиондан ашыу кешегә кәмеүен фәҡәт 1894—1896 йылдарҙағы күп һанда кеше үлтереү, әрмәндәрҙең Төркиәнән ҡасыуы һәм көслөк менән ислам динен ҡабул иттереү менән генә аңлатып була. Бынан тыш, әрмәндәр йәшәгән барса тораҡ пункттарға ла, әгәр ҙә уларҙы курд ҡәбиләләре үҙ ҡулында тотһа, патриархия иҫәпселәре инә алмағанлыҡтан, йәниҫәп тулы булмаған. Диарбаҡыр виләйәте миҫалында һәйбәт аңлашыла: рәсми мәғлүмәт буйынса, әрмән халҡы  {{nobr|73 226}} кеше, патриархия иҫәпләүенә ярашлы — {{nobr|106 867}}, ә 1915 йылдың яҙында виләйәттән {{nobr|120 000}} рмән көсләп күсерелгән. Рәсми ғосман статистикаһы 1915 йылда империяла {{nobr|1 295 000}} әрмәән йәшәй тип баһалай&lt;ref name=&quot;Kévorkian:The Armenian Genocide-267-278&quot; /&gt;.

«Британника»ға ярашлы, 1 миллиондан алып 3,5 миллионға тиклем тигән билдәләү бар&lt;ref name=&quot;britannica-armenian-massacres&quot; /&gt;. Хәҙерге заман күҙлегенән Ғосман империяһында әрмән халҡы һаны {{nobr|1 500 000}} &lt;ref name=&quot;Erik Jan Zürcher&quot; /&gt;{{Sfn|Bournoutian|1994|p=47}}  {{nobr|2 500 000}}&lt;ref name=&quot;Lise Noël&quot; /&gt; кеше тәшкил иткән.

=== Ҡорбандар иҫәбе ===
[[Файл:Геноцид армян.jpg|thumb|right|300px|Әрмән етемдәре ҡар өҫтөндә приютҡа ҡабул итеү сиратын көтә. Фото Армин Вегнер фотоһы]]
[[Файл:Near East relief american flour sacks and the Armenians in syria.png|300 px|right|thumb|Ҡасаҡ әрмән балаларының он ҡапсығынан тегелгән кейеме]]
Әрмән халҡының дөйөм һанын нигеҙ итеп алып, ҡорбандар иҫәбен конкрет билдәләү мөмкин (ҡара [[#Армянское население Турции]])&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272&quot; /&gt;. Ҡорбандар иҫәбен баһалауға йоғонто яһаусы тағы бер параметр булып әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтенең дауамлылығы тора: хәҙерге баһалар тулы булмаған 1915 йыл&lt;ref name=&quot;eoe-54-1&quot; /&gt; һәм 1915 йылдан алып 1923 йылға тиклемгеосорҙо ала&lt;ref name=&quot;Rummel 224—225&quot; /&gt;.

1915 йылдың 28 сентябрендә Диярбаҡыр губернаторы Рәшид бей Талаатҡа телеграммаһында өлкәнән {{nobr|120 000}} әрмәнде һөрҙөм типяҙа, ә рәсми ғосман статистикаһы ике тапҡыр кәмерәк һандар күрһәткән булған&lt;ref name=&quot;Suny, Göçek, Naimar, 136-137&quot; /&gt;. 1915 йылдың авгусында Энвер-паша Эрнсту Якхҡа ({{lang-de|Ernst Jackh}}) һәләк булған {{nobr|300 000}} әрмән тураһында хәбәр итә. Иоһаннес Лепсиусҡа ярашлы, 1 миллионға яҡын әрмән үлтерелгән, 1919 йылда Лепсиус үҙенең баһаһын яңынан ҡарны  — {{nobr|1 100 000}} кеше. Уның мәғлүмәттәре буйынса, Кавказ аръяғына [[1918 йыл]]да ғосмандар баҫып ингән ваҡытта ғына было убито от 50-нән алып 100 меңгә тиклем әрмән үлтерелә. «Немецкий союза помощи» ({{lang-de|Deutscher Hilfsbund}} Deutscher Hilfsbund für christliches Liebeswerk im Orient) вәкиле Иоһанн Вильһельм Эрнст Зоммер (''ингл.'' Johann Wilhelm Ernst Sommer) көсләп күсереүселәр һанын {{nobr|1 400 000}} тип, ә тере ҡалғандарҙың — {{nobr|250 000}} тип баһаланы&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272&quot; /&gt;. 1915 йылдың 20 декабрендә [[Алеппо]]лағы Германия консулы Рёсслер рейхсканцлерға, әрмән халҡының дөйөм һаны 2,5 миллион тип алынһа, һәләк булыусылар һаны {{nobr|800 000}}, хатта шунан да күберәк булыуы ихтимал тигән. Бер үк ваҡытта, әрмән халҡының һанын 1,5 миллион тип алғанда, һәләк булыусылар һанын пропорциональ рәүештә кәметергә кәрәк (йәғни, һәләк булыусылар иҫәбе {{nobr|480 000}} булыуы ихтимал)&lt;ref name=&quot;armenocide.com-1915-12-20-DE-001&quot; /&gt;.

Лепсиусҡа ярашлы, {{nobr|250 000}}-нән алып {{nobr|300 000}} әрмән көслөк менән мосолманға әйләндерелгән, һәм был империяның ҡайһы бер мосолман лидерҙарының протесына килтерҙе. Кютахья мөфтөйө әрмәндәрҙе мосолманға әүерелдереү исламға ҡапма-ҡаршы тип иғлан итә. Дингә ышанмаған Йәш төрөктәр лидерҙарына ислам диненә күсереү дини мәғәнәгә эйә булмаған, әммә әрмән оҡшашлығын (идентичность) ҡаҡшатыу, әрмәндәр яғынан автономия йә бойондороҡһоҙлоҡ талаптарын күтәреп сығырлыҡ нигеҙҙе бөтөрөү — әрмәндәр һанын кәметеү кеүек сәйәси маҡсаттан сығып тормошҡа ашырылған&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272&quot; /&gt;.

Ҡорбандар иҫәбенең хәҙерге заман баһаһы {{nobr|200 000}} алып (ҡайһы бер төрөк сығанаҡтары&lt;ref name=&quot;Zuercher 115&quot; /&gt; һәм Стенфорд Шоу  «History of the Ottoman Empire and modern Turkey» хеҙмәтенең беренсе баҫмаһында&lt;ref name=&quot;The Armenian Genocide: An Interpretation&quot; /&gt;)  {{nobr|2 000 000}}-дан артыҡ әрмән (ҡайһы бер әрмән сығанаҡтары&lt;ref name=&quot;Zuercher 115&quot; /&gt; һәм Рудольф Руммель&lt;ref name=&quot;Rummel 224—225&quot; /&gt;) юҡ ителгән ти. Рональд Сюни бер нисә йөҙҙән алып 1,5 миллионға тиклем баһалау диапозонын атай&lt;ref name=&quot;Looking toward Ararat-114&quot; /&gt;. «Энциклопедия Османской империи» фекеренсә, иң консерватив баһалар ҡорбандар һанын {{nobr|500 000}} ти, ә әрмән ғалимдарының баһаһы иң күбе — 1,5 миллион&lt;ref name=&quot;eoe-54-2&quot; /&gt;. «Энциклопедия Британника»ға ярашлы, {{nobr|600 000}}-ҙән алып {{nobr|1 500 000}} әрмән һәләк булған&lt;ref name=&quot;britannica-armenian-massacres&quot; /&gt;, Гюнтер Леви {{nobr|642 000}}&lt;ref name=&quot;Guenter Lewy 240&quot; /&gt;, Эрик-Ян Цюрхер  {{nobr|600 000}}-дән {{nobr|800 000}}-гә тиклем тип баһалай&lt;ref name=&quot;Zuercher 115&quot; /&gt;, Роджер Смит «миллиондан ашыу» тип атай&lt;ref name=&quot;Roger Smith 8&quot; /&gt;, «Энциклопедия геноцида» 1,5 миллион әрмән юҡ ителгән тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Rouben Paul Adalian 1999&quot; /&gt;, Рудольф Руммелгә ярашлы, {{nobr|2 102 000}} әрмән юҡ ителгән&lt;ref name=&quot;Таблица 10.2&quot;/&gt; (шуларҙан {{nobr|258 000}} — Ғосман империяһынан ситтә йәшәүселәр). Дуглас Говардҡа ярашлы, тарихсыларҙың күпселеге ҡорбандар һанын {{nobr|800 000}}-ҙән алып {{nobr|1 000 000}}-ға тиклем диапозонда тип баһалай&lt;ref name=&quot;Douglas Arthur Howard 83&quot; /&gt;. Ричард Ованнисян фекеренсә, һуңғы осорға тиклем иң таралған баһалау цифраһы {{nobr|1 500 000}}, әммә һуңғы ваҡытта Төркиәнең сәйәси баҫымы һөҙөмтәһендә был баһа кәмеү яғына яңынан ҡарала&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271&quot; /&gt;. Армен Марсубянға ярашлы, тарихсыларҙың күпселеге ҡорбандар һанын 1-ҙән алып 1,5 миллионға тиклем кеше тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Marsoobian-135&quot; /&gt;. Профиль энциклопедиялар түбәндәге баһаны бирә: «Encyclopedia of Genocide» — 1918 йылға 1 миллионға тиклем&lt;ref name=&quot;Encyclopedia of genocide, 61&quot;&gt;{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|61|volume=1}}&lt;/ref&gt;, «Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity» — 1,2 миллион тирәһе&lt;ref name=&quot;Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide&quot; /&gt;, «Dictionary of Genocide» — һәләк булғандар 1 миллиондан кәм түгел, әммә 1,5 миллионға яҡын&lt;ref name=&quot;Totten 19&quot;&gt;{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|19}}&lt;/ref&gt;, Оксвордская энциклопедия экономической истории — 1,5 миллион һәләк булған{{sfn|Mokyr|2003|p=157}}.

=== «Ахырғы ҡарар»ҙы ҡабул итеү ===
Төркиәлә йәшәгән әрмән халҡын юҡ итеү ҡарары ҡабул ителгән ваҡыт икенсе бәхәсле мәсьәлә булып тора. Был проблеманы ҡараусы тарихсылар  (Холокосты ҡараусы тарихсыларға оҡшап), ике төркөмгә бүленә: төрөктәр әллә ҡасанан әрмәндәрҙе юҡ итеү планын уйҙарында йөрөткән ти «интенционалистар», ә [[XIX быуат]] аҙағы — [[XX быуат]] башы ваҡиғалары [[1915 йыл]]да әрмәндәрҙе күпләп үлтереүҙең репетицияһы булған, һәм «функционалистар» ваҡиғалар осраҡлы характерлы һәм Беренсе донъя һуғышы осоронда әрмән ҡурҡынысы тураһындағы күҙаллауҙар тәьҫире аҫтында барлыҡҡа килгән тип иҫәпләй. «Интенционалист» Ваагн Дадрян, мәҫәлән, бының сәбәбе үҙгәрештәргә буйһонмаусан догмаға ҡоролған ислам динендә тип иҫәпләй. Дадрян, муллалар әрмәндәргә ҡаршы йыһатҡа саҡырғандан һуң, үлтереүҙәр йышыраҡ осраҡта йома намаҙынан һуң ойошторолған тигән фекерҙе нигеҙләй. Уның оппоненттары, мосолмандарҙың әрмәндәрҙе ҡотҡарыу осраҡтарын килтереп, һәм Ғосман империяһында әрмәндәргә ҡаршы репрессиялар илдең, дини закондарҙың төп роль биләүенән баш тартып, модернизация юлына баҫҡан дәүерҙән — Тәнзимәт осоронан һуң башланған тип билдәләй. «Функционалистар», мәҫәлән, Рональд Григор Сюни һәм Дональд Блоксхэм, әрмән общинаһын юҡ итеү сәбәптәрен Ғосман империяһының Һарығамыш янында тар-мар ителеү эҙемтәһендә күрә. «Функционалистар»ҙың ҡарашын анализлағандан һуң, башҡа тикшеренеүсе, Асатурян, геноцид идеялары  социаль дискриминация һәм өҫтөнлөклө төркөмгә хас коллектив мифтар нигеҙендә өлгөрә ти. Шуға ҡарамаҫтан, тикшеренеүселәр араһында «ахырғы ҡарар» Ван ҡалаһындағы 1915 йылғы ихтилалдан һуң барлыҡҡа килгәндер тигән консенсусҡа ҡайтып ҡала. Был бәхәстә Ғосман империяһының бөтә тарихы әрмәндәрҙе юҡ итеү прелюдияһы ул, тип иҫәпләүсе Әрмәнстан тарихсылары, һәм әрмән общинаһын маҡсатлы юҡ итеүҙе бөтөнләй кире ҡағыусы Төркиә тарихсыларының күпселеге һуңғы сиктәге позицияны биләй&lt;ref name=&quot;The Armenian Genocide: An Interpretation&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Сюни, Ab Imperio&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham-69-71&quot; /&gt;.

Ричард Ованнисян: «1894 йылдан 1922 йылға тиклемге осорҙо 1890-сы йылдарҙа Абдулхәмидтең Ғосман империяһында әрмәндәр йәшәүен булдырмауҙы өҙлөкһөҙ көс менән туҡтатырға тырышыуының маҡсаты 1915 йылғы йәш төрөктәрҙекенә ҡарағанда бөтөнләй икенсе була. Ҡамауҙа ҡалған солтан иҫке тәртипте һаҡларға файҙаһыҙ тырышыуында күпләп әрмәндәрҙе ҡырыуға тотонған булһа, йәш төрөктәр иһә статусты юҡҡа сығарыу һәм унда әрмәндәргә урын булмаҫҡа тейешле яңы тәртип урынлаштырыу һәм иҫәптең яңы системаһын төҙөү маҡсатында әрмәндәрҙе юҡҡа сығарыу сәйәсәтен (геноцид) тормошҡа ашырған»&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224-226&quot; /&gt;.

== Мәҙәни мираҫты юҡҡа сығарыу ==
{{Фоторяд|ш1=200|Armenian monastery of s apostles in moush.jpg|ш2=175|Arakelots12.jpg|текст=Изге Апостолдар Монастыры, Муш ҡалаһы,&lt;br&gt; XX быуат башы һәм 2010 йыл фотографияһы|align=left}}
Әрмән халҡын юҡ итеү әрмән мәҙәни мираҫын юҡ итеү кампанияһы менән оҙатылған. Әрмәр һәйкәлдәре һәм сиркәүҙәре шартлатылған, зыяраттар баҫыуға әйләндерелеп һөрөлгән һәм кукуруза һәм бойҙай сәселгән, ҡалаларҙың әрмән кварталдары емертелгән йәки уларҙа, исемдәре үҙгәртелеп, төрөк һәм курд халҡы йәшәй башлаған&lt;ref name=&quot;Jones-157&quot; /&gt;.

Беренсе донъя һуғышына тиклем Төркиәлә әрмән сиркәүенең 30 епархияһы булған, әммә әрмән халҡын юҡҡа сығарғандан һуң, Константинополь патриархатлығы ҡарамағында берҙән-бер епархия тороп ҡалған&lt;ref name=&quot;Americana&quot;&gt;Armenian church /Encyclopedia Americana: Ankara to Azusa / Scholastic Library Pub., 2005 V.2 p.338-339 ISBN 0717201384, 9780717201389 {{oq|en|There are one or more Armenian dioceses in nearly every country having Armenian communities. Before World War I there were some 30 dioceses in Turkey alone, but with the extermination and expulsion of the Armenian population only one diocese remains. It is under the authority of the patriarchate in Istanbul.}}&lt;/ref&gt;.  [[1914 йыл]]да әрмән Константинополь Патриархатына 2549 мәхәллә, шул иҫәптән 200-ҙән ашыу монастырь һәм 1600 сиркәү ҡараған&lt;ref name=&quot;Kévorkian and Paboudjian&quot; /&gt;. Геноцид сәйәсәте үткәреү һәм этник таҙартыуҙар осоронда бик күп әрмән архитектураһы һәйкәлдәре емертелде. Күп ҡорамдар емертелде, тағы ла күберәк өлөшө мәсеттәргә һәм Каруан һарайҙар итеп үҙгәртелде. 1960 йылға тиклем төрөк сәйәсәте Төркиә территорияһында әрмәндәр йәшәгәнлеген раҫлаусы тарихи мәғлүмәтте планлы юҡҡа сығарыуға йүнәлтелде. Бары 1960-сы йылдарҙа ғына ғалимдар әрмән рухи мираҫын һәйкәлдәрен теркәү һәм ҡотҡарыу мәсьәләһен күтәреп сыға. 1974 йылда Төркиәлә ғалимдар тарафынан 913 әрмән сиркәүе һәм монастыры тиңләштерелә (идентифицированы). Был һәйкәлдәрҙең яртыһынан күбеһе беҙҙең көндәргә тиклем килеп етмәгән, ә ҡалған  252-һе емертелгән һәм тик 197-һенең торошон ғына яҡшыраҡ тип әйтеп була&lt;ref name=&quot;Robert Bevan&quot; /&gt;.

[[1980]]-се йылдар аҙағында һәм [[1990]]-сы йылдар башында британ тарихсыһы һәм яҙыусыһы Уильям Далримпл әрмән тарихи һәйкәлдәрен емереү дауам иткәнен раҫлаған миҫалдар таба. Күп һәйкәлдәр ер тетрәүҙәренән һәм властар иғтибарһыҙлығынан, шулай уҡ сиркәүҙәр аҫтында йәшертелгән әрмән хазиналарын эҙләүсе крәҫтиәндәр ғәмәлдәренән ҡаҡшай, аңлы рәүештә емертеү осраҡтары ла бар. Элегерәк француз тарихсыһы  Дж. М. Тьерри Ван ҡалаһындағы әрмән сиркәүенең планын тергеҙергә маташҡаны өсөн ситтән тороп өс айлыҡ хеҙмәткә хөкөм ителгән була. Ул шулай уҡ 1985 йылда властар Ошкаванкала әрмән сиркәүен емерергә теләгәнен, ләкин урындағы халыҡ уны ашлыҡ һаҡлау урыны итеп ҡулланыуын дауам итергә теләгәнен белдерә һәм уны һаҡлап алып ҡала. Уильям Далримпл фекеренсә, әрмән һәйкәлдәрен емереү төрөк рәсми кешеләренә һөжүм итеүсе әрмән милләтселәре терроры башланғандан һуң, шәбәйҙе тип билдәләй&lt;ref name=&quot;Robert Bevan&quot; /&gt;.
[[Файл:Geographical distribution of placenames of Armenian origin.svg|thumb|left|370px|Төркиәнең исемдәре үҙгәртелгән топонимдары картаһы]]

Уильям Далримплға ярашлы, әрмән мираҫын юҡҡа сығарыуҙың сағыу миҫалы — 1915 йылдан 1960-сы йылдар аҙағына тиклем кешеләргә инергә тыйылған Карс ҡалаһы янында урынлашҡан биш сиркәүҙән торған Хцконк монастырь комплексы. Шаһиттар күрһәтеүенсә, монастырь регуляр армия частары тарафынан динамит ярҙамында шартлатыла, күнекмәләр яһағанда, комплекс бинаһына хатта атырға ла рөхсәт ителгән. Тарихсы монастырҙы барып күргәндә, стеналары емертелеүгә дусар ителгән XI быуат Изге Саргис сиркәүе генә ҡалған була. Икенсе миҫал итеп һарайға әйләндерелгән ярым емерек Варагаванк сиркәүен атарға була. Ерзинжа эргәһендәге IX быуат базиликаһы транспорт инеп йөрөһөн өсөн стенаһында ҙур тишек яһалған келәткә әйләндерелгән була. Эдессалағы әрмән соборы (хәҙер Шанлыурфа) 1915 йылда янғын депоһы итеп үҙгәртеп ҡорола, ә  1994 йылда, мәсеткә кәрәкмәгән христиан ҡоролмаларын емереп, уны мәсет итеп үҙгәртәләр. 1987 йылда Европа парламенты Төркиәне архитектура һәйкәлдәрен һаҡлау шарттрарын яҡшыртырға саҡыра. Бөтә донъя һәйкәлдәр фонды ла шуға оҡшаш тәҡдим менән мөрәжәғәт итһә лә, сикләнгән уңышҡа өлгәшә тип әйтер кәрәк. Халыҡ-ара баҫым һөҙөмтәһендә Вн күле буйында урынлашҡан Изге Тәре (Ахтамар) Сиркәүе тергеҙелә&lt;ref name=&quot;Robert Bevan&quot; /&gt;.

Төркиәлә әрмәндәрҙе юҡ теү сәйәсәте башҡарылғандан һуң, әрмән исемдәре төрөк атамалары менән алмаштырыла. Әрмән мәҙәни һәйкәлдәре йә емертелә, йә бөтөнләй яраҡһыҙға әйләндерелә. Әрмәнстан тураһында хәтерҙе юҡҡа сығарыу ынтылышы «Әрмән яйлаһы» географик атамаһын «Көнсығыш Анатолия» тип үҙгәртеүҙә лә сағыла&lt;ref&gt;George J. Andreopoulos / Genocide: Conceptual and Historical Dimensions / University of Pennsylvania Press, 1997 p.127(pp.265) ISBN 0812216164, 9780812216165&lt;blockquote&gt; In Turkey, Armenian place-names were changed, and Armenian cultural monuments were obliterated or allowed to fall into disrepair. Attempts to eliminate the memory of Armenia included change of the geographical expression «Armenian plateau» to «Eastern Anatolia»&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

== «Немезида» операцияһы ==
[[Файл:Jemal morgue.jpg|thumb|250px|Әхмәд Жемал паша кәүҙәһе. 1922 йылдың 25 июлендә [[Тифлис]]та үлтерелә]]
[[1919 йыл]]да Дашнакцутюндың [[Бостон]]да үткән IX съезында әрмәндәрҙе үлтереүҙә ҡатнашҡан йәш төрөктәр лидерҙарын юҡ итеү ҡарары сығарыла. Операция боронғо грек үс алыу алиһәһе исемен ала — «Немезида». Заговорсылар төркөмөн башлыса геноцидтан ҡотолған һәм үҙ ғаиләләренең һәләк булыуы өсөн ҙур тәүәккәллек менән үс алырға ҡарар иткән әрмәндәр тәшкил иткән.

Операцияның иң билдәле ҡорбаны Ғосман империяһының эске эштәр министры һәм ғосман триумвираты ағзаларының береһе Мәһмәд Талаат паша була. Талаат, йәш төрөктәрҙең башҡа лидерҙары менән бергә 1918 йылда Германияға ҡаса, әммә днако был обнаружен и убит Согомон Тейлирян уны таба һәм 1921 йылдың мартында [[Берлин]]да үлтерә. Тейлирян ҡулға алынғанда йәмәғәтселек фекере уға ҡаршы була, әммә суд процесында әрмән халҡын күпләп үлтереү мәғлүмәттәре иғлан ителгәндән һуң, йәмәғәтселек фекере үҙгәрә. Ахырҙа «триумвират хөкүмәте ҡылған ғәмәлдәрҙән кисергән ғазаптар арҡаһында ваҡытлыса аҡылын юйыу» сәбәпле, енәйәт ҡылырға мәжбүр булған тип, Тейлирянды аҡлайҙар&lt;ref name=&quot;Totten-320&quot; /&gt;.

== 1919—1920 йылдарҙа Төрөк хәрби трибуналы ==
[[1918 йыл]]да Ғосман империяһы тар-мар ителгәндән һуң, Мудрос тыныслыҡ килешеүендә еңеүсе илдәр Төркиә хөкүмәтенән хәрби әсирҙәргә һәм әрмәндәргә енәйәт ҡылғандарҙы язаларуҙы талап итәләр. Иң тәү сиратта британ хәрби әсиҙәренә аяуһыҙ мөнәсәбәт өсөн, тик һуңынан ғына әрмәндәрҙе юҡ иткән өсөн язалауҙы талап итеүҙе ныҡышҡан Британия үҙенә бер айырым позицияла торған. Трибунал эше башланғанда, Иттихат ойошмаһының төп етәкселәре — Мәһмәд Талаат паша, Энвер паша, Әхмәд Жемал паша, Бехаэддин Шакир, доктор Селаникли Нәзим бей, Бәдри Осман һәм Жемал Азми — Төркиәнән ситкә ҡасып киткән.

Ғәйепләүгә ярашлы, көсләп күсереүҙәр хәрби ихтыяж йәки дисциплинар сәбәптәр арҡаһында барлыҡҡа килмәгән, ә [[Иттихат]] үҙәк комитеты тарафынан алдан уйланылған була, һәм уларҙың эҙемтәләре Ғосман империяһының ({{lang-tr|Memaliki Osmaniyenin hemen ee tarafnda}}) барлыҡ ерендә лә тойолоп торған. Дәлилләүҙәрҙе трибунал нигеҙҙә шаһиттар күрһәтмәләренән түгел, ә документтарҙан алған. Трибунал әрмәндәрҙе ойошҡан үлтереү Иттихат ({{lang-tr|taktil cinayeti}}) лидерҙары тарафынан ойошторолғанын раҫланған факт тип таба. Трибунал судта ҡатнашмаған Энверҙы, Жемалды, Талаат һәм доктор Нәзим бейҙе ғәйепле тип таба һәм уларҙы үлем язаһына тарттыра. Судта ҡатнашҡан өс ғәйепләнеүсе аҫып үлтереү үлем язаһына тарттырыла&lt;ref name=&quot;Armenian Genocide, court-martial of perpetrators&quot; /&gt;.

== Төрөк республикаһы һәм әрмән мәсьәләһе ==
{| &quot;Төркиә премьер-министры '''Тансу Чиллер. 1994 йылдың сентябре'''&lt;ref name=&quot;Identity Politics in the Age of Genocide-115&quot; /&gt;:&lt;br&gt;«Төрөк властары «әрмән мәсьәләһе» буйынса үҙ позицияларын әйтеп бирергә теләмәйҙәр тигән фекер дөрөҫ түгел. Беҙҙең позиция үтә лә асыҡ. Бөгөн һис шикһеҙ, тарихи факттар сағылышында әрмән дәғүәләре нигеҙһеҙ һәм иллюзор булып тора.  Һәр осраҡта ла әрмәндәр геноцидҡа дусар ителмәне».
|}
Төркиә республикаһы барлыҡҡа килгәс, сәйәси һәм интеллектуаль элита әрмән общинаһын юҡ итеүҙән йә реакцион-шовинистик сығыштарҙа һәм әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙа етәксе ролен үтәгән кешеләрҙән ары йөрөү ихтыяжын тойманы. Сәйәси элита нигеҙҙә күптәре әрмәндәрҙе юҡ итеүҙә шәхсән ҡатнашҡан һәм әрмәндәрҙе һәм гректарҙы көсләп күсереүҙән ҙур килем алған төбәк лидерҙары һәм ҡәбилә башлыҡтары менән коалицияла торған [[Иттихат]]тың элекке функционерҙарынан булған. Әрмән мәсьәләһен тикшереүгә ҡуйыу был коалицияны юҡҡа сығарыр ине&lt;ref name=&quot;Renewal and Silence&quot; /&gt;. [[1927 йыл]]дың октябрендә Республика партияһы съезында Мостафа Кәмал бер нисә көн дауамында төрөк милләте бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көөрәш аша төрөк милләте барлыҡҡа килгәне тураһында һөйләгән. Кәмал тексы рәсми төрөк тарихы сифатында ҡабул ителгән һәм дәүләт тарафынан изге хөрөфәтле (сакральный) йәки тейелгеһеҙ тип ҡаралған. Төркиәнең енәйәти ҡануниәте тарихтың кәмалса  фаразлауҙы тәнҡитләүҙе енәйәт тип атай, һәм шуның өсөн төрөк йәмғитәендә дебаттар мөмкин түгел&lt;ref name=&quot;Fatma Müge Göçek-42-52&quot; /&gt;. Рәсми статистика буйынса, [[1927 йыл]]да Төркилә {{nobr|77 400}} әрмән йәшәгән. Лозанна тыныслыҡ килешеүенә ярашлы, [[Төркиә]] әрмәндәргә хәүефһеҙлек гарантиялары, ирекле үҫергә һәм башҡа милли аҙсылыҡтарға биргән кеүек ҡайһы бер льготалар бирергә риза булып ҡул ҡуйған. Әммә был килешеүҙең положениелары үтәлмәгән. Төркиә әрмәндәре илдән ҡасып китеүен һәм йотолоуын дауам иткән. «Закон о фамилиях», принятый [[21 июня]] [[1934 йыл]]дың 21 июнендә ҡабул ителгән «Фамилиялар тураһында закон» гректарҙан, йәһүдтәрҙән һәм әрмәндәрҙән традицион фамилияларынан баш тартырға һәм яңы төрөк фамилияларын ҡабул итеүҙе талап иткән. Икенсе донъя һуғышы осоронда Төркиәлә бик күп сауҙагәрҙәрҙе — гректарҙы, йәһүдтәрҙе һәм әрмәндәрҙе бөлгөнлөккә төшөргән һайланма Мөлкәт һалымы (Варлык вергиси — Налог на имущество) ҡабул ителгән&lt;ref name=&quot;Киреев&quot; /&gt;.

Һуңғы йылдарҙа Төркиәлә академик фән, төрөк интеллектуалдарыы, матбуғат һәм граждандар йәмғиәте әрмән мәсьәләһен тикшереүгә сығара, һәм был милләтселәрҙең һәм төрөк хөкүмәтенең ҡаршылығына килтерә. Әрмән гәзите мөхәррире Грант Динк, яҙыусылар Орхан Памух һәм Әлиф Шәфәҡ, нәшриәтсе Раһип Зараколу «төрөксөлөктө» мәсхәрәләүҙә ғәйепләнде, Динк һәм Зараколу хөкөм ителде. [[2007 йыл]]ың 19 ғинуарында Грант Динк  17 йәшлек төрөк милләәтсеһе ҡулынан һәләк булды. Истанбулда уны һуңғы юлға оҙатҡанда тиҫтәләгән мең төрөк, плакаттарға «Беҙ бөтәбеҙ ҙә әрмән, беҙ бөтәбеҙ ҙә Гранттар» тип яҙып, демонстрация ойошторҙо. Шул уҡ ваҡытта төрөк йәмғиәтенең бер өлөшө Динкты үлтереүсене милли герой тип ҡабул итте&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide-306-316&quot; /&gt;.

== Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте (геноцид) тормошҡа ашырылыуын иҫбатлау ==
{{main|Доказательства геноцида армян}}
{{also|Турецкий военный трибунал 1919—1920 годов}}
[[Файл:Rafael de Nogales Mendez.png|thumb|150px|Рафаэль де Ногалес Мендес (1879—1936), ғосман армияһында хеҙмәт иткән [[Венесуэла]] офицеры, үҙенең китабында әрмәндәрҙе күпләп ҡырыу тураһында яҙған&lt;ref name=&quot;Rafael de Nogales&quot; /&gt;]]
Әрмәндәргә ҡаршы кампания системалы һәм үҙәкләштерелгән характерҙа булыуы файҙаһына иҫбатлауҙар төрөк булмаған шаһиттарҙың (консулдар, хәрбиҙәр, шәфҡәт туташтары, уҡытыусылар, миссионероҙар) дәлилдәре, төрөк чиновниктарынан һәм тере ҡалған әрмәндәрҙән алынған мәғлүмәттәр һөйләй. Маҡсатҡа ярашлы йүнәлештә әрмәндәрҙе юҡ итеүҙе ойошороу 1919—1920 йылдарҙа эшләгән Төрөк хәрби трибуналының йәш төрөктәр лидерҙарын йомғаҡлау ғәйепләүенә яҙылды. Хәҙерге көнгә тиклем төрөк архивтарынан әрмәндәрҙе маҡсатлы юҡ итеүҙе раҫлаусы документтар тәҡдим ителмәгән, һәм был күренеш документтарҙы юҡ итеү менән йәки бөгөн Төркиәлә хөкөм һөргән цензура менән бәйле булыуы ихтимал. 1920 йылда баҫылып сыҡҡан «Талаат телеграммалары» дәлилләнмәгән һәм ялған тип иҫәпләнә. Оригиналы Телеграммаларҙың төп нөсхәһе юҡ, әммә  Дадрян үткәргән анализ был телеграммаларҙың йөкмәткеһе йәш төрөктәрҙе фашлаусы процесс материалдары менән ситләтелгән дәлилдәр аша иҫбатлана. Әрмәндәр ташлап китергә мәжбүр ителгән территорияларға (ойошторолған ярҙам һәм планлаштырылған күсереү булмаһа, үҙҙәре теләгәндән генә Киликияға һәм Көнбайыш Әрмәнстанға килеп етеүе мөмкин булмаҫ ине) Фракия йә [[Болгария]] мөһәржирҙәре урынлаштырыла, һәм ошо факт та әрмәндәрҙе юҡ итеү программаһында бик юғары рәсми даирәләрҙең ҡатнашлығын иҫбатлаусы дәлил булып тора&lt;ref name=&quot;Naimark-XVI&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://novostik.com/vatikan-raskryl-zasekrechennye-dokumenty-o-genocide-armyan-zverstva-turok-shokiruyut/ Ватикан раскрыл засекреченные документы о Геноциде армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211020161408/https://novostik.com/vatikan-raskryl-zasekrechennye-dokumenty-o-genocide-armyan-zverstva-turok-shokiruyut/ |date=2021-10-20 }}&lt;/ref&gt;.

Төркиә Президенты [[Рәжәп Тайип Эрдоған]] 2019 йылда Төркиә теләгән бер ваҡытта 1915 йылғы ваҡиғаларҙы өйрәнеү өсөн архивтарҙы асырға әҙер тип хәбәр итте&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/ru/турция/турция-готова-открыть-архивы-для-изучения-событий-1915-года/1461421|title=https://www.aa.com.tr/ru/турция/турция-готова-открыть-архивы-для-изучения-событий-1915-года/1461421|publisher=www.aa.com.tr|accessdate=2020-02-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/askeri-arsivlerimizi-acmaya-haziriz-2048718|title='Askeri arşivlerimizi açmaya hazırız'|author=player-inline {display: inline-block;padding-bottom: 56 25%;position: relative;width: 100%;z-index: 5;} player-box {height: 100%;left: 0;position: absolute;top: 0;width: 100%;}$ ready{quarkPlayer = new QuarkPlayer, bufferLength:5, autoPlay: false, subTitles: false, showAds: true, showNotification: false|publisher=Milliyet|lang=tr|accessdate=2020-02-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=eIm62OsO42E|title=Cumhurbaşkanı Erdoğan'dan Fransa'ya '1915 Olayları' Tepkisi!|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;

== Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен (геноцидты) инҡар итеү ==
Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен (әрмәндәргә ҡарата геноцидты) инҡар итеү ғәҙәттә айырым кешеләр йәки ойошмалар ойошторған геноцидты башҡа төрлө кире ҡағыуҙарынан айырмаһы, уны академик яҡтан респектабелле һәм сәйәси нигеҙләнгән тип һанап, Төрөк Республикаһын рәсми һәм һәр яҡлап хуплау булғанлыҡ менән бәйле&lt;ref name=&quot;diff&quot; group=&quot;Комм&quot; /&gt;. Төрөк республикаһы әрмәндәргә ҡарата геноцидты инҡар итеү пиар-кампанияларына маҡсатына байтаҡ аҡса түгә һәм төрөк позицияһының дөрөҫлөгөн тәьмин иткән университеттарға иғәнәләр бирә. Төрлө парламенттар йәки хөкүмәттәр геноцидты таныу буйынса сираттағы тикшереү үткәреү мәсьәләһен күтәреп сыҡһа, Төркиә уларға дипломатик һәм сауҙа санкциялары һәм үҙ илендәге аҙсылыҡ тәшкил иткән халыҡтарға репрессиялар менән янай. Төркиә территорияһында ҡасандыр әрмәндәр йәшәгәнлегенең физик эҙҙәрен юҡ итер өсөн, илдә системалы рәүештә әрмән архитектураһы һәйкәлдәре емерелә&lt;ref name=&quot;Totten 21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham-221, 228&quot; /&gt;.

Инҡар итеүселәр түбәндәге раҫлауҙар модификацияһының ғәҙәттә береһе ҡабатлана&lt;ref name=&quot;Totten 21&quot; /&gt;:
* Ғосман империяһында әрмәндәрҙе күпләп ҡырыу бер ҡасан да булмаған;
* әрмәндәрҙең һәләк булыуы уларҙы һуғыш хәрәкәттәре барған ерҙән күсергәндә аслыҡтан һәм сирҙәрҙән һаҡланмау арҡаһында килеп сыҡҡан;
* йәш төрөктәр әрмәндәрҙе ҡырыуға маҡсатлы сәйәсәт үткәрмәгән;
* әрмәндәрҙең һәләк булыуы Ғосман империяһында барған граждандар һуғышы эҙемтәһе булған, был ваҡиға шулай уҡ төрөктәр ҙә күп ҡырылған.

== Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтенең мәҙәниәттә сағылышы ==
[[Файл:Суренянц, «Попранная святыня», 1895.jpg|thumb|right|180px|Вардгес Акопович Суренянц, «Тапалған иң мөҡәддәс нәмә», 1895 йыл]]
1915 йылғы ваҡиғалар тураһында ''«Ғазапланған Әрмәнстан»'' (1919)тигән беренсе картинанан бары 15 минутыҡ ҡына өҙөк һаҡланған. «Минең халҡым ҡайҙа?» ({{lang-en|Where Are My People?}}, продюсеры Майкл Акопян) исемле беренсе документаль фильм ваҡиғаларҙың 50 йыллығына арналып 1965 йылда сыға. XX һәм XXI быуаттар сигендә бер нисә документаль фильм сыға: «Күҙгә күренмәгән Холокост» ({{lang-en|The Hidden Holocaust}}) иң һәйбәте. Иң билдәле фотографияларҙы немец Ҡыҙыл тәреһенән Армин Вегнер һәм АҠШ консулы Лесли Девис төшөргән&lt;ref name=&quot;Hagopian&quot; /&gt;. Төрөк республикаһы төрөк әрмәндәрен ҡырыу тураһында фильмдар төшөрөргә маташыуға кәртә ҡуя&lt;ref name=&quot;Dinah Shelton&quot; /&gt;. Ауыҙ-тел ижади традицияһы ҡырыуҙы тасуирлаған хикәйәләргә н геҙләнеп йырҙар ижад иткән, һәм улар геноцидты иҫбатлаусы дәлил булып тора&lt;ref name=&quot;Jonathan McCollum&quot; /&gt;. Музыкант әрмәндәрҙән торған System of a Down америка рок-төркөмө ижады йыш ҡына әрмәндәргә ҡарата геноцид тематикаһына ҡағыла. XIX быуат аҙағында уҡ әрмән рәссамы Вардгес Акопович Суренянц бер нисә картинаһын Көнбайыш Әрмәнстанда әрмәндәрҙе ҡырыуға арнаған&lt;ref name=&quot;Костина&quot; /&gt;. Аршиль Горкиҙың күп картиналары башынан үткән иҫтәлектәре нигеҙендә яҙылған&lt;ref name=&quot;Stephen Feinstein 108&quot; /&gt;.

1915 йылда һәләк булған алдынғы әрмән шағирҙарының береһе Сиаманто булған. Икенсе ҙур шағир Даниел Григорьевич Варужан шулай уҡ 24 апрелдә ҡулға алынған, һуңыраҡ, 19 августа, язалап үлтерелгән. Егише Чаренц Карс ҡалаһында тыуған һәм 1915 йылда ҡаршылыҡ хәрәкәте составында ҡот осҡос хәлдәрҙе башынан үткәргән Егише Чаренцтың күп шиғырҙары ҡырыуҙың дәһшәтле хәлдәрен тасуирлай. Әрмәндәр геноциды темаһына яҙылған иң билдәле әҙәби әҫәр — Франц Верфелдең «Муса тауында ҡырҡ көн» романы.

[[Ливан]]дағы Антелиас ҡалаһында әрмән католикосаты территорияһында 1950-се йылдарҙа төҙөлгән часовня — әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙың беренсе хәтер һәйкәле. 1965 йылда католикосат территорияһындағы Эчмиадзин монастырында күп хачкарҙарҙан торған геноцид ҡорбандарына бағышлап ҡуйылған һәйкәл һалына. 1990 йылда сүриә Дер Зор сүллегендә иҫтәлекле часовня төҙөлә, һәм бөгөнгө көнгә тиклем ул әрмәндәрҙе ҡырған урында ҡуйылған берҙән-бер һәйкәл булып тора&lt;ref name=&quot;Encyclopedia of genocide, 102-104&quot;&gt;{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|102-104|volume=1}}&lt;/ref&gt;. [[1967 йыл]]да, әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙың 50 йыллығынан һуң ике йыл үтеүгә Совет Әрмәнстанында күп халыҡ ҡатнашҡан санкцияланмаған демонстрациялар үткәнлектән, [[Ереван]]да Цицернакаберд («Ҡарлуғас ҡәлғәһе») ҡалҡыулығыында мемориаль комплекс төҙөлөшө тамамлана. Бөгөн Цицернакаберд әрмәндәрҙең табыныу урыны булып тора һәм йәмәғәтселек фекере уны әрмән геноцидына бағышланған универсаль һәйкәл тип ҡабул итә&lt;ref name=&quot;Encyclopedia of genocide, 102-104&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Totten, 21&quot;&gt;Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs (eds.) Dictionary of Genocide. Greenwood Publishing Group, 2008, ISBN 0-313-34642-9, p. 21.&lt;/ref&gt;.

== Юридик яғы ==

=== Әрмәндәргә ҡарата геноцидты халыҡ-ара хоҡуҡи таныу ===
[[Файл:Nations recognising the Armenian Genocide.svg|thumb|400x400px|right|Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен геноцид тип рәсми рәүештә таныған дәүләттәр картаһы. Асыҡ-йәшел төҫ менән геноцидты өлкәләр йәки муниципалитеттар кимәлендә таныған дәүләттәр күрһәтелгән]]
[[Файл:Vladimir Putin, Tsitsernakaberd memorial complex RA.jpg|thumb|250px|[[Владимир Владимирович Путин]] 2013 йылда геноцид хәтеренә урынлаштырылған мемориаль комплекста.&lt;br&gt;«Рәсәй һәр ваҡыт әрмән халҡының ғазабын һәм һәләкәтен үҙенеке кеүек ҡабул итте. Әрмән халҡына ҡарата геноцид ҡорбандары алдында баштарыбыҙҙы түбән эйәбеҙ»&lt;ref&gt;Запись Путина книге почетных посетителей Музея-института геноцида армян в 2001 году// [http://noev-kovcheg.ru/mag/2013-23-24/4236.html Армяно-российская встреча на высшем уровне: хроника визита], Ноев Ковчег, декабрь 2013 года&lt;/ref&gt;]]

Союздаш илдәрҙең (Бөйөк Британия, Франция һәм Рәсәй империяһы) [[1915 йыл]]дың 24 майындағы берлектәге Декларацияһында әрмәндәрҙе ҡырыу беренсе танылған кешелеккә ҡаршы енәйәт тип билдәләнә&lt;ref name=&quot;Уголовное право России-753&quot; /&gt;:
{{Начало цитаты}}''Төркиәнең кешелеккә һәм цивилизацияға ҡаршы яңы енәйәттәре танылғанлыҡтан, Союздаш дәүләттәр хөкүмәттәре Юғары Портаны был енәйәттәре өсөн Ғосман хөкүмәтенең бөтә ағзаларының, шулай уҡ был ҡыйралышҡа йәлеп ителгән бөтә агенттарының шәхсән яуаплылығы тураһында иҫкәртәбеҙ.''
{{Конец цитаты|источник=[[1915]] йылдың 24 майы. Франция, Бөйөк Британия һәм Рәсәйҙең берлектәге декларацияһы}}
Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен таныу АҠШ әрмән лоббист ойошаларының төп маҡсаты &lt;!-- ANCA--&gt;, һәм таныуҙың үҙенән башҡа,&lt;!--так в источнике. «ANCA is much more vocal on demands for territory and reparations from Turkey than is the Assembly, however.» — в каком году? --&gt; Төркиәгә территориаль дәғүәләр һәм репарация түләү талаптары ҡуйылды. Геноцидты таныуға өлгәшеү маҡсатында, әрмән лоббистары парламентарийҙарҙы һәм йоғонто яһай алырлыҡ кешеләрҙе үҙ яғына йәлеп итә, төрлө илдәрҙең хөкүмәттәренә баҫым яһай, йәмәғәтселек тарафынан был мәсьәләнең киң яҡтыртылыуын ойоштора, был мәсьәлә менән шөғөлләнеүсе институттар (Зорян институты, Әрмән милли институты) булдырылған&lt;ref name=&quot;Heather Gregg 19&quot; /&gt;. Әрмән [[диаспора]]һы тулыһынса тиерлек геноцид ҡорбандарының туранан-тура тоҡомдарынан тора, һәм уларҙың Төркиәнең баҫымына ҡаршы торорлоҡ етерлек матди ресурстары бар&lt;ref name=&quot;Bloxham-223-224&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|223-224}}&lt;/ref&gt;.

[[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] өс тапҡыр: (1916&lt;ref name=&quot;usa-1916&quot; /&gt;, 1919&lt;ref name=&quot;usa-1919&quot; /&gt;, 1920&lt;ref name=&quot;usa-1920&quot; /&gt;)  йылдарҙа әрмәндәрҙе күпләп ҡырыу тураһында [[резолюция]] ҡабул итә.

Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен (Геноцид армян) Европарламент (1987&lt;ref name=&quot;EuroParliament 1987&quot; /&gt;, 2000&lt;ref name=&quot;EuroParliament 2000&quot; /&gt;, 2002&lt;ref name=&quot;EuroParliament 2002&quot; /&gt;, 2005&lt;ref name=&quot;EuroParliament 2005&quot; /&gt;, 2015&lt;ref name=&quot;europarlament_15_04_2015&quot;&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1906585 Европарламент призвал Турцию признать геноцид армян] // ТАСС, 15 апреля 2015 года&lt;/ref&gt;), Көньяҡ Африка илдәре парламенттары коалицияһы (Меркосур)&lt;ref&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.382/current_category.5/affirmation_detail.html South American Parliamentarians Coalition (MERCOSUR)], November 19, 2007&lt;/ref&gt;, [[Организация Объединённых Наций|БМО]]-ның Милли аҙсылыҡты дискриминациялауға юл ҡуймау һәм уларҙы һаҡлау Рамочный  конвенцияһы буйынса ярҙамсы комиссияһы&lt;ref name=&quot;CPDPM 1985&quot; /&gt;, Латин Америкаһы парламенты (2015) таный&lt;ref&gt;[http://www.panorama.am/ru/politics/2015/08/01/armenian-genocide/ Парламент Латинской Америки — Parlatino — признал Геноцид армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924084709/http://www.panorama.am/ru/politics/2015/08/01/armenian-genocide/ |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Цицернакаберд.jpg|thumb|left|Польша Премьер-министры Дональд Туск «Цицернакаберд»та&lt;ref name=&quot;panarmenian.net-45445&quot; /&gt;]]

Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте (Геноцид армян) донъяның күп илдәре һәм йоғонто яһай алырлыҡ халыҡ-ара ойошмалар тарафынан танылды һәм ғәйепләнде. Әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙы беренсе булып [[Уругвай]] парламенты ғәйепләп сыҡты&lt;ref name=&quot;HRR 1965&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;UL 2004&quot; /&gt; (1965). Әрмәндәрҙе ҡырыуҙы шулай уҡ рәсми рәүештә [[Франция]] ''[[геноцид]]'' (халыҡ-ара ҡануниәткә ярашлы&lt;ref name=&quot;un-genocide&quot; /&gt;) һәм хөкөм итте (1998&lt;ref name=&quot;FNAL 1998&quot; /&gt;, 2000&lt;ref name=&quot;FSL 2000&quot; /&gt;, 2001&lt;ref name=&quot;FL 2001&quot; /&gt;, 2006&lt;ref name=&quot;génocide arménien&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-6043368&quot; /&gt;, 2012&lt;ref name=&quot;lenta.ru-24.01.2012-france&quot; /&gt;), [[Бельгия]]&lt;ref name=&quot;BSR 1998&quot; /&gt;, [[Нидерланды]]&lt;ref name=&quot;NPR 2004&quot; /&gt;, [[Швейцария]]&lt;ref name=&quot;SHCNCR 2003&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;A perfect injustice 14&quot; /&gt; — Швейцарияның Милли советы (Швейцария Федераль йыйылышының түбәнге палатаһы), [[Швеция]]&lt;ref name=&quot;A perfect injustice 14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;echo.msk-663181&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk-100311&quot; /&gt;, [[Рәсәй]]&lt;ref name=&quot;pravoteka-79044&quot; /&gt;, [[Польша]]&lt;ref name=&quot;PPR 2005&quot; /&gt;, [[Ливан]] (2000)&lt;ref name=&quot;Lebanon_Parliament_Resolution&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.161/current_category.7/affirmation_detail.html Lebanon Parliament Resolution, May 11, 2000]&lt;/ref&gt;, [[Италия]]&lt;ref&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.172/current_category.7/affirmation_detail.html Italy Chamber of Deputies Resolution, November 16, 2000]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://armeniangenocide100.org/ru/states/ Официальный сайт, посвященный столетию Геноцида армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426162110/http://armeniangenocide100.org/ru/states/ |date=2015-04-26 }}&lt;/ref&gt;, [[Литва]]&lt;ref name=&quot;LARD 2005&quot; /&gt;, [[Греция]]&lt;ref name=&quot;GHRPR 1996&quot; /&gt;, [[Словакия]]&lt;ref name=&quot;SR 2004&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nrsr.sk&quot; /&gt;, [[Кипр Республикаһы]]&lt;ref name=&quot;CHRR 1982&quot; /&gt;,[[Аргентина]] (2 закон, 5 резолюция)&lt;ref name=&quot;Affirmation.297&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Affirmation.374&quot; /&gt;, [[Венесуэла]]&lt;ref name=&quot;VNAR 2005&quot; /&gt;,
[[Чили]]&lt;ref name=&quot;rian-66798950&quot; /&gt;, [[Канада]] (1996&lt;ref name=&quot;CHCR 1996&quot; /&gt;, 2002&lt;ref name=&quot;CSR 2002&quot; /&gt;, 2004&lt;ref name=&quot;CHCR 2004&quot; /&gt;)&lt;ref name=&quot;A perfect injustice 14&quot; /&gt;, [[Ватикан]]&lt;ref name=&quot;VCC 2000&quot; /&gt;, [[Боливия]] (2014)&lt;ref&gt;[http://www.genocide-museum.am/rus/01.12.2014-Bolivia.php Боливия признает и осуждает Геноцид армян] (+ фото документа). Музей-институт Геноцида армян, 01.12.2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Официальный сайт МИД Армении. [http://www.mfa.am/hy/press-releases/item/2014/11/30/bolivia_genocide/ Բոլիվիայի խորհրդարանի երկու պալատներն ընդունեցին Հայոց ցեղասպանության ճանաչման և դատապարտման վերաբերյալ օրինագիծ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141205061349/http://www.mfa.am/hy/press-releases/item/2014/11/30/bolivia_genocide/ |date=2014-12-05 }} (Обе палаты парламента Боливии приняли законопроект о признании и осуждении Геноцида армян){{ref-hy}}&lt;/ref&gt;,
[[Австрия]] (2015)&lt;ref name=&quot;Austria&quot;&gt;[http://www.parlament.gv.at/PAKT/PR/JAHR_2015/PK0383/index.shtml Полный текст] заявления парламента Австрии на её официальном сайте, 22.04.2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20150422/1060214464.html Парламент Австрии признал геноцид армян в Османской империи], РИА Новости, 22.04.2015&lt;/ref&gt;, [[Люксембург]] (2015)&lt;ref&gt;[http://news.am/rus/news/265613.html Парламент Люксембурга признал Геноцид армян] (+ фото документа), ИА News.am, 06.05.2015&lt;/ref&gt;, [[Бразилия]] (2015)&lt;ref&gt;[http://panarmenian.net/rus/news/192982/ 24-ой страной, признавшей Геноцид армян, стала Бразилия]&lt;/ref&gt;, [[Парагвай]] (2015)&lt;ref&gt;[http://odd.senado.gov.py/archivos/file/Proyecto%20de%20Declaracion%20%28Interes%20de%20esta%20HCS%20y%20reconoce%20el%20Genocidio%20Armenio%29.pdf Proyecto de Declaracion (Interes de esta HCS y reconoce el Genocidio Armenio)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211020161401/http://odd.senado.gov.py/archivos/file/Proyecto%20de%20Declaracion%20(Interes%20de%20esta%20HCS%20y%20reconoce%20el%20Genocidio%20Armenio).pdf |date=2021-10-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.am/rus/news/293389.html Сенат Парагвая признал Геноцид армян]&lt;/ref&gt;, [[Германия]] (2016)&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20160602/1441975378.html Бундестаг признал геноцидом преступления против армян в 1915 году]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, [[Чехия]] (2017)&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/2268194.html Чехия «выполнила долг»: парламент страны признал Геноцид армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170901152828/https://regnum.ru/news/2268194.html |date=2017-09-01 }}&lt;/ref&gt;, [[Португалия]] (2019)&lt;ref&gt;[https://news.am/rus/news/509563.html Парламент Португалии признал Геноцид армян], ИА News.am, 26.04.2019&lt;/ref&gt;, [[АҠШ]]&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/us-news/2021/apr/24/joe-biden-armenian-genocide-recognition, Biden becomes first US president to recognise Armenian genocide, The Guardian, 2021]&lt;/ref&gt; (в 35 штатах на уровне закона)&lt;ref&gt;[http://www.armenian-genocide.org/current_category.11/affirmation_list.html Список штатов США, признавших геноцид армян] — Armenian National Institute&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Арег Галстян. [http://golosarmenii.am/article/27502/chto-budet--esli-vse-50-shtatov-priznayut-genocid Что будет, если все 50 штатов признают геноцид?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150413222236/http://golosarmenii.am/article/27502/chto-budet--esli-vse-50-shtatov-priznayut-genocid |date=2015-04-13 }} // Голос Армении, 13.04.2015&lt;/ref&gt;, [[Латвия]]&lt;ref&gt;[https://www.delfi.lv/news/national/politics/saeima-deklaracija-atzist-un-nosoda-osmanu-imperijas-laika-istenoto-armenu-genocidu.d?id=53169427 Saeima deklarācijā atzīst un nosoda Osmaņu impērijas laikā īstenoto armēņu genocīdu, Sanita Upleja, Delfi, 2021]&lt;/ref&gt; хөкөм итте.

Ғосман империяһында әрмәндәрҙе ҡырыу бер нисә халыҡ-ара ойошмаһы тарафынан ҡаралды. 1984 йылда «Халыҡтарҙың даими трибуналы» Ғосман империяһының ғәмәлдәрен [[геноцид]] тип таныны&lt;ref name=&quot;Permanent Peoples' Tribunal&quot;&gt;April 16, 1984. [http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.66/current_category.5/affirmation_detail.html Permanent Peoples' Tribunal, Verdict of the Tribunal]&lt;/ref&gt;. 1997 йылда Геноцидты тикшереү халыҡ-ара ассоциацияһы ла шуға оҡшаш һығымтаға килде &lt;ref&gt;[http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Resolution_1997_on_the_Armenian_Genocide.pdf The Armenian Genocide Resolution Unanimously Passed By The Association of Genocide Scholars of North America] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721083219/http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Resolution_1997_on_the_Armenian_Genocide.pdf |date=2011-07-21 }}, The Armenian Genocide Resolution was unanimously passed at the Association of Genocide Scholars’ conference in Montreal on June 13, 1997.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://www.genocide-museum.am/eng/21.03.2009.php Open letter to President Obama calling for acknowledgment of the Armenian Genocide], website of the IAGS, March 7, 2009 «that the Armenian Genocide is not an allegation, a personal opinion, or a point of view, but rather a widely documented fact supported by an overwhelming body of historical evidence.»&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Association of Genocide Scholars&quot;&gt;June 13, 1997. [http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.69/current_category.5/affirmation_detail.html The Association of Genocide Scholars]&lt;/ref&gt;. 2000 йылдың 8 июнендә «The New York Times» һәм «The Jerusalem Post» гәзиттәрендә Беренсе донъя һуғышы осоронда 126 Холокосты тикшереүсенең (шулар араһында  Бауэр Иегуда, Чарни Израэль һәм Эли Визель) әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте томошҡа ашырылғаны бәхәсһеҙ тигән раҫлауы баҫылды&lt;ref name=&quot;Statement_by_126_Holocaust_Scholars&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.21/current_category.3/affirmation_detail.html Statement by 126 Holocaust Scholars, Holders of Academic Chairs, and Directors of Holocaust Research and Studies Centers] // [[The New York Times]] и [[The Jerusalem Post]], June 8, 2000&lt;/ref&gt;. 2001 йылда ярашыу буйынса берлектәге төрөк-әрмән комиссияһы «Күсеү осорондағы ғәҙел хөкөм мәсьәләләре буйынса Халыҡ-ара үҙәк»кә 1915 йылғы ваҡиғалар геноцид булыу-булмауын бойондороҡһоҙ тикшереп, баһа биреү буйынса мөрәжәғәт итә. 2003 йылдың башында МЦППП, 1915 йылғы ваҡиғалар геноцид тигәндең бөтә билдәләмәләренә тап килә һәм был терминды ҡулланыу тулыһынса аҡлана тигән баһа бирҙе&lt;ref name=&quot;International Center for Transitional Justice&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.244/current_category.5/affirmation_detail.html International Center for Transitional Justice (ICTJ) Report Prepared for TARC]&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың 28 октябрендә АҠШ-тың Вәкилдәр палатаһы әрмән халҡына ҡарата геноцидты таныу тураһында резолюция ҡабул итә&lt;ref name=&quot;СШАпризн1&quot;&gt;[https://www.bbc.com/russian/news-50219411 В США приняли резолюцию о признании геноцида армян в Османской империи], BBC, 28.10.2019&lt;/ref&gt;. Вәкилдәр палатаһы Резолюцияһы АҠШ формаль рәүештә әрмәндәргә ҡарата геноцидты таный тигәнде аңлата. Ул на вступает в силу без одобрения Сенат һәм АҠШ президенты хуплауынан башҡа үҙ көсөнә инә&lt;ref name=&quot;СШАпризн2&quot;&gt;[https://www.bbc.com/russian/features-50228936 Почему в США признали геноцид армян: геополитика и лоббисты], BBC, 29.10.19 {{oq|ru|Принятая в Палате представителей резолюция формально означает, что США признали геноцид армян. Она вступает в силу без одобрения Сената и президента США.}}&lt;/ref&gt;. Резолюция тәҡдим итеү (рекомендательный) характерында&lt;ref name=&quot;СШАпризн1&quot; /&gt;, АҠШ-тың геноцидты таныуы, бик ҙур несмотря на огромное символик мәғәнәле булыуына ҡарамаҫтан, дәүләт департаменты һәм америка дипломаттары позицияларына мотлаҡ йоғонто яһамай&lt;ref name=&quot;СШАпризн2&quot; /&gt;. Вәкилдәр палатаһынан артынса уҡ, 2019 йылдың 12 декабрендә АҠШ Сенаты бер тауыштан XX быуат башында Ғосман империяһында әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙы геноцид тип таныу тураһында шуға оҡшаш резолюция ҡабул итә&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/ru/сенат-сша-признал-геноцид-армян-в-османской-империи/a-51649509 Сенат США признал геноцид армян в Османской империи] // Deutsche Welle, 12.12.2019&lt;/ref&gt;. 2021 йылдың 24 апрелендә  АҠШ президенты Джо Байден әрмән халҡына ҡарата геноцидты рәсми рәүештә таныны&lt;ref&gt;{{cite web|title=Statement by President Joe Biden on Armenian Remembrance Day|url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2021/04/24/statement-by-president-joe-biden-on-armenian-remembrance-day/|website=whitehouse.gov|date=APRIL 24, 2021}}&lt;/ref&gt;.

Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен (геноцидты) таныуы Төркиәнең Евросоюзға инеүенең мотлаҡ шарты булмаһа ла, әммә ҡайһы бер авторҙар, Европа союзы ағзалығына ынтылғанда, Төркиәгә быны башҡарырға тура киләсәк, тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk-4290524&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mk.ru-76188&quot; /&gt;.

==== Инҡар итеүҙең криминаллашыуы ====
[[File:The Genocide Word by Raphael Lemkin.ogv|«Геноцид» термины авторы Рафаэль Лемкин терминдың килеп сығыуы тураһында һәм әрмән геноциды тураһында, (CBS News)]] 
[[Швейцария]]ла бер нисә кеше (төрөктәр) әрмәндәрҙе юҡ итеүҙе (геноцидты) инҡар иткән өсөн суд тарафынан хөкөмгә тарттырылды&lt;ref name=&quot;panarmenian-54518&quot;&gt;PANARMENIAN.net. 1 октября 2010. [http://www.panarmenian.net/rus/world/news/54518/ 150 дней тюремного заключения и 30 тысяч франков — так швейцарский суд наказал турок за отрицание Геноцида армян]&lt;/ref&gt;. [[2006 йыл]]дың октябрендә Францияның Милли йыйылышы Валери Буайе тәҡдим иткән Франция таныған геноцидтарҙы инҡар итеүҙе енәйәт тип таныу закон проекты ҡабул итте&lt;ref name=&quot;génocide arménien&quot;/&gt;; 1 йылға иректән мәхрүм итеү һәм {{nobr|45 000 евро}} штраф ҡараған закон проекты&lt;ref name=&quot;newsarmenia.ru-20111222-42585122&quot; /&gt;, 2011 йылдың 22 декабрендә ҡабаттан ҡабул ителде, ә 2012 йылдың 23 ғинуарында Сенат был ҡарарҙы раҫланы&lt;ref name=&quot;ntv.ru-263754&quot; /&gt;. Төркиә француздарҙың геноцидты инҡар итеү законын ғәйепләне&lt;ref name=&quot;lenta.ru-24.01.2012-reply&quot; /&gt;. Бер төркөм француз депутаттары ҡабул ителгән закондың ярашлы булыуы тураһында Франция Конституцион советына белешеү (запрос) бирҙе, һәм шундай яуап алды: танылған геноцид факттарын инҡар иткән өсөн яза тәҡдим иткән закон кешенең үҙ фекерен әйтеп бирә алыу һәм аралашыу конституцион хоҡуғына ҡул һуҙыу була&lt;ref name=&quot;BBC-120228&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gazeta.ru-4016413&quot; /&gt;. Конституцион советы ҡарарына яуап итеп, Николя Саркози министрҙарҙан закондың яңы редакцияһын эшләүҙе талап итте&lt;ref name=&quot;BBC-120221&quot; /&gt;.

2013 йылдың 17 декабрендә Кеше хоҡуҡтары буйынса европа суды (ЕСПЧ) швейцар суды асыҡтан-асыҡ әрмәндәргә ҡарата геноцидты инҡар иткәне өсөн Дога Перинчекты хөкөм итеүҙе кешенең үҙ фекерен әйтеп бирә алыу һәм аралашыу конституцион хоҡуғын боҙоу тип тапты, һәм Перинчекка бер ниндәй ҙә аҡсалата компенсация бирелмәне&lt;ref name=&quot;European_Court_of_Human_Rights&quot;&gt;[http://ria.ru/world/20131217/984705617.html ЕСПЧ: Швейцария нарушила права по делу об отрицании геноцида армян] // РИА Новости, 17.12.2013&lt;/ref&gt;. Ҡарарға айырым аңлатмала судтың Ҙур палатаһы суд геноцидтың криминаллашыуы мәсьәләһен принципта ҡараманы, был осраҡта суд Перинчектың әйтеүе фактын ғына ҡараны, һәм, суд фекере буйынса, уның сығышы нәфрәт һәм иҫәпләшмәүҙе сағылдырмай, һәм Перинчектың Кеше хоҡуҡтары буйына Европа конвенцияһының 10-сы статьяһы гарантиялаған һүҙ азатлығынан мәхрүм итә&lt;ref&gt;[http://echr.coe.int/Documents/Presse_Q_A_Perincek_ENG.pdf Q &amp; A. Grand Chamber judgment in the case of Perinçek v. Switzerland] // ЕСПЧ, приложение 27510/08 к решению суда&lt;/ref&gt;. --&gt;

=== Компенсация ===
2000 йылда Калифорния конгресы законы 1915 йылда һәләк булған әрмәндәрҙең вариҫтары халыҡ-ара хоҡуҡ буйынса ярашлы страховой компанияларҙан компенсация алыу хоҡуғына эйә була. 2003 йылда {{нп5|New York Life Insurance Company|New York Life}} страховой компанияһы 1915 йылда ҡырылған әрмәндәрҙең туғандарына компенсация түләй башланы &lt;ref name=&quot;regnum-174306&quot; /&gt; (общая сумма компенсаций составляет примерно $20 млн&lt;ref name=&quot;regnum-210207&quot; /&gt;). Әммә 2009 йылдың авгусында АҠШ-тың Калифорния штаты арбитраж апелляция суды әрмәндәрҙең туғандарына страховой компенсация түләүҙе юҡҡа сығарырға ҡарар итә. Судья Дэвид Томпсон, «был ваҡиғалар АҠШ-тан мең миль алыҫлыҡта барған, шуның өсөн Калифорния штаты был кешеләр алдында яуаплылыҡ тотмай» тигән баһа бирә, һәм әрмәндәргә түләүҙәрҙең нигеҙе юҡ тип йомғаҡ яһай, һәм «АҠШ Федераль хөкүмәте әрмәндәргә ҡарата геноцидты таныу буйынса ҡарар ҡабул итмәй»&lt;ref name=&quot;news.am-2870&quot; /&gt;.

Француз «Акса»  страховой компанияһы ҡорбандар вариҫтарына компенсация ($17,5 млн) түләү йөкләмәһен ала&lt;ref name=&quot;regnum-1028092&quot; /&gt;.

=== Ҡорбандарҙы иҫкә алыу көнө ===
[[Файл:Tsitsernakaberd24.04.2009.JPG|thumb|250px|Еревандағы Цицернакабердты — әрмән геноциды мемориаль комплексын традицион барып күреү көнө, 2009 йылдың 24 апреле]]
Йыл һайын 24 апрелдә бөтә донъяла миллионлаған әрмән һәм башҡа милләттәр вәкилдәре әрмән интеллигенцияһының Истанбулдан көсләп күсерелгән көнөн һәм ҡорбандарҙы хәтерләй. Әрмәнстанда был дата мөһим әһәмиәткә эйә, ял көнө булып һанала.

Европа парламенты [[2015 йыл]]дың 15 апрелен 24 апрелдә Европала «Ғосман империяһында әрмән геноциды ҡорбандарын иҫкә алыу көнө» тип иғлан итте&lt;ref name=&quot;europarlament_15_04_2015&quot; /&gt;.

== Һәйкәлдәр ==
* Ҡырҡ яфа сигеүсе Соборында әрмәндәр геноциды һәйкәле, [[Алеппо]], [[Сүриә]] (1989).
* Хачкар — Һамар өлкәһе, Сызрань, «Әрмәндәр геноцидының 100 йыллығына». Йылға порты территорияһында (2015).

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Отрицание геноцида армян]]
* [[Бойцы за справедливость в отношении геноцида армян]]
* [[Простите нас|Акция «Простите нас»]]
* [[Музей русско-армянской дружбы]]
* [[Армянские реформы|Соглашение об Армянских реформах]]
* [[Геноцид ассирийцев]]
* [[Геноцид понтийских греков]]
* [[Холокост]]
* [[Геноцид в Руанде]]

== Иҫкәрмәләр ==

=== Тәфсирҙәр ===
{{примечания|group=&quot;Комм&quot;|refs=
&lt;ref name=&quot;dicl&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;[https://vstrokax.net/istoriya/pervyj-dokument-v-dele/ Полный текст декларации]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;diff&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Например, в отличие от отрицания Холокоста, в основном обусловленным расовыми мотивами.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;degree&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Степень участия центральных властей в антиармянских действиях не всегда известна. Подробнее в статье [[Массовые убийства армян в 1894—1896 годах#Оценки и последствия|Массовые убийства армян в 1894—1896 годах]]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ref1915&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Так, во время убийств 1915 года помощь армянам иногда оказывалась мусульманскими лидерами, воспринимающими христиан как «людей [[Библия|книги]]» и, в отличие от расистской идеологии, имеющими место для совести.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Интервью османских офицеров Сайксу приводится сокращённо. Подробные цитаты приведены в книге {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=262—265}}&lt;/ref&gt;:&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;see also suni&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Шулай уҡ ҡарағыҙ интервью историка Халила Берктая из университета Сабанчи турецкой газете «Радикал» (Сюни, 2004).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;роль специальной организации&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Роль «Специальной организации» и Бехаэддина Шакира подробно рассмотрена в работе {{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide}}, глава «The Decision for Genocide in Light of Ottoman-Turkish Documents»&lt;/ref&gt;

}}

=== Сығанаҡтар буйынса һылтанмалар ===
{{примечания|2|refs=

&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68&quot;&gt;{{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|62—68|автор=Vahakn N. Dadrian.|часть=The Armenian Genocide: an interpretation}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 83-86&quot;&gt;{{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|83—86|автор=Vahakn N. Dadrian.|часть=The Armenian Genocide: an interpretation}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 70-77&quot;&gt;{{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|70—77|автор=Vahakn N. Dadrian.|часть=The Armenian Genocide: an interpretation}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 77-80&quot;&gt;{{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|77—80|автор=Vahakn N. Dadrian.|часть=The Armenian Genocide: an interpretation}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Robert Bevan&quot;&gt;[http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/1861892055.html Robert Bevan «The Destruction of Memory» pages 56—59. 2006, 240 pages] ISBN 1-86189-205-5&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Berger&quot;&gt;''Alan L. Berger.'' Bearing witness to the Holocaust, p. 55:&lt;blockquote&gt;Indeed, following the shock of the Holocaust, we have become aware of mass destruction that preceded and followed the Second World War. One thinks, for example, of the Armenian genocide of 1915—1923, of the Stalinist Gulag, Burundi, Biafra, Indonesia, Sudan, Ethiopia, and of the Cabodian «autogenocide».&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Encyclopedia of genocide&quot;&gt;{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|161|volume=1}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Auron&quot;&gt;{{Книга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|304}}&lt;blockquote&gt;When Raphael Lemkin coined the word genocide in 1944 he cited the 1915 annihilation of the Armenians as a seminal example of genocide.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Moses&quot;&gt;{{Книга:A. Dirk Moses:Genocide and settler society|21}}&lt;blockquote&gt;Indignant that the perpetrators of the Armenian genocide had largely escaped prosecution, Lemkin, who was a young state prosecutor in Poland, began lobbying in the early 1930s for international law to criminalize the destruction of such groups.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham-51-57&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|51—57}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Кинросс 606&quot;&gt;{{Книга:Кинросс Лорд:Расцвет и упадок Османской империи|606}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-219-221&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=219—221}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Robert Melson 59-61&quot;&gt;{{Книга:Robert Melson:Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian Genocide and the Holocaust|59—61}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-221-222&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=221—222}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Кинросс&quot;&gt;{{Книга:Кинросс Лорд:Расцвет и упадок Османской империи|600—611}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222-226&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=222—226}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224-226&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=224—226}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=224}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham-51&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|51}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide&quot;&gt;Vahakn N. Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide // Dinah L. Shelton. Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity. Macmillan Reference, 2005. ISBN 0-02-865848-5, 9780028658483&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=222}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rummel2&quot;&gt;''R. J. Rummel.'' The Holocaust in Comparative and Historical Perspective. A Journal Social Issues, April 1, 1998 — Vol. 3, no. 2&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Charny 287&quot;&gt;{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|287}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Taner Akçam 68&quot;&gt;{{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide|68}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Totten 23&quot;&gt;{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|23}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Taner Akçam 103&quot;&gt;{{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide|103}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Shelton 71&quot;&gt;{{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|71}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Taner Akçam 116-117&quot;&gt;{{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide|116—117}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Looking toward Ararat 99&quot;&gt;{{Книга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat|99}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Astourian. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization&quot;&gt;''Stephan H. Astourian''. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization // {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: history, politics, ethics|53—79}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times. 230-233&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=230—233}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian Question in the Ottoman Empire, 1876-1914&quot;&gt;Richard G. Hovannisian. The Armenian Question in the Ottoman Empire, 1876—1914 // Richard G. Hovannisian. The Armenian People from Ancient to Modern Times: Foreign dominion to statehood : the fifteenth century to the twentieth century. Palgrave Macmillan, 2004. ISBN 1-4039-6422-X, 9781403964229&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham 60-62&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|60—62}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham-47-58&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|39—48}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham 62-65&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|62—65}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Looking toward Ararat 106-106&quot;&gt;{{Книга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat|106—106}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times. 233-238&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=233—238}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian Genocide: An Interpretation&quot; &gt;{{Статья:Stephan Astourian:The Armenian Genocide: An Interpretation}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-239-245&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=239—245}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Astourian 68-69&quot;&gt;''Stephan H. Astourian''. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization // {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: history, politics, ethics|68—69}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham 71-75&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|71—75}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Morgenthau 221&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|20}}. Шулай уҡ ҡарағыҙ Henry Morgenthau. Ambassador Morgenthau’s Story. Kessinger Publishing, 2004, ISBN 1-4191-0572-8, 9781419105722. P. 221&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=245—249}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Morgenthau 302—304&quot;&gt;Henry Morgenthau, Ambassador Morgenthau’s Story. Garden City, N.Y. 1918, pp. 302—304. «Before Armenia could be slaughtered, Armenia must be made defenseless.»&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide, 270-272&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|270—272|автор=Donald Bloxham.|часть=The First World War and the Development of the Armenian Genocide}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham 78-80&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|78—80}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249-250&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=249—250}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham 82-83&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|82—83}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|221—243|автор=Aram Arkun.|часть=Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=249—255}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The great game of genocide? 76-78&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|76—78}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham 265-267&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|265—267|автор=Donald Bloxham.|часть=The First World War and the Development of the Armenian Genocide}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=255—258}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The treatment of Armenians in the Ottoman Empire&quot;&gt;{{Книга:James Bryce:The treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916: documents presented to Viscount Grey of Falloden by Viscount Bryce}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-565-567&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=565—567}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dictionary of Genocide-21-22&quot;&gt;{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|21—22}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide-126-148&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|126—148|автор=Hans-Lukas Kieser.|часть=From «Patriotism» to Mass Murder: Dr. Mehmed Reșid (1873—1919)}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=267}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267-271&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=267—271}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Independent, 27-03-1920&quot;&gt;The Independent, March 27, 1920&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-304-313&quot;&gt;Richard G. Hovannisian. The Republic of Armenia // {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=304—313}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rouben Paul Adalian:The Armenian Genocide&quot;&gt;''Rouben Paul Adalian''. The Armenian Genocide // {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rouben Paul Adalian 1999&quot;&gt;''Rouben Paul Adalian''. Treatment Of The Armenian Genocide In Representative Encyclopedias. // {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|73}} ''«In all, it is estimated that up to a million and a half Armenians perished at the hands of Ottoman and Turkish military and paramilitary forces and through atrocities intentionally inflicted to eliminate the Armenian demographic presence in Turkey».''&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Таблица 10.2&quot;&gt;''[[Руммель, Рудольф|R. J. Rummel]]''. Freedom, Democracy, Peace; Power, Democide, and War. [http://www.hawaii.edu/powerkills/DBG.TAB10.2.GIF Таблица 10.2]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265-2&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=262—265}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Erik Jan Zürcher&quot;&gt;{{Книга:Zurcher:Turkey: A Modern History|114}}&lt;blockquote&gt;Estimates of the total number of Armenians in the empire vary, but a number of around 1,500,000, some 10 per cent of the population of Ottoman Anatolia, is probably a reasonable estimate.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Identity Politics in the Age of Genocide-115&quot;&gt;{{Книга:Identity Politics in the Age of Genocide|115}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Lise Noël&quot;&gt;''Noël, Lise'' Intolerance: A General Survey, стр. 101: &lt;blockquote&gt;Starting in 1915, one and a half million Armenians (60 % of the population) were eliminated by the Turkish government during the First World War.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Suny, Göçek, Naimar, 136-137&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|136—137|автор=Hans-Lukas Kieser.|часть=From «Patriotism» to Mass Murder: Dr. Mehmed Reșid (1873—1919)}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=271—272}} &lt;blockquote&gt;Dr. Lepsius took considerable care with the figures he used, although perhaps he should have been more circumspect in accepting the figure of 1,845,450 given by the Armenian patriarchate in Constantinople as the number of Armenians living in the Ottoman Empire. Nevertheless, it is unlikely to be far wrong, if we accept the figures that Enver Pasha gave to Dr. Ernst Jackh as early as the end of August 1915 for the number of Armenians dead (300,000) and those quoted by the German Embassy on October 4, 1916. Of the approximately 2 million Armenians living in the empire, 1,500,000 had been deported and between 800,000 and 1,000,000 of those had been killed. Lepsius initially estimated the number of Armenians who had died in the empire at 1,000,000; in the 1919 edition of the Bericht he revised that figure to 1,100,000. Lepsius put the number of eastern Armenians killed during the Ottoman invasion of Transcaucasia in 1918 at between 50,000 and 100,000. Another German closely involved at the time, Ernst Sommer of the Deutscher Hilfsbund, estimated in 1919 that 1,400,000 Armenians had been deported, of whom at the time scarcely more than 250,000 were alive (Sommer, 1919). &lt;…&gt; Lepsius also estimated that the number of Armenians forcibly converted to Islam was between 250,000 and 300,000. There was no religious element in the forced conversions to Islam at this time. The Ittihadist rulers of the empire were unbelievers. By contrast, some Turkish Muslim leaders, imams and hodjas, expressed disapproval at what the Armenians were compelled to endure. The harsh measures against the Armenians of Kutahia were declared theologically invalid by the local mufti Forced conversion had instead a political motive: to destroy the Armenians' identity, to turn Armenians into «Turks» so that they would appear in the other column of statistics and thus weaken or nullify any Armenian demands for autonomy or independence. Some Armenians appear to have returned to their faith after the armistice, but no figures exist for them.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Zuercher 115&quot;&gt;{{Книга:Zurcher:Turkey: A Modern History|115}}&lt;blockquote&gt;The second controversy is over numbers: Turkish historians have put the number of deaths as low as 200,000, while the Armenians have sometimes claimed ten times as many. &lt;…&gt; Between 600,000 and 800,000 deaths seems most likely.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;britannica-armenian-massacres&quot;&gt;Энциклопедия Britannica, статья: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35323/Armenian-Genocide Armenian Genocide].&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rummel 224—225&quot;&gt;''R. Rummel'' [https://books.google.com/books?id=N1j1QdPMockC&amp;pg=PA225&amp;dq=DEATH+BY+GOVERNMENT+10.2+serbians&amp;hl=ru&amp;ei=GlhFTYexCsPxsga0urzTDg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false Death by government], табл. 10.1 и 10.2 на стр. 224—225&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Guenter Lewy 240&quot;&gt;''Guenter Lewy'', [https://books.google.com/books?ei=3E9GTaDyKMfKswb9hYGoDg&amp;ct=result&amp;sqi=2&amp;hl=ru&amp;id=6tdtAAAAMAAJ&amp;dq=armenians+in+ottoman+empire&amp;q=to+about+642,000#search_anchor The Armenian massacres in Ottoman Turkey: a disputed genocide], стр. 240 &lt;blockquote&gt;According to the numbers I have accepted (1,750,000 prewar population and 1,108,000 survivors) the death toll comes to about 642,000 lives &lt;…&gt;&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Roger Smith 8&quot;&gt;''Roger W. Smith''. The Armenian Genocide: Memory, Politics, and the Future // ''Richard G. Hovannisian''. The Armenian genocide: history, politics, ethics. Palgrave Macmillan, 1992. ISBN 0-312-04847-5, 9780312048471. Стр. 8. &lt;blockquote&gt;But denial can enter into the very fabric of a society, so that those who come after sustain and even intensify the denial begun by the perpetrators. The most strident and elaborate denial of genocide in history follows this pattern. The Turkish Republic, established in 1923, is not guilty of physical genocide against Armenians, but it continues to the present to deny that the Young Turk government engaged in massive destruction of Armenians from 1915 to 1918, resulting in the death of over one million persons, and the elimination of the Armenian people from its homeland of nearly 3000 years.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=271}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Douglas Arthur Howard 83&quot;&gt;''Douglas Arthur Howard'' [https://books.google.com/books?id=Ay-IkMqrTp4C&amp;lpg=PA83&amp;vq=%22The%20exact%20number%20of%20those%20who%20died%20is%20a%20matter%20of%20dispute,%20but%20most%20historians%20agree%20it%20was%20around%20800000%20to%201000000%20people.%22&amp;pg=PA83 The history of Turkey], P. 83. &lt;blockquote&gt;The exact number of those who died is a matter of dispute, but most historians agree it was around 800000 to 1000000 people.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Сюни, Ab Imperio&quot;&gt;{{Статья:Ab Imperio:Ronald Grigor Suny:Dialogue on Genocide}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham-69-71&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|69—71}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Armenian Genocide, court-martial of perpetrators&quot;&gt;''Vahakn N. Dadrian''. Armenian Genocide, court-martial of perpetrators // {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Renewal and Silence&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|306—316|автор=Erik Jan Zürcher.|часть=Renewal and Silence. Postwar Unionist and Kemalist Rhetoric on the Armenian Genocide}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Fatma Müge Göçek-42-52&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|42—52|автор=Fatma Müge Göçek.|часть=Reading Genocide: Turkish Historiography on 1915}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Киреев&quot;&gt;{{Книга:Киреев:История Турции XX век}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Naimark-XVI&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|XVI|автор=Norman M. Naimark.|часть=Preface}} ''«That the muhacirs were moved as quickly as they were into Armenian houses and occupied Armenian farmland after the deportations attests to the strength of popular economic ambitions, as well as government policy, in the development of genocide»''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hagopian&quot;&gt;[[Акопян, Дж. Майкл|J. Michael Hagopian]]. Films, Armenian Documentary // {{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|volume=I}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dinah Shelton&quot;&gt;Atom Egoyan. Films, Armenian Feature // {{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|том=1}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Jonathan McCollum&quot;&gt;''Jonathan McCollum''. Music Based on the Armenian Genocide // {{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|volume=II}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Костина&quot;&gt;{{Книга:Всеобщая история искусств:5|255}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Stephen Feinstein 108&quot;&gt;''Stephen C. Feinstein''. ART OF OTHER GENOCIDES // {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|volume=2|pages=108}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;panarmenian.net-45445&quot;&gt;panarmenian.net. 12 марта 2010. [http://www.panarmenian.net/rus/world/news/45445/Премьерминистр_Польши_преклонил_колени_перед__Вечным_огнем_памяти_жертв_Геноцида Премьер-министр Польши преклонил колени перед Вечным огнём памяти жертв Геноцида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022153401/http://www.panarmenian.net/rus/world/news/45445/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BB_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B4__%D0%92%D0%B5%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%BE%D0%B3%D0%BD%D0%B5%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%B8_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B2_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B4%D0%B0 |date=2021-10-22 }}.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dictionary of Genocide&quot;&gt;Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs. Dictionary of Genocide: A—L, p. 21:&lt;blockquote&gt;The Armenian Genocide Institute-Museum was opened in Yerevan, Armenia, in 1995, as part of the events commemorating the eightieth anniversary of the beginning of the Armenian genocide (1915—1923) at the hands of the Young Turk regime.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Heather Gregg 19&quot;&gt;{{книга|автор= Heather S. Gregg.|заглавие = Divided They Conquer: The Success of Armenian Ethnic Lobbies in the United States|ссылка= http://web.mit.edu/cis/www/migration/pubs/rrwp/13_divided.pdf|издательство = Inter-University Committee on International Migration|год = 2002|pages = 19|allpages = 35}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;un-genocide&quot;&gt;[http://www.un.org/russian/documen/convents/genocide.htm «Конвенция о предупреждении и наказании преступления геноцида»] (Утверждена и предложена к подписанию и ратификации резолюцией Генеральной Ассамблеи ООН 260 A (III) от 9 декабря 1948 г.)&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ags&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.69/current_category.5/affirmation_detail.html Международная ассоциация учёных по исследованию геноцида], 1997:&lt;blockquote&gt;That this assembly of the Association of Genocide Scholars in its conference held in Montreal, June 11—13, 1997, reaffirms that the mass murder of Armenians in Turkey in 1915 is a case of genocide which conforms to the statutes of the United Nations Convention on the Prevention and Punishment of Genocide. It further condemns the denial of the Armenian Genocide by the Turkish government and its official and unofficial agents and supporters.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;usa-1916&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.163/current_category.7/affirmation_detail.html U.S. Senate Concurrent Resalution 12, February 9, 1916]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;usa-1919&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.228/current_category.7/affirmation_detail.html U.S. Congress Act to Incorporate Near East Relief, August 6, 1919]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;usa-1920&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.164/current_category.7/affirmation_detail.html U.S. Senate Resolution 359, May 11, 1920]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EuroParliament 1987&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.152/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. June 18, 1987]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EuroParliament 2000&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.171/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. November 15, 2000]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EuroParliament 2002&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.217/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. February 28, 2002]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EuroParliament 2005&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.341/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. September 28, 2005]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CPDPM 1985&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.169/current_category.6/affirmation_detail.html#15 United Nations Sub-Commission on Prevention of Discrimination and Protection of Minorities. July 2, 1985]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;HRR 1965&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.166/current_category.7/affirmation_detail.html Uruguay Senate and House of Representatives Resolution, April 20, 1965]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UL 2004&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.282/current_category.7/affirmation_detail.html Uruguay Law, March 26, 2004]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;FNAL 1998&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.155/current_category.7/affirmation_detail.html France National Assembly Law, May 28, 1998]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;FSL 2000&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.154/current_category.7/affirmation_detail.html France Senate Law, November 7, 2000]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;FL 2001&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.170/current_category.7/affirmation_detail.html France Law, January 29, 2001]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;génocide arménien&quot;&gt;[http://www.assembleenationale.fr/12/propositions/pion3030.asp Proposition de loi complétant la loi n° 2001-70 du 29 janvier 2001 relative à la reconnaissance du génocide arménien de 1915] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211062533/http://www.assembleenationale.fr/12/propositions/pion3030.asp |date=2009-02-11 }}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;BSR 1998&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.148/current_category.7/affirmation_detail.html Belgium Senate Resolution, March 26, 1998]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NPR 2004&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.355/current_category.7/affirmation_detail.html Netherlands Parliament Resolution, December 21, 2004]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SHCNCR 2003&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.277/current_category.7/affirmation_detail.html Switzerland (Helvetic Confederation) National Council Resolution, December 16, 2003]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;pravoteka-79044&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120524231254/http://www.pravoteka.ru/pst/159/79044.html Заявление Государственной Думы Федерального Собрания РФ «Об осуждении геноцида армянского народа в 1915—1922 годах» от 14 апреля 1995 г]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PPR 2005&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.354/current_category.7/affirmation_detail.html Poland Parliament Resolution, April 19, 2005]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;LARD 2005&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.351/current_category.7/affirmation_detail.html Lithuania Assembly Resolution, December 15, 2005]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;GHRPR 1996&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.156/current_category.7/affirmation_detail.html Greece (Hellenic Republic) Parliament Resolution, April 25, 1996]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SR 2004&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.330/current_category.7/affirmation_detail.html Slovakia Resolution, November 30, 2004]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;nrsr.sk&quot;&gt;[http://www.nrsr.sk/web/Default.aspx?sid=schodze/uznesenie&amp;MasterID=3484 Podané poslancom Františkom Mikloškom v rozprave o návrhu stanoviska Slovenskej republiky k začatiu prístupových rokovaní Európskej únie s Tureckou republikou (tlač 962)]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CHRR 1982&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.150/current_category.7/affirmation_detail.html Cyprus House of Representatives Resolution, April 29, 1982]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Affirmation.297&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.297/current_category.7/affirmation_detail.html Argentina Senate Declaration, March 31, 2004]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Affirmation.374&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.374/current_category.7/affirmation_detail.html Argentina Law, January 15, 2007]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;VNAR 2005&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.352/current_category.7/affirmation_detail.html Venezuela National Assembly Resolution, July 14, 2005]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CHCR 1996&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.149/current_category.7/affirmation_detail.html Canada House of Commons Resolution, April 23, 1996]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CSR 2002&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.220/current_category.7/affirmation_detail.html Canada Senate Resolution, June 13, 2002]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CHCR 2004&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.291/current_category.7/affirmation_detail.html Canada House of Commons Resolution, April 21, 2004]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;VCC 2000&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.167/current_category.7/affirmation_detail.html Vatican City Communiqué, November 10, 2000]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;A perfect injustice 14&quot;&gt;{{Книга:A perfect injustice: genocide and theft of Armenian wealth|14}}&lt;blockquote&gt;At around the same time, on March 29, 2000, the Swedish Parliament passed a formal resolution recognizing the Armenian Genocide, this after a Swedish parliamentary report asserted that «An official statement and recognition of the genocide of the Armenian is important and necessary.» Sweden urged Turkey to do so as well. Canada also recognized the genocide. (The Italian and Austrian parliaments as well as the Swiss and the German parliaments recognized and debated this issue of the Armenian Genocide without a conclusion.)&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kévorkian and Paboudjian&quot;&gt;''Raymond Kévorkian and Paul B. Paboudjian''. Les Armeniéns dans l’Empire Ottoman à la veille du genocide. Editions d’art et d’histoire, 1992. ISBN 2-906755-09-5, 9782906755093&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;mk.ru-76188&quot;&gt;МК. 11 октября 2007. [http://www.mk.ru/old/article/2007/10/11/76188-armyanskiy-vopros-.html Армянский вопрос] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110529135040/http://www.mk.ru/old/article/2007/10/11/76188-armyanskiy-vopros-.html |date=2011-05-29 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Charny&quot;&gt;{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|79|1}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide, 276-284&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|276—284|автор=Fuat Dündar.|часть=Pouring a People into the Desert. The “Definitive Solution” of the Unionists to the Armenian Question}}&lt;blockquote&gt;Despite the order to deport «all Armenians without exception» Armenians in some regions as well as a few Armenian families were spared &lt;…&gt; The main reason for the expulsion of Edirne was geopolitical: as the city was on the European border, any drastic movement could easily be observed by foreigners. Alarge number of foreigners also resided in Istanbul, the capital. For the case of Izmir, the deciding factor was the governor Rahmi Bey within the CUP and his belief that the removal of the Armenians would be the death sentence for the commerce of the city.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Уголовное право России-753&quot;&gt;{{книга
 |автор         =
 |заглавие      = Уголовное право России. Практический курс: учебник
 |ответственный = под общ. и науч. ред. [[Наумов, Анатолий Валентинович|А.&amp;nbsp;В. Наумова]]; Р.&amp;nbsp;А. Адельханян и др.
 |издание       = 4-е изд., перераб. и доп
 |место         = М.
 |издательство  = Волтерс Клувер
 |год           = 2010
 |страниц       = 800
 |страницы      = 753
 |isbn          = 5466004634, ISBN 978-5-466-00463-2
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-247-248&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=247—248}}&lt;blockquote&gt;Between April and August 1915 Armenians from almost all major centers of the empire were ordered to leave their homes, then were either killed near their towns or villages or else deported into remote regions, where, denied food and water, they rapidly died. These measures were undertaken against Armenians located both near the international frontier and far from the battle zone;&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kévorkian:The Armenian Genocide-265-267&quot;&gt;{{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=265—267}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kévorkian:The Armenian Genocide-267-278&quot;&gt;{{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=267—278}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;eoe-54-1&quot;&gt;{{Книга:Encyclopedia of the Ottoman Empire|pages=54}}&lt;blockquote&gt;'''Armenian Massacres (Armenian Genocide)''' The term Armenian Massacres refers to the massive deportation and execution of ethnic Armenians within Ottoman-controlled territories in 1915. &lt;…&gt; This episode started in April 1915 during World War I, after the Ottomans suffered a major defeat at the hands of Russia.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;armenocide.com-1915-12-20-DE-001&quot;&gt;[http://www.armenocide.com/armenocide/armgende.nsf/$$AllDocs-de/1915-12-20-DE-001?OpenDocument Der Konsul in Aleppo (Rößler) an den Reichskanzler (Bethmann Hollweg) — Bericht, K.No. 116 / B.No. 2881, Aleppo den 20. Dezember 1915] на сайте armenocide.net&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Looking toward Ararat-114&quot;&gt;{{Книга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat|pages=114}}&lt;blockquote&gt;Estimates of the Armenians killed in the deportations and massacres of 1915—1916 range from a few hundred thousand to 1,500,000.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;eoe-54-2&quot;&gt;{{Книга:Encyclopedia of the Ottoman Empire|pages=54}}&lt;blockquote&gt;Although the precise circumstances of these events and the total number of dead are hotly contested be the scholars from the opposing political camps, even the most conservative estimates place Armenian losses at approximately half a million. The higher figure given by Armenian scholars is one and a half million dead.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Marsoobian-135&quot;&gt;''Armen Marsoobian.'' Genocides Aftermath: Reflections on Self and Responsibility // Alexander Kremer, John Ryder. Self and society: central European pragmatist forum, volume four. Rodopi, 2009. ISBN 90-420-2621-9, 9789042026216. P. 135 &lt;blockquote&gt;The turkish government’s position is that only 300000 armenians perished during the «troubles», while most historians place the number somewhere between a million and a million and a half.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Jones-157&quot;&gt;''Adam Jones''. Genocide : a comprehensive introduction — 2nd ed. Routledge, 2011. ISBN 0-203-84696-6. P. 157&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Totten-320&quot;&gt;{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|320}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rafael de Nogales&quot;&gt;''Rafael de Nogales''. Cuatro años bajo la media luna (Madrid: Editora Internacional, 1924). Перевод на немецкий «Vier Jahre unter dem Halbmond: Erinnerungen aus dem Weltkriege» (Berlin: Verlag von Reimar Hobbing, 1925), английский «Four Years Beneath the Crescent» (London: Sterndale Classics, 2003).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=249}}&lt;blockquote&gt;Although this topic has not yet received systematic analysis, it clearly points to official complicity at a very high level, since mujahirs from Thrace could not reach Cilicia or Turkish Armenia without organization and planning.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Letters of Theodore Roosevelt&quot;&gt;The Letters of Theodore Roosevelt (Cambridge, Mass: Harvard University Press, 1954), p. 6328.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Барсегов-623&quot;&gt;''Барсегов Ю. Г.'' [http://www.genocide.ru/lib/barseghov/responsibility/v1/607-626.htm#623 Геноцид армян. Ответственность Турции и обязательства мирового сообщества, т. 1, Раздел IV. Мнения экспертов по международному праву и геноциду, заключения юридических органов, судебные решения, относящиеся к ответственности за геноцид армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212081600/http://www.genocide.ru/lib/barseghov/responsibility/v1/607-626.htm#623 |date=2009-02-12 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide-306-316&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|306—316|автор=Ronald Grigor Suny and Fatma Müge Göçek.|часть=Introduction: Leaving It to the Historians}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Totten 21&quot;&gt;{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|21}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham-221, 228&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|221, 228}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bbc-6043368&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_6043000/6043368.stm|title=Франция запрещает отрицание геноцида армян|date=2006-10-12|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;lenta.ru-24.01.2012-france&quot;&gt;{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2012/01/24/france/|title=Сенат Франции запретил отрицание геноцида армян|date=2012-01-24|publisher=Лента.Ру|lang=ru|accessdate=2012-03-30}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;echo.msk-663181&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.echo.msk.ru/news/663181-echo.html|title=Турция отзывает посла из Стокгольма из-за признания парламентом Швеции геноцида армян|date=2010-03-11|publisher=[[Эхо Москвы]]|lang=ru|accessdate=2012-04-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Bhn9sln?url=http://www.echo.msk.ru/news/663181-echo.html|archivedate=2012-02-04}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk-100311&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2010/03/100311_sweden_armenian_genocide.shtml|title=Швеция признала геноцид армян в Османской Турции|date=2010-03-11|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;rian-66798950&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.rian.ru/world/20070606/66798950.html|title=Сенат Чили принял осуждающий геноцид армян документ|date=2007-06-06|publisher=РИА «Новости»|lang=ru|accessdate=2012-03-30}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk-4290524&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_4290000/4290524.stm|title=ЕС призывает Турцию признать геноцид армян|date=2005-09-28|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;newsarmenia.ru-20111222-42585122&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.newsarmenia.ru/politics/20111222/42585122.html|title=Национальное Собрание Франции принялo законопроект о криминализации отрицания Геноцида армян|date=2011-12-22|publisher=АМИ «Новости-Армения»|lang=ru|accessdate=2012-03-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405150203/http://www.newsarmenia.ru/politics/20111222/42585122.html |date=2012-04-05 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ntv.ru-263754&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.ntv.ru/novosti/263754/|title=Глава армянского МИДа благодарит французов в Facebook|date=2012-01-24|publisher=НТВ.Ru|lang=ru|accessdate=2012-04-17}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;lenta.ru-24.01.2012-reply&quot;&gt;{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2012/01/24/reply/|title=Турция сочла безответственным французский закон об отрицании геноцида армян|date=2012-01-24|publisher=Лента.Ру|lang=ru|accessdate=2012-03-30}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;BBC-120228&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/02/120228_france_genocide_law_rejected.shtml|title=Франция не будет наказывать за отрицание геноцида армян|date=2012-02-28|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;gazeta.ru-4016413&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.gazeta.ru/politics/2012/02/29_a_4016413.shtml|title=«Мудрецы» попросили не злоупотреблять геноцидом|author=Александр Артемьев, Нарине Киракосян|quote=Пресекая оспаривание факта или юридической квалификации преступлений, (…) которые им самим признаются и квалифицируются как таковые, законодатель совершил неконституционное покушение на свободу выражения мнений и общения|date=2012-02-29|publisher=Газета.Ru|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;BBC-120221&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2012/02/120221_rn_france_armenia_genocide.shtml|title=Саркози настаивает на новом законе об отрицании геноцида|date=2012-02-28|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;regnum-174306&quot;&gt;REGNUM. 30.10.2003. [http://www.regnum.ru/news/174306.html Американская страховая компания New York Life опубликовала список армян — жертв геноцида в Османской империи]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;regnum-210207&quot;&gt;REGNUM. 29.01.2004. [http://www.regnum.ru/news/210207.html Американская страховая компания New York Life выплатит $20 млн потомкам жертв Геноцида армян]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;news.am-2870&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.am/rus/news/2870.html|title=Калифорнийский суд отказал наследникам жертв Геноцида армян в выплате страховых компенсаций|date=2009-08-21|publisher=NEWS.am|lang=ru|accessdate=2012-04-17}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;regnum-1028092&quot;&gt;REGNUM. 15.07.2008. [http://www.regnum.ru/news/1028092.html Рассмотрение исков от наследников жертв Геноцида армян завершится до конца 2008 года]&lt;/ref&gt;

}}

== Әҙәбиәт ==

=== Китаптар ===
; урыҫ телендә
* {{Книга|автор=Джованни Гуайта|заглавие=Крик с Арарата. Армин Вегнер и геноцид армян|ссылка=https://www.ozon.ru/context/detail/id/5023604/|ответственный=|издание=|место=|издательство=Юнистрой СК|год=2005|страницы=|страниц=264|isbn=5-98789-025-3|isbn2=|тираж=4000}}
* {{книга|автор=[[Дживелегов, Алексей Карпович|Дживелегов А. К.]]|заглавие=Турция и Армянский вопрос|оригинал=Թուրքիան և Հայկական հարցը{{ref-hy}}|ссылка=http://publishing.ysu.am/files/Turqian_ev_haykakan_harcy.pdf|ответственный=Сост. {{ы|Е. Минасян}}|издание=|место=Ер.|издательство=[[Ереванский государственный университет|ЕГУ]]|год=2014|страниц=319|isbn=978-5-8084-1893-6|ref=Минасян}}
* {{книга|часть=Дипломатический архив|заглавие=Будущее устройство Армении. По официальным данным. Третья оранжевая книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004202984?page=1|место=Пг.|издательство=Освобождение|год=1915|том=8|страниц=93|ref=Дипломатический архив}} [https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_004202984/ Также доступна для скачивания на cайте НЭБ]
* {{книга|автор=Тунян В. Г.|заглавие=Армянский вопрос в русской печати: 1900—1917 гг|ссылка=https://armeniansite.ru/books/Tunyan_Armyanskii%20vopros%20v%20russkoi%20pechati.pdf|ответственный=Науч. ред. {{ы|А. С. Саргсян}}|издание=[[НАН РА]]; Музей — институт Геноцида армян|место=Ер.|издательство=Чартарагет|год=2000|страниц=244|ref=Тунян}}
* {{книга|автор= Зеленый А.С.|заглавие = Карта распределения армянского населения в Турецкой Армении и Курдистане с пояснительною запискою|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Ubb7AgAAQBAJ&amp;pg=PA1&amp;lpg=PA1&amp;dq=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0+%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%B0%D1%80%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%B2+%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8++%D1%81+%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9&amp;source=bl&amp;ots=FcFpAqFhEC&amp;sig=ACfU3U1i8C4GAGvMGoPqiPyjeO9MOnIAlw&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwinrvTbtNXuAhWHxIsKHb9lALUQ6AEwEHoECAsQAQ#v=onepage&amp;q=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%20%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B0%D1%80%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B2%20%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8%20%20%D1%81%20%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9&amp;f=false|место = М.|издательство = Книга по требованию (репринт &quot;Воен. тип&quot;, 1895 год)|год = 2012|страниц=48|isbn= 978-545815573|ref = Зеленый }} [https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_009968740/ Так же доступно на сайте НЭБ]
* {{книга|ссылка=http://publishing.ysu.am/files/100_letie_Genotsida_armyan.pdf|автор=В.Д. Камынин, А.В. Атанесян, А.В. Лямзин, С.В. Аствацатуров|заглавие=100-летие Геноцида армян в Османской империи: уроки истории. Сборник статей по материалам международной научно-практической конференции 20 апреля 2015 г. в Уральском федеральном университете|ответственный=А.Г. Баблоян|год=2016|издательство=ЕГУ|allpages=124|isbn=978-5-8084-2108-0}}
; инглиз телендә
* {{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide}}
* {{книга|автор=Akçam T.|заглавие=A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility{{ref-en}}|издательство=Macmillan|год=2007|allpages=500|isbn=1466832126|isbn2=9781466832121|ref=Akçam}}
* {{Книга:Munsell, Bliss:Turkey and the Armenian Atrocities: A Reign of Terror from Tartar Huts to Constantinople Palaces}}
* {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: history, politics, ethics}}
* {{Книга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat}}
* {{Книга:Robert Melson:Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian Genocide and the Holocaust}}
* {{Книга:Richard G. Hovannisian:Remembrance and denial: the case of the Armenian genocide}}
* {{Книга:Кинросс Лорд:Расцвет и упадок Османской империи}}
* {{Книга|ref=Mokyr|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ssNMAgAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q&amp;f=false|заглавие=The Oxford Encyclopedia of Economic History.|ответственный=Joel Mokyr|год=2003|часть=Armenia|место=NY|издательство=Oxford University Press|allpages=2824|volume=5|isbn=9780195105070}}
* {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}}
* {{Книга:James Bryce:The treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916: documents presented to Viscount Grey of Falloden by Viscount Bryce}}
* {{Книга:Samuel Totten:Pioneers of genocide studies}}
* {{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915}}
* {{Книга:Vahakn N. Dadrian:The history of the Armenian genocide: ethnic conflict from the Balkans to Anatolia to the Caucasus}}
* {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2}}
* {{Книга|ref=Bournoutian|ссылка=https://books.google.ru/books?id=CquTz6ps5YgC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q&amp;f=false|автор=George A. Bournoutian|заглавие=An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires|ответственный=James Stuart Olson, Lee Brigance Pappas, Nicholas Charles Pappas|год=1994|часть=Armenian|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=CquTz6ps5YgC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q&amp;f=false|место=Westport, Conn.|издательство=Greenwood press|allpages=840|isbn=9780313274978}}
* {{Книга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide}}
* {{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide}}
* {{Книга:Totten, Parsons, Charny. A century of genocide: critical essays and eyewitness accounts}}
* {{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians}}
* {{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity}}
* {{Книга:Киреев:История Турции XX век}}
* {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: cultural and ethical legacies}}
* {{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide}}
* {{Книга:Identity Politics in the Age of Genocide}}
* {{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire}}
* {{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History}}
** {{Книга:Раймонд Кеворкян:Геноцид армян: Полная история}}
* {{книга|автор=[[Роган, Юджин|Eugene Rogan]]|заглавие=The Fall of the Ottomans The Great War in the Middle East|язык=en|издательство=Basic Books|год = 2015|страниц=460|isbn=978-0-465-02307-3|ref =Rogan}}
** {{книга|автор=Юджин Роган|заглавие=Падение Османской империи. Первая мировая война на Ближнем Востоке, 1914–1920 гг|оригинал=The Fall of the Ottomans: The Great War in the Middle East. By Eugene Rogan|место=М.|Издательство= Альпина Нон-фикшн|год=2018|allpages=560|isbn=978-5-91671-762-4|ref=Роган}}

=== Мәҡәләләр ===
; урыҫ телендә
* {{статья|автор=Ошеровский Л.Я|заглавие=Идея автономного строя в Турецкой Армении под протекторатом России|ссылка=|издательство= Пятигор. арм. ком. по оказанию помощи добровольцам-дружинникам и беженцам армянам|место= Пятигорск|год=1915|том=|страницы= 15 с|ref=Ошеровский}}
* {{статья|автор=Ошеровский Л.Я|заглавие=Трагедия армян-беженцев|ссылка=|издательство= Книгопечатня Г.Д. Сукиасянца|место= Кисловодск|год=1915|том=|страницы= 23 с|ref=Ошеровский2}}
* {{статья |автор=Пономарёв В. А.|заглавие=К вопросу о геноциде армянского народа в Турции и Закавказье XIX—ХХ вв |оригинал= |ссылка=http://sun.tsu.ru/mminfo/000063105/320/image/320-119.pdf |автор издания= |издание=Вестник Томского государственного университета |тип= |место= |издательство= |год= 2009|месяц= |число= |том= |выпуск= |номер= 320|страницы= 119—122|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Пономарёв}}
* {{статья|автор    = Дадрян В.|заглавие = Дети как жертвы геноцида: пример армян|ссылка   = http://www.genocide.ru/lib/dadrian/children.htm|язык     = |ответственный = Отв. ред. проф. [[Барсегов, Юрий Георгиевич|Ю. Г. Барсегов]]|издание  = Вестник Армянского института международного права и политологии в Москве |тип      = Сб|место    = М.|год      = 2004|том      =|номер    = 1|страницы = 74−90|issn     = }}
* ''Раймонд Кеворкян.'' [http://www.kommersant.ru/doc/2709725 Логика ненависти не изжита]. Огонёк № 15, 20 апреля 2015.
* {{статья|ссылка=http://hpj.asj-oa.am/5257/1/1995%2D1(111).pdf|ref=Саркисян|автор=Саркисян Е. К.|заглавие=Армянский вопрос и Россия в 1912—1914 гг.|год=1995|место=|издательство=|том=|страницы=111—124|издание=Historical-Philological journal|номер=1}}
; инглиз телендә
* {{Статья:Stephan Astourian:The Armenian Genocide: An Interpretation}}
* {{статья|автор=[[Дадрян, Ваагн|Vahakn N. Dadrian]]|заглавие=The Armenian Genocide: an interpretation{{ref-en}}|ссылка=http://www.seyfocenter.com/wp-content/uploads/2016/10/America_and_the_Armenian_Genocide_of_1915__Studies_in_the_Social_and_Cultural_History_of_Modern_Warfare_.pdf|ответственный={{нп5|Винтер, Джей|Winter Jay||Jay Winter}}|издание=America and the Armenian Genocide of 1915|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=2003|pages=52—100|ISBN=0521829585|ISBN2 = 9780521829588|ref=Dadrian}}
* {{статья|автор= [[Дадрян, Ваагн|Vahakn N. Dadrian]]|заглавие= Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide{{ref-en}}|ссылка=|издание= Dinah L. Shelton. Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity. Vol. 1 (A—H)|издательство= Macmillan Reference|год= 2005|pages= 67—76|ISBN= 0-02-865992-9|ref= Dadrian}}
* {{Статья:Ab Imperio:Ronald Grigor Suny:Dialogue on Genocide}}
* {{статья|автор=[[Суни, Рональд Григор|Ronald G.Suny]]|заглавие=«They Can Live in the Desert but Nowhere Else»: Explaining the Armenian Genocide One Hundred Years Later{{ref-en}}|ссылка=https://www.juniata.edu/offices/juniata-voices/media/volume-16/vol16-Suny.pdf|место=Juniata College, Pennsylvania|издательство=Juniata Voices|год= 2016|Месяц=April|pages=208—229|ref=Sunny}}
* {{Статья:Selim Deringil:Mass Conversions of Armenians in Anatolia during the Hamidian Massacres of 1895–1897}}

=== Нәфис әҙәбиәт ===
* {{Книга|автор=Верфель, Франц|заглавие=Сорок дней Муса-Дага. Роман|ответственный=Пер. с нем. Н. Гнединой и Вс. Розанова|место=СПб.|издательство=Симпозиум|год=2010|страниц=904|isbn=978-5-89091-437-8|isbn2=}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема = Геноцид армян
|Портал =
|Викицитатник = Геноцид армян
|Викитека =
|Викиновости =
}}
* [http://www.genocide-museum.am/ Официальный сайт музея-института геноцида армян (Ереван, Цицернакаберд)] ([http://www.genocide-museum.am/rus/photos_of_armenian_genocide.php коллекция фотографий]){{ref-en}}{{ref-hy}}{{ref-tr}}
* [https://web.archive.org/web/20171011031006/http://www.genocidescholars.org/sites/default/files/document%09&amp;#91;current-page:1&amp;#93;/documents/IAGSArmenian%20Genocide%20Resolution%20_0.pdf Международная ассоциация учёных по исследованию геноцида]
* [https://web.archive.org/web/20150210202307/http://armeniangenocide100.org/ru/ Официальный сайт, посвященный столетию Геноцида армян]
* [http://www.genocide.ru/ Геноцид армян в Турции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061005043441/http://www.genocide.ru/ |date=2006-10-05 }} — история, документы, свидетельства, фотографии, карты.
* [http://www.armenian-genocide.org/ Armenian National Institute (ANI)]{{ref-en}}
* [http://anca.org/ Armenian National Committee of America]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20160305081053/http://armenocide.am/ Armenian Genocide]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20150210202307/http://armeniangenocide100.org/ru/ Официальный сайт, посвященный столетию Геноцида армян]{{ref-ru}}
* {{YouTube|JgT95fH--ng|Кавказский фронт 1914-1915 гг. Геноцид армян турками 1915. Лекция Б.Г. Кипниса}}

{{Библиоинформация}}
[[Категория:Әрмәндәр геноциды]]
[[Категория:Погромдар]]
[[Категория:Халыҡтарҙы күсереү]]
[[Категория:Этник таҙартыуҙар]]
[[Категория:Геноцид]]
[[Категория:Беренсе донъя һуғышында Кавказ фронты]]
[[Категория:Ғосман империяһы Беренсе донъя һуғышында]]
[[Категория:Гуманитар һәләкәттәр]]
[[Категория:Төркиә тарихы]]</text>
      <sha1>7yvmmws1xzqzalc0uchb8a3nf1ms6l2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбү Дауыт cүнәне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187889</id>
    <revision>
      <id>1303230</id>
      <parentid>1238381</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T00:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7698" sha1="a9nrkh16wxf1vjkgqcf3p2pgz90he6n" xml:space="preserve">{{Произведение средневековой литературы
 |Орнамент                  = 
 |Оригинальное название     = {{lang-ar| سنن أبي داود}}
 |Доверенность              = 
 |Альтернативные названия   = Әбү Дауыт Сүнәне
 |АльтернативныеНОрг        = 
 |АльтернативныеНРус        =  
 |Изображение               = Hadith.png
 |Подпись к изображению     = 
 |ОрнаментT                 =  
 |Автор                     = [[Әбү Дауыт]]
 |Дата                      = VIII быуат 
 |Язык                      = [[Ғәрәп теле|ғәрәпсә]]
 |Цикл                      = 
 |Тема                      = биография
 |Жанр                      = тарихи хроника
 |Стиль                     = 
 |Объём                     = 5274 хәҙис
 |Период                    =  исламдың иртә тарихы
 |Подтверждается            = [[Ҡөрьән]],Сәхих әл-Бохари, Сәхих Мөслим,
 |Противоречат              = 
 |Версии                    = 
 |Связан                    = 
 |Источники                 = замандаштары телдән тапшырған
 |Содержание                = [[Мөхәммәт пәйғәмбәр]]тормошонан эпизодтар
 |Персонажи                 = [[Мөхәммәт пәйғәмбәр]], [[сәхәбәләр]], [[хаҡ хәлифәләр]], [[Пәйғәмбәр ҡатындары]] һ.б..
 |Издание                   =  
 |Рукописи                  =  
 |Хранение                  =  
 |Оригинал                  =  
 |Страна1                   = 
 |Страна2                   = 
 |Страна3                   = 
 |Ссылка                    = 
 |Викитека                  = ar:سنن أبي داود
}}
'''Әбү Дауыт Сүнәне''' ('''Сунан Аби Дауд'''; {{Lang-ar|سنن أبي داود}}; {{lang-ru|Суна́н Абу́ Дау́да}}) — [[Әбү Дауыт]] йыйған алты төп хәҙистәр йыйынтығының (Күтүб әс-ситтә) иң бәләкәйе&lt;ref&gt;Ignác Goldziher, ''Muslim Studies'', vol. 2, pg. 240. Halle, 1889—1890. ISBN 0-202-30778-6&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Scott C. Lucas, ''Constructive Critics, Ḥadīth Literature, and the Articulation of Sunnī Islam'', pg. 106. Leiden: Brill Publishers, 2004.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ibn Khallikan’s Biographical Dictionary, translated by William McGuckin de Slane. Paris: Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland. Sold by [[Institut de France]] and Royal Library of Belgium. Vol. 3, pg. 5.&lt;/ref&gt;. Әбү Дауыт йыйынтығы [[әл-Бохари]] һәм Мөслим имамдар йыйынтығынан һуң өсөнсө урынды биләй.

== Күҙәтеү ==
«Сунән» — имам Әбү Дауыттың тәүге әҫәрҙәренең береһе. 20 йыл дауамында ул ғәрәп хәлифәтенең төрлө мөйөштәрендә хәҙистәр йыя һәм һижри 241 йылда яҙып бөтөрә. Әбү Дауыт 500 мең хәҙис йыйған, шуларҙың 5 274-е генә йыйынтыҡҡа индерелгән. Дауыт ғүмере буйына йыйынтығына бер нисә тапҡыр әйләнеп ҡайта һәм ҙур булмаған үҙгәрештәр индерә&lt;ref name=&quot;musulmanin.com&quot;/&gt;.

Әбү Дауыт сүнәнендә башҡа оҡшаш йыйынтыҡтарҙа осрамаған хәҙистәр йыйылған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.abc.se/~m9783/n/vih_e.html|title=Various Issues About Hadiths|accessdate=2013-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121016011516/http://www.abc.se/~m9783/n/vih_e.html|archivedate=2012-10-16|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;. Ул [[шәриғәт]] нормаларын үҙ эсенә алған тәүге хәҙистәр йыйынтығы тип иҫәпләнә, ә был китаптың бүлектәре [[фиҡһ]]&lt;nowiki/&gt;тың төрлө бүлектәренә тап килә: «Инаныс», «Тәһәрәт», «Намаҙ», «Зәкәт» һәм башҡалар. [[Мәккә]] халҡына мөрәжәғәтнамәһендә имам Әбү Дауыт былай ти: «„Сүнән“ йыйынтығына шәриғәт ҡанундарынан торған хәҙистәрҙе генә индерҙем, һәм донъя рәхәтлектәрен (зуһд), төрлө эштәрҙең яҡшылыҡтарын ҡулланыуҙа сама белеү тураһында хәҙистәрҙе индермәнем…»&lt;ref name=&quot;musulmanin.com&quot;/&gt;.

Әбү Дауыт үҙенең китабын 18 өлөшкә бүлә, уларҙың бер өлөшөн хәҙистәр, беренсе тапшырыусыһы күрһәтелмәгән хәҙистәр (мөрсәл) тәшкил итә. Һуңғараҡ йыйынтыҡтағы хәҙистәрҙе тапшырыусылар уны башҡаса бүлә. Мәҫәлән, Әл-Хатиб әл-Бағдади йыйынтыҡты 32 өлөшкә бүлә&lt;ref name=&quot;musulmanin.com&quot;&gt;[http://www.muslimpress.ru/novosti/imam-abu-daud-%E2%80%93-xadisoved-dostigshij-urovnya-idzhtixada.htmИмам Абу Дауд — хадисовед, достигший уровня иджтихада]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019|bot=InternetArchiveBot}} muslimpress.ru&lt;/ref&gt;.

Тәүге «Әбү Дауыт Сүнәне» хәҙистәр йыйынтығы [[Дели|Делиҙа]] ([[Һиндостан]]), һижри 1271 йылда нәшер ителә&lt;ref name=&quot;musulmanin.com&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ИЭС2007|Абу Давуд}}
* {{Энис/2|Robson, J.|Abū Dāʾūd al-Sid̲j̲istānī}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.muslimpress.ru/novosti/imam-abu-daud-%E2%80%93-xadisoved-dostigshij-urovnya-idzhtixada.htm Имам Абу Дауд — хадисовед, достигший уровня иджтихада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221215013244/https://www.muslimpress.ru/novosti/imam-abu-daud-%E2%80%93-xadisoved-dostigshij-urovnya-idzhtixada.htm |date=2022-12-15 }} — MuslimPress.ru, 21 апреля 2011.
* [http://musulmanin.com/sunan-sbornik-hadisov-imama-abu-dauda-as-sidzhistani.html «Сунан» — сборник хадисов имама Абу Дауда ас-Сиджистани] — Musulmanin.com, 18 февраля 2012.
* ''Имам Абу Дауд Сулейман ибн аль-Аш’ас ас-Сиджистани'' [http://hadis.info/sborniki-xadisov/sunan-abu-daud/ Краткая биография имама Абу Дауда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180812131447/http://hadis.info/sborniki-xadisov/sunan-abu-daud/ |date=2018-08-12 }} (подготовил: Фарук Абу Хамид)
[[Категория:Википедия:Мәҡәләлә Викикитапханаға һылтанмаһы булған мәҡәләләр]]
{{islam-stub}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Сөнни хәҙистәр йыйынтыҡтары}}
[[Категория:Ислам дине белгестәре]]
[[Категория:Хәҙистәр]]
[[Категория:Хәҙистәр йыйынтығы авторҙары]]
[[Категория:Хәҙис белгестәре]]</text>
      <sha1>a9nrkh16wxf1vjkgqcf3p2pgz90he6n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ән-Нәсәйи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187897</id>
    <revision>
      <id>1303231</id>
      <parentid>1273988</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T00:58:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9585" sha1="4hnolwapx50d1e7d54pqyopmnyliu7x" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Әбү Ғабдрахман Әхмәт ибн Шөғәйеп ән-Нәсәйи (ән-Нәсәи)''' ({{Lang-ar|أحمد بن شعيب النسائي}}; 829, [[Ниса (ҡала)|Нәса]] — 915, [[Рамлә]]; {{lang-ru|Абу́ Абдуррахма́н А́хмад ибн Шуа́йб ан-Наса́и}}) — [[фарсы]] сығышлы [[Ғөләмә|мосолман ғалимы]], атаҡлы [[Мөхәддис|мөхәддистәрҙең]] береһе. Алты иң абруйлы [[Хәҙис|хәҙистәр]] йыйынтығының береһенең авторы.

== Биографияһы ==
Ән-Нәсәйи хәҙерге көндә юҡҡа сыҡҡан Нәса (уның [[Нисбә|нисбәһе]] шунан килеп сыҡҡан) ҡалаһында тыуған, ул [[Төркмәнстан|Төркмәнстандың]] хәҙерге баш ҡалаһы [[Ашхабад]]тан көнбайыштараҡ урынлашҡан булған.

Ғүмеренең икенсе яртыһын Ән-Нәсәи [[Мысыр|Мысырҙа]] үткәрә, үлер алдынан ғына [[Фәләстин|Фәләстингә]] юллана һәм шунда вафат була. Мысырҙан китеүенә башҡа кешеләрҙең уның тәрән белеменә көнләшеүе сәбәп була. Фәләстингә килеп төшкәс, уға [[хәрижиҙәр]] төркөмө һөжүм итә, һәм ул алған яраларынан вафат була. Әл-Хәкимдән риүәйәт ителә: «Әбү Ғабдрахмандың барлыҡ кешелек дәрәжәләре өҫтәүенә ул [[шәһит]] үлеме менән китте». Мосолман биографтары уның үлеме сәбәбе буйынса бер фекерҙә.

== Библиографияһы ==
Ән-Нәсәйи бер нисә [[Хәҙис|хәҙистәр]] йыйынтығы һ. б. хеҙмәттәр авторы:

* «[[Әс-Сүнән әл-Ҡубра]]&lt;nowiki/&gt;».
* «Әл-Мөжтәбә» йәки «әс-Сүнән әс-Сүғра». Шулай уҡ «Сүнән ән-Нәсәйи» булараҡ билдәле.
* «[[Әд-Дуафа үәл-мәтруҡун]]&lt;nowiki/&gt;» («Көсһөҙ һәм кире ҡағылғандар (хәҙистәрҙе тапшырыусылар)») — был китапта 2679 кеше бар, улар ышанысһыҙ һәм көсһөҙ хәҙистәрҙе тапшырыусылар категорияһына ҡарай.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.muslimpress.ru/novosti/imam-an-nasai-%E2%80%93-pyatyj-sredi-samyx-avtoritetnyx-uchenyx-xadisovedov.htm Имам ан-Насаи — пятый среди самых авторитетных ученых-хадисоведов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230110175553/https://www.muslimpress.ru/novosti/imam-an-nasai-%E2%80%93-pyatyj-sredi-samyx-avtoritetnyx-uchenyx-xadisovedov.htm |date=2023-01-10 }} // Muslimpress.ru
* [https://web.archive.org/web/20161014085239/https://xadis.wordpress.com/%d1%81%d1%83%d0%bd%d0%b0%d0%bd-%d0%b0%d0%bd-%d0%bd%d0%b0%d1%81%d0%b0%d0%b8/ Сунан ан-Насаи] // Хәҙистәр энциклопедияһы.
{{islam-stub}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Сөнни хәҙистәр йыйынтыҡтары}}
[[Категория:Хәҙистәр йыйынтығы авторҙары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:28 августа вафат булғандар]]
[[Категория:Хәҙис белгестәре]]&lt;div role=&quot;navigation&quot; class=&quot;navbox&quot; aria-labelledby=&quot;Сөнни_хәҙистәр_йыйынтыҡтары&quot; data-name=&quot;Сөнни хәҙистәр йыйынтыҡтары&quot;&gt;
{| class=&quot;nowraplinks hlist collapsible autocollapse navbox-inner&quot; style=&quot;border-spacing:0;background:transparent;color:inherit&quot;
! scope=&quot;colgroup&quot; class=&quot;navbox-title&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;ABE0A4&quot; |&lt;span class=&quot;navbox-gear&quot; style=&quot;float:left;text-align:left;width:5em;margin-right:0.5em&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint plainlinks nowrap&quot; style=&quot;font-size:85%; &quot;&gt;[[Файл:Wikipedia_interwiki_section_gear_icon.svg|ссылка=Ҡалып:Сөнни_хәҙистәр_йыйынтыҡтары|альт=⚙️|14x14пкс|Ҡалыпты ҡарау]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;div id=&quot;Сөнни_хәҙистәр_йыйынтыҡтары&quot; style=&quot;font-size:114%;margin:0 5em&quot;&gt;[[Хәҙис йыйынтыҡтары исемлеге|Сөнни хәҙистәр йыйынтыҡтары]]&lt;/div&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; class=&quot;navbox-group&quot; style=&quot;background:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;ABE0A4;width:1px&quot; |[[Күтүб әс-ситтә]]
| class=&quot;navbox-list navbox-odd&quot; style=&quot;text-align:left;border-left-width:2px;border-left-style:solid;width:100%;padding:0px&quot; |&lt;div style=&quot;padding:0em 0.25em&quot;&gt;
* [[Сәхих әл-Бохари]]
* [[Сәхих Мөслим]]
* [[Ән-Нәсәйи Сүнәне]]
* [[Әбү Дауыт Сүнәне]]
* [[Жәми әт-Тирмизи]]
* [[Ибн Мәжа Сүнәне]]
&lt;/div&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; class=&quot;navbox-group&quot; style=&quot;background:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;ABE0A4;width:1px&quot; |Сәхихтәр
| class=&quot;navbox-list navbox-even&quot; style=&quot;text-align:left;border-left-width:2px;border-left-style:solid;width:100%;padding:0px&quot; |&lt;div style=&quot;padding:0em 0.25em&quot;&gt;
* [[Муватта имама Малика]]
* [[Сахих Ибн Хузаймы]]
* [[Сахих Ибн Хиббана]]
* [[Мустадрак аль-Хакима]]
&lt;/div&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; class=&quot;navbox-group&quot; style=&quot;background:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;ABE0A4;width:1px&quot; |Сүнәндәр
| class=&quot;navbox-list navbox-odd&quot; style=&quot;text-align:left;border-left-width:2px;border-left-style:solid;width:100%;padding:0px&quot; |&lt;div style=&quot;padding:0em 0.25em&quot;&gt;
* [[Сунан ад-Даракутни]]
* [[Сунан ад-Дарими]]
* [[Сунан аль-Байхаки]]
* [[Сунан Саида ибн Мансура]]
&lt;/div&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; class=&quot;navbox-group&quot; style=&quot;background:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;ABE0A4;width:1px&quot; |Мөснәдтәр
| class=&quot;navbox-list navbox-even&quot; style=&quot;text-align:left;border-left-width:2px;border-left-style:solid;width:100%;padding:0px&quot; |&lt;div style=&quot;padding:0em 0.25em&quot;&gt;
* [[Муснад имама Ахмада]]
* [[Муснад аль-Баззара]]
* [[Муснад Абу Йала аль-Мавсили]]
* [[Муснад аль-Хумайди]]
* [[Муснад аш-Шафии]]
* [[Муснад Абу Ханифы]]
* [[Муснад Исхака ибн Рахавейха]]
* [[Муснад Абу Аваны]]
&lt;/div&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; class=&quot;navbox-group&quot; style=&quot;background:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;ABE0A4;width:1px&quot; |Мөсәннәфтәр
| class=&quot;navbox-list navbox-odd&quot; style=&quot;text-align:left;border-left-width:2px;border-left-style:solid;width:100%;padding:0px&quot; |&lt;div style=&quot;padding:0em 0.25em&quot;&gt;
* [[Мусаннаф Ибн Абу Шейбы]]
* [[Мусаннаф Абд ар-Раззака]]
&lt;/div&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; class=&quot;navbox-group&quot; style=&quot;background:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;ABE0A4;width:1px&quot; |Мәүдеүәт
| class=&quot;navbox-list navbox-even&quot; style=&quot;text-align:left;border-left-width:2px;border-left-style:solid;width:100%;padding:0px&quot; |&lt;div style=&quot;padding:0em 0.25em&quot;&gt;
* [[Мавдуат аль-Кубра]]
* [[Мавдуат аль-Кубра (аль-Кари)|Аль-Асрар аль-марфуа]]
&lt;/div&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; class=&quot;navbox-group&quot; style=&quot;background:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;ABE0A4;width:1px&quot; |Комментарийҙар
| class=&quot;navbox-list navbox-odd&quot; style=&quot;text-align:left;border-left-width:2px;border-left-style:solid;width:100%;padding:0px&quot; |&lt;div style=&quot;padding:0em 0.25em&quot;&gt;
* [[Фатх аль-Бари]]
* [[Аль-Минхадж фи шарх Сахих Муслим|Аль-Минхадж]]
* [[Тухфат аль-Ахуази]]
* [[Умдат аль-Кари]]
* [[Аун аль-Мабуд]]
&lt;/div&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; class=&quot;navbox-group&quot; style=&quot;background:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;ABE0A4;width:1px&quot; |Башҡалар
| class=&quot;navbox-list navbox-even&quot; style=&quot;text-align:left;border-left-width:2px;border-left-style:solid;width:100%;padding:0px&quot; |&lt;div style=&quot;padding:0em 0.25em&quot;&gt;
* [[Адаб аль-Муфрад]]
* [[Рийад ас-Салихин]]
* [[Масабих ас-Сунан]]
* [[Мишкат аль-Масабих]]
* [[Маджма аз-Заваид]]
* [[Булуг аль-Марам]]
* [[Канз аль-Уммаль]]
* [[Минхадж ас-Сави]]
* [[Умдат аль-Ахкам]]
* [[Сахифа Хаммама ибн Мунаббиха]]
&lt;/div&gt;
|-
| class=&quot;navbox-abovebelow&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;ABE0A4&quot; |&lt;div&gt;
* [[:Категория:Сөнни хәҙистәр йыйынтыҡтары|''Категория'']]
* [[Хәҙис ғилеме]]
* [[Хәҙис терминологияһы]]
* [[Ғилм әр-рижәл]] [[Категория:Сөнни хәҙистәр йыйынтыҡтары]]
&lt;/div&gt;
|}
&lt;/div&gt;{{Сөнни хәҙистәр йыйынтыҡтары}}
[[Категория:Хәҙистәр йыйынтығы авторҙары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:28 августа вафат булғандар]]
[[Категория:Хәҙис белгестәре]]</text>
      <sha1>4hnolwapx50d1e7d54pqyopmnyliu7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыҙрасов Юлай Фәүҡәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197662</id>
    <revision>
      <id>1303229</id>
      <parentid>1270306</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T20:44:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4998" sha1="mq5b6pf01iwj8uobx60n751p6n9sxwk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡыҙрасов Юлай Фәүҡәт улы''' ([[1 октябрь]] [[1975 йыл]]) — дәүләт һәм бизнес эшмәкәре, «КМ-Инвест» яуаплылығы сикләнгән ширҡәтенең башҡарма директоры, иҡтисад фәндәре кандидаты, [[Башҡортостан Республикаһының 7-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының 7-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]] (2023 йылдан)&lt;ref name=&quot;ГСРБ&quot;&gt;[https://www.gsrb.ru/ru/organization/deputies/134127/ Кидрасов Юлай Фаукатович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240323180852/https://www.gsrb.ru/ru/organization/deputies/134127/ |date=2024-03-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Юлай Ҡыҙрасов 1975 йылдың 1 октябрендә [[Өфө]] ҡалаһында  билдәле дәүләт эшмәкәре Фәүҡәт Ҡыҙрасов ғаиләһендә тыуа. 1998 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]нан иҡтисадсы һөнәрен алып сыға. Шул уҡ йылда [[Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы]]н тамамлай. Юрист һөнәренә эйә була&lt;ref name=&quot;КЮФ&quot;&gt;[https://bashkortostan.er.ru/person/debcc55b-9012-4c35-bb63-8b5c3d52d826 Кидрасов Юлай Фаукатович]&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1994 йылда «Европацентр — 93» ММПКО-һыннда йөк ташыусы булып башлай, һуңынан шунда уҡ сауҙа буйынса менеджер, сауҙа бүлеге етәксеһе (1997), коммерция директоры (1998) була. 1997 йылда БашКредитБанк Республика Инвестиция Кредит Банкыһында Проектлау финанслауы идаралығының халыҡ-ара бәйләнештәр төркөмө белгесе булып эшләй.

1998 йылдан — «Гольфстрим» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт менеджеры, 1999 йылда — «Гольфстрим-косметик» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт директоры.

1999 йылдан 2009 йылға тиклем «Стройцентр» яуаплылығы сикләнгән ширҡәттең башҡарма директоры, 2009 йылда — «Аҡ сарлаҡ» яуаплылығы сикләнгән ширҡәттең башҡарма директоры. 2002 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәгендә эшлекле хакимиәт оҫтаһы квалификацияһын ала.

2009 йылдан алып «КМ-Инвест» яуаплылығы сикләнгән ширҡәттең башҡарма директоры. 2013 йылда «МИРБИС» Мәскәү халыҡ-ара юғары бизнес мәктәбендә дәүләт һәм муниципаль идара итеү менеджеры һөнәренә эйә була. 2014 йылда Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Рәсәй халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһын тамамлай&lt;ref name=&quot;КЮФ&quot; /&gt;. 2023 йылдан — Башҡортостан Республикаһының 7-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты&lt;ref name=&quot;ГСРБ&quot; /&gt;.

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ҡыҙ һәм ул тәрбиәләй&lt;ref name=&quot;ГСРБ&quot; /&gt;.

== Хәйриә эшмәкәрлеге ==
Мәғариф өлкәһендәге социаль әһәмәитәле проекттарға&lt;ref name=&quot;МГ17&quot;&gt;[https://eng.ufacity.info/upload/iblock/a0b/a0b9ec04a560ce1f20b768fb99b65288.pdf Меценат года-2017]&lt;/ref&gt;, мохтаждарға&lt;ref name=&quot;МГ15&quot;&gt;[https://ufacity.info/document/191515.html Лауреаты и дипломанты конкурса «Меценат года — 2015»]&lt;/ref&gt; ярҙам итә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «2017 йыл меценаты» дипломы (Өфө ҡалаһы хакимиәтенең почетлы исеме)&lt;ref name=&quot;МГ17&quot; /&gt;.
* «2015 йыл меценаты» лауреаты&lt;ref name=&quot;МГ15&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:7-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]</text>
      <sha1>mq5b6pf01iwj8uobx60n751p6n9sxwk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Максим Минкин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201417</id>
    <revision>
      <id>1303246</id>
      <parentid>1303193</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T10:18:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wolverène</username>
        <id>9812</id>
      </contributor>
      <origin>1303246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7659" sha1="9kbgcxwjawg8gsy4ljy2vsw2l9ymu6q" xml:space="preserve">{{delete|not written in Bashkir; also not notable / promotional}}
'''Максим Сергеевич Минкин''' (род. 4 июля 2008) — российский предприниматель и создатель цифровых медиа-проектов. Основатель проекта KISLOROD, связанного с исследованием социальных платформ, цифровыми медиа и развитием проектов в этой области.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot;&gt;{{cite web|last=Jones|first=Will|title=The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions|url=https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/|website=The Village Voice|date=2026-04-01|access-date=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ForbesLiberia2&quot;&gt;{{cite web|title=Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy|url=https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy|website=Forbes Liberia|date=2026-04-03|access-date=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;

== Биография ==
Максим Минкин родился 4 июля 2008 года. Родом из Магнитогорска Челябинской области. В подростковом возрасте начал заниматься созданием контента в социальных сетях, в том числе на платформе Likee.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

По данным ''The Village Voice'', в 14 лет Минкин начал создавать контент на Likee, Instagram, Facebook и изучать принципы работы алгоритмов социальных сетей. В том же возрасте он получил верификацию на платформе. В 15 лет начал получать доход от создаваемого контента. К 17 годам его основной аккаунт в Likee насчитывал более 1,2 млн подписчиков, а другие социальные сети сотни тысяч.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

В 2026 году ''Forbes Liberia'' опубликовал материал о влиянии алгоритмов социальных сетей на цифровую идентичность поколения Z, в котором Минкин представлен как 17-летний специалист по социальным сетям из Магнитогорска. В статье также описывается его опыт разработки стратегий продвижения для технологических стартапов.&lt;ref name=&quot;ForbesLiberia2&quot; /&gt;

== KISLOROD ==
В 2026 году Минкин основал проект '''KISLOROD'''. Проект позиционируется как исследовательское медиа и акселератор стартапов, работающий на пересечении медиа-аналитики, социальных платформ и развития новых проектов.&lt;ref name=&quot;KISLOROD&quot;&gt;{{cite web|title=KISLOROD — Катализатор медиа-эволюции|url=https://kislorodmedia.ru/|website=KISLOROD|date=2026|access-date=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;

Согласно официальному сайту KISLOROD, направления деятельности проекта включают исследование медиа и алгоритмов платформ, акселерацию стартапов и развитие сети основателей, исследователей и инвесторов.&lt;ref name=&quot;KISLOROD&quot; /&gt;

''The Village Voice'' описывает KISLOROD как независимый медиа-стартап и акселератор, основанный Минкинем. Согласно публикации, проект сочетает исследование алгоритмов социальных платформ, разработку идей и практическую поддержку начинающих проектов.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

Среди проектов, представленных KISLOROD, указаны Project Aether — проект в области создания и распространения медиаконтента с использованием искусственного интеллекта и генеративных моделей — и Digital Society Lab, занимающийся исследованием влияния цифровых медиа на общество и культуру.&lt;ref name=&quot;KISLOROD&quot; /&gt;

== Деятельность в социальных сетях ==
Минкин начал профессиональную деятельность с создания контента в социальных сетях. По данным ''The Village Voice'', впоследствии он сосредоточился на изучении алгоритмов распространения контента и разработке стратегий развития аудитории.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

''Forbes Liberia'' сообщает, что накопленный опыт работы с социальными платформами позволил Минкинy участвовать в разработке стратегий продвижения более чем для десяти технологических стартапов.&lt;ref name=&quot;ForbesLiberia2&quot; /&gt;

== Образование ==
По данным ''The Village Voice'', в 2026 году Минкин прошёл онлайн-курсы, связанные с предпринимательством, маркетингом и технологиями, в том числе курсы Стэнфордского и Оксфордского университетов, Нью-Йоркского университета и Йельского университета через платформу Coursera.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

== Освещение в СМИ ==
В апреле 2026 года ''The Village Voice'' опубликовал отдельный материал о Минкинe, его деятельности в социальных сетях и создании KISLOROD.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

3 апреля 2026 года ''Forbes Liberia'' опубликовал материал ''Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy'', в котором рассматривались деятельность Минкина в социальных сетях, развитие его аудитории и создание KISLOROD.&lt;ref name=&quot;ForbesLiberia2&quot; /&gt;

== Примечания ==
{{примечания}}

== Ссылки ==

* [https://kislorodmedia.ru/ KISLOROD — официальный сайт]
* [https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/ The Village Voice — The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions]
* [https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy Forbes Liberia — Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy]
* [[Максим Минкин]] — статья в Башкирской Википедии</text>
      <sha1>9kbgcxwjawg8gsy4ljy2vsw2l9ymu6q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303247</id>
      <parentid>1303246</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T10:40:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagil Vernov</username>
        <id>48719</id>
      </contributor>
      <origin>1303247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7594" sha1="36t0crajw2af4egtfakfbx1s3aelu8e" xml:space="preserve">
'''Максим Сергеевич Минкин''' (род. 4 июля 2008) — российский предприниматель и создатель цифровых медиа-проектов. Основатель проекта KISLOROD, связанного с исследованием социальных платформ, цифровыми медиа и развитием проектов в этой области.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot;&gt;{{cite web|last=Jones|first=Will|title=The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions|url=https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/|website=The Village Voice|date=2026-04-01|access-date=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ForbesLiberia2&quot;&gt;{{cite web|title=Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy|url=https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy|website=Forbes Liberia|date=2026-04-03|access-date=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;

== Биография ==
Максим Минкин родился 4 июля 2008 года. Родом из Магнитогорска Челябинской области. В подростковом возрасте начал заниматься созданием контента в социальных сетях, в том числе на платформе Likee.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

По данным ''The Village Voice'', в 14 лет Минкин начал создавать контент на Likee, Instagram, Facebook и изучать принципы работы алгоритмов социальных сетей. В том же возрасте он получил верификацию на платформе. В 15 лет начал получать доход от создаваемого контента. К 17 годам его основной аккаунт в Likee насчитывал более 1,2 млн подписчиков, а другие социальные сети сотни тысяч.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

В 2026 году ''Forbes Liberia'' опубликовал материал о влиянии алгоритмов социальных сетей на цифровую идентичность поколения Z, в котором Минкин представлен как 17-летний специалист по социальным сетям из Магнитогорска. В статье также описывается его опыт разработки стратегий продвижения для технологических стартапов.&lt;ref name=&quot;ForbesLiberia2&quot; /&gt;

== KISLOROD ==
В 2026 году Минкин основал проект '''KISLOROD'''. Проект позиционируется как исследовательское медиа и акселератор стартапов, работающий на пересечении медиа-аналитики, социальных платформ и развития новых проектов.&lt;ref name=&quot;KISLOROD&quot;&gt;{{cite web|title=KISLOROD — Катализатор медиа-эволюции|url=https://kislorodmedia.ru/|website=KISLOROD|date=2026|access-date=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;

Согласно официальному сайту KISLOROD, направления деятельности проекта включают исследование медиа и алгоритмов платформ, акселерацию стартапов и развитие сети основателей, исследователей и инвесторов.&lt;ref name=&quot;KISLOROD&quot; /&gt;

''The Village Voice'' описывает KISLOROD как независимый медиа-стартап и акселератор, основанный Минкинем. Согласно публикации, проект сочетает исследование алгоритмов социальных платформ, разработку идей и практическую поддержку начинающих проектов.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

Среди проектов, представленных KISLOROD, указаны Project Aether — проект в области создания и распространения медиаконтента с использованием искусственного интеллекта и генеративных моделей — и Digital Society Lab, занимающийся исследованием влияния цифровых медиа на общество и культуру.&lt;ref name=&quot;KISLOROD&quot; /&gt;

== Деятельность в социальных сетях ==
Минкин начал профессиональную деятельность с создания контента в социальных сетях. По данным ''The Village Voice'', впоследствии он сосредоточился на изучении алгоритмов распространения контента и разработке стратегий развития аудитории.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

''Forbes Liberia'' сообщает, что накопленный опыт работы с социальными платформами позволил Минкинy участвовать в разработке стратегий продвижения более чем для десяти технологических стартапов.&lt;ref name=&quot;ForbesLiberia2&quot; /&gt;

== Образование ==
По данным ''The Village Voice'', в 2026 году Минкин прошёл онлайн-курсы, связанные с предпринимательством, маркетингом и технологиями, в том числе курсы Стэнфордского и Оксфордского университетов, Нью-Йоркского университета и Йельского университета через платформу Coursera.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

== Освещение в СМИ ==
В апреле 2026 года ''The Village Voice'' опубликовал отдельный материал о Минкинe, его деятельности в социальных сетях и создании KISLOROD.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

3 апреля 2026 года ''Forbes Liberia'' опубликовал материал ''Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy'', в котором рассматривались деятельность Минкина в социальных сетях, развитие его аудитории и создание KISLOROD.&lt;ref name=&quot;ForbesLiberia2&quot; /&gt;

== Примечания ==
{{примечания}}

== Ссылки ==

* [https://kislorodmedia.ru/ KISLOROD — официальный сайт]
* [https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/ The Village Voice — The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions]
* [https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy Forbes Liberia — Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy]
* [[Максим Минкин]] — статья в Башкирской Википедии</text>
      <sha1>36t0crajw2af4egtfakfbx1s3aelu8e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Минкин, Максим Сергеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201421</id>
    <revision>
      <id>1303228</id>
      <parentid>1303197</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T18:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-46528-31</username>
        <id>48747</id>
      </contributor>
      <origin>1303228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7503" sha1="9mc1h95p91q4u7yegi8bvh9mt2uh2ot" xml:space="preserve">'''Максим Сергеевич Минкин''' (род. 4 июля 2008) — российский предприниматель и создатель цифровых медиа-проектов. Основатель проекта KISLOROD, связанного с исследованием социальных платформ, цифровыми медиа и развитием проектов в этой области.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot;&gt;{{cite web|last=Jones|first=Will|title=The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions|url=https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/|website=The Village Voice|date=2026-04-01|access-date=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ForbesLiberia2&quot;&gt;{{cite web|title=Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy|url=https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy|website=Forbes Liberia|date=2026-04-03|access-date=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;

== Биография ==
Максим Минкин родился 4 июля 2008 года. Родом из Магнитогорска Челябинской области. В подростковом возрасте начал заниматься созданием контента в социальных сетях, в том числе на платформе Likee.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

По данным ''The Village Voice'', в 14 лет Минкин начал создавать контент на Likee и изучать принципы работы алгоритмов социальных сетей. В том же возрасте он получил верификацию на платформе. В 15 лет начал получать доход от создаваемого контента. К 17 годам его основной аккаунт в Likee насчитывал более 1,2 млн подписчиков.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

В 2026 году ''Forbes Liberia'' опубликовал материал о влиянии алгоритмов социальных сетей на цифровую идентичность поколения Z, в котором Минкин представлен как 17-летний специалист по социальным сетям из Магнитогорска. В статье также описывается его опыт разработки стратегий продвижения для технологических стартапов.&lt;ref name=&quot;ForbesLiberia2&quot; /&gt;

== KISLOROD ==
В 2026 году Минкин основал проект '''KISLOROD'''. Проект позиционируется как исследовательское медиа и акселератор стартапов, работающий на пересечении медиа-аналитики, социальных платформ и развития новых проектов.&lt;ref name=&quot;KISLOROD&quot;&gt;{{cite web|title=KISLOROD — Катализатор медиа-эволюции|url=https://kislorodmedia.ru/|website=KISLOROD|date=2026|access-date=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;

Согласно официальному сайту KISLOROD, направления деятельности проекта включают исследование медиа и алгоритмов платформ, акселерацию стартапов и развитие сети основателей, исследователей и инвесторов.&lt;ref name=&quot;KISLOROD&quot; /&gt;

''The Village Voice'' описывает KISLOROD как независимый медиа-стартап и акселератор, основанный Минкинем. Согласно публикации, проект сочетает исследование алгоритмов социальных платформ, разработку идей и практическую поддержку начинающих проектов.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

Среди проектов, представленных KISLOROD, указаны Project Aether — проект в области создания и распространения медиаконтента с использованием искусственного интеллекта и генеративных моделей — и Digital Society Lab, занимающийся исследованием влияния цифровых медиа на общество и культуру.&lt;ref name=&quot;KISLOROD&quot; /&gt;

== Деятельность в социальных сетях ==
Минкин начал профессиональную деятельность с создания контента в социальных сетях. По данным ''The Village Voice'', впоследствии он сосредоточился на изучении алгоритмов распространения контента и разработке стратегий развития аудитории.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

''Forbes Liberia'' сообщает, что накопленный опыт работы с социальными платформами позволил Минкинy участвовать в разработке стратегий продвижения более чем для десяти технологических стартапов.&lt;ref name=&quot;ForbesLiberia2&quot; /&gt;

== Образование ==
По данным ''The Village Voice'', в 2026 году Минкин прошёл онлайн-курсы, связанные с предпринимательством, маркетингом и технологиями, в том числе курсы Стэнфордского и Оксфордского университетов, Нью-Йоркского университета и Йельского университета через платформу Coursera.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

== Освещение в СМИ ==
В апреле 2026 года ''The Village Voice'' опубликовал отдельный материал о Минкинe, его деятельности в социальных сетях и создании KISLOROD.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

3 апреля 2026 года ''Forbes Liberia'' опубликовал материал ''Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy'', в котором рассматривались деятельность Минкина в социальных сетях, развитие его аудитории и создание KISLOROD.&lt;ref name=&quot;ForbesLiberia2&quot; /&gt;

== Примечания ==
{{примечания}}

== Ссылки ==

* [https://kislorodmedia.ru/ KISLOROD — официальный сайт]
* [https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/ The Village Voice — The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions]
* [https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy Forbes Liberia — Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy]
* [[Максим Минкин]] — статья в Башкирской Википедии</text>
      <sha1>9mc1h95p91q4u7yegi8bvh9mt2uh2ot</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303242</id>
      <parentid>1303228</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T08:49:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagil Vernov</username>
        <id>48719</id>
      </contributor>
      <comment>[[Максим Минкин]] битенә йүнәлтелгән</comment>
      <origin>1303242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7543" sha1="99dq9rmvq4srh82e2y7yljzqo94vhcr" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Максим Минкин]]
'''Максим Сергеевич Минкин''' (род. 4 июля 2008) — российский предприниматель и создатель цифровых медиа-проектов. Основатель проекта KISLOROD, связанного с исследованием социальных платформ, цифровыми медиа и развитием проектов в этой области.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot;&gt;{{cite web|last=Jones|first=Will|title=The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions|url=https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/|website=The Village Voice|date=2026-04-01|access-date=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ForbesLiberia2&quot;&gt;{{cite web|title=Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy|url=https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy|website=Forbes Liberia|date=2026-04-03|access-date=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;

== Биография ==
Максим Минкин родился 4 июля 2008 года. Родом из Магнитогорска Челябинской области. В подростковом возрасте начал заниматься созданием контента в социальных сетях, в том числе на платформе Likee.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

По данным ''The Village Voice'', в 14 лет Минкин начал создавать контент на Likee и изучать принципы работы алгоритмов социальных сетей. В том же возрасте он получил верификацию на платформе. В 15 лет начал получать доход от создаваемого контента. К 17 годам его основной аккаунт в Likee насчитывал более 1,2 млн подписчиков.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

В 2026 году ''Forbes Liberia'' опубликовал материал о влиянии алгоритмов социальных сетей на цифровую идентичность поколения Z, в котором Минкин представлен как 17-летний специалист по социальным сетям из Магнитогорска. В статье также описывается его опыт разработки стратегий продвижения для технологических стартапов.&lt;ref name=&quot;ForbesLiberia2&quot; /&gt;

== KISLOROD ==
В 2026 году Минкин основал проект '''KISLOROD'''. Проект позиционируется как исследовательское медиа и акселератор стартапов, работающий на пересечении медиа-аналитики, социальных платформ и развития новых проектов.&lt;ref name=&quot;KISLOROD&quot;&gt;{{cite web|title=KISLOROD — Катализатор медиа-эволюции|url=https://kislorodmedia.ru/|website=KISLOROD|date=2026|access-date=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;

Согласно официальному сайту KISLOROD, направления деятельности проекта включают исследование медиа и алгоритмов платформ, акселерацию стартапов и развитие сети основателей, исследователей и инвесторов.&lt;ref name=&quot;KISLOROD&quot; /&gt;

''The Village Voice'' описывает KISLOROD как независимый медиа-стартап и акселератор, основанный Минкинем. Согласно публикации, проект сочетает исследование алгоритмов социальных платформ, разработку идей и практическую поддержку начинающих проектов.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

Среди проектов, представленных KISLOROD, указаны Project Aether — проект в области создания и распространения медиаконтента с использованием искусственного интеллекта и генеративных моделей — и Digital Society Lab, занимающийся исследованием влияния цифровых медиа на общество и культуру.&lt;ref name=&quot;KISLOROD&quot; /&gt;

== Деятельность в социальных сетях ==
Минкин начал профессиональную деятельность с создания контента в социальных сетях. По данным ''The Village Voice'', впоследствии он сосредоточился на изучении алгоритмов распространения контента и разработке стратегий развития аудитории.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

''Forbes Liberia'' сообщает, что накопленный опыт работы с социальными платформами позволил Минкинy участвовать в разработке стратегий продвижения более чем для десяти технологических стартапов.&lt;ref name=&quot;ForbesLiberia2&quot; /&gt;

== Образование ==
По данным ''The Village Voice'', в 2026 году Минкин прошёл онлайн-курсы, связанные с предпринимательством, маркетингом и технологиями, в том числе курсы Стэнфордского и Оксфордского университетов, Нью-Йоркского университета и Йельского университета через платформу Coursera.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

== Освещение в СМИ ==
В апреле 2026 года ''The Village Voice'' опубликовал отдельный материал о Минкинe, его деятельности в социальных сетях и создании KISLOROD.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

3 апреля 2026 года ''Forbes Liberia'' опубликовал материал ''Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy'', в котором рассматривались деятельность Минкина в социальных сетях, развитие его аудитории и создание KISLOROD.&lt;ref name=&quot;ForbesLiberia2&quot; /&gt;

== Примечания ==
{{примечания}}

== Ссылки ==

* [https://kislorodmedia.ru/ KISLOROD — официальный сайт]
* [https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/ The Village Voice — The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions]
* [https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy Forbes Liberia — Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy]
* [[Максим Минкин]] — статья в Башкирской Википедии</text>
      <sha1>99dq9rmvq4srh82e2y7yljzqo94vhcr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колобанов Зиновий Григорьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201424</id>
    <revision>
      <id>1303234</id>
      <parentid>1303166</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T05:51:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1303234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20649" sha1="asxnrd45pk8nfd4baof50ahvhjkzrga" xml:space="preserve">{{бутамаҫҡа|Коновалов, Семён Васильевич|лейтенант Семён Васильевич Коновалов|, 1942 йылдың 13 июлендә [[Ростовская область|Ростов өлкәһе]] [[Тарасовский район|Тарасовский районы]] [[Нижнемитякин (Тарасовский район)|Нижнемитякин]] утары янында [[КВ-1]] танкыһы экипажы менән дошмандың 16 танкын, 2 бронеавтомобилен, 8 автомашинаһы һәм пехотаһын тар-мар иткән башҡа танкист}}
{{Хәрби эшмәкәр
| имя = Зиновий Григорьевич Колобанов
| дата рождения = 7.01.1911 (25.12.1910)
| дата смерти = 08.08.1994
| место рождения = [[Арефин (Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Муром өйәҙе]], {{МестоРождения|Владимирская губерния|во Владимир губернаһы}}, [[Рәсәй империяһы]]
| место смерти = {{МестоСмерти|Минск}}, [[Беларусь]]
| изображение = Зиновий Григорьевич Колобанов.jpg
| ширина = 200px
| описание изображения = 
| прозвище = 
| принадлежность = {{USSR}}
| годы службы = 1932—1958
| звание = {{СССР, Подполковник}}
| род войск = [[танк ғәскәрҙәре]]
| командовал = 
| часть =
* [[2-я танковая бригада (СССР)|2-се танк бригадаһы]]
* [[70-я стрелковая дивизия (1-го формирования)|70-се уҡсылар дивизияһы]]
* [[20-я тяжёлая танковая бригада|6-сы айырым ауыр танк бригадаһы]]
* [[1-се еңел танк бригадаһы]]
* [[97-я танковая дивизия (СССР)|97-се танк дивизияһы]]
* [[14-се еңел танк бригадаһы]]
* [[49-я танковая дивизия (СССР)|49-сы танк дивизияһы]]
* [[1-я танковая дивизия (1-го формирования)|1-се танк дивизияһы]]
* [[12-се механикалаштырылған дивизия]]
* [[9-я танковая дивизия (формирования 1945 года)|9-сы танк дивизияһы]]
* [[7-се гвардия танк дивизияһы]]
* [[12-се механикалаштырылған дивизия]]
* [[50-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы]]
| сражения = 
* [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)]]
* [[Бөйөк Ватан һуғышы]]
** [[Ленинград оборона операцияһы]]
| награды = {{ряд
|{{Орден Красного Знамени}}
|{{Орден Красного Знамени}}
|{{Орден Отечественной войны 1-й степени}}
|{{Орден Красной Звезды}}
}}{{ряд
|{{Медаль «За боевые заслуги»}}
|{{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}}
|{{Медаль За оборону Ленинграда}}
|{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
}}{{ряд
|{{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
|[[Файл:Order_of_Glory_Ribbon_Bar.png|40px|link=Знак «25 лет победы в Великой Отечественной войне»]]
|{{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
|{{Медаль Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
}}{{ряд
|{{Медаль Ветеран Вооружённых Сил СССР}}
|{{Медаль 30 лет Советской Армии и Флота}}
|{{Медаль 40 лет Вооружённых Сил СССР}}
|{{Медаль 50 лет Вооружённых Сил СССР}}
}}{{ряд
|{{Медаль 60 лет Вооружённых Сил СССР}}
|{{Медаль 70 лет Вооружённых Сил СССР}}
}}                                                                                                                                                                                                                                                        
| связи = 
| в отставке = запастағы [[подполковник]], Техник контроль бүлеге (ОТК) мастеры, ОТК контролёры
}}
'''Зино́вий Григо́рьевич Колоба́нов''' ({{СС2|7|января|1911|25|декабря|1910}}&lt;ref name=&quot;Могила Колобанова&quot; group=&quot;сн&quot;&gt;Официальная дата рождения по паспорту, приведённая в учётно-послужной карте, хранящейся в [[ЦАМО РФ]] — иҫке стиль буйынса 1912 йылдың 25 декабре йәки яңы стиль буйынса 1913 йылдың 07 ғинуары. З. Г. Колобановтың автобиошграфияһында һәм [[Минск]]тағы Чижов зыяратында З. Г. Колобанов һәйкәлендә ысын тыуған көнө күрһәтелгән — 1910. См. {{cite web
 | url         = s55.radikal.ru/i148/0909/ee/cc6a8f9e2fd9.jpg
 | title       = фото могилы З.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Колобанова
 | archiveurl  = https://www.webcitation.org/653GNq09G
 | archivedate = 2012-01-29
}}&lt;/ref&gt;, [[Арефин (Вачский район Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Владимир губернаһы]] — [[8 август]] [[1994]] йыл, [[Минск]]) — [[Великая Отечественная война|Бөйөк Ватан һуғышы]] совет [[танкист-ас]]ы — өлкән лейтенант, ауыр танктар [[Рота (армия)|рота]]һы командиры, һуғыштан һуңғы осорҙа — [[подполковник]].

Бөтә архив документтарға һәм һуғыш ваҡытында баҫылған мәғлүмәттәргә ярашлы [[1941 йыл]]дың [[20 август|авгусында]]&lt;ref name=&quot;награднойЛист&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Усов&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Родников&quot;&gt;Наградной лист Н. Ф. Родникова (1919 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Кисельков&quot;&gt;Наградной лист П. И. Киселькова (1912 года рождения) с представлением к ордену Ленина. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Никифоров&quot;&gt;Наградной лист Н. И. Никифорова (1914 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Шпиллер&quot;&gt;[[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 1.jpg|Наградной лист Шпиллера И. Б. (1907 года рождения) с представлением к ордену Ленина 26 октября 1941. ОБД «Подвиг Народа»]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Кулик1942&quot;&gt;{{статья|автор=Кулик|заглавие=В авангарде героических защитников Ленинграда|издание=Звезда, № 1—2|место={{Л}}|год=1942}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Тихонов1943&quot;&gt;{{книга|автор=Тихонов Н.|заглавие=Героическая защита Ленинграда|место={{Л}}|год=1943}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Крюковских1992&quot;&gt;{{книга|автор=Крюковских А. П.|часть=Сражение за Красногвардейск|заглавие=Цитадель под Ленинградом|ответственный=Составитель И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1992|страница=30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Базуев2011&quot;&gt;{{статья|автор=Базуев Д.|заглавие=Ленинградская Прохоровка|ссылка=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles|издание=Санкт-Петербургские ведомости|год=|номер=81-с от 06.05.2011|archivedate=2011-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111211162017/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles}}&lt;/ref&gt;; һуғыштан һуңғы хаталы баҫмаларға ярашлы — [[1941 йыл]]дың [[19 август|авгусында]]&lt;ref name=&quot;Ротмистров&quot;&gt;{{книга|автор=Ротмистров П.А.|заглавие=Танки на войне|место=М.|издательство=ДОСААФ|год=1975|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Дударенко&quot;&gt;{{статья|заглавие=Воронов В. М. Защищая город Ленина // Танкисты в боях за Родину. Героические были / под ред. Дударенко|издание= М.: ДОСААФ, 1965. — 163 с.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Скворцов8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt;).

[[Кингисеппско-Лужская оборонительная операция|Кингисепп-Луга оборона операцияһында]] [[Войсковицы]]-[[Гатчина|Красногвардейск]] (хәҙер Гатчино) стратегик транспорт үҙәге районындағы бер һуғышта уның [[КВ-1]] [[танк]]ы экипажы засаданан дошмандың колонналағы 22 танкыһын юҡ итә; Колобановтың биш КВ-1 ауыр танкынан торған ярым ротаһы, Ленинград ополчениеһы менән берлектә, шул көндө шул районда 1941 йылдың 20 авгусында Ленинградҡа һөжүмде туҡтатыу һәм Луга совет ғәскәрҙәре төркөмөн ҡамау кәрәклеге арҡаһында позицияларын алмаштырған 1-се, 6-сы һәм 8-се танк дивизияларының 43 немец бронетехникаһын юҡ итә.

Бер алышта 22 танкыны юҡ итеү — бер экипаж өсөн абсолют донъя рекорды. Шул уҡ ваҡыттаа Колобановтың танкыһы ла, экипажы ла иҫән-һау ҡала.


== Биографияһы ==

=== Сығышы ===
1910 йылдың 25 декабрендә&lt;ref name=&quot;Могила Колобанова&quot; group=&quot;сн&quot;/&gt; [[Владимир губернаһы]] (хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе]], Вача районы) Муром өйәҙенең Арефин ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;карта&quot;&gt;Учётно-послужная карта З. Г. Колобанова, хранящаяся в [[ЦАМО РФ]].&lt;/ref&gt;. Ун йәшендә Граждандар һуғышында атаһы һәләк була. Әсәһе өс балаһын яңғыҙ тәрбиәләй. Балалар үҫкәс, ғаилә даими йәшәр өсөн Оло Загарино ауылына күсә. Был ауылда ун туғыз йәшлек Зиновий колхоз ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Арефино.инфо&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.arefino.info/publ/1-1-0-10|title=Колобанов Зиновий Григорьевич|last=Сорокин|first=Александр.|date=2009-04-25|work=Первый Арефинский сайт — Арефино.инфо|accessdate=2009-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/653GOLjzo|archivedate=2012-01-29}}&lt;/ref&gt;.

Урта мәктәптең һигеҙ класын тамамлағандан һуң [[Нижегородский государственный технический университет|Горький индустриаль техникумында]] уҡый&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

[[1933 йыл]]дың [[16 феврале]] техникумдың өсөнсө курсынан [[РККА|Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафтарына саҡырыла. 1-се формирование 70-се уҡсылар дивизияһы 49-сы уҡсылар полкы янындағы полк мәктәбе курсанты. [[1936 йыл]]дың майында М. В. Фрунзе исемендәге Орёл бронетанк училищеһын тамамлай, лейтенант хәрби дәрәжәһе бирелә. Училищены тамамлағандан һуң, яҡшы уҡыуы арҡаһында хеҙмәт урынын һайлау хоҡуғына эйә булғанлыҡтан, ул, үҙе әйтмешләй, «ситтән тороп яратҡан» Ленинградты һайлай. Ленинград хәрби округында 2-се танк бригадаһының 3-сө айырым танк батальоны командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

1937 йылдың октябренән 1938 йылға тиклем Командование составын камиллаштырыу курстарында уҡыған&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;, унан һуң 70-се уҡсылар дивизияһының 210-сы уҡсылар полкында хәрби тәьминәт командиры ярҙамсыһы (23.04.1938), 6-сы айырым танк бригадаһында взвод командиры (31.07.1938) һәм артабан танк ротаһы командиры (16.11.1938) булып хеҙмәт иткән. Совет-фин һуғышы башланырҙан биш көн алда, 1939 йылдың 25 ноябрендә, Карел муйынында 1-се еңел танк бригадаһының танк ротаһы командиры итеп тәғәйенләнгән&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

=== Карел муйынында ===
1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет-фин һуғышы]]нда ҡатнашҡан. Сиктән алып [[Выборг]]ҡа тиклем үткән, өс тапҡыр янған. «Ҡыҙыл Йондоҙ» журналисы Аркадий Фёдорович Пинчук шулай уҡ [[Маннергейм һыҙығын өҙөү|Маннергейм линияһы]]н өҙгән өсөн Колобановҡа [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелеүе тураһында мәғлүмәт баҫтырған (1940 йылдың март башында [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|Алтын Йондоҙ]] һәм [[Ленин ордены]] алған&lt;ref name=&quot;NarG&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref name=&quot;Пинчук&quot;/&gt;), бынан тыш, уға сираттан тыш капитан дәрәжәһе бирелгән&lt;ref name=&quot;NarG&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}&lt;/ref&gt;, ләкин 1940 йылдың 12 мартында Мәскәү тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң уның ҡул аҫтында хеҙмәт иткәндәрҙең фин хәрбиҙәре менән туғанлашыуы арҡаһында исемдән дә, награданан да мәхрүм ителгән&lt;ref name=&quot;NarG&quot; /&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, З. Г. Колобановҡа Герой исеме бирелеүен раҫлаған мәғлүмәттәр юҡ: 1940 йылдың марты башына тиклем Совет-фин һуғышы өсөн Советтар Союзы Геройы исемен биреү тураһында алты указ сыҡҡан — 15.01.1940, 19.01.1940, 26.01.1940, 3.02.1940, 5.02.1940 һәм 7.02.1940 (был указдарҙың һәр береһе СССР Юғары Советы Ведомостарында, ә икенсе көнөнә «Известия», [[Правда (гәзит)|«Правда»]] һәм «Ҡыҙыл Йондоҙ» гәзиттәрендә баҫылған), һәм уларҙың береһендә лә З. Г. Колобанов телгә алынмаған, шуның арҡаһында А. Пинчуктың мәғлүмәте раҫланмаған тип һанала{{ref+|Кроме Пинчука о лишении Колобанова звания Героя и других наград отмечает в своих воспоминаниях Владимир Мельников&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=qe51qqPnyq0C&amp;pg=PA33 Воспоминания Владимира Мельникова] // Ленинградский фронт: Сборник / Под ред. Л. Я. Лурьев, Л. И. Малярова. — СПб.: БХВ-Петербург, 2012. — С. 33. — 272 с. — (Окно в историю). — ISBN 978-5-9775-0749-3.&lt;/ref&gt;.|сн}}. Шәхси эшендә 1940 йылда Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнеүе тураһында яҙыу бар.

=== Ике һуғыш араһындағы йылдарҙа ===
1940 йылдың [[17 март]]ында танк резервы 52-се рота командирының (1-се еңел танк бригадаһы) хәрби частар буйынса ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә, биш көндән һуң [[Киев хәрби округы]]на (Украина ССР-ы, Староконстантинов ҡалаһы) күсерелә&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

1940 йылдың [[6 сентябрь|6 сентябренд]]ә [[өлкән лейтенант]] хәрби дәрәжәһе бирелә&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;. 90-сы танк полкы ротаһы командиры урынбаҫары, [[14-се еңел танк бригадаһы]]ның 36-сы айырым уҡыу танк батальоны рота командиры, 97-се танк полкы батальонының өлкән адъютанты (штаб начальнигы) булып хеҙмәт итә, ә [[1941 йыл]]дың [[9 май]]ында 49-сы танк дивизияһының 97-се танк полкы ауыр танктар батальоны ротаһы командиры итеп тәғәйенләнә (хеҙмәте тураһында иҫкә алғанда (түбәнерәк), рота ауыр танктарҙы алып өлгөрмәгәнлектән, Колобанов 24-се механикалаштырған корпуста танк ротаһы менән етәкселек итеүе тураһында әйтмәй)&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

== Һылтанмалар ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}</text>
      <sha1>asxnrd45pk8nfd4baof50ahvhjkzrga</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303235</id>
      <parentid>1303234</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T06:05:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1303235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20557" sha1="1cf8e3fqelx3qn91mgadhqub0tjpq64" xml:space="preserve">{{бутамаҫҡа|Коновалов, Семён Васильевич|лейтенант Семён Васильевич Коновалов|, 1942 йылдың 13 июлендә [[Ростовская область|Ростов өлкәһе]] [[Тарасовский район|Тарасовский районы]] [[Нижнемитякин (Тарасовский район)|Нижнемитякин]] утары янында [[КВ-1]] танкыһы экипажы менән дошмандың 16 танкын, 2 бронеавтомобилен, 8 автомашинаһы һәм пехотаһын тар-мар иткән башҡа танкист}}
{{Хәрби эшмәкәр
| имя = Зиновий Григорьевич Колобанов
| дата рождения = 7.01.1911 (25.12.1910)
| дата смерти = 08.08.1994
| место рождения = [[Арефин (Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Муром өйәҙе]], {{МестоРождения|Владимирская губерния|во Владимир губернаһы}}, [[Рәсәй империяһы]]
| место смерти = {{МестоСмерти|Минск}}, [[Беларусь]]
| изображение = Зиновий Григорьевич Колобанов.jpg
| ширина = 200px
| описание изображения = 
| прозвище = 
| принадлежность = {{USSR}}
| годы службы = 1932—1958
| звание = {{СССР, Подполковник}}
| род войск = [[танк ғәскәрҙәре]]
| командовал = 
| часть =
* [[2-я танковая бригада (СССР)|2-се танк бригадаһы]]
* [[70-я стрелковая дивизия (1-го формирования)|70-се уҡсылар дивизияһы]]
* [[20-я тяжёлая танковая бригада|6-сы айырым ауыр танк бригадаһы]]
* [[1-се еңел танк бригадаһы]]
* [[97-я танковая дивизия (СССР)|97-се танк дивизияһы]]
* [[14-се еңел танк бригадаһы]]
* [[49-я танковая дивизия (СССР)|49-сы танк дивизияһы]]
* [[1-я танковая дивизия (1-го формирования)|1-се танк дивизияһы]]
* [[12-се механикалаштырылған дивизия]]
* [[9-я танковая дивизия (формирования 1945 года)|9-сы танк дивизияһы]]
* [[7-се гвардия танк дивизияһы]]
* [[12-се механикалаштырылған дивизия]]
* [[50-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы]]
| сражения = 
* [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)]]
* [[Бөйөк Ватан һуғышы]]
** [[Ленинград оборона операцияһы]]
| награды = {{ряд
|{{Орден Красного Знамени}}
|{{Орден Красного Знамени}}
|{{Орден Отечественной войны 1-й степени}}
|{{Орден Красной Звезды}}
}}{{ряд
|{{Медаль «За боевые заслуги»}}
|{{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}}
|{{Медаль За оборону Ленинграда}}
|{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
}}{{ряд
|{{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
|[[Файл:Order_of_Glory_Ribbon_Bar.png|40px|link=Знак «25 лет победы в Великой Отечественной войне»]]
|{{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
|{{Медаль Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
}}{{ряд
|{{Медаль Ветеран Вооружённых Сил СССР}}
|{{Медаль 30 лет Советской Армии и Флота}}
|{{Медаль 40 лет Вооружённых Сил СССР}}
|{{Медаль 50 лет Вооружённых Сил СССР}}
}}{{ряд
|{{Медаль 60 лет Вооружённых Сил СССР}}
|{{Медаль 70 лет Вооружённых Сил СССР}}
}}                                                                                                                                                                                                                                                        
| связи = 
| в отставке = запастағы [[подполковник]], Техник контроль бүлеге (ОТК) мастеры, ОТК контролёры
}}
'''Зино́вий Григо́рьевич Колоба́нов''' ({{СС2|7|января|1911|25|декабря|1910}}&lt;ref name=&quot;Могила Колобанова&quot; group=&quot;сн&quot;&gt;Официальная дата рождения по паспорту, приведённая в учётно-послужной карте, хранящейся в [[ЦАМО РФ]] — иҫке стиль буйынса 1912 йылдың 25 декабре йәки яңы стиль буйынса 1913 йылдың 07 ғинуары. З. Г. Колобановтың автобиошграфияһында һәм [[Минск]]тағы Чижов зыяратында З. Г. Колобанов һәйкәлендә ысын тыуған көнө күрһәтелгән — 1910. См. {{cite web
 | url         = s55.radikal.ru/i148/0909/ee/cc6a8f9e2fd9.jpg
 | title       = фото могилы З.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Колобанова
 | archiveurl  = https://www.webcitation.org/653GNq09G
 | archivedate = 2012-01-29
}}&lt;/ref&gt;, [[Арефин (Вачский район Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Владимир губернаһы]] — [[8 август]] [[1994]] йыл, [[Минск]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы танкист-ас, өлкән лейтенант, ауыр танк ротаһы командиры, һуғыштан һуңғы осорҙа — подполковник.

Архив документтарға һәм һуғыш ваҡытында баҫылған мәғлүмәттәргә ярашлы [[1941 йыл]]дың [[20 август|авгусында]]&lt;ref name=&quot;награднойЛист&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Усов&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Родников&quot;&gt;Наградной лист Н. Ф. Родникова (1919 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Кисельков&quot;&gt;Наградной лист П. И. Киселькова (1912 года рождения) с представлением к ордену Ленина. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Никифоров&quot;&gt;Наградной лист Н. И. Никифорова (1914 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Шпиллер&quot;&gt;[[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 1.jpg|Наградной лист Шпиллера И. Б. (1907 года рождения) с представлением к ордену Ленина 26 октября 1941. ОБД «Подвиг Народа»]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Кулик1942&quot;&gt;{{статья|автор=Кулик|заглавие=В авангарде героических защитников Ленинграда|издание=Звезда, № 1—2|место={{Л}}|год=1942}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Тихонов1943&quot;&gt;{{книга|автор=Тихонов Н.|заглавие=Героическая защита Ленинграда|место={{Л}}|год=1943}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Крюковских1992&quot;&gt;{{книга|автор=Крюковских А. П.|часть=Сражение за Красногвардейск|заглавие=Цитадель под Ленинградом|ответственный=Составитель И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1992|страница=30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Базуев2011&quot;&gt;{{статья|автор=Базуев Д.|заглавие=Ленинградская Прохоровка|ссылка=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles|издание=Санкт-Петербургские ведомости|год=|номер=81-с от 06.05.2011|archivedate=2011-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111211162017/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles}}&lt;/ref&gt;; һуғыштан һуңғы хаталы баҫмаларға ярашлы — [[1941 йыл]]дың [[19 август|авгусында]]&lt;ref name=&quot;Ротмистров&quot;&gt;{{книга|автор=Ротмистров П.А.|заглавие=Танки на войне|место=М.|издательство=ДОСААФ|год=1975|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Дударенко&quot;&gt;{{статья|заглавие=Воронов В. М. Защищая город Ленина // Танкисты в боях за Родину. Героические были / под ред. Дударенко|издание= М.: ДОСААФ, 1965. — 163 с.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Скворцов8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt;).

[[Кингисеппско-Лужская оборонительная операция|Кингисепп-Луга оборона операцияһында]] [[Войсковицы]]-[[Гатчина|Красногвардейск]] (хәҙер Гатчино) стратегик транспорт үҙәге районындағы бер һуғышта уның [[КВ-1]] [[танк]]ы экипажы засаданан дошмандың колонналағы 22 танкыһын юҡ итә; Колобановтың биш КВ-1 ауыр танкынан торған ярым ротаһы, Ленинград ополчениеһы менән берлектә, шул көндө шул районда 1941 йылдың 20 авгусында Ленинградҡа һөжүмде туҡтатыу һәм Луга совет ғәскәрҙәре төркөмөн ҡамау кәрәклеге арҡаһында позицияларын алмаштырған 1-се, 6-сы һәм 8-се танк дивизияларының 43 немец бронетехникаһын юҡ итә.

Бер алышта 22 танкыны юҡ итеү — бер экипаж өсөн абсолют донъя рекорды. Шул уҡ ваҡыттаа Колобановтың танкыһы ла, экипажы ла иҫән-һау ҡала.


== Биографияһы ==

=== Сығышы ===
1910 йылдың 25 декабрендә&lt;ref name=&quot;Могила Колобанова&quot; group=&quot;сн&quot;/&gt; [[Владимир губернаһы]] (хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе]], Вача районы) Муром өйәҙенең Арефин ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;карта&quot;&gt;Учётно-послужная карта З. Г. Колобанова, хранящаяся в [[ЦАМО РФ]].&lt;/ref&gt;. Ун йәшендә Граждандар һуғышында атаһы һәләк була. Әсәһе өс балаһын яңғыҙ тәрбиәләй. Балалар үҫкәс, ғаилә даими йәшәр өсөн Оло Загарино ауылына күсә. Был ауылда ун туғыз йәшлек Зиновий колхоз ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Арефино.инфо&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.arefino.info/publ/1-1-0-10|title=Колобанов Зиновий Григорьевич|last=Сорокин|first=Александр.|date=2009-04-25|work=Первый Арефинский сайт — Арефино.инфо|accessdate=2009-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/653GOLjzo|archivedate=2012-01-29}}&lt;/ref&gt;.

Урта мәктәптең һигеҙ класын тамамлағандан һуң [[Нижегородский государственный технический университет|Горький индустриаль техникумында]] уҡый&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

[[1933 йыл]]дың [[16 феврале]] техникумдың өсөнсө курсынан [[РККА|Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафтарына саҡырыла. 1-се формирование 70-се уҡсылар дивизияһы 49-сы уҡсылар полкы янындағы полк мәктәбе курсанты. [[1936 йыл]]дың майында М. В. Фрунзе исемендәге Орёл бронетанк училищеһын тамамлай, лейтенант хәрби дәрәжәһе бирелә. Училищены тамамлағандан һуң, яҡшы уҡыуы арҡаһында хеҙмәт урынын һайлау хоҡуғына эйә булғанлыҡтан, ул, үҙе әйтмешләй, «ситтән тороп яратҡан» Ленинградты һайлай. Ленинград хәрби округында 2-се танк бригадаһының 3-сө айырым танк батальоны командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

1937 йылдың октябренән 1938 йылға тиклем Командование составын камиллаштырыу курстарында уҡыған&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;, унан һуң 70-се уҡсылар дивизияһының 210-сы уҡсылар полкында хәрби тәьминәт командиры ярҙамсыһы (23.04.1938), 6-сы айырым танк бригадаһында взвод командиры (31.07.1938) һәм артабан танк ротаһы командиры (16.11.1938) булып хеҙмәт иткән. Совет-фин һуғышы башланырҙан биш көн алда, 1939 йылдың 25 ноябрендә, Карел муйынында 1-се еңел танк бригадаһының танк ротаһы командиры итеп тәғәйенләнгән&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

=== Карел муйынында ===
1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет-фин һуғышы]]нда ҡатнашҡан. Сиктән алып [[Выборг]]ҡа тиклем үткән, өс тапҡыр янған. «Ҡыҙыл Йондоҙ» журналисы Аркадий Фёдорович Пинчук шулай уҡ [[Маннергейм һыҙығын өҙөү|Маннергейм линияһы]]н өҙгән өсөн Колобановҡа [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелеүе тураһында мәғлүмәт баҫтырған (1940 йылдың март башында [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|Алтын Йондоҙ]] һәм [[Ленин ордены]] алған&lt;ref name=&quot;NarG&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref name=&quot;Пинчук&quot;/&gt;), бынан тыш, уға сираттан тыш капитан дәрәжәһе бирелгән&lt;ref name=&quot;NarG&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}&lt;/ref&gt;, ләкин 1940 йылдың 12 мартында Мәскәү тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң уның ҡул аҫтында хеҙмәт иткәндәрҙең фин хәрбиҙәре менән туғанлашыуы арҡаһында исемдән дә, награданан да мәхрүм ителгән&lt;ref name=&quot;NarG&quot; /&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, З. Г. Колобановҡа Герой исеме бирелеүен раҫлаған мәғлүмәттәр юҡ: 1940 йылдың марты башына тиклем Совет-фин һуғышы өсөн Советтар Союзы Геройы исемен биреү тураһында алты указ сыҡҡан — 15.01.1940, 19.01.1940, 26.01.1940, 3.02.1940, 5.02.1940 һәм 7.02.1940 (был указдарҙың һәр береһе СССР Юғары Советы Ведомостарында, ә икенсе көнөнә «Известия», [[Правда (гәзит)|«Правда»]] һәм «Ҡыҙыл Йондоҙ» гәзиттәрендә баҫылған), һәм уларҙың береһендә лә З. Г. Колобанов телгә алынмаған, шуның арҡаһында А. Пинчуктың мәғлүмәте раҫланмаған тип һанала{{ref+|Кроме Пинчука о лишении Колобанова звания Героя и других наград отмечает в своих воспоминаниях Владимир Мельников&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=qe51qqPnyq0C&amp;pg=PA33 Воспоминания Владимира Мельникова] // Ленинградский фронт: Сборник / Под ред. Л. Я. Лурьев, Л. И. Малярова. — СПб.: БХВ-Петербург, 2012. — С. 33. — 272 с. — (Окно в историю). — ISBN 978-5-9775-0749-3.&lt;/ref&gt;.|сн}}. Шәхси эшендә 1940 йылда Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнеүе тураһында яҙыу бар.

=== Ике һуғыш араһындағы йылдарҙа ===
1940 йылдың [[17 март]]ында танк резервы 52-се рота командирының (1-се еңел танк бригадаһы) хәрби частар буйынса ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә, биш көндән һуң [[Киев хәрби округы]]на (Украина ССР-ы, Староконстантинов ҡалаһы) күсерелә&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

1940 йылдың [[6 сентябрь|6 сентябренд]]ә [[өлкән лейтенант]] хәрби дәрәжәһе бирелә&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;. 90-сы танк полкы ротаһы командиры урынбаҫары, [[14-се еңел танк бригадаһы]]ның 36-сы айырым уҡыу танк батальоны рота командиры, 97-се танк полкы батальонының өлкән адъютанты (штаб начальнигы) булып хеҙмәт итә, ә [[1941 йыл]]дың [[9 май]]ында 49-сы танк дивизияһының 97-се танк полкы ауыр танктар батальоны ротаһы командиры итеп тәғәйенләнә (хеҙмәте тураһында иҫкә алғанда (түбәнерәк), рота ауыр танктарҙы алып өлгөрмәгәнлектән, Колобанов 24-се механикалаштырған корпуста танк ротаһы менән етәкселек итеүе тураһында әйтмәй)&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

== Һылтанмалар ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}</text>
      <sha1>1cf8e3fqelx3qn91mgadhqub0tjpq64</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303236</id>
      <parentid>1303235</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T06:06:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1303236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20555" sha1="bbcazunmlwm1geveu0mpn2r9su05t0y" xml:space="preserve">{{бутамаҫҡа|Коновалов, Семён Васильевич|лейтенант Семён Васильевич Коновалов|, 1942 йылдың 13 июлендә [[Ростовская область|Ростов өлкәһе]] [[Тарасовский район|Тарасовский районы]] [[Нижнемитякин (Тарасовский район)|Нижнемитякин]] утары янында [[КВ-1]] танкыһы экипажы менән дошмандың 16 танкын, 2 бронеавтомобилен, 8 автомашинаһы һәм пехотаһын тар-мар иткән башҡа танкист}}
{{Хәрби эшмәкәр
| имя = Зиновий Григорьевич Колобанов
| дата рождения = 7.01.1911 (25.12.1910)
| дата смерти = 08.08.1994
| место рождения = [[Арефин (Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Муром өйәҙе]], {{МестоРождения|Владимирская губерния|во Владимир губернаһы}}, [[Рәсәй империяһы]]
| место смерти = {{МестоСмерти|Минск}}, [[Беларусь]]
| изображение = Зиновий Григорьевич Колобанов.jpg
| ширина = 200px
| описание изображения = 
| прозвище = 
| принадлежность = {{USSR}}
| годы службы = 1932—1958
| звание = {{СССР, Подполковник}}
| род войск = [[танк ғәскәрҙәре]]
| командовал = 
| часть =
* [[2-я танковая бригада (СССР)|2-се танк бригадаһы]]
* [[70-я стрелковая дивизия (1-го формирования)|70-се уҡсылар дивизияһы]]
* [[20-я тяжёлая танковая бригада|6-сы айырым ауыр танк бригадаһы]]
* [[1-се еңел танк бригадаһы]]
* [[97-я танковая дивизия (СССР)|97-се танк дивизияһы]]
* [[14-се еңел танк бригадаһы]]
* [[49-я танковая дивизия (СССР)|49-сы танк дивизияһы]]
* [[1-я танковая дивизия (1-го формирования)|1-се танк дивизияһы]]
* [[12-се механикалаштырылған дивизия]]
* [[9-я танковая дивизия (формирования 1945 года)|9-сы танк дивизияһы]]
* [[7-се гвардия танк дивизияһы]]
* [[12-се механикалаштырылған дивизия]]
* [[50-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы]]
| сражения = 
* [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)]]
* [[Бөйөк Ватан һуғышы]]
** [[Ленинград оборона операцияһы]]
| награды = {{ряд
|{{Орден Красного Знамени}}
|{{Орден Красного Знамени}}
|{{Орден Отечественной войны 1-й степени}}
|{{Орден Красной Звезды}}
}}{{ряд
|{{Медаль «За боевые заслуги»}}
|{{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}}
|{{Медаль За оборону Ленинграда}}
|{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
}}{{ряд
|{{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
|[[Файл:Order_of_Glory_Ribbon_Bar.png|40px|link=Знак «25 лет победы в Великой Отечественной войне»]]
|{{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
|{{Медаль Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
}}{{ряд
|{{Медаль Ветеран Вооружённых Сил СССР}}
|{{Медаль 30 лет Советской Армии и Флота}}
|{{Медаль 40 лет Вооружённых Сил СССР}}
|{{Медаль 50 лет Вооружённых Сил СССР}}
}}{{ряд
|{{Медаль 60 лет Вооружённых Сил СССР}}
|{{Медаль 70 лет Вооружённых Сил СССР}}
}}                                                                                                                                                                                                                                                        
| связи = 
| в отставке = запастағы [[подполковник]], Техник контроль бүлеге (ОТК) мастеры, ОТК контролёры
}}
'''Зино́вий Григо́рьевич Колоба́нов''' ({{СС2|7|января|1911|25|декабря|1910}}&lt;ref name=&quot;Могила Колобанова&quot; group=&quot;сн&quot;&gt;Официальная дата рождения по паспорту, приведённая в учётно-послужной карте, хранящейся в [[ЦАМО РФ]] — иҫке стиль буйынса 1912 йылдың 25 декабре йәки яңы стиль буйынса 1913 йылдың 07 ғинуары. З. Г. Колобановтың автобиошграфияһында һәм [[Минск]]тағы Чижов зыяратында З. Г. Колобанов һәйкәлендә ысын тыуған көнө күрһәтелгән — 1910. См. {{cite web
 | url         = s55.radikal.ru/i148/0909/ee/cc6a8f9e2fd9.jpg
 | title       = фото могилы З.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Колобанова
 | archiveurl  = https://www.webcitation.org/653GNq09G
 | archivedate = 2012-01-29
}}&lt;/ref&gt;, [[Арефин (Вачский район Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Владимир губернаһы]] — [[8 август]] [[1994]] йыл, [[Минск]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы танкист-ас, өлкән лейтенант, ауыр танк ротаһы командиры, һуғыштан һуңғы осорҙа — подполковник.

Архив документтарға һәм һуғыш ваҡытында баҫылған мәғлүмәттәргә ярашлы [[1941 йыл]]дың [[20 август|авгусында]]&lt;ref name=&quot;награднойЛист&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Усов&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Родников&quot;&gt;Наградной лист Н. Ф. Родникова (1919 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Кисельков&quot;&gt;Наградной лист П. И. Киселькова (1912 года рождения) с представлением к ордену Ленина. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Никифоров&quot;&gt;Наградной лист Н. И. Никифорова (1914 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Шпиллер&quot;&gt;[[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 1.jpg|Наградной лист Шпиллера И. Б. (1907 года рождения) с представлением к ордену Ленина 26 октября 1941. ОБД «Подвиг Народа»]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Кулик1942&quot;&gt;{{статья|автор=Кулик|заглавие=В авангарде героических защитников Ленинграда|издание=Звезда, № 1—2|место={{Л}}|год=1942}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Тихонов1943&quot;&gt;{{книга|автор=Тихонов Н.|заглавие=Героическая защита Ленинграда|место={{Л}}|год=1943}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Крюковских1992&quot;&gt;{{книга|автор=Крюковских А. П.|часть=Сражение за Красногвардейск|заглавие=Цитадель под Ленинградом|ответственный=Составитель И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1992|страница=30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Базуев2011&quot;&gt;{{статья|автор=Базуев Д.|заглавие=Ленинградская Прохоровка|ссылка=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles|издание=Санкт-Петербургские ведомости|год=|номер=81-с от 06.05.2011|archivedate=2011-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111211162017/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles}}&lt;/ref&gt;; һуғыштан һуңғы хаталы баҫмаларға ярашлы — [[1941 йыл]]дың [[19 август|авгусында]]&lt;ref name=&quot;Ротмистров&quot;&gt;{{книга|автор=Ротмистров П.А.|заглавие=Танки на войне|место=М.|издательство=ДОСААФ|год=1975|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Дударенко&quot;&gt;{{статья|заглавие=Воронов В. М. Защищая город Ленина // Танкисты в боях за Родину. Героические были / под ред. Дударенко|издание= М.: ДОСААФ, 1965. — 163 с.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Скворцов8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt;) [[Кингисеппско-Лужская оборонительная операция|Кингисепп-Луга оборона операцияһында]] [[Войсковицы]]-[[Гатчина|Красногвардейск]] (хәҙер Гатчино) стратегик транспорт үҙәге районындағы бер һуғышта уның [[КВ-1]] [[танк]]ы экипажы засаданан дошмандың колонналағы 22 танкыһын юҡ итә; Колобановтың биш КВ-1 ауыр танкынан торған ярым ротаһы, Ленинград ополчениеһы менән берлектә, шул көндө шул районда 1941 йылдың 20 авгусында Ленинградҡа һөжүмде туҡтатыу һәм Луга совет ғәскәрҙәре төркөмөн ҡамау кәрәклеге арҡаһында позицияларын алмаштырған 1-се, 6-сы һәм 8-се танк дивизияларының 43 немец бронетехникаһын юҡ итә.

Бер алышта 22 танкыны юҡ итеү — бер экипаж өсөн абсолют донъя рекорды. Шул уҡ ваҡыттаа Колобановтың танкыһы ла, экипажы ла иҫән-һау ҡала.


== Биографияһы ==

=== Сығышы ===
1910 йылдың 25 декабрендә&lt;ref name=&quot;Могила Колобанова&quot; group=&quot;сн&quot;/&gt; [[Владимир губернаһы]] (хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе]], Вача районы) Муром өйәҙенең Арефин ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;карта&quot;&gt;Учётно-послужная карта З. Г. Колобанова, хранящаяся в [[ЦАМО РФ]].&lt;/ref&gt;. Ун йәшендә Граждандар һуғышында атаһы һәләк була. Әсәһе өс балаһын яңғыҙ тәрбиәләй. Балалар үҫкәс, ғаилә даими йәшәр өсөн Оло Загарино ауылына күсә. Был ауылда ун туғыз йәшлек Зиновий колхоз ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Арефино.инфо&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.arefino.info/publ/1-1-0-10|title=Колобанов Зиновий Григорьевич|last=Сорокин|first=Александр.|date=2009-04-25|work=Первый Арефинский сайт — Арефино.инфо|accessdate=2009-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/653GOLjzo|archivedate=2012-01-29}}&lt;/ref&gt;.

Урта мәктәптең һигеҙ класын тамамлағандан һуң [[Нижегородский государственный технический университет|Горький индустриаль техникумында]] уҡый&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

[[1933 йыл]]дың [[16 феврале]] техникумдың өсөнсө курсынан [[РККА|Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафтарына саҡырыла. 1-се формирование 70-се уҡсылар дивизияһы 49-сы уҡсылар полкы янындағы полк мәктәбе курсанты. [[1936 йыл]]дың майында М. В. Фрунзе исемендәге Орёл бронетанк училищеһын тамамлай, лейтенант хәрби дәрәжәһе бирелә. Училищены тамамлағандан һуң, яҡшы уҡыуы арҡаһында хеҙмәт урынын һайлау хоҡуғына эйә булғанлыҡтан, ул, үҙе әйтмешләй, «ситтән тороп яратҡан» Ленинградты һайлай. Ленинград хәрби округында 2-се танк бригадаһының 3-сө айырым танк батальоны командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

1937 йылдың октябренән 1938 йылға тиклем Командование составын камиллаштырыу курстарында уҡыған&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;, унан һуң 70-се уҡсылар дивизияһының 210-сы уҡсылар полкында хәрби тәьминәт командиры ярҙамсыһы (23.04.1938), 6-сы айырым танк бригадаһында взвод командиры (31.07.1938) һәм артабан танк ротаһы командиры (16.11.1938) булып хеҙмәт иткән. Совет-фин һуғышы башланырҙан биш көн алда, 1939 йылдың 25 ноябрендә, Карел муйынында 1-се еңел танк бригадаһының танк ротаһы командиры итеп тәғәйенләнгән&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

=== Карел муйынында ===
1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет-фин һуғышы]]нда ҡатнашҡан. Сиктән алып [[Выборг]]ҡа тиклем үткән, өс тапҡыр янған. «Ҡыҙыл Йондоҙ» журналисы Аркадий Фёдорович Пинчук шулай уҡ [[Маннергейм һыҙығын өҙөү|Маннергейм линияһы]]н өҙгән өсөн Колобановҡа [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелеүе тураһында мәғлүмәт баҫтырған (1940 йылдың март башында [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|Алтын Йондоҙ]] һәм [[Ленин ордены]] алған&lt;ref name=&quot;NarG&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref name=&quot;Пинчук&quot;/&gt;), бынан тыш, уға сираттан тыш капитан дәрәжәһе бирелгән&lt;ref name=&quot;NarG&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}&lt;/ref&gt;, ләкин 1940 йылдың 12 мартында Мәскәү тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң уның ҡул аҫтында хеҙмәт иткәндәрҙең фин хәрбиҙәре менән туғанлашыуы арҡаһында исемдән дә, награданан да мәхрүм ителгән&lt;ref name=&quot;NarG&quot; /&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, З. Г. Колобановҡа Герой исеме бирелеүен раҫлаған мәғлүмәттәр юҡ: 1940 йылдың марты башына тиклем Совет-фин һуғышы өсөн Советтар Союзы Геройы исемен биреү тураһында алты указ сыҡҡан — 15.01.1940, 19.01.1940, 26.01.1940, 3.02.1940, 5.02.1940 һәм 7.02.1940 (был указдарҙың һәр береһе СССР Юғары Советы Ведомостарында, ә икенсе көнөнә «Известия», [[Правда (гәзит)|«Правда»]] һәм «Ҡыҙыл Йондоҙ» гәзиттәрендә баҫылған), һәм уларҙың береһендә лә З. Г. Колобанов телгә алынмаған, шуның арҡаһында А. Пинчуктың мәғлүмәте раҫланмаған тип һанала{{ref+|Кроме Пинчука о лишении Колобанова звания Героя и других наград отмечает в своих воспоминаниях Владимир Мельников&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=qe51qqPnyq0C&amp;pg=PA33 Воспоминания Владимира Мельникова] // Ленинградский фронт: Сборник / Под ред. Л. Я. Лурьев, Л. И. Малярова. — СПб.: БХВ-Петербург, 2012. — С. 33. — 272 с. — (Окно в историю). — ISBN 978-5-9775-0749-3.&lt;/ref&gt;.|сн}}. Шәхси эшендә 1940 йылда Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнеүе тураһында яҙыу бар.

=== Ике һуғыш араһындағы йылдарҙа ===
1940 йылдың [[17 март]]ында танк резервы 52-се рота командирының (1-се еңел танк бригадаһы) хәрби частар буйынса ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә, биш көндән һуң [[Киев хәрби округы]]на (Украина ССР-ы, Староконстантинов ҡалаһы) күсерелә&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

1940 йылдың [[6 сентябрь|6 сентябренд]]ә [[өлкән лейтенант]] хәрби дәрәжәһе бирелә&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;. 90-сы танк полкы ротаһы командиры урынбаҫары, [[14-се еңел танк бригадаһы]]ның 36-сы айырым уҡыу танк батальоны рота командиры, 97-се танк полкы батальонының өлкән адъютанты (штаб начальнигы) булып хеҙмәт итә, ә [[1941 йыл]]дың [[9 май]]ында 49-сы танк дивизияһының 97-се танк полкы ауыр танктар батальоны ротаһы командиры итеп тәғәйенләнә (хеҙмәте тураһында иҫкә алғанда (түбәнерәк), рота ауыр танктарҙы алып өлгөрмәгәнлектән, Колобанов 24-се механикалаштырған корпуста танк ротаһы менән етәкселек итеүе тураһында әйтмәй)&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

== Һылтанмалар ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}</text>
      <sha1>bbcazunmlwm1geveu0mpn2r9su05t0y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303237</id>
      <parentid>1303236</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T06:11:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1303237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20735" sha1="nw431tp7bzdw4bu5owzlodzhh542hga" xml:space="preserve">{{бутамаҫҡа|Коновалов, Семён Васильевич|лейтенант Семён Васильевич Коновалов|, 1942 йылдың 13 июлендә [[Ростовская область|Ростов өлкәһе]] [[Тарасовский район|Тарасовский районы]] [[Нижнемитякин (Тарасовский район)|Нижнемитякин]] утары янында [[КВ-1]] танкыһы экипажы менән дошмандың 16 танкын, 2 бронеавтомобилен, 8 автомашинаһы һәм пехотаһын тар-мар иткән башҡа танкист}}
{{Хәрби эшмәкәр
| имя = Зиновий Григорьевич Колобанов
| дата рождения = 7.01.1911 (25.12.1910)
| дата смерти = 08.08.1994
| место рождения = [[Арефин (Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Муром өйәҙе]], {{МестоРождения|Владимирская губерния|во Владимир губернаһы}}, [[Рәсәй империяһы]]
| место смерти = {{МестоСмерти|Минск}}, [[Беларусь]]
| изображение = Зиновий Григорьевич Колобанов.jpg
| ширина = 200px
| описание изображения = 
| прозвище = 
| принадлежность = {{USSR}}
| годы службы = 1932—1958
| звание = {{СССР, Подполковник}}
| род войск = [[танк ғәскәрҙәре]]
| командовал = 
| часть =
* [[2-я танковая бригада (СССР)|2-се танк бригадаһы]]
* [[70-я стрелковая дивизия (1-го формирования)|70-се уҡсылар дивизияһы]]
* [[20-я тяжёлая танковая бригада|6-сы айырым ауыр танк бригадаһы]]
* [[1-се еңел танк бригадаһы]]
* [[97-я танковая дивизия (СССР)|97-се танк дивизияһы]]
* [[14-се еңел танк бригадаһы]]
* [[49-я танковая дивизия (СССР)|49-сы танк дивизияһы]]
* [[1-я танковая дивизия (1-го формирования)|1-се танк дивизияһы]]
* [[12-се механикалаштырылған дивизия]]
* [[9-я танковая дивизия (формирования 1945 года)|9-сы танк дивизияһы]]
* [[7-се гвардия танк дивизияһы]]
* [[12-се механикалаштырылған дивизия]]
* [[50-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы]]
| сражения = 
* [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)]]
* [[Бөйөк Ватан һуғышы]]
** [[Ленинград оборона операцияһы]]
| награды = {{ряд
|{{Орден Красного Знамени}}
|{{Орден Красного Знамени}}
|{{Орден Отечественной войны 1-й степени}}
|{{Орден Красной Звезды}}
}}{{ряд
|{{Медаль «За боевые заслуги»}}
|{{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}}
|{{Медаль За оборону Ленинграда}}
|{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
}}{{ряд
|{{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
|[[Файл:Order_of_Glory_Ribbon_Bar.png|40px|link=Знак «25 лет победы в Великой Отечественной войне»]]
|{{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
|{{Медаль Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
}}{{ряд
|{{Медаль Ветеран Вооружённых Сил СССР}}
|{{Медаль 30 лет Советской Армии и Флота}}
|{{Медаль 40 лет Вооружённых Сил СССР}}
|{{Медаль 50 лет Вооружённых Сил СССР}}
}}{{ряд
|{{Медаль 60 лет Вооружённых Сил СССР}}
|{{Медаль 70 лет Вооружённых Сил СССР}}
}}                                                                                                                                                                                                                                                        
| связи = 
| в отставке = запастағы [[подполковник]], Техник контроль бүлеге (ОТК) мастеры, ОТК контролёры
}}
'''Зино́вий Григо́рьевич Колоба́нов''' ({{СС2|7|января|1911|25|декабря|1910}}&lt;ref name=&quot;Могила Колобанова&quot; group=&quot;сн&quot;&gt;Официальная дата рождения по паспорту, приведённая в учётно-послужной карте, хранящейся в [[ЦАМО РФ]] — иҫке стиль буйынса 1912 йылдың 25 декабре йәки яңы стиль буйынса 1913 йылдың 07 ғинуары. З. Г. Колобановтың автобиошграфияһында һәм [[Минск]]тағы Чижов зыяратында З. Г. Колобанов һәйкәлендә ысын тыуған көнө күрһәтелгән — 1910. См. {{cite web
 | url         = s55.radikal.ru/i148/0909/ee/cc6a8f9e2fd9.jpg
 | title       = фото могилы З.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Колобанова
 | archiveurl  = https://www.webcitation.org/653GNq09G
 | archivedate = 2012-01-29
}}&lt;/ref&gt;, [[Арефин (Вачский район Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Владимир губернаһы]] — [[8 август]] [[1994]] йыл, [[Минск]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы танкист-ас, өлкән лейтенант, ауыр танк ротаһы командиры, һуғыштан һуңғы осорҙа — подполковник.

Архив документтарға һәм һуғыш ваҡытында баҫылған мәғлүмәттәргә ярашлы [[1941 йыл]]дың [[20 август|авгусында]]&lt;ref name=&quot;награднойЛист&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Усов&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Родников&quot;&gt;Наградной лист Н. Ф. Родникова (1919 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Кисельков&quot;&gt;Наградной лист П. И. Киселькова (1912 года рождения) с представлением к ордену Ленина. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Никифоров&quot;&gt;Наградной лист Н. И. Никифорова (1914 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Шпиллер&quot;&gt;[[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 1.jpg|Наградной лист Шпиллера И. Б. (1907 года рождения) с представлением к ордену Ленина 26 октября 1941. ОБД «Подвиг Народа»]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Кулик1942&quot;&gt;{{статья|автор=Кулик|заглавие=В авангарде героических защитников Ленинграда|издание=Звезда, № 1—2|место={{Л}}|год=1942}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Тихонов1943&quot;&gt;{{книга|автор=Тихонов Н.|заглавие=Героическая защита Ленинграда|место={{Л}}|год=1943}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Крюковских1992&quot;&gt;{{книга|автор=Крюковских А. П.|часть=Сражение за Красногвардейск|заглавие=Цитадель под Ленинградом|ответственный=Составитель И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1992|страница=30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Базуев2011&quot;&gt;{{статья|автор=Базуев Д.|заглавие=Ленинградская Прохоровка|ссылка=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles|издание=Санкт-Петербургские ведомости|год=|номер=81-с от 06.05.2011|archivedate=2011-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111211162017/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles}}&lt;/ref&gt;; һуғыштан һуңғы хаталы баҫмаларға ярашлы — [[1941 йыл]]дың [[19 август|авгусында]]&lt;ref name=&quot;Ротмистров&quot;&gt;{{книга|автор=Ротмистров П.А.|заглавие=Танки на войне|место=М.|издательство=ДОСААФ|год=1975|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Дударенко&quot;&gt;{{статья|заглавие=Воронов В. М. Защищая город Ленина // Танкисты в боях за Родину. Героические были / под ред. Дударенко|издание= М.: ДОСААФ, 1965. — 163 с.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Скворцов8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt;) [[Кингисеппско-Лужская оборонительная операция|Кингисепп-Луга оборона операцияһында]] [[Войсковицы]]-[[Гатчина|Красногвардейск]] (хәҙер Гатчино) стратегик транспорт үҙәге районындағы бер һуғышта уның [[КВ-1]] [[танк]]ы экипажы засаданан дошмандың колонналағы 22 танкыһын юҡ итә; Колобановтың биш КВ-1 ауыр танкынан торған ярым ротаһы, Ленинград ополчениеһы менән берлектә, шул көндө шул районда 1941 йылдың 20 авгусында Ленинградҡа һөжүмде туҡтатыу һәм Луга совет ғәскәрҙәре төркөмөн ҡамау кәрәклеге арҡаһында позицияларын алмаштырған 1-се, 6-сы һәм 8-се танк дивизияларының 43 немец бронетехникаһын юҡ итә.

Бер алышта 22 танкыны юҡ итеү — бер экипаж өсөн абсолют донъя рекорды. Шул уҡ ваҡыттаа Колобановтың танкыһы ла, экипажы ла иҫән-һау ҡала&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2021/08/20/rekord-kolobanova-ekipazh-kv-1-podbil-22-vrazheskih-tanka-80-let-nazad.html?ysclid=mt9pduy44416856192&amp;utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.ru%2F ]&lt;/ref&gt;.


== Биографияһы ==

=== Сығышы ===
1910 йылдың 25 декабрендә&lt;ref name=&quot;Могила Колобанова&quot; group=&quot;сн&quot;/&gt; [[Владимир губернаһы]] (хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе]], Вача районы) Муром өйәҙенең Арефин ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;карта&quot;&gt;Учётно-послужная карта З. Г. Колобанова, хранящаяся в [[ЦАМО РФ]].&lt;/ref&gt;. Ун йәшендә Граждандар һуғышында атаһы һәләк була. Әсәһе өс балаһын яңғыҙ тәрбиәләй. Балалар үҫкәс, ғаилә даими йәшәр өсөн Оло Загарино ауылына күсә. Был ауылда ун туғыз йәшлек Зиновий колхоз ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Арефино.инфо&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.arefino.info/publ/1-1-0-10|title=Колобанов Зиновий Григорьевич|last=Сорокин|first=Александр.|date=2009-04-25|work=Первый Арефинский сайт — Арефино.инфо|accessdate=2009-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/653GOLjzo|archivedate=2012-01-29}}&lt;/ref&gt;.

Урта мәктәптең һигеҙ класын тамамлағандан һуң [[Нижегородский государственный технический университет|Горький индустриаль техникумында]] уҡый&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

[[1933 йыл]]дың [[16 феврале]] техникумдың өсөнсө курсынан [[РККА|Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафтарына саҡырыла. 1-се формирование 70-се уҡсылар дивизияһы 49-сы уҡсылар полкы янындағы полк мәктәбе курсанты. [[1936 йыл]]дың майында М. В. Фрунзе исемендәге Орёл бронетанк училищеһын тамамлай, лейтенант хәрби дәрәжәһе бирелә. Училищены тамамлағандан һуң, яҡшы уҡыуы арҡаһында хеҙмәт урынын һайлау хоҡуғына эйә булғанлыҡтан, ул, үҙе әйтмешләй, «ситтән тороп яратҡан» Ленинградты һайлай. Ленинград хәрби округында 2-се танк бригадаһының 3-сө айырым танк батальоны командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

1937 йылдың октябренән 1938 йылға тиклем Командование составын камиллаштырыу курстарында уҡыған&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;, унан һуң 70-се уҡсылар дивизияһының 210-сы уҡсылар полкында хәрби тәьминәт командиры ярҙамсыһы (23.04.1938), 6-сы айырым танк бригадаһында взвод командиры (31.07.1938) һәм артабан танк ротаһы командиры (16.11.1938) булып хеҙмәт иткән. Совет-фин һуғышы башланырҙан биш көн алда, 1939 йылдың 25 ноябрендә, Карел муйынында 1-се еңел танк бригадаһының танк ротаһы командиры итеп тәғәйенләнгән&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

=== Карел муйынында ===
1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет-фин һуғышы]]нда ҡатнашҡан. Сиктән алып [[Выборг]]ҡа тиклем үткән, өс тапҡыр янған. «Ҡыҙыл Йондоҙ» журналисы Аркадий Фёдорович Пинчук шулай уҡ [[Маннергейм һыҙығын өҙөү|Маннергейм линияһы]]н өҙгән өсөн Колобановҡа [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелеүе тураһында мәғлүмәт баҫтырған (1940 йылдың март башында [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|Алтын Йондоҙ]] һәм [[Ленин ордены]] алған&lt;ref name=&quot;NarG&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref name=&quot;Пинчук&quot;/&gt;), бынан тыш, уға сираттан тыш капитан дәрәжәһе бирелгән&lt;ref name=&quot;NarG&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}&lt;/ref&gt;, ләкин 1940 йылдың 12 мартында Мәскәү тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң уның ҡул аҫтында хеҙмәт иткәндәрҙең фин хәрбиҙәре менән туғанлашыуы арҡаһында исемдән дә, награданан да мәхрүм ителгән&lt;ref name=&quot;NarG&quot; /&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, З. Г. Колобановҡа Герой исеме бирелеүен раҫлаған мәғлүмәттәр юҡ: 1940 йылдың марты башына тиклем Совет-фин һуғышы өсөн Советтар Союзы Геройы исемен биреү тураһында алты указ сыҡҡан — 15.01.1940, 19.01.1940, 26.01.1940, 3.02.1940, 5.02.1940 һәм 7.02.1940 (был указдарҙың һәр береһе СССР Юғары Советы Ведомостарында, ә икенсе көнөнә «Известия», [[Правда (гәзит)|«Правда»]] һәм «Ҡыҙыл Йондоҙ» гәзиттәрендә баҫылған), һәм уларҙың береһендә лә З. Г. Колобанов телгә алынмаған, шуның арҡаһында А. Пинчуктың мәғлүмәте раҫланмаған тип һанала{{ref+|Кроме Пинчука о лишении Колобанова звания Героя и других наград отмечает в своих воспоминаниях Владимир Мельников&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=qe51qqPnyq0C&amp;pg=PA33 Воспоминания Владимира Мельникова] // Ленинградский фронт: Сборник / Под ред. Л. Я. Лурьев, Л. И. Малярова. — СПб.: БХВ-Петербург, 2012. — С. 33. — 272 с. — (Окно в историю). — ISBN 978-5-9775-0749-3.&lt;/ref&gt;.|сн}}. Шәхси эшендә 1940 йылда Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнеүе тураһында яҙыу бар.

=== Ике һуғыш араһындағы йылдарҙа ===
1940 йылдың [[17 март]]ында танк резервы 52-се рота командирының (1-се еңел танк бригадаһы) хәрби частар буйынса ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә, биш көндән һуң [[Киев хәрби округы]]на (Украина ССР-ы, Староконстантинов ҡалаһы) күсерелә&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

1940 йылдың [[6 сентябрь|6 сентябренд]]ә [[өлкән лейтенант]] хәрби дәрәжәһе бирелә&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;. 90-сы танк полкы ротаһы командиры урынбаҫары, [[14-се еңел танк бригадаһы]]ның 36-сы айырым уҡыу танк батальоны рота командиры, 97-се танк полкы батальонының өлкән адъютанты (штаб начальнигы) булып хеҙмәт итә, ә [[1941 йыл]]дың [[9 май]]ында 49-сы танк дивизияһының 97-се танк полкы ауыр танктар батальоны ротаһы командиры итеп тәғәйенләнә (хеҙмәте тураһында иҫкә алғанда (түбәнерәк), рота ауыр танктарҙы алып өлгөрмәгәнлектән, Колобанов 24-се механикалаштырған корпуста танк ротаһы менән етәкселек итеүе тураһында әйтмәй)&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

== Һылтанмалар ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}</text>
      <sha1>nw431tp7bzdw4bu5owzlodzhh542hga</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303238</id>
      <parentid>1303237</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T06:12:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1303238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20856" sha1="mrofsun5px2z7c8z6geppnxww0uesqc" xml:space="preserve">{{бутамаҫҡа|Коновалов, Семён Васильевич|лейтенант Семён Васильевич Коновалов|, 1942 йылдың 13 июлендә [[Ростовская область|Ростов өлкәһе]] [[Тарасовский район|Тарасовский районы]] [[Нижнемитякин (Тарасовский район)|Нижнемитякин]] утары янында [[КВ-1]] танкыһы экипажы менән дошмандың 16 танкын, 2 бронеавтомобилен, 8 автомашинаһы һәм пехотаһын тар-мар иткән башҡа танкист}}
{{Хәрби эшмәкәр
| имя = Зиновий Григорьевич Колобанов
| дата рождения = 7.01.1911 (25.12.1910)
| дата смерти = 08.08.1994
| место рождения = [[Арефин (Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Муром өйәҙе]], {{МестоРождения|Владимирская губерния|во Владимир губернаһы}}, [[Рәсәй империяһы]]
| место смерти = {{МестоСмерти|Минск}}, [[Беларусь]]
| изображение = Зиновий Григорьевич Колобанов.jpg
| ширина = 200px
| описание изображения = 
| прозвище = 
| принадлежность = {{USSR}}
| годы службы = 1932—1958
| звание = {{СССР, Подполковник}}
| род войск = [[танк ғәскәрҙәре]]
| командовал = 
| часть =
* [[2-я танковая бригада (СССР)|2-се танк бригадаһы]]
* [[70-я стрелковая дивизия (1-го формирования)|70-се уҡсылар дивизияһы]]
* [[20-я тяжёлая танковая бригада|6-сы айырым ауыр танк бригадаһы]]
* [[1-се еңел танк бригадаһы]]
* [[97-я танковая дивизия (СССР)|97-се танк дивизияһы]]
* [[14-се еңел танк бригадаһы]]
* [[49-я танковая дивизия (СССР)|49-сы танк дивизияһы]]
* [[1-я танковая дивизия (1-го формирования)|1-се танк дивизияһы]]
* [[12-се механикалаштырылған дивизия]]
* [[9-я танковая дивизия (формирования 1945 года)|9-сы танк дивизияһы]]
* [[7-се гвардия танк дивизияһы]]
* [[12-се механикалаштырылған дивизия]]
* [[50-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы]]
| сражения = 
* [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)]]
* [[Бөйөк Ватан һуғышы]]
** [[Ленинград оборона операцияһы]]
| награды = {{ряд
|{{Орден Красного Знамени}}
|{{Орден Красного Знамени}}
|{{Орден Отечественной войны 1-й степени}}
|{{Орден Красной Звезды}}
}}{{ряд
|{{Медаль «За боевые заслуги»}}
|{{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}}
|{{Медаль За оборону Ленинграда}}
|{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
}}{{ряд
|{{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
|[[Файл:Order_of_Glory_Ribbon_Bar.png|40px|link=Знак «25 лет победы в Великой Отечественной войне»]]
|{{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
|{{Медаль Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
}}{{ряд
|{{Медаль Ветеран Вооружённых Сил СССР}}
|{{Медаль 30 лет Советской Армии и Флота}}
|{{Медаль 40 лет Вооружённых Сил СССР}}
|{{Медаль 50 лет Вооружённых Сил СССР}}
}}{{ряд
|{{Медаль 60 лет Вооружённых Сил СССР}}
|{{Медаль 70 лет Вооружённых Сил СССР}}
}}                                                                                                                                                                                                                                                        
| связи = 
| в отставке = запастағы [[подполковник]], Техник контроль бүлеге (ОТК) мастеры, ОТК контролёры
}}
'''Зино́вий Григо́рьевич Колоба́нов''' ({{СС2|7|января|1911|25|декабря|1910}}&lt;ref name=&quot;Могила Колобанова&quot; group=&quot;сн&quot;&gt;Официальная дата рождения по паспорту, приведённая в учётно-послужной карте, хранящейся в [[ЦАМО РФ]] — иҫке стиль буйынса 1912 йылдың 25 декабре йәки яңы стиль буйынса 1913 йылдың 07 ғинуары. З. Г. Колобановтың автобиошграфияһында һәм [[Минск]]тағы Чижов зыяратында З. Г. Колобанов һәйкәлендә ысын тыуған көнө күрһәтелгән — 1910. См. {{cite web
 | url         = s55.radikal.ru/i148/0909/ee/cc6a8f9e2fd9.jpg
 | title       = фото могилы З.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Колобанова
 | archiveurl  = https://www.webcitation.org/653GNq09G
 | archivedate = 2012-01-29
}}&lt;/ref&gt;, [[Арефин (Вачский район Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Владимир губернаһы]] — [[8 август]] [[1994]] йыл, [[Минск]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы танкист-ас, өлкән лейтенант, ауыр танк ротаһы командиры, һуғыштан һуңғы осорҙа — подполковник.

Архив документтарға һәм һуғыш ваҡытында баҫылған мәғлүмәттәргә ярашлы [[1941 йыл]]дың [[20 август|авгусында]]&lt;ref name=&quot;награднойЛист&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Усов&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Родников&quot;&gt;Наградной лист Н. Ф. Родникова (1919 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Кисельков&quot;&gt;Наградной лист П. И. Киселькова (1912 года рождения) с представлением к ордену Ленина. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Никифоров&quot;&gt;Наградной лист Н. И. Никифорова (1914 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Шпиллер&quot;&gt;[[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 1.jpg|Наградной лист Шпиллера И. Б. (1907 года рождения) с представлением к ордену Ленина 26 октября 1941. ОБД «Подвиг Народа»]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Кулик1942&quot;&gt;{{статья|автор=Кулик|заглавие=В авангарде героических защитников Ленинграда|издание=Звезда, № 1—2|место={{Л}}|год=1942}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Тихонов1943&quot;&gt;{{книга|автор=Тихонов Н.|заглавие=Героическая защита Ленинграда|место={{Л}}|год=1943}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Крюковских1992&quot;&gt;{{книга|автор=Крюковских А. П.|часть=Сражение за Красногвардейск|заглавие=Цитадель под Ленинградом|ответственный=Составитель И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1992|страница=30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Базуев2011&quot;&gt;{{статья|автор=Базуев Д.|заглавие=Ленинградская Прохоровка|ссылка=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles|издание=Санкт-Петербургские ведомости|год=|номер=81-с от 06.05.2011|archivedate=2011-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111211162017/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles}}&lt;/ref&gt;; һуғыштан һуңғы хаталы баҫмаларға ярашлы — [[1941 йыл]]дың [[19 август|авгусында]]&lt;ref name=&quot;Ротмистров&quot;&gt;{{книга|автор=Ротмистров П.А.|заглавие=Танки на войне|место=М.|издательство=ДОСААФ|год=1975|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Дударенко&quot;&gt;{{статья|заглавие=Воронов В. М. Защищая город Ленина // Танкисты в боях за Родину. Героические были / под ред. Дударенко|издание= М.: ДОСААФ, 1965. — 163 с.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Скворцов8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt;) [[Кингисеппско-Лужская оборонительная операция|Кингисепп-Луга оборона операцияһында]] [[Войсковицы]]-[[Гатчина|Красногвардейск]] (хәҙер Гатчино) стратегик транспорт үҙәге районындағы бер һуғышта уның [[КВ-1]] [[танк]]ы экипажы засаданан дошмандың колонналағы 22 танкыһын юҡ итә; Колобановтың биш КВ-1 ауыр танкынан торған ярым ротаһы, Ленинград ополчениеһы менән берлектә, шул көндө шул районда 1941 йылдың 20 авгусында Ленинградҡа һөжүмде туҡтатыу һәм Луга совет ғәскәрҙәре төркөмөн ҡамау кәрәклеге арҡаһында позицияларын алмаштырған 1-се, 6-сы һәм 8-се танк дивизияларының 43 немец бронетехникаһын юҡ итә.

Бер алышта 22 танкыны юҡ итеү — бер экипаж өсөн абсолют донъя рекорды. Шул уҡ ваҡыттаа Колобановтың танкыһы ла, экипажы ла иҫән-һау ҡала&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2021/08/20/rekord-kolobanova-ekipazh-kv-1-podbil-22-vrazheskih-tanka-80-let-nazad.html?ysclid=mt9pduy44416856192&amp;utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.ru%2F Рекорд Колобанова: экипаж КВ-1 подбил 22 вражеских танка 80 лет назад]&lt;/ref&gt;.


== Биографияһы ==

=== Сығышы ===
1910 йылдың 25 декабрендә&lt;ref name=&quot;Могила Колобанова&quot; group=&quot;сн&quot;/&gt; [[Владимир губернаһы]] (хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе]], Вача районы) Муром өйәҙенең Арефин ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;карта&quot;&gt;Учётно-послужная карта З. Г. Колобанова, хранящаяся в [[ЦАМО РФ]].&lt;/ref&gt;. Ун йәшендә Граждандар һуғышында атаһы һәләк була. Әсәһе өс балаһын яңғыҙ тәрбиәләй. Балалар үҫкәс, ғаилә даими йәшәр өсөн Оло Загарино ауылына күсә. Был ауылда ун туғыз йәшлек Зиновий колхоз ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Арефино.инфо&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.arefino.info/publ/1-1-0-10|title=Колобанов Зиновий Григорьевич|last=Сорокин|first=Александр.|date=2009-04-25|work=Первый Арефинский сайт — Арефино.инфо|accessdate=2009-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/653GOLjzo|archivedate=2012-01-29}}&lt;/ref&gt;.

Урта мәктәптең һигеҙ класын тамамлағандан һуң [[Нижегородский государственный технический университет|Горький индустриаль техникумында]] уҡый&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

[[1933 йыл]]дың [[16 феврале]] техникумдың өсөнсө курсынан [[РККА|Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафтарына саҡырыла. 1-се формирование 70-се уҡсылар дивизияһы 49-сы уҡсылар полкы янындағы полк мәктәбе курсанты. [[1936 йыл]]дың майында М. В. Фрунзе исемендәге Орёл бронетанк училищеһын тамамлай, лейтенант хәрби дәрәжәһе бирелә. Училищены тамамлағандан һуң, яҡшы уҡыуы арҡаһында хеҙмәт урынын һайлау хоҡуғына эйә булғанлыҡтан, ул, үҙе әйтмешләй, «ситтән тороп яратҡан» Ленинградты һайлай. Ленинград хәрби округында 2-се танк бригадаһының 3-сө айырым танк батальоны командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

1937 йылдың октябренән 1938 йылға тиклем Командование составын камиллаштырыу курстарында уҡыған&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;, унан һуң 70-се уҡсылар дивизияһының 210-сы уҡсылар полкында хәрби тәьминәт командиры ярҙамсыһы (23.04.1938), 6-сы айырым танк бригадаһында взвод командиры (31.07.1938) һәм артабан танк ротаһы командиры (16.11.1938) булып хеҙмәт иткән. Совет-фин һуғышы башланырҙан биш көн алда, 1939 йылдың 25 ноябрендә, Карел муйынында 1-се еңел танк бригадаһының танк ротаһы командиры итеп тәғәйенләнгән&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

=== Карел муйынында ===
1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет-фин һуғышы]]нда ҡатнашҡан. Сиктән алып [[Выборг]]ҡа тиклем үткән, өс тапҡыр янған. «Ҡыҙыл Йондоҙ» журналисы Аркадий Фёдорович Пинчук шулай уҡ [[Маннергейм һыҙығын өҙөү|Маннергейм линияһы]]н өҙгән өсөн Колобановҡа [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелеүе тураһында мәғлүмәт баҫтырған (1940 йылдың март башында [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|Алтын Йондоҙ]] һәм [[Ленин ордены]] алған&lt;ref name=&quot;NarG&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref name=&quot;Пинчук&quot;/&gt;), бынан тыш, уға сираттан тыш капитан дәрәжәһе бирелгән&lt;ref name=&quot;NarG&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}&lt;/ref&gt;, ләкин 1940 йылдың 12 мартында Мәскәү тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң уның ҡул аҫтында хеҙмәт иткәндәрҙең фин хәрбиҙәре менән туғанлашыуы арҡаһында исемдән дә, награданан да мәхрүм ителгән&lt;ref name=&quot;NarG&quot; /&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, З. Г. Колобановҡа Герой исеме бирелеүен раҫлаған мәғлүмәттәр юҡ: 1940 йылдың марты башына тиклем Совет-фин һуғышы өсөн Советтар Союзы Геройы исемен биреү тураһында алты указ сыҡҡан — 15.01.1940, 19.01.1940, 26.01.1940, 3.02.1940, 5.02.1940 һәм 7.02.1940 (был указдарҙың һәр береһе СССР Юғары Советы Ведомостарында, ә икенсе көнөнә «Известия», [[Правда (гәзит)|«Правда»]] һәм «Ҡыҙыл Йондоҙ» гәзиттәрендә баҫылған), һәм уларҙың береһендә лә З. Г. Колобанов телгә алынмаған, шуның арҡаһында А. Пинчуктың мәғлүмәте раҫланмаған тип һанала{{ref+|Кроме Пинчука о лишении Колобанова звания Героя и других наград отмечает в своих воспоминаниях Владимир Мельников&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=qe51qqPnyq0C&amp;pg=PA33 Воспоминания Владимира Мельникова] // Ленинградский фронт: Сборник / Под ред. Л. Я. Лурьев, Л. И. Малярова. — СПб.: БХВ-Петербург, 2012. — С. 33. — 272 с. — (Окно в историю). — ISBN 978-5-9775-0749-3.&lt;/ref&gt;.|сн}}. Шәхси эшендә 1940 йылда Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнеүе тураһында яҙыу бар.

=== Ике һуғыш араһындағы йылдарҙа ===
1940 йылдың [[17 март]]ында танк резервы 52-се рота командирының (1-се еңел танк бригадаһы) хәрби частар буйынса ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә, биш көндән һуң [[Киев хәрби округы]]на (Украина ССР-ы, Староконстантинов ҡалаһы) күсерелә&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

1940 йылдың [[6 сентябрь|6 сентябренд]]ә [[өлкән лейтенант]] хәрби дәрәжәһе бирелә&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;. 90-сы танк полкы ротаһы командиры урынбаҫары, [[14-се еңел танк бригадаһы]]ның 36-сы айырым уҡыу танк батальоны рота командиры, 97-се танк полкы батальонының өлкән адъютанты (штаб начальнигы) булып хеҙмәт итә, ә [[1941 йыл]]дың [[9 май]]ында 49-сы танк дивизияһының 97-се танк полкы ауыр танктар батальоны ротаһы командиры итеп тәғәйенләнә (хеҙмәте тураһында иҫкә алғанда (түбәнерәк), рота ауыр танктарҙы алып өлгөрмәгәнлектән, Колобанов 24-се механикалаштырған корпуста танк ротаһы менән етәкселек итеүе тураһында әйтмәй)&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

== Һылтанмалар ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}</text>
      <sha1>mrofsun5px2z7c8z6geppnxww0uesqc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-08-26</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201426</id>
    <revision>
      <id>1303222</id>
      <timestamp>2026-08-25T17:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: The Burning of the USS Missouri in Gibraltar.jpg</comment>
      <origin>1303222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="b1cw50489ez8zho3wj5vi6vbd1bkuv9" xml:space="preserve">The Burning of the USS Missouri in Gibraltar.jpg</text>
      <sha1>b1cw50489ez8zho3wj5vi6vbd1bkuv9</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>