Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 4382 1303267 1231265 2026-08-26T20:25:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303267 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте''' — [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостан]] состав өлөшө булған дәүләттәрҙә [[башҡорттар]]ҙың хәрби йөкләмәләре. == Тарихы == XVI быуатҡа тиклем [[башҡорттар]]ҙың хәрби хеҙмәте Башҡортостан ингән илдәр менән бәйле була. X быуаттың 1-се яртыһында (башҡа сығанаҡтар буйынса, IX быуаттың) башҡорт ҡәбиләләренең башлығы Башғирд ике мең һыбайлылар менән [[Хазар ҡағанаты]] армияһында ([[Ҡыймаҡ ҡағанлығы]] сигендә) хеҙмәт иткән. XIII быуатта башҡорт отрядтары [[Монгол империяһы|монгол]] армияһын тулыландыралар, XIII—XVII быуаттарҙа — [[Алтын Урҙа]], [[Нуғай Урҙаһы]], [[Ҡазан ханлығы|Ҡаҙан]], [[Себер ханлығы|Себер]] һәм [[Ҡасим ханлығы|Ҡасим ханлыҡтары]] ғәскәрҙәре составына инәләр<ref name="Военная история">Военная история башкир: энциклопедия / гл. ред. А. З. Асфандияров — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2013. — 116-119 б. — ISBN 978-5-4466-0040-3.</ref>. XIII—XIV быуаттарҙа айырым башҡорт вәкилдәре [[Мысыр]]ҙа һәм [[Сүриә]]лә хеҙмәт итәләр. Башҡорт жалованный грамоталары, шәжәрәләр һәм башҡа сығанаҡтар буйынса, башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте [[Башҡортостан]]дың [[Рус дәүләте]] составына инеү шарттарының береһе була. Үҙ сиратында, рус дәүләте башҡорттарға ергә аҫабалыҡ, урындағы үҙидара хоҡуҡтарын гарантиялай. Килешеү буйынса башҡорттар [[йыйын]]дар, [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|ҡоролтай]]ҙар үткәрә, үҙ динен ([[Ислам]] динен)һаҡлап ҡала алған<ref name="Военная история" />. XVII быуаттан алып башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте юғарғы властар акттары (батша, император), дәүләт власының үҙәк органдары (Бояр думаһы, Сенат, Ҡаҙан һарайы Приказы, Хәрби коллегия, Хәрби министырлығы) менән яйлана. Урындарҙа хеҙмәтте туранан-тура ойоштороу менән башта — [[старшина]]лар, [[Тархан (титул)|тархан]]дар, [[батыр]]ҙар, XVII быуатта — обер-коменданттар, коменданттар, гарнизон начальниктары, старшиналар, [[яҫауыл]]дар, [[хорунжий]]ҙар, [[сотник]]тар (XIX быуатта шулай уҡ [[Башҡорт-мишәр ғәскәре]], кантон начальниктары, дистанция начальниктары, йорт һәм поход старшиналары), башҡорт полктары командирҙары ғәмәлгә ашыра. [[Файл:Gedenkstein Altmockritz.jpg|200px|thumb|«Халыҡтар һуғышы»ның 200 йыллығына бағышланған халыҡ-ара хәрби-тарихи фестивалдә [[Башҡорт яугирҙарына һәйкәл|башҡорт яугирҙарына ҡуйылған таҡтаташ]]. Германия, Дрезден]] Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте ''тышҡы'' (һуғыштарҙа һәм Башҡортостандан алыҫ сиктәрҙе һаҡлауҙа ҡатнашыу) һәм ''эске'' (линия-сик буйы, этап, ҡарауыл һәм [[Ҡазан]], [[Мәскәү]], [[Санкт-Петербург]], [[Түбәнге Новгород]], [[Ырымбур]] һәм башҡа ҡалаларҙа полиция хеҙмәте, йәрминкә үткәргән ваҡытта юлдарҙы һаҡлау һәм башҡалар) бүленә<ref name="Военная история" />. Хәрбиҙәрҙең ыйылыу урында башта ҡәлғәләр була, ә 1798 йылдан — кантон территорияһындағы тораҡ пункттар. Хеҙмәткә 20 — 50 йәштәге ир-егеттәр алына. Башҡорт яугиры үҙенең ҡоралы, кәрә-яраҡтары һәм 2 ат менән килергә тейш була. Походҡа сыҡҡан башҡорт командаһы (полкы) үҙ-үҙен аҙыҡ-тлек һәм фураж менән тәьмин итә, йыйылыу урынынан 100 саҡрым үткәс кенә, каҙна тәьминатына күсә. 1797 йылдан һәр яугирға йәйге осорҙағы хеҙмәте өсөн айына 1 һум бирелә (был сығымдарҙы ҡапламай). 1798—1865 йылдарҙа Ырымбур крайында кантон идара итеү системаһы ғәмәлдә була.1834 йылда милли [[Башҡорт-мишәр ғәскәре]] булдырыла. Ғәскәрҙә башлыса [[башҡорттар]] һәм [[мишәрҙәр]] хеҙмәт итә, 1835 йылдан шулай уҡ — [[бобылдәр]] һәм [[типтәрҙәр]]. 1847 йылда 30-йыллыҡ хәрби хеҙмәт срогы билдәләнә. Сит өлкәләргә ебәрелгән башҡорт командалары өсөн полиция хеҙмәте 3 йыл тәшкил итә, ошо срок тамамланғандан һуң уға алмашҡа башҡа команда килә. Һәр 100 хәрбигә бер поход старшинаһы, сотник йәки яҫауыл тәғәйенләнә. 1830—1850 йылдарҙа хәрбиҙәрҙең һаны ҡыҫҡартыла: 70%-тан 24 %-ҡа тиклем<ref name="Военная история" />. 1863 йылға ҡарата эш командаларында 9 кантон (бөтәһе 28) башҡорттары тора, ҡалғандар хеҙмәт урынына аҡсалата түләйҙәр. ==Рәсәй дәүләте алып барған һуғыштарҙа ҡатнашыу== {{төп мәҡәлә|Башҡорттарҙың рус әрмеһе походтарында ҡатнашыуы}} Рәсәй әрмеһе сафында башҡорттар урыҫ хөкүмәте алып барған бөтә һуғыштарҙа ла ҡатнашҡан: [[Файл:Basjkier beeld van Taratynov in Veessen.jpg|250px|right|thumb|1813 йылда [[Нидерланд]]ты француздарҙан азат иткән [[Башҡорт яугирҙары һәйкәле (Нидерланд)|башҡорт яугирҙарына бағышлап ҡуйылған һәйкәл]]. Нидерланд, Вейсен, 2018 йыл.]] [[Файл:Памятник башкирским полкам 1812 года. Город Сибай, республика Башкортостан.jpg|thumb|right|250px|[[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[Башҡорт полктары һәйкәле|башҡорт полктарына бағышланған һәйкәл]]. Башҡортостан Республикаһы, [[Сибай]] ҡалаһы, 2012 йыл.]] * [[Ливония һуғышы]] * [[Рус-ҡырым һуғыштары]] ([[1571]]—[[1572]]) * [[Польша һәм Швеция баҫып инеүенә ҡаршы һуғыш]] ([[1604]]—[[1610]]) * [[Рус-поляк һуғыштары (1609—1618)]] * [[Кузьма Минин һәм Дмитрий Пожарский ополчениеһы]] составында ([[1611]]—[[1612]]) * [[Ҡырым походы]] ([[1675]]—[[1676]]) * [[Аҙау походтары]] ([[1695]]—[[1696]]) * [[Төньяҡ һуғыш]] ([[1700]]—[[1721]]) * [[Рус-швед һуғышы (1741—1743)|Рус-швед һуғышы]] ([[1741]]—[[1743]]) * [[Ете йыллыҡ һуғыш]] ([[1756]]—[[1763]]) * [[Поляк походы]] ([[1771]]—[[1773]]) * [[Рус-швед һуғышы (1788—1790)|Рус-швед һуғышы]] ([[1788]]—[[1790]]) * [[Өсөнсө коалиция һуғышы]] ([[1805]]—[[1807]]) * [[Ватан һуғышы (1812)|Ватан һуғышы]] ([[1812]]—[[1814]]) * [[Рус армияһының сит илгә походтары (1813—1814)|Рус армияһының сит илгә походтары]] ([[1813]]—[[1814]]) * [[Рус-төрөк һуғыштары]] * [[Хиуа походы (1839—1840)|Хиуа походы]] ([[1839]]—[[1840]]) * [[Коканд походтары (1852, 1853)]] * [[Ҡырым һуғышы]] ([[1853]]—[[1856]]) * [[Рус-япон һуғышы]] ([[1904]]—[[1905]]) Батша хөкүмәтенә «тоғро» башҡорттар [[Башҡорт ихтилалы (1704—1711)|1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы]]н, [[1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары]]н, [[Башҡортостанда ихтилал (1834—1835)|1835 йылғы ихтилалды]] баҫтырыуҙа ҡатнаша, 1830—1831 йылдарҙағы поляк ихтилалы ҡатнашыусыларын конвоирлауҙа, [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]] барышында баш күтәреүсе формированиеларҙы ҡыйратыуҙа ҡатнаша. Башҡорт командалары Урал казактары (1805), Касли, Үрге һәм Түбәнге Ҡыштым (1829), Ҡатай-Ивановка, Усть-Ҡатай, Йүрүҙән-Ҡатай (1829) заводтары эшселәре, [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] крәҫтиәндәре (1843) сыуалыштарын һәм ҡаҙаҡ ихтилалдарын баҫтырыуға йәлеп ителә<ref name="Военная история" />. Йыл һайын [[Бөгөлмә]] йәрминкәһенә хәүефһеҙлекте тәьмин итеү өсөн 3-сө башҡорт кантоны хәрбиҙәре ебәрелә, Бөгөлмә трактында 220 башҡорттан торған посттар ойошторола. 1800—1840 йылдарҙа 1-се кантон башҡорттары [[Себер тракты]]нда даими рәүештә хеҙмәт итәләр. «Башҡорттар тураһында Положение»ға ярашлы 1863 йылдың 14 майында башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте бөтөрөлә, башҡорттар ирекле ауылдар сословиеһына күсерелә. 1865 йылда Башҡорт ғәскәре тарҡатыла. Ырымбур губернаһының Верхнеурал, Ырымбур һәм Силәбе өйәҙҙәре башҡорттары 1874 йылдан алып хеҙмәтте — Башҡорт эскадронында, 1875 йылдан — Башҡорт дивизионында, 1878—1882 йылдарҙа Башҡорт атлы полкында үтәләр. 1882 йылдан алып башҡорттар хеҙмәткә дөйөм хәрби йөкләмә нигеҙендә саҡырыла<ref name="Военная история" />. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡорттарҙың рус әрмеһе походтарында ҡатнашыуы]] * [[Рус армияһының сит илгә походтары (1813—1814)]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Военная история башкир: энциклопедия / гл. ред. А. З. Асфандияров — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2013. — 116-119 б. — ISBN 978-5-4466-0040-3. * ''[[Аҡманов Ирек Ғайса улы|Акманов И. Г.]]'' Башкирия в составе Российского государства в XVII — первой пол. XVIII в. Свердловск, 1991. * ''[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Асфандияров А. З.]]'' Кантонное управление в Башкирии (1798—1865 гг.) — Уфа, 2005. * ''[[Әсфәтуллин Салауат Ғәзим улы|Асфатуллин С.]]'' [http://www.history-illustrated.ru/article_2570.html?PHPSESSID=db46372172ff60886d34e76d89ab1a5e Башкиры в войнах Российской империи 1558—1798 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170713022318/http://www.history-illustrated.ru/article_2570.html |date=2017-07-13 }}// Исторический журнал. — 2008. — № 10. — С. 70—81. * {{книга |автор = |заглавие = Башкирское войско в Польском походе (1771—1773). Сборник документов. / Сост.: [[Гвоздикова Инга Михайловна|И. М. Гвоздикова]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], К. А. Мухамедьярова |ссылка = http://vk.com/doc704697_279329705?hash=a136e0177dd0ef3e1f&dl=7236148cac05a21d87 |ответственный = |место = Уфа |издательство = |год = 2009 |том = |страниц = 178 |страницы = |isbn = 978-5-91608-020-9 }} * {{книга |автор = Багаутдинов Р. О. |заглавие = Участие башкир в Белом движении (1917—1920) |ссылка = |ответственный = |место = Уфа |издательство = |год = 2009 |том = |страниц = |страницы = |isbn = }} * ''Бауман Р.'' Подвластные народы на военной службе в имперской России на примере башкир. М., 1987. * Вклад Башкирии в победу России в Отечественной войне 1812 года. Сборник документов и материалов. Отв. составитель Р. Н. Рахимов. — Уфа, 2012. * ''[[Ғүмәров Фәрит Хафиз улы|Гумеров Ф. Х.]]'' Законы Российской империи о башкирах, мишарях, тептярах и бобылях. Уфа, 1999. * ''[[Алтон Стюарт Доннелли|Алтон С. Доннелли]].'' Завоевание Башкирии Россией. Перевод с английского Л. Р. Бикбаевой. Уфа, 1995. * История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН. — Уфа: Гилем, 2011. — 476 с.: ил. — ISBN 978-5-02-037008-1. Т. III. — 2011. — ISBN 978-5-7501-1301-9 (т. 3) (в пер.) * {{книга | автор = | заглавие = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН | ссылка = | ответственный = | место = С.-Пб. | издательство = Наука | год = 2011 | том = IV | страниц = 400 | страницы = | isbn = 978-5-02-038276-3 | ref = }} * {{книга |автор = |заглавие = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН |ссылка = |ответственный = |место = Уфа |издательство = Гилем |год = 2010 |том = V |страниц = 468 |страницы = |isbn = }} * [[Баязит Бикбай]]. Ҡаһым түрә (драма). — Өфө, 1952. * {{книга |автор = [[Мортазин Муса Лот улы|Муртазин М. Л.]] |заглавие = Башкирия и башкирские войска в Гражданскую войну |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Инсан |год = 2007 |том = |страниц = 208 |страницы = |isbn = }} * {{книга |автор = Таймасов Р. С. |заглавие = Участие башкир в Гражданской войне. Книга первая: В лагере контрреволюции (1918 — февраль 1919) |ссылка = |ответственный = |место = Уфа |издательство = РИЦ БашГУ |год = 2009 |том = |страниц = 200 |страницы = |isbn = }} * {{книга | автор = [[Таймаҫов Салауат Усман улы|Таймасов С. У.]] | заглавие = Восстание 1773—1774 гг. в Башкортостане | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирское книжное издательство «Китап» | год = 2000 | том = | страниц = 376 | страницы = | isbn = 5-295-02163-7 | ref = }} * ''[[Усманов Әбүбәкер Нурийән улы|Усманов А. Н.]]'' Башкирский народ в Отечественной войне 1812 года. Уфа, 1964. * [[Хамматов Яңыбай Хаммат улы|Я. Хамматов]]. Төньяҡ амурҙары (башҡорт һәм рус телдәрендә). == Һылтанмалар == * З. Нурғәлин. "Төньяҡ амурҙары"ның яу юлдары ни һөйләй?[http://bashgazet.ru/obshestvo/6447-tnya-amuraryny-yau-yuldary-ni-yly.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171020011816/http://bashgazet.ru/obshestvo/6447-tnya-amuraryny-yau-yuldary-ni-yly.html |date=2017-10-20 }} == Видео == * {{YouTube|XZVUmn_h8HA|logo=1}}Заман в Вессене | Возле памятника башкирскому воину * {{YouTube|Dbig1JYraQA|logo=1}} История Башкирского войска: 1 серия * {{YouTube|HogOCJR65x8|logo=1}} История Башкирского войска: 2 серия * {{YouTube|7L__n7tnqKM|logo=1}} История Башкирского войска: 3 серия * {{YouTube|iSD157CwzZc|logo=1}} История Башкирского войска: 4 серия * {{YouTube|oV-lBYuznFQ|logo=1}} История Башкирского войска: 5 серия == Һылтанмалар == * {{Башҡорт энциклопедияһы|index.php/read/8-statya/1957-bash-orttar-y-kh-rbi-khe-m-te|Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте|автор=[[Рәхимов Рәмил Нәсибулла улы|Рәхимов Р. Н.]]}} [[Категория:Башҡортостан тарихы]] [[Категория:Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте|хәрби]] rgjab67bkhuzjnp8uwnmbktn6z2iqk0 0 7598 1303272 1302972 2026-08-27T03:42:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303272 wikitext text/x-wiki {{Административная единица |Цвет1 = {{Цвет|Россия}} |Цвет2 = |Русское название = Бөрйән районы |Оригинальное название = |Герб = Coat of Arms of Burzyan rayon (Bashkortostan).png |Флаг = Flag of Burzyansky rayon.svg |Описание флага = Флаг Бурзянского района |Страна = {{RUS}} |Статус = [[муниципаль район]] |Гимн = |Входит в = {{s|[[Башҡортостан]]}} |Включает = 12 ауыл биләмәһе |Столица = [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылы |КрупныйГород = |КрупныеГорода = |Дата = |Глава = [[Шәрипов Рөстәм Динислам улы]] |Название главы = Хакимиәт башлығы |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Языки = |Население = 18 166 |Год переписи = 2010 |Место по населению = |Плотность = |Место по плотности = |Национальный состав = [[башҡорттар]] (96,2 %)<ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. |Конфессиональный состав = |Площадь = 4 442 |Место по площади = 5 |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Широта = |Долгота = |Карта = Location of Burzyanskiy rayon (Bashkortostan).svg |ЧасовойПояс ={{MSK+2}} |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Код автомобильных номеров = 02, 102 |Сайт = |Параметр1 = |Название параметра1 = |Примечания = }} '''Бөрйән районы''' — [[Башҡортостан]]дың көньяҡ-көнсығыш районы. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының иң аҙ үҙләштерелгән үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Төньяҡта — [[Белорет районы|Белорет]], көнсығышта — [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] һәм [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]], көньяҡта — [[Йылайыр районы|Йылайыр]] һәм [[Күгәрсен районы|Күгәрсен]], көнбайышта [[Мәләүез районы|Мәләүез]] һәм [[Ишембай районы|Ишембай]] райондары менән сиктәш. Майҙаны 4442 [[квадрат километр|км²]]. Үҙәге — [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылы. [[Өфө]]нән көньяҡ-көнсығышҡа 360 км һәм Белорет тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 136 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Тарихы == Бөрйән районы [[1930]] йылдың 20 авгусында ойошторола. [[Йылайыр кантоны]]ның Бөрйән (улусына) волосына ингән ауылдар яңы райондың нигеҙен тәшкил итә. Тамъян-Түңгәүер волосының Аҫҡар, Брәтәк, Мәһәҙей һәм Ҡолғана, Ҡананикольский волосының Ырғыҙлы ауылдары ла ҡушыла Бөрйәнгә. Шулай уҡ, [[Стәрлетамаҡ кантоны]]ның Маҡар һәм Арыҫлан улустары ере инеп китә. Барлығы шул осорҙа 7 ауыл Советына ҡараған 46 ауыл иҫәпләнә. Халыҡ һаны 7793 була. Ауыл һанына утарҙар ҙа ҡушып индерелә, бөтәһе 1778 шәхси хужалыҡ иҫәпләнә. Район үҙәге итеп тәүҙә [[Яңы Собханғол]] ауылы (1930), аҙаҡ [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылы(1935) билдәләнә. 1963 йылдың 1 февралендә райондарҙы эреләтеү сәйәсәте арҡаһында Белорет районыны ҡушалар. 1965 йылдың 4 ноябрендә Бөрйән районы яңынан тергеҙелә. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' {{Wikidata/Population}} 2010 йылғы мәғлүмәттәр буйынса халыҡ һаны 18,16 мең кеше булған. Күпселек [[башҡорттар]] йәшәй. 34 ауыл бар. Улар араһынан халыҡ сағыштырмаса күп йәшәгән ауылдар: [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] (4923), [[Байназар]] (1475) һәм [[Иҫке Монасип]] (635) ауылдары. '''Милли составы''' 2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса : башҡорттар — 96,2 %, урыҫтар— 2,1 %, татарҙар — 1,3 %, башҡа милләт вәкилдәре — 0,4 %. '''Демография''' 2010 йылда Бөрйән районы Башҡортостан Республикаһында халыҡтың тәбиғи үҫеше буйынса беренсе урынға сыға:1000 кеше иҫәбенә — 10,9. == Билдәле шәхестәр == * [[Алтыншин Ғаяз Сәғит улы]] (23 апрель 1966 йыл — 20 август 2008 йыл), башҡорт театр актёры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995). * [[Бүләкова Ғәҙилә Мөҙәрис ҡыҙы]] (11 апрель 1957), ғалим-педагог, филология фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре. * [[Вәлиуллин Ғәли Фәйзрахман улы]] (25 сентябрь 1951), 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһының Милли музейы генераль директоры. «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре»(2009)."Башҡортостан Республикаһының Милли музейы: төҙөлөш һәм үҫеш тарихы" китабының авторы. * [[Ғарифуллина Айһылыу Рәжәп ҡыҙы]] (1 ғинуар 1968), башҡорт шағиры. 2000 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. * [[Ғәбиҙуллин Самат Мәһәҙи улы]] (30 октябрь 1939 йыл — 21 март 1997 йыл), журналист, шағир. 1988 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Сабирйән Мөхәмәтҡолов исемендәге премия лауреаты (1994). * [[Ғәбитов Исмәғил Әхмәҙулла улы]](25 ноябрь 1939 йыл), хужалыҡ, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, сәйәсмән. «Почёт Билдәһе» һәм Салауат Юлаев ордендары кавалеры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. * [[Дәүләтбирҙина Тәнзилә Сәлих ҡыҙы]](3 август 1964 йыл), башҡорт шағиры, драматург һәм журналист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014). Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар (1992) һәм Журналистар (2000) союздары ағзаһы. *[[Ишбаев Райман Сәйәх улы]] (12 март 1959 - 5 декабрь 2006), йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы. * [[Ишбулатов Мөнир Сибәғәт улы]](19 ғинуар 1935 — 23 октябрь 2010), мәғариф хеҙмәткәре, яҙыусы. 1994 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы[1]. Мәләүез районының Булат Рафиҡов исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2007). * [[Йәһүҙин Инсур Ғаззали улы]](псевдонимы Инсур Артур; 26 март 1951 — март 2011), башҡорт шағиры һәм журналисы. СССР-ҙың Журналистар, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. * [[Ҡарамышева Таңһылыу Фаяз ҡыҙы]](псевдонимы Таңһылыу Ҡарамыш; 3 март 1948), башҡорт шағиры. 1984 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001). Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаты. * [[Ҡәҙерғолов Мөхәммәт Нурғәле улы|Ҡәҙерғолов Мөхәмәт Нурғәле улы]] (10.03.1919—16.10.19989), ҡурайсы, уҡытыусы һәм мәҙәниәт хеҙмәткәре. Район мәҙәниәт һарайының «Мәсем таш» халыҡ ҡурайсылар ансамлен ойоштороусы һәм уның 1946—1980 йылдарҙағы етәксеһе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989). Республика ҡурайсылар конкурсы лауреаты (Өфө, 1954). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Темәс]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/8-statya/7521-er-olov-m-kh-m-t-nur-le-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ҡәҙерғолов Мөхәмәт Нурғәле улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405175032/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/7521-er-olov-m-kh-m-t-nur-le-uly |date=2016-04-05 }}{{V|9|03|2019}}</ref>. * [[Маликова Мәрйәм Ғүмәр ҡыҙы]](1.05.1941), ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор, атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, ауыл хужалығы малдарын туҡландырыу һәм аҙыҡ технологиялары лабораторияһында баш ғилми хеҙмәткәр. * [[Мөхәмәтҡолов Сабирйән Мөхәмәтзакир улы]] (1890—1934), сәсән, ҡобайырсы, шағир, композитор, оҫта ҡурайсы һәм ҡумыҙсы, мөғәллим, мәғрифәтсе. * [[Рәхмәтуллин Айбулат Дәүләтбай улы]](12 май 1967), ҡурайсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014), Нефтекама дәүләт филармонияһының художество етәксеһе. * [[Рәхмәтуллин Дәүләтбай Абдрахман улы]](15 сентябрь 1937—1 ғинуар 2022), башҡорт музыканты, ҡурайсыһы, йырсы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974). * [[Сөйәрғолов Муллайән Зыяитдин улы]](21 ноябрь 1934 йыл), Мәжит Ғафури исемендәге башҡорт академия драма театры артисы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1986). Театр эшмәкәрҙәре Союзы ағзаһы (1984). * [[Сөләймәнов Йәлил Әхмәт улы]] (16 март 1968), рәссәм, 1996 йылдан Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2011). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1997). * [[Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы]](15 март 1939 — 21 ноябрь 2016), башҡорт әҙәбиәт ғилеме белгесе, фольклорсы, йәмәғәт эшмәкәре. Филология фәндәре докторы (1991), профессор (1995). Рәсәй Гуманитар Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (академик, 1995). Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союзы ағзаһы. Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1987) һәм Салауат Юлаев ордены кавалеры (2014). * [[Сәғитов Мөхтәр Мофаззал улы]](27 август 1933 —20 июнь 1986), фольклорсы-ғалим, филология фәндәре кандидаты (1965). Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1987). * [[Сәғитов Рәсүл Хәсән улы]] (14 март, 1964 йыл), журналист, яҙыусы, тәржемәсе, йәмәғәт эшмәкәре. Ике юғары белемле: филолог һәм юрист. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Ш. Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты, Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы менән бүләкләнгән. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар, Яҙыусылар союздары, Башҡортостан Йәмәғәт палатаһы ағзаһы. Башҡорт, рус, инглиз телдәрендәге ун бишләгән әҙәби һәм публицистик китап авторы. Хеҙмәт юлын ун ете йәшендә райондың «Таң» гәзитендә башлай. Бөгөн — «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһына ҡараған «Юлдаш» радиоһының ижтимағи-сәйәси бүлеге етәксеһе. * [[Сәфәрғәлин Ғилман Зәйнәғәле улы]](15.10.1937 — 1. 08.2003), Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылы) — «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре», йырсы, зоотехник, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы һәм «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986). * [[Теләүембәтов Иршат Әнүәр улы]] (26 март 1962), башҡорт журналисы, политолог, яҙыусы. Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союздары ағзаһы. * [[Шәрипова Зәйтүнә Яхъя ҡыҙы]] (10 июнь 1948), әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, балалар яҙыусыһы, телевизион тапшырыуҙар авторы һәм алып барыусыһы. Филология фәндәре докторы (2006). 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004). * [[Юлсурина Әлфиә Мырҙабулат ҡыҙы]] (25 апрель 1960), башҡорт йырсыһы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2010). == Географияһы == [[Файл:Вход в пещеру Шульганташ.jpg|мини|слева|Шүлгәнташ мәмерйәһенең ауыҙы]] Рельефы йырғыланған, таулы: майҙанының 1,3%-тан ашыуы диңгеҙ кимәленән 700 м бейеклектә урынлашҡан. Көнсығышта район территорияһы һыу айырғыс Уралтау һырты, көнбайышта Арҙаҡты, Баҙал, Ҡалыу, Ҡыраҡа, Ушарлаҡ, Үтәнеш һырттары һәм Мәсем тауы менән сикләнгән. Райондың үҙәк өлөшө Йылайыр синкланорийы, көньяҡ-көнсығыш өлөшө Уралтау зонаһы, төньяҡ-көнбайыш өлөшө Юрматау антиклинорийы сиктәрендә ята. Айырым урындарҙа абсолют бейеклек 850—1040 метрға етә. Район территорияһының ҡап уртаһынан тиерлек төньяҡтан — көньяҡ-көнбайышҡа табан [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһы үтә. Гидрографик селтәрҙе Ҡушылдыҡтары: Алағуян, Ҡана, Ҡурығас, [[Нөгөш (йылға)|Нөгөш]], Үҙән йылғалары менән райондың гидрографик селтәрен барлыҡҡа килтерә. Ярҙары карстлы ҡалын [[эзбизташ]] ҡатламдарынан тора. Шуға ла, мәмерйәләр күп. Иң билдәлеһе — [[Шүлгәнташ мәмерйәһе]]. Таулы өлөшө Уралтау, [[Ҡыраҡа]], Баштау, Юрматау һәм башҡа һырттарҙан ғибәрәт. Урта, өҫкө рифей һәм палеозойҙың кварцитлы ҡомташ, башҡа ҡомташ, алевролит, [[доломит]], [[эзбизташ]], һәүерташ, ультраһелтеле һәм һелтеле тоҡомдарынан тора. Асыҡ ылыҫлы һәм киң япраҡлы урмандарҙа һоро тау-урман тупрағы, көлһыуланған һәм йыуылған ҡара тупраҡ таралған. Райондың төньяҡ- көнбайыш өлөшөндә [[Нөгөш]] йылғаһы аға. Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдығы. Юрматау һыртының көнбайыш битләүендә башлана. [[Белорет районы|Белорет]], Бөрйән, [[Мәләүез районы|Мәләүез]] райондары буйлап төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай аға. [[Мәләүез районы]] [[Эткөсөк]] ауылы эргәһендә төньяҡ-көнбайышҡа борола һәм Ағиҙелгә (тамағынан 837 км алыҫлыҡта) ҡоя. Төп ҡушылдыҡтары: уң яҡтан — Оло Ҡоҙаш, Үрек, Үсҡаныш, Тор; һулдан — Берәтәк, Оло Шәйек, Кесе Нөгөш, Күжә йылғалары. Нөгөш бассейнының рельефы үрге ағымда уртаса һәм тәпәш таулы. Протерезой тоҡомдарынан (ҡомташ, доломит, конгломерат) тора. Түбәнге ағымда — убалы тигеҙлек. Ҡазан ярусы тоҡомдарынан (мергель, ҡомташ, конгломерат) ғибәрәт. Район сиктәрендә ландшафты ҡараһыу һоро урман тупрағындағы ҡара ылыҫлы һәм ҡатнаш урмандарҙан (үрге ағымда) тора. Түбәнге ағымда һоро урман тупрағында киң япраҡлы урмандар китә. Нөгөш бассейнында махсус һаҡланыусы [[Шүлгәнташ ҡурсаулығы]], «[[Алтын солоҡ|Алтын Солоҡ]]» һәм [[Башҡортостан (милли парк)|Башҡортостан милли паркы]] биләмәләре урынлашҡан. Дөйөм алғанда, райондың ландшафтына вертикаль зоналыҡ хас. Үҫемлектәр донъяһының байлығы райондың киң япраҡлы, ҡарағай-ҡарағас һәм ҡайын урмандарының ҡушылған ерендә урынлашыуына һәм Урал аръяғы далаларының яҡын булыуына бәйле. Хайуандар донъяһы урман төрҙәренән тора. == Климаты == Климаты ҡырҡа континенталь, дымлылығы тигеҙ түгел. Уртаса йыллыҡ температура 1,5°С. Ғинуарҙа уртаса температура −16°С, июлдә 18°С. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары көнсығыш өлөшөндә 500—600 мм, көнбайыш өлөшөндә 700 мм, йылы осорҙа 350—400 мм. == Райондың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре == Районда [[Башҡорт ҡурсаулығы]] һәм [[Шүлгәнташ ҡурсаулығы]] ойошторолған. Райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшө [[Башҡортостан (милли парк)|Башҡортостан милли паркы]] составына инә. Шүлгәнташ, Күлйорттамаҡ мәмерйәһе, Туҡмаҡ аҡланы, Оло һәм Кесе Бәшәке инештәрендәге йылға [[бағыр]]ының тәбиғәт резерваты — тәбиғәт ҡомартҡылары. Әсебар заказнигы һәм [[Алтын солоҡ|«Алтын Солоҡ»]] заказнигы ойошторолған. Махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре район майҙанының 19,4%-ын алып тора (республика буйынса иң юғары күрһәткес). == Райондың ер аҫты байлыҡтары == * Хром рудаһы (Оло Башарт), * Барит (Күжә), * Кварца (Берәтәк), * Кирбес сеймалы (Алағуян, Иҫке Собханғол), * Ҡом-ҡырсын (Туғай), * Доломит («13 км»), * Агрономик руда (Кесе Нөгөш), * Ҡыйыҡ сланцы (Әтек, Үҙән, Тимер), * Төҙөлөш таштары, һәүер таштар, мергель, магнезит ятҡылыҡтары. == Хужалыҡ == Ер өҫтөнөң таулы, тупрағының ярлы, уҡмашып ҡатҡан һәм йоҡа булыуы, территоряһының күп өлөшө урмандар менән ҡапланыуы һөҙөмтәһендә [[ауыл хужалығы]] ерҙәренең майҙаны 41,3 мең га ғына (бөтөн территоряһының 9,3 %), шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр 8,0 мең га тәшкил итә. [[Ауыл хужалығы]] тәбиғи көтөүлектәр һәм сабынлыҡтар нигеҙендә малсылыҡтың ит-һөт тармағы буйынса махсуслашҡан. [[Умартасылыҡ]] үҫешкән. Урман майҙаны 208,1 мең га, ағас запасы 45,5 млн м³. Ағас әҙерләү эше менән Бөрйән урман хужалығы шөғөлләнә. «Шүлгәнташ», «Башҡортостан» ҡурсаулыҡтары ойошторолған. "Шүлгәнташ"та [[Шүлгәнташ мәмерйәһе]] һәм ҡырағай солоҡ бал ҡорттары һаҡланып ҡалған, ә "Башҡортостан"да һирәк осрай торған хайуан, балыҡ ([[бөркөт]], [[ҡарағош]], [[ҡыҙылғанат]], [[бәрҙе]] һ.б.) һәм үҫемлек (оҫҡон йыуаһы, яҫы ҡыяҡлы бойҙан һ.б.) төрҙәре һаҡланып ҡалған. Оло һәм Кесе Бешәке йылғаларында [[бағыр]] балығы тәбиғи ысул менән һаҡлана һәм үрсетелә. Шүлгәнташ һәм Космонавтар мәмерйәләре — комплекслы тәбиғәт ҡомартҡылары. Район территорияһы туризмды үҫтереү өсөн ҡулайлы. (Шулай уҡ уҡығыҙ: [[«Шүлгәнташ» тарихи-мәҙәни музей комплексы]]). == Транспорт == Районды [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]—Сәрмән автомобиль юлы республика әһәмиәтендәге [[Стәрлетамаҡ]]—[[Белорет]] — [[Магнитогорск]] автомагистрале менән тоташтыра. А Иҫке Собханғол менән [[Баймаҡ]], [[Ҡананикольский]] һәм [[Мораҡ]] араһын тоташтырыусы таш түшәлгән юлдар һалынған. == Социаль-мәҙәни өлкә == Районда 34 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 17 урта мәктәп; Иҫке Собханғолда музыка мәктәбе, һөнәрселек училищеһы һәм [[Мөхтәр Сәғитов музейы]] бар; 23 дөйөм китапхана, 20 клуб, Үҙәк район һәм 2 ауыл участка дауаханаһы эшләй. == Административ бүленеш == [[Бөрйән районы]]на 12 ауыл Советы инә. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! Муниципаль берәмек ! Административ үҙәк ! style="text-align:center;" | Тораҡ пункттар ! style="text-align:center;" | Халыҡ һаны<br>(кеше) |- | [[Аҫҡар ауыл советы (Бөрйән районы)|Аҫҡар ауыл советы]] | [[Аҫҡар]] ауылы | style="text-align:left;" | [[Аҫҡар]], [[Исламбай]], [[Берәтәк (Бөрйән районы)|Берәтәк]] ауылдары | style="text-align:right;" | {{ Население | Аскаровский сельсовет (Бурзянский район) | тс }} |- | [[Әтек ауыл советы (Бөрйән районы)|Әтек ауыл советы]] | [[Әтек (Бөрйән районы)|Әтек]] ауылы | style="text-align:left;" | [[Әтек (Бөрйән районы)|Әтек]] ауылы | style="text-align:right;" | {{ Население | Атиковский сельсовет (Бурзянский район) | тс }} |- | [[Байғаҙы ауыл советы (Бөрйән районы)|Байғаҙы ауыл советы]] | [[Байғаҙы]] ауылы | style="text-align:left;" | [[Байғаҙы]], [[Яңы Уҫман (Бөрйән районы)|Яңы Уҫман]] ауылдары | style="text-align:right;" | {{ Население | Байгазинский сельсовет (Бурзянский район) | тс }} |- | [[Байназар ауыл советы (Бөрйән районы)|Байназар ауыл советы]] | [[Байназар]] ауылы | style="text-align:left;" | [[Байназар]], [[Ҡурғашлы (Бөрйән районы)|Ҡурғашлы]], [[Мәһәҙей]], [[Мораҙым (Бөрйән районы)|Мораҙым]], [[Яуымбай]] ауылдары | style="text-align:right;" | {{ Население | Байназаровский сельсовет (Бурзянский район)| тс }} |- | [[Ғәлиәкбәр ауыл советы (Бөрйән районы)|Ғәлиәкбәр ауыл советы]] | [[Ғәлиәкбәр]] ауылы | style="text-align:left;" | [[Ғәлиәкбәр]], [[Үрге Нөгөш]] ауылдары | style="text-align:right;" | {{ Население | Галиакберовский сельсовет (Бурзянский район)| тс }} |- | [[Ырғыҙлы ауыл советы (Бөрйән районы)|Ырғыҙлы ауыл советы]] | [[Ырғыҙлы]] ауылы | style="text-align:left;" | [[Ырғыҙлы]], [[Ҡотан]], [[Мәҡсүт (Бөрйән районы)|Мәҡсүт]] ауылдары | style="text-align:right;" | {{ Население | Иргизлинский сельсовет (Бурзянский район)| тс }} |- | [[Кейекбай ауыл советы (Бөрйән районы)|Кейекбай ауыл советы]] | [[Кейекбай]] ауылы | style="text-align:left;" | [[Кейекбай]], [[Ғәҙелгәрәй]], [[Мәндәғол]], [[Аҡбулат (Бөрйән районы)|Аҡбулат]] ауылдары | style="text-align:right;" | {{ Население | Киекбевский сельсовет (Бурзянский район)| тс }} |- | [[Ҡыпсаҡ ауыл советы (Бөрйән районы)|Ҡыпсаҡ ауыл советы]] | [[Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт]] ауылы | style="text-align:left;" | [[Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт]], [[Бәләкәй Ҡыпсаҡ]], [[Килдеғол]] ауылдары | style="text-align:right;" | {{ Население | Кипчакский сельсовет (Бурзянский район)| тс }} |- | [[Ҡолғана ауыл советы (Бөрйән районы)|Ҡолғана ауыл советы]] | [[Ҡолғана]] ауылы | style="text-align:left;" | [[Ҡолғана]], [[Һарғая]] ауылдары | style="text-align:right;" | {{ Население | Кулганинский сельсовет (Бурзянский район)| тс }} |- | [[Иҫке Монасип ауыл советы (Бөрйән районы)|Иҫке Монасип ауыл советы]] | [[Иҫке Монасип]] ауылы | style="text-align:left;" | [[Иҫке Монасип]], [[Нәби]], [[Яңы Монасип]] ауылдары | style="text-align:right;" | {{ Население | Старомунасиповский сельсовет (Бурзянский район)| тс }} |- | [[Иҫке Собханғол ауыл советы (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол ауыл советы]] | [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылы | style="text-align:left;" | [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]], [[Яңы Собханғол]], [[Иҫке Мөсәт]], [[Яңы Мөсәт]], [[Ишдәүләт]] ауылдары | style="text-align:right;" | {{ Население | Старосубхангуловский сельсовет (Бурзянский район)| тс }} |- | [[Тимер ауыл советы (Бөрйән районы)|Тимер ауыл советы]] | [[Тимер (Бөрйән районы)|Тимер]] ауылы | style="text-align:left;" | [[Тимер (Бөрйән районы)|Тимер]] ауылы | style="text-align:right;" | {{ Население | Тимировский сельсовет (Бурзянский район)| тс }} |} (*Тимер ауылынан Аралбай, Байғаҙы, Бикташ ауылдары)<ref>[https://nailtimler.com/bashkortostan/burzyanskiy_rayon/burzyanskiy_rayon_biktashevo.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726154209/https://nailtimler.com/bashkortostan/burzyanskiy_rayon/burzyanskiy_rayon_biktashevo.html |date=2021-07-26 }}</ref> утар булып бүленеп сыҡҡан. [[Файл:Administrative map of Burzyansky District in Bashkir language.png|thumb|center|600px|Бөрйән районының административ картаһы]] == Урындағы үҙидаралыҡ == 2014 йылдың 27 июнендә Бөрйән районы Советы Рөстәм Шәриповты контракт буйынса район хакимиәте башлығы вазифаһына тәғәйенләү тураһында ҡарар ҡабул итте.<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/642671 Бөрйән районында яңы хакимиәт башлығы. Башинформ]</ref> === Район хакимиәте === Адресы: 453580, Иҫке Собханғол ауылы, Ленин урамы, 61 Телефон/факс: (34755) 3-52-40, (34755) 3-52-52 E-mail: adm13@presidentrb.ru Сайты: http://www.burzyan.ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200225032446/http://burzyan.ru/ |date=2020-02-25 }} Хакимиәт башлығы: Шәрипов Рөстәм Динислам улы. === Район Советы === Адрес: 453580, Иҫке Собханғол ауылы, Ленин урамы, 61 Телефон/факс: (34755) 3-62-00, (34755) 3-52-52 E-mail: Sovet-burzyan@mail.ru Э Совет рәйесе: Гүмәрова Роза Шәриф ҡыҙы, (34755) 3-53-95 Совет сәркәтибе: Рыҫҡолов Азамат Ағзамов улы, (34755) 3-53-95 == Район матбуғаты == [[Таң (гәзит)|«Таң»]] — [[Башҡортостан Республикаһы]] Бөрйән районының ижтимағи-сәйәси гәзите. Ойоштороусылары: Депутаттарҙың Бөрйән район Советы. 1935 йылдың майынан башлап аҙнаға 3 тапҡыр сыға. Башта «Еңеү юлында» тип атала. Тәүге номеры [[1935]] йылдың [[1 май]]ында донъя күрә. Тиражы 644 экземпляр була. Айына 6 тапҡыр сыға. Беренсе редакторы Хажи Минниғәле улы Кинйәғолов була. Был вазифаға тәғәйенләгәнгә тиклем, ул «Башҡортостан» гәзитенең ауыл хужалығы бүлеген етәкләй. Унан һуңғы йылдарҙағы редакторҙар: Дәүләтбай Мөхәмәтйән улы Юлмөхәмәтов, Зата Сафа улы Юлдашев. 1944—1945 йылдарҙа редактор булып, аҙаҡ Башҡортостандың данлыҡлы яҙыусыһы булараҡ билдәлелек алған [[Ярулла Вәлиев]] эшләй. Уны Бөйөк Ватан һуғышынан ҡайтҡан [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылы кешеһе З. Я. Сафин алмаштыра (1945—1953). 1953 йылдан 1956 йылға тиклем арауыҡта редакцияны Рамаҙан Һиһиәт улы Ҡондоҙбаев етәкләй. 1959 йылдан гәзит 4 битле вариантта, аҙнаһына 3 тапҡыр сыға башлай. 1962 йылдағы райондарҙы эреләтеү сәйәсәте арҡаһында район [[Белорет районы]]на ҡушыла. Гәзиттең эшмәкәрлеге туҡтатыла. [[1965]] йылда Бөрйән районы яңынан тергеҙелә. Типография һәм редакция менән гәзит тә яңынан булдырыла. Редактор итеп Белорет районының [[Урал (гәзит)|«Урал» гәзите]] редакторы урынбаҫары булып эшләп йөрөгән Абдулла Мөхәмәтйән улы Юлмөхәмәтов ҡайтарыла. 1966 йылдың мартынан гәзит «Таң» исеме аҫтында сыға башлай. 1966—2008 йылдар арауығында редакторҙар булып А. М. Юлмөхәмәтов, Ю. Х. Манапов, И.Ғ.Йәһүҙин эшләй. 2008 йылдан бирле баш редактор вазифаһын Р. С. Шамигулов алып бара. 2009 йылда [[Таң (гәзит)|«Таң»]] ауыл хужалығы тематикаһын яҡтыртыу буйынса иң һәйбәт гәзит тип табыла. [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең дипломы һым аҡсалата премия менән бүләкләнә. == Үҙенсәлекле спорт ярыштары == * Бөрйән районында үҙенселәкле ҡышҡы ярыш — [[Башҡорт аты|Башҡорт аттары]] бәйгеһе үтә. Ябай санаға егелгән юртаҡтарҙа 15 саҡрым арала ярышалар. Сара беренсе тапҡыр «Бөрйән» совхозының директоры Исмәғил Ғәбитов тарафынан ойошторола һәм 2014 йылда 45-се тапҡыр үткәрелә<ref>Елдәй елә, Толпарым! Р.Мусин. Башҡортостан гәзите, 2014 йыл, 14 март, № 46-47</ref>. * Бөрйән районында үҙенсәлекле һабантуй ярышы — ауыр ташты бейеклеккә ташлау бәйгеһе уҙғарыла. [[Һабантуй]]ҙарҙа таш ырғытыу бәйгеһе 1950 йылдарҙа [[Килдеғол]] ауылында йәшәгән Рәхимйән Яхин исеме менән бәйле. Ул ҡыҙыҡ күреп юл буйында ятҡан ҙур аҡ ташты эйәрле ат аша алып ташлай. Был таш әлеге көндә Килдеғол мәктәбе музейында һаҡлана. Беренсе тапҡыр таш 1994 йылда Ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуы йыйынында бейеклеккә ташлана. Йолаға әүерелгән таш ырғытыу бәйгеһе һәр һабантуйҙа ойошторола<ref>[http://www.tan.burzyan.net/index.php?option=com_content&view=article&id=601:2012-05-30-05-45-16 Арғыҙмала — муллыҡ байрамы. «Таң» Бөрйән районы гәзите. 30.05.2012.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525030912/http://www.tan.burzyan.net/index.php?option=com_content&view=article&id=601:2012-05-30-05-45-16 |date=2013-05-25 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * {{Бурзянская энциклопедия}} == Галерея == <gallery> "Шүлгән- таш"мәмерйәһенең эсендәге күл.jpg|Шүлгәнташ мәмерйәһе эсендәге күл "Шүлгән- таш"мәмерйәһе.jpg|Шүлгәнташ мәмерйәһе Урман.jpg|Урман Бөрйән урманы.jpg|Бөрйән_урманы Бөрйән ҡарағайҙары.jpg|мини|Бөрйән_ҡарағайҙары Бөрйән районы сиге.jpg|мини|Бөрйән_районы_сиге Алағуян йылғаһы.jpg|мини|Алағуян_йылғаһы </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * ''Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия.'' «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007. * [http://www.uic.bashedu.ru/encikl/bbb/burzyn_rn.htm Бурзянский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081228101224/http://www.uic.bashedu.ru/encikl/bbb/burzyn_rn.htm |date=2008-12-28 }} * [http://www.bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=2718 На сайте Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110130163651/http://bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=2718 |date=2011-01-30 }} {{Бөрйән районы ауылдары}} {{Бөрйән районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Бөрйән районы]] [[Категория:Башҡортостан райондары]] pg7pkiifzbpksgv8oixytyngmcsfzfm 0 10342 1303268 1303099 2026-08-26T20:43:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303268 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Баҡалы | оригинальное название = {{lang-ba|Баҡалы}} | герб = | флаг = | lat_deg = 55.176353 | lon_deg = 53.802647 | CoordAddon = type:city_region:RU-BA | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = муниципаль район | район = Баҡалы районы | район в таблице = Бакалинский район{{!}}Бакалинский | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Баҡалы ауыл советы | поселение в таблице = Бакалинский сельсовет (Бакалинский район){{!}}Бакалинский сельсовет | C в регион = нет | внутреннее деление = | глава = Андреев Александр Георгиевич | дата основания = | первое упоминание = XVIII быуат | прежние имена = | статус с = 1924 йыл | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав =[[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]], [[керәшендәр]] | конфессиональный состав =мосолман-сөнниҙәр, православтар | этнохороним = бакалинец, бакалинцы <ref name="этнохороним">{{Книга:Русские названия жителей: Словарь-справочник|39}}</ref> | почтовый индекс = 452650 | телефонный код = 34742 | цифровой идентификатор = 80207807001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Баҡалы''' ({{lang-ru|Бакалы}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы. Баҡалы районының һәм ауыл советының административ үҙәге. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябр]]енә халыҡ һаны 9568 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452650, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80207807001. == Географик урыны һәм инфраструктураһы == Баҡалы ауылы — [[1930 йыл|(1930]]—[[1963 йыл]]дар һәм [[1964 йыл]]дан) [[Баҡалы районы]] һәм [[Баҡалы ауыл Советы (Баҡалы районы)|Баҡалы ауыл Советы]] үҙәге. [[Өфө]]нән төньяҡ-көнбайышҡа 175 километрҙа, [[Туймазы]] тимер юл станцияһынан төньяҡҡа 75 километрҙа, [[Бәләбәй]]-[[Николаевка (Борай районы)|Николаевка]]-[[Туймазы]]-Баҡалы һәм [[Кушнаренко]]—[[Саҡмағош]]—Баҡалы, Баҡалы—[[Үрге Йәркәй]] автомобиль юлында, [[Сөн]] йылғаһы буйында урынлашҡан. [[2002 йыл]]ғы мәғлүмәттәр буйынса, [[башҡорттар]], [[урыҫтар]], [[татарҙар]] йәшәй. Баҡалыла ике урта [[мәктәп]], шул иҫәптән 1-се һанлы Баҡалы урта мәктәбе, насар ишетеүсе балалар өсөн коррекцион мәктәп-интернаты бар, балалар сәнғәт мәктәбе, профессиональ лицей, 3 [[балалар баҡсаһы]], балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе (ДЮСШ), балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приют, үҙәк район дауаханаһы, 2 Мәҙәниәт йорто (4 художество үҙешмәкәр халыҡ коллективы), «Керәшен» милли-мәҙәни үҙәге, үҙәк һәм балалар китапханалары, музей, сиркәү, [[мәсет]] бар. == Тарихы == [[XVII быуат]]та [[Ҡырғыҙ]], [[Биләр]] һ. б. улустарҙың [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] [[башҡорттар]]ы үҙ ерҙәрендә йәшәгән. Аҫаба башҡорттар [[игенселек]], [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгән. [[XVIII быуат]] башында, [[1736 йыл]]дан яңы суҡындырылған татар-керәшендәр күсеп килгән. [[1730 йыл|1730]]-сы йылдар — төбәккә Кама аръяғы нығытмаларын төҙөү менән бәйле, урыҫтар килә. Аҫаба башҡорттар ерендә [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре һәм ҡатнаш милләтле ауылдар барлыҡҡа килә. Шул осорҙан урыҫ мәҙәниәте — крайҙағы рухи тормоштоң айырылғыһыҙ өлөшө. Бер үк ваҡытта Ырымбур сик һыҙығында хәрби хеҙмәт үтеүсе татар-керәшендәр урындағы мәҙәниәт үҫешендә мөһим роль уйай. Нуғайбәк-казактар һуңыраҡ, 1842 йылда, Силәбе өлкәһе территорияһына күсерелгән. [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Крәҫтиәндәр һуғышы]] осоронда төбәктә В. И. Торнов һәм И. И. Ульянов етәкләгән баш күтәреүселәр менән генерал А. Л. Ларионов командалығындағы хөкүмәт ғәскәрҙәре араһында ҡаты һуғыштар барған. Баҡалы һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре [[Башҡортостан]]дың көнбайышында мөһим стратегик пункт булған, шуның өсөн уларҙың һәр ваҡыт ҡаршы яҡтарҙың иғтибар үҙәгендә булыуы осраҡлы түгел. [[1834 йыл]]да бында дәүләт һәм биләмә крәҫтиәндәре, [[Ырымбур казак ғәскәре]] [[казактар]]ы теркәлгән. [[1865 йыл]]да 166 хужалыҡта 1001 кеше йәшәгән. [[Игенселек]], [[малсылыҡ]], [[умартасылыҡ]], тимерселек менән шөғөлләнгәндәр. [[XVIII быуат|XVIII]] һәм [[XIX быуат]]тың беренсе яртыһында крайҙа [[баҡыр]] [[мәғдән]]е табылған, һәм ул Г. И. Осокиндың [[Үрге Троицкий (Баҡалы районы)|Үрге Троицк заводы]]н тәьмин иткән. Ул заманда край территорияһының 80%-н тәшкил иткән урманды (бигерәк тә поташный заводтарына сеймал сифатында) сәнәғәттә файҙаланыу ҙур ҡолас алған. [[XIX быуат]]тан уҡ [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] төбәктең төп мәҙәни һәм сауҙа-сәнәғәт үҙәге булған [[XIX быуат]]тың уртаһынан [[Ҡазан]], [[Минзәлә]], [[Бәләбәй]] һәм [[Алабуға (ҡала)|Алабуға]] сауҙагәрҙәре эре сауҙа килешеүҙәре төҙөгән. == Ауылдың XX быуаттағы үҫеше == [[1917 йыл]]ға тиклем Баҡалыла улус идаралығы, 2 училище, земство дауаханаһы, дарыухана, 20-нән ашыу кибет булған, баҙар һәм йәрминкәләр ойошторолған. [[1906 йыл]]да 2 сиркәү, земство мәктәбе, сиркәү-мәхәллә мәктәбе, дарыуханаһы булған земство дауаханаһы, һыу тирмәне, 6 тимерлек, слесарь һәм ауырлыҡ үлсәү оҫтаханалары, 8 бакалея, 7 мануфактура, 2 тимерҙән эшләнгән әйберҙәр, 2 башлыҡ, һыра һәм 2 шарап кибете, икмәк запасы һаҡлау мөгәзәйе булған. [[1918 йыл]]дың февралендә район сираттағы крәҫтиән һуғышы үҙәге була, Баҡалы ауылында «Ҡарағош» штабы урынлашҡан. [[1917 йыл]]ғы [[Октябрь революцияһы]]на тиклем район [[Өфө губернаһы]]ның [[Бәләбәй өйәҙе]] составындағы улус була. [[1918 йыл|1918]]—[[1924 йыл]]дарҙа [[Баҡалы районы]] биләмәһенә 9 улус, шул иҫәптән [[Илеш]], [[Шаран]] улустары, ингән. Һуңынан [[1930 йыл]]ға тиклем Баҡалы биләмәһе [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-]]ның [[Бәләбәй кантоны]] Баҡалы улусы тип аталған. [[Баҡалы районы]] [[1930 йыл |1930 йыл]]дың [[20 август|20 авгус]]ында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Бөтә Союз Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ҡарары менән ойошторола. [[1930 йыл|1930]]-сы йылдарҙа ҡул хеҙмәте күп була әле. Халыҡ тракторҙарға, полуторка машиналарға ғәжәпләнеп ҡараны, ләкин кешеләр, көстәрен йәлләмәй, хеҙмәт итте. Тәүге клубтар, балалар баҡсалары һәм яслиҙар төҙөлә, [[радио]] барлыҡҡа килә. [[1933 йыл]]да ауыл хужалығы өсөн кадрҙар әҙерләй башлайҙар. [[1923 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нда тәүге коллектив хужалыҡ өлгөләре барлыҡҡа килә. Шул йылда Буғабаш ауыл советы биләмәһендә «Аң» һәм Кольцов исемендәге ике бәләкәй коммуна барлыҡҡа килә. [[1925 йыл]]да, берләшеп, «Фордзон» тракторын һатып алалар, ул МТС ойошторолғанға тиклем районда берҙән-бер трактор була. [[1930 йыл]]да 15 колхоз булған. [[1932 йыл]]дың яҙында МТС ойошторола. Ул сәсеү майҙаны 20 мең гектарҙан ашыу булған 30 колхозды берләштергән. [[1933 йыл]]да районда ударник-колхозсыларҙың I слёты була. [[1941 йыл|1941]]—[[1945 йыл]]дарҙағы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда баҡалылар әүҙем ҡатнаша. [[Баҡалы районы]] 16,5 мең самаһы улын фронтҡа оҙата, һәм 6 мең самаһы ир-егет яу яланында ятып ҡала. Уларҙың батырлығын наградалары дәлилләй. Тылда башлыса [[ҡатын-ҡыҙҙар]] һәм ҡарттар эшләгән. Баҡалы ере алты Советтар Союзы Геройы бирҙе: [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]], [[Карманов Афанасий Георгиевич]], [[Нурҡаев Талип Латип улы]], [[Петров Михаил Петрович]], [[Соколов Михаил Анисимович]], [[Утин Василий Ильич]]. [[Костин Яков Дмитриевич]], [[Туснолобов Степан Сергеевич]], [[Варфоломеев Василий Михайлович]], [[Зотов Виктор Никифорович]] [[Дан ордены]]ның тулы кавалерҙары булып ҡайта. [[Икенсе донъя һуғышы]] йылдарында партизандар хәрәкәтен ойоштороусы һәм етәкләүсе, [[Чехословакия]] Геройы [[Мурзин Даян Баян улы |Даян Баян улы Мурзин]], [[Польша]]ның милли геройы Александр Васильевич Кузнецов кеүек кешкләр Баҡалы районын данланы. Хәрби традицияларҙы йәштәр дауам итә. 300-ҙән ашыу яҡташыбыҙ [[Афғанстан]]да һәм [[Чечен Республикаһы]]нда хәрби бурысын үтәне. 11 егет башын һалды. [[XX быуат]]тың 50-се йылдарында электр уты тоҡандырыла. Баҡалынан 5 саҡрым алыҫлыҡта [[Сөн]] йылғаһында һигеҙ колхоз көсө менән 105 КВт ҡеүәтле гидроэлектростанция төҙөлгән. Йорттарҙа ут барлыҡҡа килгән, шунан [[электр]]ҙы [[колхоз]] производствоһында файҙалана башлағандар. [[1962 йыл]]да территория үҙгәртеп ҡорола, территория [[Туймазы районы]] составына инә. [[1964 йыл]]да [[Баҡалы районы]] ҡайтанан тергеҙелә, [[1967 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нан [[Шаран районы]] бүленеп сыға. [[1960 йыл|1960]]-сы йылдарҙа төҙөлөш комплексы әүҙем үҫешә башлай. Район үҙәгендә генә түгел, башҡа [[ауыл]]дарҙа ла типовой [[мәктәп]]тәр, балалар баҡсалары, төҙөкләндерелгән айырым [[йорт]]тар барлыҡҡа килгән. [[1970 йыл|1970]]-се йылдарҙа бер биш йыллыҡта ике биш йыллыҡ йөкләмәләре үтәлгән. Мәҫәлән, И. А. Селиванов етәкселегендәге «Совет» колхозы ҡошсолары В. Бикбов, Р. Саватеев, Е. Исавлина, Т. Измайлова әҙерләү пунктына план буйынса 1 450 000 урынына 2 млн 910 мең йомортҡа тапшырған. Иң лайыҡлы хеҙмәтсәндәр [[республика |республика]], [[район]] исеменән съездарҙа сығыш яһаны, [[Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе]] (ВДНХ) наградалары алды. [[1970 йыл]]дың [[Август|авгус]]ында Баҡалыла [[Сөн]] йылғаһы аша күпер төҙөлә. Һуңғы егерме биш йылда районда ҙур темптар менән төҙөлөш алып барылған. Район үҙәгендә ике ҡатлы йорттар һәм биналар төҙөлдө. Мәҙәниәт һарайы асылды. Районда газ үткәрелә, юлдарға асфальт түшәлә, киң ҡоласлы шәхси торлаҡ төҙөлөшө йәйелдерелә. Билдәле игенселәр, малсылар, оҫталар һаны йылдан-йыл арта барған<ref> {{БЭ2013|80626}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.travellers.ru/city-bakaly-(bakalinskijj-rajjon)|title=Бакалы (Бакалинский район), население, экономика, история|publisher=www.travellers.ru|accessdate=2017-11-09}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||| |- | 1906 ||1200|||| |- | 1920 йыл 26 август||2400|||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||4439||2120||2319 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||5079||2505||2574 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||6150||3080||3070 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||7903||4288||3615 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||8057||3771||4286 |- | 2002 йыл 9 октябрь||9514||4491||5023 |- | 2010 йыл 14 октябрь||9568||4541||5027 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Бөйөк Ватан һуғышы батырҙары == ;Алты Советтар Союзы Геройы: * [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]] * [[Карманов Афанасий Георгиевич]] * [[Нурҡаев Талип Латип улы]] * [[Петров Михаил Петрович]] * [[Соколов Михаил Анисимович]] * [[Утин Василий Ильич]] ;Дан орденының тулы кавалерҙары: * [[Костин Яков Дмитриевич]] * [[Туснолобов Степан Сергеевич]] * [[Варфоломеев Василий Михайлович]] * [[Зотов Виктор Никифорович]] * [[Мурзин Даян Баян улы]] — '''Чехословакия геройы''', Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Чехословакияла партизан хәрәкәте ойоштороусыһы һәм етәксеһе булған. * [[Кузнецов Александр Васильевич]] — '''Польшаның милли геройы'''<ref>[http://chel-portal.ru/encyclopedia/Kuznecov/t/9336 Национальный герой Польши Кузнецов Александр Васильевич]</ref>. == Билдәле кешеләре == * [[Антонова Нина Васильевна]] (2.12.1935) — [[украиндар|украин]] [[СССР|совет]] киноактёры, [[Киев]]тың А. Довженко исемендәге киностудияһында күп йылдар төрлө тематикалағы ике тиҫтә ярымға яҡын, шул иҫәптән ире режиссёр Анатолий Буковский ҡуйған фильмдарҙа уйнай. [[Украина ССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1980). * [[Ғәлләмов Флүр Фәнәүи улы]] (1.12.1968), иҡтисадсы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 4-се һәм 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, Башҡортостан Республикаһының Кредит һәм финанс ойошмалары ассоциацияһы Советы рәйесе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2011). * [[Дьяков Владимир Анатольевич]] (14.06.1919—16.11.1995), ғалим-тарихсы. 1960—1995 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Славяноведение һәм балканистика институты ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре докторы (1966). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich Башҡорт энциклопедияһы — Дьяков Владимир Анатольевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421203446/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich |date=2016-04-21 }}</ref>. * [[Зотов Виктор Никифорович]] (25.05.1925—16.07.1996), педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, гвардия майоры (1953). Уҡсылар дивизияһының айырым миномёт полкы миномётсыһы. Дан ордендарының тулы кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). * [[Костин Яков Дмитриевич]] (20.10.1917—20.09.1993) — Дан орденының тулы кавалеры. Ил һаҡсыһы булараҡ, 1938 йылда Хәсән күле янындағы совет-япон ҡораллы бәрелешендә һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, миномётсы, кесе сержант<ref>[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich Башҡорт энциклопедияһы — Костин Яков Дмитриевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421154100/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich |date=2016-04-21 }}{{V|08|10|2017}}</ref>. * [[Маҡулов Айрат Һәүбән улы]] (27.10.1934—28.07.2017), ғалим-иҡтисадсы. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 1991—2002 йылдарҙа — эшҡыуарлыҡ иҡтисады кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (1990), профессор (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1992)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Маҡулов Айрат Һәүбән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010182947/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly</ref><ref> {{БЭ2013|80626}}</ref>. * [[Сәйетов Илдар Ширҡәт улы]] ([[25 ғинуар]] [[1957 йыл]] — [[14 октябрь]] [[2020 йыл]]) — театр һәм кино актёры. 1983—2020 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2008) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ (2002) артисы. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2019). == Хәтер == Биш меңдән ашыу кеше орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. Бөгөн яугирҙәр иҫтәлегенә Баҡалының иң матур урамдары уларҙың исемдәре менән атала. Тыуған ил азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыштарҙа һәләк булған баҡалылар хөрмәтенә район үҙәге Баҡалыла һәм башҡа ауылдарҙа обелисктар һәм һәйкәлдәр ҡалҡып сыҡты. == Иҫтәлекле урындары == Баҡалы ауылы эргәһендәге Маты йылғаһы тамағындағы Ҡарағай урмандары — тәбиғәт һәйкәле. == Рәүиз мәғлүмәттәре == === 1917 йылғы ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалары === * [https://basharchive.ru/census/1917/10980/ Материалы поземельной переписи 1917 года по: д. Бакалы, Белебеевский уезд, Бакалинская волость; фонд , опись , дело] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Баҡалы районы]] == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}} * Бакалинская земля: история и люди. — Уфа: ГУП РБ УПК, 2010. — 320 с.: ил.(урыҫ.) == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|80626}} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1832-ba-aly-auyl-ba-aly-r-ny-ge|автор=Ғафаров Ғ. Ә.}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Bakal-stub}} {{Баҡалы районы ауылдары}} [[Категория:Баҡалы районы ауылдары]] [[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]] [[Категория:Сөн буйындағы тораҡ пункттар]] f1r4l3eubltmgcrezyb31rwu2382cde 0 11546 1303259 1289326 2026-08-26T15:29:02Z Марьям Султанбаева 41189 /* Билдәле шәхестәр */ 1303259 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Миңеште |статус = ауыл |башҡортса исеме = Миңеште |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 37 | lat_sec = 10 |lon_deg = 55 | lon_min = 1 | lon_sec = 24 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Дүртөйлө районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 561 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452318 |почта индекстары = |телефон коды =34717 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80224816005 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Миңеште''' ({{lang-ru|Миништы}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Дүртөйлө районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 561 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452318, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80224816005. == Тарихы == Эске (Внутреннее) Йылан улусына Миңеште, Кәңгеш (хәҙер [[Иҫке Кәңгеш]]), [[Таубаш-Баҙраҡ]] ауылдары ҡарай. Ауыл янынан аҡҡан Миңеште йылғаһының исеме ауыл атамаһы булып киткән. Миңеште — [[Йылан ырыуы]]на ҡараған аҫаба [[башҡорт]]тар ауылы. [[1795 йыл]]ғы рәүиз материалдарында уның тураһында мәғлүмәттәр теркәлмәгән. [[1834 йыл]]да үткәрелгән VIII Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (рәүиз) мәлендә 89 башҡорттоң йәшәүе теркәлә, ә 1859 йылда ауылда 278, [[1920 йыл]]да 1073 башҡорттоң йәшәүе иҫәпкә алына<ref name="Миңеште">[https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} {{V|11|12|2019}}</ref>. [[1843 йыл]]да ауылда йәшәгән 89 башҡортҡа 114 бот ужым һәм 112 бот яҙғы иген сәселә. 22 ихатала йәшәгән башҡорттарҙың 87 аты, 62 һыйыры, 72 һарығы һәм 102 кәзәһе була<ref name="Миңеште" />. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||561||278||283||49,6||50,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Дүртөйлө (ҡала)|Дүртөйлө]]): 19 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл (ҡала)|Яңауыл]]): 105 км == Билдәле шәхестәр == * [[Назар Нәжми]] — башҡорт шағиры. * [[Саҙретдинов Әхмәткамал]] (1895 йыл — билдәһеҙ) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. == Сығанаҡтар == * {{2010. Башҡортостан ауылдары}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} <references/> == Һылтанмалар == * [http://www.yuldashfm.ru/ba/durtoylo-rayonynyn-mine 02.05.18. Зөһрә Арсаева. Дүртөйлө районының Миңеште ауылынан репортаж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180908040045/http://yuldashfm.ru/ba/durtoylo-rayonynyn-mine |date=2018-09-08 }} [[«Юлдаш» радиоһы]]. «Атайсал» тапшырыуы. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Дүртөйлө районы ауылдары}} [[Категория:Дүртөйлө районы ауылдары]] bammx186f6ra44ak2mnm3coklp9d56x 0 14592 1303256 1303210 2026-08-26T15:24:20Z Марьям Султанбаева 41189 викилаштырыу 1303256 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Рәсем:Учитель.jpg|thumb|200px|Уҡытыусы һәм уҡыусылар (Урта быуаттар миниатюраһы)]] '''Уҡытыусы''' — мәғариф белгесе; киләсәк быуынды (киңерәк — уҡыусыларҙы) тәрбиәләү һәм уҡытыуға йүнәлтелгән һәм киң таралған йәмәғәт профессияларының береһе; преподаватель йәки педагог — уҡытыу, тәрбиә эше менән шөғөлләнгән кеше. [[Конфуций]] былай тип яҙған: {{цитата|автор=Конфуций<ref>Коджаспирова Г. М. История образования и педагогической мысли: таблицы, схемы, опорные конспекты. — М., 2003. — С. 16</ref>|Уҡытыусының бурысы — уҡыусының фекер йөрөтөүенә яңы перспектива асыу.}} == Профессияның тарихы == [[Файл:1 сентября - День знаний !.JPG|thumb|200px|[[Белем көнө]]]] '''Уҡытыусылыҡ''' һәм '''уҡытыусылар''' кешелек үҫешенең бик боронғо замандарынан билдәле, әммә сағыштырмаса һуңғы осорҙа ғына киң таралған һөнәргә әйләнде. Тәүге, антик, мәғариф системаһы барлыҡҡа килгәндән алып, Боронғо Грецияла тәүге уҡытыусылар билдәле булған. 7 йәштән балалар [https://interneturok.ru/lesson/istoriya/5-klass/vozvyshenie-afin-v-5-veke-do-n-e-i-rastsvet-demokratii/v-afinskih-shkolah-i-gimnaziyah-variant-1-kormilitsyna-e-g школы,] грамотаға, арифметикаға, музыкаға, йырларға, һүрәт төшөрөргә өйрәнгән. Фәндәр уҡытылған мәктәптәрҙән башҡа, махсус шәхси гимнастика мәктәптәре — палестралар булған. Төрлө осорҙарҙа һәм төрлө илдәрҙә тәрбиәләү һәм уҡытыу бурысы йыш ҡына төрлө кешеләргә: тәрбиәселәргә, кураторҙарға, уҡытыусыларға тапшырылған.[[Константин Дмитриевич Ушинский]] уҡытыусыларҙы, уҡытыу менән бер рәттән, тәрбиә эше тәү сиратта тороға тейеш, тигән фекер әйткән. Әгәр уҡыусыларға, белем һәм күнекмәләр биреү менән мауығып китеп, дөрөҫ тәрбиә бирелмәгәндә, был быуындың йәмғиәткә йүнәлтелгән хәүефле ғәмәлдәр ҡылыуы мөмкин, тип иҫкәрткән. Белеме түбән булғанда йәмәғәтселеккә бик ҡурҡыныс булмаҫ ине, бәлки, ти. Һәм миҫал итеп Чичиковҡа күрһәтә: {{Начало цитаты}} «Әлбиттә, '''аҡылды булдырыу һәм уны белем менән байытыу күп файҙа килтерә''', әммә, йәл, мин '''ботаник һәм зоологик мәғлүмәттәр йәки Фохт һәм Молешоттың тәрән фекерле ижады менән яҡындан танышыуы ла Гоголь городничийын намыҫлы чиновник итә алмаҫ ине''' тип иҫәпләйем, һәм '''Павел Иванович Чичиков органик химияның бөтә серҙәренә бағышланһа ла''' йәки сәйәси иҡтисадты белһә лә, '''шулай ҙа йәмғиәткә үтә зыянлы әрһеҙ булып ҡаласағына артығы менән ышанам'''. Уның тышҡы ҡиәфәте бер аҙ үҙгәрер, бәлки, әммә хәрби кешегә хас тиерлек йылғырлығы менән кешеләргә һырышыуы үҙгәрмәҫ; башҡа манераларға эйә булыр, башҡа тон һайлар, битлек артына күберәк йәшеренер, Бедрищевтан да аҡыллыраҡ берәүҙе отор хатта, әммә һаман да шул йәмғиәттең зарарлы ағзаһы булып ҡаласаҡ, '''хатта тағы ла зыянлыраҡ, тотолмаҫ яманға ла әйләнер'''»<ref>''Ушинский К. Д.'' Педагогические соч. в 6-ти т. — Т. 2. — М., 1988. — С. 30</ref>. {{Конец цитаты|источник=[[Ушинский Константин Дмитриевич]]}} СССР-ҙа, һәм вариҫлыҡ буйынса Рәсәйҙә лә, '''был ике төрлө мәсьәләнең''' (һәм шулай уҡ «тәртип тотоу» бурыстары, ата-әсәләрҙең аҡсаларын йәлеп итеүҙе лә индереп, мәктәп өсөн «шефтар» эҙләү һ. б.) '''бер''' кешегә — '''уҡытыусыға''' йөкмәтелгән, ә тәрбиә, мәҫәлән, [[Макаренко Антон Семёнович]] тәрбиә төшөнсәһен ыңғай тәртиптең тотороҡло ғәҙәттәрен тәрбиәләүҙе хеҙмәткә өйрәтеп раҫлар кәрәк тигәнен яҡшы белһәк тә, мәҙәни-тарихи теорияға, Выготский Лев Семёнович, Лысенко Трофим Денисович һәм уларҙың эшен дауам итеүселәрҙең '''тәрбиәләүсе уҡытыу''' теорияһына, ярашлы, йыш осраҡта '''«нимә ул яҡшы» темаһына әңгәмәләр'''гә ҡайтып ҡала. Артабан [[Ян Амос Коменский|Я. А. Коменский]], [[Ушинский Константин Дмитриевич|К. Д. Ушинский]], Луначарский Анатолий Васильевич, Шацкий Станислав Теофилович, [[Макаренко Антон Семёнович]] һ. б. тарафынан нығытылған күп быуаттар дауамында тупланған халыҡ (ғаилә) педагогикаһы тәжрибәһе, тәү сиратта көс етерлек һәм етештереү хеҙмәте саралары аша хеҙмәт, эшмәкәрлектә тәрбиәләү, асылыңды ғөмүмән танып белеү һәм донъяны танып белеү тәрбиә бурыстарын да, уҡытыу бурыстарын да уңышлы хәл итә. Мәҫәлән, [[Ян Амос Коменский]] «Бөйөк дидактика»һында: {{Начало цитаты}} Яҡшылыҡ йәки миһырбанлыҡ, һүҙ бутҡаһы аша түгел, хеҙмәт менән тәрбиәләнә<ref>''Коменский Я. А.'' Великая дидактика, гл. XIII).</ref> {{Конец цитаты|источник=[[Коменский Ян Амос]]}} Уға «Күңелле тормош» («Бодрая жизнь») колонияһына нигеҙ һалыусы педагог ҡушыла: {{Начало цитаты}} «…балалар хеҙмәте төрҙәре һәм формалары һәм уларҙы ойоштороу, үҙенең үҫешендә ғәҙәттәге үҙгәрештәрҙе үтеп — тағы ла формаларының күберәк төрлөлөгөнә һәм ойоштороуҙоң төҙөклөгөнә, — балаларҙың социаль, эстетик һәм аҡыл тормошонда кәрәкле үҙгәрештәргә йәлеп итә»<ref>''Шацкий С. Т.'' Пед. соч, Т. 1, с. 298).</ref>. {{Конец цитаты|источник=Шацкий Станислав Теофилович}} РСФСР-ҙың беренсе мәғариф халыҡ комиссары, академик А. В. Луначарский, был тәңгәлдә ҡәтғи йомғаҡ яһай: {{Начало цитаты}} «Шулай итеп… бала, тәбиәғткә сығып йөрөп, коллекциялар йыйып, һүрәт, фото төшөрөп, моделдәр эшләп, әүәләп, ҡатырғаны йәбештереп, үҫемлектәр һәм хайуандарҙы күҙәтеп, бөтә предметтарҙы өйрәнергә тейеш… Тел, математика, тарих, география, физика һәм химия, ботаника һәм зоология — бөтә уҡытыу предметтары уҡытыуҙың ижади әүҙем методына юл аса ғына түгел, шулай уҡ уны талап та итә»<ref>Цит. по ''Луначарский А. В.'' Основные принципы единой трудовой школы // Народное образование, 1999, № 10.</ref>.{{Конец цитаты|источник=Луначарский Анатолий Васильевич}} Әммә 16 йәшкә тиклемге етештереү хеҙмәте мөмкинлеге 1991 йылға тиклем, закон нигеҙендә, «балалар хеҙмәтен ҡаты эксплуатацияға юл ҡуймау» һәм «уҡыу ҙа — хеҙмәт» тигән сәбәп менән, СССР мәктәптәренән алына<ref>''[[Кушнир, Алексей Михайлович|Кушнир А. М.]]'' [http://www.makarenko-museum.ru/alm/n01/P_letter_2006.htm Пора исправить трагическую ошибку КПСС в воспитании! // Альманах Макаренко, 2008 г., № 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306113523/http://www.makarenko-museum.ru/alm/n01/P_letter_2006.htm |date=2016-03-06 }}</ref>. Шулай ҙа был фекергә ҡаршы иҫбатлауҙы ла килтермәй булмай: СССР осоронда уҡыусылар, сиратлап дежур итеп, класс бүлмәһен тәртипкә килтереп, иҙән йыуып ҡайта ине. Мәктәп уҡыусылары шулай уҡ яҙғы миҙгелдә, урман хужалыҡтары саҡырыуы буйынса, ҡарағай, шыршы үҫентеләрен ултыртыуға йәлеп ителде, көҙгө осорҙа колхоз-совхоз баҫыуҙарында уңыш йыйыу эштәрендә (картуф, башҡа йәшелсәләрҙе сығарыу) ҡатнашты. Күп илдәрҙә, шул иҫәптән XXI быуат Рәсәйендә, уҡытыусы профессияһының дәрәжәһе кәмей барыу, һәм, һөҙөмтәлә, уҡытыусы һөнәрен тейешенсә баһалап бөтмәү тенденцияһы күҙәтелә. Профессия дәрәжәһенең йәмғиәттәге үлсәме булып хеҙмәт өсөн матди бүләкләү торғанлыҡтан, эш хаҡының бик аҙ күләмдә булыуы уҡытыусы статусы төшөүенең сәбәптәренең береһе булып тора.<ref>{{Cite web|url = http://edurt.ru/index.php?rubrika=17&st=9909703&type=3&str=6|title = Престиж профессии — учитель|author = Гнусарькова М.А.|work = |date = |publisher = |access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222114416/http://edurt.ru/index.php?rubrika=17&st=9909703&type=3&str=6|deadlink = no}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.gazeta.ru/social/2013/11/05/5737893.shtml|title = Спасти учителя|author = Ирина Резник|work = |date = 2013-11-05|publisher = Газета.Ru|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222122222/http://www.gazeta.ru/social/2013/11/05/5737893.shtml|deadlink = no}}</ref> Әйтер кәрәк, Германияла хатта XVI быуатта уҡ уҡытыусының йыллыҡ эш хаҡы 50 флорин тәшкил иткән{{sfn|Харрингтон|2020|с= 264}}. 2020 йылғы алтын хаҡы курсы буйынса был яҡынса 500 мең һумға тигеҙ. Рәсәйҙә уҡытыусының эш хаҡы окладтан (8800 һум тирәһе), компенсация (зыянды ҡайтарыу) характерындағы түләүҙәрҙән, дәрестән тыш эшмәкәрлек өсөн өҫтәп түләү һәм дәртләндереүсе (стимулирующий) түләүҙәрҙән тора. Уҡытыусы оклады туранан-тура кластағы балалар һанына бәйләнгән. Кластарҙа уҡыусылар һаны аҙ булған осраҡта, уҡытыусылар өҫтәмә йөкләмә алырға мәжбүр. Әлеге ваҡытта башланғыс класс уҡытыусыларының бер өлөшө 2-шәр тулы класс уҡыусылары менән эшләргә, һәм урта йәки өлкән баҫҡыста уҡытҡан уҡытыусылар хөкүмәт ҡабул иткән аҙнаһына 18 сәғәт дәрес кенә уҡытмай, хатта 36-40 сәғәт алып бара<ref>{{Cite web|url = http://www.rg.ru/2014/03/25/ucitelya.html|title = Зарплата учителей выросла за счёт нагрузки|author = Алла Салмина|work = |date = 2014-03-25|publisher = Российская газета|access-date = 2015-12-15|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222104423/http://www.rg.ru/2014/03/25/ucitelya.html|deadlink = no}}</ref> 2019 йылдың 31 ғинуарында Рәсәй Федерацияһы Президенты [[Путин Владимир Владимирович]] ул саҡтағы мәғариф министры Васильева Ольга Юрьевна менән осрашҡанда, уҡытыусыларҙың эш хаҡына иғтибарҙы арттырырға саҡырҙы: президент фекеренсә, уҡытыусыларҙың эш хаҡы төбәктәрҙәге иҡтисад буйынса уртаса күрһәткестәрҙән түбән төшөргә тейеш түгел<ref>{{Статья|автор=|заглавие=Путин призвал перестать нахваливать учителей и вспомнить о зарплатах|ссылка=https://lenta.ru/news/2019/01/31/zarplata/|язык=|издание=Лента.ру|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=|archivedate=2020-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201020100030/https://lenta.ru/news/2019/01/31/zarplata/}}</ref>. == Белем биреү процесында уҡытыусы == [[Файл:Rostock Schmidt Lehrer-Student.jpg|thumb|200px|[[Росток]] ҡалаһында «Уҡытыусы һәм уҡыусы» монументы]] [[Файл:Скульптура учителя (МАДИ) 1.jpg|thumb|200px|[[Мәскәү дәүләт автомобиль-юл техник университеты]] (МАДИ) территорияһында Уҡытыусы скульптураһы]] Психолог Климов Евгений Александрович тәҡдим иткән төркөмләү буйынса, педагог һөнәренең предметы булып бала, икенсе кеше, тора. Әммә педагогик профессияһы вәкилдәрен бүтән һөнәр кешеләренән, иң тәүҙә, ул хеҙмәтте һайлаусыларҙың фекерләү образы, бурысына юғары ҡарашы һәм яуаплылыҡ тойғоһо айыра. Шуға бәйле педагогик профессия, үҙенә бер төркөмгә бүленеп, айырым урында тора. Бер үк ваҡытта үҙгәртеп ҡороу класына һәм шулай уҡ идара итеү класына ҡарауы «кеше-кеше» тибындағы башҡа профессияларҙан уның төп айырмаһы булып тора. Үҙ эшмәкәрлегенең маҡсаты сифатында шәхестең аяҡҡа баҫыуын һәм уны үҙгәртеп ҡороуҙы ҡуйып, педагог уҡыусының интеллектуаль, эмоциональ һәм физик үҫеше, уның рухи донъяһының формалашыу процесы менән идара итеүҙе хәл итеү кеүек яуаплы бурыс үтәй<ref name="sl">Педагогика: Учебное пособие / Под ред. В. А. Сластёнина. — М., 2004.</ref>. === Педагог эшмәкәрлегенә әҙерлек структураһы === # Формалашҡан педагогик аң: Мин-концепция, В-концепция (тәрбиәләнеүсе концепцияһы), Д-концепция (эшмәкәрлек концепцияһы). # Тәрбиәләү һәм белем биреүҙең педагогик технологияларына эйә булыу. # Педагогик техникаға эйә булыу. Педагогик һәләт: коммуникатив, перцептив, прогноз яһау, конструктив, дидактик, гностик, ойоштороу, экспрессив һәләттәре. === Уҡытыусылар типтарын төркөмләү === Ҡиммәттәр ориентацияһы характеры буйынса (Сорока-Росинский Виктор Николаевич): уҡытыусы-теоретиктар, педагог-реалистар (һәм утилитаристар), педагог-артистар, уҡытыусы-интуитивистар. Интеллектуаль-ихтыяр сфераһы үҙенсәлеге: интеллектуаль тип, эмоциональ тип, ихтыяр тибы, ойоштороусы тибы. Шәхси йүнәлеш ҡуйыу буйынса (Януш Корчак): тәрбиәсе-тиран, дан-шөһрәткә ынтылыусы тәрбиәсе, аҡыллы тәрбиәсе. Шәхестең өҫтөнлөклө йүнәлеше буйынса: ойоштороусы, предметты уҡытыусы, ойоштороусы предметник, коммуникатор, интеллигент уҡытыусы (мәғрифәтсе). === Уҡытыусының педагогик мәҙәниәте === Уҡытыусының педагогик мәҙәниәте — үҫештең юғары кимәле йыйылмаһы һәм педагогик эшмәкәрлектең бөтә компоненттарын камиллаштырыу һәм үҫештең шундай уҡ кимәлен һәм педагогтың асылын билдәләгән шәхси көсөн, уның һәләттәрен һәм мөмкинлектәрен тормошҡа ашырыу. ;Уҡытыусының педагогик мәҙәниәте компоненттары Сластёнин Виталий Александрович һөнәри-педагогик мәҙәниәттең түбәндәге компоненттарын айырып күрһәтә. * '''Аксиологик компонент''' кешелек донъяһы тарафынан быуаттар дауамында булдырылған һәм мәғарифтың хәҙерге этабында тулайым педагогик процесҡа үҙенсәлекле рәүештә индерелгән педагогик ҡиммәттәр йыйылмаһы. * '''Технологик компонент''' үҙ эсенә уҡытыусы педагогик эшмәкәрлегенең ысулдарын һәм алымдарын индерә. * '''Шәхси ижади компонент''' — уға эйә булыу механизмын аса һәм, ижади акт булараҡ, уны тормошҡа ашыра<ref name="sl" />. Шулай уҡ уҡытыусы педагогик мәҙәниәтенең түбәндәге компоненттары билдәләнә. # Ҡыҙыҡһыныуҙарҙың һәм ихтыяждарҙың асыҡ белдерелгән тотороҡло йүнәлеше. # Гармониялы аҡылы, әхлаҡи һәм эстетик үҫеше. # Педагогик оҫталыҡ<ref>''Букатов В. М''. Педагогические таинства дидактических игр: учебно-методическое пособие. — 2-е изд, испр. и доп. — М., 2003. — 152 с.: ил.</ref>. # Даими үҙ аллы камиллашыуҙы маҡсат итеп ҡуйыу # Тәртип һәм аралашыу мәҙәниәте, педагогик такт. # Уҡытыусының шәхси үҙ аллылығы. # Дөйөм педагогик уҡымышлылыҡ (эрудиция) һәм белдеклелек. # Изгелекле мөнәсәбәт, аралашыусанлыҡ һәм эшкә бирелгәнлек<ref>''Ершов П. М., Ершова А. П., Букатов В. М''. Общение на уроке, или Режиссура поведения учителя. — 2-е изд., перераб. и дополн. — М., 1998. — 336 с.</ref>. === Эффектив хеҙмәт итеүҙә кәрәкле сифаттар === # Кеше кисерештәрен аңлау һәм уға теләктәшлек итеүгә (эмпатия) һәләтле, тәрбиәләнеүселәренең ҡыҙыҡһыныуҙарын һәм ихтыяждарын тойоусан (сензитивность). # Уҡытыу хеҙмәтенә шәхси төҫ индереү. # Тәрбиәләнеүселәрҙең ыңғай Мин-концепцияһын үҫтереүгә позитив ярҙам булдырыу маҡсатын ҡуйыу. # Үҙе менән һәм балалар менән идара итә белеү. # Тәрбиәләнеүселәр менән төрлө формаль һәм формаль булмаған педагогик аралашыу стиленә эйә булыу<ref name="er">''Ершова А. П., Букатов В. М''. Режиссура урока, общения и поведения учителя. — 4-е изд., перераб. и дополн. — М., 2010. — 344 с.: ил.</ref>. # Эмоциональ баҫалҡылыҡ, үҙ-үҙеңә хужа булыу, үҙеңә ышаныу, күңел көрлөгө. # Конфликттарҙы ирекһеҙләмәйсә көйләй белеү. # Сит йолалар һәм ышаныуҙарға ихтирам менән ҡарау. # Ижади һәләттәр. # Рефлексияға һәләт. === Уңышлы уҡытыусы билдәләре === ;Кешеләргә мөнәсәбәте Яҡшылыҡ теләүсе. Башҡаларға ярҙамсыл. Башҡаларҙы һәм бүтән фекерҙәрҙе тыңлай һәм ишетә белеүсе. Көнсөл түгел. Кешеләрҙән һорарға һәм өйрәнергә оялмай. Бар нәмәне лә аңлатып бирергә тырыша. ;Үҙенә мөнәсәбәте Үҙен етерлек дәрәжәлә көслө һәм ышаныслы тоя. Килеп сыҡҡан проблемаларҙан ситләшмәй, уларҙы хәл итә. Үҙенә йөкләмәләр һәм яуаплылыҡ ала. Үҙ-үҙенә тәнҡит менән ҡарай. ;Эшенә мөнәсәбәт Хеҙмәткә һәләтле һәм йыйнаҡ. Бөтәһенә лә ваҡыт таба. Мәсьәләне хәл итеү сараһын һәм уны тормошҡа ашырыу мөмкинлеген таба. Үҙенең участкаһында булған эшкә генә түгел, бөтә эш өсөн яуаплылыҡ тоя. ;Ижад, һығылмалылыҡ Ҡайҙа һәм ҡасан көрәшергә һәм сигенергә кәрәклекте белә. Үҙенә-үҙе эш темпын бирә. Ваҡытты маҡсатҡа ярашлы (рациональ) файҙалана. Иң яҡшы алымдарҙы табыу маҡсатына ынтылғанда хаталаныуҙан ҡурҡмай. Үҙ аллы белем алыу менән шөғөлләнә. === Педагогик эшмәкәрлектең индивидуаль стиле төрҙәре === * Эмоциональ-импровизация. * Эмоциональ-методик. * Фекер йөрөтөү-импровизация. * Фекер йөрөтөү-методик. === Балалар яҡшыраҡ тип һанаған педагог === # '''Шәхсән сифаттар:''' яғымлылыҡ, күңел көрлөгө, һапалылыҡ, дуҫтарса изге теләк, аңлай һәм ышана белеү, шәхескә һәм кешелек дәрәжәһенә ихтирам; толерантлыҡ йәки түҙеп ҡарау, тактлы тәртип, юмор тойғоһо, балаларҙы яратыу. # '''Ойоштору сифаттары''' демократлыҡ, коллегиаллек һәм хеҙмәттәшлек, ғәҙеллек, эҙлеклелек, ярҙам итеүгә ынтылыш, энтузиазм, яуаплылыҡ. # '''Эшлекле сифаттары:''' үҙ предметын яҡшы белеү, ҡыҙыҡһындыра белеү, асыҡ һәм ҡыҙыҡ итеп аңлата белеү, үҙ предметына ҡыҙыҡһыныу (яратыу). # '''Тышҡы ҡиәфәте:''' яҡшы кейенгән, яғымлы тауыш, дөйөм һөйкөмлөлөк<ref name="cod">''Коджаспирова Г. М''. Педагогика в схемах, таблицах и опорных конспектах. — М., 2008.</ref>. == Педагогик профессияға эйә булыуҙың юлдары һәм формалары == === Педагогик профессияға эйә булыуҙың эстәлеге һәм структураһы === '''Рәсәй профессиональ педагогик мәғариф системаһының ҡылыҡһырламаһы''' Рәсәйҙә хәҙерге осорҙа ике концептуаль нигеҙҙе берләштереүсе киң кимәлле педагогик мәғариф системаһы эшләй. Беренсе нигеҙ — был юғары һәм урта профессиональ педагогик мәғариф йүнәлешенең донъяуи белем биреү концепцияһы. Икенсе концептуаль нигеҙ — был Рәсәйҙә үҙләшергә теләүсе көнбайышта йәшәгән күп кимәлле мәғариф. Рәсәйҙә педагогтарҙы урта һәм юғары профессиональ уҡыу йорттары әҙерләй. Совет осорондағы кеүек, педагогик белем биреү өлкәһендә профессиональ йүнәлеш алыу (ориентация) мәктәптәрҙә, профессиональ белем бирмәһә лә, уҡыусыларға буласаҡ һөнәренә эйә булыу йүнәлеше биреүсе педагогик кластарҙа, башлана. Дөйөм белем биреү дисциплиналарынан башҡа, уҡыу планына психолог-педагогик цикл дисциплиналары инә. ;Педагогик колледждар Әлеге осорҙа Рәсәйҙә педагогик колледждар — профессиональ педагогик белем биреүҙең тәүге баҫҡысы. Унда уҡыу срогы — 2 йылдан 3,5 йылға тиклем. Педагогия колледждары мәктәпкәсә йәштәге балаларҙы тәрбиәләүсе учреждениеларға һәм башланғыс мәктәптәргә педагогтар әҙерләй. Һөнәрҙәр (специальность) исемлеге төрлөсә. Улар араһында — рәсем буйынса педагогтар, мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениелары тәрбиәселәре, мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениелар һәм башланғыс мәктәптәрҙә үҫешендә тайпылышы булған балаларҙы тәрбиәләүсе һәм уҡытыусы педагогтар. ;Юғары уҡыу йорттары Профессиональ педагогик белем биреүҙең икенсе баҫҡысы — юғары уҡыу йорттары. Юғары педагогик белемде махсуслашҡан юғары педагогик уҡыу йорттарында ла, психологтар һәм педагогтар әҙерләүсе юғары уҡыу йорттарында ла алырға мөмкин. Улар араһында социаль университеттар, университеттар һ. б. Юғары педагогик уҡыу йорттарында бирелгән һөнәрҙәр (специальность) күп төрлө. ;Бакалаврҙар һәм магистрҙар Күп юғары уҡыу йорттарында белгестәрҙе киң кимәлле әҙерләү индерелгән. Беренсе кимәл — был 4 йыл эсендә һайланған йүнәлеш буйынса педагогик һөнәрен үҙләштереүсе бакалаврҙар; улар төрлө уҡыу йорттарында педагог хеҙмәтен башҡара. Икенсе кимәл — 2 йыл дауамында күп төрлө педагогик проблемаларҙы хәл итеү һәм ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге менән шөғөлләнеү мөмкинлегенә эйә магистрҙарҙы әҙерләй. ;Аспирантура Хәҙерге осорҙа педагогтарҙы әҙерләүҙең өсөнсө кимәле булып юғары уҡыу йорттарында педагогтар әҙерләү бурысын үтәүсе, юғары квалификациялы ғилми-педагогик кадрҙар әҙерәләүсе аспирантура һәм докторантура. '''Мәғарифтың күп кимәлле системаһы''' Болон процесы — Болон килешеүе сиктәрендә Европа илдәре мәғариф системаларының юғары белем биреүҙең берҙәм европа арауығында яҡынайыу һәм яраҡлашыу процесы. 2003 йылдың сентябрендә Европа илдәре мәғариф министрҙарының Берлинда үткән осрашыуында Рәсәй Болон процесына ҡушыла. Киң кимәлле мәғарифтың проблемалары бик ҡатмарлы һәм күп аспектлы. Әлегә тиклем мәғарифтың киң кимәлле системаһы тулыһынса билдәләнмәгән. Күп тикшеренеүселәр һәм дәүләт институттары көнбайышта күптән үҫешкән күп кимәлле Европа мәғарифын Рәсәй мәғарифы шарттарына ҡулайлаштырыу буйынса үҙҙәренең моделдәрен тәҡдим итә. ;Мәғарифта бакалавр һәм магистр 4 йыллыҡ программа материалын үҙләштергән бакалавр белеменә эйә студентҡа үҙе алған һөнәре буйынса төрлө типтағы белем биреү учреждениеларында уҡыусыларҙы тәрбиәләү һәм уҡытыу хоҡуғын биргән диплом тапшырыла. [[Магистр]] дипломына эйә булырға теләгән кеше, иң тәүҙә бакалавр дипломын алырға, артабан 2—3 йыл уҡып, бакалавр башҡарған функцияны тормошҡа ашырыу менән бер рәттән белем биреү учреждениеларында ғилми-тикшеренеү эше менән шөғөлләнергә, етәксе булып эшләргә тейеш. Хәҙерге осорҙа буласаҡ педагогтарҙың '''профессиональ әҙерлек кимәлдәре''': * профессиональ ориентация кимәле (мәктәптең педагогик кластары); * урта профессиональ белем (педагогия колледждары); * юғары профессиональ белем (юғары уҡыу йорттары); * юғары профессиональ белем биреү йорттары өсөн ғилми-педагогик кадрҙар әҙерләү (аспирантура, докторантура). === Педагог-профессионалдың формалашыуында үҙ алдына уҡыуының һәм үҙ-үҙен тәрбиәләүенең роле һәм урыны === [[Файл:Перов Учитель.jpg|мини|[[Перов Василий Григорьевич]] «''Рәсем уҡытыусыһы»'' (1867)]] ;Үҙтәрбиә методтары: * үҙкүҙәтеү (уҡытыусы тәртибенең режиссураһы<ref name="er" />); * үҙанализ; * үҙбойороҡ; * үҙотчёт; * үҙраҫлау; * үҙғәйепләү; * үҙьязалау; * рефлексия (кешенең үҙ уй-фекерҙәрен, мауығыуҙарын, эмоцияларын һ.б. анализлау рәүешендәге теоретик эшсәнлеге) һ. б. ;Үҙтәрбиә йоғонтололоғо шарттары: * педагогик ярҙам һәм етәкселек; * тәрбиәләнеүселәрҙең үҙтәрбиә мөһимлеген һәм уның технологияһына эйә булыуға ынтылышын аңлау; * тәрбиә менән үҙтәрбиәнең үҙ-ара килешеп эш итеүе; * тәрбиәләнеүселәрҙең әүҙем эшмәкәрлеге. ;Педагогтың үҙтәрбиә юлдары * Шәхескә социаль талаптар. * Асылыңды танып белеү (тышҡы баһаларҙы һәм йоғонтоларҙы ҡабул итеү, үҙанализ, үҙбаһа). * Үҙ өҫтөнән эште планлаштырыу (перспектива — маҡсат, бурыс ҡуйыу, программа төҙөү). * Программаны тормошҡа ашырыу — Әҙерлек — психологик (мотивация, ҡыҙыҡһыныу, ҡуйылған маҡсаты (психология), ыңғай шәхси Мин-концепцияһы). * Практик әҙерлек (белем, оҫталыҡ, күнекмә). * Үҙконтроль һәм үҙкоррекция<ref name="cod" />. ;Үҙ асылыңды танып белеү Шәхес үҫеше үҙпрограммаһы буйынса үҙ шәхесен камиллаштырыу мөмкинлеге тураһындағы үҙпрогнозын матдилаштырыуы. Шәхестең тәртибе һәм эшмәкәрлеге принциптарына әйләнгән үҙтәрбиә программаһын төҙөү яйлап йәшәү ҡағиҙәләре системаһын булдырыуҙан башлана. Мәҫәлән, бер ваҡытта ла һәм бер ҡайҙа ла һуңламаҫҡа; бер ваҡытта ла һәм бер кемгә лә бер һүҙ менән: «эйе», «юҡ» тигән яуап бирмәҫкә — башҡа төрлө яуап формаларын эҙләргә; бер ваҡытта ла һәм бер кемгә лә ярҙамдан баш тартмаҫҡа һ. б. Үҙтәрбиә программаһы менән бергә шулай уҡ үҙ өҫтөңдән эшләү планын: оҙайлы ваҡытҡа план-максимум һәм план-минимум (көнгә, аҙнаға, айға) төҙөргә мөмкин. ;Үҙтәьҫир Үҙйоғонто саралары һәм ысулдары сикһеҙ төрлө. Үҙ шәхесенең үҙенсәлектәрен һәм аныҡ шарттарҙы иҫәпкә алып, һәр кеше уларҙың иң ҡулай бәйләнешен һайлай. Үҙтәрбиә саралары араһында үҙенең психик торошо менән идара итеү йәғни үҙкөйләү саралары айырым урын алып тора. Уларға төрлө өҙөү, үҙмауығыу (самоотвлечение), мускулдарҙы хәлһеҙләндереү (релаксация), шулай уҡ үҙкүндереү, үҙбойороу, үҙконтроль, үҙ-үҙен ышандырыу һ. б. Һуңғы йылдарҙа, киң популярлаштырылыуы арҡаһында, йышыраҡ махсус һүҙ формулалары — аутотренинг ярҙамында маҡсатҡа йүнәлешле методтар һәм алымдар йышыраҡ файҙаланыла<ref name="sl" />. == Иҫкәрмәләр == === Комментарийҙар === {{комментарии}} {{примечания|2}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Уҡытыусы]] * [[Педагогика]] * [[Уҡыусы]] * [[Гувернёр]] * [[Мәсәғүт уҡытыусылар институты]] == Әҙәбиәт == * {{книга | автор= Джоэл Харрингтон |заглавие= Праведный палач. Жизнь, смерть, честь и позор в XVI веке | оригинал= Joel F. Harrington. The Faithful Executioner: Life and Death, Honor and Shame in the Turbulent Sixteenth Century | издательство= Альпина нон-фикшн|год=2020|место = М.|cтраниц= 438|isbn=978-5-00139-190-6|ref= Харрингтон}} * Кульшарипов М. М., Низамов А. Г. История Башкирского государственного университета. Уфа, 1997; * Алмаев Р. З. Школьное образование в Башкирской АССР: история, достижения, традиции. Уфа, 2008; * Ергин Ю. В. У истоков университетского образования: очерки о предыстории Башк. гос. ун‑та. Уфа, 2009. == Һылтанмалар == * [http://pedlib.ru/ Педагогическая библиотека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190322184609/http://pedlib.ru/ |date=2019-03-22 }} * [http://www.herzen.spb.ru/ РГПУ им. А. И. Герцена] * [http://pedlib.ru/ Педагогическая библиотека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190322184609/http://pedlib.ru/ |date=2019-03-22 }} * [http://yum.my1.ru/ Сообщество учителей онлайн английского]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://bashenc.online/ru/articles/76848/ Съезды учителей] * [http://bashenc.online/ru/library/24/ И. И. Валиев. Средняя и высшая школа современной России (1991—2011 годы)] * [http://bashenc.online/ru/articles/88791/ ЛИКВИДАЦИЯ НЕГРАМОТНОСТИ] * [http://bashenc.online/ru/articles/76955/ УЧИТЕЛЬСКИЙ ИНСТИТУТ в Уфе] * [https://www.bashinform.ru/news/obrazovanie/2026-08-24/glava-bashkirii-podpisal-ukaz-o-povyshenii-prestizha-professii-uchitelya-4662003 Глава Башкирии подписал указ о повышении престижа профессии учителя. ИА «Башинформ», 24 августа 2026 года]{{ref-ru}} {{V|25|06|2026}} [[Категория:Педагогик профессиялар]] [[Категория:Эш төрө буйынса ҡатын-ҡыҙҙар]] ifnxdrinlx6wafht263qv5tyvifnibm 0 28804 1303276 679969 2026-08-27T05:05:13Z Gliwi 18660 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Abtsbessingen.png]] → [[File:DEU Abtsbessingen COA.svg]] PNG → SVG 1303276 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Абтсбессинген |төп исеме = Abtsbessingen |ил = Германия |герб = DEU Abtsbessingen COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 15|lat_sec 39 |lon_dir= E |lon_deg = 10|lon_min = 45|lon_sec = 51 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Кифхойзер (район) |теҙмәләге район = Кифхойзер (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = Бургомистр |башлыҡ = Карин Кестнер |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 14,09 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 260 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 522 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 99713 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = KYF |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 65 001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Абтсбессинген''' ({{lang-de|Abtsbessingen}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 522 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 14,09 км². Диңгеҙ кимәленән 260 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99713 һәм автомобиль коды — KYF. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [ Рәсми сайт]. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} qzzx95johfc6pwfeq7bukozum41rac2 0 72260 1303273 1290679 2026-08-27T03:58:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303273 wikitext text/x-wiki {{Организация|название=Всемирная организация здравоохранения|событие_основания1=Основана|lon_deg=6.1342|lon_dir=E|lat_deg=46.2327|lat_dir=N|сайт=http://www.who.int/ru/|дата_основания4=|событие_основания4=|дата_основания3=|событие_основания3=|дата_основания2=|событие_основания2=|дата_основания1=[[7 апреля]] [[1948 год]]а|имя_руководителя3=|альтернативное=<!-- Место для официальных языков СДО --> '''Всемирная организация здравоохранения'''<br> '''World Health Organization'''<br> '''Organisation mondiale de la santé'''<br> '''Organización Mundial de la Salud'''<br> '''世界卫生组织 '''<br> ''' منظمة الصحة العالمية '''<br> <!-- Место для официальных языков ВОЗ -->|должность_руководителя3=|имя_руководителя2=|должность_руководителя2=|имя_руководителя1={{Флаг Эфиопии}} [[Гебреисус, Тедрос Аданом|Тедрос Адханом Гебреисус]]|должность_руководителя1='''Генеральный директор '''|языки=[[Английский язык|Английский]], [[Испанский язык|Испанский]], [[Русский язык|Русский]], [[Французский язык|Французский]], [[Китайский язык|Китайский]], [[Арабский язык|Арабский]]|центр={{Флаг Швейцарии}} [[Женева]], [[Швейцария]]|тип_центра=Штаб-квартира|логотип=Всемирная организация здравоохранения.svg|членство=<!--| логотип = Flag of WHO.svg-->|тип=Международная организация|легенда1=<div style="text-align:center; font-size:90%;">Штаб-квартира ВОЗ в Женеве</div>|карта1=World Health Organisation building south face.jpg|CoordScale=5000}} '''Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы''' ({{Lang-en|World Health Organization, WHO}}) — үҙ эсенә 194 дәүләтте ағза итеп тотҡан Берләшкән милләттәр ойошмаһы; төп функцияһы — Ер халҡының һаулығын һаҡлау проблемаларын хәл итеү. 1948 йылда Швейцарияның Женева ҡалаһында штаб-фатиры нигеҙләнгән. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының махсуслаштырылған төркөмөнә шулай уҡ [[ЮНЕСКО]] ( [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО-ның]] мәғариф, фән һәм мәҙәниәт мәсьәләләре буйынса ойошмаһы), Халыҡ-ара хеҙмәт ойошмаһы (МОТ), ЮНИСЕФ (Балаларға ярҙам фонды) инә. [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО-ла]] ағза булған илдәр бөтәһе лә , Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының (БДҺҺО-ның) Уставын ҡабул иткәндән һуң, уға ағза булып инә ала, ә Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһына [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО-ла]] ағза булмаған илдәр [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы|Генераль ассамблеяның]] күпселек ябай тауышына лайыҡ булған осраҡта ғына ағза булып инә ала. Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр субъекты булмаған территориялар, Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһына ассоциатив ағза итеп, был ойошманың берәй ағзаһы йәки был территорияларҙың халыҡ-ара мөнәсәбәттәр өсөн яуаплылығы булған хоҡуҡлы органдар исеменән яҙылған ғаризаһы буйынса ғына, ҡабулителә ала. == Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының төҙөлөүе == Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге милләт-ара хеҙмәттәшлек мәсьәләләре менән иң беренсе булып, 1839 йылда барлыҡҡа килгән Константинополь һаулыҡ һаҡлау юғары советы тора. Уның төп бурысы булып [[Ғосман империяһы|Ғосман империяһын]] уның порттарына сит илдәрҙән килгән караптарҙан тағун (чума) һәм ваба ([[Холера|холеранан]]) һаҡлау тора. Һуңыраҡ бындай совет Мароккола (1840 йыл) һәм [[Мысыр|Мысырҙа]] (1846 йыл) булдырыла. 1851 йылда [[Париж|Парижда]] I Халыҡ-ара санитария конференцияһы үтә, унда 12 дәүләт, шул иҫәптән [[Рәсәй империяһы]] ла ҡатнаша. Был форумд эшенең һөҙөмтәһе булып [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙҙә]] диңгеҙ карантины тәртибен билдәләүсе Халыҡ-ара санитария конвенцияһын ҡабул итеү ҡарала. Әммә был һөҙөмтәләргә бары тик вабаға (холераға) мөнәсәбәттәргә ҡарата ғына 1892 йылда өлгәшелә, ә 1897 йылда — тағунға (чумаға) ҡарата өлгәшелә. XХ быуат башында тағы ла ике хөкүмәт-ара һаулыҡ һаҡлау ойошмаһына нигеҙ һалын: 1902 йылда [[Америка|Панамерикан]] санитария бюроһы ([[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтон]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]), 1907 йылда — [[Европа|Европала]] (Париж, [[Франция]]) Йәмәғәт гигиена бюроһы булдырыла. Уларҙың төп функцияһы булып, медицинаның дөйөм мәсьәләләре (бигерәк тә инфекция ауырыуҙары) тураһында мәғлүмәттәрҙе таратыу тора. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя һуғышынан]] һуң, 1923 йылда Милләттәр Лигаһының (Женева, Швейцария) Халыҡ-ара һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы эшләй башлай), ә [[Икенсе донъя һуғышы]] тамамланғандан һуң, 1946 йылдың июлендә [[Нью-Йорк|Нью-Йоркта]] Халыҡ-ара һаулыҡ һаҡлау конференцияһы ҡарарына ярашлы Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһын булдырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. 1948 йылдың 7 апрелендә Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының Уставы ратификациялана, шул ваҡыттан алып 7 апрель көнө «Бөтә донъя сәләмәтлек көнө» тип билдәләнә. == Һаулыҡ һаҡлау тарихы == Рәсми сайтҡа ярашлы килтерергә<ref name="autogenerated20130210-1">[http://www.who.int/about/brochure_ru.pdf Работа на благо здоровья: Познакомьтесь со Всемирной организацией здравоохранения]</ref>: * 1948 йыл: Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы ауырыуҙарҙың халыҡ-ара классификацияһы өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала (МКБ). * 1952-1964 йылдар: Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы Тропик гранулеманы бөтөрөү буйынса глобаль программа ҡабул итә. * 1974 йыл: 30 йыл дауамында онхоцеркозды бөтөрөү программаһын эшләүҙе алып бара * 1974 йыл: Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ассамблеяһы Балаларҙы вакцинациялауҙың киңәйтелгән программаһы менән тәьмин итеүҙе әҙерләү тураһында резолюция ҡабул итә * 1975 йыл: Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ассамблеяһы «төп дарыу саралары» һәм «милли дарыуҙар сәйәсәте өлкәһендә» концепциялар. Ике йылдан һуң Төп дарыуҙар исемлеге барлыҡҡа килә башлай. * 1967-1979 йылдар: Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы 12 йыл дауамында [[ҡара сәсәк]] сирен тулыһынса бөтөрөү кампанияһын координациялай. Бөтә донъяла [[ҡара сәсәк]] сирен тулыһынса бөтөрөү — Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының иң етди ҡаҙанышы. * 1978 йылд: Беренсел медик-санитар ярҙамы буйынса халыҡ-ара конференцияһы «Бөтәһе өсөн дә һаулыҡ» тигән тарихи маҡсатты билдәләй. * 1988 йыл: Полиомиелитты бөтөрөү буйынса глобаль инициативаны бойомға ашырыуҙы башлау * 1990 йыл: Гомосексуализм психик ауырыуҙар исемлегенән төшөрөлә<ref>[https://denvistorii.ru/17-maya/vsemirnaia-organizatsiia-zdravookhraneniia-iskliuchila-gomoseksualnost.html Всемирная организация здравоохранения исключила гомосексуальность из списка психических заболеваний] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027112222/http://denvistorii.ru/17-maya/vsemirnaia-organizatsiia-zdravookhraneniia-iskliuchila-gomoseksualnost.html |date=2020-10-27 }}</ref>. * 2003 йыл: Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының тәмәкегә ҡаршы көрәш буйынса рамлы конвенцияһы ҡабул ителә. * 2004 йылда: Туҡланыу рационы һәм аҙыҡ ҡабул итеү ГАҙыҡ рационы, туҡланыу режимы, физик әүҙемлелек һә һаулыҡ өлкәһендә глобаль стратегия ҡабул ителә * 2005 йыл: Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ассамблеяһы Халыҡ-ара медик-санитар ҡағиҙәләрҙе яңынан ҡарай. == Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының структураһы == * Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ассамблеяһы * Башҡарма комитеты * Секретариат == Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының штаб-фатиры == Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының штаб-фатиры Женевала (Швейцарияла). Штаб-фатирҙың структураһы<ref>[http://www.who.int/about/structure/organigram/ru/index.html Структура штаб-квартиры ВОЗ]</ref>: * Генераль директор * Генераль директор урынбаҫары * Генераль директор канцелярияһы (ODG) Департаменттары * Ғаилә, ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар һаулығы (FWC) * Һаулыҡ һаҡлау һәм инновациялар системаһы (HIS) * Дөйөм етәкселек (GMG) * Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә һәм тирә-яҡ мөхиттә хәүефһеҙлек (HSE) * ВИЧ/СПИД, туберкулез, малярия һәм онотолған тропик ауырыуҙар (HTM) * Инфекцияһыҙ ауырыуҙар һәм психик сәләмәтлек (NMH) * Полиомиелит, ғәҙәттән тыш хәлдәр һәм илдәр менән хеҙмәттәшлек (РЕС) == Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының етәкселеге == === Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының генераль директоры === Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы Уставына ярашлы Генераль директор Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ассамблеяһы сессияһында Башҡарма комитет тәҡдиме буйынса тәғәйенләнә. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы ағза-илдәре үҙ кандидаттарын тәғәйен формала Башҡарма комитетҡа тәҡдим итәләр. Башҡарма комитет тәҡдимдәрҙе ҡарап сыға башта, артабан кандидаттарҙың ҡыҫҡаса исемлеген төҙөп, улар менән һөйләшеүҙәр (әңгәмә) үткәрә, кандидаттарҙың физик торошона баһа яһай<ref>[http://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/EB130/B130_ID1-ru.pdf Выдвижение кандидатур на пост Генерального директора: записка юрисконсульта]</ref>.Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы ағза-дәүләттәрҙең Генераль директорҙы һайлауҙы ойоштороу өсөн эшсе төркөмө булдыра<ref>[http://apps.who.int/gb/edg/r/R_index.html EDG]</ref>. === Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының генераль директорҙары === * 1948—1953 Доктор Брок Чисхольм ([[Канада]]) * 1953—1973 Доктор Марколино Гомес Кандау ([[Бразилия]]) * 1973—1988 Доктор Хальфдан Малер ([[Дания]]) * 1988—1998 Доктор Хироси Накадзима ([[Япония]]) * 1998—2003 Доктор Гру Харлем Брунтланн ([[Норвегия]]) * 2003—2006 Доктор Ли Чон Ук ([[Көньяҡ Корея|Республика Корея]]) * 2006—2007 Доктор {{Тәржемәһеҙ 3|Андерс Нордстрём|Андерс Нордстрём|en|Anders Nordström}} ([[Швеция]]) (исполняющий обязанности) * 2007—2017 Доктор Маргарет Чан ([[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|КНР]]) * с 2017 Доктор Тедрос Адханом Гебрейесус ([[Эфиопия]]) == Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының мәсьәләләре == * халыҡ-ара һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә тәҡдимдәр биреү * һаулыҡ һаҡлау стандарттарын урынлаштырыла * илдәр хөкүмәтенең һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге милли программаларын көсәйтеү менән хеҙмәттәшлек итеү * һаулыҡ һаҡлау стандарттарын эшләү һәм тейешле технологияларҙы булдырыу тураһындағы мәғлүмәттәрҙе тапшырыу. == Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы эшмәкәрлегенең даирәләре == * Һаулыҡ һаҡлау милли хеҙмәттәрен нығытыу һәм камиллаштырыу ; * Инфекцияһыҙ һәм йоғошло ауырыуҙарҙы иҫкәртеү һәм уларға ҡаршы көрәш; * Һаулыҡты һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау; * Әсә һәм бала һаулығын һаҡлау; * Медицина кадрҙары әҙерләү; * Медик-биологик тикшеренеүҙәрҙе үҫтереү; * Санитария статистикаһы. == Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының төбәк бюролары == [[Файл:World_Health_Organisation_regional_offices.svg|справа|мини|250x250пкс|Төбәктәр һәм Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының төбәк бюролары: {{Легенда|#9de678|Көньяҡ-көнсығыш Азия (Азия) — [[Дели]] ([[Һиндостан]])}} {{Легенда|#7ae6ce|Тымыҡ океандың Көнбайыш өлөшө ([[Тымыҡ океан]]) — [[Манила|Манила]] ([[Филиппин]])}} {{Легенда|#e6e678|Көнсығыш-Урта диңгеҙ — [[Ҡаһирә]] ([[Мысыр]])}} {{Легенда|#e078e6|Европа — [[Копенгаген]] ([[Дания]])}} {{Легенда|#e67878|Америка — [[Вашингтон (Колумбия округы)|Вашингтон]] ([[АҠШ]])}} {{Легенда|#78aae6|[[Сахара]]нан көньяҡтараҡ Африка — [[Браззавиль]] ([[Конго Республикаһы|Конго]])}} ]] Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы Уставының 44-се статьяһына ярашлы [[1949 йыл]]дан алып [[1952 йыл]]да асылған төбәк бюролары: * Европа төбәк бюроһы — [[Копенгаген]] ([[Дания]]), * Америка илдәренең төбәк бюро — [[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтон]] ([[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]), * Көнсығыш Урта диңгеҙ буйы илдәренең төбәк бюроһы — [[Ҡаһирә]] ([[Мысыр]]), * Көньяҡ-көнсығыш Азия илдәренең төбәк бюроһы  — [[Дели]] ([[Һиндостан]]), * Тымыҡ океандың көнбайыш өлөшө илдәренең төбәк бюроһы — [[Манила]] ([[Филиппин]]), * Африка илдәренең төбәк бюроһы — [[Браззавиль]] ([[Конго Республикаһы|Конго]]). Был Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының Бөтә донъя ассамблеяһына «Бер төбәктә — бер бюро» принцибынан сығып эшләргә мөмкинлек бирә. Күпселек ҡарарҙар төбәк кимәлендә ҡабул ителә, шул иҫәптән, Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының бюджетын аныҡ төбәк йыйылышы ағзалары тарафынан тикшереп ҡабул итеү. Һәр төбәк бюроһында төбәк комитеты бар, ул йылына бер тапҡыр, ғәҙәттә, көҙ, йыйыла. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының төбәк бюроһы ултырышы эшендә һәр хөкүмәт ағзаһы йәки ассоциялы вәкәләтле ил ағзаһы, шул иҫәптән тулыһынса танылмаған дәүләт вәкилдәре ҡатнаша. Мәҫәлән, [[Фәләстин]] вәкиле Урта диңгеҙҙең Көнсығыш төбәк бюроһы ултырышында ҡатнаша ала. Һәр төбәктә төбәк бюроһы күрһәтелгән<ref name="burci53">Burci, Vignes (2004). pp. 53-57.</ref>. Төбәк бюро һын төбәк директоры етәкләй, ул төбәк комитеты тарафынан һайлана. Бюроның вазифаһына ҡарарҙар ҡабул итеү һәм уларҙы раҫлау инә, хәйер, 2004 йылдан алып төбәк комитеты ҡарарын юҡҡа сығарыу осраҡтары булмаған. Төбәк директорын һайлау процесында практик файҙа килтермәй торғанбәхәстәр булғылаған <ref name="burci53" />. 1999 йылдан алып төбәк директорҙарыы биш йылға һайлана<ref>{{Cite web|url=http://apps.who.int/gb/archive/pdf_files/WHA52/ew2.pdf|format=PDF|publisher=WHO|title=A year of change: Reports of the Executive Board on its 102nd and 103rd sessions|accessdate=2012-02-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/682Xi9e9G?url=http://apps.who.int/gb/archive/pdf_files/WHA52/ew2.pdf|archivedate=2012-05-30}}</ref>. Төбәк директоры — Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының төбәк һаулыҡ башлығы. Төбәк директоры һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәрҙәренең һәм/йәки башҡа махсуслаштырылған төбәк бүлексәһе һәм һаулыҡ һаҡлау үҙәктәре белгестәре менән етәкселек итә һәм уларҙың эшен контролдә тота. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының Генераль директоры һәм башҡа төбәк бюроларының етәкселәре менән бер рәттән, һаулыҡ һаҡлауҙы туранан-тура күҙәтеү функцияларына эйә. == Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының башҡа бюролары == * Халыҡ-ара яман шеште өйрәнеү буйынса агентлығы — Лион ([[Франция]]). * Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының Һаулыҡ һаҡлауҙы үҫтереү буйынса үҙәге — Коба ([[Япония]]). * Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының Лиондағы бюроһы — Лион ([[Франция]]). * Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының Урта диңгеҙ сәләмәтлек һаҡлауҙа ҡурҡыныс хәүефтәрҙе әҙәйтеү үҙәге — [[Тунис (ҡала)|Тунис]] ([[Тунис]]). * Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының Европа бюроһы офисы — [[Брюссель]] ([[Бельгия]]). * Ауырыуҙарҙы иҫкәртеү һәм улар менән көрәш буйынса Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының европа офисы  — [[Мәскәү]] ([[Рәсәй Федерацияһы|Россия]]). * БМО ҡарамағындағы һаулыҡ бюроһы — [[Нью-Йорк]] ([[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]). * Халыҡ-ара валюта фонды һәм бөтә донъя банкы ҡарамағындағы һаулыҡ бюроһы — [[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтон]] ([[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]). == Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының эше == Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының эше Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ассамблеялары эше итеп ойошторолған, ассамблеялар ваҡытында эш был ойошманың ағза-илдәре һаулыҡ һаҡлауҙың мөһим мәсьәләләрен тикшерә. Ассамблеялар араһындағы ваҡытта уның үҙ эсенә 30 дәүләтте (улар араһында — даими ағзалары 5: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Рәсәй Федерацияһы|Россия]], [[Бөйөк Британия|Бөйөк британия]], [[Франция]] һәм [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]) туплаған Башҡарма комитеты төп функциональ ролде башҡара. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы фекер алышыу һәм консултациялар өсөн күп һанлы билдәле белгестәрҙе йәлеп итә, улар бөтә техник, фәнни һәм мәғлүмәти материалдарҙы әҙерләй, эксперт советы ултырыштарын ойоштора. Ойошманың бөтә эштәре нәшриәт эшмәкәрлеге аша киң сағылдырыла, шул иҫәптән генераль директор эшмәкәрлеге тураһында отчет, статистика материалдары, кәңәшмә һәм комитет документтары, шул иҫәптән Ассамблея башҡарма комитеттарының отчеттары, ҡарарҙарының һәм резолюцияларының йыйынтыҡтары. Бынан тыш, Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы «Бюллетень ВОЗ», «Хроника ВОЗ», «Международный форум здравоохранения», «Здоровье мира», «Ежегодник мировой санитарной статистики» журналдарын, докладтар һәм техник монографиялар серияһын нәшер итә. Француз һәм инглиз телдәре рәсми тел булып тора, бынан тыш, эшмәкәрлек теле булып, рус, испан, ғәрәп, ҡытай, немец телдәре лә ҡулланыла. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының эше 5-7 йыл дөйөм эшмәкәрлек программаһын тормошҡа ашыра, ә эшмәкәрлек планы 2 йылға төҙөлә. Әлеге ваҡытта эшмәкәрлектең өҫтөнлөклө йүнәлеше булып тора: * Һаулыҡ һаҡлау системаһын үҫештереү милли һаулыҡ һаҡлауҙың төп принциптары резолюцияһына ярашлы алып барыла, ул резолюцияла дәүләт яуаплылығы, профилактик саралар, фән ҡаҙаныштарын файҙаланыуҙа халыҡтың ҡатнашыуы аныҡ күрһәтелгән; * Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә кадрҙар әҙерләү һәм уларҙы камиллаштырыу; * Алма-ата декларацияһынаярашлы беренсел медик-санитар ярҙамды үҫтереү Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы-ЮНИСЕФ (1978); * Халыҡтың төрлө төркөмдәре һаулығын һаҡлау һәм нығытыу; * Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау; * Йоғошло һәм паразитар ауырыуҙар менән көрәшеү, төп эпидемия ауырыуҙарына ҡаршы вакцинациялау һәм иммунлаштырыу; * Психик сәләмәтлекте һаҡлау һәм нығытыу; * Әсә һәм бала һаулығын тәьмин итеү; * Һаулыҡ һаҡлау мәсьәләләре буйынса мәғлүмәт биреү; * Медицина фәнни тикшеренеүҙәре программаларын киңәйтеү; * Ағза илдәргә консультатив һәм техник ярҙамдың актуаль йүнәлештәре. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы милли һаулыҡ һаҡлау системаларының әүҙем ярҙамы менән һаулыҡ һаҡлауҙа күп кенә мөһим мәсьәләләрҙе хәл итеүгә өлгәшә (шул иҫәптән [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа ла)]]. Донъяла [[ҡара сәсәк]] сирен бөтөрөү (1981 йылда һуңғы осраҡ теркәлгән); өсөн көрәш кампанияһы уңышлы үтә. [[Тапма|малярияға]] (тапма сире) ҡаршы көрәштә һиҙелерлек уңыштар бар: уның таралышы 2 тапҡырға тиерлек кәмегән, 6 йоғошло ауырыуҙарға ҡаршы иммунлаштырыу программаһы, ВИЧ-ты асыҡлау һәм уның менән көрәш ойоштороу, күп дәүләттәрҙә белешмә-мәғлүмәт үҙәктәрен булдырыу, беренсел медик-санитар ярҙам күрһәтеү, медицина мәктәптәрен, уҡыу курстарын ойоштороу һәм башҡалар булдырылған. Был ҡуйылған маҡсатҡа өлгәшеүҙә төп ролде илдәргә консультатив, техник һәм эксперт ярҙам күрһәтеү, шулай уҡ кәрәкле мәғлүмәттәрҙе биреү, мөһим проблемаларҙы илдә хәл итеү өсөн унда һаулыҡ һаҡларға өйрәтеү алып барыу үтәй. Бөгөн Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы милли һаулыҡ һаҡлау системалары эшмәкәрлегенең иң мөһим йүнәлештәре — ВИЧ/[[ВИЧ-инфекция|СПИД]], туберкулез, малярия (тапма сире), һау-сәләмәт йөклөлөккә булышлыҡ, әсә һәм балаларҙың, үҫмерҙәрҙең һаулығы, психик һаулыҡ, хроник ауырыуҙар == Һаулыҡ һаҡлауҙы финанслау == Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһын финанслау күләме һәм сығанаҡтары асыҡ. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының дөйөм йыллыҡ бюджеты 2019 йылда {{S|$2,5 млрд}}. тирәһе тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта ойошманың финансының күп өлөшө төрлө илдәрҙең һәм шәхси кешеләрҙең иғәнәһе тәшкил итә.Был иғәнәләр маҡсатлы финанслауҙан ғибәрәт булғанлыҡтан, ойошма аҡсаларҙы иркен тотона алмай<ref name=":0">{{Публикация|статья}}</ref>. 1) Ойошманың төп спонсоры - АҠШ (15 %)<ref name=":1"/>. 2) Икенсе урында  — [[Билл Гейтс]] (10 %). Дөрөҫөрәге, уның ҡатыны Мелинда менән уртаҡ фонды — ул 530 миллион, сығым индерергә бурыс алған, ул башлыса африка проекттарына тотоноласаҡ<ref name=":1"/>. 3) Өсөнсө — яңынан Билл Гейтс. Был юлы — ул нигеҙ һалған Вакцина һәм иммунизация глобаль альянсы (GAVI), был альянс төрлө шәхси һәм хөкүмәт ойошмаларын берләштерә. GAVI ойошмаһынан Бөт донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы 370 миллион доллар аласаҡ (8 %)<ref name=":1">{{Cite news|title=Кто финансирует ВОЗ?|author=|url=https://vz.ru/question/2020/4/15/1034463.html|work=vz.ru|date=15 апреля 2020}}<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;''[[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|<span style="border-bottom: 1px dotted;" title="жёлтая пресса, собрание слухов (1 мая 2021)">неавторитетный источник?</span>]]''<span class="noprint">&#x20;([[Обсуждение:Всемирная организация здравоохранения#Слухи из жёлтой прессы|обс.]])</span>&#x5D;</sup></ref>. Төп иғәнәселәр иҫәбендә шулай уҡ Бөйөк Британия (8 %), Германия (6 %) һәм Бөтә донъя банкы (3 %)<ref name=":1"/>. Рәсми сайтҡа ярашлы<ref name="autogenerated20130210-1"/> 2020-2021 йылдарҙа Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының дөйөм бюджет суммаһы 5,8 миллиард аҡш доллары самаһы тәшкил итә. Шуларҙың 28 проценты — Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы дәүләт-ағзаларының иғәнәһе, ә 72 % — БМО һәм хөкүмәт-ара ойошмаларҙың, фондтарҙың, урындағы идара органдарының, шәхси секторҙарҙың һәм процентынан алынған килемдән тора. 2008 йылдан башлап Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы менән идара итеүҙең нигеҙенә алты йыллыҡ ҡыҫҡа мөҙҙәтле стратегия планы һалынған (2008-2013 йылдарға), шул иҫәптән ике йыллыҡ бюджет осороноң өс күләме һалынған<ref>[http://www.who.int/about/resources_planning/ru/index.html Ресурсы и планирование]</ref>. 2020 йылда АҠШ президенты [[Дональд Трамп]] Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы (ВОЗ) «үҙенең төп бурыстарын яуаплылыҡ менән үтәмәгәнлектән»бюджетҡа иғәнә индереүҙе туҡтатыуы тураһында белдерҙе<ref>{{Cite news|title=Трамп объявил о приостановке финансирования ВОЗ|author=|url=https://www.rbc.ru/politics/15/04/2020/5e96371f9a79477a73cb726f|work=РБК|date=15.04.2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Трамп объявил о разрыве отношений США c ВОЗ|author=|url=https://www.interfax.ru/world/710979|work=interfax.ru|date=29.05.2020}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|title="Распространяли китайскую дезинформацию о Covid-19": Трамп приостановил финансирование Всемирной организации здравоохранения|author=|url=https://www.bbc.com/russian/news-52289102|work=BBC Русская Служба|date=}}</ref>. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы (ВОЗ) Ҡытай һаулыҡ мәнфәғәтендә эшләүҙә ғәйепләнә, бер нисә тапҡыр АҠШ консерваторҙары, Ҡытай Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһын (ВОз) аралашсылар төрлө фонд һәм ойошмалар аша аҡса күсерә, тип белдерҙе<ref name=":0">{{Публикация|статья}}</ref><ref name=":1"/>. == [[Халыҡ-ара БМО көнө|БМО халыҡ-ара көндәре]] системаһына ингән Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының халыҡ-ара көндәре == * 4 февраль — Бөтә донъя ракка ҡаршы көрәш көнө * 24 март — Бөтә донъя туберкулезға ҡаршы көрәш көнө * 7 апрель — Бөтә донъя сәләмәтлек көнө * 25 апрель — Малярияға (тапмаға) ҡаршы бөтә донъя көрәш көнө * 31 май — Бөтә донъя тәмәкеһеҙ көнө * 14 июнь — Бөтә донъя ҡан донорҙары көнө * 28 июль — Бөтә донъя гепатитҡа ҡаршы көрәш көнө * 10 сентябрь — [[Бөтә донъя үҙ-үҙенә ҡул һалыуҙы иҫкәртеү көнө|Бөтә донъя ҡул һалыуҙы булдырмау көнө]] * 28 сентябрь — Ҡотороуға ҡаршы Бөтә донъя көрәш көнө * 10 октябрь — Бөтә донъя психик сәләмәтлек көнө * 14 ноябрь — Бөтә донъя диабет менән көрәш көнөнә * 15 ноябрь — Бөтә донъя юл-транспорт ваҡиғаһы ҡорбандарын иҫкә алыу көнө ''2015 йылда күрһәтелгән көн; ноябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһендә билдәләнә.'' == Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы хуплаған Бөтә донъя көндәре == БМО-ның халыҡ-ара көндәре системаһына инмәгән көндәр * 27 сентябрь — Бөтә донъя йөрәк көнө. ''2015 йылда күрһәтелгән көн; сентябрҙең һуңғы йәкшәмбеһендә үткәрелә''. * 8 октябрь — Бөтә донъя күреү көнө ''2015 йылда күрһәтелгән көн; октябрҙең икенсе кесаҙнаһында үткәрелә.'' * 24 октябрь — Бөтә донъя полиомиелитҡа ҡаршы көрәш көнө<ref>[http://www.endpolio.org/worldpolioday «World Polio Day» (Всемирный день борьбы с полиомиелитом) — история инициативы на сайте www.endpolio.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925112736/http://www.endpolio.org/worldpolioday |date=2015-09-25 }}</ref> * 17 ноябрь — Үпкә сиренә ҡаршы бөтә донъя көрәш көнө * 3 март — Бөтә донъя ишетеү һәләтен яҡлау көнө == Изге ихтыяр илселәре == Изге ихтыяр илселәре — был Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы менән тығыҙ хеҙмәттәшлек иткән һәм ойошманың эшенә ҙур өлөш индергән, донъя йәмәғәтселегенең иғтибарын һаулыҡ һаҡлауға йәлеп иткән сәнғәт, әҙәбиәт, эстрада, спорт һәм йәмәғәт тормошоноң башҡа өлкәләрендәге донъяла иң билдәле кешеләре. Генераль директор тарафынан ике йылға тәғәйенләнәләр<ref>[http://www.who.int/goodwill_ambassadors/ru/index.html Послы доброй воли]</ref>. Изге ихтыяр илселәрен ирекмәндәр (волонтерҙар) менән бутарға ярамай, сөнки 25 йәштән өлкән, юғары белеме һәм эш стажы булған, шулай уҡ инглиз телен белгән һәр теләгән кеше ирекмән була ала. Ирекмәнлек өсөн бары тик БМО ирекмәндәр сайтына ғариза биреү ҙә етә. == Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының реформаһы == Рәсми сайтҡа ярашлы үткәрелә<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/about/who_reform/process/ru/index.html|title=Общая информация о процессе реформы, начиная от первоначальных консультаций по будущему финансирования ВОЗ до настоящего времени|accessdate=2013-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130321163916/http://www.who.int/about/who_reform/process/ru/index.html|archivedate=2013-03-21}}</ref>: * 2010 йылдың ғинуарында: Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының Генераль директоры, д-р Маргарет Чен ойошманың киләсәктәге финанс мәсьәләләре буйынса рәсми булмаған консультация үткәрҙе саҡыра. Әммә, Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһында ҡатнашыусылар ойошма эшмәкәрлегенең роле һәм характеры тураһында фундаменталь мәсьәләләр күтәрҙе. * 2011 йылдың ғинуарында: Башҡарма комитет үҙенең 128-се сессияһында Секретариатҡа реформалар үткәреүҙең дөйөм концепцияһын эшләргә һәм уның программаһын шул йылдың май айында үткәреләсәк Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ассамблеяһына күрһәтергә саҡыра. Бөтәһе өс структур элементтары билдәләнә — өҫтөнлөктәр (приоритеты), етәкселек стратегияһы һәм идара итеү — был процесс хәҙерге көнгә тиклем ойоштороусы нигеҙ булып ҡала бирә. * 2011 йылдың май айында: Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ассамблеяһының (WHA64) 64-се сессияһында (WHA64) Генераль директор «Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһын финанслау» тигән йыйылма доклар яһай, унда буласаҡ реформалар программаһының дөйөм йүнәлеш элементтарын күрһәтә. Дәүләт-ағзалар реформаның дөйөм йүнәлешен хуплаусы резолюция ҡабул итә. * 2011 йылдың 1-3 ноябре: Башҡарма комитеттың Махсус сессияһында 100-гә яҡын ағза-дәүләттәрҙең һәр береһе эшмәкәрлектең өс төп йүнәлеш: приоритет өлкәһендәге реформалар, стратегик идаралыҡ һәм етәкселектәге реформалар тураһында - ҡарар ҡабул итә. * 2012 йылдың 16-23 ғинуары: Башҡарма комитет 130-сы сессияһында ағза-дәүләттәр менән реформа программаһы тураһында консультацияларҙы яңынан ҡуҙғата. * 2012 йылдың 26 феврале: Секретариат менән берлектәге ултырышта Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының приоритеттарын билдәләү программалары буйынса Мәғлүмәти ултырыш үткәрә. * 2012 йылдың 27-28 феврале: Ағза-дәүләттәр ойошманың приоритеттары программаларын билдәләй. * 2012 йылдың майында: Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ассамблеяһы (WHA65) 65-се сессияһында (WHA65) ағза-дәүләттәрҙең реформа приоритеттарын билдәләүсе программаһын хуплай. Етәкселек һәм идара итеү өлкәһендәге байтаҡ реформалар прогграммаһын хуплап, артабан уларҙы ғәмәлгә индереү һәм тормошҡа ашырыу тураһында Секретариатҡа тәҡдим итә. == Тәнҡит == Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының эшмәкәрлеге сусҡа киҙеүе ([[2009 йыл|2009 йыл)]] менән бәйле, Европа советы ул киҙеүҙе «медицина афера»һы тип атай<ref>[https://www.newsru.com/world/12jan2010/cochon_flu.html Свиной грипп — одна из медицинских афер столетия, считают в Совете Европы]</ref>, сөнки шул саҡта Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы донъя халҡын күпләп иммунлаштырыуҙы талап иткән була<ref>[https://www.vesti.ru/doc.html?id=328151 ВОЗ по-прежнему настаивает на массовой иммунизации от гриппа A/H1N1]</ref>. Бары тик Рәсәйҙә генә булмаған пандемияға 4 миллиард һум аҡсаны вакцина һатып алыуға сарыф итә, АҠШ-та 138 миллион доза вакцина ҡулланылмай ҡала. Европа советы фармацевтарының килемдәре 7 миллиард евроға барып етә. Ойошманы Holding Roche фармацевтары менән берлектә ғәйепләйҙәр<ref>[https://www.vesti.ru/doc.html?id=327942 «Свиной грипп»: ВОЗ подозревают в сговоре с фармацевтами]</ref><ref>[http://www.meltingreality.com/svinoj-i-ptichij-gripp-epidemija/ СВИНОЙ И ПТИЧИЙ ГРИПП. «ЭПИДЕМИИ» ПРИБЫЛИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125230210/http://www.meltingreality.com/svinoj-i-ptichij-gripp-epidemija/ |date=2020-11-25 }}</ref>. Пандемия осоронан һуң, Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһын тәнҡитләүселәр донъяға дөрөҫ мәғлүмәт бирә торған урынға ул «юҡҡа ғына ҡурҡыныс һәм буталыш» килтереп сығарған, тип әйтәләр. Тармаҡ эксперттары, 2009 йылдағы пандемияла «ойошма һәм донъя һаулыҡ һаҡлау органдары, ғалимдар һәм етештереүселәр берлектә енәйәти килешеү төҙөп, илдәрҙе ваҡытында пандемиянан киҫәтмәйенсә, пандемия башланғандан һуң өс ай үткәс кенә вакциналарҙы ҡулланыуҙы хуплағандар, тип әйтәләр. Был яуап һуңғы тиҫтә йылдар эсендә киң әҙерләнеү арҡаһында ғына мөмкин булған була<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Lessons from pandemic influenza A(H1N1) The research-based vaccine industry's perspective|ссылка=http://www.evm-vaccines.org/IMG/pdf/Lessons_from_pandemic_influenza.pdf|издание={{Нп3|Vaccine (журнал)|Vaccine||Vaccine (journal)}}|том=29|номер=6|страницы=1135—1138|doi=10.1016/j.vaccine.2010.11.042|pmid=21115061|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111009120413/http://www.evm-vaccines.org/IMG/pdf/Lessons_from_pandemic_influenza.pdf|archivedate=2011-10-09|язык=en|тип=journal|автор=Abelina A. et al.|год=2011|издательство=[[Elsevier]]}}</ref>. 2015 йылда "Врачи без границ" Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһын Эбол биҙгәге хәүефенә иғтибар итмәгән өсөн ныҡ тәнҡитләйҙәр<ref>[https://tass.ru/obschestvo/1847685 «Врачи без границ» раскритиковали ВОЗ за недостаточную активность в борьбе с Эболой]</ref>. Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығы һәм [[Кешенең именлеге һәм һатып алыусылар хоҡуҡтарын яҡлау өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәте|Роспотребнадзор]] [[2018 йыл|2018 йылда]] Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының Рәсәйҙә СПИД эпидемияһы тураһында докладындағы һандарҙы күпкә күтәренке һәм нигеҙһеҙ, тип тапты<ref>[https://nplus1.ru/news/2018/11/30/rospotrebnadzor-is-unhappy Роспотребнадзор и Минздрав раскритиковали доклад ВОЗ о ВИЧ-инфекции]</ref>. [[2020 йыл|2020 йылда]]АҠШ [[АҠШ президенты|президенты]] [[Дональд Трамп]] Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһын һәм уның етәкселеген Пекин менән тығыҙ бәйләнештә һәм реформаларҙан баш тартҡан өсөн ғәйепләп сыға һәм ойошма менән мөнәсәбәттәрҙе өҙә һәм финанслауҙы туҡтата<ref name=":0">{{Публикация|статья}}</ref><ref name=":2"/>. == Сәнғәттә == ; Фильмдар * Кассандра артылышы (1976). Фильмдағы ваҡиғалар Женевала Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының штаб-фатирында бара. Бер нисә персонаж фильм сюжеты буйынса һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре була. * Йоғошландырыу (2011). Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлай ойошмаһының билдәһеҙ сығышлы үлемесле вирусҡа ҡамасауларға тырышыуы тураһында. * Инферно (2016; Браун Дэмоның шул исемдәге романы буйынса). Биотеррорсы эшләп сығарған вирустың пандемияһын булдырмау өсөн ойошманың тырышыуы тураһында. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.who.int/ru Официальный сайт ВОЗ на русском языке] * [https://web.archive.org/web/20070216061407/http://ru.christiantoday.com/article/2134.htm ВОЗ признала вклад религиозных организаций в решение проблемы ВИЧ/СПИДа в Африке] {{Недоступная ссылка|число=21|месяц=05|год=2013|url=http://ru.christiantoday.com/article/2134.htm|id=20070213}} * [https://web.archive.org/web/20090903081458/http://www.euro.who.int/document/bca/rus0809r.pdf Двухгодичное соглашение о сотрудничестве] {{Недоступная ссылка|число=21|месяц=05|год=2013|url=http://www.euro.who.int/document/bca/rus0809r.pdf|id=20090829}} между Министерством здравоохранения и социального развития РФ и Европейским региональным бюро ВОЗ на 2008/2009 гг. [[Категория:1948 йылда нигеҙләнгән ойошмалар]] [[Категория:Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] joo7i6devt1f9gp7bdnikm76hq4eix1 0 75898 1303279 1292312 2026-08-27T09:03:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303279 wikitext text/x-wiki {{Һайланған мәҡәлә}} [[Файл:McDonalds HongKong.jpg|thumb|250 px|Гонконгта Макдональдс]] '''Глобалләшеү''' — бөтә донъя иҡтисади, сәйәси, [[Мәҙәниәт|мәҙәни]] һәм дини берләшеү (интеграция) һәм дөйөмләшеү (унификация) процесы. Глобалләшеү күптән түгел генә әле халыҡ-ара хеҙмәт бүленеше, иҡтисади һәм сәйәси мөнәсәбәттәр, донъя баҙарына ҡушылыу системаһы һәм транснационализация һәм төбәкләштереү нигеҙендә иҡтисадтарҙың тығыҙ үрелеүе аша бер-береһе менән бәйләнгән милли хужалыҡтар тупланмаһы тип ҡаралған донъя хужалығы структураһының үҙгәреүенән ғибәрәт. Ошо нигеҙҙә баҙар иҡтисадының берҙәм донъя селтәре — геоиҡтисад һәм уның инфраструктураһы формалаша, быуаттар буйы халыҡ-ара мөнәсәбәттәренең төп уйынсылары булған дәүләттәрҙең милли  суверенитетын емереү бара. Глобалләшеү процесы — дәүләт кимәлендә формалашҡан баҙар системаларының эволюция эҙемтәһе ул<ref>Новикова И. В. Глобализация, государство и рынок: ретроспектива и перспектива взаимодействия. Мн.: Акад. упр. При Президенте Респ. Беларусь, 2009</ref>. Донъя хеҙмәт бүленеше, бөтә планета күләмендә [[капитал]]дың, эшсе көстәрҙең, етештереү ресурстарының миграцияһы (һәм, ҡағиҙә булараҡ, тупланыуы), ҡануниәттең, иҡтисади һәм технологик процестарҙың стандартлаштырылыуы, шулай уҡ төрлө илдәр мәҙәниәттәренең бер-береһенә оҡшай барыуы һәм бер төрлөгә әйләнеүе бының төп эҙемтәһе булып тора. Ул — системалы төҫ алған объектив процесс, йәғни йәмғиәт тормошоноң бөтә яҡтарын үҙ эсенә ала. Глобалләшеү һөҙөмтәһендә донъя уның бар субъекттарына бәйле һәм бойондороҡло була бара. Дәүләттәр төркөмдәре өсөн уртаҡ проблемалар арта, шулай уҡ ҡушылыусы субъекттар һаны һәм төрҙәре лә киңәйә бара<ref>Гринин Л. Е. Глобализация и национальный суверенитет. История и современность. № 1-2005. С. 6-31.</ref>. Глобалләшеү сығанаҡтарына ҡараштар бәхәсле һанала. Тарихсылар был процесты [[капитализм]] үҫеше баҫҡыстарының береһе тип ҡарай. Иҡтисадсылар иҫәпте финанс баҙарҙарының транснационализацияланыуынан алып бара. Политологтар демократик ойошмалар таралыуына баҫым яһай. Культурологтар глобалләшеү сағылышын мәҙәниәттең көнбайыш өлгөһөнә эйәреүенә һәм Америка иҡтисады экспансияһына бәйләй. Глобалләшеү барышын аңлатыуға мәғлүмәти-технологик ҡараштар йәшәп килә. Сәйәси һәм иҡтисади глобалләшеү төрҙәре бар. Иҡтисади һәм технологик үҫештең донъя ҡотоптары барлыҡҡа килеүгә ҡеүәтле этәргес көс биреүсе төбәкләштерелеү глобалләшеү субъекты булып тора<ref>Дергачев В. А. [http://dergachev.ru/book-6/index.html Глобалистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118032455/http://dergachev.ru/book-6/index.html |date=2011-11-18 }}. — М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2005. ISBN 5-238-00957-7</ref>. Шул уҡ ваҡытта «глобалләшеү» тигән һүҙҙең килеп сығышында был процеста халыҡ-ара сауҙаның теге йәки был тарихи осорҙа барған етеҙ үҫешенең ҙур әһәмиәтенә ишара бар. Тәүге тапҡыр «глобалләшеү» һүҙен («интенсив халыҡ-ара сауҙа» мәғәнәһендә) [[Карл Маркс]] ҡулланған, ул 1850-се йылдар. аҙағында [[Фридрих Энгельс|Энгельсҡа]] хатында былай тип яҙған: «Хәҙер донъя баҙары ысынлап та бар. [[Калифорния]] һәм [[Япония]] донъя баҙарына сығыу менән глобалләшеү барлыҡҡа килде»<ref>Аттали Ж. Карл Маркс. Мировой дух. М., 2008, с.192</ref>. Маркс осоронда башланған нәҡ ошо беренсел глобалләшеүҙең бөтә алдынғы илдәр 1930-сы йылдарҙа ҡәтғи [[протекционизм]]ға күскәндән һәм ошо арҡала халыҡ-ара сауҙаның ныҡлы ҡыҫҡарыуынан һуң тамамланыуы глобалләшеү процесында халыҡ-ара сауҙаның төп әһәмиәткә эйә булыуын дәлилләй. == Тарихы == [[Файл:1901 Eastern Telegraph cables.png|thumb|225px|1899 йыл. Cable & Wireless Worldwide компанияһың һыу аҫты телеграф кабелдәре картаһы.]] Глобалләшеүҙең ҡайһы бер билдәләре бик боронғо дәүерҙәрҙә үк ([[Искәндәр Зөлҡәрнәй]]) барлыҡҡа килә. [[Рим империяһы]] Урта диңгеҙ буйында үҙ гегемонияһын урынлаштырған һәм төрлө мәҙәниәттәрҙең бер-береһенә ныҡлап ҡушылыуына, Урта диңгеҙ буйында урынлашҡан төбәктәр араһында хеҙмәт бүленешенә килтергән тәүге дәүләттәрҙең береһе була. Глобалләшеү сығанаҡтары XII—XIII быуаттарҙа ята, ул саҡта Көнбайыш Европала баҙар (капиталистик) мөнәсәбәттәре барлыҡҡа килә, сауҙа иҫ киткес йылдам үҫә һәм «Европаса донъя иҡтисады» хасил була башлай (Валлерстайн билдәләмәһенә ярашлы). XIV—XV быуаттарҙа бер аҙ һүлпәнәйеп алғандан һуң был процесс XVI—XVII быуаттарҙа дауам итә<ref>Wallerstein I. The Modern World-System. Capitalist Agriculture and the Origins of the European World-Economy in the Sixteenth Century. New York, 1974, pp.18-80 (http://www.shpl.ru)</ref>. Был йөҙ йыллыҡтарҙа [[Европа]]лағы тотороҡло иҡтисади үҫеш диңгеҙҙәрҙе үҙләштереүҙәге уңыштар һәм бөйөк географик асыштар менән бергә бара. Һөҙөмтәлә португал һәм испан сауҙагәрҙәре бөтә донъяға тарала һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|Американы]] колонияға әйләндерә башлай. [[XVII быуат]]та күпселек Азия илдәре менән сауҙа иткән Голланд Ост-Индия компанияһы тәүге дәүләт-ара компания булып китә. [[XIX быуат]]та йылдам индустриалләштереү Европа державалары, уларҙың колониялары һәм [[АҠШ]] араһында сауҙаның, шулай уҡ инвестицияларҙың үҫеүенә килтерә. Был осорҙа үҫеүсе илдәр менән ғәҙел булмаған сауҙа [[Империализм|империалистик]] эксплуатация төҫөн ала. [[XX быуат]]тың тәүге ун йыллыҡтарында глобалләшеү процестары дауам итә, быға хатта [[Беренсе донъя һуғышы]] ла ҡамасаулай алмай. 1815 йылдан 1914 йылғаса тиклемге осорҙа Европа илдәренең тулайым экспорт күләме яҡынса 40 тапҡырға арта. 1920-се йылдарҙа Көнбайыш Европа илдәренең тышҡы сауҙаһы бер ни тиклем либералләшкәс тә халыҡ-ара сауҙаның үҫеүе дауам итә. Халыҡ-ара сауҙаның ҡырҡа һүлпәнәйеүе һәм глобалләшеүҙең туҡтап ҡалыуы 1930-сы йылдарҙа [[Бөйөк депрессия]] башланғас һәм Көнбайыштың аалдынғы державалары 1930—1931 йылдарҙа импортҡа юғары пошлиналар индергәс күҙәтелә<ref>Cambridge Economic History of Europe, Cambridge, 1989, Vol. VIII, pp. 1, 90-91</ref>. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң глобалләшеү йәнә әүҙемләшә. Уға [[технология]]лағы яңылыҡтар көслө этәргес бирә, һөҙөмтәлә диңгеҙ, тимер юл һәм һауа юлдарын файҙаланыу, шулай уҡ халыҡ-ара телефон элемтәһен ҡулланыу бик тиҙ үҫә. [[Протекционизм|Халыҡ-ара сауҙа алдындағы ҡаршылыҡтарҙы]] [[1947 йыл]]дан Тарифтар һәм сауҙа буйынса генераль килешеү (GATT) — төп капиталистик һәм үҫеш юлындағы илдәр араһындағы килешеүҙәр теҙмәһе — юҡҡа сығара. Шулай ҙа был йүнәлештәге тулыраҡ тиҙләнешкә Кеннеди-раундтан (1964—1967 йылдар GATT сиктәрендә үткән халыҡ-ара конференциялар теҙмәһенән) һуң тулыраҡ юл асыла. Иҡтисад тарихсыһы П. Байрох яҙыуынса, «Көнбайыш Европала сауҙаның ысын мәғәнәһендә либералләшеүе Кеннеди-раундтан» һуң тормошҡа ашты<ref>Cambridge Economic History of Europe, Cambridge, 1989, Vol. VIII, p. 94</ref>. [[1995 йыл]]да GATT-тың 75 ҡатнашыусыһы [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]]н (ВТО) төҙөй. Шулай уҡ ҙур-ҙур төбәк иҡтисади интеграция зоналары ла бар. [[1992 йыл]]да Маастрихт килешеүҙәре төҙөлгәндән һуң, [[Европа союзы]] берҙәм иҡтисади мөхиткә әүерелә. Был мөхит таможня пошлиналарынан баш тартыуҙы, хеҙмәт һәм [[капитал]]дың ирекле йөрөшөн, шулай уҡ [[евро]] нигеҙендә берҙәм аҡса системаһы булыуын күҙҙә тота. Төньяҡ Америка ирекле сауҙа зонаһы ҡатнашыусылары — [[АҠШ]], [[Канада]] һәм [[Мексика]] — араһында интеграция һүлпәнерәк. Элекке совет республикаларының күбеһе ил тарҡалғандан һуң уртаҡ иҡтисади мөхит элементтарын тәьмин итеүсе [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһенә]] инде. == Сәйәсәт һәм идара итеү == Глобалләшеү [[Идара итеү субъекты|идара итеү субъекттарының]] [[Үҙәкләштереү|үҙәкләшеүе]] (властың үҙәкләшеүе) процесы менән ныҡлы бәйләнгән. Сәйәсәттә глобалләшеү милли дәүләттәрҙең көсһөҙләнеүенә сәбәпсе була һәм уларҙың үҙаллылығының үҙгәреүенә һәм кәмеүенә килтерә. Милли дәүләттәрҙең постзаман дәүләттәренә әүерелеүе күҙәтелә. Бер яҡтан, был хәҙерге заман дәүләттәренең [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]], [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]], [[Европа союзы]], [[НАТО]], [[Халыҡ-ара валюта фонды]] һәм [[Донъя банкы]] кеүек йоғонтоло халыҡ-ара ойошмаларға торған һайын күберәк вәкәләттәр тапшыра барыуына бәйле. Икенсе яҡтан, иҡтисадҡа дәүләт ҡыҫылыуы кәмеү һәм һалымдар түбәнәйеү иҫәбенә предприятиеларҙың (айырыуса ҙур-ҙур трансмилли корпорацияларҙың) сәйәси йоғонтоһо арта. Кешеләр өсөн миграцияның еңелләшеүе һәм капиталдарҙың сит илдәргә ирекле күсеүе арҡаһында ла дәүләттәрҙең үҙ граждандары өҫтөнән власы кәмей. [[XXI быуат]]та глобалләшеү процесы менән бер рәттән төбәкләшеү процесы ла бара, йәғни [[төбәк]] халыҡ-ара мөнәсәбәттәр системаһы торошона фактор булараҡ торған һайын нығыраҡ йоғонто яһай, донъя сәйәсәтенең глобаль һәм төбәк өлөштәре араһында нисбәт үҙгәрә, шулай уҡ дәүләттең эске эштәренә төбәктең йоғонтоһо арта бара. Әйткәндәй, төбәкләшеү федератив ҡоролошло дәүләттәргә генә түгел, унитар дәүләттәргә лә, тотош континенттар һәм ҡитғаларға ла хас була бара. Төбәкләшеүҙең сағыу миҫалы — [[Европа берләшмәһе]], унда тәбиғи үҫеш кисереүсе төбәкләшеү процесы төбәктәр әһәмиәте арта барыуын сағылдырған һәм уларҙың Европа берләшмәһендәге урынын билдәләү маҡсатын ҡуйған «төбәктәр Европаһы» концепцияһы эшләнеүгә килтерҙе. Шулай уҡ Европа төбәктәре ассамблеяһы, йәнә Төбәктәр комитеты кеүек ойошмалар булдырылды. Глобаль сәйәсәт проблемалары нигеҙҙә Ҙур һигеҙ ил һәм Ҙур егерме ил клубтары тарафынан хәл ителә; икенсеһе башлыса иҡтисади мәсьәләләрҙе ҡарай. == Иҡтисад == Иҡтисадтың глобалләшеүе — донъяның үҫеш ҡанундарының береһе. Төрлө илдәр иҡтисады, интеграциялашыу менән сағыштырғанда, үҙ-ара күберәк бәйлегә әүерелде, сөнки тармаҡ структураһын, мәғлүмәт һәм технологиялар алмашыуҙы, етештереү көстәренең урынлашыу географияһын донъя конъюнктураһы билдәләй торған иҡтисади киңлек формалашты, ә иҡтисади күтәрелештәр һәм түбәнәйеүҙәр тотош планетаны солғай. Иҡтисадтың үҫә барыусы глобалләшеүе капиталдарҙың күсеп йөрөү күләме һәм тиҙлеге ҡырҡа артыуҙа, халыҡ-ара сауҙаның эске тулайым [[Эске тулайым продукт|продукт]] үҫеше менән сағыштырғанда йылдамыраҡ үҫеүендә, тәүлек әйләнәһенә реаль ваҡытта эшләүсе донъя финанс баҙарҙары барлыҡҡа килеүҙә сағыла. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа барлыҡҡа килгән мәғлүмәт системалары финанс капиталының йылдам хәрәкәт итеү һәләтен күп тапҡырҙарға арттырҙы, ә был үҡ сиратында тотороҡло иҡтисади ҡоролоштарҙы емереү һәләтенә эйә. Иҡтисадтың глобалләшеүе — ҡатмарлы һәм ҡапма-ҡаршылыҡлы процесс. Бер яҡтан, ул дәүләттәр араһында үҙ-ара хужалыҡ бәйләнештәрен еңелләштерә, кешелектең алдынғы ҡаҙаныштарын һәр ил үҙләштерһен өсөн тейешле шарттар тыуҙыра, ресурстарҙы һаҡсыл тотоноу мөмкинлеген бирә, донъя дөйөм үҫешен көсәйтә. Икенсе яҡтан, глобалләшеү кире эҙемтәләргә — иҡтисадтың периферия моделе нығыныуға, «[[алтын миллиард]]» эсенә инмәгән илдәрҙең үҙ ресурстарын юғалтыуына — килтерә. Глобалләшеү [[конкуренция (иҡтисад)|конкуренция]] көрәшенә бөтә ҡатнашыусыларҙы, шул иҫәптән ҡеүәтһеҙ илдәрҙе лә, ылыҡтыра, был бәләкәй эшҡыуарлыҡтың бөлөүенә, халыҡтың йәшәү кимәле түбәнәйеүгә һ. б. килтерә. Глобалләшеүҙең ыңғай яҡтарын мөмкин тиклем күберәк илдәргә таратыу һәм кире эҙемтәләрен йомшартыу — халыҡ-ара сәйәсәт иғлан иткән маҡсаттарҙың береһе. Бөтә Донъя сауҙа ойошмаһы (ВТО) белдереүенсә, һуңғы ун йыллыҡтарҙа Халыҡ-ара донъя сауҙаһы күләме бөтә донъя етештереүенә ҡарағанда байтаҡҡа тиҙерәк үҫә<ref>[http://www.huminst.ru/lib/Экономика,%20бизнес,%20менеджмент/!!!%20Учебники/Мировая%20экономика/Николаева%20И.П.%20-%20Мировая%20экономика%203-е%20изд.,%202006.pdf Электронная библиотека Гуманитарного института - Гуманитарный институт (г. Москва)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730095348/http://www.huminst.ru/lib/%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0,%20%D0%B1%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%81,%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82/!!!%20%D0%A3%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%20%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0%20%D0%98.%D0%9F.%20-%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%20%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%203-%D0%B5%20%D0%B8%D0%B7%D0%B4.,%202006.pdf |date=2013-07-30 }}</ref>. Мәҫәлән, 1950—2000 йылдарҙа донъя сауҙаһы 20 тапҡырға, етештереү 6 тапҡырға үҫкән. 1999 йылда дөйөм [[экспорт]] күләме донъялағы етештереүгә ҡарата 26,4 процент тәшкил иткән, ә 1950 йылда был күрһәткес 8  процент ҡына булған. == Мәҙәниәт == Мәҙәни глобалләшеүгә донъяның төрлө илдәре араһында хеҙмәт һәм ҡулланыу мәҙәниәтенең оҡшаш була барыуы һәм халыҡ-ара аралашыуҙың үҫеүе хас. Бер яҡтан, был милли мәҙәниәттең айырым төрҙәренең бөтә донъяға таралыуына килтерә. Икенсе яҡтан, популяр халыҡ-ара мәҙәни күренештәр милли һыҙаттарҙы ҡыҫырыҡлай йәки уларҙы дөйөмләштерә. Күптәр быны милли мәҙәни ҡиммәттәрҙе юғалтыу тип баһалай һәм үҙ милли мәҙәниәттен һаҡлау ҡалыу өсөн көрәшкә сыға. Яңы кинофильмдар донъяның күпселек илдәре экрандарына бер үк ваҡытта сыға, китаптар ҙа сағыштырмаса бер арауыҡта тәржемә ителә һәм, төрлө илдәр уҡыусылары араһында берсә таралып, әлеге шул бер үк ваҡытта популярлыҡ ала. Мәҙәни глобалләшеүҙә бар ерҙә тиерлек [[Интернет]] булыуы ифрат ҙур әһәмиәткә эйә. Бынан тыш, халыҡ-ара [[туризм]] йылдан-йыл киңерәк тарала бара. [[:ru:World Values Survey|World Values Survey]] тарафынан 65 илдә һәм донъя халҡының 75 проценты араһында үткәрелгән тикшереү һөҙөмтәләре күрһәтеүенсә, глобалләшеүгә ҡарамаҫтан төп милли ҡиммәттәр һаҡлана. Улай ғына ла түгел, глобалләшеү һәм модернизация йоғонтоһонда үҙгәрешкә дусар ителгән традицион ҡиммәттәр тергеҙелеүгә һәләтле{{sfn| Гемават, Панкадж |2013|с=260}}. === Америкалаштырыу === Глобалләшеү йыш ҡына АҠШлаштырыу менән бер үк нәмә тип ҡарала, был XX быуаттың икенсе яртыһында донъяла [[АҠШ]] йоғонтоһо көсәйеүгә бәйләнгән. Һолливуд донъя прокаты өсөн фильмдарҙың күпселеген сығара. Донъя корпорацияларының АҠШ-та башланғыс алғандары: ''[[Microsoft]]'', ''[[Intel]]'', ''AMD'', ''Coca-Cola'', ''Apple'', ''Рrocter&Gamble'', ''Pepsi'' һәм башҡа күптәр. ''McDonald’s'' донъяла таралыу кимәле арҡаһында глобалләшеүҙең үҙенсәлекле символына әүерелде. Төрлө илдәрҙә урындағы McDonald’s ресторанында һатылған [[Биг-Мак|BigMac]] бутербродының хаҡын сағыштырып, [[The Economist]] журналы тарафынан төрлө валюталарҙың һатып алыу һәләте ([[Биг-Мак индексы]]) анализлана. McDonald’sтың йыш ҡына глобалләшеү символы тип йөрөтөлөүенә ҡарамаҫтан, нығыраҡ иғтибар иткәндә, был тәғәмханаларҙағы менюҙың урындағы йолаларҙы иҫәпкә алыуы һәм төрлө-төрлө ерле ризыҡтарҙы ла тәҡдим итеүе күренер. Мәҫәлән, Гонконгта был — Сёгунбургер (кунжутлы күмәскә һалынған сусҡа ите менән салаттан торған [[Кирияки|тэрияки]]), Һиндостанда — Макалу Тиккибургер, картуф, борсаҡ һәм тәмләткестәрҙән вегетариан бургеры, Израилдә — МакШаверма, Сәғүд Ғәрәбстанында — МакАрабиа һ. б. Халыҡ-ара корпорацияларҙың күпселеге, мәҫәлән, Coca-Cola, нәҡ шулай эш итә{{sfn| Гемават, Панкадж |2013|с=262}}. Ләкин глобалләшеүгә башҡа илдәр ҙә үҙ өлөшөн индерә. Мәҫәлән, глобалләшеү символдарының береһе — [[IKEA]] — [[Швеция]]ла барлыҡҡа килгән. Киң таралыу тапҡан йылдам хәбәрләшеү хеҙмәте [[ICQ]] тәү башлап [[Израиль|Израилдә]] ҡулланылған, ә [[IP-телефония]] өсөн билдәле [[Skype]] программаһы [[Эстония|эстон]] программистары тарафынан эшләнгән<ref>[http://emagazine.credit-suisse.com/app/article/index.cfm?fuseaction=OpenArticle&aoid=163167&coid=7805&lang=EN Skype — A Baltic Success Story] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927184732/http://emagazine.credit-suisse.com/app/article/index.cfm?fuseaction=OpenArticle&aoid=163167&coid=7805&lang=EN |date=2007-09-27 }}{{ref-en}}</ref>. == Глобаль йәмғиәт == [[XXI быуат]] башынан донъя ғилми берләшмәһендә глобаль йәмғиәт (''global society'') концепцияһы тарала бара, уға ярашлы, Ер кешеләре — донъяның айырым илдәрен үҙ эсенә алған локаль йәмғиәттәрҙән тороусы берҙәм глобаль йәмғиәт граждандары ул. Был концепция глобалләшеү процестарына ҡарашты һиҙелерлек ябайлаштыра, ул сағында улар глобаль берләшмә эсендәге ҡәҙимге ижтимағи әүерелешәр генә тип ҡарала ала. Глобаль йәмғиәт идеяларын боронғо грек фекер эйәһе [[Диоген]] әйтеп ҡалдырған, ул [[Космополитизм|космополит]], йәғни донъя гражданы йәки космополия (донъя йәмғиәте) гражданы, төшөнсәһен ҡулланған. [[Ҡытай]], [[Урта Азия]], [[Сыңғыҙхан]]дың [[Монгол империяһы]] халыҡтарының донъяға ҡарашында Күк аҫты — (Күк йөҙөнөң аҫтындағы) бөтә Ер һәм уның киңлектәрендә йәшәгән бар кешелек — идеяһы ҙур урын биләй. Һуңғы ваҡытта глобаль йәмғиәт теорияһын И. Валлерстайн әүҙем үҫтерә<ref>[http://nullсхемо.рф/shemy/sociologija/fenenko-yu-v-kratkii-kurs-sociologi-v-shemah-ucheb-metod-posobie-yu-v-fenenko-mgimo-u-mid/4785.html И. Валлерстайндың Глобаль йәмғиәт теорияһы — схема]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Глобалләшеүгә ҡарата тәнҡит == Глобалләшҙе [[Антиглобализм|антиглобалистар]] һәм ҡайһы бер [[сәйәсмәндәр]] генә (мәҫәлән, [[Уго Чавес]]), түгел, иҡтисадсылар һәм ғалимдар ҙа тәнҡитләй. Мәҫәлән, билдәле иҡтисадсы [[Джозеф Стиглиц]] яҙған бер нисә китапта заманса глобалләшеү тенденцияларының ҡайһы берҙәре ҡаты тәнҡитләнә. Стиглиц күп һанлы дәлилдәр һәм миҫалдар нигеҙендә уларҙың сәнәғәтте емереүен, эшһеҙлекте, фәҡирлекте арттырыуын, фәнни-техник прогресты әкренәйтеүен һәм планетала [[Экология|экологик һәләкәтте]] тиҙләтеүен иҫбатлай. Ул [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]], [[Халыҡ-ара валюта фонды]] кеүек глобаль институттарҙы тәнҡитләй, улар глобалләшеүҙе һәм уның [[идеология]]һын ([[ирекле сауҙа]], сеймал ресурстарына ирекле үтеп инеү, донъя [[патент хоҡуғы]], [[Донъя валютаһы|донъя валюталары]] сифатында «ҡағыҙ» доллар һәм [[евро]]ны файҙаланыу, халыҡ-ара институттарҙың эске сәйәсәткә ҡыҫылыуы һ. б.) бер нисә алға киткән ил мәнфәғәтендә, планеталағы илдәрҙең күпселегенә зыян килтереп ҡуллана<ref>Stiglitz J. Globalization and its Discontents. London, 2002; Stiglitz J. Making Globalization Work. London, 2006</ref>, тип иҫәпләй. Глобалләшеү яҡлылар хәҙерге замандың барлыҡ процестары һәм уларға бәйле кире күренештәр тәбиғи һәм уларға идара итеү мөмкин түгел тип раҫлаһа, глобалләшеүҙе тәнҡитләүселәр, киреһенсә, ҙур дәүләттәр уның кире эҙемтәләрен кәметергә һәләтле тип иҫәпләй. Улар фекеренсә, быға төрлө өлкәләрҙә — тышҡы сауҙала, капиталдар хәрәкәтендә, иммиграцияла, — аҡыллы [[Протекционизм|протекциялау сәйәсәте]] үткәреү, шулай уҡ [[Халыҡ-ара валюта системаһы|донъя валюта системаһын]] реформалау аша өлгәшеп була. Улар фекеренсә, протекциялау һәм [[Валюта курсы|валюта курстарын]] билдәләүсе алтын (йәки «сеймал») стандарты индереү юлы менән глобаль иҡтисад йоғонтоһонан һаҡланылыусы 10—20 милли йәки төбәк иҡтисады («ирекле сауҙа зоналары») ойоштороу хәҙерге заман глобаль иҡтисадына альтернатива була ала. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{columns-list|3| * [[Антиглобализм]] * [[Глокалләшеү]] * [[Һәләкәткә илтеүсе уҙыш]] * [[Алтын миллиард]] * [[Космополитизм]] * [[Донъя иҡтисады]] * [[Мультикультурализм]] * [[Төньяҡ менән көньяҡ оппозицияһы]] * [[Постзаман дәүләте]] * [[Урбанизация]] * [[Цивилизация]] * [[Донъя баҙары]] * [[Иҡтисади глобалләшеү]] }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор= Панкадж Гемават.|заглавие= Мир 3.0: Глобальная интеграция без барьеров|оригинал= |издательство= Альпина Паблишер|год= 2013|место = М.|страниц= 415|isbn= 978-5-9614-4438-4|ref= Гемават, Панкадж}} * {{книга|автор=С. Н. Гавров, М. Лайтман, Б. В. Марков, [[Сахаров Андрей Дмитриевич|А. Д. Сахаров]], А. Я. Флиер и др.|заглавие= Новая цивилизация: глобализация и культура |оригинал= |издательство= Самарский научный центр РАН|год= 2007|место =Самара|страниц= 351|isbn=5-9342-4195-4|ref=}} == Һылтанмалар == {{commons|Globalization}} * [http://www.warandpeace.ru/ru/analysis/view/54310/ Доллар без глобализации — деньги на ветер] * {{статья | автор = Медведева И. Я., Шишова Т. Л. | заглавие = Логика глобализма | оригинал = | ссылка = http://nash-sovremennik.ru/p.php?y=2001&n=11&id=4 | автор издания = | издание = Наш современник | тип = | место = | год = 2001 | том = | номер = 11 | страницы = }} * [http://www.socionauki.ru/journal/vg/ Век глобализации] новый журнал, публикации которого посвящены различным аспектам глобализации * [http://www.globalaffairs.ru/printver/1944.html Глобализация и бедность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100112074116/http://www.globalaffairs.ru/printver/1944.html |date=2010-01-12 }} {{недоступная ссылка|число=15|месяц=05|год=2013}} * [http://www.polit.ru/research/2006/01/18/goklany.html Глобалләшеү и рост благосостояния] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080924174752/http://www.polit.ru/research/2006/01/18/goklany.html |date=2008-09-24 }} * [http://www.r-reforms.ru/indexpub124.htm Джеймс Гэлбрейт. «Кризис глобализации»] * [http://www.r-reforms.ru/indexpub216.htm Джозеф Стиглиц. «В тени глобализации»] * {{статья | автор = Гринин Л. Е. | заглавие = Глобализация и национальный суверенитет | оригинал = | ссылка = http://old.uchitel-izd.ru/index.php?option=content&task=view&id=117&Itemid=58 | автор издания = | издание = История и современность | тип = | место = | год = 2005 | том = | номер = 1 | страницы = 6-31 }} * {{статья | автор = Гринин Л. Е. | заглавие = Истоки глобализации: мир-системный анализ | оригинал = | ссылка = http://www.socionauki.ru/journal/articles/132579/ | автор издания = | издание = Век глобализации | тип = | место = | год = 2011 | том = | номер = 1 | страницы = 80-94 }} * {{статья | автор = Железнов Ю. Д. | заглавие = Разница в развитии — естественнонаучная причина глобальных проблем | оригинал = | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Zheleznov/16.pdf | автор издания = | издание = Знание. Понимание. Умение | тип = | место = | год = 2005 | том = | номер = 3 | страницы = 119-120 }} * {{статья | автор = Журавлев В. В. | заглавие = Глобализация: вызовы истории и ответы теории | оригинал = | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2004_1/Zhuravlev/6.pdf | автор издания = | издание = Знание. Понимание. Умение | тип = | место = | год = 2004 | том = | номер = 1 | страницы = 43-46 }} * {{статья | автор = Ивановский 3. В. | заглавие = Высшее образование в условиях глобализации | оригинал = | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2006_1/Ivanovskiy/17.pdf | автор издания = | издание = Знание. Понимание. Умение | тип = | место = | год = 2006 | том = | номер = 1 | страницы = 109-114 }} * [https://web.archive.org/web/20070613043139/http://www.washprofile.org/ru/node/5994 Индур Гоклани. «Улучшая состояние мира»] * {{статья | автор = Келле В. Ж. | заглавие = Процессы глобализации и динамика культуры | оригинал = | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_1/Kelle/9.pdf | автор издания = | издание = Знание. Понимание. Умение | тип = | место = | год = 2005 | том = | номер = 1 | страницы = 69-70 }} * {{статья | автор = Колин К. К. | заглавие = Неоглобализм и культура: новые угрозы для национальной безопасности | оригинал = | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Kolin/13.pdf | автор издания = | издание = Знание. Понимание. Умение | тип = | место = | год = 2005 | том = | номер = 2 | страницы = 104-111 }} * {{статья | автор = Колин К. К. | заглавие = Неоглобализм и культура: новые угрозы для национальной безопасности (окончание) | оригинал = | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Kolin/10.pdf | автор издания = | издание = Знание. Понимание. Умение | тип = | место = | год = 2005 | том = | номер = 3 | страницы = 80-87 }} * {{статья | автор = Комплектов В. Г. | заглавие = Глобалистика - плод междисциплинарного консенсуса | оригинал = | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Komplektov/12.pdf | автор издания = | издание = Знание. Понимание. Умение | тип = | место = | год = 2005 | том = | номер = 3 | страницы = 97-100 }} * {{статья | автор = Королев А. А. | заглавие = Методологический семинар «Предмет, структура и методы глобалистики» | оригинал = | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_1/Korolev/30.pdf | автор издания = | издание = Знание. Понимание. Умение | тип = | место = | год = 2005 | том = | номер = 1 | страницы = 189-191 }} * {{статья | автор = Королев А. А. | заглавие = О предмете, структуре и методах глобалистики | оригинал = | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Korolev/11.pdf | автор издания = | издание = Знание. Понимание. Умение | тип = | место = | год = 2005 | том = | номер = 3 | страницы = 88-96 }} * {{статья | автор = Костина А. В. | заглавие = Предмет и проблемное поле глобалистики | оригинал = | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Kostina/13.pdf | автор издания = | издание = Знание. Понимание. Умение | тип = | место = | год = 2005 | том = | номер = 3 | страницы = 100-111 }} * {{книга | автор = Кузовков Ю. В. | заглавие = Глобализация и спираль истории | оригинал = | ссылка = http://www.yuri-kuzovkov.ru/first_book/ | автор издания = | издание = | тип = | место = Москва | год = 2010 | том = (часть) 2 | номер = | страницы = }} * {{статья | автор = Луков Вал. А. | заглавие = Воспитание как ответ на вызовы глобализации (начало) | оригинал = | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2006_1/Lukov_Val/16.pdf | автор издания = | издание = Знание. Понимание. Умение | тип = | место = | год = 2006 | том = | номер = 1 | страницы = 101-109 }} * [http://www.r-reforms.ru/indexpub204.htm Лоуренс Клейн. «Глобализация: вызов национальным экономикам»] * [http://www.washprofile.org/en/node/3241?PHPSESSID=394cf6a9f619e5f122acafd1af26e31c Мифы о глобализации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100316134327/http://www.washprofile.org/en/node/3241 |date=2010-03-16 }} * [http://left.ru/2006/17/parenti151.phtml Майкл Паренти. «Как богатство создает бедность во всем мире»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206004415/http://www.left.ru/2006/17/parenti151.phtml |date=2006-12-06 }} * {{статья | автор = Мосяков Д. В., Королев А. А. | заглавие = Процессы глобализации: есть ли плюсы для России? | оригинал = | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2004_1/Mosiakov&Korolev/9.pdf | автор издания = | издание = Знание. Понимание. Умение | тип = | место = | год = 2004 | том = | номер = 1 | страницы = 72-86 }} * {{статья | автор = Мосяков Д. В. | заглавие = О формировании специального курса по глобалистике | оригинал = | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Mosiakov/15.pdf | автор издания = | издание = Знание. Понимание. Умение | тип = | место = | год = 2005 | том = | номер = 3 | страницы = 116-119 }} * [http://www.archipelag.ru/geoeconomics/global/ Подборка статей о глобализации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202005348/http://www.archipelag.ru/geoeconomics/global/ |date=2017-02-02 }} * [http://www.prometeus.nsc.ru/biblio/global/index.ssi «Проблемы глобализации»] — библиографический список по теме * {{статья | автор = Смирнов А. Ю. | заглавие = Глобалистика: проблема поиска предметного поля | оригинал = | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Smirnov/14.pdf | автор издания = | издание = Знание. Понимание. Умение | тип = | место = | год = 2005 | том = | номер = 3 | страницы = 112-116 }} * {{статья | автор = Тлостанова М. В. | заглавие = Судьба университета в эпоху глобализации | оригинал = | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Tlostanova/22.pdf | автор издания = | издание = Знание. Понимание. Умение | тип = | место = | год = 2005 | том = | номер = 3 | страницы = 180-185 }} * {{статья | автор = Хорин И. С. | заглавие = Глобализация общественной жизни: история и современность | оригинал = | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Khorin/15.pdf | автор издания = | издание = Знание. Понимание. Умение | тип = | место = | год = 2005 | том = | номер = 2 | страницы = 118-125 }} * {{статья | автор = Хорина Г. П. | заглавие = Глобализация как идеология | оригинал = | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_1/Khorina/10.pdf | автор издания = | издание = Знание. Понимание. Умение | тип = | место = | год = 2005 | том = | номер = 1 | страницы = 71-78 }} * {{статья | автор = Федотова В. Г. | заглавие = Меняющийся мир и глобализация (начало) | оригинал = | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2004_1/Fedotova/7.pdf | автор издания = | издание = Знание. Понимание. Умение | тип = | место = | год = 2004 | том = | номер = 1 | страницы = 47-59 }} * {{статья | автор = Федотова В. Г. | заглавие = Меняющийся мир и глобализация (продолжение) | оригинал = | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_1/Fedotova/7.pdf | автор издания = | издание = Знание. Понимание. Умение | тип = | место = | год = 2005 | том = | номер = 1 | страницы = 44-55 }} * {{статья | автор = Федотова В. Г. | заглавие = Меняющийся мир и глобализация (окончание) | оригинал = | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Fedotova/12.pdf | автор издания = | издание = Знание. Понимание. Умение | тип = | место = | год = 2005 | том = | номер = 2 | страницы = 94-104 }} * {{статья | автор = Шендрик А. И. | заглавие = Глобализация в системе культурологических координат (начало) | оригинал = | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2004_1/Shendrik/8.pdf | автор издания = | издание = Знание. Понимание. Умение | тип = | место = | год = 2004 | том = | номер = 1 | страницы = 59-71 }} * {{статья | автор = Шендрик А. И. | заглавие = Глобализация в системе культурологических координат (окончание) | оригинал = | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_1/Shendrik/8.pdf | автор издания = | издание = Знание. Понимание. Умение | тип = | место = | год = 2005 | том = | номер = 1 | страницы = 56-68 }} * [http://www.nyu.edu/projects/ollman/books/h2.php B. Ollman «How to take an exam and remake the world», Montreal: Black Rose Books. Spring, 200l] * [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=82&amp;Itemid=1&amp;mosmsg=%D3%F1%EF%E5%F8%ED%EE+%F1%EE%F5%F0%E0%ED%B8%ED%21 Макроэволюция Мир-Системы и цивилизаций] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123182527/https://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=82&Itemid=1&mosmsg=%D3%F1%EF%E5%F8%ED%EE+%F1%EE%F5%F0%E0%ED%B8%ED%21 |date=2022-01-23 }} * [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=141&amp;Itemid=1 Генезис и трансформации Мир-Системы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260420231531/https://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=141&Itemid=1 |date=2026-04-20 }} * {{книга | автор = Бринк Линдси. | заглавие = Глобализация: повторение пройденного | оригинал = | ссылка = http://ru.irisen.ru/pages/94 | автор издания = | издание = | тип = | место = Москва | год = 2006 | том = | номер = | страницы = }} [[Категория:Глобалләшеү]] [[Категория:Социаль эволюция]] [[Категория:Тарих философияһы]] [[Категория:Иҡтисад терминдары]] [[Категория:Донъя иҡтисады]] 9f45bmlufvfeb38742zaryomc65nsy5 0 77241 1303253 1265078 2026-08-26T12:56:43Z ~2026-46619-09 48752 /* */ 1303253 wikitext text/x-wiki {{фамилиялаш|Хәлилов}} {{Яҙыусы |Исеме = Азат Кинйә |Төп исеме = |Рәсеме = Азат халилов.jpeg |Рәсем аңлатмаһы = 200 |Тыуған ваҡыттағы исеме = Хәлилов Азат Насретдин улы |Тыуыу датаһы = 29.05.1962 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТыуғанУрыны|Көйөргәҙе районы}} 1-се Кинйәбыҙ ауылы |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = СССР, Россия |Эшмәкәрлек төрө = |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = Проза, публицистика |Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|Башҡорт]] |Викимилек = |Викикитапхана = }} '''Хәлилов Азат Насретдин улы, Азат Кинйә''' ([[29 май]] [[1962 йыл]]) — уҡытыусы, балалар яҙыусыһы, йәмәғәтсе. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы журналистар союздары ағзаһы. [[2010 йыл]]дан [[Башҡорт Википедияһы]] ирекмәне, хеҙмәт ветераны. == Биографияһы == Азат Насретдин улы Хәлилов 1962 йылдың 29 майында Башҡорт АССР-ының [[Көйөргәҙе районы]] 1-се Кинйәбыҙ ауылында тыуған. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала, артабан күрше [[Абдул (Көйөргәҙе районы)|Абдул]] ауылында уҡый. Унан һуң [[Өфө районы]]ның [[Михайловка (Өфө районы)|Михайловка]] ауылында [[Бал ҡорттары|умартасы]] һөнәрен үҙләштерә. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1981 йылда Мораптал тоҡомсолоҡ совхозында умартасы булып башлай. Ошо йылдың яҙында Совет Армияһы сафына алына, Совет ғәскәрҙәренең Германиялағы төркөмөндә хеҙмәт итә. Армиянан һуң ВЛКСМ-дың Күмертау ҡала комитетында эшләй, унан һуң Мораптал тоҡомсолоҡ совхозының спорт буйынса методисы була. 1990—1995 йылдарҙа [[Өфө]]лә [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда «Филолог, журналист» һөнәренә уҡый. 1995 йылдан [[Күмертау]] ҡалаһындағы 13-сө [[Мөхәмәт Исҡужин]] исемендәге мәктәптә, 2001 йылдан [[Республика политехник лицей-интернаты]]нда уҡытыусы булып эшләй. Балалар яҙыусыһы. Дүрт китап авторы. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * 1990 - 1995 йылдарҙа, Башҡорт дәүләт университетында уҡыған осорҙа, Өфө ҡалаһында яҡташтар (Көйөргәҙе районы) ойошмаһы рәйесе вазифаһын бвшҡара. * 1995 - 1998 йылдарҙа Күмертау ҡалаһы башҡорт йәштәре иттифағы рәйесе. * 2007 йылдан 2022 йылғаса Көйөргәҙе районының үҙәге [[Ермолаево мәсете|Ермолаево ауылындағы «Рамаҙан» мәсетендә]] [[имам]]-хатиб вазифаһын да башҡара. 2019 йылдың декабрендә Күмертау ҡалаһы һәм Көйөргәҙе районы мөхтәсибәтенең имам-мөхтәсибе итеп тәғәйенләнләнә. * 2012 -2019 йылдарҙа үҙе йәшәгән күп фатирлы йорт комитеты рәйесе. 1990-сы йылдарҙа Башҡортостан дәүләтселлеген һаҡлап ҡалыу өсөн Өфө ҡалаһында ойошторолған бөтә акцияларҙа ла ҡатнаша. == Китаптары == # Әлфиәгә яңы күлдәк. Күмертау ҡалаһы яҙыусылар ойошмаһы. Күмертау, типографияһы. 1998 йыл. # Әсе шәкәр. Балалар өсөн китап. Башҡортостан китап нәшриәте. 2006 йыл. # Һуңғы төйәк. Кинйә Арыҫлановтың яҙмышы буйынса фараз. Күмертау ҡала типографияһы. 2010 йыл. # Туғай Кинйәһе ауылы. Күмертау ҡала типографияһы. 2015 йыл. 240 бит. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Баязит Бикбай исемендәге премия лауреаты (2021). * Башҡортостан Республикаһы мәғариф һәм фән министрлығының биш Маҡтау грамотаһы (2002, 2007, 2010, 2012, 2020.) * Башҡортостандың маҡтаулы имам-мөхтәсибе һәм имам-хатибы. Башҡортостан Республикаһы Диниә назараты тарафынан бирелде, 2022 йыл. * Башҡортостан Республикаһы Башлығының Почет грамотаһы. 2022 йыл. * Хеҙмәт ветераны. 2023 йыл. * Кинйә Арыҫланов миҙалы. 2023 йыл. * Википедия миҙалы. 2023 йыл. * Ҡыпсаҡ бей миҙалы. 2025 йыл. == Сығанаҡтар == * https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-mail%3A%2F%2F177329235327746299%2F1.2&name=087-29-10-21-50662.pdf&uid=105933120&nosw=1 * https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-mail%3A%2F%2F179862510118145895%2F1.2&name=028-15-07-22-50662.pdf&uid=105933120 [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт балалар яҙыусылары]] [[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]] ca5qxydgmhvt7mrz4gbm69du8fqwk6t 1303257 1303253 2026-08-26T15:25:00Z Марьям Султанбаева 41189 викилаштырыу 1303257 wikitext text/x-wiki {{фамилиялаш|Хәлилов}} {{Яҙыусы |Исеме = Азат Кинйә |Төп исеме = |Рәсеме = Азат халилов.jpeg |Рәсем аңлатмаһы = 200 |Тыуған ваҡыттағы исеме = Хәлилов Азат Насретдин улы |Тыуыу датаһы = 29.05.1962 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТыуғанУрыны|Көйөргәҙе районы}} 1-се Кинйәбыҙ ауылы |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = СССР, Россия |Эшмәкәрлек төрө = |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = Проза, публицистика |Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|Башҡорт]] |Викимилек = |Викикитапхана = }} '''Хәлилов Азат Насретдин улы''', ''' Азат Кинйә''' ([[29 май]] [[1962 йыл]]) — уҡытыусы, балалар яҙыусыһы, йәмәғәтсе. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы журналистар союздары ағзаһы. [[2010 йыл]]дан [[Башҡорт Википедияһы]] ирекмәне, хеҙмәт ветераны. == Биографияһы == Азат Насретдин улы Хәлилов 1962 йылдың 29 майында Башҡорт АССР-ының [[Көйөргәҙе районы]] 1-се Кинйәбыҙ ауылында тыуған. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала, артабан күрше [[Абдул (Көйөргәҙе районы)|Абдул]] ауылында уҡый. Унан һуң [[Өфө районы]]ның [[Михайловка (Өфө районы)|Михайловка]] ауылында [[Бал ҡорттары|умартасы]] һөнәрен үҙләштерә. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1981 йылда Мораптал тоҡомсолоҡ совхозында умартасы булып башлай. Ошо йылдың яҙында Совет Армияһы сафына алына, Совет ғәскәрҙәренең Германиялағы төркөмөндә хеҙмәт итә. Армиянан һуң ВЛКСМ-дың Күмертау ҡала комитетында эшләй, унан һуң Мораптал тоҡомсолоҡ совхозының спорт буйынса методисы була. 1990—1995 йылдарҙа [[Өфө]]лә [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда «Филолог, журналист» һөнәренә уҡый. 1995 йылдан [[Күмертау]] ҡалаһындағы 13-сө [[Мөхәмәт Исҡужин]] исемендәге мәктәптә, 2001 йылдан [[Республика политехник лицей-интернаты]]нда уҡытыусы булып эшләй. Балалар яҙыусыһы. Дүрт китап авторы. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * 1990—1995 йылдарҙа, Башҡорт дәүләт университетында уҡыған осорҙа, Өфө ҡалаһында яҡташтар (Көйөргәҙе районы) ойошмаһы рәйесе вазифаһын бвшҡара. * 1995—1998 йылдарҙа Күмертау ҡалаһы башҡорт йәштәре иттифағы рәйесе. * 2007 йылдан 2022 йылғаса Көйөргәҙе районының үҙәге [[Ермолаево мәсете|Ермолаево ауылындағы «Рамаҙан» мәсетендә]] [[имам]]-хатиб вазифаһын да башҡара. 2019 йылдың декабрендә Күмертау ҡалаһы һәм Көйөргәҙе районы мөхтәсибәтенең имам-мөхтәсибе итеп тәғәйенләнләнә. * 2012 −2019 йылдарҙа үҙе йәшәгән күп фатирлы йорт комитеты рәйесе. 1990-сы йылдарҙа Башҡортостан дәүләтселлеген һаҡлап ҡалыу өсөн Өфө ҡалаһында ойошторолған бөтә акцияларҙа ла ҡатнаша. == Китаптары == # Әлфиәгә яңы күлдәк. Күмертау ҡалаһы яҙыусылар ойошмаһы. Күмертау, типографияһы. 1998 йыл. # Әсе шәкәр. Балалар өсөн китап. Башҡортостан китап нәшриәте. 2006 йыл. # Һуңғы төйәк. Кинйә Арыҫлановтың яҙмышы буйынса фараз. Күмертау ҡала типографияһы. 2010 йыл. # Туғай Кинйәһе ауылы. Күмертау ҡала типографияһы. 2015 йыл. 240 бит. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Баязит Бикбай исемендәге премия лауреаты (2021). * Башҡортостан Республикаһы мәғариф һәм фән министрлығының биш Маҡтау грамотаһы (2002, 2007, 2010, 2012, 2020.) * Башҡортостандың маҡтаулы имам-мөхтәсибе һәм имам-хатибы. Башҡортостан Республикаһы Диниә назараты тарафынан бирелде, 2022 йыл. * Башҡортостан Республикаһы Башлығының Почет грамотаһы. 2022 йыл. * Хеҙмәт ветераны. 2023 йыл. * Кинйә Арыҫланов миҙалы. 2023 йыл. * Википедия миҙалы. 2023 йыл. * Ҡыпсаҡ бей миҙалы. 2025 йыл. == Сығанаҡтар == * https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-mail%3A%2F%2F177329235327746299%2F1.2&name=087-29-10-21-50662.pdf&uid=105933120&nosw=1 * https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-mail%3A%2F%2F179862510118145895%2F1.2&name=028-15-07-22-50662.pdf&uid=105933120 [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт балалар яҙыусылары]] [[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]] aejj5qon49gnns8nxdjttgj1sxt2s3y 0 102742 1303280 1272966 2026-08-27T09:05:33Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Madinat_Jumeirah,_Dubai_(4129376800).jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Madinat Jumeirah, Dubai (4129376800).jpg|]]. 1303280 wikitext text/x-wiki {{Высотное сооружение |building_name= Бурдж-әл-Ғәрәп |image = |lat_dir = N|lat_deg = 25|lat_min = 8|lat_sec = 28 |lon_dir = E|lon_deg = 55|lon_min = 11|lon_sec = 8 |region = AE |CoordScale = |previous tallest= |surpassed by= |built= [[1994]]—[[1999]] |use= Отель, ресторан |location= [[Дубай (ҡала)|Дубай]], [[БҒӘ]] |roof= |top_floor= |antenna_spire=321 м |floor_count=60 |floor_area= |elevator_count= |architect= Atkins Middle East (Том Райт) |emporis_id= burjalarab-dubai-unitedarabemirates |skyscraperpage_id= 48 }} '''Бурдж-әл-Ғәрәп''' ({{lang-ar|برج العرب}}, һүҙмә-һүҙ ''«Ғәрәп манараһы»'') — [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]]нең иң ҙур ҡалаһы булған [[Дубай]]ҙа урынлашҡан бик бай ҡунаҡхана. Ул һыу эсендә, диңгеҙ ярынан 280 метр алыҫлыҡта, махсус яһалған утрауҙа тора, ер менән күпер ярҙамында тоташҡан. Бейеклеге 321 метр. 2015 йылда ''Бурдж-эль-Ғәрәп'' бейеклеге буйынса [[Азия]]ла 56-сы, донъяла 70-се урында булған. Отель [[1994 йыл]]да төҙөлә башлай, [[1999 йыл]]дың [[1 декабрь|1 декабрендә]] асыла. Отель [[ғәрәптәр|ғәрәп]] судноһының доу парусы формаһында төҙөлгән. Түбәһенә яҡын вертолеттар өсөн майҙансыҡ урынлашҡан, ә икенсе яҡтан — ресторан «Эль-Монтаха» (ғәрәпсә Ныҡ юғары), икеһе лә консоль балкалары менән терәтелгәндәр. == Һүрәтләү == Отелдың холлы ике ҡатлы. Беренсе ҡатта ҡунаҡханала йәшәүселәрҙе теркәйҙәр, икенсе ҡатта кибеттәр һәм кафелар, тиҙ йөрөшлө лифттарға алып барған коридор урынлашҡан. Коридорҙың иҙәне үҙенсәлекле мозаика менән ҡапланған. Икенсе ҡатҡа эскалаторҙар ярҙамында күтәреләләр, эскалаторҙар холдың уң яғында урынлашҡан. Эскалаторҙар янындағы диуарға уйылып аквариумдар ҡуйылған, ә улар араһында баҫҡыс менән эшләнгән, яҡтыртылып торған фонтан урынлашҡан. «Бурдж-әл-Ғәрәп» донъяла иң юғары атриум вестибюль (180 метр). «Бурдж-әл-Ғәрәп»тә ғәҙәти бүлмәләр юҡ, ул 202 ике ҡатлы номерҙарға бүленгән. Иң бәләкәй номер 169, ә иң ҙуры — 780 кв. метр. Бурдж-әл-Ғәрәп — донъяла иң ҡыйбат ҡунаҡханаларҙың береһе. Стандарт номерҙа бер төн ҡуныу — 1000-дән 15 000 [[АҠШ доллары|доллар]]ға тиклем,ә ''Royal Suiteлә'' — яҡынса 28 000. Отелды төҙөү өсөн күпме аҡса сарыф ителеүе тураһында мәғлүмәттәр йәмәғәткә белдерелмәй. * Отель үҙен ете йондоҙло тип белдерә, әммә был гипербола, сөнки отелдәрҙең рейтинг системаһы буйынса иң күп ранг — 5 йондоҙ. Рәсми сайт буйынса, Бурдж-әл-Ғәрәп — биш йондоҙло'' делюкс''. * Бурдж-әл-Ғәрәп интерьерында яҡынса 8000 квадрат метр 22-каратлы сусаль алтын файҙалана. Бөтә номерҙар техника һәм дизайндың иң яңы ҡалыптары буйынса эшләнгән, уңайлыҡ яғынан һәм бай йыһазландырыуы буйынса бик юғары дәрәжәлә торалар. Бөтә номерҙарҙың тотош диуарҙы алып торған тәҙрәләре диңгеҙгә ҡарайҙар. * Отель ресторандарының береһе, «Эль-Монтаха», [[Фарсы ҡултығы]]нан 200 метр бейеклектә урынлашҡан, һәм унан Дубай ҡалаһына күренеш асыла. Унда тиклем панорамлы лифт мендерә. * Икенсе ресторан, «Эль-Махараш»ҡа (ғәрәпсә — ''Устрица'') кешеләрҙе һыу аҫты кәмәһенә оҡшатып төҙөлгән суднола алып баралар. Был ресторандың бик ҙур аквариумы бар, уны миллиондан артыҡ литр диңгеҙ һыуы менән тултыралар. Бактың диуарҙары 18 см ҡалынлыҡтағы плексигластан яһалған, был аквариумдың эсендәгеһе ҙурайтып күрһәтелмәһен өсөн эшләнгән. Conde Nast Traveler журналының баһаһы буйынса «Эль-Махараш» рестораны — донъяның иң яҡшы ресторандарының береһе булып тора. == Кино барлыҡҡа килеү == Бурдж-эль-Ғәрәп «Кешеләрҙән һуң тормош» — ул артыҡ дымлылыҡтан емерелә. == Шулай уҡ == * [[Бурдж-Хәлифә]] * Элит «Плаза» Бизнес-үҙәк * Spinnaker Tower * [[Үтә бейек йорттар]] == Һылтанмалар == {{commonscat|Burj Al Arab}} * [http://www.jumeirah.com/ru/hotels-resorts/dubai/burj-al-arab Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160331194949/https://www.jumeirah.com/ru/hotels-resorts/dubai/burj-al-arab/ |date=2016-03-31 }} * [http://sergeydolya.livejournal.com/41406.html Отель фотолары] * [http://sergeydolya.livejournal.com/41483.html Ресторандар һәм пляждарҙы тасуирлау, фотолары] * [http://odubai.info/burj-al-arab/ Видео Burj Al Arab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518103108/http://odubai.info/burj-al-arab/ |date=2015-05-18 }} [[Категория:Ҡунаҡханалар]] [[Категория:Дубай]] [[Категория:Бейек ҡоролмалар]] [[Категория:Яһалма утрауҙар]] [[Категория:1999 йылда төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар]] 30ltvqqvy50zhj55z6bajlt964avvyn 0 106964 1303281 1052248 2026-08-27T09:06:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303281 wikitext text/x-wiki {{Вершина |Название = Говерла |Национальное название = uk/Говерла |Изображение = Howerla.jpg |Подпись = Говерла күренеше |Координаты = 48/9/38/N/24/30/12/E |CoordScale = 500000 |Регионы = Карпат аръяғы өлкәһе/Ивано-Франковск өлкәһе |Горная система = Көнсығыш Карпаттар |Хребет или массив = Черногора |Высота = 2061 |Источник высоты = <ref>[http://peakbagger.com/peak.aspx?pid=10313 Peakbagger.com]</ref> |Первое восхождение = |Страна = Украина }} '''Говерла''' ({{Lang-uk|Гове́рла}}, рум.<span contenteditable="false"> </span>Hovârla — "үтергә ҡыйын ҡалҡыулыҡ"<ref>Янко М. </ref>, тарих. венг.<span contenteditable="false"> </span>Hóvár) —Украина территорияһында  иң бейек [[тау]] һәм иң юғары нөктә. Говерла [[Карпат аръяғы өлкәһе]] һәм [[Ивано-Франковск өлкәһе|Ивано-Франковск өлкәләренең]] сиктәрендә,   [[Румыния|Румыния  си]]<nowiki/>генән яҡынса 17 километр алыҫлыҡта урынлашҡан <ref>[http://www.day.kiev.ua/uk/article/cuspilstvo/goverla-yak-simvol-derzhavnosti Павло Білошицький.]</ref>.  Карпатылағы Черногора һыртына ҡарай. Тауҙың бейеклеге диңгеҙ өҫтөнән   2061 метр тәшкил итә. Тау итәгендә Прут йылғаһының бер сығанағы бар. Тауға менеү буйынса беренсе туристик маршрут [[1880 йыл|1880]] йылда асыла. Эре тораҡ пунктарынан яҡын тирәлә Рахов, Ясиня һәм Ворохта урынлашҡан. == Туризм == Туристик объект булараҡ билдәле. Көн аяҙ булған саҡта төньяҡта Ивано - Франковск өлкәләренең  Ивано - Франковск, Коломыя һәм Снятин ҡалаларын, ә көньяҡ йүнәлештә — Румыния  ҡалаһы Сигету -Мармациейҙы күрергә була. Говерла тауы башынан Карпаты аръяғындағы Петрос тауы (2020 метр) бик асыҡ күренә.  Көньяҡ - көнсығышҡа табан Черногора һыртының түбәләр теҙмәһе һуҙыла. Аяҙ көндә Поп Иван тауындағы Аҡ фил обсерваторияһын күреп була. Тауҙан көньяҡ - көнбайыш яғына Марморош һырты күтәрелгән. Был һырт буйлап Румыния менән Украина сиктәре үтә. [[Файл:Hoverla_2012.jpg|слева|мини|250x250пкс|Говерланан төшөү урыны]] Тау итәгендә Прут йылғаһының бер сығанағы бар. Инештән алыҫ түгел дөйөм бейеклеге 80 метр тәшкил иткән  шарлауыҡтар каскады урынлашҡан.  == Легендалар == === Говерла һәм Прут === Говерла һәм Прут тураһында бер - береһенә оҡшаш легендалар бар. Шуларҙың береһе буйынса, улар ҡасандыр егет менән ҡыҙ булғандар һәм, ҡыҙҙың атаһы уҫал  Мольфар белеп ҡалғанға тиклем, бер- береһен яратҡандар. Прут Говерланы тапмаһын өсөн, атаһы уны тауға әүерелдереп, йәшергән. Прут, һөйгәнен сихырҙан арындырыр өсөн, таң беленгән саҡта тау түбәһенә менергә кәрәк икәнен белеп ҡалған. Әммә ул ҡояш ҡалҡҡанға тиклем менеп өлгөрмәй, Говерла битләүенә ултыра ла илап ебәрә. Бына шулай итеп  Говерла битләүҙәренән сыҡҡан Прут йылғаһы һаман да илай. Шул ваҡыттан алып Говерла менән Прут гел бергә. == Климат == <div style="width:86%"> {{Климат города |Город_род=Говерлы |Источник=[http://www.ifpri.org/book-775/ourwork/researcharea/climate-change/climate-data Climate Data] | Янв_ср=-5.9 | Янв_ср_осад=46 | Фев_ср=-4.4 | Фев_ср_осад=43 | Мар_ср=-0.4 | Мар_ср_осад=44 | Апр_ср=5.3 | Апр_ср_осад=66 | Май_ср=10.3 | Май_ср_осад=97 | Июн_ср=13.3 | Июн_ср_осад=121 | Июл_ср=14.9 | Июл_ср_осад=112 | Авг_ср=14.6 | Авг_ср_осад=92 | Сен_ср=11.0 | Сен_ср_осад=57 | Окт_ср=6.2 | Окт_ср_осад=46 | Ноя_ср=0.8 | Ноя_ср_осад=49 | Дек_ср=-3.5 | Дек_ср_осад=54 | Год_ср=5.2 | Год_ср_осад=827 | Янв_ср_мин=-9.5 | Янв_ср_макс=-2.3 | Фев_ср_мин=-7.9 | Фев_ср_макс=-0.9 | Мар_ср_мин=-4.6 | Мар_ср_макс=3.8 | Апр_ср_мин=0.3 | Апр_ср_макс=10.2 | Май_ср_мин=5.1 | Май_ср_макс=15.5 | Июн_ср_мин=8.2 | Июн_ср_макс=18.3 | Июл_ср_мин=9.7 | Июл_ср_макс=20.0 | Авг_ср_мин=9.3 | Авг_ср_макс=19.9 | Сен_ср_мин=5.8 | Сен_ср_макс=16.1 | Окт_ср_мин=1.3 | Окт_ср_макс=11.0 | Ноя_ср_мин=-2.5 | Ноя_ср_макс=4.1 | Дек_ср_мин=-6.4 | Дек_ср_макс=-0.5 | Год_ср_мин=0.7 | Год_ср_макс=9.6 |}} </div> == Говерлаға күтәрелеү == Күтәрелеүҙәрҙең күбеһе 1100 м бейеклектә булған Заросляк базаһынан башлана. Базаға тиклем йәйәүләп, автомобилдә йәки велосипедта барып етеп була, Ворохтанан йәки Верховинанан (Яремче  тирә - яғы) бигерәк тә еңелгә тура киләсәк. Базанан тау түбәһенә ике һуҡмаҡ алып бара — береһе һөҙәк, дөйөм оҙонлоғо  4,3 км, икенсеһе күпкә текәрәк (3,7 км). Заросляк базаһынан трекингты башлағанда, йылдың йәйге айҙарында тау түбәһен яулап алыуы хатта әҙерлекһеҙ туристарға ла ҡыйын түгел<ref>{{Cite web|url=http://www.svirsky.ru/photo/album.php?thema=50|title=Трек на Говерлу. Фотоотчет и путеводитель Свирских}}</ref>. == Галерея == <gallery> File:Goverla_small.jpg| File:Говерла.JPG| File:Goverla-summit.jpg| File:Goverla overlook.jpg| File:Hoverla-forest path.jpg| File:Approaching Hoverla.jpg| File:Botinki.jpg| </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.summitpost.org/hoverla/173530 Summitpost.org] * [http://peakware.com/peaks.html?pk=1845 Peakware.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140806163151/http://peakware.com/peaks.html?pk=1845 |date=2014-08-06 }} * [http://www.7ways.com.ua/docs/about/hoverla.html Говерланы тасуирлау һәм фотографиялар ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160519104435/http://www.7ways.com.ua/docs/about/hoverla.html |date=2016-05-19 }} * [http://www.karpaty.com.ua/?chapter=2&item=20 Karpaty.com.ua] * [http://svirsky.ru/photo/album.php?thema=50 Говерланан нисек төшөргә?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160530110912/http://www.svirsky.ru/photo/album.php?thema=50 |date=2016-05-30 }} [[Категория:Алфавит буйынса тау һырттары]] pchf3zdm53xsptt6sumgcpxc8xwcwiw 0 118653 1303261 1105611 2026-08-26T17:32:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303261 wikitext text/x-wiki {{Башҡортостан тарихы}} '''Башҡортостан Граждандар һуғышы йылдарында''' — хронологик яҡтан [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге 1917—1922 йылдарҙағы Граждандар һуғышы]] менән бәйле булған [[Башҡортостан тарихы]]ндағы осор. Граждандар һуғышы (1917—1920) осорондағы [[Башҡортостан автономияһы]] (1917 йылдың 15 ноябрендә барлыҡҡа килә) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] (1919 йылдың 20 мартында ойошторолған) территорияларының социаль-иҡтисади, хәрби, сәйәси хәле өйрәнелә<ref>Большая Башкирия включала территорию "[[Малая Башкирия|Малой Башкирии]] без [[Яланский кантон|Яланского кантона]], который был передан в состав [[Челябинская губерния|Челябинской губернии]] и [[Белебеевский уезд|Белебеевский]], [[Бирский уезд|Бирский]], [[Уфимский уезд]]ы и часть [[Златоустовский уезд|Златоустовского уезда]] ликвидированной [[Уфимская губерния|Уфимской губернии]]</ref>. Граждандар һуғышы башланыу ваҡытына Башҡортостан Башҡорт өлкә шуроһы иғлан иткән һәм Башҡортостан Ойоштороу съезы раҫлаған милли-территориаль автономияһы булып торған. Армия, хөкүмәт, парламент, дәүләт символикаһы булдырылған була. 1917 йылдың 16 ноябренән 1918 йылдың 14 февраленә тиклем Башҡортостандың баш ҡалаһы [[Ырымбур]] ҡалаһы була. Граждандар һуғышы барышында республика хакимиәтенең юғары органдары 1918 йылдың июнь — июль айҙарында [[Силәбе]] ҡалаһына<ref>[http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&id=3323 Статья «Башкирское Правительство» в «Энциклопедия: Челябинск»]</ref><ref>{{книга | автор = | заглавие = Башкорт. // Башкортостан: краткая энциклопедия | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирская энциклопедия | год = 1996 | том = | страниц = 672 | страницы = 163 | isbn = 5-88185-001-7 | ref = }}</ref>, 1918 йылдың авгусында — Ырымбурға, [[Колчак Александр Васильевич|Колчак]] түңкәрелешенән һуң 1918 йылдың декабренән — [[Темәс]]кә күсерелә<ref>ныне [[Баймакский район Башкортостана]]</ref>. Башкортостандағы Граждандар һуғышының айырмалы үҙенсәлеге итеп [[Башҡорт милли хəрəкəте|Башҡорт]], ҡаҙаҡ, татар милли хәрәкәттәренең<ref>[http://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-ob-osobennostyah-tyurko-tatarskogo-natsionalnogo-dvizheniya-v-1917-1918-godah К вопросу об особенностях тюрко-татарского национального движения в 1917—1918 годах]</ref>, шулай уҡ Ырымбур һәм Урал казаклығының ҡатнашыуы, хәрби ғәмәлдәрҙең ҙур территорияларҙы, шул иҫәптән Башҡортостанды, биләүен билдәләп була. Хәрби частарҙың Аҡ йәки Ҡыҙыл армиялар яғында булыуы Башҡорт автономияһы етәкселегенең позицияһы менән билдәләнгән. [[Файл: Big Bashkiriya - ru.svg|left|thumb|200 px| «Оло Башҡортостан»дың кантондары 1920 йылда]] == Социаль-иҡтисади хәле == [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] территорияһындағы Граждандар һуғышы башланыу осоронда яҡынса 1 220 мең кеше йәшәгән. Башҡортостан халҡының күпселеге ауыл хужалығы менән шөғөлләнгән. Өфө тирәһендә крәҫтиәндәр йәшелсәселек, сусҡасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр, үҙҙәренең продукцияһы менән Өфө баҙарҙарын тәьмин итәләр. Республикала булған файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтары металлургия предприятиеларының үҫешенә булышлыҡ иткән. [[Файл:Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы.jpg|мини|217x217пкс|Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы]] Республикала национализациялау процесы бара. Беренсе сиратта хәрби-сәнәғәт предприятиелары национализациялана. 171 Рәсәй предприятиелар эсенән егермеһе [[Кесе Башҡортостан]]да һәм Өфө губернаһында була. Һуғыш хәрби — мобилизация сараларын талап итә һәм шуның өсөн ҡалаларҙа мәжбүри эштәрҙә хөкөм ителгән кешеләрҙе йәлеп итә башлайҙар. Ауыл ерҙәрендә ҡасаҡтарҙы эшкә ҡушалар. 1920 йылдың башына хеҙмәт милитаризациялауы республика халҡының бөтә ҡатламдарын да үҙ эсенә ала. Был саралар халыҡта ҡәнәғәтһеҙлек тыуҙыра, забастовкаларға, эшселәрҙең һәм крәҫтиәндәрҙең эш урынынан үҙ ирке менән китеүҙәренә, яртылаш хәрби отрядтарҙың ойошторолоуына этәрә. Аграр өлкәлә Башҡортостанда 1919 йылдың ноябрь айына продразверстка индерелә. [[1919]]—[[1920]] йылдар эсендә республика продразверстканы 19,3 % үтәй — Урал буйынса аҙаҡҡы урын. Бындай һөҙөмтәләрҙең сәбәпсеһе булып Граждандар һуғышынан күргән зыян тора. Аҡ хәрәкәттең милли частарына мобилизация Башҡорт хөкүмәте ҡарары буйынса [[1918 йыл]]дың июнендә башлана. Мобилизация мәсьәләләре менән [[Башҡорт ғәскәре (1917—1919)|Башҡорт ғәскәре]]нең Штабы булыша. Башҡорт хөкүмәте бөтә милли хөкүмәттәр булдырған частар араһынан иң эре частарҙы булдырыуға өлгәшә. Өс ай эсендә (1918 йылдың июнь, июль, август айҙары) кавалерия һәм биш пехота башҡорт дивизиялары ойошторола. Һуңғараҡ улар [[Башҡорт айырым корпусы]]ның ике Башҡорт пехота дивизиялары составына инәсәк. Частарҙың командирҙар составында элек батша армияһында хеҙмәт иткән башҡорт офицерҙары күпселекте тәшкил итә (генерал — майор [[Ишбулатов Хажиәхмәт Исхаҡ улы|Х. Ишбулатов]], подполковник [[Аҡсулпанов Шаһихәйҙәр Ҡотлоғәлләм улы|Ш. Аҡсулпанов]]). Хәрби частарҙа полк муллалары вазифаһы индерелә. Ҡыҙыл армия частарына мобилизация 1918 йылдың 7 — 11 июндә үтә. [[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы|Ш. Ә. Хоҙайбирҙин]] командованиеһы аҫтында башҡорт-татар часы, төрөк әсирҙәренән торған отряд, мари полкы, латыш полкы булдырыла. Бында шулай уҡ полк муллалары вазифаһы индерелә, улар хәрби частарҙа тәртип һәм дисциплина тәьмин иткән политкомиссарҙар вазифаһын башҡаралар<ref>[http://www.vatandash.ru/?article=2270 Ватандаш / Соотечественник / Compatriot]</ref>. == Хәрби ғәмәлдәр == [[Файл:Kolchak_troops_retreat_1919.jpg|мини|200x200пкс|Колчак ғәскәрҙәре артҡа сигенгән саҡта. Июнь, 1919. Өфөнән төньяҡҡа табан.]] [[Көньяҡ Урал]]да һуғыш Ырымбур губернаһы буйынса Ваҡытлы хөкүмәт комиссары Н. В. Архангельскийҙың һәм казак ғәскәрҙәре полкы Ырымбур хөкүмәте рәйесе [[Дутов Александр Ильич|А. И. Дутов]]тың 1917 йылдың 26 һәм 27 октябрендәге белдереүенән һуң башлана. Белдереүҙә Санкт-Петербургтағы Ваҡытлы хөкүмәттең юҡҡа сығарылыуына бәйле ВЦИК һәм СНК власына буйһонмау тураһында иғлан ителә. Эшселәр һәм һалдаттар депутаттарының Ырымбур советы ултырышҡа йыйылған сағында [[Каруанһарай]] ҡамауға алына. Совет ағзалары тотола, уларҙың бер өлөшө ҡасып өлгөрә. [[1917 йыл]]дың 23 декабрендә Ырымбур казак ғәскәренә ҡаршы хәрби ғәмәлдәр башлана. [[1918 йыл]]дың ғинуарында дутовсылар Ырымбур өйәҙенең Ҡарғалы ауылы янында уңышһыҙлыҡҡа тарый, ә һуңғараҡ Ырымбур ҡалаһы ла алына. Мартта казак һәм башҡорт отрядтары Ырымбурҙы кире ҡайтарып алырға ҙур тырышлыҡ һалалар, әммә 1918 йылдың апреленә улар Блюхер отрядтары тарафынан Турғай өлкәһенең яландарына ҡыҫыҡлап сығарыла. 1918 йылдың 5 июлендә чехословак корпусы һәм Халыҡ Армияһы частары Өфөнө ала, ә 8 июлдә Минйәр стансаһы янында чехословактарҙың Силәбе һәм Волга төркөмдәре осраша. Башҡортостандың көньяҡ өлөшө В. К. Блюхер командованиеһы аҫтындағы совет отрядтары ҡамауында ҡалалар. 1918 йылдың 3 авгусында отрядтар төньяҡҡа Ҡыҙыл 3-се армия менән тоташыр өсөн рейдын башлай. Алыштар һөҙөмтәһендә 6000 меңлек ғәскәргә ҡамауҙан сығырға мөмкинлек тыуа, ошо рейд өсөн Блюхер 1-се һанлы Ҡыҙыл Байрағы ордены менән наградлана. 1918 йылдың йәйендә [[Силәбе]]лә Башҡорт ғәскәре ойошторолоуы буйынса эш бара. 3 июлдә ойошторолған ғәскәр Ырымбур казактары менән берлектә һөжүм башлай һәм 3 июлдә ҡабаттан Ырымбурҙы һәм [[Ташкент]] тимер юлының бер өлөшөн яулап ала. Ошо хәрби хәрәкәттәрҙә Совет власы яғында Блюхер, И. Д. Каширин һәм Н. Д. Каширин командованиеһы аҫтындағы ғәскәрҙәр ҡатнаша. Уларға ҡаршы казактар, крәҫтиәндәр отрядтары, чехословак корпусы подразделениелары һәм Башҡорт ғәскәрҙәре һуғыша. 25 июлдә 1-се һәм 2-се Башҡорт пехота полктары [[Екатеринбург]] ҡалаһын алалар, ә 5-се Башҡорт пехота полкы һәм 1-се Башҡорт кавалерия дивизияһы ғәскәрҙәре [[Верхнеурал]]ьск аҫтында, 1-се һәм 4-се Башҡорт пехота полктары Орск тирәһендә һуғышалар. [[Файл:Приказ№70.jpg|мини|284x284пкс|Башҡорт ғәскәрҙәренең РККА яғына күсеү тураһындағы 70-се һанлы приказы (16.02.1919)]] 1918 йылдың көҙөндә Халыҡ һәм Себер армиялары частары Ҡыҙыл армия ғәскәрҙәрен Волга аръяғына алып ташлайҙар. Шул уҡ 1918 йылдың көҙөндә РККА ғәскәрҙәре һөжүмгә күсәләр һәм [[Бөгөлмә]], [[Минзәлә]], [[Боғорослан]], [[Бәләбәй]], [[Стәрлетамаҡ]], [[Өфө]], [[Бөрө]], [[Ырымбур]], Уральск, [[Орск]] ҡалаларын яулап алалар. 1918 йылдың 4 декабрендә Ырымбурҙа Дутовты ҡулға алыу буйынса әҙерләнеүҙәр уңышһыҙ тамаланғандан һуң, [[Башҡорт хөкүмәте]] Орск өйәҙенә эвакуациялана һәм башҡорт ғәскәрҙәренең Ҡыҙыл армия яғына күсеүе тураһында һөйләшеүҙәр башлай. «Үҙәк Совет власы һәм Башҡорт Хөкүмәтенең [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Совет Автономиялы Башҡортостан]] тураһында Килешеү»енә 1919 йылдың 20 мартында ҡул ҡуйыла. Ҡыҙылдар яғына Башҡорт ғәскәренең 6219 хәрбиҙәре күсә. Уларҙың бер өлөшө (400 кеше тирәһе) киренән аҡтар яғына сыға. Быға башҡорт яугирҙарынан мыҫҡыллауҙар, бер нимә менән дә нигеҙләнмәгән атып үлтереүҙәр сәбәпсе була. Хәрбиҙәрҙең күпселеген өйҙәренә ҡайтаралар йәки Ырымбур өлкәһенә һәм [[Саранск]] ҡалаһына йүнәлтәләр. Башҡорт хөкүмәтенең Совет власы яғына күсеүе [[Өфө директорияһы|Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте]] булдырылғандан һәм адмирал [[Колчак Александр Васильевич|А. В. Колчак]] Юғары хаким булараҡ власҡа килгәндән һуң, башҡорттарҙың мәнфәғәттәрен иғтибарға алмауына бәйле була. 1919 йылдың йәйенә Башҡортостанда [[Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы]], Башҡорт айырым уҡсылар дивизияһы булдырыла. Урыҫ Армияһының айырым частары РККА яғына күсәләр. 1919 йылда ойошторолған РККА берләшмәләре [[Златоуст]] һәм [[Силәбе]] операциялары барышында Урыҫ армияһының частарын Себергә һәм төркөстанға алып ташлайҙар һәм шунда уларҙы ҡыйраталар. Аҡ гвардиясыларҙы Көньяҡ Уралда, Башҡортостанда, ҡыйратҡандан һуң Совет власына ҡаршы көрәш 1920 йылда ла дауам итә. Иң эреләренән беренсе сиратта продотрядтарға ҡаршы йүнәлтелгән 1920 йылдың февраль — мартында күтәрелгән [[Ҡарағош яуы|«Ҡарағош яуы»]] була. ==Шулай уҡ ҡарағыҙ:== [[Башҡортостандағы Крәҫтиәндәр күтәрелеше (1918—1921)]], [[Башҡорт милли хәрәкәте]], [[Башҡорт ғәскәре (1917—1919)]], [[Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмө]], [[Өфө операцияһы]], [[Ҡарағош яуы]]. == Башҡорт хәрби формированиелары == {{төп мәҡәлә|Башҡорт армияһы}} Граждандар һуғышы барышында башҡорт милли частары Аҡ армия составында ла, Ҡыҙыл армия составында ла булдырылалар. 1918 йылдың июненән 1919 йылдың февраленә тиклем формированиеларҙың күпселеге Аҡ армия яғында һуғыша, ә 1919 йылдың июненән алып — РККА яғында. === 1-се Башҡорт уҡсылар полкы === [[1-се Башҡорт уҡсылар полкы]] [[Башҡорт хөкүмәте]] төҙөгән беренсе регуляр ғәскәри часть була. Силәбелә 1918 йылдың 13 июнендә булдырылған. Полкта хәрби кейемдә билдәләрҙең яңы системаһы индерелә. Полк төрлө ваҡытта 1-се Урал пехота дивизияһы, [[1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы]], [[2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы]] составтарына ингән. Ҡыҙыл армия частарына ҡаршы [[Орск]], [[Екатеринбург]], [[Стәрлетамаҡ]], [[Аҡтүбә]] фронттарында һуғыша. 1919 йылда тарҡатыла. Полк командирҙары: поручик [[Харис Туймаҡаев|Х. Туймаҡаев]], подполковник И. Якубовский, штабс — капитан [[Ишмырҙин Сөләймән Ғәләүетдин улы|С. Ғ. Ишмырҙин]], полк муллаһы — [[Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы|Х. Ғ. Ғәбитов]]. === 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы === [[1-се  Башҡорт уҡсылар дивизияһы]] 1918 йылдың 13 авгусында Верхнеурал һәм Силәбе өйәҙҙәрендә формалаша. Дивизия начальниктары булалар: 1918 йылдың авгусынан — подполковник Тереғолов А. Х., ваҡытлыса вазифа бурыстарын башҡара 1918 йылдың сентябренән — Савельев, 1918 йылдың ноябренән алып — генерал-лейтенант [[Ишбулатов Хажиәхмәт Исхаҡ улы|Ишбулатов Х. И.]], 1918 йылдың ноябрь аҙағынан — генерал-майор Савич — Заболоцкий Г. А. , 1919 йылдың февраленән — штабс-капитан [[Ишмырҙин Әүхәҙи Ғәләүетдин улы|Ишмырҙин А. Г.]]. Дивизияға төрлө ваҡытта 2-се, 3-сө һәм 5-се Башҡорт уҡсылар полктары, 1-се һәм 4-се Башҡорт уҡсылар полкы,[[Иҙелбаев Ғабдулла Сәфәрғәли улы|Иҙелбаев Ғ. С.]] исемендәге 2-се Башҡорт кавалерия полкының 2-се эскадроны ингән. Дивизия 1918 йылдың ноябрь айында — 10-сы дивизия, декабрҙә — 9-сы Башҡорт уҡсылар дивизияһы, һуңынан ҡабаттан Беренсе уҡсылар дивизияһы тип үҙгәртелә. Дивизия Халыҡ армияһы составына инә. Башҡорт хөкүмәте Совет власы яғына күскәндән һуң тарҡатыла. === 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы === [[2-се  Башҡорт уҡсылар дивизияһы]] Ырымбурҙа 1918 йылдың 13 авгусында булдырыла. Дивизияның начальниктары төрлө ваҡытта: подполковник Емельянов А., поручик Набоков, штабс-капитан Ғәбиҙуллин А. Дивизия 1-се һәм 4-се Башҡорт пехота полктарынан тора һәм Халыҡ армия составына инә. 1918 йылдың октябрендә тарҡатыла. == Һөҙөмтәләр == Граждандар һуғышы барышында республикала дәүләт хакимлығы органдары алышына. 1920 йылда [[Стәрлетамаҡ]]та БАССР Советтарының 1-се съезы үтә. Съезда [[Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты|Башревком]] дәүләт хакимлығының юғары органы — Башҡортостан республикаһының Үҙәк Башҡармы комитеты — менән алмаштырылды. Граждандар һуғышы республикаға аслыҡ, бөлгөнлөк, матди зыян, кешеләрҙең һәләк булыуын алып килде. Кесе Башҡортостандың [[Табын]], Тамьян-Ҡатай һәм [[Юрматы]] кантондарында 650 ауыл, шул иҫәптән ошо ауылдарҙа 7 мең крәҫтиән хужалыҡтары юҡҡа сығарылды. Яҡынса 157 мең кеше йорт — ҡураһыҙ ҡалды. Өфө губернаһының бер генә Бәләбәй өйәҙендә 1 меңгә яҡын хужалыҡ емерелгән, 10 мең ат һәм мал башы кешеләрҙән тартып алына. Сәсеү майҙандары кәмей, заводтарҙан, фабрикаларҙан алып кителә йәки юҡҡа сығарыла ҡорамалар, күперҙәр емерелә<ref>[http://ufa-gid.com/ocherki/most.html Мост]</ref>, рудниктар батырыла. [[1921]]-[[1922 йыл]]дарҙа аслыҡ башлана. Уның һөҙөмтәһендә Башҡортостан халҡы 650 мең кешегә кәмей. Ошо шарттарҙа республикала халыҡ хужалығының тергеҙелеүе башлана. [[1922 йыл]]да Башҡорт автономиялы республика составына Өфө, Бөрө, Бәләбәй өйәҙҙәре, өлөшләтә Златоуст өйәҙе инәләр. == Хәтер == [[Файл:Памятник_героям_Октябрьской_революции_и_гражданской_войны._Вид_сзади..jpg|справа|мини|200x200пкс|Өфө. Октябрҙең 50 йыллығы урамындағы Октябрь революцияһы һәм Граждандар һуғышы геройҙарына һәйкәл]] Граждандар һуғышында ҡатнашҡан Башҡорт милли һәм революцион хәрәкәттәре эшмәкәрҙәре иҫтәлегенә Башҡортостан Республикаһында урамдарға ([[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Әхмәтзәки Вәлиди]] проспекты, Блюхер, [[Шәфиев Бәхтегәрәй Әғзәм улы|Шафиев]] урамдары) һәм башҡорт ҡалаларындағы майҙандарға исемдәр бирелгән, музейҙар асылған, уларҙың иҫтәлегенә һәйкәлдәр һәм мемориаль таҡталар ҡуйылған. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * Муртазин М. Л. Башкирия и башкирские войска в гражданскую войну. Л., 1927; * Разгром колчаковщины на Урале. Сборник. Свердловск, 1939; * Болтин Е. А. Контрнаступление Южной группы Восточного фронта и разгром Колчака. М., 1949; * Таняев А. Колчаковщина на Урале (1918—1919 гг). Свердловск, 1930. * Таймасов Р. С. Участие башкир в гражданской войне. Кн. 1. В лагере контрреволюции (1918 — февраль 1919 гг.). — Уфа, 2009. — С. 133. * Аминев З. А. Октябрьская социалистическая революция и гражданская война в Башкирии. Уфа, 1966; * Юлдашбаев Б. Х. Новейшая история Башкортостана. Уфа, 1995. * История Башкортостана в ХХ веке. Учебник для студентов вузов. под. ред. М. Б. Ямалова, Р. З. Алмаева. — Уфа: Изд-во БГПУ, 2007. * {{Китап|автор=Багаутдинов Р. О.|заглавие=Участие башкир в Белом движении (1917—1920)|место=Уфа|год=2009}} * {{Китап|заглавие=История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН|место=Уфа|издательство=Гилем|год=2010|том=V|страниц=468}} * {{Китап|автор=[[Кульшарипов, Марат Махмутович|Кульшарипов М. М.]]|заглавие=Башкирское национальное движение (1917—1921 гг.)|место=Уфа|издательство=Китап|год=2000|страниц=364}} * {{Китап|автор=[[Муртазин, Муса Лутович|Муртазин М. Л.]]|заглавие=Башкирия и башкирские войска в Гражданскую войну|ссылка=http://portal-rb.ru/documents/92688/93220/Башкирия%20и%20башкирские%20войска%20в%20Гражданскую%20войну.doc/7c10c221-1064-4574-b74f-02f13b31214a?version=1.0&targetExtension=pdf|место=М.|издательство=Инсан|год=2007|страниц=208}} * Национально-государственное устройство Башкортостана (1917—1925): документы и материалы в 4-х томах / сост. Б. Х. Юлдашбаев. — Уфа: Китап, 2002. * {{Мәҡәлә|автор=Ярмуллин А. Ш.|заглавие=Институт полковых мулл в башкирских войсках в годы Гражданской войны|издание=Проблемы востоковедения|год=2010|номер=3 (49)|страницы=76—81|issn=2223-0564}} * Ярмуллин А. Ш. Башҡорт армияһы тарихынан. Өфө, 2012. * Энциклопедия «Военная история Башкир». Уфа. Изд. Башкирская энциклопедия. 2013. ISBN 978-5-88185-076-0 == Һылтанмалар == * [http://ufa-gid.com/encyclopedia/gr_voina.html Энциклопедия Башкортостан] * [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/9896-grazhdanskaya-vojna Башкирская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704142640/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/9896-grazhdanskaya-vojna |date=2017-07-04 }} * [http://www.vatandash.ru/?article=2270 Журнал Ватандаш.] [http://www.vatandash.ru/?article=2270 Институт полковых мулл в башкирских войсках в годы Гражданской войны.] * [http://pandia.ru/text/77/361/82428-2.php История Башкортостана]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]] [[Категория:Башҡортостан тарихы]] 66s7ecqkvtsz8k50rwddbe6s4zddu7t 0 133670 1303282 798071 2026-08-27T09:11:32Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Young_tutovka.JPG рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Bapak Alex|]]. 1303282 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Tutovka.JPG|справа|мини|299x299пкс|Тут араҡыһы, карабах маркаларының береһе ]] '''Тут араҡыһы''', шулай уҡ '''тутовка''', һирәгерәк '''тут брендиһы''' ({{lang-az|tut arağı}}, {{Lang-hy|թթի օղի}}) — ҡаты алкоголле эсемлек, Кавказ аръяғының ҡайһы бер райондары өсөн ғәҙәти эсемлек. Тут ағасы емештәренең әсегән һутын ҡыуҙыртыуҙан алына. [[Этанол|Алкоголь]] миҡдары 40%-тан 80 %-ҡа тиклем. Эсемлектең ҡайһы бер сорттары бер нисә йыл буйы мискәләрҙә һаҡлана. == Географияһы һәм етештереү тарихы == Тут араҡыһы Кавказ аръяғы төбәгәнең ҙур ғына өлөшө, атап әйткәндә, [[Әрмәнстан]] һәм [[Әзербайжан]] өсөн урындағы йолаларға бәйле ғәҙәти эсемлек булып тора. Тарихи күҙлектән ҡарағанда тут ағасы емешенән ярайһы уҡ әүҙем дистиллят етештереүсе райондарға әлеге ваҡытта танылмаған [[Таулы-Карабах Республикаһы]] составына ингән Карабахтың иң ҙур өлөшө инә: бында тут араҡыһының сәнәғәт һәм йортта ҡыуҙыртылған сорттары етештереләТут араҡыһын етештереү тарихы йөҙәр йылдар менән иҫәпләнелә. [[XIX быуат]]та, [[Рәсәй империяһы]] составына ингән Кавказ аръяғы биләмәләрендә урыҫ араҡыһы тарала башлағас, тут араҡыһын етештереү күләмдәре бер ни тиклем кәмей. Шуға ҡарамаҫтан Әрмәнстанда ла, Әзербайжанда ла тут ағасы емешенән әҙерләнгән традицион ҡаты эсеплек киң ҡулланыла. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: бында йәшәүселәр эсемлектә шифалы сифаттар булыуын раҫлай{{Sfn|Армения|2007|страницы=42|с=42}}{{Sfn|Кавказский календарь|1853|страницы=331|с=331}}{{Sfn|Ханзадян|1959|страницы=40|с=40}}. Рәсәйҙең XIX быуат урталарына ҡараған документаль һәм публицистик сығанаҡтарҙа тут араҡыһының үтә популяр булыуы тураһында билдәләнелә. Мәҫәлән, Так, издававшийся канцелярией Кавказ наместнигы канцелярияһында нәшер ителгән 1854 йылға «Кавказ календары» Елисаветполела — хәҙерге [[Гәнжә]]лә был эсемлекте әҙерләүҙәре һәм ҡулланыуҙары тураһында яҙа. Әрмән һәм Әзербайжан халыҡтарының традицион көнкүрешен һүрәтләгән нәфис һәм мемуар әҙәбиәте әҫәрҙәрендә лә тут араҡыһы иҫкә алына. Әрмән яҙыусыһы С. Н. Ханзадян уның тыуған яҡтарында йәшәүселәр өсөн был эсемлектең мөһим әһәмиәткә эйә булыуы тураһында һөйләй. [[Файл:Home_made_tutovka.jpg|справа|мини|288x288пкс|Йортта әҙерләнгән тут араҡыһы ғәҙәттә үҙенә хас һарыраҡ төҫтә була]] [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Совет осоронда]] тут араҡыһын әҙерләүҙе тарихи ватанын ситтә, башҡа ҡайһы бер төбәктәрҙә лә үҙләштерәләр. 1961 йылғы РСФСР Енәйәт кодексында, РСФСР Юғары Советы указдарында һәм башҡа хоҡуҡи акттарҙа алкоголле эсемлектәрҙе йортта етештереүҙең тыйылыуы тураһында билдәләнеүе лә быны дәлилләй{{Sfn|Лебедева|2009|страницы=150|с=150}}. Хатта [[Афғанстан]] территорияһына контрабанда ысулы менән тут араҡыһын сығарыуҙары билдәле. == Етештереү технологияһы == Араҡы етештереү өсөн тут ағасы емештәре ғәҙәттә [[Июль|июлдә]] йыйыла — был ваҡытта еләктәре ныҡлы шәкәрләнеп өлгөрә (күләмдең 15 % [[шәкәр]] була). Еләктәрҙән һут һыҡтырыла, ул бер нисә көн буйына, сүпрә йәки шәкәр өҫтәмәйенсә, асыҡ һыйымдарҙа әсеп ултыра. Йортта әҙерләгәндә һут көршәктәрҙә, ә сәнәғәттә эмалле [[Металдар|металл]] һыйымдарҙа әсетелә. Әсегән һутты махсус ҡулайламалар аша ҡыуҙырталар. [[Файл:Aged_tutovka.JPG|справа|мини|242x242пкс|Оҙаҡ һаҡланған тут араҡыһы ]] Иң һуңынан бер аҙ теште ҡамаштырған һәм асыҡ төҫтәге эсемлек килеп сыға. Ғәҙәттә унда алкоголь миҡдары 40 проценттан 80 процентҡа тиклем була. Эсемлекте шунда уҡ шешәләргә ҡойорға мөмкин, йәки оҙаҡ йылдар (бер йылдан биш йылға тиклем) һаҡлау өсөн мискәләргә тултырып, һалҡын ергә урынлаштыралар. Мискәләрҙе лә шул уҡ тут ағасынын эшләйҙәр. Оҙаҡ һаҡланған эсемлек алтын төҫөнән алып ҡуйы көрән төҫтә була. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=[[Похлёбкин, Вильям Васильевич|Похлёбкин В. Н.]]|заглавие=История водки|место=М.|издательство=Центрполиграф|год=2005|страниц=403|isbn=978-5-9524-1895-3|ref=Похлёбкин}} * {{Китап|автор=[[Ханзадян, Серо Николаевич|Серо Ханзадян]]|заглавие=Мои родные и соседи. Рассказы|место=М.|издательство=Советский писатель|год=1959|страниц=300|ref=Ханзадян}} * Кавказский календарь на 1854 год. — <abbr title="Тифлис">Тф.</abbr>: Тип. Канц. намес. кавказского, 1853. — С. 776. * {{Китап|автор=Ж.-П. Лабурдет, Д. Озиа|заглавие=Армения. Путеводитель «Пти фюте»|место=М.|издательство=Авангард|год=2007|страниц=208|isbn=9785863943008|ref=Армения}} * {{Мәҡәлә|автор=Лебедева Е. С.|заглавие=Особенности уголовно-правового регулирования производства и оборота алкогольной продукции по Уголовному кодексу РСФСР 1961 г.|ссылка=http://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-ugolovno-pravovogo-regulirovaniya-proizvodstva-i-oborota-alkogolnoy-produktsii-po-ugolovnomu-kodeksu-rsfsr-1961-g|издание=Вестник Волжского университета им. В. Н. Татищева|год=2009|номер=70|страницы=149—156|ref=Лебедева}} [[Категория:Кавказ халыҡтары аш-һыуы]] [[Категория:Ҡаты спиртлы эсемлектәр]] 9e8wc5hacj26kyz8ckywmqkg3ua5ylw 1303283 1303282 2026-08-27T09:11:52Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Aged_tutovka.JPG рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Bapak Alex|]]. 1303283 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Tutovka.JPG|справа|мини|299x299пкс|Тут араҡыһы, карабах маркаларының береһе ]] '''Тут араҡыһы''', шулай уҡ '''тутовка''', һирәгерәк '''тут брендиһы''' ({{lang-az|tut arağı}}, {{Lang-hy|թթի օղի}}) — ҡаты алкоголле эсемлек, Кавказ аръяғының ҡайһы бер райондары өсөн ғәҙәти эсемлек. Тут ағасы емештәренең әсегән һутын ҡыуҙыртыуҙан алына. [[Этанол|Алкоголь]] миҡдары 40%-тан 80 %-ҡа тиклем. Эсемлектең ҡайһы бер сорттары бер нисә йыл буйы мискәләрҙә һаҡлана. == Географияһы һәм етештереү тарихы == Тут араҡыһы Кавказ аръяғы төбәгәнең ҙур ғына өлөшө, атап әйткәндә, [[Әрмәнстан]] һәм [[Әзербайжан]] өсөн урындағы йолаларға бәйле ғәҙәти эсемлек булып тора. Тарихи күҙлектән ҡарағанда тут ағасы емешенән ярайһы уҡ әүҙем дистиллят етештереүсе райондарға әлеге ваҡытта танылмаған [[Таулы-Карабах Республикаһы]] составына ингән Карабахтың иң ҙур өлөшө инә: бында тут араҡыһының сәнәғәт һәм йортта ҡыуҙыртылған сорттары етештереләТут араҡыһын етештереү тарихы йөҙәр йылдар менән иҫәпләнелә. [[XIX быуат]]та, [[Рәсәй империяһы]] составына ингән Кавказ аръяғы биләмәләрендә урыҫ араҡыһы тарала башлағас, тут араҡыһын етештереү күләмдәре бер ни тиклем кәмей. Шуға ҡарамаҫтан Әрмәнстанда ла, Әзербайжанда ла тут ағасы емешенән әҙерләнгән традицион ҡаты эсеплек киң ҡулланыла. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: бында йәшәүселәр эсемлектә шифалы сифаттар булыуын раҫлай{{Sfn|Армения|2007|страницы=42|с=42}}{{Sfn|Кавказский календарь|1853|страницы=331|с=331}}{{Sfn|Ханзадян|1959|страницы=40|с=40}}. Рәсәйҙең XIX быуат урталарына ҡараған документаль һәм публицистик сығанаҡтарҙа тут араҡыһының үтә популяр булыуы тураһында билдәләнелә. Мәҫәлән, Так, издававшийся канцелярией Кавказ наместнигы канцелярияһында нәшер ителгән 1854 йылға «Кавказ календары» Елисаветполела — хәҙерге [[Гәнжә]]лә был эсемлекте әҙерләүҙәре һәм ҡулланыуҙары тураһында яҙа. Әрмән һәм Әзербайжан халыҡтарының традицион көнкүрешен һүрәтләгән нәфис һәм мемуар әҙәбиәте әҫәрҙәрендә лә тут араҡыһы иҫкә алына. Әрмән яҙыусыһы С. Н. Ханзадян уның тыуған яҡтарында йәшәүселәр өсөн был эсемлектең мөһим әһәмиәткә эйә булыуы тураһында һөйләй. [[Файл:Home_made_tutovka.jpg|справа|мини|288x288пкс|Йортта әҙерләнгән тут араҡыһы ғәҙәттә үҙенә хас һарыраҡ төҫтә була]] [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Совет осоронда]] тут араҡыһын әҙерләүҙе тарихи ватанын ситтә, башҡа ҡайһы бер төбәктәрҙә лә үҙләштерәләр. 1961 йылғы РСФСР Енәйәт кодексында, РСФСР Юғары Советы указдарында һәм башҡа хоҡуҡи акттарҙа алкоголле эсемлектәрҙе йортта етештереүҙең тыйылыуы тураһында билдәләнеүе лә быны дәлилләй{{Sfn|Лебедева|2009|страницы=150|с=150}}. Хатта [[Афғанстан]] территорияһына контрабанда ысулы менән тут араҡыһын сығарыуҙары билдәле. == Етештереү технологияһы == Араҡы етештереү өсөн тут ағасы емештәре ғәҙәттә [[Июль|июлдә]] йыйыла — был ваҡытта еләктәре ныҡлы шәкәрләнеп өлгөрә (күләмдең 15 % [[шәкәр]] була). Еләктәрҙән һут һыҡтырыла, ул бер нисә көн буйына, сүпрә йәки шәкәр өҫтәмәйенсә, асыҡ һыйымдарҙа әсеп ултыра. Йортта әҙерләгәндә һут көршәктәрҙә, ә сәнәғәттә эмалле [[Металдар|металл]] һыйымдарҙа әсетелә. Әсегән һутты махсус ҡулайламалар аша ҡыуҙырталар. Иң һуңынан бер аҙ теште ҡамаштырған һәм асыҡ төҫтәге эсемлек килеп сыға. Ғәҙәттә унда алкоголь миҡдары 40 проценттан 80 процентҡа тиклем була. Эсемлекте шунда уҡ шешәләргә ҡойорға мөмкин, йәки оҙаҡ йылдар (бер йылдан биш йылға тиклем) һаҡлау өсөн мискәләргә тултырып, һалҡын ергә урынлаштыралар. Мискәләрҙе лә шул уҡ тут ағасынын эшләйҙәр. Оҙаҡ һаҡланған эсемлек алтын төҫөнән алып ҡуйы көрән төҫтә була. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=[[Похлёбкин, Вильям Васильевич|Похлёбкин В. Н.]]|заглавие=История водки|место=М.|издательство=Центрполиграф|год=2005|страниц=403|isbn=978-5-9524-1895-3|ref=Похлёбкин}} * {{Китап|автор=[[Ханзадян, Серо Николаевич|Серо Ханзадян]]|заглавие=Мои родные и соседи. Рассказы|место=М.|издательство=Советский писатель|год=1959|страниц=300|ref=Ханзадян}} * Кавказский календарь на 1854 год. — <abbr title="Тифлис">Тф.</abbr>: Тип. Канц. намес. кавказского, 1853. — С. 776. * {{Китап|автор=Ж.-П. Лабурдет, Д. Озиа|заглавие=Армения. Путеводитель «Пти фюте»|место=М.|издательство=Авангард|год=2007|страниц=208|isbn=9785863943008|ref=Армения}} * {{Мәҡәлә|автор=Лебедева Е. С.|заглавие=Особенности уголовно-правового регулирования производства и оборота алкогольной продукции по Уголовному кодексу РСФСР 1961 г.|ссылка=http://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-ugolovno-pravovogo-regulirovaniya-proizvodstva-i-oborota-alkogolnoy-produktsii-po-ugolovnomu-kodeksu-rsfsr-1961-g|издание=Вестник Волжского университета им. В. Н. Татищева|год=2009|номер=70|страницы=149—156|ref=Лебедева}} [[Категория:Кавказ халыҡтары аш-һыуы]] [[Категория:Ҡаты спиртлы эсемлектәр]] 55t2up24t0mr3kx3v4c5mm3djgm8lln 1303284 1303283 2026-08-27T09:12:00Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Tutovka.JPG рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Bapak Alex|]]. 1303284 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тут араҡыһы''', шулай уҡ '''тутовка''', һирәгерәк '''тут брендиһы''' ({{lang-az|tut arağı}}, {{Lang-hy|թթի օղի}}) — ҡаты алкоголле эсемлек, Кавказ аръяғының ҡайһы бер райондары өсөн ғәҙәти эсемлек. Тут ағасы емештәренең әсегән һутын ҡыуҙыртыуҙан алына. [[Этанол|Алкоголь]] миҡдары 40%-тан 80 %-ҡа тиклем. Эсемлектең ҡайһы бер сорттары бер нисә йыл буйы мискәләрҙә һаҡлана. == Географияһы һәм етештереү тарихы == Тут араҡыһы Кавказ аръяғы төбәгәнең ҙур ғына өлөшө, атап әйткәндә, [[Әрмәнстан]] һәм [[Әзербайжан]] өсөн урындағы йолаларға бәйле ғәҙәти эсемлек булып тора. Тарихи күҙлектән ҡарағанда тут ағасы емешенән ярайһы уҡ әүҙем дистиллят етештереүсе райондарға әлеге ваҡытта танылмаған [[Таулы-Карабах Республикаһы]] составына ингән Карабахтың иң ҙур өлөшө инә: бында тут араҡыһының сәнәғәт һәм йортта ҡыуҙыртылған сорттары етештереләТут араҡыһын етештереү тарихы йөҙәр йылдар менән иҫәпләнелә. [[XIX быуат]]та, [[Рәсәй империяһы]] составына ингән Кавказ аръяғы биләмәләрендә урыҫ араҡыһы тарала башлағас, тут араҡыһын етештереү күләмдәре бер ни тиклем кәмей. Шуға ҡарамаҫтан Әрмәнстанда ла, Әзербайжанда ла тут ағасы емешенән әҙерләнгән традицион ҡаты эсеплек киң ҡулланыла. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: бында йәшәүселәр эсемлектә шифалы сифаттар булыуын раҫлай{{Sfn|Армения|2007|страницы=42|с=42}}{{Sfn|Кавказский календарь|1853|страницы=331|с=331}}{{Sfn|Ханзадян|1959|страницы=40|с=40}}. Рәсәйҙең XIX быуат урталарына ҡараған документаль һәм публицистик сығанаҡтарҙа тут араҡыһының үтә популяр булыуы тураһында билдәләнелә. Мәҫәлән, Так, издававшийся канцелярией Кавказ наместнигы канцелярияһында нәшер ителгән 1854 йылға «Кавказ календары» Елисаветполела — хәҙерге [[Гәнжә]]лә был эсемлекте әҙерләүҙәре һәм ҡулланыуҙары тураһында яҙа. Әрмән һәм Әзербайжан халыҡтарының традицион көнкүрешен һүрәтләгән нәфис һәм мемуар әҙәбиәте әҫәрҙәрендә лә тут араҡыһы иҫкә алына. Әрмән яҙыусыһы С. Н. Ханзадян уның тыуған яҡтарында йәшәүселәр өсөн был эсемлектең мөһим әһәмиәткә эйә булыуы тураһында һөйләй. [[Файл:Home_made_tutovka.jpg|справа|мини|288x288пкс|Йортта әҙерләнгән тут араҡыһы ғәҙәттә үҙенә хас һарыраҡ төҫтә була]] [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Совет осоронда]] тут араҡыһын әҙерләүҙе тарихи ватанын ситтә, башҡа ҡайһы бер төбәктәрҙә лә үҙләштерәләр. 1961 йылғы РСФСР Енәйәт кодексында, РСФСР Юғары Советы указдарында һәм башҡа хоҡуҡи акттарҙа алкоголле эсемлектәрҙе йортта етештереүҙең тыйылыуы тураһында билдәләнеүе лә быны дәлилләй{{Sfn|Лебедева|2009|страницы=150|с=150}}. Хатта [[Афғанстан]] территорияһына контрабанда ысулы менән тут араҡыһын сығарыуҙары билдәле. == Етештереү технологияһы == Араҡы етештереү өсөн тут ағасы емештәре ғәҙәттә [[Июль|июлдә]] йыйыла — был ваҡытта еләктәре ныҡлы шәкәрләнеп өлгөрә (күләмдең 15 % [[шәкәр]] була). Еләктәрҙән һут һыҡтырыла, ул бер нисә көн буйына, сүпрә йәки шәкәр өҫтәмәйенсә, асыҡ һыйымдарҙа әсеп ултыра. Йортта әҙерләгәндә һут көршәктәрҙә, ә сәнәғәттә эмалле [[Металдар|металл]] һыйымдарҙа әсетелә. Әсегән һутты махсус ҡулайламалар аша ҡыуҙырталар. Иң һуңынан бер аҙ теште ҡамаштырған һәм асыҡ төҫтәге эсемлек килеп сыға. Ғәҙәттә унда алкоголь миҡдары 40 проценттан 80 процентҡа тиклем була. Эсемлекте шунда уҡ шешәләргә ҡойорға мөмкин, йәки оҙаҡ йылдар (бер йылдан биш йылға тиклем) һаҡлау өсөн мискәләргә тултырып, һалҡын ергә урынлаштыралар. Мискәләрҙе лә шул уҡ тут ағасынын эшләйҙәр. Оҙаҡ һаҡланған эсемлек алтын төҫөнән алып ҡуйы көрән төҫтә була. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=[[Похлёбкин, Вильям Васильевич|Похлёбкин В. Н.]]|заглавие=История водки|место=М.|издательство=Центрполиграф|год=2005|страниц=403|isbn=978-5-9524-1895-3|ref=Похлёбкин}} * {{Китап|автор=[[Ханзадян, Серо Николаевич|Серо Ханзадян]]|заглавие=Мои родные и соседи. Рассказы|место=М.|издательство=Советский писатель|год=1959|страниц=300|ref=Ханзадян}} * Кавказский календарь на 1854 год. — <abbr title="Тифлис">Тф.</abbr>: Тип. Канц. намес. кавказского, 1853. — С. 776. * {{Китап|автор=Ж.-П. Лабурдет, Д. Озиа|заглавие=Армения. Путеводитель «Пти фюте»|место=М.|издательство=Авангард|год=2007|страниц=208|isbn=9785863943008|ref=Армения}} * {{Мәҡәлә|автор=Лебедева Е. С.|заглавие=Особенности уголовно-правового регулирования производства и оборота алкогольной продукции по Уголовному кодексу РСФСР 1961 г.|ссылка=http://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-ugolovno-pravovogo-regulirovaniya-proizvodstva-i-oborota-alkogolnoy-produktsii-po-ugolovnomu-kodeksu-rsfsr-1961-g|издание=Вестник Волжского университета им. В. Н. Татищева|год=2009|номер=70|страницы=149—156|ref=Лебедева}} [[Категория:Кавказ халыҡтары аш-һыуы]] [[Категория:Ҡаты спиртлы эсемлектәр]] 00rktiq2vy5lebhhyjh0p4yn7dtr99f 0 145232 1303271 1051284 2026-08-26T23:19:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303271 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bismarckturm_Muelheim.jpg|мини|267x267пкс|[[Бисмарк манараһы (Мюльхайм-ан-дер-Рур)|Бисмарк манараһы. Рурҙағы Мюльхаймдың Каленберг]] убаһында.]] '''Бисмарк манараһы''' — [[Башня|манара]]-һәйкәл, Германияның «тимер канцлеры» [[Отто фон Бисмарк]] хөрмәтенә төҙөлгән. [[1869 йыл|1869]] - [[1934 йыл|1934 йылдар]] осоронда яҡынса 250 манара төҙөлә. Дүрт ҡитғала: [[Европа]], [[Африка]], [[Америка]] , [[Австралия|Австралияла]] - Бисмарк манараһы төрлө архитектура стилдәрендә төҙөлә. 175 манара беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. == Рәсәйҙә Бисмарк манаралары == Бисмарк манараларының емереклектәренең икеһе [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] [[Калининград өлкәһе|Калининград өлкәһендә]] һаҡланып ҡалған — Красная горка/Маевка ҡасабалары менән йәнәш Черняховскийҙа һәм Горино ҡасабаһында (Төньяҡ Бисмарк манараһы) Неман менән йәнәшә. [[Файл:Hardtanlage,_Bismarckturm.jpg|мини|200x200пкс|[[Бисмарк манараһы (Вупперталь)|Вупперталь ҡалаһындағы Бисмарк манараһы]]]] [[Файл:NRW,_Bochum_-_Bismarckturm_01.jpg|мини|267x267пкс|[[Бисмарк манараһы (Бохум)|Бохум ҡалаһындағы Бисмарк манараһы]] ]] Черняховскийҙәге манараның яҡынса күрһәткесе<ref><div>[http://www.bismarcktuerme.de/ebene4/russl/insterb.html Бисмарк красная горка. башнялар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190120043217/https://www.bismarcktuerme.de/ebene4/russl/insterb.html |date=2019-01-20 }} {{ref-de}}</div></ref>: * Бейеклеге 15 м * Асылыу ваҡыты: [[7 сентябрь]], [[1913 йыл]] * Материалы: суйырташ Горино манараһының күрһәткестәре<ref><div>[http://www.bismarcktuerme.de/ebene4/russl/obereiss.html Бисмарк Горино. башнялар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190120043228/https://www.bismarcktuerme.de/ebene4/russl/obereiss.html |date=2019-01-20 }} {{ref-de}}</div></ref>: * Бейеклеге: 23 м * Асылыуы: [[17 август]], [[1912 йыл]] * Материалы: кирбес, юнылған гранит ташы менән көпләнгән == Иҫкәрмәләр == <references /> == Һылтанмалар == * [http://www.bismarcktuerme.de Сайт о башнях Бисмарка с подробной информацией по многим башням]{{ref-de}} * [http://www.eastprussia.ru/bismarcktowers/ Башни Бисмарка - прошлое и настоящее] * [http://www.neman-online.info/ragnit/bismarck/towers.php Башни Бисмарка. Северная башня Бисмарка] * [https://web.archive.org/web/20071020140933/http://milovsky-gallery.albertina.ru/index_r.phtml?chnum=19 Башни Бисмарка в Калининградской области на сайте «Калининградская область: следы прошлого»] * [http://dw.de/p/1BLqx Башни Бисмарка - народные памятники "железному канцлеру". Репортаж Deutsche Welle]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Германия империяһы]] [[Категория:Германия XIX быуатта (1806—1918)]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] f4i54o34fs31f4tafyown8pykfmaum8 0 148810 1303287 1200626 2026-08-27T11:10:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303287 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Дауыл ҡошо» кинотеатры''' — [[Дондағы Ростов]]та кинотеатр == Кинотеатр тарихы == «Дауыл ҡошо» кинотеатры урынында килем Мелконов-Езенковтың килем йорто урынлашҡан<ref>[http://www.temernik.ru/gallery/displayimage.php?pos=-20146 1942 год/Разрушенное здание радиокомитета. — Фото Ростова, архитектура, история и фотографии Ростова-на-Дону — Темерник.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100428044222/http://www.temernik.ru/gallery/displayimage.php?pos=-20146 |date=2010-04-28 }}</ref>. Бинаның беренсе ҡатында «Колизей» кинотеатры урынлашҡан Революцион ваҡиғаларҙан һуң кинотеатр Свердлов исемен йөрөтә башлай.[[1920 йыл]]дың [[21 июль|21 июлендә]] унда Сергей Есенин сығыш яһай, уның тураһында мемориаль таҡтаташ һөйләй. Был кисәлә Сергей Есенин менән бергә Мариенгоф Анатолий ҙа сығыш яһай<ref>[http://esenin.niv.ru/esenin/afisha/afisha-2.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100208164123/http://esenin.niv.ru/esenin/afisha/afisha-2.htm |date=2010-02-08 }} Вечер «Имажинисты» в помещении кинотеатра «Колизей» (Ростов-на-Дону). 21 июля 1920 г.: [Афиша&#93;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100208164123/http://esenin.niv.ru/esenin/afisha/afisha-2.htm |date=2010-02-08 }}</ref>. Шунда уҡ китахана менән йәмәғәт клубы урынлаша. Бина [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда яна. Йорт ҡабаттан тик [[1953 йыл]]да тергеҙелә, был бинала «Дауыл ҡошо» кинотеатры асыла<ref>''Пилипенко Г.'' [http://www.rostovnews.net/2009/09/22/qq-33/ Закрытие кинотеатра «Буревестник»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306235708/http://www.rostovnews.net/2009/09/22/qq-33/ |date=2016-03-06 }} // Неофициальные новости Ростова-на-Дону. — 2008. — 14 сент.</ref>. [[2000 йыл]]дан алып [[2008 йыл]]ға тиклем «Дауыл ҡошо» кинотеатрында 29 фестиваль<ref>''Проценко Н.'' [http://www.gorodn.ru/archive/520/5_9.htm «Буревестник» собирает сливки с европейских фестивалей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094056/http://www.gorodn.ru/archive/520/5_9.htm |date=2016-03-04 }} // Город N. — 2003. — 9 апр.</ref>, 16 махсус күрһәтеү, 10 ретроспектив үткәрелә. Актерҙар һәм билдәле кинематографистар менән ижади осрашыуҙар үтә. [[2008 йыл]]дың [[28 сентябрь|28 сентябрендә]] ҡала властары ҡарары менән, йәмәғәтселектә ризаһыҙлығына ҡарамаҫтан, кинотеатр Көньяҡ федераль университ балансына тапшырылыу менән бәйле ябыла<ref name="Исследование чучела «Буревестника»">''[[Пилипенко, Галина Анатольевна|Пилипенко Г.]]'' [http://www.rostovnews.net/2009/09/22/1-bez-burevestnika/ Исследование чучела «Буревестника»] // Неофициальные новости Ростова-на-Дону. — 2009. — 22 сент.</ref>. Кинотеатрҙа күрһәтелгән һуңғы фильм Андрей Тарковскийҙың «Көҙгө» фильмы була<ref>''Собств. корр.'' [http://kp.ru/online/news/146409/ В Ростове-на-Дону закрылся кинотеатр «Буревестник»] // Комсомольская правда. — 2008. — 30 сент.</ref>. Көньяҡ федераль университет ректоры Владислав Захаревич раҫлауынса, кинотетар бинаһына документтар университетҡа тик [[2009 йыл]]дың йәйендә генә бирелә. Шул уҡ мәлдә кинотеатрҙың яртыһын РФ Президентының ҡабул итеү бүлмәһенә алалар<ref name="Исследование чучела «Буревестника»" />. [[2010 йыл]]дың февралендәкинотеатр бинаһын стена менән икегә бүләләр: Ҡыҙыл зал тулы хоҡуҡлы вәкиләттәр аппаратына, күк зал Көньяҡ федераль университеттың коммуникация технологиялары һәм йәмәғәт бәйләнеше үҙәгенә күсә<ref>''Пилипенко Г.'' [http://www.rostovnews.net/2010/02/15/kirdyk-okonchatelnyj/ Кирдык окончательный] // Неофициальные новости Ростова-на-Дону. — 2010. — 15 февр.</ref><ref>''Полторабатько Е.'' [http://donnews.ru/Burevestnik-kogda-to-zarabotaet_1068 «Буревестник» когда-то заработает] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612142057/http://donnews.ru/Burevestnik-kogda-to-zarabotaet_1068 |date=2018-06-12 }} // donnews.ru. — 2010. — 7 окт.</ref>. Был территорияла кино күрһәтеү буйынса тардицияларҙы тергеҙеү тормошҡа ашырылмай<ref>''Шепелева Е.'' Кинотеатр стал инвестплощадкой // Город N. — 2011. — 5 апр.</ref>. == Кинотеатрҙа үткән фестивалдәр һәм күргәҙмәләр == * [[2008 йыл|2008]] — «Пацаны / Ростов». «Дауыл ҡошо» инотеатрының күк залында. * [[2008 йыл|2008]] — Рөстәм Хамдамовтың һүрәттәр күргәҙмәһе. «Дауыл ҡошо» кинотеатрының күк залында<ref>''Батаева Ж.'' [http://kp.ru/online/news/131560/ Ростовский кинотеатр «Буревестник» закроется 28 сентября] // Комсомольская правда. — 2008. — 25 авг.</ref>. * [[2003 йыл|2003]] — Кино ваҡиғалары фестивале «ART_ЭRИЯ_2003»<ref>''Швец И.'' [http://www.gorodn.ru/archive/540/5_9.htm Открылся фестиваль кинособытий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191637/http://www.gorodn.ru/archive/540/5_9.htm |date=2016-03-04 }} // Город N. — 2003. — 27 сент.</ref>. * [[2002 йыл|2002]] — Кино ваҡиғалары фестивале «ART_ЭRИЯ_2002»<ref>''Собств. корр.'' Фестиваль «ART_ЭRИЯ_2002» // Седьмая столица. — 2002. — 23 июля.</ref>. == Һылтанмалар == * [http://www.rostovnews.net/2009/09/28/2009-09-28-14-01-04/ Так зачем закрыли единственный умный кинотеатр? Открытое письмо Губернатору Ростовской области В.Ф. Чубу] * [https://web.archive.org/web/20160307113044/https://www.temernik.ru/gallery/displayimage.php?album=search&cat=0&pos=0 Дом Мелконова-Езенкова, 1926 г.] * [https://web.archive.org/web/20160307223330/https://www.temernik.ru/gallery/displayimage.php?album=search&cat=0&pos=1 Разрушенное здание радиокомитета (дом Мелконова-Езенкова), 1942 г.] == Сығанаҡтар == <references group="" responsive=""></references> [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Кинотеатрҙар]] m92y1zcdo3223dw2gkqq9bd870o6cpx 0 152925 1303286 1284780 2026-08-27T11:02:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303286 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дартло''' ({{Lang-ka|დართლო}}) — Грузияла Кахетия крайының Ахмет муниципалитетындағы ауыл. Дартло Тушетияның таулы төбәгендә, [[Пирикительская Алазань]] йылғаһы үҙәнендә, Водораздельный һыртының төньяҡ битләүендә, диңгеҙ кимәленән 2000 метр бейеклектә урынлашҡан<ref name="bank"/>. == Дөйөм мәғлүмәттәр == Дартло ауылы Тушетияның тарихи географик тау өлкәһендә, Грузияның төньяҡ-көнсығышында ята, төбәк [[ЮНЕСКО]]-ның [[Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индереүгә тәҡдим ителгән<ref>[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5228/ Mta-Tusheti — UNESCO World Heritage Centre]</ref>. Дартло [[Диди-хеви]] йылғаһының уң яҡ ярында, уның [[Пирикительская Алазань]] йылғаһына ҡойған урынында урынлашҡан. Ауыл аша Тушети милли паркының бер нисә туристик маршруты үтә: [[Иҫке Омало (Тушетия)|Омало]] ауылынан Дано ауылы аша Квавло ҡәлғәһенә тиклем<ref>[http://apa.gov.ge/ru/eco-tourism/Trails/tushetis-turistuli-bilikebi-satesto/3-dartlo-kvavlo Туристические тропы] [[Национальный парк Тушети|национального парка Тушети]]<span>. Дартло-Квавло</span></ref>; [[Иҫке Омало (Тушетия)|Омалонан]] Дакуэхиға тиклем<ref>[http://apa.gov.ge/ru/eco-tourism/Trails/tushetis-turistuli-bilikebi-satesto/4-daquexi Туристические тропы Национального парка Тушетия. Омало-Дакуэхи]</ref> һәм Омалонан Верхованиға тиклем<ref>[http://apa.gov.ge/ru/eco-tourism/Trails/tushetis-turistuli-bilikebi-satesto/6-wovata Туристические тропы Национального парка Тушетия. Омало-Цовато]</ref>. Йылдың иң йылы мәле - июнь башынан октябрь уртаһына тиклемге осор ғына туристик миҙгел тип һанала. Дартлола бер нисә ғаилә ҡунаҡханаһы асыҡ<ref name="bank"/>. == Иҫтәлекле урындары == Дартло — төбәктә иң боронғо ауылдарҙың береһе, Грузияның мәҙәни мираҫы ҡомартҡыһы, архитектура ҡурсаулығы тип иғлан ителгән<ref name="sputnik">[http://sputnik-georgia.ru/economy/20150724/228145307.html Фонд муниципального развития проводит реабилитацию села в Тушети]</ref><ref name="zapovednik">[http://www.apsny.ge/2012/soc/1342139970.php Архитектурный заповедник Дартло будет полностью восстановлен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151223141538/http://www.apsny.ge/2012/soc/1342139970.php |date=2015-12-23 }}</ref>, таш черепица менән ябылған таш йорттарҙан тора, уларға төкәтеп эшләнгән ҡарауыл башнялары менән был ҡәлғәләр үҙҙәренең уникаль архитектура ансамбле менән айырылып тора<ref name="bank">[http://www.worldbank.org/ru/news/feature/2014/09/17/dartlo-village-to-become-georgias-heritage-marvel При поддержке Всемирного банка деревня Дартло становится жемчужиной культурно-исторического наследия Грузии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151224002650/http://www.worldbank.org/ru/news/feature/2014/09/17/dartlo-village-to-become-georgias-heritage-marvel |date=2015-12-24 }}</ref>. Үткән быуат башында сәйәхәтселәр Дартлоны былай тип һүрәтләй:{{цитата|Дартлола башнялар айырыуса иғтибарға лайыҡ. Бөтәһе алты башня. Улар шифер плиталарҙан төҙөлгән. Уларҙың икеһе һуңғы осорҙа төҙөлгән, тар, дүртмөйөшлө, конус башлы, Дартло үҙәгендә тора. Ҡалған дүртеһе ауыл сигендә, боронғораҡ барлыҡҡа килгән; улар киңерәк һәм тәүге икеһенә ҡарағанда олпатырҡ һымаҡ тойғо ҡалдыра. Инеү урыны, дөрөҫөрәге, тәҙрә, унан аша эскә инергә була, ерҙән байтаҡ бейектә урынлашҡан, яҡынса өс метр. Бер ниндәй ҙә баҫҡыс юҡ, башняның ҡытыршы стеналарына йбешеп үрмәләргә тура килә. Тәҙрәгә еткәс, ҡулдарҙа кәүҙәне күтәреп, тәҙрәнән бер аҙ аҫтараҡ икенсе бинаға алып барыусы дүртмөйөшлө люк менән ағас иҙәнде күрәһең. Түшәмдәге шундай уҡ люк өҫкө ҡатҡа алып бара. Ҡаттар араһында бәйләнеш булып бысылған баҫҡыстар менән бүрәнәләр хеҙмәт итә.<ref>{{книга | автор = Г. В. Демидов | часть = Горные районы Грузии | заглавие = В высокогорьях Кавказа | оригинал = | ссылка = http://meskhi.net/demidov/ | издание = | ответственный = | место = Москва | издательство = Государственное учебно-педагогическое издательство | год = 1931 | том = | страницы = | страниц = | isbn = }}</ref>.}}Хәүеф аҫтында булған Дартлоның тарихи ҡомартҡыларын тергеҙеү<ref name="zapovednik"/><ref>[http://www.apsny.ge/2013/eco/1374879673.php Реабилитация Дартло и Омало приостановлена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151223141540/http://www.apsny.ge/2013/eco/1374879673.php |date=2015-12-23 }}</ref>, Грузияның мөһим дәүләт бурысы булып тора<ref>[http://georgianpress.ge/com/news/view/8431?lang=2 Премьер Грузии: Восстановление Муцо, Чажащи и Дартло, станет началом возвращения в горы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Дартлоны реставрациялау төбәк үҫеш проектына инә, уға [[Бөтә донъя банкы]] 60 миллион доллар аҡса бүлә, Грузия хөкүмәте тағы ла 15 миллион доллар бирә. Был аҡсаның 1,4 млн. 34 йортто реставрациялауға китә<ref name="bank"/>. Ауылдың 73 йортонан 72-һе тергеҙеүгә мохтаж<ref name="sputnik"/>. Шулай булғас дартло ҡушылдығы емереклектәр 1801 йылда ғибәҙәтханалар төҙөлә<ref>[http://georoute.ge/Kakheti Кахетия]</ref>. Бынан тыш, Дартло асыҡ һауала урынлашҡан суд залы менән билдәле. Был ун ике судья суды (боронғо присяжныйҙар суды аналогы). Ун ике судьяның ун ике антик таш ултырғысы бар. Ярымтүңәрәк уртаһында ике урын бар, унда хөкөм ителеүселәр ике ҡулдары менән ташты тотоп, тубыҡлана. Дартлола баш судья булып күп осраҡта ҡатын-ҡыҙ тора. <gallery> Файл:Dartlo-2400.jpg|<center> Дартло ауылы, 1892 йылғы һүрәт</center> Файл:Watch towers.jpg|<center>Дартло ауылында ҡарауыл башнялары</center> Файл:Darthlo (7).JPG|<center>Дартло ауылы</center> Файл:Darthlo (28).JPG|<center>Дартло ауылы</center> Файл:Darthlo (25).JPG|<center>Петроглифта төшөрөлгән һунар күренештәре</center> </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Ахметский муниципалитет == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Грузияның мәҙәни мираҫы]] q8w376ygfwcy3t2fq3t501djmvsg0pl 0 153685 1303288 1296932 2026-08-27T11:45:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303288 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Джордж Бе́рнард Шо́у''' ({{lang-en|George Bernard Shaw}}; [[26 июль]] [[1856 йыл]] — [[2 ноябрь]] [[1950 йыл]]) — Ирландия драматургы һәм романисы, әҙәбиәт өлкәһендәге Нобель премияһы лауреаты һәм иң билдәле әҙәбиәт эшмәкәрҙәренең береһе<ref> Шоу отказался от денежной части Нобелевской премии, однако принял медаль лауреата. {{Cite book|last=Gibbs|first=A. M.|title=Bernard Shaw: A Life|pages=375–376|publisher=University Press of Florida|year=2005|location=Gainesville, Florida|url=http://upf.com/book.asp?id=GIBBSS05|isbn=0-8130-2859-0}}</ref>. Йәмәғәт эшмәкәре (социалист-фабиан, инглиз яҙмаһы инглиз яҙмаһы реформаһы яғында торған). Лондон иҡтисад һәм сәйәси фәндәр мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Инглиз [[театр]]ында популярлығы буйынса ([[Уильям Шекспир|Шекспирҙан]] ҡала) икенсе драматург. Тарихта әҙәбиәт өлкәһендә Нобель премияһына лайыҡ булған ике кешенең береһе (икенсеһе — Боб Дилан), (1925, «Осҡонло сатира менән берләшкән иҫ киткес шиғри матурлыҡ, идеализм һәм гуманизм менән билдәләгән ижады өсөн»), «[[Оскар (кинопремия)|Оскар]]» премияһы (1939, «Пигмалион» фильмы сценарийы өсөн). Евгениканың әүҙем пропагандисы. Күпмелер ваҡыт ул евгениканы пропагандалаған, был уның социаль-сәйәси ҡараштарына бәйле, әммә һуңғараҡ был тәғлимәтте йомшаҡ тәнҡитләүгә күскән. == Биографияһы == Джордж Бернард Шоу 1856 йылдың 26 июлендә Дублинда иген һатыусы Джордж Шоу һәм профессиональ йырсы Люсинда Шоу ғаиләһендә тыуған. Уның ике апаһы: театр йырсыһы Люсинда Франсес һәм 21-се йәшендә [[туберкулёз]] сиренән үлгән Элинор Агнес булған. Шоу Дублинда Уэсли-колледжда (''ингл.'' Wesley College) һәм грамматик мәктәптә уҡыған. Урта белемде Дублинда алған. 11 йәшендә уны протестант мәктәбенә биргәндәр, һәм унда ул, үҙенең һүҙҙәре буйынса, арттағынан алдағы йәки артта ҡалған уҡыусы булған. Мәктәпте ул үҙенең белем алыуындағы иң зарарлы этабы тип атаған: «Минең дәрескә әҙерләнергә йәки дөйөм дошман һәм палач — уҡытыусыға дөрөҫөн әйтергә башыма ла килмәне».<ref name="multiple">Хьюз Эмрис. ЖЗЛ Бернард Шоу</ref> Шоу мәғариф системаһын, аҡыл үҫешен генә күҙ уңында тотоп, рухи үҫешкә ынтылмауҙа ғәйепләп, күп тапҡыр тәнҡитләгән. Автор бигерәк тә мәктәптә физик язалау системаһын тәнҡитләгән. 15 йәшендә үк клерк булған. Уны университетта уҡытыу өсөн ғаиләһенең аҡса булмаһа ла, бабаһының бәйләнештәре уны күсемһеҙ милек һатыу буйынса бик билдәле Таунзэнд агентлығына эшкә урынлашырға ярҙам иткән. Шоуҙың дублин харабаларында йәшәүселәрҙән фатир хаҡы йыйыу вазифаһын башҡарған, был йылдарҙың моңһоу тәьҫире уның «Тол йорттары» әҫәрендә кәүҙәләнеш тапҡан. Ул, был эштең бер төрлөлөгө ялҡытһа ла, күрәһең, һәләтле генә клерк булғандыр. Ул иҫәп китаптарын бөхтә итеп алып барырға, шулай уҡ аңлайышлы почерк менән яҙырға өйрәнгән. Шоу почергы менән яҙылған (хатта ҡартайғас та) бар яҙмаларҙы ла уҡыуы еңел һәм рәхәт булған. Аҙаҡ, Шоу файҙа профессиональ яҙыусы булып киткәс, был һәләте уға файҙа килтергән: набор йыйыусыларға уның ҡулъяҙмаларын йыйыу ҡыйынлыҡ тыуҙырмаған<ref name="multiple">Хьюз Эмрис. ЖЗЛ Бернард Шоу</ref>. Шоуға 16 йәш тулғас, уның әсәһе, һөйәре һәм ҡыҙҙары менән йортонан ҡасып китәләр. Бернард атаһы менән Дублида ҡалырға ҡарар итә. Ул белем ала һәм күсемһеҙ милек контораһында хеҙмәткәр булып эш башлай. Был эш уға оҡшамаһа ла, ул унда бер нисә йыл шөғөлләнә. 1876 йылда Шоу Лондонға әсәһе янына киткән. Ғаилә уны бик йылы ҡаршылай. Был осорҙа ул китапханалар һәм музейҙарға йөрөй. Китапханаларҙа ныҡ шөғөлләнә башлап, үҙенең тәүге әҫәрҙәрен тыуҙырған, һуңғараҡ музыкаға бағышланған гәзит колонкаһын алып барған. Әммә уның иртә романдары 1885 йылға саҡлы уңышҡа өлгәшмәгән, был ваҡытта ул ижади тәнҡитсе булараҡ билдәле булған. 1890-сы йылдарҙың беренсе яртыһында «London World» журналында тәнҡитсе булып эшләгән, аҙаҡ уны Роберт Хиченс алмаштырған. Был дәүерҙә социал-демократик идеялар менән мауыҡҡан һәм социализмды тыныс саралар менән урынлаштырыу маҡсатын ҡуйған Фабиан йәмғиәтенә ингән. Был йәмғиәттә ул үҙенең буласаҡ ҡатынын, Шарлотта Пейн-Таунсхендты осратҡан, улар 1898 йылда өйләнешәләр. Бернард Шоуҙың ситтә мөхәббәт бәйләнештәре булған. Ғүмеренең һуңғы йылдарында драматург үҙенең өйөндә йәшәгән һәм 94 йәшендә бөйөр сиренән вафат булған. Уның мәйете {{comment|яндырылған|зкремировано}} , уның һәм ҡатынының {{comment|көлө бергә күккә осоролған|развеян прах}} . == Ижады == Бернард Шоуҙың беренсе пьесаһы 1892 йылда ҡуйылған. Ун йыллыҡтың һуңында ул инде билдәле драматург булып танылған. Ул 63 пьеса, шулай уҡ романдар, тәнҡит әҫәрҙәре, эссе һәм 250 меңдән артыҡ хат яҙған. === Романдары === Шоу карьераһы башында, 1879 йыл менән 1883 йылдар араһында, биш уңышһыҙ роман яҙған. Һуңғараҡ улар барыһы ла баҫылған. Шоуҙың 1882 йылда яҙылған «Кашель Байрондың профессияһы» романы 1886 йылда тәүге тапҡыр баҫылған. Романдың төп геройы — әсәһе менән Австралияға {{comment|күсеп килеп|эмигрирует}}, аҡса өсөн һуғыштарҙа ҡатнашыусы үҙ һүҙле уҡыусы малай. Ул Англияға боксёр матчына ҡайта. Бында ул аҡыллы һәм бай ҡатын Лидия Карьюға ғашиҡ була. Хайуани магнетизм менән йәлеп ителгән был ҡатын, ижтимағи кимәлдәре төрлө булһа ла, кейәүгә сығырға риза була. Һуңғараҡ төп геройҙың затлы нәҫелдән һәм ҙур милек вариҫы икәне билдәле була. Шулай итеп, ул Парламент депутаты булып китә һәм был ғаилә ғәҙәттәге буржуаз ғаиләгә әйләнә. {{comment|«Социаль булмаған социалист»|«Не социальный социалист»}} романы 1887 йылда баҫыла. Башта ҡыҙҙар мәктәбе тасуирлана, әммә һуңынан ысынында ҡатынынан үҙенең хәлен йәшереүсе ярлы иргә йүнәлтелә. Шулай уҡ ул социализмды алға һөрөүҙең әүҙем көрәшсеһе. Был мәлдән бөтә роман социалистик темаларға {{comment|иғтибарын туплай|сосредотачиваться}}. «Love Among the Artists» романы 1881 йылда яҙылған, 1900 йылда Ҡушма Штаттарҙа һәм 1914 йылда Англияла баҫылған. Был романда Шоу викториан йәмғиәте миҫалында сәнғәткә, {{comment|хыялый|романтический}} мөхәббәткә һәм никахҡа үҙенең ҡараштарын күрһәтә. «The Irrational Knot» — роман, 1880 йылда яҙылған һәм 1905 йылда баҫылған. Был романда автор нәҫел статусын хөкөм итә һәм эшселәрҙең фиҙаҡәрлеген раҫлай. Затлы нәҫелдән сыҡҡан ҡатын-ҡыҙ һәм электр моторын уйлап сығарыу арҡаһында байыҡҡан ир миҫалында никах институтын ҙур һорау алдында ҡуя. Ғаилә ағзаларының дөйөм ҡыҙыҡһыныуҙар табырға һәләте етмәү арҡаһында никах тарҡала тигән һығымта эшләнә был әҫәрҙе уҡығандан һуң. Шоуҙың 1879 йылда яҙылған «Immaturity» тип аталған беренсе романы уның һуңғы баҫылған романы булған. Был әҫәрҙә яҙыусы Лондондың энергичный йәш кешеһе Роберт Смиттың тормошон һәм карьераһын тасуирлай. Алкоголизмды ғәйепләү — был китаптағы авторҙың ғаилә иҫтәлектәренә нигеҙләнгән тәүге {{comment| йүнәлтмә|посыл}} була. === Пьесалары === Шоу инглиз йәмғиәтенең мул тормошта йәшәгән даирәләренә хас булған {{comment|тәҡәллефле|чопорной}} пуритан әхлағы менән бөтөнләй өҙә. Ул һәр нәмәне үҙ исеме менән атай, теләһә ниндәй томош күренешен күрһәтеү мөмкин тип иҫәпләй һәм билдәле дәрәжәлә натурализм {{comment|тарафдары|последователь}} була. Шоу «Тол йорто» тигән беренсе пьесаһы өҫтөндә 1885 йылдан башлап эшләй. Күпмелер ваҡыт үтеүгә автор ул әҫәр өҫтөндә эшләүҙән баш тарта һәм фәҡәт 1892 йылда ғына тамамлай. Пьеса 1892 йылдың 9 декабрендә Лондон Король Театрында ҡуйылған. Был пьесала Шоу [[лондон]] пролетарийҙары тормошонан үҙенең реализмы менән һоҡландырған картиналар биргән. Пьеса йәш егеттең атаһы ярлыларға харабаларҙан ҡортомға фатир биргән һәм тегеләре уға һуңғы тинен биргән ҡыҙға өйләнергә йыйынғанын һүрәтләүҙән башлана. Йәш кейәү фәҡирҙәрҙең тамуҡтағы кеүек хеҙмәте менән бәйле никахтан һәм бирнәнән баш тартырға уйлай, әммә һуңынан үҙенең дә килемдәре ярлылар хеҙмәтенә нигеҙләнгәнен аңлай. Шоу бик йыш инглиз тормошоноң зәғиф һәм әшәке яҡтарынан, бигерәк тә — [[буржуазия]] даирәләренең («John Bull’s Other Island», «Arms and the Man», «How He Lied to Her Husband» һ. б.) көнкүрешенән рәхимһеҙ рәүештә көлөүсе сатирик ролендә сығыш яһай. {{comment|«Миссис Уоррендың профессияһы»|«Профессия миссис Уоррен»}} (1893) пьесаһында йәш ҡыҙ, уның әсәһе фәхишә йорттарынан килемдәр алғанын белә һәм намыҫлы эш хаҡы эшләп табыу өсөн йортонан китә. Бернард Шоуҙың пьесаларына, Уайльд пьесалары кеүек, викториан эпохаһы драматургтарының ғына айырым һыҙаты булған үткер юмор хас. Яңы темалар тәҡдим итеп һәм халыҡты әхлаҡи, сәйәси һәи иҡтисади мәсьәләләрҙе уйлауға саҡырып Шоу театрҙы реформалаштыра башлаған. Был тәңгәлдә ул социаль поблемаларҙы хәл иткәндә, Генрик Ибсендың реалистик драмаһын файҙаланған. Шоуҙың тәжрибәһе һәм популярлығы үҫкәнлектән, уның пьесалары ул яҡлаған реформаларға иғтибарҙы аҙ туплаһа ла, уларҙың мауыҡтырғыс роле кәмемәгән. «Цезарь һәм Клеопатра» (1898), {{comment|«Кеше һәм әййәр кеше»|«Человек и сверхчеловек»}} (1903), «Майор Барбара» (1905) һәм {{comment|«Табип икенең бере алдында»|«Врач перед дилеммой»}} (1906) кеүек әҫәрҙәре 50 йәше тулған авторҙың өлгөргән ҡараштарын күрһәтә. 1910-сы йылдарға тиклем Шоу тулыһынса формалашҡан драматург булған. {{comment|«Фанниҙың беренсе пьесаһы»|«Первая пьеса Фанни»}} (1911) һәм «Пигмалион» (1912) кеүек яңы әҫәрҙәре лондон публикаһына билдәле булған. Скульптор алларҙың һынташты йәнләндереүен үтенгән боронғо грек мифы сюжетына нигеҙләнгән иң популяр «Пигмалион» пьесаһында Пигмалион фонетика профессоры Хиггинс күренешендә һынландырылған. Уның Галатеяһы — урамда сәскә һатыусы ҡыҙ Элиза Дулитл. Профессор кокниса һөйләшкән ҡыҙҙың телен төҙәтергә маташа. Шулай итеп, ҡыҙ нәзәкәтле ҡатынға оҡшай башлай. Бының менән Шоу кешеләр фәҡәт тышҡы яҡтан ғына айырыла тип әйтергә тырыша. Үҙе бер нисек тә хупламаған Беренсе донъя һуғышынан һуң Шоуҙың ҡараштары үҙгәрә. Уның һуғыштан һуң яҙған беренсе әҫәре — {{comment|«Йөрәктәр селпәрәмә килгән йорт»|«Дом, где разбиваются сердца»}} (1919). Был пьесала яңы Шоу барлыҡҡа килгән — юмор элеккесә ҡалған, әммә уның гуманизмға ышанысы ҡаҡшаған. Элек Шоу социализмға яйлап күсеүҙе хуплаған, әммә хәҙер ул хөкүмәт башында көслө кеше булырға тейеш тигән ҡарашта була. Уның өсөн диктаторлыҡ -{{comment|бәхәсһеҙ|очевидным}}. Ғүмеренең һуңғы көндәренә уның өмөттәре үлгән. Шулай, {{comment|«Буянт миллиардтары»|«Миллиарды Буянта»}} (''Buoyant Billions'', 1946-48) пьесаһында, үҙенең һуңғы пьесаһында, ул һуҡыр рәүештә сығыш яһаған һәм хаким итеп [[Адольф Гитлер]] кеүек кешене һайлап ҡуйған халыҡҡа ышанырға ярамай тигән. 1921 йылда Шоу биш пьесанан торған {{comment|«Ҡабат Мафусаилға»|«Назад к Мафусаилу»}} пенталогияһы өҫтөндә эште тамамлай. Унда хәрәкәт Эдем баҡсаһында башлана һәм мең йылдан һуңһы киләсәктә тамамлана. Был пьесаларҙа уҡталыу һәм хаталар ярҙамында тормош камиллаша тигән раҫлау бар. Шоу үҙе был пьесаларҙы шедевр тип һанаған, әммә тәнҡитселәр башҡаса фекерҙә булған. "Мафусаил"дан һуң иң яҡшы әҫәр тип һаналған {{comment|«Изге Иоанна»|«Святая Иоанна»}} (1923) пьесаһын яҙған. Жанна Д’Арк тураһында әҫәр яҙыу һәм уны канонлаштырыу идеяһы 1920 йылда барлыҡҡа килгән. Пьеса донъяла танылыу алған һәм авторҙы Нобель премияһына яҡынайтҡан (1925 йыл). «Женева» пьесаһында (1938) автор кешеләр үҙидаралыҡта кәрәк буласаҡ аҡыллылыҡты үҫтереүҙә ҡулланыу маҡсатында ғүмерҙе оҙонайтыу технологияһын үҫтерергә тейеш тигән фекерҙе раҫлаған. Шоуҙың, ҡайһы берҙә мелодрама өлкәһе менән («Кандида» һ. б.) сиктәш булған, психологик жанрҙағы пьесалары бар. Автор ғүмеренең ахырына тиклем пьесалар ижад иткән, уның иртә әҫәрҙәре кеүек, ҡайһы берҙәре генә уңышлы булған. Был осорҙа {{comment|«Алмалы арба»|«Тележка с яблоками»}} (1929) пьесаһы ғына киң билдәлелек ала. {{comment|«Әсе, әммә хәҡиҡәт»|«Горько, но правда»}}, {{comment|«Һайға ултырыу»|«На мели»}} (1933), «Миллионерша» (1935) һәм «Женева» (1935) кеүек һуңғы осор әҫәрҙәре халыҡ араһында танылыу тапмаған. == СССР-ға сәфәре == [[Файл:Stamp of USSR 1949.jpg|thumb|150px|right|СССР Почта маркаһы, 1956 йыл]] 1931 йылдың 21 июленән 31 июленә тиклем Бернард Шоу СССР-ға килә, 29 июлдә [[Иосиф Виссарионович Сталин]] менән шәхсән осраша. Баш ҡаланан тыш, Шоу төпкөлгә лә — өлгөлө тип һаналған Тамбов өлкәһенең Ленин исемендәге коммунаһына барған<ref name="Тамбовская правда">{{статья |автор = |заглавие = Посещение Ирской коммуны имени Ленина Бернардом Шоу|ссылка = http://sleninskoe.ru/irskaya-kommuna/vizit-bernarda-shou|издание = "Тамбовская правда"|тип = газета|место = Тамбов|издательство = |год = 1956|номер = |страницы = |archiveurl = |archivedate = }}</ref>. Возвращаясь из Советского Союза, Шоу говорил<ref name="Воронцова">{{статья |автор = Татьяна Воронцова. |заглавие = В гостях у «старшего брата» |ссылка = http://lit.1september.ru/article.php?ID=200300909 |издание = «Литература» |тип = журнал |место = М. |издательство = Издательский дом «Первое сентября» |год = 2003 |номер = 9 |страницы = |archiveurl = |archivedate = }}</ref>: {{начало цитаты}} «Мин өмөт дәүләтенән беҙҙең көнбайыш илдәренә — өмөтһөҙлөк илдәренә ҡайтам… Миңә, ҡәбергә аяҡ баҫҡан ҡарт кешегә, донъя цивилизацияһы ҡотҡарылыр тип уйлау тәрән йыуаныс килтерә… Бында, Рәсәйҙә, мин, кешелекте хәҙерге көрсөктән сығарырға һәм уны тулы анархиянан һәм һәләкәттән ҡотҡарырға яңы коммунистик система һәләтле булыуына ышандым». {{конец цитаты|источник=}} Тыуған иленә ҡайтҡанында Берлинда биргән интервьюһында Шоу Сталинды сәйәсмән булараҡ юғары баһалай<ref name="Воронцова" />: {{начало цитаты}} «Сталин — бик яғымлы кеше һәм эшсе синыфтың ысын етәксеһе… Сталин — гигант, ә бөтә көнбайыш эшмәкәрҙәре — {{comment|иргәйелдәр|пигмеи}}». {{конец цитаты|источник=}} Үҙенең Лондонда 1931 йылдың 6 сентябрендәге сәфәре тураһында һөйләгән докладында драматург былай тигән<ref name="Воронцова" />: {{начало цитаты}} «Рәсәйҙә парламент йә шуға оҡшаш {{comment|сафсата|ерунда}} юҡ. Рустар беҙҙең кеүек алйот түгел; улар беҙгә оҡшаған алйоттар булыу мөмкинлеген хатта күҙ алдына ла килтерә алмайҙар. Билдәле, совет Рәсәйенең дәүләт кешеләре беҙҙең эшмәкәрҙәрҙән ҙур әхлаҡи өҫтөнлөккә генә түгел, ә аҡыл өҫтөнлөгөнә лә эйә». {{конец цитаты|источник=}} Бернард Шоу сталинизмды һәм СССР-ҙы хуплаған. Шулай, үҙенең «На мели» (1933) пьесаһының инешендә ул ОГПУ-ның халыҡ дошмандарын репрессиялау сәйәсәтенә теоретик нигеҙ һала. ''Manchester Guardian'' гәзите редакцияһына асыҡ хатында Бернард Шоу матбуғатта донъя күргән СССР-ҙағы аслыҡ (1932—1933) тураһындағы мәғлүмәтте {{comment|алдаҡ һүҙ|фальшивка}} тип атаған<ref>{{cite web |url=http://www.garethjones.org/soviet_articles/bernard_shaw.htm |title=Letters to the Editor: Social Conditions in Russia by George Bernard Shaw, published in ''The Manchester Guardian'', 2 March 1933 |accessdate=2013-04-29 |publisher=Gareth Jones' Memorial Website |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130308053936/http://www.garethjones.org/soviet_articles/bernard_shaw.htm |archivedate=2013-03-08 |deadlink=yes }}{{ref-en}}</ref>. Шулай уҡ ''Labour Monthly'' гәзитенә хатында Бернард Шоу асыҡтан-асыҡ Сталин һәм ғалим-генетиктарға ҡаршы сығыш яһаған Лысенковщина кампанияһын (ялған ғалим Трофим Денисович Лысенко) яҡлап сығыш яһай <ref> {{Citation | last = Shaw | first = Bernard | author-link = | last2 = | first2 = | author2-link = | title = The Lysenko Muddle | newspaper = Labour Monthly | pages = | year = 1949 | date = January 1949 | url = http://www.marxists.org/reference/archive/shaw/works/lysenko.htm | accessdate = 2013-04-29 }}{{ref-en}}</ref>. Әммә 1933 йылдың 11 апрелендә СССР-ҙа булғандан һуң, Шоу <ref>{{Статья|автор=Wayne Carr Willis|заглавие=George Bernard Shaw's New Deal for America|ссылка=http://citation.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/3/8/0/6/1/p380618_index.html|год=2009-11-19}}</ref> СССР-ҙы яҡлауының һәм АҠШ сәйәсмәндәрен дә быға ҡушылырға өндәүенең сәбәптәрен аңлатып, Метрополитен-операла телмәр тотҡан (телмәр радионан тапшырылған)<ref>{{Cite web|url=https://gutenberg.ca/ebooks/shawgb-politicalmadhouse/shawgb-politicalmadhouse-00-h-dir/shawgb-politicalmadhouse-00-h.html#Page_53|title=The Political Madhouse in America and Nearer Home, by Bernard Shaw|publisher=gutenberg.ca|accessdate=2019-01-06}}</ref>:<blockquote>Минең йәшлек йылдарында беҙ бөтәбеҙ ҙә Рәсәйҙән бик ныҡ ҡурҡа инек. Беҙ Бөйөк Пётр васыяты тураһында һөйләй инек. Редьярд Киплинг, Һиндостанға үҙенең тырнаҡтарын батырырға һәм һуңынан бөтә Азияны баҫып алырға һәм ахырҙа бөтә донъяла өҫтөнлөккә ынтылған ҙур Аҡ Айыуҙы фашлап, үҙенә атҡаҙанған патриотик шағир абруйын яуланы.</blockquote><blockquote>Рәсәйҙе тәнҡитләп, Рәсәй тураһында ялғанды америка гәзиттәрендә яҙған һәм рус коммунизмы банкротлашҡан, халыҡ аслыҡтан интегә тигән алйот тар фекерле джентльмендарҙан мин һорайым: улар нимә эшләгәндәрен аңлайҙармы? Улар батшалыҡ кире ҡайтҡанын теләйҙәрме? Улар беҙҙең капиталистар менән беҙҙең баҙар өсөн көнәркәшлек итәсәк рәсәй капиталистик режимын тергеҙергә теләйҙәрме? Ысынлап та улар Аҡ Айыуҙы коммунистик ҡәберенән ҡаҙып сығарырға һәм уны бөтә ҡурҡыныс тырнаҡтары менән терелтергә теләйҙәрме әллә?</blockquote><blockquote>Әгәр уңышҡа өлгәшһәләр, бының {{comment|һөҙөмтәһе|эффект}} нисек булыр? Күҙ алдына килтереп ҡарайыҡ, һеҙ мистер Сталинды, монархик Союздаштары 1815 йылда Наполеон I-гә һөжүм иткән кеүек, алып ырғытаһығыҙ, Сталинды династик Бөйөк кенәз һәм иҫке модалы финансистар һәм яңы сауҙа баҙары өсөн һуғышыусы заман капиталистары менән эшләгән иҫке модалы дипломаттар хөкүмәте менән алмаштыраһығыҙ икән ти. Артабан нимәэшләрһегеҙ? Һеҙ үҙегеҙҙең флотығыҙҙы дүрт тапҡырға арттырырға тейеш булаһығыҙ. Һеҙ һауа көстәрен унлата арттырасаҡһығыҙ. Һеҙ Аҡ Айыуҙан ҡурҡып йоҡлай алмаясаҡһығыҙ.</blockquote><blockquote>Бәхеткә ҡаршы, Алла ҡөҙрәте, ихтирам менән Америкаға әйләнеп ҡарап, Рәсәйҙе коммунистик дәүләт яһаған; һәм ул шул хәлдә булғанда, һеҙгә ҡурҡаһы түгел. Ҡытайҙа нимә булыу хафаһы ғына һеҙҙе берҙән-бер тынғыһыҙлаусы булыр. Һәм мин, Ҡытай тарҡау эштәрен йәйелдереп, үҙенең бөтә территорияһында коммунизм үҙәген үҫтереп, Ҡытай ҙа, Рәсәй ҙә коммунистик дәүләт булырына ихлас ышанам. Шул саҡта һәр американлы үҙенең йөҙөм һәм инжир ағастары аҫтында ултырасаҡ һәм бер ни ҙә уларҙы борсомаясаҡ. Капиталистик Япония менән генә түгел, ә капиталистик Рәсәй һәм капиталистик Ҡытай менән көнәркәшлек иткән Америка Ҡушма Штаттары тураһында уйлағыҙ! Һеҙ ҡурҡып ҡалтыранырһығыҙ.</blockquote>Күренекле британлы Уинстон Черчиллдең Фултон телмәре тәьҫир иткән кеүек, ул саҡта бик танылған британлы Шоуҙың да АҠШ сәйәсәте өсөн эҙемтәле булған: 1933 йылдың ноябрендә АҠШ СССР-ҙы таныған<ref>{{Статья|заглавие=Международно-правовое признание Советского государства|ссылка=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0&oldid=95652157|язык=ru|издание=Википедия|год=2018-10-17}}</ref>. == Драматургияһы == === 1885—1896 === * «Пьесы неприятные» (Plays Unpleasant, 1898 йылда баҫылған) ** «Дома вдовца» (Widower’s Houses, 1885—1892) ** «Сердцеед» (The Philanderer, 1893) ** «Профессия миссис Уоррен» (1893—1894) ** «Оружие и человек» (1894 йыл) ** «Кандида» (Candida, 1894—1895) ** «Избранник судьбы» (The Man of Destiny, 1895) ** «Поживем — увидим» (You Never Can Tell, 1895—1896) === 1896—1904 === * «Три пьесы для пуритан» (Three Plays for Puritans) ** «Ученик дьявола» (The Devil’s Disciple, пьеса 1896—1897) ** «Цезарь и Клеопатра» (Caesar and Cleopatra, пьеса 1898) ** «Обращение капитана Брасбаунда» (Captain Brassbound’s Conversion, 1899) * «Великолепный Бэшвил, или Невознаграждённое постоянство» (The Admirable Bashville; or, Constancy Unrewarded, 1901) * «Воскресный день среди холмов Суррея» (1888) * {{нп3|Человек и сверхчеловек|«Человек и сверхчеловек»||Man and Superman}} («''Man and Superman''», 1901—1903 йыл) * «Другой остров Джона Булля» (John Bull’s Other Island, 1904) === 1904—1910 === * «Как он лгал её мужу» (How He Lied to Her Husband, 1904) * «Майор Барбара» (Major Barbara, 1906) * «Врач перед дилеммой» (The Doctor’s Dilemma, 1906) * «Интерлюдия в театре» (The Interlude at the Playhouse, 1907) * «Вступление в брак» (Getting Married, 1908) * «Разоблачение Бланко Поснета» (The Shewing-Up of Blanco Posnet, 1909) * «Дурачества и безделки» (Trifles and tomfooleries) ** «Страсть, яд, окаменение, или роковой газоген» (Passion, Poison and Petrifaction; or, the Fatal Gasogene, 1905) ** «Газетные вырезки» (Press Cuttings, 1909) ** «Очаровательный найденыш» (The Fascinating Foundling, 1909) ** «Немного реальности» (The Glimps of Reality, 1909) * «Неравный брак» (Misalliance, 1910) === 1910—1919 === * «Смуглая леди сонетов» (The Dark Lady of the Sonnets, 1910) * «Первая пьеса Фанни» (Fanny’s First Play, 1911) * «Андрокл и лев» (Androcles and the Lion, 1912) * «Охваченные страстью» (Overruled, 1912) * «Пигмалион» (Pygmalion, пьеса 1912—1913) * «Великая Екатерина» (Great Catherine, 1913) * «Лечение музыкой» (The Music-cure, 1913) * «О’Флаэрти, кавалер ордена Виктории» (O’Flaherty, V.C.,) * «Инка Перусалемский» (The Inca of Perusalem, 1916) * «Огастес выполняет свой долг» (Augustus Does His Bit, 1916) * «Аннаянска, сумасбродная великая княжна» (Annajanska, the Wild Grand Duchess, 1917) * «Дом, где разбиваются сердца» (Heartbreak House, 1913—1919) === 1918—1931 === * «Назад к Мафусаилу» (Back to Methuselah, 1918—1920) ** Часть I. «В начале» (In the Beginning) ** Часть II. «Евангелие от братьев Барнабас» (The Gospel of the Brothers Barnabas) ** Часть III. «Свершилось!» (The Thing Happens) ** Часть IV. «Трагедия пожилого джентльмена» (Tragedy of an Elderly Gentleman) ** Часть V. «У предела мысли» (As Far as Thought Can Reach) * «Святая Иоанна» (Saint Joan, 1923) * «Тележка с яблоками» (The Apple Cart, 1929) * «Горько, но правда» (Too True To Be Good, 1931) === 1933—1950 === * «Сватовство по-деревенски» (Village Wooing, 1933)<ref>Комедия включена в спектакль «Вечер комедии» [[Московский драматический театр имени М. Н. Ермоловой|Московского драматического театра имени М. В. Ермоловой]].</ref> * «На мели» (On The Rocks, 1933) * «Шестеро из Кале» (The Six of Calais, 1934) * «Простачок с нежданных островов» (The Simpleton of The Unexpected Isles, 1934) * «Миллионерша» (The Millionairess, 1935) * «Новое окончание „Цимбелина“» (Cymbeline Refinished, 1937) * «Женева» (Geneva, 1938) * «Золотые дни доброго короля Карла» (In Good King Charles’s Golden Days, 1939) * «Миллиарды Байанта» (Buoyant Billions, 1948) * «Притчи о далеком будущем» (Farfetched Fables, 1948) * «Шекс против Шо» (Shakes versus Shav, 1949) * «Почему она не пожелала» (Why She Would Not, 1950) == Текстары баҫмалары == ; Төп нөсхә текстар баҫмалары ; Рус теленә тәржемәләнгән төп баҫмалар * {{публикация|книга|заглавие=Полное собрание сочинений Бернарда Шоу|томов=10|место=М.|издательство=В. М. Саблин|год=1910—1911}} * {{публикация|книга|заглавие=Полное собрание сочинений Бернарда Шоу|томов=9|место=М.|издательство=Современные проблемы|год=1910—1913}} * {{публикация|книга|автор=Шоу Б.|заглавие=Избранные произведения|томов=2|место=М.|издательство={{comment|ГИХЛ|Государственное издательство художественной литературы}}|год=1956}} * {{публикация|книга|автор=Шоу Б.|заглавие=Пьесы|ответственный=Вступ. ст., сост., примеч. З. Т. Гражданской|место=М.|издательство=Художественная литература|год=1969|серия=[[Библиотека всемирной литературы]]|подсерия=третья |серия том =200|страниц=704}} * {{публикация|книга|автор=Шоу Дж. Б.|заглавие=Письма|ответственный=Сост. Образцова Анна Георгиевна; пер. Бернштейн Инна Максимовна; изд. подг. И. М. Бернштейн, А. А. Елистратова, А. И. Образцова ; отв. ред. А. А. Елистратова|место=М.|издательство=Наука|год=1971|серия=[[Литературные памятники]]|серия ответственный=[[Академия наук СССР]] ; председатель редколлегии Лихачёв Дмитрий Сергеевич|страниц=400}} * {{публикация|книга|автор=Шоу Б.|заглавие=Собрание сочинений|место=М.|издательство=Искусство|год=1978—1981|томов=6}} * {{публикация|книга|автор=Шоу Б.|заглавие=О драме и театре|ответственный=Сост. и авт. вступ. статьи А. Аникст|место=М.|издательство={{comment|ИИЛ|Издательство иностранной литературы}}|год=1963|страниц=640}} * {{публикация|книга|автор=Шоу Б.|заглавие=О музыке и музыкантах|ответственный=Сост., пер. с англ., введ., и коммент. С. Кондратьева|место=М.|издательство=Музыка|год=1965|подзаголовок=Сборник статей|страниц=338}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|4}} * {{публикация|книга|автор=Балашов П. С.|заглавие=Художественный мир Бернарда Шоу|место=М.|издательство=Художественная литература|год=1982|ref=Балашов|страниц=327}} * {{публикация|книга|автор=Гражданская З. Т.|заглавие=Бернард Шоу|место=М.|издательство=Просвещение|год=1965|ref=Гражданская|подзаголовок=Очерк жизни и творчества|страниц=212}} * {{публикация|книга|автор=Гражданская З. Т.|заглавие=Пьесы|часть=Бернард Шоу|часть вид = вступительная статья|ответственный=Б. Шоу|ответственный2=сост., примеч. З. Т. Гражданской|место=М.|издательство=Художественная литература|год=1969|ref=Гражданская|серия=Библиотека всемирной литературы|подсерия=третья |серия том=200|страницы=5—20|страниц=704}} * {{публикация|книга|автор=Гражданская З. Т.|заглавие=Бернард Шоу после Октября|ответственный=Министерство просвещения РСФСР|ответственный2= Московский областной педагогический институт им. Н. К. Крупской|место=М.|издательство=Просвещение|год=1968|ref=Гражданская|страниц=255}} * {{публикация|книга|автор=Деннингхаус Ф.|заглавие=Театральное призвание Бернарда Шоу|ответственный=Пер. с нем.|ответственный2=предисл. П. С. Балашова|место=М.|издательство=Прогресс|год=1978|ref=Деннингхаус|страниц=328}} * {{публикация|книга|автор=Динамов С. С.|заглавие=Бернард Шоу|место=М.|место2=Л.|издательство2={{comment|ОГИЗ|Объединение государственных книжно-журнальных издательств}}|издательство3={{comment|ГИХЛ|Государственное издательство художественной литературы}}|год=1931|страниц=75}} * {{публикация|книга|автор=Майский И. М.|заглавие=Из воспоминаний о Бернарде Шоу и Герберте Уэллсе|место=М.|издательство=Правда|год=1973|ref=Майский|страниц=64}} * {{публикация|книга|автор=Надеждин Н. Я.|заглавие=Бернард Шоу|место=М.|издательство=Майор|год=2008|isbn=978-5-98551-046-1|ref=Надеждин|подзаголовок=«Насмешливый господин Шоу»|серия=Неформальные биографии|страниц=191}} * {{публикация|книга|автор=[[Образцова, Анна Георгиевна|Образцова А. Г.]]|заглавие=Бернард Шоу и европейская театральная культура на рубеже XIX—XX веков|место=М.|издательство=Наука|год=1974|ref=Образцова|страниц=300}} * {{публикация|книга|автор=Образцова А. Г.|заглавие=Бернард Шоу и русская художественная культура на рубеже XIX и XX веков|ответственный=Российская академия наук|ответственный2=Российский институт искусствоведения Министерства культуры РФ|место=М.|издательство=Наука|год=1992|isbn=5-02-012777-9|ref=Образцова|страниц=238}} * {{публикация|книга|автор=Образцова А. Г.|заглавие=Драматургический метод Бернарда Шоу|ответственный=Академия наук СССР|ответственный2= Институт истории искусств Министерства культуры СССР|место=М.|издательство=Наука|год=1965|ref=Образцова|страниц=315}} * {{публикация|книга|автор=Образцова А. Г.|заглавие=Письма|часть=Письма Бернарда Шоу|ответственный=Дж. Б. Шоу ; сост. А. И. Образцовой ; пер. И. М. Бернштейн ; изд. подг. И. М. Бернштейн, А. А. Елистратова, А. И. Образцова ; отв. ред. А. А. Елистратова|место=М.|издательство=Наука|год=1971|ref=Образцова А. Г.|серия=Литературные памятники|серия ответственный=Академия наук СССР ; председатель редколлегии Д. С. Лихачёв|страниц=400|страницы=307—337|раздел=Приложения}} * {{публикация|книга|автор=Пирсон Х.|заглавие=Бернард Шоу|ответственный=Пер. с англ. ; послесл. Д. Шестакова|место=М.|издательство=Искусство|год=1972|ref=Пирсон|серия=Жизнь в искусстве|страниц=450}} * {{публикация|книга|автор=Ромм А. С.|заглавие=Джордж Бернард Шоу|место=Л.|место2=М.|издательство2=Искусство|год=1965|ref=Ромм|подзаголовок=1856—1950|страниц=250}} * {{публикация|книга|автор=Хьюз Э.|заглавие=Бернард Шоу|ответственный=Пер. с англ. Б. Носика|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=1966|ref=Хьюз|серия=Жизнь замечательных людей|серия выпуск=9 (424)|страниц=286}} * {{публикация|книга|автор=Чернышёва В.|заглавие=Бернард Шоу. Скандал заказывали?|место=М.|издательство=ОЛМА Медиа Групп|год=2007|isbn=978-5-373-00316-2|ref=Чернышёва|серия=Тайны великих|страниц=312}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Шо, Джордж Бернард}} * Brown, G.E. «George Bernard Shaw». Evans Brothers Ltd, 1970 * [[Allan Chappelow|Chappelow, Alan]]. «Shaw the Villager and Human Being — a Biographical symposium», with a preface by Dame [[Sybil Thorndike]] (1962). «Shaw — „the Chucker-Out“», 1969. ISBN 0-404-08359-5 * Elliot, Vivian. «Dear Mr Shaw Selections from Bernard Shaw’s postbag» Bloomsbury, 1987 ISBN 0-7475-0256-0 . With an introduction by [[Michael Holroyd]] * Evans, T.F. «Shaw: The Critical heritage». The Critical Heritage series. [[Routledge|Routlege & Kegan Paul]], 1976 * Gibbs, A.M (Ed.). «Shaw: Interviews and Recollections». * Gibbs, A.M. «Bernard Shaw, A Life». [[University of Florida Press]], 2005. ISBN 0-8130-2859-0 * Henderson, Archibald. «Bernard Shaw: Playboy and Prophet». D. Appleton & Co., 1932 * [[Michael Holroyd|Holroyd, Michael]] (Etd). «The Genius of Shaw: A symposium», Hodder & Stoughton, 1979 * [[Michael Holroyd|Holroyd, Michael]]. «Bernard Shaw: The One-Volume Definitive Edition», [[Random House]], 1998. ISBN 978-0-393-32718-2 {{refend}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Алфавит Шоу == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == {{навигация}} * {{Lib.ru|http://lib.ru/INPROZ/SHOU/}} * [http://caffe-junot.livejournal.com/41032.html#cutid1 Переход к демократическому социализму (оригин.текст — Fabian essays in socialism. London. 1889; перевод с англ. В. В. Мархинина-мл.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170429163046/http://caffe-junot.livejournal.com/41032.html#cutid1 |date=2017-04-29 }} * [http://aforizmer.ru/aforizmi/dzhordzh-bernard-shou Афоризмы Джордж Бернарда Шоу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170724191320/http://aforizmer.ru/aforizmi/dzhordzh-bernard-shou |date=2017-07-24 }} * [http://www.greatmind.info/list.php?p=1&author_id=32 Известные высказывания и цитаты Бернарда Шоу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170324102601/http://www.greatmind.info/list.php?p=1&author_id=32 |date=2017-03-24 }} * [http://lunacharsky.newgod.su/lib/theme/bernard-shaw Луначарский о Бернарде Шоу]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Подборка статей [[Луначарский, Анатолий Васильевич|А. В. Луначарского]] * [http://www.big-library.net/?act=books&autor=2383 Страничка Джордж Бернард Шоу в Электронной библиотеке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160326230837/http://www.big-library.net/?act=books&autor=2383 |date=2016-03-26 }} {{Джордж Бернард Шоу}} {{Нобелевская премия по литературе 1901—1925}} {{Премия «Оскар» за лучший адаптированный сценарий 1927—1940}} {{Библиоинформация}} [[Категория:«Оскар» премияһы лауреаттары]] [[Категория:Ирландия шағирҙары]] [[Категория:Ирландия яҙыусылары]] [[Категория:Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:XX быуат сценаристары]] [[Категория:Алфавит буйынса сценаристар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XX быуат яҙыусылары]] [[Категория:XIX быуат яҙыусылары]] [[Категория:Бөйөк Британия яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Бөйөк Британия драматургтары]] [[Категория:XX быуат драматургтары]] [[Категория:XIX быуат драматургтары]] [[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1950 йылда вафат булғандар]] [[Категория:2 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1856 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 июлдә тыуғандар]] [[Категория:Бернард Шоу]] [[Категория:ПЕН-клуба ағзалары]] [[Категория:Бөйөк Британия эссеистары]] [[Категория:Бөйөк Британия социалистары]] [[Категория:Фабиан йәмғиәте ағзалары]] [[Категория:Алфавит буйынса эссеистар]] i34eg8vze23s6u856qyutvcv1khnist 0 155036 1303275 1285322 2026-08-27T05:02:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303275 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Вачаев Анатолий Васильевич''' ([[14 сентябрь]] [[1936 йыл]] — [[2000 йыл]]) — ғалим-инженер-металлург. 1978 йылдан Магнитогорск тау-металлургия институты һәм Магнитогорск дәүләт техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1981 йылға тиклем йылылыҡ-газ менән тәьмин итеү һәм елләтеү кафедраһы мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1972), профессор (1997). 250-нән ашыу фәнни эш авторы, киң даирәле фәнни проблемалар буйынса: файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтарын эшкәртеү, металлургиянан алып квант техникаһына тиклем — тикшеренеүсе һәм яҙыусы. == Биография == Анатолий Васильевич Вачаев [[1936 йыл]]дың 14 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Баҡалы районы]]ның Логовка ауылында тыуған. [[1964 йыл]]да Магнитогорск тау-металлургия институтын (хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтарын ер аҫты эшкәртеүе» һөнәре буйынса тамамлай. 1972 йылда аспирантурала уҡырға ҡала һәм ошо уҡ юғары йортонда «Рациональные параметры разработки тонких жил» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Уның ғалим булараҡ формалашыуында техник фәндәр докторҙары профессорҙар П. Э. Зурок һәм Н. И. Иванов мөһим роль уйнай. А. В. Вачаев [[Магнитогорск]] ҡалаһының сәнәғәт предприятиеларының үҫешенә ҙур өлөш индергән. Ул материалдарҙы һәм мейестәрҙе ультра тауышлы генераторҙар менән диагностикалау, йылылыҡты интенсификациялау һәм массаны ультра тауыш менән күсереү, коксһыҙ киптереү-конденсациялау ысулы менән суйын һәм ҡорос етештереү авторҙарының береһе була. Бер нисә авторлыҡ таныҡлығы һәм патенттар алған<ref>[https://patentdb.ru/author/489107 Вачаев Анатолий Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191108085943/https://patentdb.ru/author/489107 |date=2019-11-08 }}</ref>. Күп йылдар дауамында тау инженеры булып эшләгәндән һуң, Анатолий Васильевич Магнитогорск тау-металлургия институтына эшкә килә, унда 1978-1981 йылдарҙа йылылыҡ менән тәьмин итеү һәм елләтеү кафедраһы мөдире вазифаһын биләй. 1981 йылда йылылыҡ техникаһы һәм энергетика системалары кафедраһында профессоры булып эшләй, унда бер нисә фән кандидатын тәрбиәләй. [[1997 йыл]]да уға профессор дәрәжәһе бирелә. Шуныһы ҡыҙыҡ, 1994—2000 йылдарҙа Магнитогорск дәүләт техник университетында Николай Иванович Иванов һәм Анатолий Васильевич Вачаев, байтаҡ көнбайыш ғалимдарынан күпкә алданыраҡ, һалҡын ядро синтезы буйынса эш алып бара. Һыуыҡ ядро синтезы ҡоролмаларының («Энергонива» һәм «Энергониво-2»)<ref>[https://lenr.su/wp-content/uploads/2017/11/Eksperimenty-s-prototipom-ustanovki-Energoniva.pdf Эксперименты с прототипом установки Вачаева-Иванова — «Энергонива»]</ref> тәжрибә өлгөләре үҙҙәрен шундай уңышлы күрһәтә, шуның арҡаһында Магнитогорск ҡалаһында уларҙың ике тәжрибә-сәнәғәт өлгөләре төҙөлә башлай, шуларҙың береһе — Магнитогорск металлургия комбинатында. Иванов һәм Вачаевтарҙың эштәре шул тиклем көтөлмәгән, революцион була, шунлыҡтан уларҙың хеҙмәтен бер генә етди фәнни нәшриәт тә баҫтырыу яуаплылығын үҙ өҫтөнә алмай, уларҙы бары тик фәнни сенсация тип кенә донъяға хәбәр итә. [[2000 йыл]]да Вачаев вафат булғандан һуң, финанслау туҡтатыла, лабораториялар ябыла, техник материалдар баҫылмай ҡала<ref>[http://lenr.seplm.ru/memorial/vachaev-anatolii-vasilevich-1940-2000 ВАЧАЕВ Анатолий Васильевич (1936—2000)]</ref><ref>[https://www.liveinternet.ru/users/aleksversus/post262776747 ФЕНОМЕН ХОЛОДНОГО РАСПАДА ПО ВАЧАЕВУ-ГРИНЁВУ]</ref>. А. В. Вачаев «Юғары мәктәп отличнигы» билдәһе менән бүләкләнә. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.magtu.ru/attachments/article/689/nauchnaya-elita.pdf НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова] * [http://magmetall.ru/contribution/17219.htm Не удержали «Жар-птицу»…] * [http://www.electrosad.ru/files/LENR/ICE.pdf ВЗАИМОПРЕВРАЩЕНИЯ ХИМИЧЕСКИХ ЭЛЕМЕНТОВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121030819/http://www.electrosad.ru/files/LENR/ICE.pdf |date=2022-01-21 }} * [https://www.lenr-forum.com/attachment/56 «Переработка радиоактивных отходов с помощью реактора А. В. Вачаева на базе LENR»]{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://lenr.su/tag/vachaev/ Энергонива Вачаева — исторический обзор, материалы, рукописи, эксперименты] [[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]] [[Категория:Магнитогорск дәүләт техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостанда тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2000 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1936 йылда тыуғандар]] [[Категория:14 сентябрҙә тыуғандар]] g56zomtxn1hgrvw9to5mni381zy4643 0 155398 1303260 1290561 2026-08-26T16:05:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303260 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Барабанов Александр Трифонович''' ([[1928 йыл|1928]]—[[2018 йыл|2018]]) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәре докторы, профессор, Америка математика йәмғиәте ағзаһы (1990).<ref name="sevsu">[https://www.sevsu.ru/novosti/item/4518-ushel-iz-zhizni-doktor-tekhnicheskikh-nauk-professor-aleksandr-trifonovich-barabanov Ушел из жизни доктор технических наук, профессор Александр Трифонович Барабанов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191116094801/https://www.sevsu.ru/novosti/item/4518-ushel-iz-zhizni-doktor-tekhnicheskikh-nauk-professor-aleksandr-trifonovich-barabanov |date=2019-11-16 }}</ref> Юғары аныҡлыҡтағы перспективалы ракета ҡоралдарын эшләүҙә ҡулланылған идара ителеүсе объекттар һәм кинематика мәсьәләләр сиселеше өлкәһендә билдәле ғалим. 300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 7 монографияһы<ref>[https://elibrary.ru/author_items.asp?authorid=802821 БАРАБАНОВ АЛЕКСАНДР ТРИФОНОВИЧ]</ref>, шулай уҡ 10-дан ашыу уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы бар<ref>[https://patentdb.ru/author/1502505 Изобретатель ЗАРЕЦКИЙ АЛЕКСАНДР ТРИФОНОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027181834/https://patentdb.ru/author/1502505 |date=2021-10-27 }}</ref>. == Биографияһы == 1928 йылдың 9 апрелендә [[Севастополь]] ҡалаһында тыуған. 1952 йылда Ленинград хәрби-механик институтын (хәҙер Балтик [[Д. Ф. Устинов исемендәге «Военмех» Балтик дәүләт техник университеты|«Военмех»]] дәүләт техник университеты ) һәм 1958 йылда Ленинград университетын (хәҙер [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]) тамамлай. «Военмехты» тамамлау менән ошо уҡ уҡыу йортонда асситент, доцент булып эшләй. [[1955 йыл]]да аспирантураны тамамлай һәм кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Университетты тамамлағас, [[1959 йыл]]дан алып [[1967 йыл]]ға тиклем өлкән ғилми хеҙмәткәр, лаборатория, Ғилми-тикшеренеү институтының теоретик тикшеренеүҙәр һәм моделләштереү бүлегендә начальник булып эшләй, карапҡа ҡаршы ҡанатлы П-6 ракетаһының идара итеү системаһы буйынса борт аппаратураһының баш конструктор урынбаҫары була. 1963 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.<ref>[http://a5.voenmeh.ru/?page_id=69 «Военмех». История кафедры А5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200224233239/http://a5.voenmeh.ru/?page_id=69 |date=2020-02-24 }}</ref> [[1968 йыл]]да Александр Трифонович Севастополь приборҙар төҙөү институтына эшкә күсә (хәҙер Севастополь дәүләт университеты), унда техник кибернетика кафедраһы ойоштора һәм утыҙ йыл дауамында уны алыштырғыһыҙ етәкләй. Уның етәкселегендә кафедра инженер кадрҙары әҙерләү өлкәһендә, фәнни-тикшеренеү һәм белем биреү-педагогик эшмәкәрлектә алдынғы урындарҙы биләй. [[2015 йыл]]дан кафедра менән «Информатика һәм техник системаларҙа идара итеү» тип атала. Ғалим университетта 50 йылдан ашыу эшләй. Барабанов Александр Трифонович «Стационар булмаған һәм функциональ ҡатмарлы системалар һәм процестар» фәнни мәктәбен ойоштора һәм уны етәкләй, 36 техник фәндәр кандидаты әҙерләй, уларҙың күбеһе университетта эшләүен дауам итә.<ref name="sevsu"/> Ҡырым федераль университетының «Динамические системы» журналы мөхәрририәте коллегияһы ағзаһы була<ref>[http://dynsys.cfuv.ru/sample-page/ Редакционная коллегия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210208140254/http://dynsys.cfuv.ru/sample-page/ |date=2021-02-08 }}</ref>. 2018 йылдың 19 сентябрендә Севастополь ҡалаһында вафат була<ref>[https://russiaedu.ru/vuz/92/sevsu/news/19-sentiabria-2018-goda-na-91-m-godu-ushel-iz-zhizni-doktor-tekhnicheskikh-nauk-professor-aleksandr-trifonovich-barabanov 19 сентября 2018 года, на 91-м году ушел из жизни доктор технических наук, профессор Александр Трифонович Барабанов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191116131637/https://russiaedu.ru/vuz/92/sevsu/news/19-sentiabria-2018-goda-na-91-m-godu-ushel-iz-zhizni-doktor-tekhnicheskikh-nauk-professor-aleksandr-trifonovich-barabanov |date=2019-11-16 }}</ref> == Ҡаҙаныштары == * «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены (1963), «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалдары (1981) һәм III дәрәжә «Ҡаҙаныштар өсөн» украин ордены менән бүләкләнә. * Украинаның Мәғариф һәм фән министрлығының «Фәнни ҡаҙаныштары өсөн» билдәһенә лайыҡ була<ref>[https://ucmopucm.livejournal.com/626074.html Александру Трифоновичу Барабанову, основателю кафедры Технической кибернетики, 90 лет!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210204055932/https://ucmopucm.livejournal.com/626074.html |date=2021-02-04 }}</ref> * 2018 йылдың апрелендә уға «Севастополь дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры» тигән исем бирелә.<ref name="sevsu"/> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=40318 Олександр БАРАБАНОВ Трифонович]{{ref-uk}} * [http://sevastopol.bezformata.com/listnews/aleksandru-trifonovichu-barabanovu/66166849/ Александр Барабанова Трифонович, техник кибернетика кафедраһы нигеҙ һала, 90 йыл!] * [https://moeobrazovanie.ru/publikacii/novosti/185155.html Тормош булып киттем, техник фәндәр докторы, профессор Александр барабан трифонович] * [https://primechaniya.ru/sevastopol/stati/pochemu-u-nas-dyrka-v-obtekatele Ни булды беҙгә дырка обтекатель] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:ІІІ дәрәжә "Ҡаҙаныштар өсөн" ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Севастополдә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2018 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Севастополдә тыуғандар]] [[Категория:1928 йылда тыуғандар]] [[Категория:9 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]] 453ybyoricf3ctf5182h6g8dn2vk0jq 0 155524 1303255 1300250 2026-08-26T14:21:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303255 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бадалов Павел Петрович''' ({{Lang-uk|Павло Петрович Бадалов}}; [[10 декабрь]] [[1925 йыл]] — [[4 июль]] [[2013 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Украина]] ғалимы, биология фәндәре докторы, Украина урман өйрәнеү академияһы ({{lang-ru|Лесоводческая академия наук Украины}}; {{lang-uk|Лісівнича академія наук України}}) академигы. == Биографияһы == Мәктәпте тамамлағандан һуң курьер, һуңынан Тбилиси дәүләт опера театрында яҡтыртыусы булып эшләй. [[1943 йыл]]да [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|РККА-]]<nowiki/>ға хәрби хеҙмәткә саҡырыла.<ref name="openforest">[https://www.openforest.org.ua/18055/ Памяти профессора Павла Петровича Бадалова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191116081004/https://www.openforest.org.ua/18055/ |date=2019-11-16 }}</ref> [[Бөйөк Ватан һуғышы|БөйөкВатан һуғышында]] моторист- авиамеханик булып хеҙмәт итә. Хәрби хеҙмәтен тамамлағандан һуң, [[Санкт-Петербург|Ленинградта]] С. М. Киров исемендәге урман техник академияһына (хәҙерге Санкт-Петербург дәүләт урман техник университеты) уҡырға инә һәм уны 1956 йылда «урман хужалығы инженеры» һөнәре буйынса уңышлы тамамлай. Шул уҡ йылда [[Псков өлкәһе]] Усвят урман хужалығының Калошин урмансылығында лесничий булып эшләй башлай. 1959 йылда Бадалов [[Тверь өлкәһе]] Селигер урман хужалығын етәкләй. Һуңынан [[Украина ССР-ы]]на күсә, унда 1963 йылдан алып Кировоград өлкәһе Весёлобоковеньковский селекция-дендрология тикшеренеү станцияһының фән буйынса директор урынбаҫары була. 1971 йылда был станцияның директоры вазифаһын биләй. 1965 йылда Бадалов Урман техник академияһында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1971 йылдан алып Украинаның [[Харьков]]тағы Г. Высоцкий исемендәге урман хужалығы һәм агро урман мелиорация тикшеренеү институтының «урман культуралары, селекция һәм орлоҡ белеме» һөнәре буйынса өлкән ғилми хеҙмәткәре булып эшләй 1987 йылда Украина ауыл хужалығы академияһында (хәҙер Биоресурстарҙы һәм тәбиғәтте файҙаланыу милли университет) [[Киев]]та «Биологические основы культуры орехов рода Juglans L. в степной части Украины : отдаленная гибридизация, селекция, апомиксис»<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01008604045 Диссертация доктора биологических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191116080956/https://search.rsl.ru/ru/record/01008604045 |date=2019-11-16 }}</ref> темаһына «Урман культуралары, селекция, орлоҡсолоҡ һәм ҡалаларҙы йәшелләндереү» һөнәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1989 йылда өлкән (1989—1995), баш (1995—1999) һәм әйҙәүсе ғалим булып (1999—2002) Укрниилх селекция лабораторияһында эшләй. Бадалов Павел Петрович 2003 йылдан алып — [[Харьков]] милли техник ауыл хужалығы институтының урман комплексын йыһазандырыу кафедраһында доцент (2008), артабан профессор (2009) була. «Урман комплексы ҡорамалдары», «Инженер механикаһы», «Ағас эшкәртеү технологиялары» буйынса белгестәр әҙерләй, «Урмансылыҡ һәм тупраҡ ғилеме», «Агро урман мелиорацияһы», «Ағас ғилеме» һәм башҡа уҡыу дисциплиналары буйынса уҡыта . Украинаның Кировоград өлкәһе Весёлые Боковеньки ауылында 2013 йылдың 4 июлендә вафат булған һәм шунда ерләнгән. === Фәнни эшмәкәрлеге === Бадалов Павел Петрович төп фәнни тикшеренеү йүнәлеше — интродукция, селекция һәм ағас һәм ҡыуаҡ үҫемлектәрен төньяҡ дала шарттарында гибридлаштырыу. Тәүге тапҡыр ул донъяға сәтләүектең гомозиготлыформаһын апогамия ысулы менән сығарған. Уның етәкселегендә ҡышҡа сыҙамлы, уңышлы, юғары сортлы, сифатлы һәм емешенең аҡһым миҡдары юғары булған грек сәтләүеген селекция юлы менән сығара, Мәскәүҙә, Киевта һәм Харьковтағы күргәҙмәләрҙә ул сығарған сортҡа бер ниндәй сорт та етә алмай. Профессор П. П. Бадалов профессор п. п. фәнни мираҫ — 3 уйлап табыу, 66 фәнни һәм 55 фәнни-популяр мәҡәләләр, методик эштәр авторы.<ref name="openforest"/><ref>[https://patentdb.ru/author/1741898 Изобретатель БАДАЛОВ ПАВЕЛ ПЕТРОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191116080956/https://patentdb.ru/author/1741898 |date=2019-11-16 }}</ref> == Наградалары == Богдан Хмельницкий һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендарыы менән, шулай уҡ «Берлинды алған өсөн», «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн», «варшава ҡалаһын азат иткән Өсөн», «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңеү өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән. «Украинаның Атҡаҙанған урман белгесе». == Сығанаҡтар == * Лісівнича академія наук України: Довідник / За редакцією профессора Ю. М. Дебринюка. — Львів: Камула, 2010. — 340 сторінок. ISBN 978-966-433-049-4.{{ref-uk}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=38767 БАДА́ЛОВ Павло Петрович]{{ref-uk}} * [http://stepfilial.org.ua/badalov.html Ушел из жизни один из последних лесных ученых фронтовиков — Павел Петрович Бадалов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191116080955/http://stepfilial.org.ua/badalov.html |date=2019-11-16 }} [[Категория:Биология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Берлинды алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:2013 йылда вафат булғандар]] [[Категория:4 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:Тбилисиҙа тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1925 йылда тыуғандар]] [[Категория:10 декабрҙә тыуғандар]] gwbfft5tmgvkkfdqz19ag4tf23vk90b 0 156026 1303277 1227961 2026-08-27T05:06:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303277 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Вдовин Сергей Иванович''' ([[28 ғинуар]] [[1935 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы, [[Фән докторы|техник фәндәре докторы]] (1987), профессор (1989). 100-ҙән ашыу фәнни баҫма<ref>[https://elibrary.ru/author_items.asp?authorid=498048 ВДОВИН СЕРГЕЙ ИВАНОВИЧ]</ref>, шул иҫәптән монографиялар, космос ракетаһы етештереү технологиялары буйынса дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары (авторҙаш), шулай уҡ 20-гә яҡын уйлап табыу авторы<ref>[https://patentdb.ru/author/326908 Изобретатель Вдовин Сергей Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210111005659/https://patentdb.ru/author/326908 |date=2021-01-11 }}</ref><ref>[https://findpatent.ru/byauthors/326908/ Патенты автора Вдовин Сергей Иванович]</ref>. == Биографияһы == Сергей Иванович Вдовин 1935 йылдың 28 ғинуарында [[Алтай крайы]]ның Кытманово ауылында тыуған. 1958 йылда Мәскәү юғары техник училищеһын (МВТУ, хәҙер [[Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты]]) тамамлай. Йүнәлтмә буйынса 1958—1972 йылдарҙа «[[Южмаш]]» ([[Днепр (ҡала)|Днепропетровск]], [[Украина ССР-ы]]) производство берекмәһендә бүлектең баш технологы булып эшләй. Һуңынан ғилми-уҡытыу эшмәкәрлегенә ҡушыла. 1972—1994 йылдарҙа Днепропетровск дәүләт университетының (хәҙер Олесь Гончар исемендәге милли Днепр университеты) физика-техник факультетында етештереү технологияһы кафедраһында эшләй; 1995 йылдан — Орёл техник университеты профессоры<ref name="famous">[https://famous-scientists.ru/9433 Вдовин Сергей Иванович]</ref>. Хәҙерге ваҡытта «Машиналар һәм ҡорамалдарҙың технологик процестары»<ref>[http://oreluniver.ru/chair/miapp/staff Состав кафедры]</ref>, «Автопласт» секцияһы кафедраһы профессоры булып тора (2016 йылға тиклем үҙ аллы кафедра була)<ref>[http://oreluniver.ru/chair/aplast/staff Состав кафедры]</ref>, «табаҡлы штамповка технологиялары», «Һығылмалылыҡ теорияһы» һәм «Компьютер графикаһы» предметтарын уҡыта. С. И Вдовиндың фәнни эшмәкәрлеге металдарҙы баҫым менән эшкәртеү һәм технологик процестарҙы ЭВМ ҡулланып автоматлаштырыу менән бәйле. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн. В. И. Ленин тыуыуының 100 йыллығы айҡанлы» миҙалы һәм академик М. К. Янгель исемендәге<ref>[https://www.sites.google.com/site/kosmiceskienagrady/home/medali/medal-2 Медаль имени М. К. Янгеля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009012529/https://sites.google.com/site/kosmiceskienagrady/home/medali/medal-2 |date=2020-10-09 }}</ref> СССР космонавтика федерацияһы миҙалы менән бүләкләнгән.<ref name="famous"/> * Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2002, юғары профессиональ белем биреү уҡыу йорттары өсөн «Повышение качества инженерно-технического образования на основе преемственности и межвузовской интеграции научных школ технологов-машиностроителей» фәнни-ғәмәли эшләнмәһе өсөн). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=32591 Сергий Іванович ВДОВІН]{{ref-uk}} [[Категория:Дәреслектәр авторҙары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1935 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 ғинуарҙа тыуғандар]] osb8x1t9x3vgnd6yipogmxxq55rmry5 0 156387 1303274 1300307 2026-08-27T04:25:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303274 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ваньян Леонид Львович''' ([[9 март]] [[1932 йыл]] — [[31 октябрь]] [[2001 йыл]]) — [[СССР]] һәм Рәсәй ғалимы-геофизигы, техник фәндәр докторы (1964), профессор (1972), РАЕН мөхбир ағзаһы, Король астрономия йәмғиәтенең ассоциацияланған ағзаһы (1994)<ref name="researchgate"/>. 250 ғилми баҫма<ref>[https://istina.msu.ru/workers/837485/ Ваньян Л. Л.]</ref>, шул иҫәптән, 7 монография һәм 1 уйлап табыу авторы<ref>[https://patentdb.ru/author/689727 Изобретатель Ваньян Л. Л.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205170951/https://patentdb.ru/author/689727 |date=2019-12-05 }}</ref>. == Биографияһы == 1932 йылдың 9 мартында Мәскәүҙә тыуған.<ref name="researchgate"/> 1954 йылда Мәскәү нефть институтының геология разведкаһы факультетын тамамлай. 1958 йылда "Некоторые вопросы теории частотных электромагнитных зондирований горизонтальных напластований темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01005996223 Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата техн. наук]</ref> 1964 йылда «Электромагнитные зондирования по методу становления поля» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай<ref>Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора техн. наук</ref> СССР Геология министрлығының разведканың геофизика ысулдары Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институтында (ВНИИ Геофизика, хәҙер разведканың георазведка ысулдары Бөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү институты), СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Геология һәм геофизика институтында, СССР ФА Себер бүлеге Сахалин комплекслы ғилми-тикшеренеү институтында (хәҙер РФА ДВО Рәсәй Фәндәр академияһының диңгеҙ геологияһы һәм геофизика институты), СССР Фәндәр академияһының ер физикаһы институтында (хәҙер О. Ю. Шмидт Ер физикаһы интситуты), СССР ФА космос тикшеренеүҙәре институтында эшләй. Новосибирск дәүләт университеты, [[Мәскәү дәүләт университеты]] һәм Мәскәү геология разведкаһы институтында уҡыта.<ref name="researchgate">[https://www.researchgate.net/publication/270774167_Leonid_Lvovich_Vanyan_1932-2001 Leonid Lvovich Vanyan 1932—200]{{ref-en}}</ref> 1974 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем Л. Л. Ваньян СССР ФА Океанологияһы институтында электромагнит ҡырҙарының лаборатория мөдире (хәҙер П. П. Ширшов исемендәге РФА Океанология институты).<ref>[https://en.ocean.ru/index.php/scientific-directions/morskaya-geologiya-i-geokhimiya/item/83-laboratoriya-geofizicheskikh-polej Лаборатория электромагнитных полей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205170926/https://en.ocean.ru/index.php/scientific-directions/morskaya-geologiya-i-geokhimiya/item/83-laboratoriya-geofizicheskikh-polej |date=2019-12-05 }}</ref> Разведка геофизикаһы һәм планетар геоэлектрикаһы мәсьәләләрен хәл итеүгә ҡарата электромагнит тикшеренеүҙәр өлкәһендәге белгес. Һуңынан Израилгә китә.<ref>[http://iki.cosmos.ru/books/2010iki45.pdf О Поле… Поле… С. И. Климов]</ref> 2001 йылдың 31 октябрендә вафат була.<ref name="researchgate"/> Миҙалдар, шул иҫәптән СССР ВДНХ-ның алтын миҙалы менән бүләкләнгән<ref name="igm">[https://www.igm.nsc.ru/images/history/book/49_igig_total_687-696.pdf Лаборатория электромагнитных полей: люди и дела]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.mathnet.ru/rus/person131111 Профиль на Mathnet.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205180941/http://www.mathnet.ru/rus/person131111 |date=2019-12-05 }} * [http://geofdb.com/authors/view?id=1707 Журнал &#x22;Геофизика&#x22; — Автор Ваньян Л. Л.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.cosmic-rays.ru/articles/13/201505.pdf Предисловие к послесловию. Л. М. Зелёный] * [http://www.ifz.ru/fileadmin/user_upload/news/2011/berd_book_1.pdf Материалы Пятой всероссийской школы-семинара имени М. Н. Бердичевского и Л. Л. Ваньяна по электромагнитным зондированиям Земли — ЭМЗ-2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205140033/http://www.ifz.ru/fileadmin/user_upload/news/2011/berd_book_1.pdf |date=2019-12-05 }} * [http://articles.adsabs.harvard.edu//full/2002A%26G....43a..32./A000036.000.html Obituaries. Leonid Lvovich Vanyan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206062314/http://articles.adsabs.harvard.edu//full/2002A%26G....43a..32./A000036.000.html |date=2019-12-06 }}{{ref-en}} [[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:ВДНХ алтын миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:2001 йылда вафат булғандар]] [[Категория:31 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1932 йылда тыуғандар]] [[Категория:9 мартта тыуғандар]] jz9913pklnh451r6zi4lzk5r0n8jsuo 0 175856 1303258 1301651 2026-08-26T15:28:44Z Марьям Султанбаева 41189 1303258 wikitext text/x-wiki {{фш|Саҙретдинов}} {{Ук}} '''Саҙретдинов Әхмәткамал''' ({{lang-ru|Садретдинов Ахметкамал}}) [[1895 йыл]] — билдәһеҙ) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, гвардия рядовойы. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән (1944). == Биографияһы == Саҙретдинов Әхмәткамал 1895 йылда Башҡортостандың Дүртөйлө районы Миңеште ауылында тыуа. [[1942 йыл]]дың [[19 февраль|19 февралендә]] Дүртөйлө район хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына<ref>[https://1418museum.ru/heroes/29481998/ САДРЕТДИНОВ АМЕТ-КАМАЛ|АМЕТ-КАМОЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210608102546/https://1418museum.ru/heroes/29481998/ |date=2021-06-08 }}</ref>. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһында СССР Дәүләт банкының 1030-се ялан кассаһы һаҡсыһы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1664-sadretdinov-akhmatkamal-amet-kamol?Itemid=104 Шаймуратовцы. САДРЕТДИНОВ Ахматкамал (Амет-Камол)]</ref>. Саҙретдинов Әхмәткамал хәрәкәттәге армияла 1942 йылдың 12 июненән хеҙмәт итә, ике тапҡыр яралана, беренсе тапҡыр 1942 йылдың 16 июлендә Воронеж янында барған алыштарҙа һул ҡулы яралана, икенсе тапҡыр 132-се гвардия дивизияһы 712-се полкы составында Орел ҡалаһы янында алышта башына ярсыҡ менән яралана. 1944 йылда «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie36955853/ Память народа. Документы о награждении. Садретдинов Ахметкамал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726051920/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie36955853/ |date=2021-07-26 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://1418museum.ru/heroes/29481998/ САДРЕТДИНОВ АМЕТ-КАМАЛ|АМЕТ-КАМОЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210608102546/https://1418museum.ru/heroes/29481998/ |date=2021-06-08 }} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1664-sadretdinov-akhmatkamal-amet-kamol?Itemid=104 Шаймуратовцы. САДРЕТДИНОВ Ахматкамал (Амет-Камол)] * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie36955853/ Память народа. Документы о награждении. Садретдинов Ахметкамал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726051920/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie36955853/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie36955853/ ЦАМО Фонд ист. информации: 33 Опись ист. информации: 687572 Дело ист. информации: 902] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726051920/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie36955853/ |date=2021-07-26 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] gcvet9mox47db8qlbat01gu46qdzt9j 0 177148 1303254 1303096 2026-08-26T13:29:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303254 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Аҡаев Асҡар Аҡаевич''' ([[10 ноябрь]] [[1944 йыл]]) — [[Советтар Союзы]] һәм [[Ҡырғыҙстан]]дың дәүләт, сәйәси һәм фәнни эшмәкәре. 1990 йылдың 27 октябренән алып 1991 йылдың 31 авгусына тиклем — Ҡырғыҙ ССР-ыпрезиденты. 1991 йылдың 31 авгусынан 2005 йылдың 11 апреленә тиклем — Ҡырғыҙ Республикаһы президенты. Дүрт тапҡыр (1990, 1991, 1995 һәм 2000) президент һайлауҙарында еңә. Бынан тыш, 1995 һәм 2003 йылдарҙағы бөтә халыҡ референдумдары барышында үҙ вәкәләттәрен оҙайта алды. Уның президентлыҡ осоро, бер яҡтан, сағыштырмаса сәйәси тотороҡлолоҡ дәүере тип баһаланһа, икенсе яҡтан — киң йәйелгән ришүәтселек һәм эшһеҙлек менән билдәләнә һәм илдә Ләлә революцияһы (унан һуң [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйгә]] ҡасып килә) башланыуға алып килә. Ул ҡасып китеү менән, Республика Генпрокуратураһы Аҡаевҡа һәм уның ғаилә ағзаларына ҡарата енәйәт эше ҡуҙғата, Рәсәй Федерацияһына уны биреү тураһында тейешле запрос ебәрелә, әммә Рәсәй уны биреүҙән баш тарта. Ҡолатылғанынан бирле [[Мәскәү]]ҙа мәжбүри эмиграцияла, һөнәри нигеҙҙә фәнни эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. 2021 йылдың 2 авгусында, 16 йыл эсендә тәүге тапҡыр, Ҡырғыҙстанға ҡайта. Илгә килеп етеү менән ГКНБ-ға алып китәләр. Профессор, физика-математика фәндәре докторы. 1989—1990 йылдарҙа Ҡырғыҙ ССР-ы фәндәр академияһы президенты. 2006 йылдың майынан Рәсәй фәндәр академияһының сит ил ағзаһы. Халыҡ-ара инженер академияһының почётлы ағзаһы. == Биографияһы == Асҡар Аҡаевич Аҡаев 1944 йылдың 10 ноябрендә Ҡырғыҙ ССР-ы Фрунзе (Чүй) өлкәһе Кемин районы Воронцовка ауылында колхозсы Аҡай Тоҡоев ғаиләһендә тыуа. Сығышы менән — Сарыбағыш<ref>[http://www.stanradar.com/bio/full/15-akaev-askar-akaevich.html Досье :: Акаев Аскар Акаевич :: StanRadar — новости Центральной Азии]</ref>ҡәбиләһенән. 1961 йылда урта мәктәпте алтын миҙал менән тамамлай. 1968 йылда отличие менән тамамлай Ленинград теүәл механика һәм оптика институтын тамамлай һәм аспирантураға уҡырға инә. 1980 йылда [[«МИФИ» милли тикшеренеү ядро университеты|Мәскәү инженер-физик институтында]]<ref>[http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/1997/12#pict Каталог РНБ]</ref> докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1984 йылда Ҡырғыҙ СССР-ы фәндәр академияһы ағза-корреспонденты итеп һайлана, шул уҡ йылда Ҡырғыҙ ССР-ы Фәндәр академияһы академигы. Аскар Акаев — Рәсәй фәндәр академияһы профессоры, почётлы докторы һәм сит ил ағзаһы, 150-гә яҡын фәнни эше, 43 мәҡәләһе, 7 уйлап табыуы бар. Ул 20 кандидат һәм 3 фән докторы әҙерләне. Уның ете уҡыусыһы төрлө премиялап лауреаты булды. Голография өлкәһе белгесе академик Юрий Денисюкфекеренсә, Асҡар Аҡаев «ике ғилми өлкә — оптика һәм компьютер технологияларын сигендә шаҡ ҡатырғыс һөҙөмтәләргә ирешә алды»<ref>Президент Киргизской республики Аскар Акаев. — Формула власти</ref><ref>Аскар Акаев — Биография. — Аскар Акаев. Официальный сайт</ref><ref>Акаев Аскар Акаевич. — Время Востока</ref><ref>http://www.vb.kg/doc/226752_akaev_askar_akaevich.html.</ref>. 1989—1990 йылдарҙа — Ҡырғыҙ ССР-ы Фәндәр академияһы президенты. 1990 йылдың июлендә КПСС-тың XXVIII съезында КПСС Үҙәк Комитеты.ағзаһы итеп һайлана. 1990 йылдың 27 октябрендә республиканың Юғары Советы тарафынан ойошторолған Ҡырғыҙ ССР-ы президенты вазифаһына һайлана<ref>Закон Киргизской ССР от 24 октября 1990 г. № 222-XII «Об учреждении поста Президента Киргизской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Киргизской ССР»</ref>. 1991 йылдың авгусында ГКЧП барлыҡҡа килеүен һәм уның ҡан ҡойошҡа килтергән ғәмәлдәрен тәнҡитләй (Ҡырғыҙ Республикаһы территорияһында ГКЧП ғәмәлдәрен тыйыу буйынса бер нисә указ сығара). Ҡырғыҙ Республикаһы Юғары Советы менән бергә ҠР бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. 1991 йылдың 21 декабрендә Алма-Атала башҡа элекке союздаш республикаларҙың башҡа президенттары менән бергә БДБ булдырыуҙа ҡатнаша; бер нисә халыҡ-ара килешеүгә һәм көрсөктән сығыу клешеүҙәренә ҡул ҡуйҙы. 1992 йылдың 2 мартында [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] штаб-фатирында Ҡырғыҙстанды БМО берләшмәһе ағзаһы итеп ҡабул итеү буйынса тауыш биреүҙә ҡатнаша. БМО штаб-фатиры янында Ҡырғыҙстан флагы күтәрелеүен күҙәтте. <!-- В октябре 1991 года (на [[Президентские выборы в Киргизии (1991)|выборах]]) и январе 1994 года (на [[Президентский референдум в Киргизии (1994)|референдуме]]) — подтверждены президентские полномочия. 24 декабря 1995 года — [[Президентские выборы в Киргизии (1995)|переизбран]] президентом на второй срок. Его поддержали более 70 % голосовавших на выборах. 29 октября 2000 года — [[Президентские выборы в Киргизии (2000)|переизбран]] президентом на третий срок. Его поддержали более 70 % голосовавших на выборах. В феврале 2003 года (на [[Референдум в Киргизии (2003)|референдуме]]) — подтверждены президентские полномочия. 24 марта 2005 года в результате народного протеста, названного «[[Тюльпановая революция|тюльпановой революцией]]», сопровождавшейся столкновением с милицией, окружением президентской резиденции и её погромом Акаеву при помощи спецслужб удалось скрыться с территории республики. Народные массовые протесты были вызваны фальсификацией выборов, незаконным изменением Конституции Киргизской республики, изъятием демократических формулировок и переделкой статей Конституции в личных тоталитарных целях{{нет АИ|6|10|2020}}. Немаловажным фактором недовольства народных масс явилась семейно-клановая коррупция. В период президентства Акаева неоднократно назревала конфликтная ситуация и политический кризис. Генеральная прокуратура Киргизской Республики после бегства Акаева возбудила уголовные дела в отношении него и членов его семьи, отправив в Российскую Федерацию соответствующие запросы о выдаче. 11 апреля 2005 года — де-юре парламент республики (Жогорку Кенеш Киргизской Республики) принял отставку. По данным киргизского МИДа, работает профессором в МГУ<ref>[http://www.mignews.com/news/celebrities/world/031105_154721_46327.html Экс-президент Киргизии — преподаёт в МГУ]</ref>, занимая там должность главного научного сотрудника Института математических исследований сложных систем имени [[Пригожин, Илья Романович|И. Р. Пригожина]]<ref>{{cite web |url=http://www.24.kg/community/2007/02/16/43591.html |title=Экс-президент Кыргызстана Аскар Акаев точно рассчитал показатели экономики России в 2006 году |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070219123335/http://24.kg/community/2007/02/16/43591.html |archivedate=2007-02-19 }}</ref>. В мае 2006 года избран иностранным членом [[Российская академия наук|Российской академии наук]] за выдающиеся исследования в области оптической обработки информации. 2009 год — координатор подпрограммы «Комплексный системный анализ и моделирование мировой динамики» Президиума РАН<ref>[https://www.pravda.ru/science/eureka/hypotheses/19-01-2009/298753-cliodynamic-0/ Клиодинамика — Закономерности прошлого помогают выбрать будущее]</ref>. 2014 год — научный руководитель Научно-учебной лаборатории мониторинга рисков социально-политической дестабилизации Национального исследовательского университета «Высшая школа экономики» в Москве<ref>[https://www.hse.ru/org/persons/133062504 Сотрудники — Акаев Аскар Акаевич — Национальный исследовательский университет «Высшая школа экономики»<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. В июле 2021 года Акаева объявили в Киргизии в международный розыск по обвинению в причастности к коррупции на золоторудном месторождении [[Кумтор]]<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4890525 Экс-президентов Киргизии Акаева и Бакиева объявили в международный розыск]</ref>. 2 августа 2021 года [[Государственный комитет национальной безопасности Киргизской Республики|Государственный комитет национальной безопасности Киргизии]] объявил, что Акаев доставлен в Бишкек<ref>[https://www.interfax.ru/world/782059 Первый президент Киргизии Акаев доставлен в Бишкек]</ref>. Было заявлено, что Акаев сам вызвался приехать в Бишкек и согласился сотрудничать со следствием<ref>[https://www.interfax.ru/world/782074 Акаев добровольно приехал в Бишкек для дачи показаний]</ref>. --> <!-- == Ғаиләһе == * Жена — [[Акаева, Майрам Дуйшеновна|Майрам Дуйшеновна Акаева]] — в бытность Аскара Акаева президентом руководила благотворительным фондом «Мээрим» (возглавляла список Партии женщин Киргизии на выборах 2000 года<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/140755 Акаев помог жене и коммунистам] Коммерсант. 22 февраля 2000 года</ref>). * Старший сын [[Акаев, Айдар Аскарович|Айдар]] (1976—2020) был женат на младшей дочери президента Казахстана Нурсултана Назарбаева [[Назарбаева, Алия Нурсултановна|Алие]]. Брак был недолгим (с 1998 по 2001 годы). В 2005 году незадолго до «тюльпановой революции» избрался в парламент Киргизии — Жогорку Кенеш. После смены власти результаты выборов по его округу были аннулированы, сам Айдар Акаев объявлен в розыск по подозрению в экономических преступлениях. * Дочь [[Акаева, Бермет Аскаровна|Бермет]] замужем за казахстанским бизнесменом Адилем Тойгонбаевым (также объявлен властями Киргизии в розыск за экономические преступления). В 2005 году она, так же, как и её брат, баллотировалась в Жогорку Кенеш и выиграла выборы, но после революции результаты голосования были отменены. В 2007 году предприняла попытку избраться в парламент вторично — уже при новых властях. Но суд Кеминского района снял её кандидатуру. * Младшие дети — дочь Саадат и сын Илим в период его нахождения у власти тоже готовились к политической и общественной деятельности: они возглавляли общественный фонд «Библиотека первого президента». --> == Наградалары == [[Файл:Stamp_of_Kyrgyzstan_10years_2.jpg|мини|220x220пкс|Ҡырғыҙстан почта маркаһы, 2001]] * [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1981); * Пушкин миҙалы ([[1999 йыл|1999 йылдың 23 авгусы]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]) — ''Ҡырғыҙ Республикаһында рәсәй мәҙәни мираҫын һаҡлауға һәм таратыуға индергән ҙур өлөшө өсөн''<ref>[https://archive.is/20120909022525/www.pravoteka.ru/pst/1053/526144.html Указ Президента Российской Федерации от 23 августа 1999 года № 1106 «О награждении медалью Пушкина»]</ref>; * I дәрәжә Достык ордены (Дуҫлыҡ) ([[Ҡаҙағстан]], 21 йылдың 10 декабре)<ref>Указ Президента Республики Казахстан от 10 декабря 2001 года № 739 «О награждении орденом „Достык“ I степени Акаева А. А.»</ref>; * I дәрәжә Ике Тапҡыр Аҡ Тәре ордены ([[Словакия]], 2003 йылдың декабре); * Ҡырғыҙстан ЛКСМ премияһы лауреаты (1977) — ''ЭВМ йылытылған проблемаһы буйынса математик тикшеренеүҙәр''; * "йәмәғәт фәндәре үҫешенә ҙур өлөш индергән өсөн 2012 йылғы Н. Д. Кондратьев алтын миҙалы лауреаты<ref>{{Cite web|url=http://ikf2010.ru/comments.php?id=265_0_1_0_C|title=アーカイブされたコピー|accessdate=2013-10-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131012053418/http://ikf2010.ru/comments.php?id=265_0_1_0_C |date=2013-10-12 }}</ref>. == Фәнни эше == Рәсәй фәндәр академияһы сит ил ағзаһы, «МИР: Модернизация. Инновация. Развитие» журналының фәнни-редакция советы ағзаһы. Фәнни иҫәпләүҙәр теорияһы өлкәһендә, макроиҡтисад, клиодинамика һ. б. өлкәһендә ғилми хеҙмәттәре бар. == Библиографик материал == * Когерентные оптические вычислительные машины (в соавт., Ленинград, 1977); * Оптические методы обработки информации (в соавт., М., 1983); * Голографическая память (на англ. языке, в соавт.), США, 1997 (Holographic Memory. New York, NY: Allerton Press, 1997); * Избранные лекции по оптическим компьютерам (в соавт.), Бишкек, 1996; * Рельефография (в соавт.), Бишкек, 1996; * Переходная экономика глазами физика (математическая модель переходной экономики). Бишкек: Учкун, 2000; * Думая о будущем с оптимизмом: Размышления о внешней политике и мироустройстве. М.: Международные отношения, 2004; * Современный финансово-экономический кризис в свете теории инновационно-технологического развития экономики и управления инновационным процессом // [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=215&Itemid=1 Системный мониторинг. Глобальное и региональное развитие] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120154914/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=215&Itemid=1 |date=2012-11-20 }}. М.: УРСС, 2009. ISBN 978-5-397-00917-1. С. 141—162; * О новой методологии долгосрочного циклического прогнозирования динамики развития мировой системы и России // [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=228&Itemid=1 Прогноз и моделирование кризисов и мировой динамики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120154933/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=228&Itemid=1 |date=2012-11-20 }}. — М.: ЛИБРОКОМ, 2009. С. 5—69 (совместно с В. А. Садовничим); * [http://www.escholarship.org/uc/item/7qk9z9kz Log-Periodic Oscillation Analysis Forecasts the Burst of the «Gold Bubble» in April — June 2011 // Structure and Dynamics 4/3 (2010): 1-11] (совместно с А. А. Фоминым, С.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Цирелем и А.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Коротаевым). * Моделирование и прогнозирование мировой динамики. М.: ИСПИ РАН, 2012. ISBN 978-5-7556-0456-7; * [http://www.epjst-journal.org/index.php?option=com_article&access=standard&Itemid=129&url=/articles/epjst/abs/2012/05/epjst205020/epjst205020.html On the dynamics of the world demographic transition and financial-economic crises forecasts // The European Physical Journal 205, 355—373 (2012)]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (совместно с В.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Садовничим и А.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Коротаевым); * Акаев А. А.; Акаева Б. А. [http://www.socionauki.ru/journal/articles/132577/ Вызовы глобального демографического перехода и неотложность стратегических решений]. Век глобализации, № 1, 2011, с. 44—65; * [http://escholarship.org/uc/item/2rg7b2pm Global Inflation Dynamics: regularities & forecasts // Structure and Dynamics 5/3 (2012): 1-15] (with Andrey Korotayev and Alexey Fomin); * [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=329&Itemid=1 ''Динамика темпов глобальной инфляции: закономерности и прогнозы''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123183715/https://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=329&Itemid=1 |date=2022-01-23 }}. М.: УРСС, 2011; * [https://www.academia.edu/31700660/Technological_development_and_protest_waves_Arab_spring_as_a_trigger_of_the_global_phase_transition_Technological_Forecasting_and_Social_Change_116_2017_316_321 Technological development and protest waves: Arab spring as a trigger of the global phase transition // Technological Forecasting & Social Change 116 (2017): 316—321]. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Ләлә революцияһы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Из КНЭ|1|135|Акаев, Аскар}} * ''Койшиев Т., Плоских В.'', А. Акаев: Учёный, политик. Штрихи к политическому портрету, Бишкек, 1990; * Кто есть кто в кыргызской науке, Бишкек, 1997. * {{Китап|автор=|издательство=МИА|тираж=|isbn=|серия=|страниц=224|страницы=|том=|год=2002|место=М.|часть=|издание=|ответственный=под. ред. В. К. Хомерики|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Международная инженерная академия : Справочник (1992—2002) = International Academy of Engineering : Handbook (1992—2002)|ссылка часть=|ref=МИА2002}} * Храмов, Ю. А. Акаев Аскар Акаевич // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — 400 с. — 200 000 экз. == Һылтанмалар == * Дамье В. В. [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/AKAEV_ASKAR_AKAEVICH.html Акаев, Аскар Акаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170830003424/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/AKAEV_ASKAR_AKAEVICH.html |date=2017-08-30 }} // Кругосвет * [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=329&Itemid=1 Аскар Акаев прогнозирует крах доллара уже в конце 2012 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123183715/https://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=329&Itemid=1 |date=2022-01-23 }} * {{Cite web|url=http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=167&Itemid=1|title=АСКАР АКАЕВ: Современный финансово-экономический кризис в свете теории инновационно-технологического развития|accessdate=9 марта 2009|lang=ru}} * {{Cite web|url=http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_frontpage&Itemid=1|title=АСКАР АКАЕВ: ФУНДАМЕНТАЛЬНЫЕ ПРЕДЕЛЫ ЭКОНОМИЧЕСКОГО РОСТА И ПОТРЕБЛЕНИЯ|accessdate=17 сентября 2009|lang=ru}} * {{Сотрудник РАН|58737|}} * {{Cite web|url=http://ibk.ru/52624.html|title=Шестая эпоха. Интервью с Аскаром Акаевым|accessdate=4 июня 2009|lang=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100414003511/http://ibk.ru/52624.html |date=2010-04-14 }} * [http://museum.ifmo.ru/?out=person&per_id=201&letter=192 Персональная страница А. А. Акаева на сайте Виртуального музея СПбГУ ИТМО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180622043908/http://museum.ifmo.ru/?out=person&per_id=201&letter=192 |date=2018-06-22 }} * [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=288&Itemid=1 Акаев — ВТОРАЯ ВОЛНА КРИЗИСА НАСТУПИТ В ИЮЛЕ-АВГУСТЕ 2011 г.?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210928140544/https://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=288&Itemid=1 |date=2021-09-28 }} * [https://web.archive.org/web/20160306095536/http://socmodel.com/avtory/akaevaa Научные публикации А. А. Акаева] [[Категория:КПСС-тың XXVIII съезы делегаттары]] [[Категория:МГИМО-ның почетлы докторҙары]] [[Категория:XXI быуат хакимдары]] [[Категория:XXI быуат сәйәсмәндәре]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1944 йылда тыуғандар]] [[Категория:10 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:1 класлы Икеле аҡ тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Ҡырғыҙстан президенттары]] fn7g0hhi0791jsxqo3y1b105zxpo8tl 0 177278 1303285 1102350 2026-08-27T10:12:52Z Айсар 10823 аныҡлаштырыу 1303285 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тәлғәт Тажетдин''' ({{Lang-tt|Тәлгать Таҗетдин}}, '''[[Тажетдинов Тәлғәт Сафа улы]]''', {{Lang-tt|Тәлгать Сафа улы Таҗетдинев}}; [[12 октябрь]] [[1948 йыл]], [[Ҡазан|Ҡаҙан]]) — Рәсәй һәм совет дин һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты]] рәйесе, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] Юғары [[Мөфтөй|мөфтөйө]]. == Биографияһы == Тәлғәт Сафа улы Тажетдинов 1948 йылдың 12 октябрендә [[Ҡазан]]да тыуған.<ref>[http://www.islamtat.ru/news/2007-08-30-370 ТАЛГАТ ТАДЖУТДИН ]</ref> Атаһы — йөк машинаһы йөрөтөүсе, әсәһе заводта эшләгән. 1966 йылда [[Бохара]] ҡалаһындағы «Ғәрәп Донъяһы» [[Мәҙрәсә|мәҙрәсәһенә]] уҡырға инә. Бында юғары дини белем ала, 1973 йылда бишлегә тамамлай. 1978 йылда [[Ҡаһирә]]лә [[Әл-Әзһәр университеты|әл-Азхар ислам университетында]] белем ала. Ҡазандың "[[Әл-Мәржәни мәсете]]"ндә 1973 йылда — икенсе, 1978 йылда беренсе имам-хатиб итеп һайлана. 1980 йылдың 19 июнендә [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандары Диниә назаратының рәйесе һәм мөфтөйө итеп һайлана. 1990 йылдың майында СССР мосолмандары дини идаралыҡтары башлыҡтары (1991 йылға тиклем улар 4) кәңәшмәһендә СССР-ҙың мосолман ойошмаларының Халыҡ-ара бәйләнештәр идаралығы (1991 йылдан Мосолман ойошмаларының тышҡы бәйләнештәре ассоциацияһы) рәйесе итеп һайлана, әлеге көнгә тиклем уның рәйесе була. 1990 йылдың 6-8 июнендә [[Өфө]] ҡалаһында үткән СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандарының V съезында яңынан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандары Диниә назаратының рәйесе һәм мөфтөйө итеп һайлана. [[Файл:Vladimir_Putin_21_February_2001-2.jpg|слева|мини|254x254пкс|<small>Был фотоһүрәттә (һулдан уңға): Пандито Хамбо лама Дамба Аюшеев, Юғары мөфтөй Тәлғәт Тажетдин, Мәскәү һәм бөтә Русь патриархы Алексий II һәм президент [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]], 2001 йыл</small>]] 1992 йылда Рәсәй мосолмандарының VI ғәҙәттән тыш съезында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандары Диниә назараты структураһын [[Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты|Рәсәй]] һәм БДБ-ның Европа илдәре [[Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты|мосолмандары Үҙәк Диниә назараты]] тип үҙгәртеп ҡороу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Эре төбәктәрҙең дин үҙәктәре (мухтасибаттар) мосолмандарҙың диниә назараты тип үҙгәртелә (әлеге ваҡытта илленән ашыу мөфтиәт) һәм Юғары мөфтөй дәрәжәһе индерелә, ул Тәлғәт Тажетдинға бирелә. [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] ҡарамағындағы дини берләшмәләр менән үҙ-ара бәйләнеш буйынса Совет ағзаһы, Рәсәй дин-ара совет Президиумы ағзаһы, БДБ дин-ара советы Президиумы ағзаһы, БДБ илдәре мосолмандарының Консультатив советы ағзаһы, Рәсәй Федерацияһы Милли хәрби фондының попечителлек советы ағзаһы. [[2003 йыл]]дың март айында диниә назаратының [[Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты]]н Изге Рәсәй ислам Үҙәк Диниә назараты тип үҙгәртергә тәҡдим итә, шулай уҡ [[Рәсәй Федерацияһы]] биләмәһендә католик епархиялар ойоштороуға ҡаршы сығыш яһай, «…Рәсәйҙә күп быуаттар инде традицион конфессияларҙың берҙәм дини арауығы бар: православие, ислам, иудаизм һәм буддизм, шуға күрә, башҡа дини лидерҙарҙы (уларға папа ла инә) саҡырғанда, беҙ мотлаҡ конфессиялар араһындағы мөнәсәбәттәрҙә бәхәсле мәлдәрҙе иҫәпкә алырға һәм беҙҙең илдең православие динендәге һәм мосолмандары араһындағы йылы мөнәсәбәттәр тураһында иҫтә тотрға тейешбеҙ» тип белдерә. [[Файл:Putin_and_Talgat_Tadzhuddin_in_2003.jpg|мини|249x249пкс|В. В. Путин һәм Тәлғәт Тажетдин 2003 йылда]] [[2013 йыл]]дың октябрендә Өфө ҡалаһында Юғары мөфтөй Тәлғәт Тажетдинға 65 йәш һәм император Екатерина II Указы менән 1788 йылда нигеҙ һалынған һәм Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назараты вариҫы булып торған "Ырымбур мосолман дини йыйылышы"ның 225 йыллығына арналған тантана үтә. Унда донъяның 33 иленән 500-ҙән ашыу ҡунаҡ һәм Рәсәй Федерацияһының 40-тан ашыу субъектынан делегаттар ҡатнаша. Байрам тантанаһында [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] Владимир Путиндың ҡатнашыуы үҙәк ваҡиға булып тора. Тантаналы сара сиктәрендә Дәүләт башлығының Тәлғәт Тажетдин менән осрашыуы үтә. 1989 йылдан башлап Юғары мөфтөй Тәлғәт Тажетдин йыл һайын Болғар ҡалаһына (Татарстан Республикаһының Спас районы) — "Изге Болғар Шокер Джиена (Болғарҙағы Изге рәхмәт соборы"на) хаж ҡылыу сәфәрен ойоштороусы. Сара хәҙерге заман татарҙарының ата-бабалары, Волга буйы болғарҙары һәм 922 йылда Болғар ҡалаһында Алмуш хан тарафынан ислам динен ҡабул итеү йыллығына арнала. Собор ваҡыт үтеү менән Рәсәй сиктәренән сыға һәм халыҡ-ара масштаб ала. Мәҫәлән, Булғар Соборы-2015-тә 20-нән ашыу илдән 50 мең самаһы мосолман була. Тәлғәт Тажетдин хәҙерге ваҡытта [[ЮНЕСКО]]-ла, [[Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы|Ислам конференцияһы ойошмаһында]], Мосолмандарҙың Европа лигаһында һәм башҡа эре халыҡ-ара ойошмаларҙа Рәсәй Федерацияһы мосолмандарының рәсми вәкиле булып тора. Юғары Мөфтөй Тәлғәт Тажетдин татар халҡының болғарҙарҙан килеп сығышы тураһында фекерҙе яҡлай, һәм татарҙарға үҙҙәренең тарихи үҙаңын — болғарҙар (иҙел болғарҙары) ҡайтарыу кәрәклеге хаҡында күп тапҡыр белдерә. Ул бындай белдереү менән киң мәғлүмәт сараларында, телевидениела, интернетта һәм шәхси сығыш яһай. Мәҫәлән, 2001 йылда [[София]]ла (Болгария Республикаһы) халыҡ-ара конференцияла былай тип белдерә: «Беҙҙе былай ҙа татарҙар тип үсекләйҙәр, ысынында беҙ болгарҙар… Ә болғарҙар — булғарҙарҙың яҡын туғандары. Тик берәүҙәре Волгала ҡалған, ә башҡалары артабан, Дунайға киткән һәм славяндар менән аралашҡан». Был белдереү үҙәк болғар республика телевидениеһы аша күрһәтелә һәм урындағы гәзиттәрҙә баҫылып сыға. Мәғлүмәт Рәсәй киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртыла, мәҫәлән. «Российская газета», 03.10.2001 2015 йылдың 24 декабрендә Тәлғәт Тажетдин үҙенең урынына Татарстан мөфтөйө Сәмиғуллин Камилды тәғәйенләп, үҙ посынан китергә ниәтләүен белдерә. Был хаҡта ул Болгарҙа, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең (Мәүлит ән-Нәби) тыуған көнөнә арналған тантаналы саралар ваҡытында журналистарға һөйләй<ref>{{Cite web|accessdate=2015-12-29|title=Верховный муфтий России Талгат Таджуддин заявил о намерении покинуть свой пост // ВЛАСТЬ {{!}} новости башинформ.рф|url=http://www.bashinform.ru/news/800123-verkhovnyy-muftiy-rossii-talgat-tadzhuddin-zayavil-o-namerenii-pokinut-svoy-post/|publisher=www.bashinform.ru}}</ref>. Әммә 2016 йылдың 20 февралендә Өфөлә мосолмандарҙың Үҙәк диниә назараты президиумының киңәйтелгән ултырышында, К. Сәмиғуллиндың баш тартыуы менән бәйле, уны Рәсәйҙең Юғары мөфтөйө вазифаһына тәғәйенләү тураһында фарман-ҡарар юҡҡа сығарыла. Шулай итеп, Т. Тажетдин үҙенең вазифаһында ҡала<ref>[http://tass.ru/obschestvo/2685001 Талгат Таджуддин остается на посту верховного муфтия России по решению президиума ЦДУМ] // [[ТАСС]], 20.02.2016</ref>. == Ғаиләһе == Өйләнгән, ике ул һәм өс ҡыҙы бар: * Ҡатыны Сания Әбдерәүеф ҡыҙы (Сания Абдрауфовна), уның менән 50 йылдай йәшәй. Ул шулай уҡ Ҡаҙанда тыуып үҫкән, уның атаһы Ҡаҙанда [[Әзим мәсете|Әзим мәсетенең]] имам-хатибы булып хеҙмәт иткән. * Иң өлкән ҡыҙҙары Нәилә ([[1969 йыл]]да тыуған) ире һәм биш балаһы менән Өфөлә йәшәй. * Ҡыҙы Зөлфиә ([[1970 йыл]]да тыуған), шулай уҡ ғаиләһе менән Өфөлә йәшәй, ире менән өс бала үҫтерәләр. Кейәүҙәре Наил банк системаһында эшләй. * Улы Зөфәр ([[1972 йыл]]да тыуған) урта мәктәптән һуң Өфө мәҙрәсәһен тамамлай, Төркиәлә уҡый. Мосолмандарҙың Үҙәк Диниә назараты типографияһы директоры булып эшләй. * Улы Мөхәммәт ([[1976 йыл]]да тыуған) урта мәктәпте тамамлағандан һуң Кувейтта уҡый. Рәсәй мосолмандары үҙәк диниә назараты хакимиәте етәксеһе, Башҡортостан Республикаһы мосолмандарының республика диниә назараты башлығы, ғәрәп телен белә. * Улы Ғүмәр ([[1979 йыл]]да тыуған) урта мәктәпте тамамлағандан һуң Төркиәлә уҡый. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == === Дәүләт наградалары === * III дәрәжә «Ватан алдында хеҙмәттәре өсөн» ордены ([[29 апрель]] [[2019 йыл]]) — ''рухи мәҙәниәт үҫешенә, йәмғиәттә милләт-ара һәм конфессия-ара тыныслыҡ һәм татыулыҡты нығытыуға индергән ҙур өлөшө өсөн'' * IV дәрәжә «Ватан алдында хеҙмәттәре өсөн» ордены ([[19 октябрь]] [[2013 йыл]]) — ''өлгәшкән хеҙмәт уңыштары, әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге һәм күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн'' * [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почет ордены]] ([[12 октябрь]] [[2008 йыл]]) — ''халыҡтар араһында дуҫлыҡты нығытыуға һәм рухи мәҙәниәт үҫешенә индергән хеҙмәттәре өсөн''<ref>[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=48230 Указ Президента Российской Федерации от 12 октября 2008 года № 1456 «О награждении орденом Почёта Таджуддинова Т. С.»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref> * [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ Ордены]] ([[21 сентябрь]] [[1998 йыл]]) — ''халыҡтар араһындағы дуҫлыҡты һәм хеҙмәттәшлекте нығытыуға ҙур өлөш индергәне өсөн''<ref>[https://archive.is/20120907013556/www.pravoteka.ru/pst/1051/525429.html Указ Президента Российской Федерации от 21 сентября 1998 года № 1122 «О награждении орденом Дружбы Таджуддинова Т. С.»]</ref>. === Рәсәй Федерацияһы субъекттары наградалары === * [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] (2020 йыл, Башҡортостан)<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1463801-glava-tsdum-rossii-talgat-tadzhuddin-otmechaet-svoe-40-letie-na-postu-verkhovnogo-muftiya/ Глава ЦДУМ России Талгат Таджуддин отмечает свое 40-летие на посту Верховного муфтия. ИА «Башинформ», 2020, 19 июня]{{V|19|06|2020}}</ref> * «Марий Эл алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы (2019 йыл, Марий Эл Республикаһы) * Татарстан Республикаһының «Дуҫлык» ордены (2018 йыл, Татарстан Республикаһы) * [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн»]] ордены (2018 йыл, Башҡортостан Республикаһы) * I дәрәжә «Намыҫ һәм Дан» отличие билдәһе (2017 йыл, Астрахан өлкәһе) * «Астрахан өлкәһе алдындағы хеҙмәттәре өсөн» миҙал ордены (2016 йыл, Астрахан өлкәһе) * Киров өлкәһе Хөкүмәтенең Почет грамотаһы (2013 йыл, Киров өлкәһе) * «Силәбе өлкәһе алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» отличие билдәһе (2010 йыл, Силәбе өлкәһе) * [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] ([[2008 йыл]], Башҡортостан)<ref>[http://www.rg.ru/2008/10/14/reg-bashkortostan/religiya.html Верное дело. Правительство республики пообещало поддержку духовным лидерам традиционных конфессий]</ref>. * Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (1998 йыл, Башҡортостан) === Конфессиональ бүләктәре === * I дәрәжә Намыҫ һәм Дан ордены (2018 йылда, Рус православие сиркәүе) * «Әл-'Иззат» ордены «Әбүбәкер радыяЛЛаһу' анһу» дәрәжәһе (23 октябрь 2018, [[Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты|Диниә назараты]])<ref>[http://www.cdum.ru/about/nagrady/nagragdennie/6280/ Орден «Аль-’Иззат» («Слава, честь и достоинство») ЦДУМ России]</ref> * II дәрәжә Намыҫ һәм Дан ордены (РПЦ, [[13 октябрь]] [[2013 йыл]]) — дин-ара ''тыныслыҡ һәм татыулыҡты нығытыу буйынса эштәргә иғтибары өсөн''<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/3335771.html Предстоятель Русской Церкви возглавил церемонию открытия XVII Всемирного русского народного собора]</ref>. Урыҫ православие сиркәүе * II дәрәжә [[:ru:Орден святого благоверного князя Даниила Московского|Орден святого благоверного князя Даниила Московского]] ([[Рус православие сиркәүе|РПЦ]], [[2008 йыл]]) — ''конфессия-ара тыныслыҡ һәм татыулыҡты нығытҡаны өсөн''<ref>[http://www.sedmitza.ru/news/476298.html Глава Центрального духовного управления мусульман России Талгат церковным орденом св. князя Даниила Московского, II степени]</ref>. === Башҡа наградалары === * «Рәсәй енәйәт-башҡарма системаһына 140 йыл» юбилей миҙалы (2019 йыл, Рәсәй УФСИН) * «Башҡортостан Республикаһы төҙөлөүенең 100 йыллығы» юбилей миҙалы (2019 йыл, Башкоростан Республикаһы) * «Законлылыҡты нығытыуға индергән айырым өлөшө өсөн» Почет билдәһе (Дәүләт Йыйылышы-Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы, 2018 йыл) * I дәрәжә «Хеҙмәт батырлығы» Почет билдәһе, Геройҙарҙың, Дәүләт наградалары һәм «Рәсәй хеҙмәт батырлығы» Дәүләт премияһы лауреаттарының Бөтә Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы (2017 йыл) * Хабаровск крайының Почетлы билдәһе (2016 йыл) * Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһының Почет грамотаһы (2014 йыл) * «Иман һәм Тоғролоҡ» ордены, Андрей Первозванный Халыҡ-ара премияһы лауреаты (Андрей Первозванный Фонды, [[13 декабрь]] [[2013 йыл]]) — ''Рәсәйҙәге дин-ара татыулыҡты нығытыуға йүнәлтелгән күп йыллыҡ хеҙмәте өсөн.'' * «Бөтә халыҡ батырлығы юбилейы. 1613—2013» Император миҙалы (2013 йыл) * «Эске эштәр министрлығына ярҙамы өсөн» түш билдәһе. Рәсәй эске эштәр Министры Рәшит Нургалеев бойороғо менән (2010 йыл) * «Тыныслыҡ һәм хәйриә эшмәкәрлеге өсөн» алтын миҙалы. Рәсәй Федерацияһы Президенты бойороғо менән (2007 йыл). * «Рәсәйҙе үҙебеҙҙең эшебеҙ менән ҙурлайбыҙ» Минин һәм Пожарский ордены (2004 йыл) * «Енәйәт-башҡарыу системаһын нығытҡан өсөн» көмөш миҙалы Рәсәй юстиция министры бойороғо (2002 йыл) * Урыҫ биография институты тарафынан дин-ара бәйләнештәрҙе нығытҡаны һәм тыныслыҡ '''урынлаштырыу''' эшмәкәрлеге өсөн «Дин» (2001 йыл) номинацияһында «Йыл кешеһе-2001» булараҡ номинацияланған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|75937}}{{V|19|12|2021}} * [http://www.religio.ru/dosje/18/29.html Таджуддин Талгат.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531113038/http://www.religio.ru/dosje/18/29.html |date=2019-05-31 }} Сайт «Мир религий» * {{Youtube|YXRfKkEetSc|Выступление Т. Таджуддина на 4-м Всемирном курултае башкир}} [[Категория:Әл-Әзһәр университетын тамамлаусылар]] [[Категория:РПЦ «Дан һәм Намыҫ» орденының кавалерҙары]] [[Категория:Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан) кавалерҙары]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡазанда тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1948 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 октябрҙә тыуғандар]] 5twcpyvh5t1al8azkn4zxlfsb43nidb 0 182342 1303270 1116762 2026-08-26T21:20:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303270 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Белогорск''' — [[Рәсәй]]ҙең [[Амур өлкәһе]]ндәге ҡала, [[Белогорск районы]]ның административ үҙәге. 2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 66 183 кеше йәшәй. == Һылтанмалар == * [http://www.belogorck.ru/ Сайт администрации]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Амур өлкәһе ҡалалары]] fc4f5hg4wzggrc9jyntkeiozu3uy12p 0 183506 1303269 1284989 2026-08-26T21:19:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303269 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Беликов Владимир Георгиевич | Оригинал имени = | Изображение = | Ширина = 220 px | Описание изображения = | Дата рождения = 29.08.1925 | Место рождения = село [Степное, Ставропольский округ, [[СССР]] | Дата смерти = 03.09.2012 | Место смерти = Пятигорск, [[Рәсәй]] | Гражданство = {{USSR}} {{RUS}} | Научная сфера = фармацевтика | Место работы = | Учёная степень = Фармацевтика фәндәре докторы | Учёное звание = | Альма-матер = Пятигорский фармацевтический институт | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Трудового Красного Знамени}}{{!!}} {{Орден Отечественной войны 2 степени}}{{!!}} {{Орден Знак Почёта}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.}} {{!!}} {{Медаль За оборону Кавказа}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Заслуженный деятель науки РСФСР}}{{!!}} {{Отличник здравоохранения (СССР)}} {{!}}} }} '''Беликов Владимир Георгиевич''' ([[29 август]] [[1925 йыл]] — [[3 сентябрь]] [[2012 йыл]]) — ғалим-фармацевт. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Фармацевтика фәндәре докторы (1970), профессор (1972). 450-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 4 монография, «Фармацевтик химия» дәреслеге һәм «Синтетик һәм тәбиғи дарыуҙар» белешмәһе авторы. Уның 15 уйлап табыу таныҡлығы һәм патенты бар<ref>[https://patentdb.ru/author/1172865 Изобретатель БЕЛИКОВ ВЛАДИМИР ГЕОРГИЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220502062029/https://patentdb.ru/author/1172865 |date=2022-05-02 }}</ref>. == Биографияһы == Владимир Георгиевич Беликов 1925 йылдың 29 авгусында Ставрополь округының (хәҙерге [[Ставрополь крайы]]ның) Степное ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, 1943 йылда [[Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша<ref>[https://1418museum.ru/heroes/11576279/ БЕЛИКОВ ВЛАДИМИР ГЕОРГИЕВИЧ]{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Хәрби-диңгеҙ флотында хеҙмәт итә һәм Төньяҡ Кавказдағы алыштарҙа ҡатнаша. Һуғыштан һуң хәрби хеҙмәтен дауам итә. [[1950 йыл]]да демобилизацияланғас, Пятигорск фармацевтика институтына (ПФИ, хәҙер Пятигорск медицина-фармацевтика институты, 2012 йылдан Волгоград дәүләт медицина университеты филиалы) уҡырға инә. 1954 йылда уҡыуҙағы яҡшы уңыштары өсөн И. В. Сталин исемендәге [[Стипендия|стипендияға]] лайыҡ була. [[1955 йыл]]да юғары уҡыу йортон тамамлап, фармацевтика химияһы кафедраһының аспирантураһына уҡырға инә. Аспирантурала уҡыуы менән бер рәттән туған институтында лаборант һәм төрлө кафедраларҙа өлкән лаборант булып эшләй<ref name="pmedpharm.ru">[https://www.pmedpharm.ru/content/documents/fafc4d93f8d07b8d8ebc2c7547ef5b6b.pdf ВСЕРОССИЙСКАЯ НАУЧНО-ПРАКТИЧЕСКАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ «Беликовские чтения»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501172930/https://www.pmedpharm.ru/content/documents/fafc4d93f8d07b8d8ebc2c7547ef5b6b.pdf |date=2022-05-01 }}</ref>. 1960 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, ПФИ-ның фармацевтика химияһы кафедраһында ассистент һәм доцент була. 1961 йылда уны институттың уҡыу-уҡытыу һәм фәнни эш буйынса проректоры вазифаһына тәғәйенләйҙәр, ә 1964 йылда Пятигорск фармацевтика институтын етәкләй, шул вазифала 31 йыл эшләй. 1970 йылда «Айырым фармацевтик препараттарҙың дифференциаль фотометрияһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр» темаһына «фармацевтика фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01007271494 Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора фармацевтических наук]</ref>. Ә уның етәкселегендә 4 докторлыҡ һәм 59 кандидатлыҡ диссертациялары яҡлана, шул иҫәптән сит илдәрҙән — [[Вьетнам]], [[Эфиопия]], [[Йемен]] һәм [[Перу]]нан аспиранттар. 1972 йылдан Пятигорск фармацевтика институтының фармацевтика химияһы кафедраһы профессоры була<ref name="ruspanteon.ru2">[http://ruspanteon.ru/belikov-vladimir-nikolaevich/ Беликов Владимир Георгиевич]</ref>. 2012 йылдың 3 сентябрендә [[Пятигорск]]иҙа вафат була, ҡаланың Краснослобод зыяратында ерләнгән.<ref name="ruspanteon.ru">[http://ruspanteon.ru/belikov-vladimir-nikolaevich/ Беликов Владимир Георгиевич]</ref> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары, шулай уҡ бик күп миҙалдар, шул иҫәптән [[«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы|«Кавказды обороналаған өсөн»]] миҙалдары менән бүләкләнгән. Шулай уҡ «Ватан һаулыҡ һаҡлау алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» һәм «Ставрополь крайы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән<ref name="pravda-kmv.ru">[https://pravda-kmv.ru/chelovek-uchenyj-pedagog/ Человек, ученый, педагог…]</ref>. * РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (11 сентябрь 1985 йыл), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (1999). * «Кавказ өсөн алышта ҡатнашыусы» һәм «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» маҡтаулы билдәләре, «СМС-ҡа нигеҙ һалыныуға 200 йыл» һәм «Пятигорск алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» юбилей миҙалдары менән бүләкләнә<ref name="pravda-kmv.ru"></ref> == Сығанаҡтар == * Б. В. Боровский, М. В. Ларский, О. О. Фролов. К 90-летию со дня рождения В. ПРОФЕССОРГ. БЕЛИКОВ.<ref>[https://www.pharmpharm.ru/jour/article/download/163/278 Фармация и фармакология. № 5 (12), 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721124255/http://www.pharmpharm.ru/jour/article/download/163/278 |date=2018-07-21 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://www.pmedpharm.ru/news/2019-08-20-3.html 95 лет со дня рождения профессора Беликова В. Г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220509031320/https://www.pmedpharm.ru/news/2019-08-20-3.html |date=2022-05-09 }} * [https://pyatigorsk.bezformata.com/listnews/dnya-rozhdeniya-professora-belikova/86788941/ 95 лет со дня рождения профессора Беликова В. Г.] * [https://pravda-kmv.ru/v-pamyat-o-velikom-uchitele/ В память о великом учителе] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Һаулыҡ һаҡлау отличниктары (СССР)]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2012 йылда вафат булғандар]] [[Категория:3 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1925 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 августа тыуғандар]] [[Категория:Волгоград медицина университетын тамамлаусылар]] bsb7xai8lrq1pj0cbk9zfsqvbcsm84j 0 188501 1303266 1215981 2026-08-26T20:20:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303266 wikitext text/x-wiki '''Башҡорттарҙа тау культы''' == Ислам ҡабул ителгәнгә тиклем һәм һуңынан == [[Ислам]] башҡорттарға X—XI быуаттарҙа, ғәрәп сауҙагәрҙәре һәм миссионерҙары, Бөйөк Болғария дәүләтенә килеп, башҡорттар иленә килгәс, үтеп инә башлай. XIII—XIV быуаттарҙа улар араһында ислам дине һиҙелерлек тарала. [[Руденко Сергей Иванович|С. И. Руденко]] яҙыуынса, ислам башҡорттарҙың элекке инаныуҙарын үҙгәртә, әммә, шуға ҡарамаҫтан, Башҡортостан территорияһында ул йыйған материалдар XX быуат башында [[башҡорттар]] араһында боронғо инаныуҙары һәм донъяға ҡараш ҡалдыҡтары булыуы тураһында һөйләй. Башҡорттарҙа тәбиғәт объекттарын һәм күренештәрен боронғоса рухилаштырыу, инаныу элементтары һаҡлана, уларға тылсымлы көс, шулай уҡ кешегә хас үҙенсәлектәр бирә. [[Йылға]]лар, [[күл]]дәр, [[тау]]ҙар һәм ҡаялар, [[хайуандар]] һәм [[ҡоштар]]ға табыныу дауам иткән. Улар Ергә, Һыуға, Күккә табынғандар. Боронғо башҡорттар фекеренсә, йылғалар һәм күлдәр, урмандар һәм тауҙар, янғын, ел-ямғырҙың «эйәләре» бар, улар араһында йорт эйәһе һәм һыу эйәһе айырым урын биләй. [[Мәжүсилек]] культы башҡорттар араһында [[Мосолмандар|мосолман]] культтары менән бәйләнгән, был бигерәк тә демонологияла һиҙелә. Урман рухына, өй эйәһенә [[Ҡөрьән]]дәге [[шайтан]]дарҙың, ендәрҙең һыҙаттары һәм ғәҙәттәре хас. Рухтарҙы хөрмәт итеү, уларға ҡорбан килтереү мотлаҡ тип һаналған, сөнки ихтирам итмәү уларҙың асыуын килтереүе ихтимал. == Беҙҙең көндәрҙә == Исламға тиклемге инаныу элементтары тау башҡорттарының тормошонда һәм иҡтисадында беҙҙең көндәргә тиклем һаҡлана. Тауҙар культы башҡорттарҙың исламға тиклемге инаныу системаһында айырым урын биләгән. Был культ элек башҡорттарҙа ғына түгел, [[Урта Азия]]<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/kult-gor-u-narodov-kavkaza Культ гор у народов Кавказа]</ref>, төрки халыҡтарҙа<ref>[https://pandia.ru/text/78/024/4388.php Культ гор в религиозной традиции бурят]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> һәм Көньяҡ Уралдың күп халыҡтарында ла киң таралған булған. Был фараз файҙаһына боронғо яҙма сығанаҡтарҙа мәйеттәрҙе тауҙарҙа ҡуйыу тураһында телгә алыныуы, шулай уҡ [[Көньяҡ Урал]]да бик күп ҡурғандарҙың, шул иҫәптән иртә [[урта быуаттар]]ҙа, бейек тау түбәләрендә урынлашыуы ныҡлы дәлил булып тора. Элек башҡорттар өсөн тау культы бик мөһим булған. [[Лепёхин Иван Иванович|И. И. Лепехин]] яҙғанса, оҙаҡ ваҡыт башҡорттар араһынан уның менән ошо тау түбәһенә менергә теләгән оҙатыусы таба алмаған. Башҡорттар тауға менергә ҡурҡып, унда барырға теләмәүҙәрен «ваҡыты түгел» тип аңлатҡан, йәғни урындағы башҡорттар, был тау түбәһенә иртә яҙ көндәре генә барып, бергәләп [[доға]] ҡылыу өсөн генә сыҡҡан. === Тау культы тау-урман башҡорттарында === Тау культы хәҙерге ваҡытта бигерәк тә тау-урман башҡорттары араһында яҡшы һаҡланған. Мәҫәлән, [[Башҡортостан]]дың [[Белорет районы]] [[Асы (Белорет районы)|Асы]] ауылы янында ат формаһындағы таш бар, уны урындағы халыҡ «Йәй ташы» йәки «Ҡолоҡай ташы» (ат ташы) тип атай. Асы ауылы һәм эргә-тирәләге ауылдар халҡы, алдағы йыл емешле булһын өсөн, йыл һайын яҙ көнө шунда доға ҡылырға бара һәм һыйыр майын таяҡ менән ташҡа һөртә. Информаторҙар әйтеүенсә, был ташҡа ҡулың менән тейеп булмай, был тауҙа үҫкән үләндәрҙе йолҡоу ҙа, ағастарҙы ҡырҡыу ҙа тыйыла. Был урын изге урын тип һанала. Белорет районы [[Шығай (Белорет районы)|Шығай]] ауылынан алыҫ түгел ерҙә «Ҡәбер ташы» ташы бар, уны урындағы халыҡ изге урын тип тә хөрмәт итә. Шулай итеп, XIII—XIV быуаттарҙа уҡ башҡорт халҡының тормошона ислам үтеп инеүенә ҡарамаҫтан, башҡорттар араһында, хатта беҙҙең көндәрҙә лә исламға тиклемге дини ҡараштар киң таралған һәм йәшәүен дауам итә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * Атрибуты доисламских верований в быту и хозяйственной деятельности башкир Белорецкого района РБ [https://urgaza.ru/library-portal/articles/294/1914/] [[Категория:Мифология]] [[Категория:мәжүсилек]] 2bvnmi9fw7r38he3gflr14qfznleljr 0 200451 1303278 1300324 2026-08-27T08:52:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303278 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Александрия Гипатияһы''' (шулай уҡ ''Ипа́тия'', {{lang-grc|Ὑπᾰτία ἡ Ἀλεξάνδρεῖα}}; {{ВД-Преамбула}}) — {{философ/кат|Египта|IV века|V века}} — [[һуңғы антиклыҡ]] осороноң [[Неоплатонизм|неоплатонигы]], [[IV быуат|IV]]—[[V быуат]] математигы, астрономы һәм механигы. Александриялағы неаполитан мәктәбе [[схоларх]]ы (етәксеһе), философия һәм астрономия уҡытыусыһы<ref>{{Книга |автор=Krebs |часть=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries |заглавие=The Cambridge Dictionary of Philosophy |издание=2nd edition |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=1999}}</ref>. Гипатия — беренсе [[Женщины в науке|ҡатын-ҡыҙ математик]] түгел, әммә үҙенән алда билдәле булған [[Пандрозия]]ға ҡарағанда уның тормошо яҡшыраҡ документлаштырылған<ref>{{Cite web |author=О’Коннор, Джон Дж.; Эдмунд Ф. Робертсон |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |title=Пандрозия Александрийская |archive-url=https://w eb.archive.org/web/20211217020539/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |archive-date=2021-12-17 |website=[[Архив истории математики Мактьютор]] |publisher=[[Сент-Эндрюсский университет]] |access-date=2021-12-25 |url-status=bot: unknown }}</ref>{{sfn|Deakin|2012}}. Диофанттың «Арифметика»һына комментарий авторы, ул, бәлки, өлөшләтә Диофанттың тексына өҫтәмә булараҡ, Евклидтың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» («Башланғыстар») һәм «Астрономический канон» («Астрономик канон») хеҙмәттәренә Теондың комментарийҙар редакцияһы рәүешендә һаҡланғандыр. [[Аполлоний Пергский]]ҙың конус киҫелештәре тураһындағы «Кониктар» трактатына комментарий һаҡланмаған. Күп кенә хәҙерге ғалимдар фаразлауынса, Гипатия [[Клавдий Птолемей]]ҙың "Альмагест"ына Теондың комментарийҙар китабының һаҡланып ҡалған өсөнсө редакцияһының тексын мөхәррирләгән. [[Астролябия]]ны һәм [[ареометр]]ҙы төҙөгән (конструировала), уйлап сығармаған. Боронғо сығанаҡтарҙан күренеүенсә, мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә Гипатия киң билдәле була һәм улар тарафынан хөрмәт ителгән, шулай уҡ Александрияның сәйәси элитаһына ҙур йоғонто яһаған. Ғүмеренең аҙағына яҡынлашҡанда, сәйәси-дини конфликттарға йәлеп ителгән. Ҡаланың наҙан ҡара халҡы араһында Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә, шулай уҡ, йәнәһе, ул префект Орестҡа патриарх Кирилл менән татыулашырға ҡамасаулай тигән имеш-мимештәр тарала. 415 йылдың мартында Петр исемле тасуири уҡый белеүсе етәкселегендәге халыҡ төркөмө тарафынан үлтерелә<ref>{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0j94OFipg2MC |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria. «Hypatia and pagan philosophical culture in the later fourth century» |страницы=197—198. |издательство=University of California Press}}</ref>{{sfn|Deakin|1994|p=147}}{{Переход|Смерть, её последствия и последующие оценки}}. Гипатияның үлтерелеүе империяны тетрәндерә һәм уны мәжүсиҙәр араһында яфаланыусыға әйләндерә, һөҙөмтәлә [[Дамаский]] кеүек буласаҡ неоплатониктар мәсихселеккә ҡырҡа ҡаршы тора башлай. [[Эпоха Просвещения|Мәғрифәтселек дәүеренд]]ә ул католиклыҡҡа оппозиция символына әүерелә. XIX быуатта европа әҙәбиәте, бигерәк тә [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]]ҙың 1853 йылда сыҡҡан «Ипатия» романы, уны «эллиндарҙың һуңғыһы» тип романтизациялай{{переход|Девятнадцатый век}}. XX быуатта ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау символы һәм феминистик хәрәкәтенең элгәреһе, тип ҡарала башлай{{переход|Двадцатый век}}. XXI быуат башынан Гипатияның үлемен нигеҙһеҙ рәүештә [[Александрийская библиотека|Александрия китапханаһыны]]ң емерелүе менән бәйләй башлайҙар, өҫтәүенә китапхананың һәм Мәжүсиҙәр менән христиандар араһындағы конфликт барышында емерелгән мәжүси [[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеум]] ғибәҙәтханаһының юҡ ителеүен тиңләйҙәр{{переход|Двадцать первый век}}. Исемен яҙыуҙағы айырмалыҡтар (Гипатия — Ипатия) (IV—V быуаттарҙа формалашҡан) боронғо грек телендәге фонетик үҙгәрештәр, һүҙ башында ҡуйы тын алыуҙың юҡҡа сығыуы һәм итацизм (классик әйтелеше — «Хюпатия», хәҙер урыҫса «Гипатия»; византийса — «Ипатия») менән бәйле. == Боронғо авторҙарҙың раҫлаусы факттары == [[Файл:Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|мини|300px|«Гипатия», Хаймаркет театрында, 1893 йылдың ғинуары]] Гипатияның биографияһын тергеҙеү сығанаҡтары: * [[Синезий Киренский|Синесия Киренский]]ҙың хаттары (Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153 и др.), * ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' византий һүҙлегенән статья (''«Ономатолог»''ҡа — словарю [[Гесихий Милетский]] һүҙлегенә барып тоташа, VI б.), * өҙөктәр: ** [[Сократ Схоластик]]тың ''«Сиркәү тарихы»''нан (VII китап, гл. 15) (V б.), ** [[Филосторгий]]ҙың ҡыҫҡартылған һаҡланған ''«Сиркәү тарихы»''нан (кн. VIII, гл. 9) (V б.), ** [[Дамаский]]ҙың фрагменттары һаҡланған ''«Фәлсәфәле тарих»''ы (''«[[Исидор Александрийский|Исидор]]ҙың тормошо»'') (43e)<ref>{{Книга |автор=Damascius |заглавие=The Pholosophical History |ответственный=Ed. P. Athanassiadi |место=Apameia |год=1999 |страниц=404}}</ref> (V—VI бб.), ** [[Кассиодор]] етәкселегендә Епифаний Схоластик төҙөгән (VI б. уртаһы) латинса ''«Трехчастная история»'' (XI китап, гл. XII), (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә), ** [[Иоанн Малала]]ның (VI б.) ''«Хронографиялар»''ы (XIV китап, гл. 12) (боронғо урыҫ теленә тәржемәһе бар), ** [[Иоанн Никиусский|Иоанн Никийский]]ҙың ''«Хроникалар»''ы (LXXXIV китап) (VII б., Мысыр), ** [[Феофан Исповедник|Феофан Тәүбәгә килтереүсене]]ң ''«Хронографиялар»''ы (I китап) (VIII—IX бб.), ** [[Никифор Каллист Ксанфопул|Никифор Каллиста Ксанфопулды]]ң ''«Сиркәү тарихы»'' (XIV китап, гл. 16) (XIV б.) (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә). Грамматик [[Паллад|Паллад Александрийский]] (IV быуат) Теонға (эпигр. 28: АP, IX, 175) һәм Гипатияға (эпигр. 41: АР, IX, 400; эпигр. 50: АР, IX, 508; Константин Кефаланың "[[Палатинская антология|Антологиялар]]"ында һаҡланған бер нисә [[эпиграмма]] (X быуат). Паллад 415 йылда Гипатияның үлеменә арнаған эпиграмма-панегирикта (эпигр. 41) ғалимә ғәҙеллек алиһәһе [[Астрея (мифология)|Астреяға]] оҡшаш: {{начало цитаты}}<poem>''Гипатии'' Смотрю и внемлю я, склоняясь пред тобой; И в звёздный Девы храм я возношусь тогда: Ведь, словно небеса, чисты дела твои, Ипатия, а ты изысканности слов, Ума и знания блестящая звезда.</poem> {{конец цитаты}} == Биографияһы == [[Файл:Euclid Vat ms no 190 I prop 47.jpg|thumb|upright=1.5|Гипатияның атаһы Теон Александрийский [[Евклид]]тың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» тексын мөхәррирләүе менән билдәле {{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}, бында X б. ҡулъяҙмаһында күрһәтелгән]] Гипатияны иҫкә алған бер текста ла уның тыуған датаһы күрһәтелмәгән. Күпселек ғалимдар тыуыу ваҡытын 355—375 йылдар араһында күрһәтә. 1990-сы йылдар уртаһына тиклем сыҡҡан тикшеренеүҙәр, ҡағиҙә булараҡ, уның тыуыуын 370 йылға яҡын, ә М.Дзельска — 355 йылға яҡын тип билдәләй. М.Дикин фаразлауынса, епископлыҡ йылдары һәм хаттарында Гипатияға күрһәткән хөрмәте буйынса, Синезийҙың йәшенә нигеҙләнеп, моғайын, 350 йылға яҡыныраҡ тыуған{{sfn|Penella|1984|pp=126128}}. Күп кенә ғалимдар, Ричард Хошеға эйәреп, Гипатия яҡынса 370 йылда тыуған тигән һығымтаға килә. Тарихсы-неоплатоник Дамаскийҙың өлөшләтә һаҡланған ''«Исидор тормошо»''нан Ипатияның тасуирламаһына ярашлы (яҡынса 458 — яҡынса 538), уның тураһында ''«[[Суда (византийский словарь)|Суда]]»'' һүҙлегендәге яҙмала (X б.), Гипатия император Аркадий хакимлығы ваҡытында сәскә ата. Хоше Дамаскийҙың уның физик матурлығын һүрәтләүенән ул ваҡытта уға 30 йәштән артыҡ булмауын, ә 370 йыл — Аркадий хакимлығының уртаһына тиклем 30 йыл элек булыуын аңлата, тип иҫәпләй{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}{{sfn|Hoche|1860|pp=435–474}}. Киреһенсә, [[Иоанн Малала]] (491—578 йй. тирәһе), 415 йылда үлтерелегәндә ул ҡарт булған тип, Гипатия 350 йылда тыуғандыр тигән теорияға нигеҙләнә {{sfn|Dzielska|1996|p=68}}<ref>J. C. Wensdorf (1747—1748) and S. Wolf (1879), цит. в {{harvtxt|Penella|1984}}.</ref>. Роберт Пенелла ике теорияның да нигеҙе ышаныслы түгел, уның тыуыу датаһы билдәһеҙ, ти{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Гипатия [[Александрийская школа|Александрияны]]ң иң ҙур ғалимдары иҫәбенә ингән һәм, күрәһең, билдәле [[Александрийский мусейон|Мусейон]] осоронда үҙ мәктәбе менән етәкселек иткән атаһы [[Теон Александрийский]] етәкселегендә белем ала. ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' һүҙлегендә Теон Мусейондың һуңғы билдәле уҡытыусыһы булған тип әйтелә. Теон мәктәбе үҙ төрөндәге берҙән-бер, бик абруйлы һәм доктриналь консерватив мәктәп була. Теон [[Ямвлих]] тәғлимәтен кире ҡаға һәм ул [[Плотин]]дың саф [[неоплатонизм]]ын уҡытыуы менән ғорурлана{{sfn|Watts|2008|p=192}}. Н. Ниетупски билдәләүенсә, Теон, күрәһең, ҡыҙына ҙур өмөт бағлаған, сөнки уға «иң юғары» тигәнде аңлатҡан «Гипатия» тигән исем биргән{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Үҙ ваҡытында ул бөйөк математик тип иҫәпләнһә лә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}{{sfn|Cameron|2016|p=194}}, Теондың математик эштәре хәҙерге стандарттар буйынса әһәмиәтһеҙ[10], тривиаль{{sfn|Booth|2017|p=112}}, һәм бөтөнләй оригиналь түгел{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Евклидтың "Башланғыстары"на комментарийҙарҙың яңы редакцияһын баҫтырып сығарыу уның төп ҡаҙанышы булып тора, ул күсереп яҙыусыларҙың 700 йыл дауамында яһаған хаталарын төҙәтә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Теон баҫмаһын быуаттар дауамында уҡыу әсбабы сифатында киң ҡулланалар{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}, ул башҡа баҫмаларҙы тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығара{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}. Гипатияның әсәһе тураһында беҙгә килеп еткән бер сығанаҡта ла телгә алынмай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=21}}{{sfn|Deakin|2007|p=52}}. Теон [[Клавдий Птолемей]]ҙың ''«[[Альмагест]]»''ына комментарийҙарында «минең ҡәҙерле улым», тип Епифаний тигән кешегә өндәшә{{sfn|Deakin|2007|p=53}}{{sfn|Dzielska|1996|p=70}}, моғайын, ул Гипатияның ағаһылыр{{sfn|Deakin|2007|p=53}}. 400 йыл тирәһе Гипатия "Мусейон"да философия буйынса лекциялар уҡый башлай. Ул саҡта [[Александрийская школа|Александрия философия мәктәбе]] таныулы, Александрия [[Афина]]нан ҡала грек-рим донъяһының икенсе философия баш ҡалаһы булған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия бөтә Урта диңгеҙ студенттарына белем биргән<ref>{{citation|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome |author= Ed. Michael Gagarin|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0195170726|pages=20}}</ref>. Дамаский әйткәнсә, ул [[Платон]] һәм [[Аристотель]] хеҙмәттәре тураһында лекциялар уҡый<ref name="socrates">{{citation|title= Ecclesiastical History|author= Socrates of Constantinople|author-link= Сократ Схоластик|url= http://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|access-date= 2021-12-25|archive-date= 2021-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20211225133038/https://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|url-status= live}}</ref>{{sfn|Bregman|1982|p=55}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=49–50}} һәм импровизацияланған асыҡ лекциялар уҡыған философтарға оҡшашлыҡ билдәһе булған ''трибон'' плащта йөрөй {{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Dzielska|1996|p=56}}{{sfn|Haas|1997|p=311}}. IV быуат аҙағында Александрияла [[неоплатонизм]]дың ике төп төрө уҡытыла. Беренсеһе —[[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеума]]дың Ямвлих тәғлимәте ҙур йоғонто яһаған асыҡтан-асыҡ мәжүси дини неоплатонизмы{{sfn|Watts|2008|p=200}}. Икенсе төрө, Гипатия Һәм Теон тарафынан яҡланғаны, уртаса һәм аҙ бәхәсле булған һәм [[Плотин]] тәғлимәтенә нигеҙләнгән{{sfn|Watts|2008|pp=200–201}}. Үҙе мәжүси булһа ла, Гипатия христиандарға ҡарата түҙемле була{{sfn|Bregman|1982|pp=38–39}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=58–59}}. 405 йылда атаһы вафат булғандан һуң, Гипатия Александрияла уның мәктәбе менән етәкселек итә башлай, уның ҡарамағында неоплатонизм философияһы, математика һәм [[астрономия]] уҡытыла<ref>{{Книга |автор=Watts, E.J. |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria / The Transformation of the Classical Heritage 41 |место=Berkeley — Los Angeles |год=2006 |страниц=302}}</ref>. Гипатия мәктәбендә, мәжүси булып та, һуңғы антик мәҙәниәттең күренекле эшмәкәре Синезий Киренский уҡый. Һуңынан ул Птолемиада епискобы була һәм шунда уҡ һыуға сумдырыла (крещение). Уҡыуын тамамлағас, Гипатияға хаттар яҙа башлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Dzielska|1996|p=28}}, һәм һаҡланып ҡалған 7 хат уның карьераһы тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып тора{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Banev|2015|p=100}}{{sfn|Watts|2017|pp=88–90}}{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}, әммә яҙғанмы икән уға яуап хаты, беҙгә Синезийға Гипатия яҙған бер генә хат та килеп етмәгән{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}. Синезий дуҫы Геркулианға хатында (395 й. тирәһе) Гипатия тураһында: «… шәхес шул тиклем билдәле, уның абруйы бөтөнләй иҫ киткес булып күренә. Беҙ фәлсәфәнең серҙәрен намыҫ менән етәкләгән кешене үҙ күҙебеҙ менән күрҙек һәм ишеттек»{{sfn|Waithe|1987|p=173}}. Синезий Гипатияның «апатияның фәлсәфәүи торошона — эмоцияларҙан һәм бәйләнештәрҙән тулыһынса азат булыу» кеүек нәмәләр тураһындағы тәғлимәтенең мираҫын һаҡлап ҡалған{{sfn|Dzielska|1996|p=53}}. Бөтә мәғлүмәттәр буйынса, Гипатия төрлө сығышлы күп һанлы студенттарҙы йәлеп итә (улар араһында христиандар күп була): Киренаиканан (Синезий), [[Византийская Сирия|Сүриән]]ән, [[Византийская Палестина|Фәләстинд]]ән, [[Верхний Египет|Үрге Мысыр]]ҙан ([[Фиваида]]нан — Олимп, Исидор) һ.б. был студенттар философия менән ҡыҙыҡһынғанлыҡтан, улар уның мәктәбенә дөйөм мәҙәни әҙерлек өсөн килә, ә уны тамамлағас һәм тыуған иленә ҡайтҡандан һуң хатта епископ (Синезий), йәки хөкүмәт чиновниктары (Лидия провинцияһының дуксы — Гесихий), әммә йышыраҡ — эре милекселәр, классик мәҙәниәт менән ҡыҙыҡһынған муниципаль һәм провинция юғары ҡатлам ағзалары (Геркулиан, Олимп һ. б.) була ала. Тарихсы Сократ Схоластик, Ипатияның замандашы, уны былай тип һүрәтләй: {{начало цитаты}}Александрияла философ Феондың ҡыҙы Ипатия исемле бер ҡатын шул тиклем ғилемгә эйә була, хатта хәҙерге заман философтарын уҙып китә; [[Платон]]дан башланған платон мәктәбенең вариҫы була һәм теләүселәргә барлыҡ философия фәндәрен уҡыта. Шуға күрә фәлсәфәне өйрәнергә теләүселәр уға һәр яҡтан ағыла. Үҙенең белеме буйынса, ихтирамға лайыҡлы үҙ-үҙенә ышанғанлыҡтан, хатта хакимдар алдына ла тыйнаҡ булып баҫа; һәм уның ғәҙәттән тыш тыйнаҡлығы өсөн барыһы ла уны хөрмәт иткәнлектән, уға һоҡланғанлыҡтан, ир-егеттәр араһында ла оялырлыҡ хәрәкәт килтермәй. {{конец цитаты|источник=<ref name="ReferenceA">Сократ Схоластик. Церковная история, 7, 15. [[Этьенн, Роберт I|Роберт Этьен]] Парижда [[1544 йыл]]да грек телендә баҫтырған, текст Codex Regius-ҡа ([[1443 йыл]]) нигеҙләнгән.</ref>}} [[Филосторгий]], икенсе мәсих тарихсыһы, Гипатияның замандашы, «ул математикала атаһынан уҙҙыра», тип раҫлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}, ә лексикограф [[Гесихий Александрийский]], атаһы кеүек, ул бик һәләтле астроном була, тип яҙған{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Booth|2017|p=141}}. [[Дамаский]], Гипатия «иҫ киткес матур һәм зифа кәүҙәле» тип яҙған{{sfn|Booth|2017|p=117}}{{sfn|Deakin|2007|p=62}}, ләкин уның тышҡы ҡиәфәте тураһында бер мәғлүмәт тә юҡ{{sfn|Booth|2017|pp=116–117}}, һәм бер төрлө портреты һаҡланмаған{{sfn|Booth|2017|p=116}}. Дамаский, Гипатия ғүмере буйы ғиффәтле булып ҡалған, тип өҫтәгән{{sfn|Booth|2017|pp=128–130}}{{sfn|Watts|2017|pp=74–75}}. IV—V быуаттарҙа Александрияла йәмәғәт климаты епископҡа ныҡ бәйле була. 382—412 йылдарҙа Александрия епискобы Феофил{{sfn|Watts|2008|p=196}} [[Ямвлих]] [[неоплатонизм]]ына ҡырҡа кире ҡарашта була{{sfn|Watts|2008|p=196}}, һәм 391 йылда, мәжүсиҙәр менән конфликт барышында, ул [[Серапеум#Разрушение Александрийского серапеума|разрушил Серапеум]]ды емерә{{sfn|Wessel|2004|p=49}}{{sfn|Watts|2017|pp=57–61}}. Шуға ҡарамаҫтан, Феофил Гипатия мәктәбенә тоғро һәм ихтирамлы ҡарай һәм, күрәһең, уны үҙенең союздашы тип һанай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=196}}{{sfn|Deakin|2007|p=82}}. Феофил Гипатияның шәкерте [[Синезий Киренский|Синезий]]ҙың епископлығын яҡлай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=196}}, хаттарында Феофилды үҙ итеп, һоҡланыу менән, һүрәтләй. [[Феофил Александрийский|Феофил]] шулай уҡ Гипатияға рим префекттары һәм ҡаланың башҡа күренекле сәйәси лидерҙары менән тығыҙ мөнәсәбәттәр урынлаштырыу мөмкинлеге бирә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. Өлөшләтә Феофилдың толерантлығы арҡаһында Гипатия Александрия халҡы араһында бик популяр була һәм ҡала тормошона сәйәси йоғонто яһай башлай{{sfn|Watts|2008|pp=195–196}}. Бәлки, иң мөһиме, епископ Феофил урындағы власть структураларын хөрмәт иткән: Гипатия менән мөнәсәбәттәрен һаҡлаған, һәм префект Орест менән тығыҙ бәйләнештәргә ҡаршы булмаған. 412 йылда Феофил вафат булғандан һуң, хәл көсөргәнешле үҙгәрә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. == Үлеме, уның эҙемтәләре һәм артабанғы баһалауҙар == [[Файл:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|мини|справа|300пкс|«Александрияла философ Гипатияның үлеме» («Житие выдающихся учёных, от античности до девятнадцатого века», 1866 й.), [[Луис Фигуер]].]] Гипатия, ҡала башлығы префект [[Орест (префект Александрии)|Орест]] аша Александрия ҡала сәйәсәтенә йоғонто яһаған. Был ваҡиғалар [[епископ]] [[Кирилл Александрийский|Кирилл]] менән даими килешмәүселеккә килтергән. Епископ Феофилдың туғанының улы Кирилл, киҫкен көрәш аша, патриарх булып китә<ref name='БС'>{{Мень|Кирилл Александрийский}}</ref><ref name=Chapman>{{Книга |автор=Chapman, John. |ссылка часть=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |часть= St. Cyril of Alexandria. |заглавие=The Catholic Encyclopedia |archive-url=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |archive-date=2021-02-10 |том=4 |место=New York |издательство=Robert Appleton Company |год=1908}}</ref>. Кирилл, еңеүгә өлгәшкәс, раскольник-[[Новацианство|новациандар]]ҙан үс ала<ref name="БС" />. Уларҙың сиркәүҙәрен яба һәм изге мөлкәтен тартып ала<ref name="Кругосвет">{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/KIRILL_ALEKSANDRISKI_SV.html|заглавие=Кирилл Александрийский}}</ref>. Ҡала префекты Орест новациандар яҡлы булғанлыҡтан, уның Кирилл менән мөнәсәбәттәре боҙола. Александрия ҡалаһының абруйлы юғары ҡатламы ла Орест менән бер бла. Гипатия мәктәбе лә, күрәһең, яңы архиепископҡа ышанмай{{sfn|Deakin|2007|p=82}}{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}, [[Синезий Киренский]] бер хатында Кириллды тәжрибәһеҙ һәм хаталаныусан, тип атай{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}. Гипатияға хатында (413 й.) Синезий: неоплатоник философ сәйәси тормошҡа юғары әхлаҡи нормалар индерергә һәм ватандаштары мәнфәғәтендә эш итергә тейеш, тип өйрәткәнен иҫенә төшөрә{{sfn|Dzielska|2008|p=139}}. 415 йылда Орест пантомималарға һәм бейеүҙәргә ҡағылышлы яңы ҡағиҙәләр сығарғандан һуң, ике яҡ араһындағы көсөргәнеш арта, улар ҙур халыҡты йәлеп итә һәм ғәҙәттә граждандар сыуалыштары менән тамамлана. Эдикт ҡала театрында эленгәндән һуң, халыҡ уның йөкмәткеһен белергә йыйыла. Кирилл балалар фәндәре уҡытыусыһы грамматик Иеракстың нимә яҙылғанын белергә ебәрә. Иеракс, эдиктты ҡысҡырып уҡып, уны маҡтай һәм яңы ҡағиҙәләргә шатлана, әммә уның килеүе һәм һүҙҙәре йәһүдтәргә оҡшамай, сөнки йәһүдтәр Иеракс халыҡты рим властарына ҡаршы фетнәгә күтәрергә маташа тип белдерә<ref>John of Nikiu, 84.92.</ref>. Орест Иераксты тоторға бойора, уны театрҙа күмәк халыҡ алдында асыҡтан-асыҡ язалайҙар<ref name="ФД">{{Книга |автор=Дженкинс Ф. |заглавие=Войны за Иисуса: Как церковь решала, во что верить. |часть=Александрийские фараоны |место=М. |издательство=Эксмо |год=2012}}</ref>. Был эштең ике маҡсаты була: береһе — мөмкин булған ихтилалды баҫтырыу, икенсеһе —Оресттың Кирилл өҫтөнән хакимлығын күрһәтеү<ref>Socrates Scholasticus, vii.13.6-9</ref>{{sfn|Wessel|2004|p=34}}. Сократ Схоластик фекеренсә, Иеракстың язаланыуы тураһында ишеткәс, Кирилл ярһый, йәһүд общинаһы вәкилдәре мәсихтәргә ҡаршы мәкер ҡороуын туҡтатмаһа, ҡаты саралар күреү менән янай. Кириллдың талаптарына яуап итеп, Александрия йәһүдтәре христиандарға ҡаршы көс ҡулланыуға тотона. Йәһүдтәр үҙ кешеләрен төндә, сиркәү яна, тип ҡысҡырып йөрөргә сығара, һәм хәбәргә йүгереп сыҡҡан мәсихтәрҙе үлтерә<ref name=Scholasticus>Socrates Scholasticus, ''Ecclesiastical History'', род. после 380 AD, ум. после 439 AD.</ref>. Сократ Схоластикҡа ярашлы, 414 йылда, йәһүдтәр христиандарға ҡаршы ойошторған ҡыйралыштан һуң, Кирилл Александриялағы бөтә синагогаларҙы яба, йәһүдтәрҙең бөтә мөлкәте конфискациялай һәм һуйышта ҡатнашҡан ҡайһы бер йәһүдтәрҙе ҡаланан ҡыуа<ref>{{Cite book|last=Seaver|first=James Everett|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501|title=Persecution of the Jews in the Roman Empire (300-438)|date=1952|publisher=Lawrence, University of Kansas Publications, 1952.|language=en}} {{Wayback|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501 |date=20210302192332 }}</ref><ref>{{Cite web|title=John of Nikiu: The Life of Hypatia|url=http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|access-date=2020-07-19|website=www.faculty.umb.edu|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023158/http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|url-status=live}}</ref>{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Гипатияның яҡын дуҫы булған һәм мәәсихлекте ҡабул иткән Александрияның Рим префекты {{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Wessel|2004|pp=36–37}}{{sfn|Haas|1997|p=312}}, Кириллдың ҡылығына кире ҡарашта була. Бер-береһен ошаҡлап, императорға ялыу яҙа{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=36}}. Конфликт киҫкенләшә, һәм фетнә башлана. Мысыр сүллегенән килгән парабаландар Оресты йәшерен мәжүсилектә ғәйепләй, саҡ үлтермәй{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Орест, Константинополь архиепискобы тарафынан суҡындырылғаны тураһында әйтеп, ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға. Монахтар уға ышанмай һәм Аммоний исемлеһе Орестың башына таш ташлай. Орест Аммонийҙы тоторға бойора, уны язалап үлтерәләр {{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|p=306}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|pp=307, 313}}<ref name="ФД" /><ref>''Сократ Схоластик.'' Церковная история. Кн. VII, гл. 14</ref>. Кирилл менән Орест араһында дошманлыҡ дауам итә{{sfn|Haas|1997|p=307}}. Орест йыш ҡына Гипатиянан кәңәш һорап мөрәжәғәт итә{{sfn|Watts|2008|pp=197—198}}{{sfn|Novak|2010|pp=239—240}}. Гипатия мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә яҡшы билдәле һәм аҡыллы кәңәшсе булараҡ камил абруйлы була{{sfn|Watts|2008|p=198}}. Гипатияның Александрияның мәжүси общинаһы башлығы булараҡ юғары абруйы, ҡалала бик йоғонтоло һәм ҡеүәтле шәхес һаналыуы Орест өсөн отошло була{{Sfn|Watts|2017|p=2|loc=A Lenten Murder}}. Әммә көтмәгәндә Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә. Гипатияны Орест менән Кириллдың татыулашыуына ҡамасаулауҙа ғәйепләйҙәр{{sfn|Novak|2010|pp=239–240}}{{sfn|Haas|1997|pp=312–313}}. <blockquote>''«Александрияла Гипатия исемле мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ барлыҡҡа килә, ул һәр ваҡыт сихыр, астрология һәм музыка ҡоралдарына тоғро, ул үҙенең сихырсылыҡ хәйләләре менән күп кешеләрҙе ҡоторта. Ҡала хакимы уны бик хөрмәт итә, хатта сиркәүгә йөрөүҙән туҡтай… Шул ҡатынға күп кенә диндарҙарҙы йәлеп итә, иманһыҙҙарҙы үҙ йортонда ҡабул итә»''.<ref name="johnofnikiu">{{cite web|url=http://cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |title=Chronicle 84.87–103 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731135526/http://www.cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |archive-date=2010-07-31 }}</ref></blockquote> Сократ Схоластикҡа ярашлы, [[Великий пост|Бөйөк ураҙа]] ваҡытында, 415 йылдың мартында<ref>Гипатия // Энциклопедия «Религия».</ref>, Пётр исемле шиғырҙы тасуири уҡыусы етәкселегендә, алдан һүҙ ҡуйышып, Гипатияны тоталар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|pp=114–115}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Асыуланған халыҡ уны носилкаһынан тартып төшөрә, хурланған һәм туҡмалған килеш, ҡаланың төп сиркәүе [[Цезариум Александрии|Кесареон]]ға алып килә. Был 345 йылда христиан сиркәүенә әйләндерелгән, Александрияның кафедраль соборы статусын алған мәжүси ғибәҙәтхана Һәм Александрияла батша һәм рим император культы үҙәге була{{sfn|Watts|2008|p=198}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Бында Гипатиянан кейемдәрен йыртып, аяуһыҙ үлтерәләр<ref>{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria |ссылка=https://archive.org/details/cityschoolinlate0000watt/page/197 |страницы=197—198 |издательство=[[University of California Press]]}}</ref>, керамик һауыт ярсыҡтары менән һөйәктәренә тиклем тиреһен тереләй һыҙыралар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Dzielska|1996|p=93}}{{sfn|Watts|2017|pp=115–116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}. Хатта күҙҙәрен соҡоп алалар{{sfn|Watts|2017|p=116}}. Кәүҙәһен киҫәктәргә бүләләр һәм ҡалдыҡтарын, иң әшәке енәйәтсенеке һымаҡ, урам буйлап һөйрәп алып китәләр һәм Кинарон тип аталған урында демонстратив рәүештә яндыралар{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|p=199}}, был ысул менән ҡаланы символик таҙартыу үткәрәләр{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}. Был ваҡиғаларҙың ҡайһы бер замандаштарында ла, хәҙерге тикшеренеүселәрҙә лә, формаһы буйынса ул мәжүси ҡорбан килтереүҙе хәтерләткәнлектән, был үлтереүгә мәсихтәрҙең ҡыҫылышы барлығына шикләнеү тыуа<ref>{{Книга |автор=Янг, Френсис М. |заглавие=От Никеи до Халкидона: Введение в греческую патристическую литературу и её исторический контекст |место=М. |год=2013 |страницы=483}}</ref>. {{oq|1=grc|2= {{polytonic|ἐπεὶ γὰρ συνετύγχανε συχνότερον τῷ Ὀρέστῃ͵ διαβολὴν τοῦτ΄ ἐκίνησε κατ΄ αὐτῆς παρὰ τῷ τῆς ἐκκλησίας λαῷ͵ ὡς ἄρα εἴη αὕτη ἡ μὴ συγχωροῦσα τὸν Ὀρέστην εἰς φιλίαν τῷ ἐπισκόπῳ συμβῆναι. Καὶ δὴ συμφρονήσαντες ἄνδρες τὸ φρόνημα ἔνθερμοι͵ ὧν ἡγεῖτο Πέτρος τις ἀναγνώστης͵ ἐπιτηροῦσι τὴν ἄνθρωπον ἐπανιοῦσαν ἐπὶ οἰκίαν ποθέν• καὶ ἐκ τοῦ δίφρου ἐκβαλόντες͵ ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν ᾗ ἐπώνυμον Καισάριον συνέλκουσιν͵ ἀποδύσαντές τε τὴν ἐσθῆτα ὀστράκοις ἀνεῖλον• καὶ μεληδὸν διασπάσαντες͵ ἐπὶ τὸν καλούμενον Κιναρῶνα τὰ μέλη συνάραντες πυρὶ κατηνάλωσαν. Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο• ἀλλότριον γὰρ παντελῶς τῶν φρονούντων τὰ Χριστοῦ φόνοι καὶ μάχαι καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια. Καὶ ταῦτα πέπρακται τῷ τετάρτῳ ἔτει τῆς Κυρίλλου ἐπισκοπῆς͵ ἐν ὑπατείᾳ Ὁνωρίου τὸ δέκατον͵ καὶ Θεοδοσίου τὸ ἕκτον͵ ἐν μηνὶ Μαρτίῳ͵ νηστειῶν οὐσῶν}} }} </blockquote> Һаҡланып ҡалған яҙма сығанаҡтарҙың күбеһендә авторҙарҙың береһе лә булған хәлгә шатлығын белдермәй. Әммә, мәҫәлән, Иоанн Никиусский Гипатияны үлтереүсе Пётрҙы «Ғайса Мәсихтең иң яҡшы шәкерте» тип маҡтай<ref name=":0">{{Статья|ссылка=https://www.academia.edu/40630017|автор={{nobr|Ведешкин М. А.}}|заглавие=«Люди в чёрном»: христианские монахи в зеркале языческой критики|год=2019|язык=|издание=Вестник древней истории|тип=|месяц=|число=|том=|номер=2|страницы=368|issn=0321-0391|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028235617/https://www.academia.edu/40630017|archive-date=2021-10-28}}</ref>. Сократ Схоластик Гипатияны үлтереүҙе тулыһынса сәйәси мотивлы тип күрһәтә һәм мәжүсилектең роле тураһында әйтмәй{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=59}}. «Ул шул осорҙа өҫтөнлөк иткән сәйәси көнсөллөк ҡорбаны булды», тип яҙа. Орест менән йыш һөйләшкәнлектән, христиан халҡы араһында, тап ул Орестҡа епископ менән татыулашырға ҡамасаулаған, тигән имеш-мимештәр йөрөй{{sfn|Novak|2010|p=240}}<ref>{{Книга|ссылка=http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|заглавие=Ecclesiastical History Bk VII: Chap. 15 (miscited as VI:15)|archive-url=http://web.archive.org/web/20140814182454/http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|archive-date=2014-08-14}}</ref>. Гипатияның үлеме бөтә империяла шок тыуҙыра{{sfn|Watts|2008|pp=200, 121}}; быуаттар дауамында философтар рим ҡалаларында ҡайһы берҙә булған ижтимағи көс ҡулланыу демонстрациялары ваҡытында тейелгеһеҙ тип һаналған, ә фәлсәфәсе ҡатын-ҡыҙҙы кешеләр төркөмөнөң үлтереүе «тәрән хәүефле һәм тотороҡһоҙландырыусы» ваҡиға тип ҡарала{{sfn|Watts|2017|page=121}}. Гипатияны үлтереүгә Кириллдың ғәйебе менән бәйле бер ниндәй ҙә аныҡ дәлилдәр табылмаһа ла, был уның бойороғо{{sfn|Watts|2008|p=2008}} {{sfn|Novak|2010|pp=239240}} тигән фекер киң таралған{{sfn|Watts|2008|p=200}} Тикшереү һөҙөмтәһендә императорҙар Гонорий һәм Феодосий II 416 йылдың көҙөндә Кириллды парабаландар өҫтөнән властан мәхрүм иткән указ сығарған була. Парабаландар өҫтөнән идара итеүҙе Префект Орестҡа тапшыра{{sfn|Watts|2008|p=200}}{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=95–96}}{{sfn|Haas|1997|p=436}}. === Эҙемтәләре === Неоплатонизм Һәм мәжүсилек Гипатия үлгәндән һуң быуаттар дауамында һаҡлана{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Александрияның үҙендә яңы академик лекция залдары төҙөлә{{sfn|Booth|2017|p=151}}, унда кәм тигәндә VI быуатҡа тиклем неоплатоник философия ҡулланыла{{sfn|Watts|2017|p=155}}. Киләһе 200 йыл дауамында, [[Гиерокл Александрийский]], [[Иоанн Филопон]], [[Симпликий]] и [[Кесе Олимпиодор Младший]] кеүек философ-неоплатониктар астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә, математиканан уҡыта Һәм Платон һәм Аристотель хеҙмәттәренә киң аңлатмалар яҙа{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Гипатия һуңғы мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ түгел; һуңыраҡ ҡатын-ҡыҙ философтарға, мәҫәлән, [[Эдесия]], [[Асклепигения]] һәм [[Феодора из Эмесы|Эмесанан Феодораны]] индерергә мөмкин{{sfn|Booth|2017|p=151}}. Доктор Уоттс әйтеүенсә, Гипатияның тәғәйенләнгән вариҫы ла, ире лә, балалары ла булмай{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Watts|2008|p=201}}, һәм уның ҡапыл үлеменән һуң, мираҫы яҡланмай ҡала{{sfn|Watts|2017|pp=117–119}}. === Хәҙерге заман баһалары === [[Аверинцев Сергей Сергеевич]] Гипатия маг кеүек ҡабул ителгән, һәм үлтерелеүенең сәбәбе лә шуға бәйле, ти. Преображенский фекеренсә, «Гипатияның өлгөлө тормошо һәм ғазаплы үлеме христиан шәһите Екатерина Александрийскаяның X быуат тирәһендә төҙөлгән тормошо өсөн прообраз булып хеҙмәт итә. Изге [[Екатерина Александрийская]]ның тормошо Гипатия яҙмышын теүәл тиерлек ҡабатлай. Ике ҡатын да фәлсәфә, математика, астрономия менән шөғөлләнә, һирәк осраған матурлығы, сафлығы, телмәр оҫталығы менән айырылып тора һәм икеһе лә ярһыған халыҡ ҡулынан ғазаплы үлемгә дусар ителә. Шулай итеп, христиан фанатизмы һәм рәхимһеҙлек ҡорбаны мәсихселек (христиан) изгеһенә әүерелә»<ref name="Преображенский" />. Шул уҡ ваҡытта башҡа тикшеренеүселәр Преображенский гипотезаһын шик аҫтына ала, изге Екатерина Александрийская образын Евсевий Кесарийскийҙың «Церковная история» китабында тасуирланған Диоклетиан дәүерендәге исемһеҙ шәһит Александрия менән бәйләй<ref name="Суслов">{{Книга |автор=Суслов Ф. А. |часть=Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской |ссылка часть=http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |заглавие=Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110224044/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |archive-date=2021-01-10 |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |страницы=136—141}}</ref>, бында ла сағыу белемлелек мотивы бар, әммә бынан тыш Екатерина Александрийскаяның тормошонда булған, әммә Гипатияның биографияһында булмаған (императорҙың уңышһыҙ ҡоҙалауы) бер нисә мотив бар<ref name="Суслов"/>. Бынан тыш, Преображенский һылтанған үлем шарттарындағы параллелдәр сығанаҡтарға тап килмәй — Екатерина Александрийская житиеһына ярашлы, шәһитте ҡара халыҡ төркөмө түгел, ә император яугиры башын киҫеп үлтерә<ref name="Суслов"/>. == Фәлсәфәүи, фәнни, йәмәғәт эшмәкәрлеге == Гипатия ул ваҡытта бөтә Урта диңгеҙ киңлегендә фән теле булған грек телендә яҙған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия энциклопедист булараҡ тасуирлана<ref>{{Книга |автор=MacDonald, Beverley and Weldon, Andrew |год=2003 |заглавие=Written in Blood: A Brief History of Civilization |страницы=173 |издательство=Allen & Unwin}}</ref>, һәм, моғайын, күп осраҡта уҡытыусы һәм комментатор булғандыр{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатияның фәлсәфә буйынса ниндәй ҙә булһа бойондороҡһоҙ хеҙмәттәр баҫтырып сығарыуына бер ниндәй ҙә дәлил табылмаған{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}, һәм, күрәһең, ул бер ниндәй ҙә математик асыштар яһамаған{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатия осоронда ғалимдар классик математик эштәрен һаҡлап ҡала һәм уларҙы оригиналь эштәрен баҫтырыу урынына комментарий бирә{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Bradley|2006|pp=59–60}}{{sfn|Booth|2017|p=106}}. Шулай уҡ Гипатия менән уның атаһы математик трактаттарҙы һаҡларға тырышҡан тигән фараз да әйтелә{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}. ''«Суда»'' һүҙлегендә хаталы рәүештә Гипатияның бөтә хеҙмәттәре юғалған тип раҫлана{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, әммә һаҡланып ҡалған бер нисә хеҙмәтен хәҙерге фән таный{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}. Бындай автор булыу-булмау осрағы боронғо ҡатын-ҡыҙ фәйләсүфтәргә хас{{sfn|Engels|2009|pp=97–124}}. === Теондың ''«Альмагест»''ҡа өсөнсө комментарийҙар китабы тексының һаҡланып ҡалған редакцияһы === Гипатия Птолемейҙың өсөнсө ''«[[Альмагест]]»'' китабыныың тексын мөхәррирләгәне билдәле{{sfn|Dzielska|1996|pp=71–2}}{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}{{sfn|Booth|2017|pp=108–111}}. Теондың башҡа комментарийҙарының атамаларын һәм шул осорҙағы шундай уҡ атамаларҙы анализлауға нигеҙләнеп, ғалимдар Гипатия атаһының комментарийын түгел, ә ''«Альмагест»'' тексын төҙәткән тигән һығымтаға килә{{sfn|Dzielska|1996|pages=71–72}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=45–47}}. Уның өлөшө булып астрономик иҫәпләүҙәрҙә уңайлы бағана менән бүлеүҙең яҡшыртылған ысулы һанала. "Альмагест"та Птолемей Ҡояш Ер тирәләй әйләнгәндә бер көн эсендә үткән градустарҙың һанын иҫәпләү өсөн бүлеү мәсьәләһен тәҡдим итә. Үҙенең тәүге комментарийында Теон Птолемейҙы бүлеү ысулын яҡшыртырға тырыша. Гипатия редакциялаған текста таблицалы ысул ентекле тасуирлана{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Был таблицалы ысул тарихи сығанаҡтарҙа Гипатияның алымы тип һанала, һәм шул «астрономик таблица» булыуы мөмкин{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Классицист Алан Камерон фекеренсә, Гипатия комментарийҙарҙың өсөнсө китабын ғына түгел, ә ''«Альмагест»''тың һаҡланып ҡалған туғыҙ китабын да мөхәррирләгән{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}. === Диофант ''«Арифметика»''һы === Гипатия Диофанттың 13 китаптан торған яңы эраның 250 йылында яҙылған «Арифметика»һына комментарий яҙа{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|pp=20–22}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Был комментарийҙа [[алгебра]]ны ҡулланыу тәҡдим ителгән йөҙҙән ашыу математик мәсьәлә тасуирлана{{sfn|Bradley|2006|p=61}}. Быуаттар дауамында комментарий юғалған тип иҫәпләнә{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, өҫтәүенә "Арифметика"ның тәүге томдары ғына, беренсе томдан алтынсыһына тиклем, грек оригиналында һаҡланған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|p=21}}{{sfn|Booth|2017|p=110}}, әммә яҡынса 860 йылда сыҡҡан ғәрәп тәржемәһендә кәм тигәндә дүрт өҫтәмә том һаҡланып ҡалған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Ғәрәп тексында грек тексында булмаған күп һанлы киңәйтеүҙәр{{sfn|Booth|2017|p=109}}, шул иҫәптән Диофант миҫалдарын тикшереү һәм өҫтәмә мәсьәләләр бар{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. А.Камерон әйтеүенсә, был өҫтәмә материалдың иң ихтимал сығанағы — Гипатия үҙе, Сөнки Гипатия — ''«Арифметика»''ға комментарий яҙған берҙән-бер боронғо яҙыусы, һәм өҫтәмәләр, күрәһең, атаһы Теон ҡулланған ысулдарға эйәрә{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. XIX быуат ғалимы [[Поль Таннери]] ғәрәп ҡулъяҙмаларындағы өҫтәмә материалды тәүгеләрҙән булып Гипатия мираҫы тип таный {{sfn|Waithe|1987|p=175}}<ref>{{книга|заглавие=Diophantus of Alexandria; A Study in the History of Greek Algebra|ссылка=https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp|издательство=Cambridge University Press, republished 2017|год=1910|издание=2nd|страницы=[https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp/page/n29 14]& 18|язык=en|автор=Sir Thomas Little Heath}}</ref>. 1885 йылда сэр [[Томас Хит]] һаҡланып ҡалған ''«Арифметика»''ның беренсе инглиз тәржемәһен баҫтыра. Был ''«Арифметика»''ның тексы Гипатия үҙенең уҡыусылары өсөн булдырған мәктәп дәреслеге, тип раҫлай Хит{{sfn|Deakin|1992|p=21}}. М. Уэйт һүҙҙәренсә, Гипатия бүлеү өсөн ғәҙәти булмаған алгоритм (ул саҡтағы стандарт [[Шестидесятеричная система счисления|алтмышлы иҫәпләү системаһын]]) ҡулланған, был хәҙерге ғалимдарға текстың ғалимә яҙған өлөштәрен еңел табырға мөмкинлек бирә{{sfn|Waithe|1987|p=175}}. Гипатия комментарийы ғәрәп ҡулъяҙмаларында ''«Арифметика»''ға өҫтәмә материал сығанағы булып тора тигән Консенсус математика тарихсыһы Уилбур Кнорр тарафынан бәхәсле, тип һанала. Философ һәм математик булараҡ, Гипатияның юғары кимәле тураһында боронғо мәғлүмәттәргә таянғанда, аңлауҙы талап итмәй һәм интерполяциялар авторы тик тривиаль аҡыл ғына… булыуы мөмкин, ти. Шулай уҡ, А.Камерон, Теон да юғары абруйға эйә булһа ла, уның һаҡланып ҡалған эштәре бөтөнләй оригиналь түгел, тип билдәләй. Шулай уҡ Гипатияның Диофант тураһындағы эше профессиональ математиктар өсөн түгел, ә уҡыусылар өсөн тәғәйенләнгән мәктәп баҫмаһы булыуын раҫлай{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. === Башҡа математик хеҙмәттәре === Гипатия шулай уҡ Аполлоний Пергскийҙың ''«Кониктар»'' (коник киҫелештәр тураһында) хеҙмәтенә (8 китап){{sfn|Waithe|1987|p=175}}{{sfn|Booth|2017|p=110}} комментарий яҙа. Шулай уҡ ул ''«Астрономик канон»'' булдырған тип иҫәпләнә: йә Клавдий Птолемейҙың "Уңайлы таблицалар"ының яңы баҫмаһы, йә ''«Альмагест»''ҡа юғарыла телгә алынған комментарий{{sfn|Dzielska|1996|p=72}}{{sfn|Deakin|1994}}<ref>{{citation|url=http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|title=COSMOGRAPHICA Space Art and Science Illustration|first=Don|last=Dixon|access-date=2021-12-27|archive-date=2013-09-18|archive-url=https://archive.today/20130918192715/http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|url-status=live}}</ref>. Иғтибарлы уҡыуға нигеҙләнеп Һәм уның Диофанттың эшенә индергән өлөшөн сағыштырып, Кнорр, Гипатия шулай уҡ Архимедтың ''«Измерение круга»'' («Түңәрәк үлсәме») тигән изометрик фигуралар тураһында аноним тексты, һәм һуңғараҡ XIII быуат ғалимы, дин белгесе Һәм тарихсыһы Иоанн Тайнмутский Архимедтың сфераны үлсәү тураһындағы хеҙмәтендә ҡулланған тексын мөхәррирләгәндер, тип фаразлай{{sfn|Knorr|1989}}. Аполлонийҙың хеҙмәттәренә йәки ''«Астрономик канон»''ға комментарийҙар биреү өсөн яҡшы әҙерлек талап ителә, шуға күрә ҡайһы бер хәҙерге ғалимдар Гипатияны үҙ дәүеренең яҡшы математигы тип таный{{sfn|Castner|2010|p=50}}. === Механизмдарҙы конструкциялауы === [[Файл:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|Гипатияның фотола күрһәтелгән яҫы астролябиялар конструкциялағаны билдәле{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}, XI б.]] Синезий хатындағы раҫлау ҡайһы берҙә хаталы рәүештә Гипатияның яҫы астролябия уйлап табыуы тип аңлатыла{{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, әммә яҫы астролябия уның тыуыуына тиклем кәм тигәндә 500 йыл элек ҡулланылған{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|pp=112–113}}. Гипатия яҫы астролябиялар төҙөргә атаһынан (Теон) өйрәнә{{sfn|Emmer|2012|p=76}}{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Booth|2017|p=111}}. Теондың трактаты хәҙер юғалған, әммә ул сүриә епискобы Север Себохтҡа (575—667 йылдар) яҡшы билдәле булған, ул үҙенең астролябиялар тураһындағы трактатында уның йөкмәткеһен тасуирлай{{sfn|Booth|2017|p=111}}<ref>{{citation|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://archive.org/details/biographicalency00hock_878|url-access=limited |editor1=Virginia Trimble |editor2=Thomas R. Williams |editor3=Katherine Bracher |editor4=Richard Jarrell |editor5=Jordan D. Marché |editor6=F. Jamil Ragep|publisher=Springer|year=2007|isbn=978-0387304007|pages=[https://archive.org/details/biographicalency00hock_878/page/n1163 1134]}}</ref>. Гипатия Һәм Теон, бәлки, Птолемейҙың «Planisphaerium» хеҙмәтен өйрәнгәндер, унда астролябия төҙөү өсөн кәрәкле иҫәпләүҙәр тасуирлана{{sfn|Booth|2017|pp=111–112}}. Синезийҙың формулировкаһы Гипатияның астролябияны үҙе проектламауын һәм төҙөмәүен, ә уны төҙөү процесында остаз сифатында сығыш яһауын күрһәтә{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Икенсе хатында Синезий Гипатиянан (хәҙер ареометр булараҡ билдәле) шыйыҡсаларҙың тығыҙлығын йәки сағыштырма ауырлығын билдәләү өсөн «гидроскоп» ҡоролмаһын төҙөүен һорай{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Deakin|2007|pp=104–105}}{{sfn|Booth|2017|pp=113–114}}. Ошо нигеҙҙә был приборҙы ла Гипатия уйлап тапҡан тиҙәр{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|p=115}}. Гидрометрҙар Архимед законына (б. э. т. III быуат) нигеҙләнгән, һәм б. э. II быуатында уҡ рим ғалимы Ремний шиғырында тасуирланған<ref>{{citation |last=Bensaude-Vincent |first=Bernadette |author-link=Bernadette Bensaude-Vincent |editor1-last=Holmes |editor1-first=Frederic L. |editor1-link=Холмс, Фредерик Лоуренс |editor2-last=Levere |editor2-first=Trevor H. |date=2002 |title=Instruments and Experimentation in the History of Chemistry |publisher=[[MIT Press]] |page=153}}</ref><ref>{{Книга |автор=Ian Spencer Hornsey |заглавие=A history of beer and brewing |ссылка=https://archive.org/details/historyofbeerbre0000horn/page/429 |издательство=Royal Society of Chemistry |год=2003 |страницы=429}}</ref><ref>{{Книга |автор=Jeanne Bendick |заглавие=Archimedes and the Door of Science |издательство=Literary Licensing, LLC |год=2011 |страницы=63—64}}</ref>. Хәҙерге тикшеренеүселәр йыш ҡына Гипатия күп нәмәне уйлап сығарған тип яҙһа ла, ул ҡыйыу рәүештә кире ҡағылырға мөмкин{{sfn|Deakin|2007|p=105}}. Шарлота Бут, британ египтологы, һығымта яһай: Гипатияның философ, математик, астроном һәм уйлап табыусы-механик булараҡ хәҙерге репутацияһы һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәр һанына пропорциональ түгел{{sfn|Booth|2017|p=115}}. === Дини ҡараштары һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге === XIX быуат дауамында Гипатияны дини түҙемһеҙлеге өсөн ҡара халыҡ ботарлаған мәжүси шәһит булараҡ күрһәткән инглиз яҙыусыһы Чарльз Кингслиға барып тоташҡан историографик миф барлыҡҡа килә. Был «яңы заман легендаһы» [[Дзельска, Мария|Мария Дзельская]] монографияһының 1-се бүлегендә ентекле тикшерелә{{sfn|Dzielska|1996|pp=1—26}}. Шуға ҡарамаҫтан, һуңғы антиклыҡ тарихсыһы доктор Эдвард Дж. Уоттс үҙенең тикшеренеүендә Гипатияның, дини түҙемһеҙлек арҡаһында үлтерелмәһә лә, мәжүсиҙәр араһында шәһит булараҡ ҡаралыуын күрһәтә, һәм уның үлтерелеүе [[неоплатонизм|неоплатон]] философтарын инаныу системаларын мәжүси булараҡ ҡабул итергә мәжбүр итә{{sfn|Watts|2017|pp=119–120}} һәм философтар өсөн христиан массаларынан айырылған мәжүси традиционалистарға оҡшауҙарына (идентичность) ышанырға ярҙам итә{{sfn|Watts|2017|p=120}}. Хәҙерге ваҡытта Гипатия дингә түҙемле булған, дини мәсьәләләргә иғтибар итмәгән һәм дини инаныуҙарға ҡарағанда аҡыл өҫтөнлөгөн таныған, шул уҡ ваҡытта неоплатонизмдың өс төп ипостасын аңлатыуҙа субординация булмағанлыҡтан, [[Порфирий (философ)|Порфирий]] менән яҡынайған, һәм гражданлыҡ изгелектәрен юғары баһалауҙа башҡа неоплатониктар менән килешмәүе өҫтөнлөк иткән. Һаҡланып ҡалған сығанаҡтар Ипатияның атеист булмауын асыҡ күрһәтә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Философияның маҡсаты «илаһилыҡ менән мистик берләшеү» булғанлыҡҡамы, ул мәжүси һәм неоплатонизм яҡлы булған, бер үк ваҡытта Плотин тәғлимәтен тотҡан{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Һуңғы антик дәүерҙә астрономия үҙенең характеры буйынса математика фәненең бер өлөшө булараҡ ҡаралған{{sfn|Castner|2010|p=49}}, ул саҡта математика менән нумерология йәки астрономия менән астрология араһында бер ниндәй ҙә айырма яһалмаған{{sfn|Emmer|2012|p=74}}. Гипатия Юлиандың мәжүсилекте реставрациялауында ҡатнашмай. Уның мәктәбендә [[ямвлих]]тар дини неоплатонизмының (мәҫәлән, Афина неоплатонизм мәктәбе) теургик практикаһы үҫтерелмәй, шуның өсөн бында христиандар ҙа уҡый<ref>Sineseios. Epistulae, 137, 1525 A.</ref>. Гипатия йәшәәгән осорҙа Александрия һәм уның тирәһендә ямвлих йүнәлешендәге күп кенә неоплатониктар әүҙем була. Уларҙың иң билдәлеһе — Антонин<ref>Eunap. Vit. Soph. 470.</ref>, Ул Канопта (Александриянан 20 км алыҫлыҡта) уҡытҡан. Улар эҙмә-эҙлекле мәжүсилектең дини практикаларын яҡлаусы була. 391 йылда христиандар тарафынан [[Серапеум]]ды ҡыйратыу Теон-Гипатия мәктәбе эшмәкәрлегендә үҙгәрештәр тыуҙырмай. Уның мәктәбенә Александрияла хеҙмәт иткән император чиновниктары даими рәүештә йөрөй. Сократ Схоластиктың уны ике губернатор һәм урындағы ҡала советниктары менән бәйләгән тығыҙ мөнәсәбәттәр тураһында телгә алыуы Дамаскийға Гипатияның шул тиклем яҡшы репутациялы булыуын билдәләргә сәбәп бирә, ҡала хакимдары ҡалаға килгәндә уны һәр ваҡыт хөрмәт итә<ref>Vit. Is. Ath. 43E.</ref>. == Мираҫы һәм йоғонтоһо == === Мәғрифәтселек эпохаһы === [[Файл:Hypatia - John Toland 1720.jpg|thumb|upright=1.3|Джон Толанд трактатының титул бите]] XVIII быуат философ-деисы Джон Толанд, Ипатияның үлемен иң насар яҡтылыҡта һүрәтләп, тарихты үҙгәртеп һәм боронғо сығанаҡтарҙың береһендә лә булмаған нескәлектәрҙе уйлап сығарып{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}, Ипатияны үлтереү фактын католиктарға ҡаршы трактат өсөн нигеҙ итеп ҡуллана{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}<ref>{{Книга |автор=Ogilvie, M. B. |год=1986 |заглавие=Women in science: Antiquity through the 19th century |место=Cambridge, MA |издательство=The MIT Press}}</ref>. Ул үҙенең героиняһын ''изге'' тип аталған Кирилл «архиепискобының ғорурлығын, көнсөллөгөн һәм ҡанһыҙлығын ҡәнәғәтләндереү өсөн Александрия руханиҙары тарафынан өҙгөләгән иң изге, иң уҡымышлы һәм лайыҡлы ханым» тип һүрәтләй<ref name="Преображенский" />. Инглиз протестанты Томас Льюис 1721 йылда яҙылған яуабында Кириллды яҡлай{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, Дамаскийҙың мәжүси булыуы һәм ысынбарлыҡты иҫәпкә алмағанлығы нигеҙендә хикәйәһен кире ҡаға{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, һәм Сократ Схоластик, Кириллға ҡарата ыңғай ҡарашта булмағанлыҡтан, уны «пуритан» тип раҫлай{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}. Гипатияны ул «Александрияның иң оятһыҙ мәктәп уҡытыусыһы» тип атай<ref name="Преображенский" />. [[Вольтер]] үҙенең «Examen important de Milord Bolingbroke ou le tombeau de fanatisme» (1736 йыл) хеҙмәтендә Ипатияны «рациональ тәбиғәт ҡанундарына» һәм «догманан азат, кеше аҡылы һәләтенә» ышаныусы тип атай{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=2}} уның үлемен «Кириллдың сәстәре ҡырылып алынған (тонзура), эҙенә баҫып килгән фанатик бандаһының „ау эттәре“ тарафынан ерәнгес үлтереүе» тип һүрәтләй {{sfn|Dzielska|1996|p=2}}. Уҡыусыға Гипатияның ҡиәфәтен асыҡраҡ күрһәтер өсөн, ул Александрия трагедияһын хәҙерге Парижға күсерә. Унда кармелит монахтары, йәнәһе, Магдалинаға арналған кармелит поэмаһына ҡарағанда Гомерҙы өҫтөнөрәк ҡуйғаны өсөн, бер париж һылыуҡайын ботарлап ташлағандар, ти<ref name="Преображенский" />. Һуңыраҡ, фәлсәфәүи һүҙлек өсөн яҙмаһында (1772 йыл), Вольтер Ипатияны наҙан христиандар тарафынан аяуһыҙ үлтерелгән ирекле фекерле деистик гений итеп һүрәтләй{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Яҙманың күп өлөшө Ипатияны бөтөнләй иғтибарһыҙ ҡалдыра һәм Кирилл уның үлеме өсөн яуаплы булғанмы-юҡмы тигән бәхәсте ҡарай{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Вольтер тексты эскерле зәһәр (ехидный) иҫкәрмә менән: «Матур ҡатындарҙы инәнән тыума сисендерәләр, әлбиттә, уларҙы үлтереү өсөн түгел» тип тамамлай{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. «История упадка и разрушения Римской империи» китабында инглиз тарихсыһы, антихристиан [[Эдуард Гиббон]] Толанд һәм Вольтер ҡараштарын киңәйтеп, Кириллды «бишенсе быуат башында Александриялағы бөтә яуызлыҡтың берҙән-бер сәбәбе», тип иғлан итә{{sfn|Dzielska|1996|p=3}} һәм Ипатияның үлтерелеүен христианлыҡтың барлыҡҡа килеүе Рим империяһының тарҡалыуын тиҙләткән тезисына дәлил итеп аңлата{{sfn|Dzielska|1996|pp=3–4}}. Ул Кириллға христиан изгеһе булараҡ табыныуҙы дауам итеүен, «бәлки, мәсих ырым-ышаныуҙары, изгеләрҙе ҡыуыуға ҡарағанда, ғиффәтле ҡыҙ ҡаны йомшағыраҡ йолом итер ине» тип билдәләй{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}. Был ғәйепләүҙәргә яуап итеп католик авторҙар, шулай уҡ ҡайһы бер француз протестанттары, Ипатияны үлтереүгә Кириллдың бер ниндәй ҙә ҡағылышы юҡ һәм чтец Пётр тулыһынса яуаплы, тип раҫлай. Был ҡыҙыу бәхәстәр барышында, ҡағиҙә булараҡ, Пётрҙың яңғыҙ эш итеүенә йәки Кирилл бойороғо буйынса эш итеүенә иғтибар итеп, Ипатия яҙмышын иғтибарһыҙ ҡалдыралар{{sfn|Watts|2017|p=139}}. === Ун туғыҙынсы быуат === [[Файл:Hypatia by Odoardo Tabacchi 03.jpg|thumb|left|Гипатия, скульптор [[Одоардо Табакки]]]] [[Файл:Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|мини|200px|''Гипатия.'' (фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Дж. М. Камерон]], 1867)]] Ун туғыҙынсы быуатта европа әҙәбиәте авторҙары Гипатия тураһындағы легенданы [[неоэллинизм]]дың бер өлөшөнә әйләндерә, был хәрәкәт боронғо гректарҙы һәм уларҙың ҡиммәттәрен романтиклаштыра{{sfn|Castner|2010|p=50}}. «Гипатия тураһындағы әҙәби легенда» менән ҡыҙыҡһыныу үҫә башлай{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}. Диодата Салуццо Роэро үҙенең «Ipazia ovvero delle Filosofie» (1827) хеҙмәтендә Кирилл Гипатияны христианға әйләндергән, уны мәкерле рухани үлтергән, тип фаразлай<ref>{{citation|last=Saluzzo Roero|first=Diodata|author-link=Diodata Saluzzo Roero|title=Ipazia ovvero Delle filosofie poema di Diodata Saluzzo Roero.|url=https://books.google.com/books?id=3yuDMLnlrWsC&pg=PA24|year=1827}}</ref>. «Hypatie» (1852) һәм «Hypathie et Cyrille» (1857) шиғырҙарында француз шағиры [[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Шарль Леконт де Лиль]] Гипатияны күңеле кителә торған көсһөҙ хәҡиҡәт һәм матурлыҡ кәүҙәләнеше итеп күрһәтә{{sfn|Edwards|1999|p=112}}. Леконт де Лилдең беренсе шиғырында Гипатия һуңлап тыуған, тарих ҡанундарының ҡорбаны итеп һүрәтләнә{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}{{sfn|Booth|2017|pp=20–21}}. Икенсе шиғыры XVIII быуат өлгөһөндә христиан ҡанһыҙлығы ҡорбаны булараҡ Гипатияны деистик һүрәтләүгә әйләнеп ҡайта{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=4–5}}, әммә Гипатия Кириллды неоплатонизм менән христианлыҡтың ысынбарлыҡта бер үк булыуына ышандырырға тырыша һәм ышандыра алмай{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=5–6}}. Чарльз Кингслиҙың «Ипатия» йәки «Новые враги со старым лицом» (1853) романы башта тарихи трактат булараҡ күҙаллана, әммә уның урынына һуғышсан антикатолик хат менән Виктория дәүеренең типик романына әйләнә{{sfn|Dzielska|1996|p=8}}. Гипатия унда ярҙамға мохтаж, дәғүәсел (претенциозный) һәм эротик героиня итеп Һүрәтләнә<ref>{{citation |title= The woman and the lyre: Women writers in classical Greece and Rome |last=Snyder |first= J.M. |year=1989 |publisher=Southern Illinois University Press |location=Carbondale, IL }}</ref>: кәүҙәһе Афродитаныҡы, Платон рухлы{{sfn|Dzielska|1996|p=9}}. Кингсли романы бик популяр була{{sfn|Watts|2017|pp=141–142}}{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}, бер нисә европа теленә тәржемә ителә{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}{{sfn|Watts|2017|p=141}} һәм быуат аҙағына тиклем даими баҫылып сыға{{sfn|Watts|2017|p=141}}. Ул Ипатияның күренеше романтик, «эллиндарҙың һуңғыһы», тип пропагандалай{{sfn|Dzielska|1996|p=11}} һәм сәхнә постановкаларының киң спектрына тиҙ яраҡлаштырыла, уларҙың беренсеһе 1859 йылда [[Филадельфия]]ла ҡуйылған Элизабет Бауэрс пьесаһы була, төп ролдә яҙыусы үҙе уйнай{{sfn|Watts|2017|p=141}}. 1893 йылдың 2 ғинуарында Лондондағы [[Хеймаркет]] театрында Дж. Стюарт Огилви һәм продюсер [[Герберт Бирбом Три]] ҡуйған бик танылған сәхнә адаптацияһы ҡуйыла. Башта төп ролде Джулия Нилсон уйнай, ентекле уйланылған Хьюберт Парри музыкаһы яңғырай{{sfn|Macqueen-Pope|1948|p=337}}{{sfn|Archer|2013|p=9}}. Кингсли романы шулай уҡ һынлы сәнғәт әҫәрҙәрен тыуҙыра{{sfn|Watts|2017|p=142}}, шул иҫәптән иртә фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Джулия Маргарет Камерон]] 1867 йылда төшөргән йәш ҡатын образындағы Ипатия{{sfn|Watts|2017|p=142}}<ref>{{citation|last1=Marsh|first1=Jan|last2=Nunn|first2=Pamela Gerrish|title=Pre-Raphaelite women artists: Barbara Leigh Smith Bodichon …|url=https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|year=1997|publisher=Manchester City Art Galleries|isbn=978-0-901673-55-8|access-date=2021-12-30|archive-date=2023-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113230130/https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> һәм [[Митчелл, Чарльз Уильям|Чарльза Уильяма Митчеллды]]ң 1885 йылғы картинаһы, унда сиркәүҙәге миһрап (ҡорбан килтереү урыны) алдында торған яланғас Ипатия һүрәтләнгән{{sfn|Watts|2017|p=142}}.[[Файл:Hypatia (1900 Play).png|мини|200px|«Гипатия» пьесаһында төп ролде башҡарыусы актриса [[Андерсон, Мэри (актриса театра)|Мэри Андерсон]], 1900 йыл тирәһе.]] Шул уҡ ваҡытта европа философтары һәм ғалимдары Гипатияны «урта быуаттарҙың оҙайлы бөлгөнлөккә төшөүе» алдынан фән һәм ирекле тикшеренеүҙәрҙең һуңғы вәкиле тип тасуирлай{{sfn|Castner|2010|p=50}}. 1843 йылда немец авторҙары Солдан һәм Хеппе үҙҙәренең «История испытаний колдовства» хеҙмәтендә Гипатия, бәлки, христиан власы тарафынан язаланған беренсе билдәле «сихырсы» булғандыр, тип раҫлай<ref>{{citation|last=Soldan|first=Wilhelm Gottlieb|title=Geschichte der Hexenprozesse: aus dem Qvellen Dargestellt|url=https://archive.org/details/geschichtederhe00soldgoog|year=1843|publisher=Cotta |page=82}}</ref>. === Егерменсе быуат === 1908 йылда америка яҙыусыһы Элберт Хаббард Гипатияның биографияһын «Маленькие путешествия по домам великих учителей» («Бөйөк уҡытыусыларҙың йорттары буйлап бәләкәй сәйәхәттәр») серияһында баҫтырып сығара. Был китап тулыһынса тиерлек художестволы әҫәр булып тора{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Унда Хаббард Теон ҡыҙы өсөн төҙөлгән «балыҡ тотоу, һыбай йөрөү һәм ишеү»ҙе үҙ эсенә алған физик күнегеүҙәр программаһы тураһында һөйләй{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Ул раҫлауынса, Теон Гипатияны «уйлау хоҡуғын һаҡлап ҡалырға өйрәтә, сөнки хаталы уйлау ҙа бер ҡасан да уйламауҙан яҡшыраҡ»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Хаббард раҫлауынса, йәш ҡатын, Гипатия, Афинала [[Плутарх Афинский]]ҙа уҡый. Әммә был фаразланған биографик мәғлүмәт тулыһынса уйлап сығарылған һәм бер боронғо сығанаҡта ла осрамай. Хаббард хатта, хәҙерге рационалистик ҡараштарын сағылдырған бик күп тулыһынса уйлап сығарылған цитаталарҙы, Гипатияныҡы, тип индерә{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Шул уҡ ваҡытта Гипатия образы феминист хәрәкәттәре тарафынан әүҙем файҙаланыла, уның тормошо һәм үлеме ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн хәрәкәт яҡтыһында ҡарала башлай{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Карло Паскаль 1908 йылда уның үлтерелеүе антифеминист акт булған һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата мөнәсәбәттең үҙгәреүенә, шулай уҡ дөйөм алғанда Урта диңгеҙ цивилизацияһының тарҡалыуына килтергән тип раҫлай{{sfn|Booth|2017|p=25}}. [[Рассел, Бертран|Бертран Расселды]]ң ҡатыны Дора Рассел 1925 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙың етерлек белемгә эйә булмауы һәм тигеҙһеҙлек шарттарында йәшәүе тураһында «Гипатия или женщина и знания» («Гипатия йәки ҡатын-ҡыҙ һәм белем») китап баҫтырып сығара{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}. Был атаманы ни өсөн һайлағанын прологында аңлата{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}: «Гипатия сиркәү түрәләре тарафынан хөкөм ителгән һәм христиандар тарафынан ботарланған университет лекторы. Китаптың яҙмышы ла шундай булыр, моғайын»{{sfn|Booth|2017|p=27}}. Гипатияның үлемен ҡайһы бер тарихсылар ҙа символ итеп ҡарай. Мәҫәлән, Кэтлин Уидер Гипатияның үлтерелеүе классик антиклыҡтың тамамланыуын билдәләй, тип фаразлай<ref>{{citation | jstor=3810062| title=Women Philosophers in the Ancient Greek World: Donning the Mantle| journal=Hypatia| volume=1| issue=1| pages=21–62| last1=Wider| first1=Kathleen| year=1986| doi=10.1111/j.1527-2001.1986.tb00521.x}}</ref>, ә яҙыусы [[Гринблатт, Стивен|Стивен Гринблатт]] уның үлтерелеүе «фактик рәүештә Александрияның интеллектуаль тормошоноң ҡолауын билдәләй», ти<ref>Greenblatt, ''The Swerve: how the world became modern'' 2011:93.</ref>. Икенсе яҡтан, Кристиан Уайлдберг билдәләүенсә, эллин философияһы V һәм VI быуаттарҙа, Бөйөк Юстиниан дәүеренә тиклем, сәскә атыуын дауам иткән<ref>Christian Wildberg, in [http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript Hypatia of Alexandria — a philosophical martyr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314012940/http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript |date=2011-03-14 }}, ''The Philosopher’s Zone'', ABC Radio National (4 April 2009)</ref>{{sfn|Dzielska|1996|p=105}}. {{врезка|выравнивание=right|ширина=33%|содержание=<blockquote>Мәҫәлдәрҙе мәҫәл, мифтарҙы миф, ә мөғжизәләрҙе шиғри фантазиялар, тип һөйләргә кәрәк. Ырымдарҙы хәҡиҡәт итеп өйрәтеү – иң ҡот осҡос нәмә. Бала аҡылы уларҙы ҡабул итә һәм уларға ышана, һәм йылдар үткәс тик көслө ауыртыу, бәлки, фажиғә аша ғына, ул уларҙан ҡотола ала. Ысынлап та, кешеләр ырым-ышаныу өсөн тере хәҡиҡәт өсөн көрәшкән кеүек тиҙ, йыш ҡына хатта күберәк, көрәшәсәк, сөнки ырым-ышаныу үтә һиҙелерлек түгел, уны кире ҡағыу өсөн уға барып етә алмайһығыҙ, әммә хәҡиҡәт — ул ҡараш, һәм шуға күрә ул үҙгәреүсән. </blockquote>|подпись=Хаббард уйлап сығарған һәм Ипатияныҡы, тип күрһәткән цитатаның береһе{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.}} Егерменсе быуаттың башынан аҙағына тиклем Гипатия тураһындағы уйҙырмалар таралыуы дауам иткән{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Хаббард уйлап сығарған биография балаларға тәғәйенләнгән булһа ла{{sfn|Cohen|2008|p=47}}, Линн М. Осен, 1974 йылда Гипатия тураһында йоғонтоло мәҡәләһен яҙғанда ла, шул уҡ йылда сығарған «Женщины в математике» китабында ла уға төп сығанаҡ һымаҡ таянған{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. [[Фордем университеты]] Хаббардтың биографияһын Урта быуаттар тарихы курсында Гипатия тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы итеп ҡуллана{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. 1980 йылда Карл Саган [[Public Broadcasting Service|PBSта]] «Космос: персональное путешествие» («Космос: персональ сәйәхәт») документаль сериалында Гипатияның үлеме тураһында, һуғышсан христиандарҙың Александрия китапханаһын яндырыуы менән бәйле үлтерелеүе тураһында уйлап сығарылған хикәйә килтерә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Ул «Космос» китабында Гипатияның Александрия китапханаһының тар-мар ителеүе менән бәйле һәләк булыу тарихына ентекле туҡтала<ref>{{Cite web|url=yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|title=Карл Саган. Космос. Эволюция Вселенной, жизни и цивилизации. — СПб.: Амфора, 2005. — С. 481—482.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211195726/yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|archive-date=2011-02-11|access-date=2011-06-16|url-status=live}}</ref>. Ысынлап та, беҙҙең эраның 391 йылында Феофил етәкселегендә христиандар Александрия Серапеумын емерә, ә китапхана тураһында һуңғы тапҡыр VII быуатта телгә алына{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Гипатия хәҙерге заман ҡатын-ҡыҙ философтары өсөн өлгө булып тора, шулай уҡ уның хөрмәтенә ике феминист: Афинала 1984 йылда сыҡҡан «Гипатия: феминистские исследования» грек журналы һәм 1986 йылдан Ҡушма Штаттарҙа сыҡҡан «Гипатия: журнал Феминистской философии» журналдары атала{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Бөйөк Британияла «Гипатия» фонды ҡатын-ҡыҙҙар әҙәби, художестволы һәм фәнни хеҙмәттәренең китапханаһын һәм архивын үҙ эсенә ала Һәм Вашингтонда «Ипатия-в-лесу» ҡатын-ҡыҙҙар ретритына спонсорлыҡ итә{{sfn|Booth|2017|p=27}}. [[Файл:Alfred Seifert Hypatia.jpg|thumb|right|«Гипатия». Рәссам А. Зейферт. 1901 й.]] «[[Званый ужин (Джуди Чикаго)|Званый ужин]]» («Саҡырыулы киске аш») —америка йәһүд рәссамы Джудит Сильвия Коэндың феминист псевдо-сәнғәт әҫәре Гипатияны [[куверт]] менән бүләкләй<ref>{{citation|title=Reading the Language of «The Dinner Party»|first=Carol|last=Snyder|journal=Woman's Art Journal|volume=1|issue=2|date=1980–1981|pages=30–34|jstor= 1358081|quote=Among the raised images distributed on the first two wings of the table are two with broken edges—the Hypatia and Petronilla da Meath plates. Chicago confirmed my reading of the broken edge as a reference to the violent deaths both women suffered"|doi=10.2307/1358081}}.</ref>{{sfn|Booth|2017|page=22}}. Коэн өҫтәлдә Гипатияның үлеменә ҡайғырып илаған грек алиһәһәләрен һүрәтләй{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Коэн, Гипатияны үлтереүгә килтергән социаль сыуалыштар патриархат һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата рәхимһеҙ мөғәмәлә һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, һәм уны матриархат урынлаштырыу юлы менән генә туҡтатырға мөмкин, тип белдерә{{sfn|Booth|2017|pp=22–23}}. Ул Гипатияның хеҙмәттәре Александрия китапханаһы менән бергә христиандар тарафынан юҡ ителгән, тип белдерә{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Гипатияға һылтанмалар XX быуат әҙәбиәте әҫәрҙәрендә{{sfn|Booth|2017|pp=14–30}}, шул иҫәптән [[Пруст, Марсель|Марселя Прусты]]ң «Мадам Сван дома» һәм «В цветущей роще» хикәйәләрендә «В поисках потерянного времени» һәм [[Пирс, Йен|Йен Пирсты]]ң «[[Сон Сципиона (роман)|Сне Сципиона]]» романдарында бар{{sfn|Booth|2017|p=15}}. [[Хаксли, Олдос|Олдос Хаксли]] «Контрапункт» романында Гипатия менән сағыштырыуҙы ҡуллана: ''«Бик һөйкөмлө, әммә Гипатия түгел»''. Гипатия (Ипатия) — украин яҙыусыһы [[Бердник, Олесь Павлович|Олесь Бердникты]]ң «Прометей» повесының төп персонаждарының береһе (1970—1971 йй.). === Егерме беренсе быуат === Гипатия образы донъяның күп илдәре авторҙары тарафынан файҙаланылыуын дауам итә{{sfn|Booth|2017|pp=13–20}}. Умберто Эконың «Баудолино» (2002) романында геройҙың мөхәббәт ҡыҙыҡһыныуы — яртылаш сатир, яртылаш ҡатын-ҡыҙ, ''Ипатия'' исеме аҫтында билдәле булған ҡатын-ҡыҙҙарҙан ғына торған Гипатия уҡыусылары берләшмәһенең тоҡомо{{sfn|Booth|2017|p=16}}. Шарлотта Крамерҙың «Святое убийство: смерть Гипатии Александрийской» («Изге үлтереү: Александрия Гипатияһының үлеме») (2006) романында Кирилл классик архетипик яуыз итеп һүрәтләнә, Ә Гипатия «сағыу, барыһы ла яратҡан Һәм Изге Яҙманы Кириллға ҡарағанда яҡшыраҡ белгән» итеп һүрәтләнә{{sfn|Booth|2017|pp=16–18}}. Ки Лонгфелло үҙенең «Теки, как серебро» (2009) романында Гипатияның ни өсөн тәүге тапҡыр уҡыта башлауының ҡатмарлы тарихын уйлап таба{{sfn|Booth|2017|pp=18–19}}. [[Зейдан, Юсуф|Зәйдан Йософто]]ң «Азазил» (2012) романында Гипатияны үлтереүҙе шаһит күҙҙәре менән һүрәтләй{{sfn|Booth|2017|pp=19–20}}. Брюс Макленнандың «Мудрость Гипатии» (2013) китабы Гипатияны хәҙерге тормош өсөн неоплатоник философия буйынса гид итеп күрһәтә<ref>{{citation|last=Majumdar|first=Deepa|date=2015-09|doi=10.1163/18725473-12341327|issue=2|journal=The International Journal of the Platonic Tradition|pages=261–265|title=Review of ''The Wisdom of Hypatia''|volume=9|doi-access=free}}</ref>. Пол Левинсондың «Заговор, чтобы спасти Сократа» (2006) һәм уның дауамында Гипатия — XXI быуат АҠШ-нан ваҡыт сәйәхәтсеһе<ref>{{citation |last=Levinson |first=Paul |date=2008-11 |title=Unburning Alexandria |journal=Analog Science Fiction and Fact |url=http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |access-date=2013-03-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130314050328/http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |archive-date=2013-03-14 }}</ref><ref>{{citation |url=http://www.curledup.com/plotsave.htm |title=The Plot to Save Socrates – book review |last=Clark |first=Brian Charles |year=2006 |publisher=Curled Up With A Good Book |access-date=2013-03-26 |archive-date=2013-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907024727/http://www.curledup.com/plotsave.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{citation |url=http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria |title=Inteview [sic] with Paul Levinson, Author of Unburning Alexandria |year=2013 |publisher=The Morton Report |access-date=2013-11-03 |archive-date=2019-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228074038/http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria/ |url-status=live }}</ref>. «[[В лучшем мире]]» комедия сериалында Гипатия — ҡоллоҡто яҡламағанлыҡтан, күккә сығырға лайыҡлы булған бик аҙ боронғо философтарҙың береһе<ref>{{citation|url=https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|title='The Good Place' Boss on Reaching the Titular Location, Finding It's a 'Bummer'|last=Turchiano|first=Danielle|date=2020-01-24|website=Variety|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124052003/https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|url-status=live}}</ref>. Чили режиссёры [[Аменабар, Алехандро|Алехандро Аменабар]]ҙың төп ролдә Рейчел Вайс уйнаған «Агора» (2009) фильмы Гипатияның һуңғы йылдарын ныҡ беллетризациялаған сәхнәләәштереү (инсценировка) булып тора{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=145}}{{sfn|Booth|2017|pp=13–14}}. Христианлыҡты тәнҡитләүгә йүнәлтелгән Фильм{{sfn|Theodore|2016|p=182}}, Гипатияға хәҙерге ҡараштарға көслө йоғонто яһай{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Тарихи яҡтан ул ышаныслы түгел{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Mark|2014}}, айырыуса Гипатияның астрономик һәм механик тикшеренеүҙәрен күрһәтеү йәһәтенән: уны «Коперникҡа ҡарағанда [[Платон]]дан әҙерәк» итеп һүрәтләй{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Шулай уҡ ул Гипатияны уның мәсих ҡоло көсләү эпизодын да үҙ эсенә ала{{sfn|Watts|2017|p=146}}, христиан сиркәүенең ҡатын-ҡыҙҙарға һалған сикләүҙәрен ныҡ һыҙыҡ өҫтөнә ала{{sfn|Watts|2017|pp=145–146}}, шул иҫәптән Кирилл {{Библия|1Тим|2:8}} уҡыған мәлде лә, изге яҙманы ҡатын-ҡыҙҙарға уҡытыуҙы тыйыу тип аңлатып{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Booth|2017|p=14}}. Бынан тыш, фильм Гипатияның фәнни ҡаҙаныштарын бик арттырып күрһәтә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Mark|2014}} һәм уны Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеүен беренсе булып асыусы итеп дөрөҫ һүрәтләмәй, Гипатия был мәсьәләне өйрәнгәнен раҫлаусы ниндәй ҙә тарихи дәлилдәр юҡ{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Фильмда шулай уҡ Карл Сагандың «Космос: шәхси сәйәхәт» сериалына нигеҙләнгән күренеш бар, унда христиандар Серапеумға һөжүм итә һәм унда һаҡланған бөтә төргәктәрҙе яндыра, бина үҙе зыян күрмәй ҡалдыра. Әммә ысынбарлыҡта христиандар бинаны емерә, Серапеумда китапхана булмай{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Ниһайәт, фильм гипатияның атеист булыуын күрһәтә, был уның боронғо грек динен тотоусы мәжүси итеп һүрәтләнгән һаҡланып ҡалған сығанаҡтарға ҡаршы килә{{Переход|Религиозные воззрения и общественная деятельность}}. 2015 йылда америкалы Роберт Макклангтың Тelergy проекты «Гипатия (Hypatia)» альбомын сығара, ул Александрия Гипатияһының фажиғәле яҙмышы тураһында һөйләй<ref>{{cite web|url=http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|title=Telergy - Hypatia|first=G. W.|last=Hill|publisher=Music Street Journal - Music News & Reviews|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222122557/http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-11|url-status=live}}</ref>. == Астрономик объекттар == * 1935 йылда [[Международный астрономический союз|Халыҡ-ара астрономия союзы]] Айҙың күренгән яғындағы [[кратер]]ға Гипатия исемен бирә. * Гипатия хөрмәтенә 1884 йылда асылған [[(238) Гипатия]] [[астероид]]ы аталған. * 2015 йылдың декабрендә [[Международный астрономический союз|Халыҡ-ара астрономия союзы]] сайтында халыҡ тауыш биреүенән һуң [[Йота Дракона|Эдасих]] (Йота [[Дракон (созвездие)|Дракона]]) Эдасих (Аждаһа Йотаһы) йондоҙо тирәләй әйләнгән һәм [[Аждаһа b Йотаһы]] булараҡ билдәле экзопланетаны Гипатия (Hypatia) тип атарға ҡарар ителә<ref>{{cite news|title=На звездном небе появился Полтергейст|url=https://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t|access-date=2015-12-16|publisher=Интернет-издание «Лента.Ру»|date=2015-12-16|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233949/http://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Афина мәктәбе]] * [[Фәндә ҡатын-ҡыҙ]] * [[Ҡатын-ҡыҙҙарҙың фәнгә индергән өлөшө хронологияһы]] == Комментарийҙар == {{Комментарийҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == ;Сығанаҡтар * {{Книга |автор=[[Дамаский]] |заглавие=Философская история (Жизнь Исидора) |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |серия=Мир поздн. античности. Док. и материалы; Вып. 13}} * {{Книга |автор=[[Иоанн Малала]] |ссылка=https://web.archive.org/web/20171118132317/http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/bitstream/123456789/3444/1/Malala.%20Сhronografia.%2013-18.pdf |заглавие=Хронография. Кн. XIII—XVIII] |ответственный=Подгот. Н. Н. Болгов и др. |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2014 |часть=Ипатия |страницы=66 (Кн. XIV. § 12)}} * [https://poletniy.livejournal.com/12579.html Источники о жизни Гипатии: «Суда»] / Пер. с древнегреч. * [[Летописец Еллинский и Римский]]. — Т. 1: Текст. — СПб.: Дм. Буланин, 1999. — Ипатия (Упатия): С. 340. * ''[[Никифор Григора]].'' История ромеев. — Т. I: Кн. I—XI. — СПб.: Своё изд-во, 2013. — 'Новая Ипатия': С. 224. — (Seria Byzantina). * ''[[Паллад]]'' // Эпиграммы греческой Антологии / Под ред. М. Гаспарова, Ю. Шульца. — М.: Терра, 1999. * ''[[Синезий Киренский]].'' Полное собрание творений. — Т. 1: Трактаты и гимны. — СПб.: Своё изд-во, 2012. * ''Синезий Киренский.'' Полное собрание творений. — Т. 2: Письма. — СПб.: Квадриум, 2014. — Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153. * ''Сократ Схоластик.'' Церковная история. — М.: РОССПЭН, 1996. — VII 15. [Устар. церк. пер.] * ''[[Сократ Схоластик]].'' Церковная история: [Отрывок: VII 15] // Виллер Э. Учение о Едином в Античности и Средневековье. — СПб., 2002. — С. 204—205. [Науч. пер.] * ''[[Феофан Исповедник|Феофан (Исповедник)]].'' Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и его сына Феофилакта / Пер. с греч.: В. И. Оболенский, Ф. А. Терновский. — М., 1887. * ''[[Филосторгий]].'' Сокращение «Церковной истории» // Церковные историки IV—V веков. — М.: РОССПЭН, 2007. — VIII 9. * ''[[Кассиодор|Cassiodori]]-Epiphanii.'' Historia ecclesiastica tripartita: Historiae ecclesiasticae ex Socrate, Sozomeno et Theodorito in unum collectae et nuper de graeco in latinum translatae libri numero duodecim. — Vindobonae: Hoelder, Pichler, Tempsky, MCMLII (1952). — (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum; Vol. LXXI). * ''[[Иоанн Никиусский|John, bishop of Nikiu.]]'' The Chronicle / Transl. R. H. Charles. — London; Oxford: Oxford University press, 1916. — LXXXIV 84, 87 — 103. * ''[[Никифор Каллист Ксанфопул|Nicephori Callisti Xanthopuli]].'' Ecclesiasticae historiae libri XVIII. — Paris, 1865. — Hypatia: Col. 1105—1106. — (Patrologiae cursus completus… Series graeca; T. 146). * ''Deakin M. A. B.'' The Primary Sources for the Life and Work of Hypatia of Alexandria. — Clayton, Vic.: Monash U., Dept. of Mathematics, 1995. * ''Tannery P.'' L’article de Suidas sur Hypatie // Annales de la faculté des lettres de Bordeaux. — 1880. — 2. — P. 197—200. * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}} ;Тикшеренеүҙәр, очерктар * ''Алик М.'' Наследство Гипатии: История женщин в науке с античности до конца XIX в. // Женщины в науке: Реф. сб. — М.: ИНИОН, 1989. — С. 23—48. * ''Алленби А.'' [http://samlib.ru/a/ari_a/hypatia.shtml Гипатия] / Ари Алленби; Пер. с англ. М. Габдулганиевой // Самиздат. — 2011. * ''[[Балабуха, Андрей Дмитриевич|Балабуха А. Д.]]'' [https://clib.me/b/160065/readp Афина по уму, Гера по осанке, Афродита по красоте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403135307/https://clib.me/b/160065/readp |date=2022-04-03 }} // Наука и жизнь. — 2009. — № 8. — С. 34—40. * ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И., Розенфельд Б. А.'' Арабская версия «Арифметики» Диофанта // [http://pyrkov-professor.ru/default.aspx?tabid=195&ArticleId=62 Историко-математические исследования. — М.: Наука, 1978. — Вып. XXIII.] — С. 192—225. — Ипатия: С. 222—223, 224—225. * ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И.'' История диофантова анализа от Диофанта до Ферма. — М.: Наука, 1984. — Ипатия: С. 104—105, 127—128. * ''Белов А.'' Александрийская трагедия: [Об убийстве Гипатии, 415 г.] // Наука и жизнь. — 1966. — № 4. — С. 110—111. * ''[[Бобынин, Виктор Викторович|Бобынин В. В.]]'' Древнейшая из женщин-математиков // Сборник статей по вопросам физико-математических наук и их преподавания. — М., 1924. — Т. 1. * ''Бобынин В. В.'' Древнейшая из женщин-математиков // Математика в шк. — 2011. — № 4. — С. 66—71. * ''Болгова А. М.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=32779253 Гипатия и её школа в Александрии, (начало V в.)] // Проблемы истории, филологии, культуры / Магнитогорск. гос. техн. университет. — 2018. — Вып. 1 (59). — С. 184—196. * ''Болгова А. М.'' Гипатия и её школа в Александрии // Болгова А. М. Ранневизантийские портреты: Риторы, софисты, философы. — Белгород: Белгород; БелГУ, 2018. — С. 132 и сл. * ''Болгов Н. Н., Болгова А. М.'' Школа Гипатии в Александрии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/633/Классическая%20и%20византийская%20традиция.pdf Классическая и византийская традиция ‘2017: Сб. материалов ХI науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2017. — С. 227—240. * ''[[Болотов, Василий Васильевич|Болотов В. В.]]'' Из церковной истории Египта. — СПб., 1884. — Вып. 1. — Кесарион: С. 69—71; Ипатия: С. 70. * ''Быховский Б. Э.'' [http://padaread.com/?book=68592&pg=41 Бессмертная Гипатия] / Б. Быховский // Наука и религия. — 1977. — № 3. — С. 39—48. * ''Ведешкин М. А.'' Языческая оппозиция христианизации Римской империи, (IV—VI вв.): Дис. … к. ист. н. — М.: Моск. пед. гос. университет, 2015. — Гипатия: С. 226—227, 228—229, 230, 231. * ''[[Вольтер|Вольтер Ф. М.]]'' История установления христианства // Вольтер Ф. М. Бог и люди: Ст., памфлеты, письма: В 2 т. — М.: Изд-во Акад. науку СССР, 1961. — Т. I. — С. 31—112. — Ипатия: С. 109, 425 (примеч.). * Гипатия // Большая энциклопедия: Словарь общедоступ. знаний… — Т. 6: Гадание — Глазчатка / Под ред. С. Н. Южакова. — СПб.: Просвещение, 1901. — С. 721. * {{книга |автор=Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. |часть=Гипатия |заглавие=Астрономы: Биогр. справочн |издание=2-е изд., перераб. и доп |ответственный= |ссылка= |место=Киев |издательство=Наук. думка |год=1986 |том= |страниц=512 |страницы= |ref=|isbn=}} — С. 76. * Гипатия // Малый энциклопедический словарь. — Т. I, вып. 2: Гальванохромия — Кившенко. — 2-е изд. — СПб.: Изд. Брокгауз, Ефрон, 1907. * Гипатия // Настольный словарь для справок по всем отраслям знания: (Справоч. энцикл. лексикон). — Т. I: А — Двина / Сост. под ред. Ф. Г. Толля. — СПб., 1863. — С. 661. * Гипатия // Русская энциклопедия. — Т. 5: Вылазка до Гнездо / Под ред. С. А. Андрианова и др. — СПб.: Деятель, [1913]. — С. 415. * Гипатия // Философская энциклопедия. — Т. 1: А — Дидро. — М.: Сов. энцикл., 1960. — С. 370—371. * Гипатия // Энциклопедический лексикон. — Т. 14: Гем — Гор / [Изд. А. А. Плюшара.] — СПб., 1838. С. 235. * {{ВТ-ЭСБЕ|Гипатия}} — Т. VIIIa (1893): Германия — Го. — С. 719. * Гипатия // Энциклопедический словарь. — Т. 14: Германия — Гиркан. — М.: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1911. — Стб. 582. * Гипация // Философский словарь логики, психологии, этики, эстетики и истории философии / Под ред. Э. Л. Радлова. — СПб.: Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 58. * ''Голяндин А.'' Гипатия, или Гибель античной науки // Знание — сила. — 2018. — № 12. — С. 95—104. * ''Гончарко О. Ю., Гончарко Д. Н.'' [http://rshps.ru/books/congress2020t4.pdf#page=134 От Феано Кротонской до Феодоры Византийской: Женщины в истории антич. и визант. логико-филос. традиции: Визант. логич. традиция и наука] // Наука как общественное благо: Втор. Междунар. конгр. Рус. о-ва истории и философии науки: Сб. науч. ст.: [В 7 т.] — М.: Изд-во РОИФН, 2020. — Т. 4. — С. 134—140. — Гипатия: С. 137—138. * ''Гр[…]'' Гипатия / Гр. // Новый энциклопедический словарь. — Т. 13: Генерал. двор — Головнин. — СПб.: Изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон, [1913]. — Стб. 555—556. * ''Гуртовцев А. Л.'' [https://vk.com/doc92088110_479001497?hash=72bc481567d3761a66 Гипатия, или Растерзанная муза: К 1600-летию казни от рук фанатиков-христиан.] — Минск, 2016. — 30 с. * ''Гусева З. В.'' Гипатия — языческая мученица // Классическая и византийская традиция '2011: Материалы V междунар. науч. семинара, (1 окт. 2011 г.). — Белгород: БелГУ, 2011. — С. 169—173. * ''Дорофеев Д. Ю.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75148898 Проблема идентичности античного философа в православном храме: Внешность, одежда, изречения] // Визуал. теология. — 2024. — Т. 6, № 2. — С. 280—303. — Эалия-Гипатия: С. 286, 290. * ''Елисеева О. Н.'' Научно-педагогическая деятельность и просветительская миссия Ипатии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/963/КВТ%202012%20итог.pdf Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 162—166. * ''Еремеева А. И.'' Гипатия — дочь Теона // Земля и Вселенная. — 1970. — № 1. — C. 72—78. * ''Ерпылёва Е. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23140889 <nowiki>Александрийская дева: [Судьба Гипатии]</nowiki>] // Математика и её приложения в современной науке и практике: Сб. науч. ст. Науч.-практ. конф. студентов и аспирантов с междунар. участием., Курск, 29—31 окт. 2014 г. — Курск: Ун-т. кн., 2014. — С. 26—31. * ''Зайцев Д. В.'' [http://www.pravenc.ru/text/673759.html Ипатия] // Православная энциклопедия. — М., 2011. — Т. XXVI. — С. 170. * ''Зайцева И. В.'' Александрийская интеллектуальная традиция и медиевализация знания, (III — 1 пол. VII вв.): Дис. … д. ист. н. — Белгород: БелгГУ, 2020. — 680 с. — Гипатия и её гибель в 415 г.: С. 352—388 и др. * ''Зайцева И. В.'' Гипатия Александрийская в церковных историях и хрониках // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/590/&#x5B;ИРЕСИОНА%20VI%202019&#x5D;...pdf Иресиона: Антич. мир и его наследие. — Вып. VI: Материалы науч. сессии кафедры всеобщ. истории к 40-летию начала антиковед. исслед.] — Белгород, 2019. — С. 101—105. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=35605530 Гипатия и параваланы: Пример конфронтации александрийск. светск. интеллектуализма и христ. Церкви в нач. V в.] // Вестн. / Нижегор. ун-та. — 2018. — № 4. — С. 28—36. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44031812 К вопросу о причинах обучения христиан в неоплатонической школе Гипатии Александрийской] // Древний мир: История и археология: Рецензир. сб. науч. ст. — М.: Спутник+, 2020. — С. 193—196. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42667966 К вопросу об участии Гипатии в общественно-политической жизни Александрии конца IV — начала V в. н. э.] // Лістападаўскія сустрэчы — XIII: Матэрыялы міжнар. навук. выклад.-студ. канф. ў гонар акад. М. М. Нікольскага і У. М. Перцава, Мінск, 14—15 ліст. 2019 г. — Мінск: Беларус. дзярж. ун-т, 2019. — С. 40—43. * Ипатия // Полный православный богословский энциклопедический словарь. — Т. I: [А — I.] — СПб.: Изд-во П. П. Сойкина, [1912]. — Стб. 949. * Ипатия // Справочный энциклопедический словарь. — Т. 5: И, I, К — Кап / Ред. А. В. Старчевский. — СПб.: Изд. К. Крайя, 1847. — С. 151. * ''Казаков М. М.'' [http://mmkaz.narod.ru/publ/hipatia.htm Звезда угасающей античности] // Женщины-легенды. — Минск: Беларусь, 1993. — С. 252—263. * ''[[Кольман, Эрнест Яромирович|Кольман Э. Я.]]'' История математики в древности. — М.: Физматлит, 1961. — Гипатия: С. 218. * ''Лазарев Е. [С.]'' Эзотерическое учение Ипатии Александрийской / Евгений Лазарев // Московский эзотерический сборник. — М.: Терра, 1997. — С. 231—250. — (Unio Mistica…). * ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' История античной эстетики. — [Т. 8.] Итоги тысячелетнего развития. Кн. I. — М.: АСТ; Фолио, 2000. — Гипатия: С. 23. * {{Книга |автор=[[Тихон (Лященко)|Лященко Т. И., свящ. (еп. Тихон).]] |часть=Ипатия |заглавие=Св. Кирилл Александрийский: его жизнь и деятельность |место=Киев |год=1913 |страницы=151—164 |ref=Лященко}} * ''Мирошниченко Е. И.'' [https://www.plato.spbu.ru/CONFERENCES/2020/upt28TH.php?showID=E5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06#thTtlE5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06 Может ли философ увлекаться риторикой: Письмо Синесия Киренского к Гипатии о риторике и философии (Ep. 154)] // Универсум Платоновской мысли: Платон и риторика: Тез. докл. XXVIII науч. конф. … — СПб.: Весь, 2020. — С. 21—22. * ''Мирошниченко Е. И.'' Синесий Киренский и его социальные связи // Визант. временник. — Т. 102: 2018. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 2019. — С. 30—45. — Гипатия: С. 32, 34, 36—37, 42. * ''Наварро Х.'' Гипатия Александрийская // Наварро Х. Женщины-математики: От Гипатии до Эмми Нётер. — М.: Де Агостини, 2014. — С. 9—17. — (Мир математики; Т. 37). * ''Остроумов Α. Α.'' Синезий Птолемаидский. — М., 1879. — Ипатия: С. 38—42. * ''Пржигодзская О. В.'' [http://rcs-almanac.ru/wp-content/uploads/2017/09/2013_PrzhigodzkajaOV.pdf Синезий, епископ Птолемаидский: Очерк жизни и творчества] // Религия. Церковь. Общество: Исслед. и публ. по теологии и религии. — СПб., 2013. — Вып. 2. — С. 138—146. — Ипатия: С. 140—141, 143. * ''Руднева М. А.'' [http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/32473/1/Rudneva_Aleksandriya_17.pdf Александрия в ранневизантийский период: Выпуск. квалиф. работа. … История.] — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия (Ипатия): С. 18, 24, 42, 70, 73, 84, 85, 93—94, 98. * ''Соловьёв В. С.'' Гипатия // Философский словарь / Владимира Соловьёва; Сост. Г. В. Беляев. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997. * ''[[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловьёв В. С.]]'' [http://enc.biblioclub.ru/Termin/1762998_GIPATIYA Гипатия]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Философский словарь / Владимира Соловьёва. — М.: Директ-медиа, 2012. * ''Суслов Ф. А.'' Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2019. —С. 136—141. * ''Суслов Ф. А.'' [http://via-in-tempore-journal.ru/index.php/journal/article/view/133/123 Изучение личности Гипатии в зарубежной историографии] // Via in tempore: История. Политология. — 2021. — Т. 48, № 2. — С. 299—317. * ''Суслов Ф. А.'' Образ Гипатии Александрийской в современной зарубежной историографии // [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36837232&selid=36837461 Личность, общество, власть: Прошлое и современность: Материалы Двенадцат. рег. науч. конф., (г. Воронеж, 2 февр. 2018 г.)] — Воронеж: Изд. дом ВГУ, 2018. — С. 304—307. * [[Троицкий, Сергей Викторович|''Т[роицкий] С. [В.]'']] Ипатия / С. Т[…] // Православная богословская энциклопедия… — Т. V: Дон. епархия — Ифика. — СПб.: Странник, 1904. — Стб. 998—999. * ''Уоттс Э.'' Гипатия и языческая философская культура в Александрии рубежа IV—V вв. / Пер. с англ. А. М. Болговой // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/d1f/Klassicheskaya_16.pdf Классическая и византийская традиция '2016: Сб. материалов X науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2016. — С. 206—226. * ''Ушаков И.'' Ипатия Александрийская // Ушаков И. Прекрасные учёные прекрасного пола. — San Diego, 2011. — С. 13—22. — (Истории о науч. озарениях; Кн. 7). * ''Фили К.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPAT.HTM Гипатия: Жертва конфликта между старым и новым миром] / Кристина Фили; Пер. с англ. Е. А. Зайцева // Вопр. истории естествознания и техники. — 2002. — Т. 23, № 2. — С. 221—250. * ''Хорьков М. Л.'' Гипатия // Новая философская энциклопедия: В 4 т. — Т. 1: А — Д. — М.: Мысль, 2010. — С. 527. * ''[[Цветаев, Иван Владимирович|Цветаев И. В.]]'' Из жизни высших школ Римской империи / И. Цветаев // [https://runivers.ru/upload/iblock/a83/Voprosy%20filosofii%20i%20psixologii.%20Kniga%2063%20k1902ulrubm258si.pdf Вопр. философии и психологии. — М., 1902. — Кн. III (63).]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Ипатия: С. 1129—1131. * ''Чуева Ю. Ю.'' Знатные женщины ранней Византии в контексте вертикальной социальной мобильности: Дис. … к. ист. н. — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия: С. 163—176. * ''[[Шичалин, Юрий Анатольевич|Шичалин Ю. А.]]'' Гипатия // Античная философия: Энцикл. словарь. — М.: Прогресс-традиция, 2008. — С. 271—272. * ''Штайн О. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25692366 Женщина в истории философии и философия в истории женщины] // Вестн. / Рус. христ. гуманит акад. — 2015. — Т. 16, № 2. — С. 251—264. — Гипатия: С. 252—254 и др. * ''[[Штекли, Альфред Энгельбертович|Штекли А.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPATIA.HTM Гипатия, дочь Теона] // Прометей: Историко-биогр. альм. — М.: Мол. гвардия, 1971. — Т. 8. — С. 296—309. * ''Щербак В.'' Втоптанный алмаз Александрии // Щербак В. 37 трагедий науки: Биогр. учёных. — Издат. решения, 2016. — С. 7—11. * {{citation|last=Booth|first=Charlotte|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}} * {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}} * ''Cameron A.'' Isisdore of Miletus and Hypatia: On the editing of mathematical texts // Greek, Roman and Byzantine Studies. — 1990. — 31. — Р. 103—127. * {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}} * {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}} * ''O’Connor J. J., Robertson E. F.'' [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html Hypatia of Alexandria]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325055843/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html |date=2008-03-25 }}{{ref|en}} * {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}} * ''Deakin M. A. B.'' Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr / Michael A.B. Deakin''.'' — Amherst (NY): Prometheus books, 2007. * ''Deakin M. A. B.'' Hypatia and Her Mathematics / Michael A.B. Deakin // The American Mathematical Monthly. — 101.3 (March 1994). — 234—243. JStor. Web. 4 February 2007. * ''Donovan S.'' Hypatia: Mathematician, Inventor, and Philosopher / Sandy Donovan. — Mankato (MN): Compass Point books, 2008. * ''Dzielska M.'' Hypatia of Alexandria. — Cambridge Mass.: Harvard Univ. Press, 1995. — 171 р. * ''Hoche R.'' Hypatia, die Tochter Theons / Richard Носhe // Philologus: Zeitschrift für das Klassische Alterthum. — Göttingen, 1860. — Jahr. 15. — S. 435—474. * {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=[https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 753–804] |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }} * ''Kramer C''. Holy Murder: The Death of Hypatia of Alexandria / Charlotte Kramer''.'' — Concord (MA): Infinity Publishing, 2006. * ''Medicci J. M., de.'' The Beloved and the Damned: Hypatia and Cyril from late Antiquity through Modernity / Jaclyn Michele de Medicci. — M. A. Thesis. University of Wisconsin—Eau Claire, 2007. * ''Minardi C.'' Re-membering ancient women: Hypatia of Alexandria and her communities. — Atlanta: University of Georgia, 2011. — 234 p. * ''Nietupski N''. Hypatia of Alexandria: Mathematician, Astronomer, and Philosopher / Nancy Nietupski // Alexandria 2: The Journal of the Western Cosmological Traditions. — Grand Rapids (Michigan): Phanes press, 1993. * ''Penella R.'' When was Hypatia Born? // Historia. — 1984. — 33. — P. 126—128. * ''Rist J. M.'' Hypatia // Phoenix''.'' — 1965 . — 19.3. — P. 214—225. * {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}} * ''Watts E. J.'' Hypatia. The Life and Legend of an Ancient Philosopher. — New York: Oxford University Press (USA), 2017. — XII, 205 p. — (Women in Antiquity). ;Нәфис әҙәбиәт * ''[[Зейдан, Юсуф|Зейдан Ю.]]'' Азазель: Роман / Юсуф Зейдан; Пер. с араб. и коммент. П. Гулькина. — М.: Астрель, 2013. — 447 с. * ''[[Гельман, Лев Григорьевич|Жданов (Гельман) Л. Г.]]'' Ипатия: Драматич. поэма // [Жданов (Гельман) Л. Г.] Стихотворения / Л. Г. ***. — М.: П. К. Прянишников, 1896. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Исторические поэмы: I. Гипатия: [Ист. трагедия в 4 д. с прологом]. II. Мирра: [Драм. карт. древней Индии в 4 д.] / Лев Жданов. — 2-е изд. — СПб.: Тип. СПб. т-ва печ. изд. дела «Труд», 1914. — 218 с. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: (Житие «святых отцов» Феофила и Кирилла Александрийского): Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. / Лев Жданов. — М.: Безбожник, 1929. — 243 с. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. // Жданов Л. Г. Собрание сочинений: В 6 т. — Т. 4: Последн. фаворит… В сетях интриги… Крушен. богов… — М.: Терра, 1994. — С. 505—734. * ''[[Кингсли, Чарльз|Кингсли Ч.]]'' Ипатия, или Новые враги под старой личиной: Роман / Чарльс Кингслей; Пер. с англ. Н. Белозерской. — СПб.: А. С. Суворин, 1893. — Т. 1. — [2], 303 с.; Т. 2. — [2], 275 с. — (Нов. б-ка Суворина). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белодерской; Предисл. П. Ф. Преображенского. — М.: Изд., тип. и цинк. Жургазобъединения, 1936. — 352 с. — (Ист. романы; Вып. 3). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. — С. 227—509. * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарлз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Мир книги, 2009. — 287 с. — (Жен. лики. Символы веков). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия — душа Александрии: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Вече, 2012. — 413 с. — (Серия ист. романов). * ''Кингсли Ч.,'' ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Романы] / Вступ. ст. [[Преображенский, Пётр Фёдорович|П. Ф. Преображенского]]. — Харьков: Паритет, 1994. — 512 с. * ''[[Конопницкая, Мария|Конопницкая М. Ю.]]'' [http://az.lib.ru/k/konopnickaja_m/text_1879_gipatiya.shtml Гипатия: (Из прошлого): Драматич. сцены], 1879 г. / Мария Конопницкая; Пер. с польск. Д. В. Кириевского // Живопис. обозрение. — 1883. — Т. 1, № 10. — С. 1—3; № 12. — С. 4, 6; № 14. — С. 1—2. * ''[[Маутнер, Фриц|Маутнер Ф.]]'' Гипатия: Ист. роман / Фриц Маутнер; Пер. с нем. А. М. — СПб.: Типогр. И. Н. Скороходова, 1893. — 284 с. — (В журн.: Мир Божий. 1923. № 1-6) * ''Маутнер Ф.'' Гипатия: [Роман] / Фриц Маутнер; Пер. А. В. Уитенговен. — М.: Госиздат, 1924. — 301 с. — (Совр. иностр. лит.). * ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. * ''[[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Леконт де Лиль Ш.]]'' Гипатия: [Из кн. «Антич. стихотворения», 1862] // Леконт де Лиль Ш. Из четырёх книг: Стихи / Пер. с фр. И. Поступальского. — М.: Гослитиздат, 1960. — С. 32 и сл. * ''Леконт де Лиль Ш.'' Гипатия // Леконт де Лиль Ш. Античные, Варварские, Трагические и Последние стихотворения: В 4 т. — Т. 1: Антич. стихотворения. — М.: Водолей, 2016. * ''Торопова О. А.'' Гипатия, дочь Теона: Трагедия в пяти действиях / Авт. на обл. О. Сотис. — Можайск: Можайск. полиграф. комбинат, 2011. — 153 с. * ''Ушакова Т. А.'' [https://proza.ru/2011/01/14/1090 Под звёздами Александрии]: [Полисфен и Гипатия: Повесть]. — Киев: Содружество «Сердце», 1990. — 40 с. ;Әҙәбиәт ғилеме * ''Благовестный А. Ю.'' [https://www.isuct.ru/e-publ/vgf/sites/ru.e-publ.vgf/files/2008/vgf-2008-03-239.pdf Чарльз Кингсли и его роман «Ипатия»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Вестн. / Гуманит. фак. Ивановск. гос. химико-технол. ун-та. — 2008. — № 3. — С. 239—243. * ''[[Болгов, Николай Николаевич|Болгов Н. Н.]]'' Художественная литература по истории древнего мира: Учеб. пособие. — Белгород: БелГУ, 2018. — Гипатия: С. 333—335, 349, 420—422, 451, 473, 480. * ''Казначеева А. А.'' [http://if.bsu.edu.ru/if/resources/bookclub/index.php?FID=33&PAGE_NAME=read&TID=273&TITLE_SEO=273 <nowiki>Чарльз Кингсли. «Ипатия»: [Историко-литературовед. отклик]</nowiki>] // Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф. — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 247—249. * ''Преображенский П. Ф.'' Вступление // Кингсли Ч., Маутнер Ф. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. * ''[[Преображенский, Пётр Фёдорович|Преображенский П. Ф.]]'' «Ипатия» Ч. Кингсли: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных идей и образов. — М.: Наука, 1965. — С. 147—161. * ''Преображенский П. Ф.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/preobrazhenskiy/10.htm «Ипатия» Ч. Кингсли] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260422182543/http://www.sno.pro1.ru/lib/preobrazhenskiy/10.htm |date=2026-04-22 }}: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных образов. — 2-е. изд. — М.: Едиториал УРСС, 2004. — С. 137—150. * ''[[Сомова, Елена Викторовна|Сомова Е. В.]]'' Античный мир в английском историческом романе XIX века. — М.: Гос. ин-т рус. языка, 2008. — 199 с. * ''Сомова Е. В.'' Изображение уходящей античности в романе Ч. Кингсли «Ипатия» // Всемирная литература в контексте культуры: Сб. ст. и материалов XV Пуришев. чт. — М.: Изд-во МПГУ, 2003. — С. 261—263. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=11621049 Оксфордское движение и исторический роман середины XIX века] // Знание. Понимание. Умение. — 2008. — № 2. — С. 166—170. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=26346249 Роман Ч. Кингсли «Ипатия» и религиозные искания в английской литературе 60-х годов XIX века] // Вестн. Нижегор. ун-та. Сер.: Филология. — 2006. — № 1 (7). — С. 110—115. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36815196 Философия истории в романе Ч. Кингсли «Ипатия»] // Вестн. / Моск. гос. лингв. ун-та. Гуманит. науки. — 2018. — № 7 (798). — С. 72—88. * ''Стаднюк Е. В.'' Исторический роман Ч. Кингсли «Ипатия» // К проблемам романтизма и реализма в зарубежной литературе конца XIX начала XX вв. — М.: Наука, 1975. — С. 36—51. * ''Тикаев Г. Г., Гибали эль-, Мухаммед Наср Эд-Дин.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18259560 Одноименные произведения российского и египетского писателей под названием «Азазель»] // Вестн. / Рос. ун-та дружбы народов. Сер.: Литературоведение, журналистика. — 2012. — № 4. — С. 75—83. ;Кино белеме * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39243526 Образ Гипатии Александрийской в фильме Алехандро Аменабара «Агора»] // История. Историки. Источники: Электрон. науч. журн. — Тула, 2019. — № 3. — С. 45—51. * ''Захаров Г.'' Правда и ложь «Агоры» // Фома: Правосл. журн. — 2010. — № 4 (84). — С. 84—87. * ''Корецкая М. А.'' О смертельной любви к Платону и эллипсам: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора» // Любовь и прочие маргиналии: Интерпр. культур. кодов: [Сб. тр. конф.]. — Саратов: ЛИСКА, 2015. — С. 79—103. * ''Корецкая М. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27124937 Цена парресии: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора»] // Вестн. / Самар. гуманит. акад. Сер. Философия. Филология. — 2016. — № 1 (19). — С. 14—43. * ''Ставцева О. И.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42566025 <nowiki>Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: [Анализ фильма А. Аменабара «Агора», 2009 г.]</nowiki>] // Вестн. / Ленингр. гос. ун-та им. А. С. Пушкина. — 2020. — № 1. — С. 117—125. * ''Ставцева О. И.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75208074 3.1. Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: (На примере фильма А. Аменабара «Агора», 2009)] // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97—107. * // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97 — 107. * ''Фролов Э. Д.'' [http://centant.spbu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2012/01.pdf Вместо предисловия: Античность и кинематограф: (К пробл. отражения античности в совр. игров. культуре)]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Мнемон: Исслед. и публ. по истории антич. мира. — СПб., 2012. — № 11. — С. 7—14. — Гипатия: С. 12—13. * ''Чунина А. А.'' Конфликт мировоззренческих систем: (На примере фильма А. Аменабара «Агора») // Европейский научный форум студентов и учащихся: Сб. ст. Междунар. науч.-исслед. конф. — Петрозаводск: Нов. наука, 2019. — С. 8—14. ; Башҡа сит ил сығанаҡтары: {{refbegin|30em}} * {{citation|last=Archer|first=William|authorlink=William Archer (critic)|title=The Theatrical World For 1893–1897|url=https://books.google.com/books?id=WtGengEACAAJ|date= 2013|publisher=HardPress|isbn=978-1-314-50827-7}} * {{citation|last=Banev|first=Krastu|date=2015|title=Theophilus of Alexandria and the First Origenist Controversy: Rhetoric and Power|url=https://books.google.com/books?id=rCF5BgAAQBAJ&pg=PA100|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-872754-5}} * {{citation|last=Belenkiy|first=Ari|date=2010-04-01|title=An astronomical murder?|journal=Astronomy & Geophysics|volume=51|issue=2|pages=2.9–2.13|doi=10.1111/j.1468-4004.2010.51209.x|bibcode=2010A&G....51b...9B|doi-access=free}} * {{citation|last=Booth|first=Charlotte|author-link=Charlotte Booth|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}} * {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}} * {{citation|last=Bregman|first=Jay|date=1982|title=Synesius of Cyrene: Philosopher-Bishop|url=https://books.google.com/books?id=V_515iG8i14C&pg=PA39|series=The Transformation of the Classical Heritage|editor-last=Brown|editor-first=Peter|location=Berkeley|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04192-9}} * {{citation|last1=Cameron|first1=Alan|last2=Long|first2=Jacqueline|last3=Sherry|first3=Lee|author1-link=Alan Cameron (classical scholar)|date=1993|title=Barbarians and Politics at the Court of Arcadius|url=https://books.google.com/books?id=T6t44B0-a98C&pg=PA59|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06550-5}} * {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}} * {{citation|last=Cohen|first=Martin|date=2008|title=Philosophical Tales: Being an Alternative History Revealing the Characters, the Plots, and the Hidden Scenes that Make Up the True Story of Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=kwj31dqNssAC&pg=PA47|location=New York City and London|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1405140379}} * {{citation|last1=Curta|first1=Florin|last2=Holt|first2=Andrew|date=2017|title=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History|volume=1: Prehistory to AD 600|url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA283|location=Santa Barbara, CA|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-4598-7}} * {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}} * {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|authorlink=Michael A. B. Deakin|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}} * {{citation | last = Deakin | first = Michael A. B. | doi = 10.2307/2975600 | issue = 3 | journal = [[American Mathematical Monthly]] | mr = 1264003 | pages = 234–243 | title = Hypatia and her mathematics | volume = 101 | year = 1994| jstor = 2975600 }} * {{citation|last=Deakin|first=Michael A. B.|date=2007|title=Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr|url=https://books.google.com/books?id=P6X1DJ7UIb4C&pg=PA135|location=Amherst, NY|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-59102-520-7}} * {{citation|last=Deakin|first=Michael|date=2012|title=Hypatia|website=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Hypatia}} * {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|title=Hypatia of Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=UCkgLBCh2m0C|year=1996|location=Cambridge, MA|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-43776-0}} * {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|editor1-last=el-Abbadi|editor1-first=Mostafa|editor2-last=Fathallah|editor2-first=Omnia Mounir|date=2008|title=What Happened to the Ancient Library of Alexandria?|contribution-url=https://books.google.com/books?id=hNtcejI_IGkC&pg=PA129|location=Leiden, The Netherlands|publisher=Brill|isbn=978-9004165458|contribution=Learned women in the Alexandrian scholarship and society of late Hellenism|pages=129–148}} * {{citation|last=Edwards|first=Catharine|title=Roman Presences: Receptions of Rome in European Culture, 1789-1945|url=https://books.google.com/books?id=v8iW8C7eE3YC|year=1999|location=Cambridge, England|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59197-3}} * {{citation|last=Emmer|first=Michele|date=2012|title=Imagine Math: Between Culture and Mathematics|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-8847024274}} * {{citation|last=Engels|first=David|date=2009|contribution=Zwischen Philosophie und Religion: Weibliche Intellektuelle in Spätantike und Islam|url=http://www.uni-kassel.de/upress/online/frei/978-3-89958-449-3.volltext.frei.pdf|editor-first=Dominik|editor-last=Groß|title=Gender schafft Wissen, Wissenschaft Gender? Geschlechtsspezifische Unterscheidungen Rollenzuschreibungen im Wandel der Zeit|publisher=Kassel University Press|pages=97–124|isbn=978-3-89958-449-3}} * {{citation|last=Haas|first=Christopher|date=1997|title=Alexandria in Late Antiquity: Topography and Social Conflict|url=https://books.google.com/books?id=cVHKPW5MRaQC|location=Baltimore, MS and London|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-5377-7}} * {{citation | last = Hoche | first = Richard | authorlink = Richard Hoche | date = 1860-01 | doi = 10.1524/phil.1860.15.13.435 | issue = 1–3 | journal = Philologus | lang = German | pages = 435–474 | title = XV. Hypatia, die tochter Theons | volume = 15| url = https://zenodo.org/record/1448938 }} * {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |authorlink=Wilbur Knorr |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=753–804 |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |chapter-url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }} * {{citation|last=Macqueen-Pope|first=Walter|title=Haymarket: theatre of perfection|url=https://books.google.com/books?id=KD5aAAAAMAAJ|year=1948|publisher=Allen}} * {{citation|last=Mark|first=Joshua J.|date=2014-02-17|title=Historical Accuracy in the Film ''Agora''|url=https://www.ancient.eu/article/656/historical-accuracy-in-the-film-agora/|website=Ancient History Encyclopedia|publisher=ancient.eu}} * {{citation|last=Novak|first=Ralph Martin, Jr.|title=Christianity and the Roman Empire: Background Texts|date=2010|publisher=Bloomsbury Publishing|location=Harrisburg, PA|isbn=978-1-56338-347-2|pages=239–240|url=https://books.google.com/books?id=LuhZyh1_j6oC&pg=PA240}} * {{citation|last=Oakes|first=Elizabeth H.|date=2007|article=Hypatia|title=Encyclopedia of World Scientists|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438118826|page=364}} * {{citation|last1=Pasachoff|first1=Naomi|last2=Pasachoff|first2=Jay M.|article=Hypatia|editor1-last=Trimble|editor1-first=Virginia|editor2-last=Williams|editor2-first=Thomas R.|editor3-last=Bracher|editor3-first=Katherine|editor4-last=Jarrell|editor4-first=Richard|editor5-last=Marché|editor5-first=Jordan D.|editor6-last=Ragep|editor6-first=F. Jamil|date=2007|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://books.google.com/books?id=t-BF1CHkc50C|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-0387304007}} * {{citation | last = Penella | first = Robert J. | issue = 1 | journal = [[Historia (classical antiquity history journal)|Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte]] | jstor = 4435877 | pages = 126–128 | title = When was Hypatia born? | volume = 33 | year = 1984}} * {{citation|last=Riedweg|first=Christoph|date=2005|orig-year=2002|title=Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence|url=https://books.google.com/books?id=A8ixyQJA7_MC|location=Ithaca, NY|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-7452-1}} * {{citation|last=Rosser|first=Sue Vilhauser|date=2008|title=Women, Science, and Myth: Gender Beliefs from Antiquity to the Present|url=https://books.google.com/books?id=OB4OgT8OH7sC|location=Santa Barbara, California|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1598840957}} * {{citation|last=Theodore|first=Jonathan|date=2016|title=The Modern Cultural Myth of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=https://books.google.com/books?id=3QPWDAAAQBAJ&pg=PA183|location=Manchester, England|publisher=Palgrave, Macmillan|isbn=978-1-137-56997-4}} * {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}} * {{citation|last=Walsh|first=Christine|title=The Cult of St Katherine of Alexandria in Early Medieval Europe|url=https://books.google.com/books?id=ojrjh0aJKVsC&pg=PA10|date=2007|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-5861-0}} * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|authorlink=Edward J. Watts|date=2008|orig-year=2006|title=City and School in Late Antique Athens and Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=MKolDQAAQBAJ|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0520258167}} * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}} * {{citation|last=Wessel|first=Susan|date=2004|title=Cyril of Alexandria and the Nestorian Controversy: The Making of a Saint and of a Heretic|url=https://books.google.com/books?id=YcgSDAAAQBAJ|series=Oxford Early Christian Studies|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-926846-7}} * {{citation |last=Whitfield |first=Bryan J. |title=The Beauty of Reasoning: A Reexamination of Hypatia and Alexandria |journal=[[The Mathematics Educator]] |volume=6 |issue=1 |pages=14–21 |date=Summer 1995 |url=http://math.coe.uga.edu/tme/issues/v06n1/4whitfield.pdf |access-date=2010-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060902110939/http://math.coe.uga.edu/tme/Issues/v06n1/4whitfield.pdf |archive-date=2006-09-02 |url-status=dead |year=1995}} * {{citation|last1=Benedetto|first1=Canio|last2=Isola|first2=Stefano|last3=Russo|first3=Lucio|journal=[[Mathematics and Mechanics of Complex Systems]] |volume=5 |issue=1 |pages=19–40 |date=2017-01-31|title=Dating Hypatia's birth: a probabilistic model|location=Berkeley, CA|publisher=Mathematical Sciences Publishers|doi=10.2140/memocs.2017.5.19|doi-access=free}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Туғандаш проекттар}} * [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ Hypatia of Alexandria, internet-resources; на англ. яз.] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120805091531/http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ |date=2012-08-05 }} * [https://faithljustice.wordpress.com/2010/06/01/agora-hypatia-part-i/ ''Agora'': the «Reel» vs. the «Real» Hypatia] * [https://abelcovarrubias.wordpress.com/2009/08/10/hypatia-the-flower-of-learning-in-ancient-alexandria/ Hypatia, the flower of learning in Ancient Alexandria] ;Гипатия һәм астролябия (дәлилдәр) * [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/primary-sources.html The Letters of Synesius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221637/http://www.polyamory.org/%7Ehoward/Hypatia/primary-sources.html |date=2008-05-15 }} * [http://ws320.wordpress.com/culture-site/did-hypatia-invent-the-astrolabe/ Did Hypatia invent the Astrolabe?] * [http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html Synesius, ''Catastasis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214160559/http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html |date=2010-02-14 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Неоплатоники}} {{Александрийская школа}} [[Категория:V быуат астрономдары]] [[Категория:Боронғо Греция астрономдары]] [[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]] [[Категория:Боронғо грек философтары]] [[Категория:Боронғо Греция ҡатын-ҡыҙҙары]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ астрономдар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ математиктар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ философтар]] [[Категория:V быуат математиктары]] [[Категория:Боронғо Греция математиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:Неоплатониктар]] [[Категория:Һуңғы антик мәжүсиҙәре]] [[Категория:V быуат философтары]] [[Категория:Мысыр философтары]] [[Категория:Алфавит буйынса философтар]] [[Категория:Тиреһен һыҙырып үлтерелгәндәр]] [[Категория:Үлтерелгән ғалимдар]] 4crc6jaau88x9gncvyp9h7uxeyamrc2 0 201417 1303248 1303247 2026-08-26T12:20:02Z Sagil Vernov 48719 1303248 wikitext text/x-wiki '''Максим Сергеевич Минкин''' (род. 4 июля 2008) — российский предприниматель и создатель цифровых медиа-проектов. Основатель проекта KISLOROD, связанного с исследованием социальных платформ, цифровыми медиа и развитием проектов в этой области.<ref name="VillageVoice2">{{cite web|last=Jones|first=Will|title=The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions|url=https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/|website=The Village Voice|date=2026-04-01|access-date=2026-08-23}}</ref><ref name="ForbesLiberia2">{{cite web|title=Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy|url=https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy|website=Forbes Liberia|date=2026-04-03|access-date=2026-08-23}}</ref> [[Файл:Максим Минкин.jpg|thumb|Портрет Максима Минкина, 2026 г.]] == Биография == Максим Минкин родился 4 июля 2008 года. Родом из Магнитогорска Челябинской области. В подростковом возрасте начал заниматься созданием контента в социальных сетях, в том числе на платформе Likee.<ref name="VillageVoice2" /> По данным ''The Village Voice'', в 14 лет Минкин начал создавать контент на Likee, Instagram, Facebook и изучать принципы работы алгоритмов социальных сетей. В том же возрасте он получил верификацию на платформе. В 15 лет начал получать доход от создаваемого контента. К 17 годам его основной аккаунт в Likee насчитывал более 1,2 млн подписчиков, а другие социальные сети сотни тысяч.<ref name="VillageVoice2" /> В 2026 году ''Forbes Liberia'' опубликовал материал о влиянии алгоритмов социальных сетей на цифровую идентичность поколения Z, в котором Минкин представлен как 17-летний специалист по социальным сетям из Магнитогорска. В статье также описывается его опыт разработки стратегий продвижения для технологических стартапов.<ref name="ForbesLiberia2" /> == KISLOROD == В 2026 году Минкин основал проект '''KISLOROD'''. Проект позиционируется как исследовательское медиа и акселератор стартапов, работающий на пересечении медиа-аналитики, социальных платформ и развития новых проектов.<ref name="KISLOROD">{{cite web|title=KISLOROD — Катализатор медиа-эволюции|url=https://kislorodmedia.ru/|website=KISLOROD|date=2026|access-date=2026-08-23}}</ref> Согласно официальному сайту KISLOROD, направления деятельности проекта включают исследование медиа и алгоритмов платформ, акселерацию стартапов и развитие сети основателей, исследователей и инвесторов.<ref name="KISLOROD" /> ''The Village Voice'' описывает KISLOROD как независимый медиа-стартап и акселератор, основанный Минкинем. Согласно публикации, проект сочетает исследование алгоритмов социальных платформ, разработку идей и практическую поддержку начинающих проектов.<ref name="VillageVoice2" /> Среди проектов, представленных KISLOROD, указаны Project Aether — проект в области создания и распространения медиаконтента с использованием искусственного интеллекта и генеративных моделей — и Digital Society Lab, занимающийся исследованием влияния цифровых медиа на общество и культуру.<ref name="KISLOROD" /> == Деятельность в социальных сетях == Минкин начал профессиональную деятельность с создания контента в социальных сетях. По данным ''The Village Voice'', впоследствии он сосредоточился на изучении алгоритмов распространения контента и разработке стратегий развития аудитории.<ref name="VillageVoice2" /> ''Forbes Liberia'' сообщает, что накопленный опыт работы с социальными платформами позволил Минкинy участвовать в разработке стратегий продвижения более чем для десяти технологических стартапов.<ref name="ForbesLiberia2" /> == Образование == По данным ''The Village Voice'', в 2026 году Минкин прошёл онлайн-курсы, связанные с предпринимательством, маркетингом и технологиями, в том числе курсы Стэнфордского и Оксфордского университетов, Нью-Йоркского университета и Йельского университета через платформу Coursera.<ref name="VillageVoice2" /> == Освещение в СМИ == В апреле 2026 года ''The Village Voice'' опубликовал отдельный материал о Минкинe, его деятельности в социальных сетях и создании KISLOROD.<ref name="VillageVoice2" /> 3 апреля 2026 года ''Forbes Liberia'' опубликовал материал ''Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy'', в котором рассматривались деятельность Минкина в социальных сетях, развитие его аудитории и создание KISLOROD.<ref name="ForbesLiberia2" /> == Примечания == {{примечания}} == Ссылки == * [https://kislorodmedia.ru/ KISLOROD — официальный сайт] * [https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/ The Village Voice — The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions] * [https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy Forbes Liberia — Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy] * [[Максим Минкин]] — статья в Башкирской Википедии 03pu937hlg2rego89ynor1cvmn4bym4 1303249 1303248 2026-08-26T12:37:03Z Sagil Vernov 48719 1303249 wikitext text/x-wiki {{Персона | имя = Максим Сергеевич Минкин | изображение = Максим Минкин.jpg | подпись = Максим Минкин, 2026 год | дата рождения = 4 июля 2008 | место рождения = [[Магнитогорск]], Челябинская область, Россия | род деятельности = предприниматель, журналист, создатель цифровых медиа-проектов | известен = KISLOROD | сайт = https://kislorodmedia.ru/ }} '''Максим Сергеевич Минкин''' (род. 4 июля 2008) — российский предприниматель и создатель цифровых медиа-проектов. Основатель проекта KISLOROD, связанного с исследованием социальных платформ, цифровыми медиа и развитием проектов в этой области.<ref name="VillageVoice2">{{cite web|last=Jones|first=Will|title=The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions|url=https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/|website=The Village Voice|date=2026-04-01|access-date=2026-08-23}}</ref><ref name="ForbesLiberia2">{{cite web|title=Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy|url=https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy|website=Forbes Liberia|date=2026-04-03|access-date=2026-08-23}}</ref> == Биография == Максим Минкин родился 4 июля 2008 года. Родом из Магнитогорска Челябинской области. В подростковом возрасте начал заниматься созданием контента в социальных сетях, в том числе на платформе Likee.<ref name="VillageVoice2" /> По данным ''The Village Voice'', в 14 лет Минкин начал создавать контент на Likee, Instagram, Facebook и изучать принципы работы алгоритмов социальных сетей. В том же возрасте он получил верификацию на платформе. В 15 лет начал получать доход от создаваемого контента. К 17 годам его основной аккаунт в Likee насчитывал более 1,2 млн подписчиков, а другие социальные сети — сотни тысяч.<ref name="VillageVoice2" /> В 2026 году ''Forbes Liberia'' опубликовал материал о влиянии алгоритмов социальных сетей на цифровую идентичность поколения Z, в котором Минкин представлен как 17-летний специалист по социальным сетям из Магнитогорска. В статье также описывается его опыт разработки стратегий продвижения для технологических стартапов.<ref name="ForbesLiberia2" /> == KISLOROD == В 2026 году Минкин основал проект '''KISLOROD'''. Проект позиционируется как исследовательское медиа и акселератор стартапов, работающий на пересечении медиа-аналитики, социальных платформ и развития новых проектов.<ref name="KISLOROD">{{cite web|title=KISLOROD — Катализатор медиа-эволюции|url=https://kislorodmedia.ru/|website=KISLOROD|date=2026|access-date=2026-08-23}}</ref> Согласно официальному сайту KISLOROD, направления деятельности проекта включают исследование медиа и алгоритмов платформ, акселерацию стартапов и развитие сети основателей, исследователей и инвесторов.<ref name="KISLOROD" /> ''The Village Voice'' описывает KISLOROD как независимый медиа-стартап и акселератор, основанный Минкинем. Согласно публикации, проект сочетает исследование алгоритмов социальных платформ, разработку идей и практическую поддержку начинающих проектов.<ref name="VillageVoice2" /> Среди проектов, представленных KISLOROD, указаны Project Aether — проект в области создания и распространения медиаконтента с использованием искусственного интеллекта и генеративных моделей — и Digital Society Lab, занимающийся исследованием влияния цифровых медиа на общество и культуру.<ref name="KISLOROD" /> == Деятельность в социальных сетях == Минкин начал профессиональную деятельность с создания контента в социальных сетях. По данным ''The Village Voice'', впоследствии он сосредоточился на изучении алгоритмов распространения контента и разработке стратегий развития аудитории.<ref name="VillageVoice2" /> ''Forbes Liberia'' сообщает, что накопленный опыт работы с социальными платформами позволил Минкинy участвовать в разработке стратегий продвижения более чем для десяти технологических стартапов.<ref name="ForbesLiberia2" /> == Образование == По данным ''The Village Voice'', в 2026 году Минкин прошёл онлайн-курсы, связанные с предпринимательством, маркетингом и технологиями, в том числе курсы Стэнфордского и Оксфордского университетов, Нью-Йоркского университета и Йельского университета через платформу Coursera.<ref name="VillageVoice2" /> == Освещение в СМИ == В апреле 2026 года ''The Village Voice'' опубликовал отдельный материал о Минкинe, его деятельности в социальных сетях и создании KISLOROD.<ref name="VillageVoice2" /> 3 апреля 2026 года ''Forbes Liberia'' опубликовал материал ''Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy'', в котором рассматривались деятельность Минкина в социальных сетях, развитие его аудитории и создание KISLOROD.<ref name="ForbesLiberia2" /> == Примечания == {{примечания}} == Ссылки == * [https://kislorodmedia.ru/ KISLOROD — официальный сайт] * [https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/ The Village Voice — The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions] * [https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy Forbes Liberia — Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy] * [[Максим Минкин]] — статья в Башкирской Википедии k7tjyotm6qeaurlfgbdo2glbbglgzvr 1303250 1303249 2026-08-26T12:40:18Z Sagil Vernov 48719 1303250 wikitext text/x-wiki {{Персона | name = Максим Сергеевич Минкин | picture = Максим Минкин.jpg | signature = Максим Минкин, 2026 год | date of birthday = 4 июля 2008 | place of birth = [[Магнитогорск]], Челябинская область, Россия | type of activity = предприниматель, блогер, журналист, создатель цифровых медиа-проектов | known = KISLOROD | site = https://kislorodmedia.ru/ }} '''Максим Сергеевич Минкин''' (род. 4 июля 2008) — российский предприниматель и создатель цифровых медиа-проектов. Основатель проекта KISLOROD, связанного с исследованием социальных платформ, цифровыми медиа и развитием проектов в этой области.<ref name="VillageVoice2">{{cite web|last=Jones|first=Will|title=The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions|url=https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/|website=The Village Voice|date=2026-04-01|access-date=2026-08-23}}</ref><ref name="ForbesLiberia2">{{cite web|title=Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy|url=https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy|website=Forbes Liberia|date=2026-04-03|access-date=2026-08-23}}</ref> == Биография == Максим Минкин родился 4 июля 2008 года. Родом из Магнитогорска Челябинской области. В подростковом возрасте начал заниматься созданием контента в социальных сетях, в том числе на платформе Likee.<ref name="VillageVoice2" /> По данным ''The Village Voice'', в 14 лет Минкин начал создавать контент на Likee, Instagram, Facebook и изучать принципы работы алгоритмов социальных сетей. В том же возрасте он получил верификацию на платформе. В 15 лет начал получать доход от создаваемого контента. К 17 годам его основной аккаунт в Likee насчитывал более 1,2 млн подписчиков, а другие социальные сети — сотни тысяч.<ref name="VillageVoice2" /> В 2026 году ''Forbes Liberia'' опубликовал материал о влиянии алгоритмов социальных сетей на цифровую идентичность поколения Z, в котором Минкин представлен как 17-летний специалист по социальным сетям из Магнитогорска. В статье также описывается его опыт разработки стратегий продвижения для технологических стартапов.<ref name="ForbesLiberia2" /> == KISLOROD == В 2026 году Минкин основал проект '''KISLOROD'''. Проект позиционируется как исследовательское медиа и акселератор стартапов, работающий на пересечении медиа-аналитики, социальных платформ и развития новых проектов.<ref name="KISLOROD">{{cite web|title=KISLOROD — Катализатор медиа-эволюции|url=https://kislorodmedia.ru/|website=KISLOROD|date=2026|access-date=2026-08-23}}</ref> Согласно официальному сайту KISLOROD, направления деятельности проекта включают исследование медиа и алгоритмов платформ, акселерацию стартапов и развитие сети основателей, исследователей и инвесторов.<ref name="KISLOROD" /> ''The Village Voice'' описывает KISLOROD как независимый медиа-стартап и акселератор, основанный Минкинем. Согласно публикации, проект сочетает исследование алгоритмов социальных платформ, разработку идей и практическую поддержку начинающих проектов.<ref name="VillageVoice2" /> Среди проектов, представленных KISLOROD, указаны Project Aether — проект в области создания и распространения медиаконтента с использованием искусственного интеллекта и генеративных моделей — и Digital Society Lab, занимающийся исследованием влияния цифровых медиа на общество и культуру.<ref name="KISLOROD" /> == Деятельность в социальных сетях == Минкин начал профессиональную деятельность с создания контента в социальных сетях. По данным ''The Village Voice'', впоследствии он сосредоточился на изучении алгоритмов распространения контента и разработке стратегий развития аудитории.<ref name="VillageVoice2" /> ''Forbes Liberia'' сообщает, что накопленный опыт работы с социальными платформами позволил Минкинy участвовать в разработке стратегий продвижения более чем для десяти технологических стартапов.<ref name="ForbesLiberia2" /> == Образование == По данным ''The Village Voice'', в 2026 году Минкин прошёл онлайн-курсы, связанные с предпринимательством, маркетингом и технологиями, в том числе курсы Стэнфордского и Оксфордского университетов, Нью-Йоркского университета и Йельского университета через платформу Coursera.<ref name="VillageVoice2" /> == Освещение в СМИ == В апреле 2026 года ''The Village Voice'' опубликовал отдельный материал о Минкинe, его деятельности в социальных сетях и создании KISLOROD.<ref name="VillageVoice2" /> 3 апреля 2026 года ''Forbes Liberia'' опубликовал материал ''Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy'', в котором рассматривались деятельность Минкина в социальных сетях, развитие его аудитории и создание KISLOROD.<ref name="ForbesLiberia2" /> == Примечания == {{примечания}} == Ссылки == * [https://kislorodmedia.ru/ KISLOROD — официальный сайт] * [https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/ The Village Voice — The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions] * [https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy Forbes Liberia — Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy] * [[Максим Минкин]] — статья в Башкирской Википедии hh5setcgwea0ualnwroscmjb31tc0y1 1303251 1303250 2026-08-26T12:43:51Z Sagil Vernov 48719 1303251 wikitext text/x-wiki {{Персона | имя = Максим Сергеевич Минкин | изображение = Максим Минкин.jpg | подпись = Максим Минкин, 2026 год | дата рождения = 4 июля 2008 | место рождения = [[Магнитогорск]], Челябинская область, Россия | род деятельности = предприниматель, журналист, создатель цифровых медиа-проектов | известен = KISLOROD | сайт = https://kislorodmedia.ru/ }} '''Максим Сергеевич Минкин''' (род. 4 июля 2008) — российский предприниматель и создатель цифровых медиа-проектов. Основатель проекта KISLOROD, связанного с исследованием социальных платформ, цифровыми медиа и развитием проектов в этой области.<ref name="VillageVoice2">{{cite web|last=Jones|first=Will|title=The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions|url=https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/|website=The Village Voice|date=2026-04-01|access-date=2026-08-23}}</ref><ref name="ForbesLiberia2">{{cite web|title=Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy|url=https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy|website=Forbes Liberia|date=2026-04-03|access-date=2026-08-23}}</ref> == Биография == Максим Минкин родился 4 июля 2008 года. Родом из Магнитогорска Челябинской области. В подростковом возрасте начал заниматься созданием контента в социальных сетях, в том числе на платформе Likee.<ref name="VillageVoice2" /> По данным ''The Village Voice'', в 14 лет Минкин начал создавать контент на Likee, Instagram, Facebook и изучать принципы работы алгоритмов социальных сетей. В том же возрасте он получил верификацию на платформе. В 15 лет начал получать доход от создаваемого контента. К 17 годам его основной аккаунт в Likee насчитывал более 1,2 млн подписчиков, а другие социальные сети — сотни тысяч.<ref name="VillageVoice2" /> В 2026 году ''Forbes Liberia'' опубликовал материал о влиянии алгоритмов социальных сетей на цифровую идентичность поколения Z, в котором Минкин представлен как 17-летний специалист по социальным сетям из Магнитогорска. В статье также описывается его опыт разработки стратегий продвижения для технологических стартапов.<ref name="ForbesLiberia2" /> == KISLOROD == В 2026 году Минкин основал проект '''KISLOROD'''. Проект позиционируется как исследовательское медиа и акселератор стартапов, работающий на пересечении медиа-аналитики, социальных платформ и развития новых проектов.<ref name="KISLOROD">{{cite web|title=KISLOROD — Катализатор медиа-эволюции|url=https://kislorodmedia.ru/|website=KISLOROD|date=2026|access-date=2026-08-23}}</ref> Согласно официальному сайту KISLOROD, направления деятельности проекта включают исследование медиа и алгоритмов платформ, акселерацию стартапов и развитие сети основателей, исследователей и инвесторов.<ref name="KISLOROD" /> ''The Village Voice'' описывает KISLOROD как независимый медиа-стартап и акселератор, основанный Минкинем. Согласно публикации, проект сочетает исследование алгоритмов социальных платформ, разработку идей и практическую поддержку начинающих проектов.<ref name="VillageVoice2" /> Среди проектов, представленных KISLOROD, указаны Project Aether — проект в области создания и распространения медиаконтента с использованием искусственного интеллекта и генеративных моделей — и Digital Society Lab, занимающийся исследованием влияния цифровых медиа на общество и культуру.<ref name="KISLOROD" /> == Деятельность в социальных сетях == Минкин начал профессиональную деятельность с создания контента в социальных сетях. По данным ''The Village Voice'', впоследствии он сосредоточился на изучении алгоритмов распространения контента и разработке стратегий развития аудитории.<ref name="VillageVoice2" /> ''Forbes Liberia'' сообщает, что накопленный опыт работы с социальными платформами позволил Минкинy участвовать в разработке стратегий продвижения более чем для десяти технологических стартапов.<ref name="ForbesLiberia2" /> == Образование == По данным ''The Village Voice'', в 2026 году Минкин прошёл онлайн-курсы, связанные с предпринимательством, маркетингом и технологиями, в том числе курсы Стэнфордского и Оксфордского университетов, Нью-Йоркского университета и Йельского университета через платформу Coursera.<ref name="VillageVoice2" /> == Освещение в СМИ == В апреле 2026 года ''The Village Voice'' опубликовал отдельный материал о Минкинe, его деятельности в социальных сетях и создании KISLOROD.<ref name="VillageVoice2" /> 3 апреля 2026 года ''Forbes Liberia'' опубликовал материал ''Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy'', в котором рассматривались деятельность Минкина в социальных сетях, развитие его аудитории и создание KISLOROD.<ref name="ForbesLiberia2" /> == Примечания == {{примечания}} == Ссылки == * [https://kislorodmedia.ru/ KISLOROD — официальный сайт] * [https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/ The Village Voice — The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions] * [https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy Forbes Liberia — Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy] * [[Максим Минкин]] — статья в Башкирской Википедии k7tjyotm6qeaurlfgbdo2glbbglgzvr 1303252 1303251 2026-08-26T12:55:06Z Sagil Vernov 48719 1303252 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:300px; float:right; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="font-size:120%; text-align:center; background:#eaecf0;" | Максим Сергеевич Минкин |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Файл:Максим Минкин.jpg|280px]] |- ! style="text-align:left; padding:5px;" | Дата рождения | style="padding:5px;" | 4 июля 2008 |- ! style="text-align:left; padding:5px;" | Место рождения | style="padding:5px;" | [[Магнитогорск]], Челябинская область, Россия |- ! style="text-align:left; padding:5px;" | Род деятельности | style="padding:5px;" | предприниматель, журналист, создатель цифровых медиа-проектов |- ! style="text-align:left; padding:5px;" | Известен как | style="padding:5px;" | создатель KISLOROD |- ! style="text-align:left; padding:5px;" | Сайт | style="padding:5px;" | [https://kislorodmedia.ru/ KISLOROD] |} '''Максим Сергеевич Минкин''' (род. 4 июля 2008) — российский предприниматель и создатель цифровых медиа-проектов. Основатель проекта KISLOROD, связанного с исследованием социальных платформ, цифровыми медиа и развитием проектов в этой области.<ref name="VillageVoice2">{{cite web|last=Jones|first=Will|title=The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions|url=https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/|website=The Village Voice|date=2026-04-01|access-date=2026-08-23}}</ref><ref name="ForbesLiberia2">{{cite web|title=Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy|url=https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy|website=Forbes Liberia|date=2026-04-03|access-date=2026-08-23}}</ref> == Биография == Максим Минкин родился 4 июля 2008 года. Родом из Магнитогорска Челябинской области. В подростковом возрасте начал заниматься созданием контента в социальных сетях, в том числе на платформе Likee.<ref name="VillageVoice2" /> По данным ''The Village Voice'', в 14 лет Минкин начал создавать контент на Likee, Instagram, Facebook и изучать принципы работы алгоритмов социальных сетей. В том же возрасте он получил верификацию на платформе. В 15 лет начал получать доход от создаваемого контента. К 17 годам его основной аккаунт в Likee насчитывал более 1,2 млн подписчиков, а другие социальные сети — сотни тысяч.<ref name="VillageVoice2" /> В 2026 году ''Forbes Liberia'' опубликовал материал о влиянии алгоритмов социальных сетей на цифровую идентичность поколения Z, в котором Минкин представлен как 17-летний специалист по социальным сетям из Магнитогорска. В статье также описывается его опыт разработки стратегий продвижения для технологических стартапов.<ref name="ForbesLiberia2" /> == KISLOROD == В 2026 году Минкин основал проект '''KISLOROD'''. Проект позиционируется как исследовательское медиа и акселератор стартапов, работающий на пересечении медиа-аналитики, социальных платформ и развития новых проектов.<ref name="KISLOROD">{{cite web|title=KISLOROD — Катализатор медиа-эволюции|url=https://kislorodmedia.ru/|website=KISLOROD|date=2026|access-date=2026-08-23}}</ref> Согласно официальному сайту KISLOROD, направления деятельности проекта включают исследование медиа и алгоритмов платформ, акселерацию стартапов и развитие сети основателей, исследователей и инвесторов.<ref name="KISLOROD" /> ''The Village Voice'' описывает KISLOROD как независимый медиа-стартап и акселератор, основанный Минкинем. Согласно публикации, проект сочетает исследование алгоритмов социальных платформ, разработку идей и практическую поддержку начинающих проектов.<ref name="VillageVoice2" /> Среди проектов, представленных KISLOROD, указаны Project Aether — проект в области создания и распространения медиаконтента с использованием искусственного интеллекта и генеративных моделей — и Digital Society Lab, занимающийся исследованием влияния цифровых медиа на общество и культуру.<ref name="KISLOROD" /> == Деятельность в социальных сетях == Минкин начал профессиональную деятельность с создания контента в социальных сетях. По данным ''The Village Voice'', впоследствии он сосредоточился на изучении алгоритмов распространения контента и разработке стратегий развития аудитории.<ref name="VillageVoice2" /> ''Forbes Liberia'' сообщает, что накопленный опыт работы с социальными платформами позволил Минкинy участвовать в разработке стратегий продвижения более чем для десяти технологических стартапов.<ref name="ForbesLiberia2" /> == Образование == По данным ''The Village Voice'', в 2026 году Минкин прошёл онлайн-курсы, связанные с предпринимательством, маркетингом и технологиями, в том числе курсы Стэнфордского и Оксфордского университетов, Нью-Йоркского университета и Йельского университета через платформу Coursera.<ref name="VillageVoice2" /> == Освещение в СМИ == В апреле 2026 года ''The Village Voice'' опубликовал отдельный материал о Минкинe, его деятельности в социальных сетях и создании KISLOROD.<ref name="VillageVoice2" /> 3 апреля 2026 года ''Forbes Liberia'' опубликовал материал ''Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy'', в котором рассматривались деятельность Минкина в социальных сетях, развитие его аудитории и создание KISLOROD.<ref name="ForbesLiberia2" /> == Примечания == {{примечания}} == Ссылки == * [https://kislorodmedia.ru/ KISLOROD — официальный сайт] * [https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/ The Village Voice — The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions] * [https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy Forbes Liberia — Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy] * [[Максим Минкин]] — статья в Башкирской Википедии q4qcl3gkvd30g3yb3o9j6qa2bf5cr86 1303262 1303252 2026-08-26T17:55:01Z ДолбоЯщер 22303 1303262 wikitext text/x-wiki {{delete|wrong lang}} {| class="infobox" style="width:300px; float:right; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="font-size:120%; text-align:center; background:#eaecf0;" | Максим Сергеевич Минкин |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Файл:Максим Минкин.jpg|280px]] |- ! style="text-align:left; padding:5px;" | Дата рождения | style="padding:5px;" | 4 июля 2008 |- ! style="text-align:left; padding:5px;" | Место рождения | style="padding:5px;" | [[Магнитогорск]], Челябинская область, Россия |- ! style="text-align:left; padding:5px;" | Род деятельности | style="padding:5px;" | предприниматель, журналист, создатель цифровых медиа-проектов |- ! style="text-align:left; padding:5px;" | Известен как | style="padding:5px;" | создатель KISLOROD |- ! style="text-align:left; padding:5px;" | Сайт | style="padding:5px;" | [https://kislorodmedia.ru/ KISLOROD] |} '''Максим Сергеевич Минкин''' (род. 4 июля 2008) — российский предприниматель и создатель цифровых медиа-проектов. Основатель проекта KISLOROD, связанного с исследованием социальных платформ, цифровыми медиа и развитием проектов в этой области.<ref name="VillageVoice2">{{cite web|last=Jones|first=Will|title=The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions|url=https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/|website=The Village Voice|date=2026-04-01|access-date=2026-08-23}}</ref><ref name="ForbesLiberia2">{{cite web|title=Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy|url=https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy|website=Forbes Liberia|date=2026-04-03|access-date=2026-08-23}}</ref> == Биография == Максим Минкин родился 4 июля 2008 года. Родом из Магнитогорска Челябинской области. В подростковом возрасте начал заниматься созданием контента в социальных сетях, в том числе на платформе Likee.<ref name="VillageVoice2" /> По данным ''The Village Voice'', в 14 лет Минкин начал создавать контент на Likee, Instagram, Facebook и изучать принципы работы алгоритмов социальных сетей. В том же возрасте он получил верификацию на платформе. В 15 лет начал получать доход от создаваемого контента. К 17 годам его основной аккаунт в Likee насчитывал более 1,2 млн подписчиков, а другие социальные сети — сотни тысяч.<ref name="VillageVoice2" /> В 2026 году ''Forbes Liberia'' опубликовал материал о влиянии алгоритмов социальных сетей на цифровую идентичность поколения Z, в котором Минкин представлен как 17-летний специалист по социальным сетям из Магнитогорска. В статье также описывается его опыт разработки стратегий продвижения для технологических стартапов.<ref name="ForbesLiberia2" /> == KISLOROD == В 2026 году Минкин основал проект '''KISLOROD'''. Проект позиционируется как исследовательское медиа и акселератор стартапов, работающий на пересечении медиа-аналитики, социальных платформ и развития новых проектов.<ref name="KISLOROD">{{cite web|title=KISLOROD — Катализатор медиа-эволюции|url=https://kislorodmedia.ru/|website=KISLOROD|date=2026|access-date=2026-08-23}}</ref> Согласно официальному сайту KISLOROD, направления деятельности проекта включают исследование медиа и алгоритмов платформ, акселерацию стартапов и развитие сети основателей, исследователей и инвесторов.<ref name="KISLOROD" /> ''The Village Voice'' описывает KISLOROD как независимый медиа-стартап и акселератор, основанный Минкинем. Согласно публикации, проект сочетает исследование алгоритмов социальных платформ, разработку идей и практическую поддержку начинающих проектов.<ref name="VillageVoice2" /> Среди проектов, представленных KISLOROD, указаны Project Aether — проект в области создания и распространения медиаконтента с использованием искусственного интеллекта и генеративных моделей — и Digital Society Lab, занимающийся исследованием влияния цифровых медиа на общество и культуру.<ref name="KISLOROD" /> == Деятельность в социальных сетях == Минкин начал профессиональную деятельность с создания контента в социальных сетях. По данным ''The Village Voice'', впоследствии он сосредоточился на изучении алгоритмов распространения контента и разработке стратегий развития аудитории.<ref name="VillageVoice2" /> ''Forbes Liberia'' сообщает, что накопленный опыт работы с социальными платформами позволил Минкинy участвовать в разработке стратегий продвижения более чем для десяти технологических стартапов.<ref name="ForbesLiberia2" /> == Образование == По данным ''The Village Voice'', в 2026 году Минкин прошёл онлайн-курсы, связанные с предпринимательством, маркетингом и технологиями, в том числе курсы Стэнфордского и Оксфордского университетов, Нью-Йоркского университета и Йельского университета через платформу Coursera.<ref name="VillageVoice2" /> == Освещение в СМИ == В апреле 2026 года ''The Village Voice'' опубликовал отдельный материал о Минкинe, его деятельности в социальных сетях и создании KISLOROD.<ref name="VillageVoice2" /> 3 апреля 2026 года ''Forbes Liberia'' опубликовал материал ''Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy'', в котором рассматривались деятельность Минкина в социальных сетях, развитие его аудитории и создание KISLOROD.<ref name="ForbesLiberia2" /> == Примечания == {{примечания}} == Ссылки == * [https://kislorodmedia.ru/ KISLOROD — официальный сайт] * [https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/ The Village Voice — The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions] * [https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy Forbes Liberia — Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy] * [[Максим Минкин]] — статья в Башкирской Википедии hc9qcg1u8hzgq41xyu3av6kzebdey07 1303265 1303262 2026-08-26T18:39:05Z Sagil Vernov 48719 1303265 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:300px; float:right; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="font-size:120%; text-align:center; background:#eaecf0;" | Максим Сергеевич Минкин |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Файл:Максим Минкин.jpg|280px]] |- ! style="text-align:left; padding:5px;" | Дата рождения | style="padding:5px;" | 4 июля 2008 |- ! style="text-align:left; padding:5px;" | Место рождения | style="padding:5px;" | [[Магнитогорск]], Челябинская область, Россия |- ! style="text-align:left; padding:5px;" | Род деятельности | style="padding:5px;" | предприниматель, журналист, создатель цифровых медиа-проектов |- ! style="text-align:left; padding:5px;" | Известен как | style="padding:5px;" | создатель KISLOROD |- ! style="text-align:left; padding:5px;" | Сайт | style="padding:5px;" | [https://kislorodmedia.ru/ KISLOROD] |} '''Максим Сергеевич Минкин''' (род. 4 июля 2008) — российский предприниматель и создатель цифровых медиа-проектов. Основатель проекта KISLOROD, связанного с исследованием социальных платформ, цифровыми медиа и развитием проектов в этой области.<ref name="VillageVoice2">{{cite web|last=Jones|first=Will|title=The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions|url=https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/|website=The Village Voice|date=2026-04-01|access-date=2026-08-23}}</ref><ref name="ForbesLiberia2">{{cite web|title=Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy|url=https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy|website=Forbes Liberia|date=2026-04-03|access-date=2026-08-23}}</ref> == Биография == Максим Минкин родился 4 июля 2008 года. Родом из Магнитогорска Челябинской области. В подростковом возрасте начал заниматься созданием контента в социальных сетях, в том числе на платформе Likee.<ref name="VillageVoice2" /> По данным ''The Village Voice'', в 14 лет Минкин начал создавать контент на Likee, Instagram, Facebook и изучать принципы работы алгоритмов социальных сетей. В том же возрасте он получил верификацию на платформе. В 15 лет начал получать доход от создаваемого контента. К 17 годам его основной аккаунт в Likee насчитывал более 1,2 млн подписчиков, а другие социальные сети — сотни тысяч.<ref name="VillageVoice2" /> В 2026 году ''Forbes Liberia'' опубликовал материал о влиянии алгоритмов социальных сетей на цифровую идентичность поколения Z, в котором Минкин представлен как 17-летний специалист по социальным сетям из Магнитогорска. В статье также описывается его опыт разработки стратегий продвижения для технологических стартапов.<ref name="ForbesLiberia2" /> == KISLOROD == В 2026 году Минкин основал проект '''KISLOROD'''. Проект позиционируется как исследовательское медиа и акселератор стартапов, работающий на пересечении медиа-аналитики, социальных платформ и развития новых проектов.<ref name="KISLOROD">{{cite web|title=KISLOROD — Катализатор медиа-эволюции|url=https://kislorodmedia.ru/|website=KISLOROD|date=2026|access-date=2026-08-23}}</ref> Согласно официальному сайту KISLOROD, направления деятельности проекта включают исследование медиа и алгоритмов платформ, акселерацию стартапов и развитие сети основателей, исследователей и инвесторов.<ref name="KISLOROD" /> ''The Village Voice'' описывает KISLOROD как независимый медиа-стартап и акселератор, основанный Минкинем. Согласно публикации, проект сочетает исследование алгоритмов социальных платформ, разработку идей и практическую поддержку начинающих проектов.<ref name="VillageVoice2" /> Среди проектов, представленных KISLOROD, указаны Project Aether — проект в области создания и распространения медиаконтента с использованием искусственного интеллекта и генеративных моделей — и Digital Society Lab, занимающийся исследованием влияния цифровых медиа на общество и культуру.<ref name="KISLOROD" /> == Деятельность в социальных сетях == Минкин начал профессиональную деятельность с создания контента в социальных сетях. По данным ''The Village Voice'', впоследствии он сосредоточился на изучении алгоритмов распространения контента и разработке стратегий развития аудитории.<ref name="VillageVoice2" /> ''Forbes Liberia'' сообщает, что накопленный опыт работы с социальными платформами позволил Минкинy участвовать в разработке стратегий продвижения более чем для десяти технологических стартапов.<ref name="ForbesLiberia2" /> == Образование == По данным ''The Village Voice'', в 2026 году Минкин прошёл онлайн-курсы, связанные с предпринимательством, маркетингом и технологиями, в том числе курсы Стэнфордского и Оксфордского университетов, Нью-Йоркского университета и Йельского университета через платформу Coursera.<ref name="VillageVoice2" /> == Освещение в СМИ == В апреле 2026 года ''The Village Voice'' опубликовал отдельный материал о Минкинe, его деятельности в социальных сетях и создании KISLOROD.<ref name="VillageVoice2" /> 3 апреля 2026 года ''Forbes Liberia'' опубликовал материал ''Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy'', в котором рассматривались деятельность Минкина в социальных сетях, развитие его аудитории и создание KISLOROD.<ref name="ForbesLiberia2" /> == Примечания == {{примечания}} == Ссылки == * [https://kislorodmedia.ru/ KISLOROD — официальный сайт] * [https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/ The Village Voice — The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions] * [https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy Forbes Liberia — Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy] * [[Максим Минкин]] — статья в Башкирской Википедии 4q2p4whbgybkegm3ujcq0kqtul1gvwc 0 201421 1303263 1303242 2026-08-26T17:55:30Z ДолбоЯщер 22303 [[Максим Минкин]] битенә йүнәлтеү юйылған 1303263 wikitext text/x-wiki {{delete|wrong lang}} '''Максим Сергеевич Минкин''' (род. 4 июля 2008) — российский предприниматель и создатель цифровых медиа-проектов. Основатель проекта KISLOROD, связанного с исследованием социальных платформ, цифровыми медиа и развитием проектов в этой области.<ref name="VillageVoice2">{{cite web|last=Jones|first=Will|title=The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions|url=https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/|website=The Village Voice|date=2026-04-01|access-date=2026-08-23}}</ref><ref name="ForbesLiberia2">{{cite web|title=Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy|url=https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy|website=Forbes Liberia|date=2026-04-03|access-date=2026-08-23}}</ref> == Биография == Максим Минкин родился 4 июля 2008 года. Родом из Магнитогорска Челябинской области. В подростковом возрасте начал заниматься созданием контента в социальных сетях, в том числе на платформе Likee.<ref name="VillageVoice2" /> По данным ''The Village Voice'', в 14 лет Минкин начал создавать контент на Likee и изучать принципы работы алгоритмов социальных сетей. В том же возрасте он получил верификацию на платформе. В 15 лет начал получать доход от создаваемого контента. К 17 годам его основной аккаунт в Likee насчитывал более 1,2 млн подписчиков.<ref name="VillageVoice2" /> В 2026 году ''Forbes Liberia'' опубликовал материал о влиянии алгоритмов социальных сетей на цифровую идентичность поколения Z, в котором Минкин представлен как 17-летний специалист по социальным сетям из Магнитогорска. В статье также описывается его опыт разработки стратегий продвижения для технологических стартапов.<ref name="ForbesLiberia2" /> == KISLOROD == В 2026 году Минкин основал проект '''KISLOROD'''. Проект позиционируется как исследовательское медиа и акселератор стартапов, работающий на пересечении медиа-аналитики, социальных платформ и развития новых проектов.<ref name="KISLOROD">{{cite web|title=KISLOROD — Катализатор медиа-эволюции|url=https://kislorodmedia.ru/|website=KISLOROD|date=2026|access-date=2026-08-23}}</ref> Согласно официальному сайту KISLOROD, направления деятельности проекта включают исследование медиа и алгоритмов платформ, акселерацию стартапов и развитие сети основателей, исследователей и инвесторов.<ref name="KISLOROD" /> ''The Village Voice'' описывает KISLOROD как независимый медиа-стартап и акселератор, основанный Минкинем. Согласно публикации, проект сочетает исследование алгоритмов социальных платформ, разработку идей и практическую поддержку начинающих проектов.<ref name="VillageVoice2" /> Среди проектов, представленных KISLOROD, указаны Project Aether — проект в области создания и распространения медиаконтента с использованием искусственного интеллекта и генеративных моделей — и Digital Society Lab, занимающийся исследованием влияния цифровых медиа на общество и культуру.<ref name="KISLOROD" /> == Деятельность в социальных сетях == Минкин начал профессиональную деятельность с создания контента в социальных сетях. По данным ''The Village Voice'', впоследствии он сосредоточился на изучении алгоритмов распространения контента и разработке стратегий развития аудитории.<ref name="VillageVoice2" /> ''Forbes Liberia'' сообщает, что накопленный опыт работы с социальными платформами позволил Минкинy участвовать в разработке стратегий продвижения более чем для десяти технологических стартапов.<ref name="ForbesLiberia2" /> == Образование == По данным ''The Village Voice'', в 2026 году Минкин прошёл онлайн-курсы, связанные с предпринимательством, маркетингом и технологиями, в том числе курсы Стэнфордского и Оксфордского университетов, Нью-Йоркского университета и Йельского университета через платформу Coursera.<ref name="VillageVoice2" /> == Освещение в СМИ == В апреле 2026 года ''The Village Voice'' опубликовал отдельный материал о Минкинe, его деятельности в социальных сетях и создании KISLOROD.<ref name="VillageVoice2" /> 3 апреля 2026 года ''Forbes Liberia'' опубликовал материал ''Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy'', в котором рассматривались деятельность Минкина в социальных сетях, развитие его аудитории и создание KISLOROD.<ref name="ForbesLiberia2" /> == Примечания == {{примечания}} == Ссылки == * [https://kislorodmedia.ru/ KISLOROD — официальный сайт] * [https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/ The Village Voice — The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions] * [https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy Forbes Liberia — Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy] * [[Максим Минкин]] — статья в Башкирской Википедии 6vvtriswesjbbn9ln3rz2c8o9v7mv7c 10 201427 1303264 2026-08-26T17:57:47Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Lago Coldai 6.jpg 1303264 wikitext text/x-wiki Lago Coldai 6.jpg lk4kk7b22fwbsdxubi1bprxm9l35qyl